વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 8421 901793 871377 2026-06-24T23:00:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901793 wikitext text/x-wiki '''કોંકણી ભાષા''' (દેવનાગરી: कोंकणी; રોમન: Konknni; કન્નડ: ಕೊಂಕಣಿ; મલયાલમ: കൊങ്കണി; IAST: koṃkaṇī) એ ઇન્ડો-યુરોપિયન કુળની ઇન્ડો-આર્યન ભાષા છે. જે [[ભારત]]નાં કોંકણ કાંઠે બોલાય છે. આ ભાષાનાં બે સ્વતંત્ર ભાગ છે, 'કોંકણી' અને 'ગોઆ કોંકણી', જે બન્નેનાં મળીને લગભગ ૭૬ લાખ બોલનાર લોકો છે. કોંકણી ભાષા [[ભારત]]નાં [[ગોઆ]] રાજ્યની અધિકૃત ભાષા છે અને [[ભારત]]ની ૨૨ [[ભારતની ભાષાઓની સૂચી|અધિકૃત ભાષાઓ]] માં પણ તેનો સમાવેશ થાય છે. કોંકણી ભાષાના પોતાની કોઇ લીપિ નથી, પરંતુ બોલનારની અનુકુળતા મુજબની અન્ય પ્રાંતિય ભાષાઓની લીપિ વપરાય છે. જોકે અનિવાર્ય રીતે દેવનાગરી લીપિને અધિકૃત માનવામાં આવે છે. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.goa-world.com/GOA/konkani/ ઓનલાઇન ગોઆ કોંકણી શીખો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208104244/http://goa-world.com/GOA/konkani/ |date=2009-02-08 }} * [http://www.ourkarnataka.com/learn_konkani/learn_konkani_main.htm ઓનલાઇન કોંકણી શીખો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328022341/http://www.ourkarnataka.com/learn_konkani/learn_konkani_main.htm |date=2014-03-28 }} * [http://www.mangalorean.com/konkani/archive.php?ltype=Lesson ઓનલાઇન મેંગ્લોરીયન કોંકણી શીખો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618141228/http://www.mangalorean.com/konkani/archive.php?ltype=Lesson |date=2006-06-18 }} * [http://www.kamat.com/kalranga/konkani/konkani.htm કોંકણી ભાષાનું મુળ] * [http://www.goakonkaniakademi.org/konkaniweb/language-literature.htm An excellent article on Konkani history and literature by Goa Konkani Academi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828171254/http://www.goakonkaniakademi.org/konkaniweb/language-literature.htm |date=2008-08-28 }} * [http://www.savemylanguage.org/ ઓનલાઇન કોંકણી શબ્દકોષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112230100/http://www.savemylanguage.org/ |date=2007-01-12 }} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ]] cwpl3pao73sbjwssuxbbuq87lft6hme 0 8900 901783 901716 2026-06-24T16:47:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901783 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Skyscraper |image=[[ચિત્ર:Paris 06 Eiffelturm 4828.jpg|200px]] |caption=અઇફિલ ટાવર-કામ્પ દ માર્સ થી જોતાં |building_name=અઇફિલ ટાવર |location=[[પૅરિસ]],ફ્રાન્સ |roof=૩૦૦.૬૫ મી (૯૮૬.૩૮ ફીટ) |antenna_spire=૩૨૪ મી (૧૦૬૩ ફીટ) |built=૧૮૮૭ – ૧૮૮૯ |engineer=[[ગુસ્તાવ અઇફિલ]] |architect=ગુસ્તાવ અઇફિલ |use= અવલોકન મિનાર<br /> રેડીઓ પ્રસારણ મિનાર }} [[File:Eiffel Tower Drone 4k-Qx c1X3zfEc-313-251.webm|thumb|અઇફિલ ટાવર]] '''અઇફિલ ટાવર''' ([[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]]:Tour Eiffel), [[ફ્રાન્સ]] દેશની રાજધાની [[પૅરિસ]]માં આવેલ સેઇન નદીની બાજુમાં આવેલ ''કામ્પ દ માર્સ'' પર બનાવાયેલો લોખંડી મિનારો છે. આ મિનારો વિશ્વમાં ફ્રાન્સની ઓળખનું ચિન્હ બની ગયો છે અને તે વિશ્વની સૌથી પ્રસિદ્ધ ઇમારતોમાંનો એક છે જે અઢારમી સદીના અંત ભાગમાં (૧૮૮૯) નિર્માણ કરવામાં આવ્યો હતો. ૨૭૩ મીટરની ઊંચાઈએ તે પૅરિસની સૌથી ઊંચી ઇમારત છે. જો તેની ઉપર રહેલા ઍન્ટેનાની લંબાઇને પણ ગણતરીમાં લેવામાં આવે તો તેની કુલ લંબાઇ ૩૨૪ મીટર થાય છે. જે લગભગ ૮૧ માળનાં મકાનને સમકક્ષ છે. આંતર-રાષ્ટ્રીય સ્તરે જેમ [[તાજ મહેલ]] [[ભારત]]ની ઓળખાણ ગણાય છે, તેમ અઇફિલ ટાવર ફ્રાંસની ઓળખાણ ગણાય છે. અઇફિલ ટાવરના નિર્માણમાં અંદાજિત ૧૦,૦૦૦ ટન ધાતુનો વપરાશ થયો છે. જેમાં મુખ્યત્વે [[લોખંડ]] અને પોલાદ વપરાયા છે. સન ૧૮૮૯ થી લઇને સન ૧૯૩૦માં [[ન્યૂ યૉર્ક|ન્યૂયોર્કમાં]] ક્રાયસ્લર બિલ્ડિંગના બાંધકામ સુધી અઇફિલ ટાવર દુનિયાનું સૌથી ઊંચુ માનવસર્જિત મકાન હતું. ટાવરના મુખ્ય ઇજનેર ગુસ્તાવ અઇફિલના માનમાં તેનું નામ અઇફિલ ટાવર પાડવામાં આવ્યું છે. == પરિચય == તેના રચનાકાર અને ઈજનેર ગુસ્તાવ ઍફીલના નામે નામકરણ પામેલ ઍફીલ ટાવર પૅરીસની સૌથી ઊંચી અને સુન્દર ઈમારત છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/tour_monde.html |title=The Eiffel Tower as a World monument<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206014320/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/tour_monde.html |url-status=dead }}</ref> ૧૮૮૯માં તેનુ બાંધકામ પૂર્ણ થયા પછી ૨૦૦૬ના ૬૭૧૯૨૦૦ મુલાકાતીઓ સહિત ૨૦૦૦૦૦૦૦૦ કરતાં પણ વધુ લોકોએ તેની મુલાકાત લીધી છે<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/frequentation.html Number of visitors since 1889<!-- Bot generated title -->]</ref> <ref name = "fdkfke">[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/structure/page/chiffres.html A few statistics<!-- Bot generated title -->]</ref> making it the most visited paid monument in the world.<ref>[http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__international_news/&articleid=335316&referrer=RSS The Guardian: New look for Eiffel Tower]</ref><ref>[http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3232,36-938349,0.html LeMonde.fr : Tour Eiffel et souvenirs de Paris<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ૨૪મીટર ઊંચા એંટીના સહીત આ માળખુ 324&nbsp;m&nbsp;({{formatnum:1063}}&nbsp;ft)ઊંચુ છે જે પારંપારીક ૮૧માળની ઈમારત જેટલું થાય [[ચિત્ર:MG 8998.jpg|thumb|right|ઍફીલ ટાવર ઓક્ટોબર ૨૦૦૭]] જ્યારે ૧૮૮૯માં આ ટાવરનું બાંધકામ પત્યું ત્યારે તે વિશ્વનો સૌથી ઊંચો મિનારો હતો,તેનું આ માન ૧૯૩૦ સુધી કાયમ રહ્યું જ્યારે ૧૯૩૦માં ન્યૂયોર્ક શહેરના [[શિયર્સ બિલ્ડીંગ]](319&nbsp;m&nbsp;—&nbsp;{{formatnum:1047}}&nbsp;ft tall)<ref name=ThinkQuest>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/J001664/EiffelTower.html |title=ThinkQuest article on the Eiffel Tower |access-date=2009-03-18 |archive-date=2008-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328064629/http://library.thinkquest.org/J001664/EiffelTower.html |url-status=dead }}</ref>નું બાંધકામ પૂર્ણ થયું. આ ટાવર હવે ફ્રાંસનું પાંચમું સૌથી ઊંચુ માળખું છે અને પૅરીસનું સૌથી ઊચું. બીજે ક્રમે [[ટુર મોન્તાપરાન્સે|Tour Montparnasse]](210&nbsp;m&nbsp;—&nbsp;689&nbsp;ft). જોકે નજીકના ભવિષ્યમાં ટુર એ.એક્સ.એ તેનાથી આગળ નીકળી જશે.({{formatnum:225.11}}&nbsp;m&nbsp;—&nbsp;{{formatnum:738.36}}&nbsp;ft). [[ચિત્ર:Paris 75007 Rue de Buenos Aires 20070709 Eiffel Tower.jpg|left|thumb|Eiffel Tower from the neighborhood.]] ઍફીલ ટાવરના ધાતુના માળખાનું વજન ૭૩૦૦ટન(૧૦૦૦કિલો) જ્યારે ધાતુ અને અધાતુ બન્ને મળીને તેનું વજન લગભગ ૧૦ૢ૦૦૦ટન થાય છે. આસપાસના તાપમાનને આધારે ટાવરની ટોચ સુર્યાભિમુખ દિશામાં ૧૮સેમી (૭ ઇંચ) ખસી જાય છે કેમકે ટાવરની સૂર્ય સન્મુખ સપાટી તેના તાપને કારને પ્રસરણ પામે છે. પવનને લીધે પણ ટાવર ૬ થી ૭ સેમી જેટલો ઝૂલે છે. આ ટાવરમાં થયેલો ધાતુનો કરકસર ભર્યો ઉપયોગ એ પર થી બતાવી શકાય કે જો ૭૩૦૦ટન ધાતુને પીગાળીને ૧૨૫ ચો મીટર ક્ષેત્ર પર પાથરવામાં આવે તો માત્ર ૬ સેમી (૨.૩૬ઇંચ) જાડો થર થાય(ઢાતુની ઘનતા ૭.૮ ટન પ્રતિ ઘન મીટર ધારતા). આ ટાવરનું દ્રવ્યમાન તેના આકારના નળાકાર (એટલે કે ૩૨૪ મીટર ઉંચાઇ અને ૮૮.૩મીટર ત્રિજ્યા) માં સમાયેલી હવા કરતાં ઓછું છે. ટાવરનું વજન ૧૦૧૦૦ ટન છે તેની સરખામણી એ હવાનુઁ વજન ૧૦૨૫૬ ટન છે. પહેલા અને બીજા સ્તર સુધી પગથિયા અને લીફ્ટ દ્વારા જઈ શકાય છે. દક્ષિણ ટાવર પાસે આવેલ ટિકીટ બારી પગથિયા દ્વારા જવાની ટિકીટ વેચે છે જે ત્યાંથી જ શરુ થાય છે. પ્રથમ પ્લેટફોર્મથી દાદરા પૂર્વ ટાવરથી ચાલુ થાય છે. ત્રીજા સ્તરની ટોચે માત્ર લીફ્ટ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. પ્રથમ અને દ્વીતીય સ્તરેથી ઉપર જવા કે ઉતરવા દરેક માટે દાદર ઉપલબ્ધ છે પછી ભલે તેની ટિકીટ લીફ્ટની હોય કે દાદરાની. દાદરામાં પગથિયાની ગણતરીમાં મેદાનેથી ટિ઼કીટ બારીના પગથિયા ૯ (9&nbsp); પ્રથમ સ્તર સુધી ૩૨૮ (328&nbsp); દ્વીતીય સ્તર સુધી ૩૪૦ (340&nbsp) અને ત્યાંથી લીફ્ટ સુધી ૧૮ પગથિયાંનો સમાવેશ થાય છે. ત્રીજા સ્તરે લીફ્ટથી બહાર નીકળી ૧૫ પગથિયાં છે. ઉપરના અવલોકન સ્તરે જવા વધુ પગથિયાં છે. કેટલાં ઊપર આવ્યાં તેના ચિતાર આપવા નિશ્ચિત અંતરાલ પર તેનો ક્ર્મ લખેલ છે. મોટા ભાગના ચઢાણ દરમ્યાન નીચે અને આસ પાસનું અણવિધ્ન દ્રશ્ય જોઈ શકાય છે, જો કે અમુક ભાગ જ માં પગથિયા સંપૂર્ણ ઢાંકેલા છે. આ ટાવરની સાર સંભાળ માટે તેને કાટથી બચાવવા દર સાત વર્ષે ૫૦ થી ૬૦ ટન રંગ (પેઈન્ટ) વાપરવામાં આવે છે. ટાવરને એક સરખા રંગનું બતાવવા માટે તેને એક રંગના ત્રણ શૅડથી રંગવામાં આવે છે. સૌથી ઘેરો રંગ સૌથી નીચે અને સૌથી હકઓ રંગ સૌથી ઊપર. દર નવ રંગ રોગાન સમયે રંગ બદલી દેવામાં આવે છે. હમણાં તેનો રંગ કથ્થૈ રાખોડીયો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/peinture.html |title=Painting the Eiffel Tower<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205231904/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/peinture.html |url-status=dead }}</ref> પ્રથમ સ્તરે ભવિષ્યમાં કયો રંગ વપરાવો જોઈએ તેનું સર્વેક્ષણ કરતી યંત્રણા છે જેમાં યાત્રિકો પોતાનો મત આપી શકે છે. એમીલી નુગીઅર, મોરિસ કોચ્લીન અને સ્ટીફન સૌસ્ટ્રી આ ટાવરના સહ-વાસ્તુકાર(આર્કીટેક્ટ)હતાં.<ref>{{Cite web |url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/invention.html |title=Conception and design of the Eiffel Tower<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205232138/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/invention.html |url-status=dead }}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Tour_Eiffel,_July_1888.jpg|thumb|200px|Eiffel Tower under construction in July 1888.]] આ માળખાનું બાંધકામ ૧૮૮૭ અને ૧૮૮૯ વચ્ચે એક્સપોઝીશન યુનેવર્સલ (૧૮૮૯),એક વૈશ્વીક મેળાના પ્રવેશ દ્વાર તરીકે શરૂ થયું. આ મેળો ફ્રેન્ચ ક્રાંતિની ૧૦૦મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે આયોજવામાં આવ્યો હતો. ઍફીલે શરૂઆતમાં, ૧૮૮૮ના વૈશ્વીક પ્રદર્શન સમયે, ટાવર બર્સેલોનામાં બંધવાની યોજના ઘડી હતી પણ બાર્સેલોનાના સીટી હૉલના પદાઅધિકારીઓને તે બાંધકામ ખૂબ વિચિત્ર અને ખર્ચાળ અને તે શહેરની રચનાને પ્રતિકુળ લાગ્યું. બાર્સેલોનાના પ્રતિનિધી સભા દ્વારા પ્રસ્તાવ ના અસ્વીકાર પછી ઍફીલે તે પ્રસ્તાવ પૅરિસના યુનિવર્સલ એક્સિબિશન(વૈશ્વીક મેળો)ના વ્યવસ્થાપકો સમક્ષ મૂક્યો, જ્યાં એક વર્ષ પછી તેણે ૧૮૮૯માં બાંધકામ શરૂ કર્યું. આ ટાવરનું ઉદઘાટન ૩૧ માર્ચ ૧૮૮૯ના થયું અને તેને ૬મે ના ખુલ્લો મુકવામાં આવ્યો. ૩૦૦ કામદારોએ ૧૮૦૩૮ પુડ્ડલ આયર્નના(સૌથી વિશુદ્ધ બાંધકામનું લોખંડ) ભાગો અને લગભગ ૫ લાખ રીવૅટ વાપરીને મુરીસ કૉચ્લીનની સ્ટ્રક્ચરલ ડીઝાઇન અનુસાર જોડીને આ ટાવરને મૂર્ત રૂપ આપ્યું. આજના બહુમાળી ઇમારતોથી વિપરીત આ ટાવરમાં નીચેના બે સ્તરોને છોડીને વચમાં કોઇ પ્લેટફોર્મ આદિ ન હોતાં અકસ્માતનો ભય ખૂબ જ હતો. પરંતુ ઍફીલે સુચવેલ ગાર્ડ રેઇલ ચલિત સ્ટેજ જાળી આદિને લીધે સમગ્ર બાઁધકામ દરમ્યાન માત્ર એક જ માણસનું મૃત્યુ થયું. [[ચિત્ર:Eiffel Tower, construction view in 1889 of the girders of the first story.jpg|thumb|Eiffel Tower Construction view: girders at the first story]] જ્યારે ટાવર બંધાયું ત્યારે તે લોકોની અપાર નિંદાનો ભોગ બન્યો. ઘણાએ તેને આંખમાંનુ કણું કહ્યો. પૅરીસના કલા સમીક્ષકોના ક્રોધીત પત્રોથી છાપાંઓ ભરાયેલા હતાં. ૧૮૯૨માઁ સંયુક્ત રાજ્યોની સરકારી પ્રેસના પ્રકાશન “પૅરીસ પ્રદર્શન સીવીલ એંજીનીયરીંગ, પબ્લીક વર્કસ અને વાસ્તુકલા” માં વિલિયમ વૉટ્સને વિસ્તારથી લખ્યું કે :વીસ વર્ષો સુધી આપણે સદીઓમાં રચાતી અસાધારણ રચનાને, લોખંડની પટ્ટીઓ અને રીવૅટ જોડીને બનેલો કાળા ખૂંટાની જેમ આખા શહેર પર પડછાયો પાડતા જોઇશું. આ કાગળ પર સહી કરનારામાં મેસ્સોનીઅર, ગુનોડ, ગેરોમ, બુગિરીઉ અને દુમસ શામિલ હતાં. નવલકથાકાર ગાય દ મુપાસાન્ત, આ ટાવરને નફરત કરતો હતો,પણ દરરોજ આ ટાવરના ભોજન ગૃહમાં જ બપોરે જમતો હતો. જ્યારે તેને પૂછવામાઁ આવ્યું તો તે કહેતો કે સમગ્ર પૅરીસમાં તે એક જ જગ્યા હતી જ્યાં તેને ઇમારતો ન દેખાતી. આજે આ ટાવરને માળખાની(સ્ટ્રક્ચરલ આર્ટ) કળાનો ઉત્તમ નમૂનો માનવામાં આવે છે. [[હોલીવૂડ]]ના ચિત્રપટમાં એક રમૂજી વાત હમેંશા જોવા મળે છે. પૅરીસના ઘર જે ફીલ્મોમાં બતાવાય છે તેની બારીમાંથી ઍફીલ ટાવર અચૂક દેખાય છે. હકીકતમાં એવું નથી. શહેરના બાંધકામના ક્ષેત્રિય નિયમોને આધિન ઊંચાઈ પર પ્રતિબંધ છે. જેથી કોઈપણ મકાનની ઊંચાઈ સાત માળથી ઊંચી નથી. આને લીધે અમુક જ ઊમ્ચા મકાનની બારીમાંથી ઍફીલ ટાવરનું સંપૂર્ણ દ્રશ્ય દેખાય છે. ઍફીલ ટાવરને માત્ર ૨૦ વર્ષ જ ઊભા રહેવાની પરવાનગી હતી, તે અનુસાર ૧૯૦૯માં તેને તોડી પાડવો જોઈતો હતો, જ્યારે તેની માલિકી પૅરીસ શહેરની થઈ ગઈ હતી. પ્રશાશનની યોજના તો તેને તોડી પાડવાની હતી તેથી જ તો સ્પર્ધાની શરત હતી કે તે સહેલાઈથી જૂદુ પાડી શકાય તેવું હોવું જોઈએ. પરંતુ સંદેશવ્યવહાર ની દ્રષ્ટીએ આ ટાવર ખૂબ મૂલ્યવાન સાબિત થયું હતું,આથી તેની પરમીટ અવધિ પછી પણ તેને બન્યા રહેવાની પરવાનગી મળી હતી. માર્નેની પ્રથમ લડાઈમાં સેનાએ તેનો ઉપયોગ પૅરીસની ટેક્સીઓને સીમા સુધી મોકલવમાં કર્યો આથી તે લડાઈનું વિજય સ્મારક સમાન બની રહ્યો. == ટાવરનો આકાર == [[ચિત્ર:Paryż wieża 2.JPG|thumb|અઇફિલ ટાવર ઉપર છીએ]] જ્યારે ટાવરનું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે તેનો સાહસી આકાર જોઈને ઘણાં લોકો આશ્ચર્ય પામ્યાં હતાં. શરુઆતમાં ઍફીલ ટાવરની કોઈકે એન્જીનીયરીંગને અવગણીને તેને કળાત્મક બનાવવા બદલ તો કોઈકે તેની અકળાત્મકતા કે કદરૂપતા બદ્દલ તેની નિંદા કરી. ઍફીલ અને તેના એન્જીનિયરો, પુલ બાંધકામના ક્ષેત્રે અગ્રણી હોવાથી તેમેને હવાના દબાણની અસરોનો અંદાજો તો હતો જ, તેઓ જાણતા હતાં કે જો તેમણે વિશ્વનું સૌથી ઊંચો મિનાર બનાવવો હોય તો તેમણે તે તકેદારી રાખવી જ રહી કે તે હવાના દબાણ કે પવનના માર ને સહી શકે. વર્તમાન પત્ર 'લે ટેમ્પ્સ'ને આપેલ એક મુલાકાતમાં ઍફીલે કહ્યું: " કે હવે કયા મુદ્દાને મેં ટાવરનો આકાર નક્કી કરવામાં પ્રાધાન્ય આપ્યું? તો તે છે, હવાનો અવરોધ. તો પછી, ટાવરની બાહરની વક્ર ધારનો આકાર જેટલી સૂત્રો દ્વારા હોવી જોઈએ તેટલી જ વક્ર બનાવવામં આવી છે (...) તે ટાવરની મજબૂતાઈ અને સુંદરતા બનેંને ન્યાય આપશે અને તે દર્શક્ની આંખોને તેની સાહસિક્ રચનાનો ચિતાર પણ આપશે. - ફ્રેંચ્ વર્તમન પત્ર "લા તેમ્પ્સ"ના ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૭ માંથી. {{cquote |1=Now to what phenomenon did I give primary concern in designing the Tower? It was [[wind resistance]]. Well then! I hold that the curvature of the monument's four outer edges, which is as mathematical calculation dictated it should be (...) will give a great impression of strength and beauty, for it will reveal to the eyes of the observer the boldness of the design as a whole''. |4= translated from the French newspaper ''Le Temps'' of 14 February 1887<ref>[http://christophe.chouard.free.fr/eiffel/reponse-eiffel.htm Extrait de la réponse d'Eiffel<!-- Bot generated title -->]</ref>}} આમ ટાવરનો આકાર હવાના પ્રતિરોધને લક્ષ્યમા લઈને ગણીતીય સૂત્રોના આધાર પર નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. આ ગણિતીય સૂત્રની ઘણી થિયરી તેના પછીના વર્ષોમાં બતાવવામાં આવી. છેલ્લામાં છેલ્લી થિયરી અરૈખીક સામુહીક વૈવિધ્ય સૂત્ર [[nonlinear]] integral [[differential equation]]જે ટાવરના કોઈ પણ એક સ્થળે આવતા હવાના દબાણને ટાવરના અન્ય ભાગોમાં ઉત્પન્ન થતા તનાવ દ્વારા સમતોલ કરવા પર આધારિત છે. આ ટાવરનો આકાર પરિગુણીક વક્ર છે. જો તેના આકારને ધ્યાન પૂર્વક દોરવામાં આવે તો સમજાય છે કે તે ખરેખર બે પરિગુણીક વક્રોથી બનેલ છે. નીચેનો ભાગ અવરોધ સામે વધુ અડીખમ બનાવાયો છે <ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2005/01/050106111209.htm Elegant Shape Of Eiffel Tower Solved Mathematically By University Of Colorado Professor <!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vaeng.com/news/correct-theory-explaining-the-eiffel-towers-design-revealed |title=The Virginia Engineer: Correct Theory Explaining The Eiffel Tower’s Design Revealed<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2006-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061015192650/http://www.vaeng.com/news/correct-theory-explaining-the-eiffel-towers-design-revealed |url-status=dead }}</ref> == ટાવર પરના સ્થાપત્યો == === દૂર સંચાર === [[ચિત્ર:Blue Eiffel Tower in dusk.jpg|thumb|right|ફ્રાંસને યુરોપીયન યુનિયનનું પ્રમુખપદ મળ્યાની ખુશીને ઉજવવા માટે વાદળી રંગની લાઈટોથી પ્રકાશિત અઇફિલ ટાવર (જુલાઈ ૨૦૦૮).]] ૨૦મી સદીની શરૂઆતથી ટાવરનો ઉપયોગ રેડીયો પ્રસારણ (આકાશવાણી) માટે થતો આવ્યો છે. ૧૯૫૦ સુધી, વારે તહેવારે , સુધારીત વાયરો ટોચથી અવેન્યુ દ સફેરન અને કામ્પ દ્ માર્સના ખૂંટા સુધી ખેંચેલા હતાં જેને નાની ગોખલાઓમાં મુકાયેલા દીર્ઘ-તરંગોના પ્રસારકો સાથે જોડાયેલા હતાં. ૧૯૦૯માં દક્ષિણ થાંભલા પાસે એક ભૂગર્ભ રેડિયો સ્ટેશન બનાવવામાં આવ્યું જે આજે પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ૨૦ નવેંમ્બર ૧૯૧૩ના દિવસે, પૅરિસ વેધશાળાએ, ઍફીલ ટાવરને એન્ટેના તરીકે વાપરીને, ટકાઊ બિનતારી સંકેત (sustained wireless signals),અમેરીકાની નૌકાસન્યની વેધશાળાના સહયોગમાં આર્લિન્ગટન, વર્જિનિયાના એન્ટેનાનો ઉપયોગ કરીને પૅરીસ અને વોશિન્ગટન ડી. સી. વચ્ચેના રેખાંશનો તફાવત શોધ્યો. <ref>"Paris Time By Wireless," ''New York Times'', 22 November 1913, pg 1.</ref> === ભોજનગૃહ (રેસ્ટોરન્ટ) === ટાવરમાં બે ભોજનગૃહ છે:''ઑલ્ટીટ્યૂડ ૯૫''(95&nbsp;m, 311&nbsp;ft, above [[sea level]]), પહેલા સ્તર પર અને ''ધ જૂલે વર્ન'', એક મોંઘી વાનગીઓ પીરસતુ, નેજી લીફ્ટ ધરાવતુ ભોજન ગૃહ બીજા સ્તર પર. આ ભોજનગૃહને [[મિશેલીન ગાઈડ|મિશેલીન રૅડ ગાઈડ]] દ્વારા એક સ્ટાર પ્રાપ્ત છે. જાન્યુઆરી ૨૦૦૯માં, જૂલે વર્ન ને ચલાવવા માટે એક મલ્ટી-મિશેલીન શૅફ (રસોઈયો)ને લાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.bonjourparis.com/Articles/Destination_Paris/The_Eiffel_Tower__Breaking_News/ Paris France Guide: Paris Hotels, Food, Wine and Discounts - The Eiffel Tower Breaking News<!-- Bot generated title -->]</ref> === પ્રવાસી લીફ્ટ === ==== ભોંયતળીયેથી બીજા સ્તર સુધી ==== પહેલા અને બીજા સ્તર સુધી પહોંચાડતી લીફ્ટ શરૂઆતમાં બે કંપનીઓ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. બનેં કંપનીઓએ લીફ્ટ લગાડવામાં ઘણી તાંત્રિકી અડચણોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો કેમકે આટલી ઊંચાઈ અને આટલી ભારે વહન ક્ષમતા ધરાવતી લીફ્ટ બનાવાઈ ન હતી. ઢળતો ચઢાણ આ કાર્યને વવધુ પેચીદુ બનાવતા હતાં તેમાં વળી તેના ખૂણા બદલાતા હતાં. પૂર્વ અને પશ્ચિમની લીફ્ટ રોક્સ કોમ્બલુઝી લૅપાપે નામની ફ્રેન્ચ કંપની દ્વારા પૂરી પડાઈ હતી જેણે ઉચ્ચાલન માટે દ્રવચલિત (હાયડ્રોલીક) સાંકળ અને ચકરડીઓ (રોલર્સ) વાપરી હતી. લીફ્ટની સમકાલીન છાપ બતાવે છે કે પ્રવાસીઓને બેસાડવામાં આવતા પણ તે વાત ધ્યાનમાં રાખી લીફ્ટ રચાઈ હતી કે કેમ તે વાત અજ્ઞાત છે. બે મિનિટના પ્રવાસ સમય માટે પ્રવાસીઓની બેસવાની વ્યવસ્થા કરવી બિન જરૂરી લાગે છે. ઉત્તર અને દક્ષિણની લીફ્ટ અમૅરિકાની ઓટીસ કંપની દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી જેણે પહેલા જેવી જ ડિઝાઈન પર લીફ્ટ કાર બનાવી માત્ર તેમણે સુધારીત દ્રવચલિત પ્રણાલી અને કેબલ (ધાતુનાદોરડા) વાપર્યાં.ફ્રેન્ચ લીફ્ટનો કામગીરી ખૂબજ નબળી હતી અને તેને અત્યારે છે તે પ્રણાલીથી ૧૮૯૭માં પશ્ચિમ થાંભલામાં અને ૧૮૯૯માં પૂર્વ થાંભલામાં ફાઈવ-લીલી દ્વારા સુધારીત દ્રવચલિત અને દોરડા પ્રણાલી વાપરી સ્થાપિત કરવામાં આવી. બનેં પ્રારંભિક લીફ્ટો બૃહદ રૂપે ફાઈવ-લીલી લીફ્ટો દ્વારા વપરાતા સિદ્ધાંત પર જ આધારિત હતી. ભોંય તળીયેથી પ્રથમ અને દ્વીતીય સ્તર સુધી પહોંચાડતી પાંચ લીલી-લીફ્ટ તોતિંગ જલશક્તિત પીસ્ટન દ્વારા ચલિત ચકરડીઓ અને કેબલ વાપરે છે. આ સંરચના તે સમયે થોડી અસામાન્ય હતી. આમાં ૨૦૦ટન ના ત્રણ મોટા પ્રતિવજનને હાયડ્રોલીક રૅમ (દ્રવ ચલીત હથોડી)ઉપર ગોઠવીને પાણીના સંગ્રાહક તરીકે વપરાયા હતાં. જેવી લીફ્ટ થાંભલાના તાંસા વક્રાકાર પર ચડે છે ત્યારે ચઢણનો ખૂણો બદલાય છે . બનેં લીફ્ટ ડબ્બીને સમાન સ્તરે રખાય છે અને અવશ્ય રીતે રમણા(ઉતરવાનુ પ્લેટફોર્મ-લેન્ડીંગ) પર તો તે ક્ષિતીજ સમાન સ્તરે હોયજ છે. લીફ્ટની ડબ્બી બે રમણા વચ્ચે ક્યાંક ત્રાંસી થઈ જાય છે ખરી. આ લીફ્ટો બ્લોક અને ટેકલ ([[block and tackle]]) ના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે પણ ઉલટી રીતે. ૧૬ મીટર ચલન માર્ગ ધરાવતી બે મોટી દ્રવચલીત હથોડીઓને (૧ મીટર વ્યાસ) થાંભલાના પાયા આગળ આડી ગોઠવવામાં આવી છે જે ૧૬ ગરગડી જોડેલી લીફ્ટની ડબ્બીઓને ખેંચે છે. (the French word for it translates as chariot and this term will be used henceforth to distinguish it from the lift carriage) તેના પર ૧૪ સમાન ગરગડીનેને સ્થિર રીતે મુકવામાં આવી છે. તારના ૬ દોરડાં ગરગડીની આસપાસ એવી રીતે વીંટવામાં આવ્યાં છે કે જેથી દર એક દોરડું ગરગડીની બે જોડી મંથી ૭ વખત પસાર થાય. ત્યાર બાદ દોરડા ડબ્બી ને છોડી કેટલીક માર્ગદર્શક ગરગડી પરથી પસાર થતાં બીજા સ્તરથી ઉપર પહોંચે છે. ત્યાર બાદ ત્રીગુણી ગરગડી પરથી પસાર થઈ પાછી લીફ્ટ ડબ્બી સુધી પહોંચે છે. આ વ્યવસ્થા મુજબ લીફ્ટ તેની ડબ્બી અને પ્રવાસીઓ સહિત રૅમ કરતાં ૮ ગણું અંતર કાપે છે જે જમીન થી બીજે માળ સુધી ૧૨૮ મીટર છે. આ માટે રૅમ (હથોડો)દ્વારા ઉત્પન્ન થતી શક્તિ લીફ્ટની ડબ્બી, પ્રવાસીઓ અનેય્ ઘર્ષણ આદિને સર કરવા, લીફ્ટના વજન કરતાં આઠ ગણી હોય છે. દ્રવ ચલિત હથોડામાં દ્રાવક તરીકે પાણી જ વપરાય છે જેને ૩ સંગ્રાહકોમાં ભરાય છે. લીફ્ટને ઉપર ચઢાવવા માટે પાણીને સંગ્રાહકોમાંથી બે રૅમમાં ભરવા વિધ્યુત પંપ વપરાતા હતાં. કેમેકે સમતોલી વજન મોટા ભાગની શક્તિ પૂરી પાડતા હતાં, પંપે તો માત્ર વધારાની શક્તિ જ આપવાની રહેતી. ઉતરાણ માટે માત્ર પાણીને કંટ્રોલ વાલ્વ દ્વારા ફરી સંગ્રાહકોમાં મોકલવાનું હતું.લીફ્ટ ચાલકને બેસવાની જગ્યા લીફ્ટની નીચે હતી. આજે પણ લીફ્ટની નીચે (ડમી ઓપરૅટર તરીકે)તેને જોઈ શકાય છે. ૧૯૮૬માં આજના સુરક્ષિતતાના ઉપાયોને અને ચાલક માટેની સરળતાને અનુલક્ષીને પાંચેય લીલી-લીફ્ટને સુધારવામાં આવી. એક નવી કોમ્પ્યુટર ચલિત પ્રનાલી બેસાડવામાં આવી જેથી લગભગ સમગ્ર કાર્ય સ્વચાલિત થઈ ગયું. ત્રણમાંના એક સમ્તોલી ભારકને હટાવવામાં આવ્યો, ડબ્બીઓને સમકાલીન આધુનિક અને હલકા વજનની બનાવવામાં આવી. ખાસ મહત્વનું કે, મુખ્ય ચાલક બળ જે પાણીના પંપ દ્વારા પુરૂં પાડવામાં આવતું હતું તેને હટાવીને ૩૨૦ કિલોવૉટનો વિધ્યુત ચલિત ઑયલ પંપ વાપરવામામ્ આવ્યો કેમકે પાણીના પંપ માત્ર પ્રતિવરોધી બળ જ પુરૂં પાડતું હતું. આ નવો બેસાડેલ પંપ રથ પરની દ્રવ ચલીત મોટરને ગતિશક્તિ પુરી પાડતો હતો. નવી બેસાડેલ ડબ્બીઓ પૂર્ણ ક્ષમતાએ ૯૨ પ્રવાસી અથવા ૨૨ ટન વજનનું વહન કરી શકે છે. દોરડાંઓને લચક અને રમણાંના સ્તર સાથે ડબ્બીનો સ્તર મેળવવામાં લાગતા સમયને કારણે દરેક લીફ્ટ સામાન્ય સમયમાં એક ફેરા માટે ૧મિનિટ અને ૫૦સેકન્ડના રોકાણ સમય સહિત સરાસરી ૮ મિનિટ,૫૦ સેકન્ડનો સમય લે છે. સ્તરો વચ્ચેનો સરાસર્રી પ્રવાસ સમય એક મિનિટ કરતાં પણ ઓછો છે. ઉત્તરી અને દક્ષિણી થાંભલામાંની જૂની ઓટીસની લીફ્ટ ૧૮૯૯ની નવી ફ્રેંચ લીફ્ટ કરતાં પણ ખરાબ કામ આપતી હોવાથી તેને ૧૯૦૦માં દક્ષીણ થાંભલા માંથી અને ૧૯૧૩માં ઉત્તર થંભલામાંથી તેને વિદ્યુત મોટરથી ચલાવવાના નિષ્ફળ પ્રયાસ પછી કાઢી મૂકવામાં આવી. ઉત્તરી અને દક્ષીણી થાંભલો આ રીતે ૧૯૬૫ સુધી લીફ્ટ વગરનો રહ્યો. વધતી જતી પ્રવાસીઓની સંખ્યાને લીધે વ્યવસ્થાપકોએ તેમાં ફરી લીફ્ટ બેસાડવાનો નિર્ણય લીધો. આ વખતે આધુનિક દોરડાંથે ઉચ્ચલિત સમતોલન વાપરીને બ્લોક ઍન્ડ ટૅકલ સિદ્ધાંત અનુસાર વધુ ઝડપી લીફ્ટ બેસાડાઈ, જેનો પ્રવાસ સમય જૂની લીફ્ટ કરતાં ત્રીજા ભાગનો હતો. ઉત્તરના સ્તંભમાં સમતોલી વજનને સાઅ જોઈ શકાય છે.આ લીફ્ટને ૧૯૯૫માં નવી કાર (ડબ્બી) અને કોમ્પ્યુટર સંચલનથી સજ્જ કરવામાં આવી. ૧૯૮૩માં દક્ષિણ ટાવરમાં અત્યાધ્યુનિક વિધ્યુત ચલિત લીફ્ટ ખાસ જૂલે વર્ન ભોજન ગૃહના મુલાકાતીઓ માટે મૂકવામાં આવી. આને પણ ઓટીસ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. ૧૯૮૯માં ઓટીસ નિર્મિત એક વધુ લીફ્ટ સેવા, નાના વજન વહન કરવા અને રખરખાવ કર્મચારી ને લાવવા લઈ જવા દક્ષીણ સ્તંભમાં ઉમેરવામાં આવી પૂર્વ અને પશ્ચિમ સ્તંભની પાણી વાપરતી દ્રવચલિત લીફ્ટની (કમસે કમ સૈદ્ધાન્તિક)કાર્ય પ્રણાલીને જાહેર જનતાના પ્રદર્શન માટે પૂર્વ અને પશ્ચિમ સ્તંભ નીચેના નાના સંગ્રહાલયમાં મૂકવામાં આવી છે. આ સંગ્રહાલય થોડું છુપાયેલું છે. આવડા તોતિંગ સંરચનાને વારંવાર લ્યુબ્રિકેશનની જરૂર પડતી હોવાથી તેમાં જનતાનો પ્રવેશ ઘડી ઘડી રોકવો પડે છે. પણ કજ્યારે તે ખુલ્લો હોય છે ત્યારે રાહ જોવાનો સમય અન્ય આકર્ષણોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો છે.ઉત્તરીય ટાવરની રસ્સા પ્રણાલી પ્રવાસીઓ લીફ્ટમાંથી બહાર નીકળતા જોઈ શકે છે. ==== બીજા થી ત્રીજા સ્તર સુધી ==== [[ચિત્ર:Edoux Pompe Nr 10.jpg|thumb|200px|The original Hydraulic pump for the Edoux lifts.]] બીજા અને ત્રીજા સ્તર વચ્ચેની મૂળ લીફ્ટ લેઑન ઈદોક્ષ દ્વારા નિર્મિત પાણી વાપરનારી દ્રવચલિત લીફ્ટ હતી. બે ભિન્ન સમતોલી વજન વાપરવાને બદલે બન્ને લીફ્ટો એકબીજીને સમ્તોલી ભારક તરીકે વાપરતી હતી. ૮૧મીટર લામ્બી દ્રવચલિત હથોડીઓ બીજા સ્તર પર મૂકવામામ્ આવી જે લગભગ ત્રીજા સ્તરની ઊંચાઈના અડધા ભાગ સુધી પહોંચતી હતી. લીફ્ટ ડબ્બીઓને હથોડીઓની ઉપર મૂકવામાં આવી હતી. દોરડાંઓને આ ડબ્બીઓની ઉપર બાંધવામાં આવ્યાં હતાં, ત્યાંથી તે ત્રીજા સ્તરની ઘરઘડેએનો ફેરો લઈ બીજી લીફ્ટ ડબ્બી સુધી પહોંચતા. આ કાર્ય પદ્ધતીને લીધે તે દરેક લીફ્ટ ડબ્બી બીજા અને ત્રીજા સ્તર વચ્ચે માત્ર અડધું અંતરજ કાપી શકતી અને પ્રવાસીઓને મધ્યાંતરે લાંબા સાંકડી પુલીકા પર ચાલી લીફ્ટ બદલવી પડતી, જ્યાંથી નીચેનું મનોહારી અવરોધહીન દ્રશ્ય દેખાતું.૧૦ટનની ડબ્બીઓ ૬૫ પ્રવાસી કે ૪ ટન સુધીનું વજન ઊંચકી શકતી.મૂળ લીફટની એક રોમાંચક વાત એ હતી કે તેને ખેંચનારા દોરડાં હવાના વેગથી ન ડોલે અને તેને નુકશાન ન થાય એ માટે એક માર્ગ દર્શિકામાંથી પસાર થતાં. જેમ લીફ્ટની ડબ્બી ઉપર સરકતી જાય તેમ તેની ઉપરની માર્ગિકા હટતી જાય. પાણી થીજે નહિ તે માટે રાસાયણિક ઉષ્મક નાખવા છતાં પાણી થીજતું અને અનાયાસે લીફ્ટને નવેંબરથી માર્ચ સુધી બંધ રાખવી પડતી. ૯૭ વર્ષની સેવા પછી દ્રવચલિત સંરચના વાપરતી લીફ્ટને ૧૯૮૨માં સદંતર બંધ કરવામાં આવી. તેના સ્થાને આખું વર્ષ વાપરી શકાય એવી પ્રમાણભૂત દોરડાં દ્વારા ચલિત લીફ્ટ બેસાડવામાં આવી.તેઓ એક બીજીના સમ્તોલી ભારક તરીકે કામ કરતી હોવાથી તેને જોડીમાં ચલાવાતી. જ્યાં સુધી બનેં ડબ્બીઓના દરવાજા બંધ ન થાય અને જ્યાં સુધી બનેં ચાલક ૘સ્ટાર્ટ૘ ચાલો બટન ન દબાવે ત્યાં સુધી લીફ્ટ ચાલુ ન થાઈ શકે. લીફ્ટની ડબ્બેમાંથી ઉંચકનારી સંરચના સુધી સંદેશ વહન રેડિયો (બિન તારી) દ્વારા થાય છે આથી વધારાના વાયરોની ઝંઝટ ટાળી શકાઈ છે. નવી સંરચના માં વચ્ચે લીફ્ટ બદલવાની પણ જરૂર રહેતી નથીૢ જેથી ચઢાણનો સમય ૮ મિનિટથી ઘટીને માત્ર ૧ મિનિટ અને ૪૦ સેકંડનો રહી ગયો છે. આ સંરચનામાં પણ દોરડાં માટે માર્ગદર્શિકા છે પણ તેને વિદ્યુત શક્તિ પર કામ કરે છે. લીફ્ટ ડબ્બીના ચઢાણ દરમ્યાન જે માર્ગ દર્શિકા ખસી જાય છે તે આપો આપ ડબ્બીના ગયાં પછી સ્વસ્થાને આવી જાય છે. આમ નીચેના ઉતરણ દરમ્યાન ડબ્બી દ્વારા માર્ગિકાને ખુલ્લો કરતા થતી અડચણ પન દૂર કરી શકાય છે. કમનસીબે આ લીફ્ટની ક્ષમતા નીચલા સ્તરની ત્રણ લીફ્ટ જેટલી નથી આથી ત્રીજા સ્તરે જવા લાંબી કતાર સામાન્ય છે. ટાવરમાં વચ્ચે આવતાં મધ્ય સ્તરીય રમણાં મોટે ભાગે આ લીફ્ટના બાંધકામ વખતે બનાવવામાં આવ્યા હતાં અને રખરખાવ કર્મચારીને તે લીફ્ટ અડધે લઈ જવા મદદ કરે છે. આ લીફ્ટની બદલીને લીધે ઉપરના ભાગમા6 ત્રાંસા ભાલ બેસાડવાનું શક્ય બન્યું જેથી બે વધારાના આપાત કાલીન દાદરા બેસાદી શકાયાં. આને લીધે ટાવરના બાંધકમ વખતે વપરાયેલ ભયંકર વૃતાકાર દાદરા પણ હટાવી શકાયા. == ઘટનાઓ == {{imagestack| [[ચિત્ર:Lightning striking the Eiffel Tower - NOAA.jpg|thumb|upright|Lightning strikes the Eiffel Tower on June 3, 1902, at 9:20 P.M]][[ચિત્ર:Tour Eiffel Citroen.jpg|thumb|upright|The Eiffel Tower served as an advertising space for [[Citroën]] from 1925 to 1934.]]}} * ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૯ન દિવસે, [[થૉમસ ઍડિસન|થોમસ આડિસને]] અહીંની મુલાકાત લીધી. તેણે અભિપ્રાય પુસ્તિકામાં નીચે મુજબ લખ્યું - પ્રતિ શ્રી એમ ઍફીલ, આધુનીક ઈજનેરીનું ઉદાહરણ સમાન આવું વિશાળ અને મૌલિક બાંધકામ કરવા બદલ- એક એવી વ્યક્તિ તરફથી, જેને બૉન ડ્યુ સહિત વિશ્વના દરેક ઈજનેર પર માન છે- થોમસ ઍડીસન * સંત-ફાધર થીઓડેર વુલ્ફએ ૧૯૧૦માં ટાવરની ટોચે અને પગે વિકીરિત શક્તિના મોજાંનું અવલોકન કર્યું અને શોધ્યું કે ટોચ પર તે ધાર્યાં કરતાં ઘણી વધુ હતી અને તે શોધની આધારે આજના કોસ્મીક કિરણોની શોધ થઈ. * ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૨ન દિવસે ઑસ્ટ્રીયન દરજી પોતાના હાથે સીવેલા પેરાશૂટ પહેરી ૬૦ મીટરની ઊંચાઈએથી કૂદકો મારતાં મરણ પામ્યો. * ૧૯૨૫માં કોન કલાકાર વિક્ટર લસ્ટીંગે બે ભિન્ન પણ સંબધિત ઘટનામાં ટાવરને ભંગારમાં વેચી દીધો. * ૧૯૩૦માં, ન્યુયોર્કના ક્રિસલર ટાવરના બાંધકામથી તેનું વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હોવાનું માન જતું રહ્યું. * ૧૯૨૫થી ૧૯૩૪ સુધી ટાવરની ચારમાંથી ત્રણ તરફ સિટ્રોનની પ્રકાશીય ચિન્હ મૂકાયું આમ તે સમયે તે વિશ્વનું સૌથી ઊંચુ જાહેરાતીય સ્થળ બન્યું * ૧૯૪૦માં નાઝીઓ દ્વારા પૅરીસ પર કબ્જો કરતાં ફ્રેંચો દ્વારા લીફ્ટના દોરડાં કાપી નાખવામાં આવ્યાં જેથી એડોલ્ફ હીટલરને ઉપર ચડીને જવું પડે. યુદ્ધને લીધે તેને સમારકામ કરવાના ભાગો તે સમયે મળવા અશક્ય હતાં. જર્મન સૈનિકોને સ્વસ્તિક ફરકાવવા ઉપર ચડીને જવું પડ્યું. તે ધ્વજ એટલો મોટો હતો કે અમુક કલાકોમાં જ તે ઊડી ગયો. તેને સ્થાને નાનો ધ્વજ લગાવવામાં આવ્યો. પૅરીસની મુલાકાત સમયે હીટલરે નીચેથી જ તેને જોવાનું પસંદ કર્યું એમ કહેવાય છે કે હીટલર પૅરીસ જીતી શક્યો પણ ઍફીલ ટાવરને જીતી ન શક્યો. * જર્મન તાબા સમયે એક ફ્રેંચ નાગરિક ઉપર ચઢીને ફ્રેંચ ધ્વજ ફરકાવવા ઉપર ચઢ્યો. ઑગસ્ટ ૧૯૪૪ન દિવસે જ્યારે મિત્ર રાષ્ટ્રો પૅરીસની નજીક પહોંચ્યા ત્યારે હીટલેરે તેના પૅરીસના સૈનિક અધિપતિને ઍફીલ ટાવર તોડીને પૅરીસને ધ્વસ્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો જેનો તેણે અનાદર કર્યો. મિત્ર રાષ્ટ્રોના પૅરીસ પર પુન: સત્તા સ્થાપના પછીના અમુક કલાકોમાં જ લીફ્ટોએ સામાન્ય કામ શરૂ કરી દીધું હતું * ૧૯૫૬, જાન્યૂઆરી ૩, આગ દ્વારા ટાવરની ટોચને નુકશાન થયું * ૧૯૫૭માં અત્યારે છે તે રેડીયો એંટેના ટોચ પર ઉમેરવામાં આવ્યો. * ૧૯૮૦માં ટાવરના મધ્ય ભાગમાં આવેલ ખાદ્ય ગૃહ અને તેને આધાર આપતું માળખાને તોડી પાડવામાં આવ્યો. આને જોહન ઓનોરીયો અને ડેનિયલ બોન્નોટ દ્વારા ખરીદીને ન્યૂ ઓર્લીન્સૢ લ્યૂસિનિયામાં સેંટ ચાર્લસ એવેન્યૂમાં પુન: પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો. તેને ટુર ઍફીલ રેસ્ટોરંટ એવું નામ અપાયું. આ રેસ્ટોરંટને ઍટલાંટીકમાં આગબોટ દ્વારા વહન કરી તેના ૧૧૦૦૦ ટુકડા જોડીને બનાવામાં આવ્યો. * ૩૧ માર્ચ ૧૯૮૪ના દિવસે રોબર્ટ મોરિઆર્ટિએ તેની કમાનમાંથી બીચક્રાફ્ટ બોનાંઝા ઉડાડ્યું.<ref>{{cite web|url=http://proairshow.com/Eiffel.htm|access-date=2008-04-04|title=પેરિસમાં બીચક્રાફ્ટ બોનાંઝા|archive-date=2010-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222074852/http://proairshow.com/Eiffel.htm|url-status=dead}}</ref> * ૧૯૮૫માં બનેલી જૅમ્સ બૉન્ડ પર આધારીત સાહસ રોમાંચ ફીલ્મ ''[[A View to a Kill]]''માં અભિનેતા સર રોજર મૂર દ્વારા (જૅમ્સ બૉન્ડના પાત્રમાં) અભિનેત્રી ગ્રેસ જોન્સ નો (મૅ ડેનોના પાત્રમાં) પીછો ઍફીલ ટાવરમાં કરાતો બતાવવામાં આવ્યો છે. ત્યાંથી બચવા તેણી પૅરાશૂટનો ઉપયોગ કરે છે.આ ફીલ્મની થીમ ટ્યુનના વીડીયોમાં સંગીત ટોળી ડુરાન ડુરાન ટાવરની પાશ્ચાત્ય ભૂમિમાં ફીલ્માંકન થયું હતું. તેથી ૨૦ વર્ષ પહેલાં બનેલ બૉન્ડ ફીલ્મ 'થંડરબૉલ' (૧૯૬૫) ટાવરના દ્રષ્હ્યનો ખલનાયકી ચિન્હ રૂપે કરાયો હતો.જેમાં એડોલ્ફો સેલી લાર્ગો નામના ખલનાયકની ભૂમિકા ભજવે છે. * ૧૯૮૭માં એ જે હેક્કેટે પોતાની મદદ વડે સંશોધિત નવા દોરડાનો પ્રયોગ કરીને ટાવર પરથી બન્જી જમ્પ નો પ્રયાસ કર્યો. તેની તુરંત બાદ પૅરીસ પોલીસ દ્વારા તેની ધરપકડ કરવામાં આવી.<ref>http://www.smh.com.au/news/world/extreme-bid-to-stretch-bungy-record/2007/02/27/1172338606150.html</ref> * ૧૪ જુલાઈ ૧૯૯૫ના દિવસે, બૅસ્ટીલ ડે, ફ્રેન્ચ [[synthesiser]] સંગીતકાર [[જીન્ માયકલ જૅરે]] એ યુનેસ્કોની મદદ માટે ટાવર પર કાર્યક્રમ આપ્યો. આ મફત કાર્યક્રમ ૧૫ લાખ માણસોએ કામ્પ દ માર્સને પૂરો ભરીને માણ્યો. આ કાર્યક્રમમાં ટાવર પર પ્રકાશની રમઝટ અને આતશબાજી કરાઈ હતી. તેના ત્રણ વર્ષ પછી ફરી તે સંગીતકાર વધુ નૃત્ય અને સંગીત સાથે ફરી ત્યાં કાર્યક્રમ કર્યો. * ૧૯૯૯ના નવા વર્ષની સંધ્યાએ ઍફીલ ટાવર સહસ્ત્રાબ્દી ઊજવણીનો યજમાન બન્યો. ટાવરની સંપૂર્ણ લંબાઈ પરથી આતશબાજી કરાઈ. પ્રથમ સ્તર ઉપર આવેલ સંગ્રહાલયમાં આ ઘટનાની યાદ તાજી રખાઈ છે. * ૨૦૦૦માં ફ્લેશ લાઈટ અને ૪ ઉચ્ચ શક્તિ શોધ લાઈટને ટાવર પર મુકવામાં આવી. ત્યાર બાદ લાઈટ શૉ એક રાત્રી રોમાંચ બની છે. પૅરીસના રાત્રી આકાશમાં ઍફીલ ટાવર એક દીવાદાંડી બની ગયું છે. * ટાવરના ૨૦૦૦૦૦૦૦૦મા પ્રાવાસીએ ૨૦૦૨મા તેની મુલાકાત લીધી.<ref>{{cite web |url=http://www.france.com/docs/97.html |access-date=2007-07-24 |title=The Eiffel Tower: Paris' Grande Dame |work=france.com |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928144343/http://www.france.com/docs/97.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/fr/actualites/page/news_list.html?Year=2002#News122 |work=Official Site |title=Soirée réussie le 28 novembre pour fêter l'année du 200 millionième visiteur |year=2002 |access-date=2007-07-24 |language=French |archive-date=2007-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818005712/http://tour-eiffel.fr/teiffel/fr/actualites/page/news_list.html?Year=2002#News122 |url-status=dead }}</ref> * ૨૨ જુલાઈ ૨૦૦૩ના ૧૯.૨૦ વાગ્યે ટાવરની ટોચ પર આવેલ પ્રસારણ કેંદ્રમાં આગ લાગી. આખા ટાવરને ખાલી કરવામાં આવ્યું, ૪૦ મિનિટમાં આગ બુઝાવાઈ અને કોઈ જાન હાનિ ન હતી થઈ. * ૨૦૦૪ની સાલ થી શિયાળામાં અહીં પ્રથમ સ્તર પર હિમપટ તૈયાર કરી સ્કેટીંગ સ્પર્ધાનું આયોજન કરાય છે. * ૨૦૦૮ના ઉત્ત્રરાર્ધમાં યુરોપિયન યુનિયનમાં ફ્રેન્ચ પ્રમુખત્વ આવતાં બાર સોનેરી તારાઓને ટાવરના પાયાપર લગાડીને સંપૂર્ણ ટાવરને ભૂરા રંગની રોશનીથી સજાવાયો. તે ઉપરાંત દર કલાકે ૨૦,૦૦૦ ચમકારા કરતાં બલ્બ દ્વારા ટાવરને ચળકાવાતો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/pdf/about_the%20Eiffel_Tower.pdf?id=4_11 |work=Official Site |title=All You Need To Know About the Eiffel Tower |access-date=2009-01-09 |language=English |archive-date=2009-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007160508/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/pdf/about_the%20Eiffel_Tower.pdf?id=4_11 |url-status=dead }}</ref> == કોતરેલા નામો == ગુસ્તાવ ઍફીલે ઍફીલ ટાવર ૯૨ ફ્રેન્ચ વૈજ્ઞાનીકો, ઈજનેરો અન્ય આદ્રશ વ્યક્તિઓના નામોને કોતરાવ્યા. આ નામો ઉપર ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં પેન્ટીંગ પરીને હતાવી દેવાયા પુન: ૧૯૮૬અને ૧૯૮૭માં "સોસાયાટી નૂવેલે દ એક્સપ્લોઈટેશન દ લા ટૂર ઍફીલ" (કંપની જેને ટાવર સંબધિત મસલતો માટે રચવા માં આવી હતી) દ્વારા ફરી તેને પુનઃસ્થાપન કરાવાયાં == ચિત્રો પ્રકાશન અધિકાર દાવા == આ ટાવરના ચિત્રો આદિ લાંબા સમય થી જાહેર સાર્વજનિક પ્રકાશન હક્ક ક્ષેત્રમાં હતાં. ૨૦૦૩મા એસ.એન.ટી.ઈ.(સોસાયટી નુવેલે દ એક્સપ્લોઈટેશન દ લા ટૂર ઍફીલ)એ ટાવર પર નવી પ્રકાશ રચના બેસાડી;પરિણામે આ ટાવરના રાત્રિ કે પ્રકાશ પ્રદર્શન સંબંધિત સર્વ ચિત્રો પ્રકાશન અધિકાર તળે આવ્યાં. હવે પરવાનગી વગર ઍફીલ ટાવરના રાતના ચિત્રો પ્રકાશિત કરવા એ અમુક દેશોમાં ગેરકાયદેસર છે.<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/pratique/faq/index.html?id=2_10 Statement that publishing pictures of the lighting requires a fee]</ref><ref>In the United States, for example, [http://www.copyright.gov/title17/92chap1.html#120 17 USC 120(a)] explicitly permits the publication of photographs of copyrighted architecture in public spaces. In Germany this is known as ''[http://de.wikipedia.org/wiki/Panoramafreiheit Panoramafreiheit].</ref> પ્રકાશનાદિકારની અમલ બજવણી વિવાદાસ્પદ રહી છે. એસ.એન.ટી.ઈ.ના પ્રમુખ સ્ટીફન ડ્યૂએ જાન્યૂઆરી ૨૦૦૫માં ટકોર કરી કે " આ તો ચિત્રોનો વાણિજ્યિક ઉપયોગની વ્યવસ્થાપનનો એક માર્ગ છે,જેથી અમને મંજૂર ન હોય તે રીતે તેનો ઉપયોગ ન થાય" તેમ છતાં તેની અસર નીચે પ્રવાસી દ્વારા ઉતારેલ તસવીરને પ્રસિદ્ધ ન કરવાનો ઉદ્દેશ્ય પણ પાર પડે છે.<ref>{{Cite web |url=http://blog.fastcompany.com/archives/2005/02/02/eiffel_tower_repossessed.html |title=Eiffel Tower: Repossessed<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512051509/http://blog.fastcompany.com/archives/2005/02/02/eiffel_tower_repossessed.html |url-status=dead }}</ref> તે સાથે બિન નફાકારી અને અર્ધ-વાણિજ્યિક પ્રકાશન પણ અટકી પડે છે. તાજેતરના એક નિવેડામાં, ધ કોર્ટ ઑફ કાશાસનને ન્યાય તોળ્યો કે ચિત્રો ઉપર કોઈ પ્રકાશન્ અધિકારનો દાવો ના કરી શકાય. પછી તે ભલેને પ્રકાશન્ અધિકાર થી સુર્ક્ષિત ઈમારત હોઅય તો પણ જો તે વિશાળ ક્ષેત્રનો સમાવેશ કરે તો પણ. આ પરથી કહી શકાય કે એસ.એન.ટી.ઈ.પ્આરીસ સહીત લીધેલા ઍફીલ ટાવરના ફોટા પર દાવો કરી ન શકે. અમુક ન્યાય ક્ષેત્રોમાં, આ પ્રકાશન સુરક્ષા સંબંધી દાવાને મંજૂરી નથી. દા.ત. રીપબ્લીક ઑફ આયર્લેન્ડમાં કાયમી સ્થિર જાહેર સ્થળ કે ઈમારતજે જાહેઅર જનતા માટે ખુલ્લ હોય છે તેમને મુક્ત રીતે દ્રશ્ય માધ્યમમાં વાપરી શકાય છે. <ref>[http://www.irishstatutebook.ie/2000/en/act/pub/0028/sec0093.html#partii-chapvi-sec93 Irish Statute Books — Representation of certain artistic works on public display]</ref> == જાહેર માધ્યમોમાં == [[ચિત્ર:Underneath Eiffel Tower by IvanAndreevich.jpg|thumb|Panoramic view from underneath the Eiffel Tower.]] વૈશ્વીક ધરાચિન્હ તરીકે ઍફીલ ટાવરનો ઉપયોગ ઘણી ફીલ્મો, વીડીયો ગૅમ્સ અને દૂરદર્શન પર થયો છે. === ઍફીલ ટાવર કરતાં ઊંચા લૅટીસ (જાળી સંરચના વાળા) ટાવરો === {| class="wikitable" |- ! Name ! colspan="2" | Pinnacle height ! Year ! Country ! Town ! Remarks |- | [[કીવ ટીવી ટાવર]] || ૧૨૬૩ફીટ || ૩૮૫ મી. || ૧૯૭૩ || યુક્રેન || કીવ || વિશ્વનો સૌથી ઊંચો લેટીસ ટાવર |- | [[તાશકન્ત ટાવર]] || ૧૨૩૦ફીટ || ૩૭૪.૯ મી. || ૧૯૮૫ || [[ઉઝબેકીસ્તાન]] || તાશકન્ત || |- | યાંગત્સે નદી પરના પિલોન્સ || ૧૧૩૭ ફીટ || ૩૪૬.૫ મી. || ૨૦૦૩ || [[ચીન]] || જીયાંગ્યીન|| ૨ ટાવર, વિશ્વના સૌથી ઊંચા વિધ્યુત[ પિલોન્સ]] |- | [[ડ્રેગન ટાવર]] || ૧૧૦૨ ફીટ || ૩૩૬ મી. || ૨૦૦૦ || [[ચીન]] || હર્બીન |- | [[ટોક્યો ટાવર]] || ૧૦૯૧ ફીટ || ૩૩૨.૬ મી. || ૧૯૮૫ || જાપાન || ટોક્યો |- | [[વીટી ટીવી ટાવર]] || ૧૦૭૮ ફીટ || ૩૨૯ મી. || ૧૯૬૨ || યુ.એસ. || શૉરવુડ, વિસ્કોન્સીન |- | [[ડબલ્યૂ એસ બી ટીવી ટાવર]] || ૧૦૭૫ ft || ૩૨૭.૬ મી. || ૧૯૫૭ || યુ.એસ.. || ઍટલાંટા, જ્યોર્જીયા |} === ફ્રાંસમાં આવેલા ઍફીલ ટાવર કરતાં ઊંચા બાંધકામો === {| class="wikitable" |- ! નામ ! ઊંચાઈ ! વર્ષ ! મળખાનો પ્રકાર ! શહેર ! નોંધ |- | [[દીર્ઘતરંગ પ્રસારણ એલોયીસ]] | ૩૫૦ m | ૧૯૭૪ | ગાયડ માસ્ટ | એલોયસ |- | [[HWU પ્રસારક (ટ્રાંસમીટર)]] | ૩૫૦ મી. | ? | ગાયડ્ માસ્ટ | રૉસ્ને | મલ્ટીપલ(અનેક)માસ્ટ |- | [[વાયડક દા મિલાઉ]] | ૩૪૩ મી. | ૨૦૦૪ | પુલનો થાંભલો | મિલાઉ |- | [[ટીવી માસ્ટ નીઓર્ટ-મૅઈસોને]] | ૩૩૦ મી. | ? | ગાયડ માસ્ટ | નીઓર્ટ |- | [[ટ્રાંસમીટર લે મન્સ-માયેટ]] | ૩૪૨ મી. | ૧૯૯૩ | ગાયડ માસ્ટ | માયેટ |- | [[ટ્રાંસમીટર રોમ્યુલ્સ]] | ૩૩૦ મી. | ૧૯૭૪ | ગાયડ માસ્ટ | રોમ્યુલ્સ | દીર્ઘ તરંગ પ્રસારક માસ્ટ, જમીનથી અવાહક કરાયેલ |- |} == પુનઃરચનાઓ - પ્રતિકૃતિઓ == [[ચિત્ર:TianduCheng Tour-Eiffel.JPG|thumb|ટીઆન્ડચેન્ગની પ્રતિકૃતિ]] [[ચિત્ર:Pki-tower-94.jpg|thumb|સીનસીનાટી, ઓહીયો ના કિંગ્સ ટાપુ પરને પ્રતિકૃતિ]] [[ચિત્ર:Eiffel Tower Replica in the village of Parizh, Russia.jpg|thumb|Replica in [[Parizh]] village, Russia.]] ઊંચાઈના ઉતરતા ક્રમમાં: * પૅરીસ લાસ વેગાસ હોટેલ/કેસિનો, લાસ વેગાસ પટ્ટી પર, પેરેડાઈઝ નેવાડા,લસ વેગાસ નેવાડા નજીક.(પ્રમાણ ૧:૨) ૧૬૫&nbsp;m * તીઆન્ડુનચેન્ગ, હૅન્ગઝોઉ, ચીન ૧૦૮&nbsp;m.<ref>[http://www.reuters.com/news/pictures/slideshow?collectionId=969 Reuters.com<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lefigaro.fr/economie/20070823.FIG000000095__hangzhou_les_chinois_batissent_une_replique_de_paris.html |title=Le Figaro – Actualité en direct et informations en continu<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220201409/http://www.lefigaro.fr/economie/20070823.FIG000000095__hangzhou_les_chinois_batissent_une_replique_de_paris.html |url-status=dead }}</ref> * [[શેન્ઝેન]], ચીન — ~૧૦૦&nbsp;m (~328&nbsp;ft, પ્રમાણ 1:3) * [[સ્લોબોઝિઆ]], [[રોમાનિયા]] — ૫૪&nbsp;m (૧૭૭&nbsp;ft) * [[પૅરીઝ]], [[ચેલીબીન્સ્ક ઓબ્લાસ્ટ]], [[નૅગાબૅસ્કી જિલ્લો]], [[ચેલીબીન્સ્ક ઓબ્લાસ્ટ]], રશિયામાં. સાઉથ ઉરલ સેલ ટેલીફોન કંપની દ્વારા ચેલફોન ટાવર તરીકે બાંધવામાં આવ્યો ૫૦&nbsp;મી. (164&nbsp;ફીટ) * પ્રાણીસંગ્રહાલય, [[કોપનહેગન]], [[ડેનમાર્ક]]. લાકડાથી બનેલ પ્રતિકૃતિ — 50&nbsp;m (164&nbsp;ft) * [[ફેય્ટેવિલે, ઉત્તર કેરોલીના]] — બૉરડોક્સ ટાવર ૪૫&nbsp;મી. (૧૫૦&nbsp;ફીટ) જેમામ્ એક લીફ્ટ પણ છે જે લોકોને ટોચ સુધી નાના દ્રશ્ય દર્શન માટે લઐ જાય છે * વોલ્ટ ડીઝની વર્લ્ડનો એપકોટ થીમ પાર્ક, (બ્યુએના વીસ્ટા, ફ્લોરીડા)ના વર્લ્ડ શોકેસના ફ્રાન્સ પેવેલિયનમાં - ૨૩&nbsp; (૭૬&nbsp;ફીટ, પ્રમાણ ૧:૧૦)<ref>[http://disneyworld.disney.go.com/wdw/parks/attractionDetail?id=FrancePavilionAttractionPage Disney's official French Pavilion page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090121212040/http://disneyworld.disney.go.com/wdw/parks/attractionDetail?id=FrancePavilionAttractionPage |date=2009-01-21 }} — lists the Eiffel Tower as approximately 1/10th the height of the original.</ref> * [[પૅરીસ,ટેક્સાસ]] — ૨૦&nbsp;m (૬૫&nbsp;ft) * [[ઍફીલ ટાવર(પૅરીસ, ટેનેસ્સી)]] - [[પૅરીસ, ટેનેસ્સી]]માં — લગભગ {{formatnum:20}}&nbsp;m (૬૦&nbsp;ft) ઊંચુ. * As a [[Meccano]] model, housed at the Technology Museum of Georgia ([[Atlanta, Georgia]]) — 11&nbsp;m (36&nbsp;t)<ref>[http://www.dalefield.com/mwes/history/eiffel_tower.html Eiffel Tower<!-- Bot generated title -->]</ref> * મેકનહેમ, સેટ્ટલડ્રોફ, જર્મનીની રન્ગીસ એક્સપ્રેસ્સ નામની કેટરીંગ કંપનીની છત પર. * ફાલ્કોન્સ સીટી ઓફ વન્ડર્સનું કેન્દ્રીય સ્થાન — દુબઈ, યુનાયટેડ આરબ અમીરેટ્સનો નવી વિકાસ યોજના, જેમાં વિશ્વની સાત અજાયબીઓ દર્શિત હશે.<ref>[http://www.falconcity.com/ :: Falconcity of Wonders (L.L.C) ::<!-- Bot generated title -->]</ref> * ઈન્વાલ્ડ મીનીએચર પાર્ક, ઈન્વાલ્ડ, પૉલેન્ડ * મીની યુરોપ,બ્રસેલ્સ૧૨.૯૬ મીટર પ્રમાણ ૧:૨૫ * રહ્યુ દા પૅરીસ કેફેના છત પર, બ્રિસ્બૅન, અઓસ્ટ્રીયા , લગભગ ૧૨મી ઊંચુ. * ફર્સ્ટ વર્લ્ડ પ્લાઝા શોપેંગ મૉલ, ગેન્ટેંગ હાઈલેન્ડઝ્ [[મલેશિયા]]<ref>[http://www.genting.com.my/en/media/press/themepark/fwp.htm First World Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722161328/http://www.genting.com.my/en/media/press/themepark/fwp.htm |date=2011-07-22 }}. Retrieved on 2008-09-13</ref> * ઑસ્ટીન ટેક્સાસમાં ડ્રેયફસ એન્ટીક સ્ટોરમાં આની ૨૫ ફીટ ઉંચી પ્રતિમા છે. * મેસીનીઆ, ગ્રીસના ફીલીએટ્રા ગામનું પ્રવેશ દ્વાર (૧૮મી)<ref>[http://users.mes.sch.gr/stamgian/ERG_MATINAS.htm Tower model at Filiatra]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nds.gr/filiatra/images/pyrgos.jpg |title=Photograph of Filiatra tower |access-date=2009-03-18 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528141443/http://www.nds.gr/filiatra/images/pyrgos.jpg |url-status=dead }}</ref> * [[પૅરીસ મિશિગન]]; અંદાજે ૩મી(૧૦&nbsp;ft) એક પાર્કમાં. * [[બાકુ]], [[અઝેરબૈજન]], સાહીલ ટ્રેડ સેન્ટરના પર્ફ્યુમ દી ફ્રાન્સ દુકાનમાં લગભગ ૩મી. * ગોલ્ડન સેન્ડસ્ સી રીસોર્ટ, [[વર્ના]], [[બલ્ગેરિયા]] —ટાવર પ્રમાણ ૧:૧૦ * [[અક્ટાઉ]], [[કઝાકસ્તાન]] એક તેલ બાંધકામ કંપનીન કાર્યાલય ની સામે. * [[સૅટલ ડ્રોફ]] ક્રેઈલશેમ નજીક જર્મનીમાં Oએક કંપની ની ઈમારત ઉપર. * ૨૦૦૭માં ધ લીગો કંપને ૧:૩૦૦ પ્રમાણના સ્કેલ મોડેલ બહાર પાડયાં.<ref>[http://guide.lugnet.com/set/10181 LUGNET Set Guide]</ref>. તેમાં ૩૪૨૮ ભાગ છે અને ૧૦૮ સેમી ઊંચો છે. == પ્રસારણ સ્થાનકો == === એફ એમ રેડીયો === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc;" !કાર્યક્રમ !કંપ સંખ્યા !ERP |- | [[ફ્રાન્સ ઈન્ટર]] || |- | [[ક્ષેત્રીય]] || ૯૦,૩૫ [[MHz]] || 3 કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ સંસ્કૃતિ]] || ૯૩,૩૫ [[MHz]] || 3 કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ મ્યુસિક]] || ૯૭,૬ [[MHz]] || 3 કિ.વૉટ. |} === ટીવી === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc;" !કાર્યક્રમ !ચૅનલ ક્રમ !કંપ સંખ્યા !ERP |- | [[કનાલ+]] || ૬ || ૧૮૨,૨૫ MHz || ૧૦૦ કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ ૨]] || ૨૨ || ૪૭૯,૨૫ MHz || ૫00 કિ.વૉટ. |- | [[ટીએફ૧]] || ૨૫ || ૫૦૩,૨૫ MHz || ૫00 કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ ૩]] || ૨૮ || ૫૨૭,૨૫ MHz || ૫00 કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ ૫]] || ૩૦ || ૫૪૩,૨૫ MHz || ૧00 કિ.વૉટ. |- | [[મૅટ્રોપોલી ટેલીવિઝન|એમ૬]] || ૩૩ || ૫૬૭,૨૫ MHz || ૧00 કિ.વૉટ. |} == તેજ નામ ધરાવતા અન્ય ઈમારતો == * ઍફીલ ટાવર, પૅરીસ,ટેનેસ્સી. * ઍફીલ ટાવર કો-ઑપ હેકેન્સેક,ન્યૂ જર્સી, યુ એસ એ<ref>{{Cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=19207 |title=Eiffel Tower Co-op — SkyscraperPage.com<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2022-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709193033/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=19207 |url-status=dead }}</ref> == ચિત્રમાલા == <gallery> Image:Eiffel Tower from platform.jpg|સૌથી ઉચ્ચ સ્તરેથી. Image:From Below.jpg‎|''ઍફીલ ટાવર'' નીચેથી જોતાં. Image:Eiffel Tower 06.jpg|ઍફીલ ટાવર જ્યારે ફ્રાન્સ ૨૦૧૨ની ઓલમ્પિક માટે દાવો કર્તું હતું, ઉનાળો ૨૦૦૫. Image:Eiffel_closeup.jpg|લોખંડમાં ઉતારેલ ઝાલર. Image:Eiffel_tower_fireworks_on_July_14th_Bastille_Day.jpg|ઍફીલ ટાવર બેસ્ટીલ દિને Image:Eiffel Tower 1945.jpg|ઍફીલ ટાવર બીજા વિશ્વ યુદ્ધની સમાપ્તિ બાદ જૂન ૧૯૪૫ Image:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|સૂર્યોદય સમયે ઍફીલ ટાવર ટ્રોકારેડો પરથી Image:Tour Eiffel - 20150801 15h30 (10621).jpg </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Eiffel Tower}} * [http://www.tour-eiffel.fr/ Official website of the Eiffel Tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205121142/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ |date=2010-12-05 }} {{Fr icon}} * [http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ English version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205121142/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ |date=2010-12-05 }} {{En icon}} * [http://www.memagazine.org/backissues/membersonly/feb05/departments/news_notes/news_note.html Mechanical Engineering Magazine: Deconstructing Eiffel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707100723/http://www.memagazine.org/backissues/membersonly/feb05/departments/news_notes/news_note.html |date=2009-07-07 }} * [http://eiffel-tower-catia.com/ Reconstructing the Eiffel Tower in CATIA ,3DXML file to download and CG Images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912182117/http://eiffel-tower-catia.com/ |date=2017-09-12 }} * [http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php/Cat/0/Number/268868/an/0/page/3#268868 3D render of the Eiffel Tower for use in Google Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201011413/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php/Cat/0/Number/268868/an/0/page/3#268868 |date=2008-12-01 }} * [http://dspt.club.fr/tour_eiffel.htm The first transmitters at Eiffel Tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609061147/http://dspt.club.fr/tour_eiffel.htm |date=2007-06-09 }} <br /> {{start box}} {{succession box| before=[[Washington Monument]]| title=[[World's tallest structure]]| years=1889—1931<br /><small>300.24m</small> | after=[[Chrysler Building]]}} {{end box}} <br /> [[શ્રેણી:૧૮૮૯ સ્થાપત્યો]] [[શ્રેણી:દુનિયાનાં મહત્તમ લંબાઈ ધરાવતાં સ્થાપત્યો]] [[શ્રેણી:યુરોપ]] [[શ્રેણી:પેરિસ]] [[શ્રેણી:Landmarks in France]] [[શ્રેણી:Michelin Guide starred restaurants and chefs]] [[શ્રેણી:Skyscrapers in Paris]] [[શ્રેણી:Towers in France]] [[શ્રેણી:પેરિસનાં પ્રવાસી આકર્ષણો]] [[શ્રેણી:7th arrondissement of Paris]] lmi12d9psw1qc8rmc31wif4z136y312 0 24355 901800 817492 2026-06-25T08:57:57Z ~2026-36585-76 87942 901800 wikitext text/x-wiki '''વલાસણા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વડનગર તાલુકો|વડનગર તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. વલાસણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], , [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. વલાસણા ગામ [[સાબરમતી નદી]]ના કિનારે આવેલું છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વડનગર તાલુકો]] 9fdfzunq9uiy762s1i1zumg7oupeban 901801 901800 2026-06-25T10:31:58Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-36585-76|~2026-36585-76]] ([[User talk:~2026-36585-76|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 817492 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = વલાસણા | state_name = ગુજરાત | district = મહેસાણા | taluk_names = [[વડનગર તાલુકો|વડનગર]] | latd = 23.78339 | longd = 72.636688 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી, પુસ્તકાલય | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],[[દિવેલી|દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''વલાસણા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વડનગર તાલુકો|વડનગર તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. વલાસણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. વલાસણા ગામ [[સાબરમતી નદી]]ના કિનારે આવેલું છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વડનગર તાલુકો]] axtde5whu4uvjj7dj8qw6uboryq5gsf 0 24620 901771 901762 2026-06-24T12:31:32Z KartikMistry 10383 ઇન્ફોબોક્સ અપડેટ. 901771 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ડાભલા |settlement_type = [[ગામ]] |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = {{maplink|frame=yes|frame-width=|frame-height=|frame-align=center|type=shape|id=|stroke-colour=#C60C30|stroke-width=2}} |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|23.6661246|72.6833152|type:village|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] |subdivision_type3 = [[ગુજરાતના તાલુકાઓ|તાલુકો]] |subdivision_name3 = [[વિજાપુર તાલુકો|વિજાપુર]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = |population_density_km2 = auto |population_footnotes = |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = ૩૮૨૮૬૫ |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = ૦૨૪૩૬ |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ડાભલા (તા. વિજાપુર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વિજાપુર તાલુકો|વિજાપુર તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. ડાભલા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]] તેમજ [[શાકભાજી]]ના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]],[[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વિજાપુર તાલુકો]] rr1cpbd32wgsd9w1tjw7h6xojtiec05 0 25462 901790 899643 2026-06-24T17:54:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901790 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ''' ([[માર્ચ ૩|૩ માર્ચ]], ૧૮૪૭&nbsp;– [[ઓગસ્ટ ૨|૨ ઓગસ્ટ]], ૧૯૨૨) સુવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક, શોધક, એન્જિનીયર અને સંશોધનકાર હતા જેમને સૌપ્રથમ વ્યવહારુ [[ટેલિફોન]]ની શોધનો યશ આપવામા આવે છે. બેલના પિતા, દાદા અને ભાઈ દરેક વકતૃત્વ અને સંબોધનના કાર્ય સાથે સંકળાયેલા હતા, અને તેમના માતા અને પત્ની બન્ને બહેરા હતા, જેણે બેલના જીવનના કાર્ય પર ઘેરી અસર કરી હતી.<ref>બ્રુસ, 1990, પૃષ્ઠ 419.</ref> તેમના સાંભળવાની અને સંબોધનની ક્રિયા પરના સંશોધને સાંભળવાના સાધનનો પ્રયોગ કરવા પ્રેર્યા હતા, જે આખરે પરાકાષ્ટામાં પરિણમ્યો હતો અને બેલને સૌપ્રથમ ટેલિફોન માટે 1876માં યુ.એસ. પેટન્ટથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>બ્લેક 1997, પૃષ્ઠ 18. ટાંકણ: "તેમણે એવું વિચાર્યું હતું કે તેઓ ટ્રાન્સમિટર અને રિસીવર દ્વારા એવા યંત્રની રચના કરશે જે લોકોને સાંભળવામાં મદદરૂપ થાય તે માટે ટેલિગ્રાફીકલી ધ્વનિ મોકલશે તેવી નવી [[ઇલેક્ટ્રોનીક ટેકનોલોજી]]નું સર્જન કરશે."</ref> ભૂતકાળમાં બેલે તેમની અત્યંત વિખ્યાત શોધને એક વૈજ્ઞાનિક તરીકે તેમના ખરેખર કામ પરના અતિક્રમણ તરીકે ગણવામાં આવી હતી, અને તેમના અભ્યાસમાં ટેલિફોનનો ઉપયોગ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.<ref name="multiref1">મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 19.</ref> અન્ય અસંખ્ય શોધોએ બેલના પાછળના જીવનની સાબિતી આપી હતી જેમાં ઓપ્ટિકલ [[ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ]], [[હાઇડ્રોફોઇલ]] અને [[એરોનૌટિક્સ]] ક્ષેત્રે અનન્ય કામનો સમાવેશ થાય છે. 1888માં, એલક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટીના સ્થાપક સભ્ય બન્યા હતા.<ref>[http://www.nationalgeographic.com/mission/ નેશનલ જિયોગ્રાફિક વેબસાઇટ]</ref> == પ્રારંભિક વર્ષો == એલેક્ઝાન્ડર બેલનો જન્મ [[એડિનબર્ગ]], સ્કોટલેન્ડમાં 3 માર્ચ, 1847ના રોજ થયો હતો. <ref>પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 4.</ref> તેમના પરિવારનું ઘર 16 સાઉથ ચારલોટ્ટ સ્ટ્રીટ ખાતે હતું અને તેના પ્રવેશદ્વાર પર યાદગીરીનું નિશાન હતું જે એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનું જન્મસ્થળ હોવાનો સંકેત આપે છે. તેમને બે ભાઈઓ મેલવિલે જેમ્સ બેલ (1845–1870) અને એડવર્ડ ચાર્લ્સ બેલ (1848–1867) હતા. બન્ને ભાઈઓ ફેફસાના [[ક્ષયરોગ]]ના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>[http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/belltime.html એલેઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલની સમય રેખા]</ref> તેમના પિતા અધ્યાપક એલેક્ઝાન્ડર મેલવિલે બેલ, અને તેમના માતા એલિઝા ગ્રેસ (પારિવારીક નામ સાયમોન્ડઝ) હતા.<ref>"એલેક્ઝાન્ડર એમ. બેલનું મૃત્યુ. અધ્યાપક એ.જી. બેલના પિતાએ મૂંગા માણસો માટે [[સંકેત ભાષા]] વિકસાવી હતી." ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' મંગળવાર, 8 ઓગસ્ટ 1905.</ref> તેઓએ 'એલેક્ઝાન્ડર' તરીકે જન્મ લીધો હોવા છતા દશ વર્ષની ઉંમરે તેમના પિતાને તેમના બે ભાઈઓની જેમ વચ્ચેનું નામ આપવા માટે વિનંતી કરી હતી.<ref>[http://www.fi.edu/case_files/bell/agb.html મને એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ કહો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106121237/http://www.fi.edu/case_files/bell/agb.html |date=2009-01-06 }} નોધ: બેલ પત્રવ્યવહારમાં ખાસ કરીને તેમના પૂરા નામની સહી કરતા હતા.</ref> તેમના 11મા જન્મદિને તેમના પિતા માની ગયા હતા અને તેમને વચ્ચેનું નામ 'ગ્રેહામ' અપનાવવાની મંજૂરી આપી, જેની પસંદગી એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ, કે જેઓ એક કેનેડીયન હતા અને છાત્રાલયમાં રહીને અભ્યાસ કરતા હતા અને તેમના પિતા દ્વારા જેમની સંભાળ લેવામાં આવતી અને જેઓ પારિવારીક બની ગયા તેના પરથી ઉપરોક્ત નામની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. નજીકના સંબંધી અને મિત્રો માટે તેઓ "એલેક" બની રહ્યા હતા, જે નામે તેમના પિતા તેમને પાછળની જિંદગીમાં પણ બોલાવતા હતા.<ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 17–19.</ref> === પ્રથમ શોધ === એક બાળક તરીકે, નાનકડા એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલે તેમની દુનિયા વિશે કુદરતી આતુરતા દર્શાવી હતી, જે નાની વયે પણ બોટેનિકલ નમૂનાઓના એકત્રીકરણમાં તેમજ પ્રયોગ કરવામાં પરિણમી હતી. તેમના શ્રેષ્ઠ મિત્ર બેન હર્ડમેન હતા, પડોશી કે જેમનો પરિવાર અનાજ દળવાની [[ઘંટી]], ચલાવતા હતા, તેમની સાથે અનેકવાર ઝઘડતા હતા. નાના એલેકે પુછ્યું હતું કે ઘંટીમાં શુ કરવાની જરૂરિયાત હતી. તેણે જણાવ્યું હતું કે ઘઉંને શ્રમ પ્રક્રિયા દ્વારા સાફ કરવા પડે છે અને 12 વર્ષની ઉંમરે, બેલે હોમમેઇડ ડિવાઇસ બનાવ્યું હતું જેમાં નેઇલ બ્રશીશના સેટ સાથે રોટેટીંગ પેડલ્સનું મિશ્રણ હતું, આમ ઘઉંને સાફ કરવાનું મશિન બનાવ્યું હતું, જેને વપરાશમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું અને અનેક વર્ષો સુધી તેનો સતત વપરાશ થતો રહ્યો હતો.<ref name="Bruce p. 16.">બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 16.</ref> તેની સામે, જોહ્ન હર્ડમેને બન્ને છોકરાઓને "શોધ" કરવા માટે એક નાનો વર્કશોપ ચલાવવા આપ્યો હતો.<ref name="Bruce p. 16."></ref> તેમના પ્રારંભિક વર્ષોમાંથી બેલે સંવેદનશીલ સ્વભાવ અને કલા, કવિતા અને સંગીત માટેની પ્રતિભા દર્શાવી હતી, જેને તેમની માતા દ્વારા પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું. કોઇપણ ઔપચારીક તાલીમ વિના તેમણે [[પિયાનો]]માં કુશળતા પ્રાપ્ત કરી હતી અને પરિવારના પિયાનીસ્ટ બની ગયા હતા. <ref name="Gray p. 8">ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 8.</ref> સામાન્ય રીતે શાંત અને આત્મમંથન કરનારા હોવા છતા, તેમણે અન્યના બોલવાની યુક્તિ કરીને મિમિક્રી અને અવાજની કરામત કરતા હતા, જેના કારણે તેમણે પરિવારના મહેમાનોને તેમની પ્રસંગોપાત મુલાકાત સમયે સતત મનોરંજન પૂરુ પાડ્યું હતું. <ref name="Gray p. 8"></ref> બેલ પર તેમની માતાને ધીમે ધીમે આવતી બહેરાશને કારણે ઊંડી અસર પડી હતી, (તેઓ જ્યારે 12 વર્ષના હતા ત્યારે તેમણે શ્રવણશક્તિ ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું હતું) અને આંગળીની ભાષા શીખ્યા હતા, જેથી તેઓ તેમની બાજુમાં બેસીને પરિવારમાં આસપાસ ચાલતી વાતચીત શાંતિથી સમજાવી શકે. <ref name="Gray p. 9">ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 9.</ref> આ ઉપરાંત તેમણે સ્પષ્ટ, બંધબેસતા અવાજો તેમના માતાના કપાળમાં સીધા જ પહોંચે, જ્યાં તેણી તેમને વધુ સ્પષ્ટતાથી સાંભળી શકે તે માટેની પણ એક તરકીબ વિકસાવી હતી. .<ref name="Mackay p.25">મેકે 1997, પૃષ્ઠ 25.</ref> તેમની માતાની બહેરાશને લઇને બેલની અગમચેતીએ તેમને [[ધ્વનિશાસ્ત્ર]]નો અભ્યાસ કરવા પ્રેર્યા હતા. . તેમનો પરિવાર વકતૃત્વ શીખવવા સાથે લાંબા સમયથી સંકળાયેલો હતો: લંડનમાં તેમના દાદા એલેક્ઝાન્ડર બેલ, [[ડબ્લીન]]માં તેમના કાકા અને એડિનબર્ગમાં તેમના પિતા એ દરેક સારા વક્તા હતા. તેમના પિતાએ આ વિષય પર અસંખ્ય પુસ્તકો પ્રકાશિત કર્યા હતા, જેમાંના કેટલાક હજુ પણ જાણીતા છે, જેમાં ખાસ કરીને તેમના ''ધી સ્ટાન્ડર્ડ ઇલોક્યુશનીસ્ટ'' (1860)નો સમાવેશ થાય છે, <ref name="Gray p. 8"></ref> જે એડિનબર્ગમાં 1868માં દેખાઇ હતી. ''સારા વક્તાઓ'' 168 બ્રિટીશ આવૃત્તિમાં દેખાયા હતા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં જ ત્રણ કરોડથી વધુ વેચાયા હતા. આ સંધિમાં, શબ્દો વ્યક્ત કરવા અને અર્થ સમજવા માટે અન્ય લોકોના હોઠોની હિલચાલ વાંચવા માટે તેમના પિતા [[બહેરા-મૂંગા]]ઓને (તેઓ જેમ તે સમયે ઓળખાતા હતા) સુચના આપવા માટે તેમની પદ્ધતિ સમજાવે છે. એલેક્સના પિતાએ તેમને શીખવાડ્યુ હતું અને તેમના ભાઈ ફક્ત દ્રશ્યમાન વાણી જ લખતા હતા એટલું જ નહી, કોઇ પણ નિશાનીને ઓળખી કાઢવા અને તેની સાથે સંકળાયેલા ધ્વનિ પણ ઓળખી કાઢતા હતા.<ref name="Petrie p. 7">પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 7.</ref> એલેક એટલા કાબેલ બની ગયા હતા તેઓ તેમના પિતાના જાહેરા દેખાવોનો એક ભાગ બની ગયા હતા અને [[લેટિન]], [[ગાલીક]] અને [[સંસ્કૃત]] નિશાનીનો અર્થ કરવાની તેમની ક્ષમતાથી પ્રેક્ષકોને દંગ કરી દેતા હતા.<ref name="Petrie p. 7"></ref> === શિક્ષણ === નાના બાળક તરીકે, બેલ તેમના ભાઈઓને ગમતા હતા અને પ્રારંભિક શિક્ષણ તેમણે તેમના પિતા પાસેથી પ્રાપ્ત કર્યું હતું. નાની ઉંમરે, જોકે તેમણે રોયલ હાઇ સ્કુલ, એડિનબર્ગ, સ્કોટલેન્ડમાં એડમિશન લીધુ હતુ, જે તેમણે 15 વર્ષની ઉંમરે છોડી દીધી હતી, અને ફક્ત પ્રથમ ચાર ફોર્મ્સ પૂર્ણ કર્યા હતા.<ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 31.</ref> તેમનો શાળાનો રેકોર્ડ સતત ગેરહાજરી અને નીચા ગ્રેડને કારણે એટલો સારો ન હતો. તેમની મુખ્ય રુચિ વિજ્ઞાનમાં, ખાસ કરીને જીવ વિજ્ઞાનમાં હતી, જ્યારે તેમણે અન્ય શાળાઓના વિષયોને સામાન્ય તરીકે લીધા હતા, જે બાબતે તેમના કાયમી આશા રાખતા પિતાને હતાશા અપાવી હતી. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 11.</ref> શાળા છોડતી વખતે, બેલ તેમના દાદા એલેક્ઝાન્ડર બેલ સાથે રહેવા માટે લંડન જતા રહ્યા હતા. તેમના દાદા સાથે જેટલા વર્ષો તેમણે વિતાવ્યા તે દરમિયાન શીખવા પ્રત્યેના પ્રેમે જન્મ લીધો હતો, અને તેઓ ગંભીર ચર્ચા અને અભ્યાસમાં લાંબા કલાકો ગાળતા હતા. વૃદ્ધ બેલે તેમના નાના વિદ્યાર્થી સ્પષ્ટ રીતે બોલવા માટે શીખે તે માટે અથાગ પ્રયત્નો કર્યા હતા અને ખાતરીપૂર્વક તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેમના વિદ્યાર્થીને પોતાની જાતે શિક્ષક બનવાની જરૂર છે. <ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 7.</ref> 16 વર્ષની ઉંમરે, બેલે વકતૃત્વ અને સંગીતમાં [[એલ્જિન મોરે]], સ્કોટલેન્ડ ખાતે વેસ્ટોન હાઉસ એકેડમીમાં "વિદ્યાર્થી-શિક્ષક" તરીકેની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી લીધી હતી. તેઓ લેટિન અને ગ્રીકમાં એક વિદ્યાર્થી તરીકે દાખલ થયા હોવા છતાંયે તેમણએ તેમની જાતે બોર્ડ માટેના વર્ગોમાં સુચના આપી હતી અને બદલામાં તેમને દર સત્રના £10 મળતા હતા. <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 37.</ref> ત્યાર પછીના વર્ષે,. તેમણે યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબર્ગમાં હાજરી આપી હતી; જેમા તેઓ તેમના મોટા ભાઈ મેલવિલે, કે જેઓ અગાઉના વર્ષે ત્યાં દાખલ થયા હતા તેમની સાથે જોડાયા હતા. === ધ્વનિ સાથેનો પ્રથમ પ્રયોગ === બેલના પિતાએ એલેકની રુચિને સંબોધનામાં પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને 1863માં તેઓ તેમના પુત્રને અનન્ય ઓટોમેશન જોવા લઇ ગયા હતા, જે બેરોન વોલ્ફાન્ગ વોન કેમ્પેલેનના અગાઉના કાર્ય પર આધારિત સર [[ચાર્લ્સ વ્હીટસ્ટોન]] દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતુ. .<ref name="Groundwater p. 25">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 25.</ref> પ્રાથમિક "મિકેનિકલ મેને" માનવ અવાજની નકલ કરી હતી. . એલેકે યંત્રો દ્વારા આકર્ષાયા હતા અને જર્મનમાં પ્રકાશિત કરાયેલા વોન કેમ્પેલેનના પુસ્તકની નકલ પ્રાપ્ત કર્યા બાદ અને ભારે શ્રમ કરીને તેનું ભાષાંતર કર્યુ હતુ, તેમણે અને તેમના મોટા ભાઈ મેલવિલેએ તેમનું પોતાનું ઓટોમેશન હેડ ઉભુ કર્યું હતું. તેમના પિતા, તેમના પ્રોજેક્ટમાં ભારે રસ ધરાવતા હતા અને કંઇ પણ વસ્તુ પૂરી પાડવા માટે ચૂકવણી કરવાની તૈયારી દર્શાવી હતી અને છોકરાઓ જો સફળ થાય તો "મોટું ઇનામ" આપવાની લાલચ આપી હતી. <ref name="Groundwater p. 25"></ref> તેમના ભાઈએ [[ગળુ]] [[સ્વયંત્ર]] તૈયાર કર્યું હતું તો, એલેકે ખરેખર ખોપરીની પુનઃરચનાના મુશ્કેલ કાર્યને પાર પાડ્યું હતું. તેમના પ્રયત્નો નોંધપાત્ર રીતે જ માનવશરીરમાં હોય છે તેવા શિરમાં પરિણમ્યા હતા, તે કદાચ થોડા પણ શબ્દો "બોલી" શક્યા હોત. <ref name="Groundwater p. 25"></ref> :છોકરાઓ સંભાળપૂર્વક રીતે "હોઠ"ને ગોઠવી શક્યા હોત અને જ્યારે [[ધમણે]] [[હવાનળી]] મારફતે હવા ફેંકી ત્યારે અત્યંત ઓળખી શકાય તેવો અવાજ "મામા" નીકળ્યો હતો, જે બેલની શોધ જોવા આવેલા પડોશીઓ માટે આનંદની વાત હતી. <ref name="Petrie pp. 7–9">પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 7–9.</ref> ઓટોમેશનના પરિણામે બેલે ગુપ્ત રીતે જ જીવંત વિષય પર પ્રયોગ કરવાનું સતત રાખ્યું હતું, પરિવારમાં [[સ્કાય ટેરિયર]], "ટ્રૌવ" હતો. <ref>પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 9.</ref> સતત ગણગણાટ કરવાનું તેમને શીખવાડ્યા બાદ, એલેક તેમના મોઢા સુધી પહોંચ્યા હશે અને "ઓહ આહ ઓ ગા મા મા" જેવા અવાજો ઉત્પન્ન કરવા માટે કૂતરાના હોઠ અને ધ્વનિજનક રજ્જુઓનો દુરુપયોગ કર્યો હશે. થોડું સમજીને મૂલાકાતીઓએ એવુ માન્યુ હતું કે તેમનો કૂતરો "હાવ આર યુ ગ્રાન્ડમા?" એવુ સ્પષ્ટ બોલી શકે છે. તેમના આનંદી સ્વભાવમાં વધુ સંકેતાત્મક એ હતું કે તેમના પ્રયોગોએ જોનારાઓને ખાતરી અપાવી હતી, તેમણે "બોલતો કૂતરો"<સંદર્ભ નામ= "ગ્રાઉન્ડવોટર પૃષ્ઠ 30" જોયો હતો. ">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 30.</સંદર્ભ> આમ છતા, આ ધ્વનિ સાથેના પ્રયોગમાં શરૂથી જ ઝંપલાવવાને કારણે બેલને [[પ્રતિધ્વનિ]]નું સંશોધન કરવા માટે ટ્યુનીંગ ફોર્કનો ઉપયોગ કરીને [[ધ્વનિ]]ના ટ્રાન્સમિશન પરના ગંભીર કાર્યને હાથમાં લેવું પડ્યું હતું. 19 વર્ષની ઉંમરે તેમણે આ કાર્ય પર એક અહેવાલ લખ્યો હતો અને તેને ફિલોજિસ્ટ [[એલેક્ઝાન્ડર એલિસ]]ને મોકલી આપ્યો હતો, જેઓ પિતાના સાથી હતા (જેમને કદાચ હવે પછીથી ''પિગ્માલીયન'' માં અધ્યપક હેનરી હિગ્ગીન્સ તરીકે ઓળખાશે). <સંદર્ભ નામ="ગ્રાઉન્ડવોટર પૃષ્ઠ 30." ">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 30.</સંદર્ભ> એલિસે તરત જદ ફરી લખ્યું હતું કે પ્રયોગો જર્મનીમાં પ્રવર્તમાન કાર્ય જેવા જ સમાન હતા. જેમણે સમાન ટ્યુનીંગ ફોર્ક "કોન્ટ્રાપ્શન"ના અર્થ જેવા સ્વર ધ્વનિની રજૂઆત કરી હતી તેમના દ્વારા આ વિશિષ્ટ કાર્ય [[હર્મન વોન હેલ્મહોલ્ચઝ]] દ્વારા અગાઉથી જ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે તેવી જાણ થતા હતાશ તેમણે જર્મનીના વૈજ્ઞાનિકના પુસ્તક ''સેન્સેશન્સ ઓફ ટોન'' ફગાવી દીધુ હતું. પોતાના સાહસ પર કામ કરતા મૂળ જર્મન આવૃત્તિનું અયોગ્ય ભાષાંતર કરતા એલેકે અચાનક જ ત્યાર બાદ બાદબાકી કરી હતી જે કદાચ તેમના ભવિષ્યના ધ્વનિ, અહેવાલ જેવા કાર્યો પર દબાણ કરશે: ''"વિષય અંગે વધુ કંઇ જાણ્યા વિના મને એવું લાગ્યું કે જો [[સ્વર]] ધ્વનિ [[ઇલેક્ટ્રીકલ]] સાધનો દ્વારા પેદા કરી શકાય, અને તે રીતે [[વ્યંજન]] પણ, અને તે રીતે સ્પષ્ટ સંબોધન"'' , અને બાદમાં એ પણ નોંધે છે: ''"મે વિચાર્યું હતું કે હેલ્મહોત્ઝે તે કર્યુ હતુ ...અને મારી નિષ્ફળતા ઇલેક્ટ્રીસિટીની અવગણના કરવાને લીધે જ હતી. '' ''તે મૂલ્યવાન ભૂલ હતી... '' ''જો તે સમયગાળામાં હું જર્મન વાંચી શકવા સમર્થ હોત તો, હું કદાચ મારા પ્રયોગો શરૂ કરી શક્યો હોત" '' <ref name="MacKenzie2008">મેકકેન્ઝી 2003, પૃષ્ઠ 41.</ref><ref>ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 31.</ref> === પરિવારની દુઃખદ ઘટના === 1865માં, જ્યારે બેલનો પરિવાર લંડન ગયો ત્યારે, <ref>મિક્લોસ 2006, પૃષ્ઠ 8.</ref> બેલ વેસ્ટોન હાઉસમાં મદદનીશ માસ્ટર તરીકે પરત ફર્યા હતા, તેમના ફાજલ કલાકોમાં, તેમણે ઓછામાં ઓછા લેબોરેટરી સાધનોના ઉપયોગ વડે પ્રયોગો સતત રાખ્યા હતા. બેલે ધ્વનિ પસાર કરવા માટે પ્રયોગ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું અને બાદમાં તેમણે સમરસેટ કોલેજમાં આવેલા તેમના રુમમાંથી એક મિત્રના ઘર સુધી [[ટેલિગ્રાફ]] વાયર ઇન્સ્ટોલ કર્યો હતો. <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 45.</ref> 1867ના અંત સુધીમાં મુખ્યત્વે થાકને કારણે તેની તબિયત લથડી હતી. તેમના નાના ભાઈ એડવર્ડ "ટેડ" પણ એવી જ રીતે પથારીવશ હતા, જેઓ ફેફસાના ક્ષયરોગથી પીડાતા હતા. જ્યારે બેલની તબિયત સુધરી (ત્યારથી તેઓ પત્રવ્યવહારમાં પોતાની જાતને "એ.જી. બેલ" તરીકે વર્ણવતા હતા) અને પછીના વર્ષે તેમણે સમરસેટ કોલેજ, બાથ, સમરસેટ, ઇંગ્લેન્ડ, ખાતે ઇન્સ્ટ્રક્ટર તરીકે સેવા આપી હતી, ત્યારે તેના ભાઈની સ્થિતિ કથળી હતી. એડવર્ડ ત્યાર બાદ ક્યારેય સાજા થયા ન હતા. તેમના ભાઈના મૃત્યુથી, બેલ 1867માં ઘરે પરત ફર્યા હતા. તેમના મોટા ભાઈ મેલવિલે લગ્ન કરીને બહાર નીકળી ગયા હતા. [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]] ખાતે ડિગ્રી મેળવવાની મહત્વાકાંક્ષા હોવાથી, બેલે તે પછીના વર્ષને ડિગ્રીની પરીક્ષાની તૈયારી માટે વિચાર્યું હતું અને તેમનો ફાજલ સમય તેમના પરિવારના ઘરે અભ્યાસ માટે વીતાવતા હતા. પોતાના પિતાના દાર્શનિક સંબોધન પ્રદર્શનમાં મદદ કરતા અને પ્રવચનો બેલને દક્ષિણ કેનસિંગટન, લંડનની બહેરાની ખાનગી શાળા સુસાના ઇ. હુલ્સ ખાતે લઇ આવ્યા હતા. તેમના પ્રથમ બે વિદ્યાર્થી "બહેરી મૂંગી" છોકરીઓ હતી, જેમણે તેમના શિક્ષણ હેઠળ નોંધપાત્ર પ્રગતિ સાધી હતી. પોતાની વકતૃત્વ શાળા ખોલવા સહિતના ઘણા મોરચે તેમના મોટા ભાઈ સફળતા મેળવી લેશે તેવું હોવાથી શોધની પેટન્ટ માટે અરજી કરતા અને પરિવારનો પ્રારંભ કરતા બેલે શિક્ષક તરીકેનું કામ ચાલુ રાખ્યું હતું. જોકે, મે 1870માં મેલવિલે ફેફસાના ક્ષયરોગની ગૂંચવણોને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા, જેના કારણે પરિવારમાં કટોકટી ઊભી થઇ હતી. તેમના પિતા પણ અગાઉ કમજોરીથી પીડાતા હતા અને [[ન્યુફૌન્ડલેન્ડ]]માં માંદગી બાદ ફરી પાછી સ્વસ્થતા પાછી મેળવી હતી. પોતાનો બાકી રહેલો પુત્ર પણ માંદો રહેતો હોવાથી બેલના માતાપિતાએ અન્ય સ્થળે જવા જવાની લાંબી યોજના બનાવી હતી. દૃઢતાપૂર્વક કામ કરતા એલેક્ઝાન્ડર મેલવિલે બેલે બેલને તેમી પારિવારીક મિલકત વેચવાની વ્યવસ્થા કરવા <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 67–68. નોંધઃ પરિવારનું પાલતુ તેમના ભાઈના પરિવારને આપવામાં આવ્યું હતું. </ref> તેમજ તેમના ભાઈની વાતોનો અંત લાવવા (બેલે તેમના છેલ્લા વિદ્યાર્થીને ઉચ્ચાર કરતા હોઠની સારવાર કરતા ભણાવ્યો હતો), <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 68.</ref> જણાવ્યું હતું અને "નવા વિશ્વ"ની રચના કરવા માટે તેમના પિતા અને માતાની સાથે જોડાયા હતા. <ref name="multiref2">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 33.</ref> અનિચ્છા છતા બેલને મેરી એક્લેસ્ટોન સાથેના સંબંધોનો અંત આણવો પડ્યો હતો, જેમાં એવું અનુમાન છે કે તેણી તેમની સાથે ઇંગ્લેંડ છોડવા તૈયાર ન હતી. <ref name="multiref2"></ref> == કેનેડા == 1870માં, 23 વર્ષની ઉંમરે બેલ, તેમના ભાઈની વિધવા, કેરોલીન (માર્ગારેટ ઓટ્ટાવે), <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 50.</ref> અને તેમના માતાપિતા ''એસએસ નેસ્ટોરીયન'' પર મુસાફરી કરીને કેનેડા જતા રહ્યા હતા. <ref>પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 10.</ref> ક્યુબેક સિટી ઉતર્યા બાદ, બેલ [[મોન્ટ્રીયલ]]ની ટ્રેઇનમાં બેઠા હતા અને બાદમાં પારિવારીક મિત્ર થોમસ હેન્ડરસન સાથે રહેવા પેરિસ, ઓન્ટારીયો ચાલ્યા ગયા હતા. હેન્ડરસન્સ સાથેના ટૂંક સહવાસ બાદ, બેલના પરિવારે, [[બ્રેન્ટફોર્ડ]], [[ઓન્ટારીયો]] પાસે ટ્યુટેલો હાઇટ્સ (હાલમાં તે ટ્યૂટેલો હાઇટ્સ તરીકે ઓળખાય છે) પર 10.5 એકર ફાર્મ ખરીદ્યું હતું. આ મિલકતમાં ફળઝાડની વાડી, મોટું ફાર્મ હાઉસ, તબેલો, ડુક્કરને રાખવાની જગ્યા, મરઘી ઘર અને કેરિયેજ હાઉસનો સમાવેશ થતો અને તે [[ગ્રાન્ડ નદી]]ના કિનારે આવેલું હતું. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 61. નોંધ: વસાહત આજે "બેલ હોમસ્ટેડ" તરીકે ઓળખાય છે.</ref> ઘર અને મેદાન પર બેલે તેઓ જેને "સ્વપ્ન મહેલ" કહેતા હતા તેની પાસે કેરિયેજ હાઉસ<ref name="Wing p. 10"></ref>માં રૂપાંતર કરેલ જગ્યામાં પોતાનો વર્કશોપ સ્થાપ્યો હતો, જે નદીની પર આવેલી મિલકતના પાછળના ભાગમાં ઝાડમાં મોટો બખોલવાળો માળો હતો. <ref>ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 34.</ref> કેનેડામાં આવી પહોંચતા તેમની દુર્બળ સ્થિતિ હોવા છતા, બેલને તેની આબોહવા અને પર્યાવરણ તેમના શોખ અનુસાર હોવાથી ગમ્યા હતા અને તેમની તબીયતમાં ઝડપથી સુધારો થવા માંડ્યો હતો.. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 62. નોંધઃ બેલે ત્યાર બાદ લખ્યું હશે કે તેઓ કેનેડાના "મરી રહેલા માણસ" પાસે આવ્યા હતા.</ref> તેમણે માનવ અવાજના અભ્યાસમાં પોતાની રુચિ ચાલુ રાખી હતી અને જ્યારે તેમણે [[ઓનોનડાગા]] ખાતે નદીમાં છ રાષ્ટ્રોની અનામત શોધી ત્યારે, તેઓ [[મોહવાક ભાષા]] શીખ્યા હતા અને તેની વણલખાયેલા શબ્દકોષનું વિઝાબલ સ્પીચ સંકેતોમાં ભાષાંતર કર્યું હતું. તેમના કામ માટે, બેલને ઓનરરી ચિફના ટાઇટલથી નવાજવામાં આવ્યા હતા અને એક સમારંભમાં ભાગ લીધો હતો જેમાં તેમણે [[મોહવાક]]નું પ્રદાન કર્યું હતું અને પરંપરાગત નૃત્ય કર્યું હતું. <ref>ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 35. નોંધઃ બેલ છઠ્ઠા રાષ્ટ્રના સંગ્રહ દ્વારા પોતાની ઓળખ વિશે બેલ રોમાંચીત હતા અને તેમના જીવનકાળ દરમિયાન તેઓ જ્યારે પણ રોમાંચ અનુભવતા ત્યારે તેઓ મોહક વોર ડાન્સમાં સરી પડતા હતા. </ref> પોતાના વર્કશોપની સ્થાપના કર્યા બાદ, બેલે ઇલેક્ટ્રીસિટી અને ધ્વનિ સાથે હેલ્મહોલ્ત્ઝના કામ પર આધારિત પ્રયોગ કરવાનું સતત રાખ્યું હતું. <ref name="Wing p. 10">વિંગ 1980, પૃષ્ઠ 10.</ref> તેમણે [[પિયાનો]]ની ડિઝાઇન કરી હતી, જે ઇલેક્ટ્રીસિટીના હેતુથી અંતરે તેનું સંગીત વહન કરી શકે છે. એક વખત પરિવાર સ્થાયી થયા બાદ, બેલ અને તેમના પિતા બન્નેએ શીખવાની પદ્ધતિ સ્થાપિત કરવાનું નક્કી કર્યું હતું અને 1871માં, તેમણે મોન્ટ્રીયલમાં તેમના પિતાને સાથ આપ્યો હતો, જ્યાં મેલવિલેને વિઝીબલ સ્પીચની પદ્ધતિ શીખવવાનો દરજ્જો ઓફર કરવામાં આવ્યો હતો. == બહેરાઓ સાથે કામ કરતા == પરિણામે, તેમના પિતાને [[બોસ્ટોન સ્કુલ ફોર ડીફ મ્યુટ્સ]] (જે આજે જાહેર [[હોરેસ માન સ્કુલ ફોર ધ ડીફ]] તરીકે ચાલે છે),<ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 74.</ref>ના આચાર્ય સારાહ ફુલર દ્વારા [[બોસ્ટોન]], [[મેસ્સાચ્યુયેટ્સ]], યુનાઇટેડ સ્ટેટસમાં ફુલરના ઇન્સ્ટ્રક્ટર માટે તાલીમ પૂરી પાડીને વિઝીબલ સ્પીચ પદ્ધતિની રજૂઆત કરવા આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેમણે તે હોદ્દા માટે પુત્રની તરફેણમાં ના પાડી દીધી હતી. એપ્રિલ 1871માં બોસ્ટોન મુસાફરી કરતા બેલે શાળાના ઇન્સ્ટ્રક્ટરની તાલીમ આપવામાં પોતાની જાતને સફળ કરી હતી. <ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 12.</ref> ત્યાર બાદ તેમને [[હાર્ટફોર્ડ]], [[કોનેક્ટીકટ]] અને [[નોર્થમ્પટોન, મેસાચ્યુએટ્સ]]માં [[ક્લાર્ક સ્કુલ ફોર ધ ડીફ]]માં [[અમેરિકન એસાયલમ ફોર ડીફ- મ્યુટ્સ]] ખાતે ફરી વાર કાર્યક્રમ આપવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. વિદેશમાં છ મહિના ગાળ્યા બાદ બ્રેન્ટફોર્ડ ખાતે ઘરે પાછા ફરતા બેલે તેમના "હાર્મોનિક ટેલિગ્રાફ" સાથે પોતાના પ્રયોગ ચાલુ રાખ્યા હતા. <ref>''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' 1979, પૃષ્ઠ 8. નોંધઃ પાછળના વર્ષોમાં, બેલે ટેલિફોનની શોધનું વર્ણન કર્યું છે અને તેને તેમના "ડ્રીમીંગ પ્લેસ" સાથે જોડી દીધું હતું. </ref> તેમના સાધન પાછળનો મૂળ ખ્યાલ એ હતો કે જો દરેક સંદેશો અલગ પીચ પર વહન કરવામાં આવ્યો હોય તો તે સંદેશો Tએક જ વાયર દ્વારા મોકલી શકાયો હોત, પરંતુ બન્ને ટ્રાન્સમિટર અને રિસીવર પર કામ કરવું જરૂરી હતું. <ref name="Groundwater p. 39"></ref> પોતાના ભવિષ્ય વિશે અનિશ્ચિત, તેમણે પોતાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરવા લંડન પરત આવવાનો ઇરાદો કર્યો હતો, પરંતુ એક શિક્ષક તરીકે બોસ્ટન પરત ફરવાનું નક્કી કર્યું હતું. <ref>પેટ્રીના 1975, પૃષ્ઠ 14.</ref> તેમના પિતાએ ભલામણ માટે બહેરા માટેની ક્લાર્ક સ્કુલના પ્રમુખ [[ગાર્ડીનર ગ્રીન હૂબાર્ડ]]નો સંપર્ક કરીને ખાનગી પ્રેક્ટિસ સ્થાપવામાં મદદ કરી હતી. તેમના પિતાની પદ્ધતિ શીખવતા, ઓક્ટોબર 1872માં એલેક્ઝાન્ડર બેલે બોસ્ટોનમાં પોતાની "સ્કુલ ઓફ વોકલ ફિઝિયોલોજી એન્ડ મેકિનિક્સ ઓફ સ્પીચ" ખોલી હતી, જેણે મોટી સંખ્યામાં બહેરા વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષ્યા હતા, જેમાં પ્રથમ વર્ગમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 30 હતી. <ref>પેટ્રેલ 1975, પૃષ્ઠ 15.</ref><ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 12–13.</ref> જ્યારે તેઓ એક ખાનગી શિક્ષક તરીકે કામ કરતા હતા, ત્યારે તેમના અનેક વિખ્યાત વિદ્યાર્થીઓમાંની એક [[હેલેન કેલર]] હતી, જે તેમની પાસે એક નાના બાળક તરીકે આવી હતી, જે જોઇ શકવા, સાંભળવા અથવા બોલવા માટે અશક્તિમાન હતી. તેણીએ બાદમાં જણાવ્યું હતું કે બેલે "બિનમાનવીય શાંતિ જે અલગ પાડે છે અને મિત્રભાવ ગુમાવે છે" તેને સિદ્ધ કરવા માટે પોતાની જાતને સમર્પિત કરી હતી. <ref>પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 17.</ref> બેલ સહિતના તે સમયના વિવિધ પ્રભાવશાળી લોકોએ બહેરાશને એ રીતે જોઇ હતી કે જેને કદાચ દૂર કરી શકાઇ હોત, અને એમ પણ માન્યુ હતું કે સ્ત્રોતો અને પ્રયત્નો સાથે તેઓ બહેરાઓને સાંભળવા માટે શીખવી શક્યા હોત અને [[સંકેત ભાષા]]નો ઉપયોગ દૂર કરી શક્યા હોત, જેથી તેમને ઘણી વાર બાકાત રાખવામાં આવે છે તેવી વિશાળ સોસાયટીમાં તેમને સંકલિત કરવામાં મદદ કરી શકાય. <ref name="Miller-Branson">મિલર અને બ્રેનસન 2002, પૃષ્ઠ 30–31, 152–153. </ref> જોકે ઘણી શાળાઓમાં બાળકોની સારી સંભાળ લેવામાં આવતી નથી, ઉદાહરણ તરીકે, તેમના હાથ પાછળ બાંધી દેવામાં આવતા હતા જેથી તેઓ ફક્ત એક જ ભાષા જાણતા હતા તેવી સંકેત દ્વારા સંદેશાવ્યવહાર કરી ન શકે- અને તેથી તેમને મૌખિક સંદેશાવ્યવહારનો પ્રયત્ન કરવા માટે ફરજ પાડવામાં આવતી હતી. == સતત પ્રયોગ == તે પછીના વર્ષે બેલ વકતૃત્વકળાની શાળા [[બોસ્ટોન યુનિવર્સિટી]] ખાતે વોકલ ફિઝિયોલોજી અને ઇલોક્યુશનના અધ્યાપક બન્યા હતા. તેમના ગાળા દરમિયાન, તેઓ બોસ્ટોન અને બ્રેન્ટફોર્ડ વચ્ચે વારાફરતી ફરતા હતા, અને ઉનાળો કેનેડાના ઘરમાં વીતાવતા હતા. બોસ્ટોન યુનિવર્સિટી ખાતે, બેલ શહેરમાં રહેતા અનેક વૈજ્ઞાનિકો અને શોધકોને કારણે ઉત્સાહમાં આવી જઇને "અધીરા" બની ગયા હતા. તેમણે ધ્વનિમાં પોતાનું સંશોધન સતત રાખ્યું હતું અને [[મ્યુઝિકલ નોટ્સ]] અને સ્પષ્ટ વાણી ટ્રાન્સમિટ કરવા માટેનો માર્ગ શોધવા પ્રયત્નો કર્યા હતા, પરંતુ પોતાના પ્રયોગોમાં મશગૂલ બની જતા પ્રયોગમાં પૂરતો સમય ફાળવવાનું તેમને મુશ્કેલ લાગ્યું હતું. દિવસો અને સાંજના સમય તેમના શિક્ષણ અને ખાનગી વર્ગોએ રોકી રાખ્યો હોવાથી, બેલે રાત્રે મોડે સુધી જાગવાનું શરૂ કર્યું હતું, અને તેમણે ભાડે રાખેલા [[બોર્ડીંગ હાઉસ]]માં પ્રયોગ પર પ્રયોગ ચાલુ રાખ્યા હતા. "[[રાત્રિ ઘુવડ]]"ની જેમ કલાકો સુધી કામ કરતા તેમને એવી ચિંતા થઇ હતી કે તેમનું કાર્ય શોધી કઢાશે અને તેથી તેમણે તેમની નોટબુક્સ અને લેબોરેટરી સાધનો તાળામાં રાખવા ભારે જહેમત ઉઠાવી હતી. બેલ પાસે ખાસ તૈયાર કરેલ ટેબલ હતુ, જ્યા તેઓ તેમની નોટબુક અને સાધન તાળાબંધીમાં મૂકતા હતા. <ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 15.</ref> હજુ પણ વધુ ખરાબ થયું હતું, તેઓ ગંભીર માથાનો દુઃખાવો સહન કરતા હોવાથી તેમની તંદુરસ્તી કથલી હતી. <ref name="Groundwater p. 39">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 39.</ref> 1873 ઉતરતા બોસ્ટોન પાછા ફરતા બેલે ધ્વનિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો વિનાશક નિર્ણય લીધો હતો. [[File:Actor_portraying_Alexander_Graham_Bell_in_an_AT&T_promotional_film_(1926).jpg|thumb|left|બેલ તેમના ટેલિફોનના નકલ કરેલા મોડેલમાં સંબોધન કરી રહ્યા છે. ]] પોતાની આકર્ષક ખાનગી બોસ્ટોન પ્રેક્ટિસ છોડી દેવાનું નક્કી કરતા, બેલ પાસે ફક્ત બે જ વિદ્યાર્થી રહ્યા હતા, છ વર્ષની "જ્યોર્જી" સેન્ડર્સ, જે જન્મથી જ બહેરી હતી અને 15 વર્ષની મેબેલે હૂબાર્ડ. દરેક વિદ્યાર્થી પછીની પ્રગતિમાં અગત્યની ભૂમિકા કરતા હતા. જ્યોર્જીના પિતા, થોમસ સેન્ડર્સ, શ્રીમંત ઉદ્યોગપતિ હતી, જેમણે બેલને જ્યોર્જીના દાદી સાથે [[સાલેમ]]ની નજીકનું એક સ્થળ ઓફર કર્યું હતું, જેમાં "પ્રયોગ" માટેનો એક ખંડ તૈયાર હતો. જ્યોર્જીની માતા દ્વારા ઓફર કરવામાં આવી છતા અને 1872માં એક વર્ષ લાંબો કરાર રહ્યો હતો છતાં, તેણીનો પુત્ર અને આયા બેલના બોર્ડીંગ હાઉસની પાછળ આવેલા ક્વાર્ટરમાં રહેવા આવ્યા હતા, જેમાં એ સ્પષ્ટ હતું કે શ્રી સેન્ડર્સ તે દરખાસ્તને ટેકો આપતા હતા. આ વ્યવસ્થા શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચે વિના મૂલ્યે ખંડ અને તેની અંદરના બોર્ડ સાથે તેમનું કામ સતત રાખવા માટેની હતી.<ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 16.</ref> મેબેલ તેજસ્વી, આકર્ષક છોકરી હતી, જે તેના જુનિયરની તુલનામાં 10 વર્ષની હતી, પરંતુ તે બેલની લાગણીનું પાત્ર બની હતી. પાંચ વર્ષની ઉંમરે [[લોહીતાંગ જ્વર]]ના હૂમલાઓ બાદ તેણીએ હોઠ વાંચવાનું શીખી લીધું હતું, પરંતુ તેના પિતા અને બેલના [[આશ્રયદાતા]] અને અંગત મિત્ર ગાર્ડીનર ગ્રીન હૂબાર્ડ તેણીને તેણીના શિક્ષક સાથે સીધી રીતે કામ કરે તેવી આશા સેવતા હતા.<ref>દૂન 1990, પૃષ્ઠ 20.</ref> == ટેલિફોન == ૧૮૭૪ સુધીમાં બેલે તેમની નવી બોસ્ટોન લેબોરેટરી (ભાડાની સવલત) તેમજ તેમના કેનેડા ખાતેના પારિવારીક ઘરમાં કરેલી પ્રગતિ સાથે તેમનુ હાર્મોનિક ટેલિગ્રાફ પરનું પ્રારંભિક કામ રચનાત્મક તબક્કામાં પ્રવેશ્યું હતુ જે મોટી સફળતા હતી. <ref>''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' 1979, પૃષ્ઠ 8. ટાંકણ: "પોતાની જાતને "ધી ટેલિફોન કંપની"કહેવામાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, કારણ કે ટેલિફોનની ઉત્પત્તિ ત્યાં છે. તેની શોધ 1874ના ઉનાળામાં ટ્યુટેલા ખાતે બ્રેન્ટફોર્ડમાં કરવામાં આવી હતી."</ref> બ્રેન્ટફોર્ડમાં તે ઉનાળામા કામ કરતા બેલે પેન જેવા મશિન "[[ફોનૌટોગ્રાફ]]" સાથે પ્રયોગ કર્યો હતો, જેણે તેના કંપનને અનુસરતા [[ધૂમાડો ભરેલા ગ્લાસ]] પર ધ્વનિના મોજાઓનો આકાર દોર્યો હતો. બેલે વિચાર્યું હતું કે ધ્વનિના મોઝાઓને મળતા આવતા ધીમે ધીમે ચડતા ઉતરતા ઇલેક્ટ્રીકલ કરંટ પેદા કરવાનું શક્ય બનશે. <ref>મેથ્યુસ 1999, પૃષ્ઠ 19–21.</ref> બેલે એ પણ વિચાર્યું હતું કે વીણાની જેમ અસંખ્ય મેટલ સળીને વિવિધ ફ્રીક્વન્સીએ ટ્યૂન કરી શકાશે જેનાથી ધીમે ચડતા ઉતરતા કરંટને ફરી ધ્વનિમાં રૂપાંતર કરવા શક્ય બનશે. પરંતુ તેમની પાસે આ તરકીબોની શક્યતા દર્શાવવા માટે વર્કીંગ મોડેલ ન હતું. <ref>મેથ્યુસ 1999, પૃષ્ઠ 21.</ref> 1874માં ટેલિગ્રાફ સંદેશા ટ્રાફિકમાં ઝડપથી વધારો થતો જતો હતો અને [[વેસ્ટર્ન યુનિયન]] પ્રમુખ વિલીયમ ઓર્ટોનના શબ્દોમાં કહીએ તો "તે વેપારની બળવાન વ્યવસ્થા તરીકે ઉભરી આવી હતી". ઓર્ટોને નવી લાઇનોની રચના પાછળ થતા ખર્ચને રોકવા માટે દરેક ટેલિગ્રાફ લાઇન પર એક કરતા વધુ [[ટેલિગ્રાફ]] મોકલવાનો માર્ગ શોધવા માટે શોધકો [[થોમસ એડિસન]] અને [[એલિશા ગ્રે]] સાથે કરાર કર્યા હતા. <ref>[http://ieee.cincinnati.fuse.net/reiman/03_2005.htm "ઇલેક્ટ્રીકલ એન્જિનિઅરિંગનો ઇતિહાસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223075458/http://ieee.cincinnati.fuse.net/reiman/03_2005.htm |date=2009-12-23 }} ''ieee.cincinnati.fuse.net'' . સુધારો: 29 ડિસેમ્બર, 2009.</ref> પોતે મલ્ટી રીડ ડિવાઇસના ઉપયોગ દ્વારા ટેલિગ્રાફ વાયર પર એક કરતા વધુટોન્સની પદ્ધતિ પર કામ કરી રહ્યા હોવાનું બેલે ગાર્ડીનર હૂબાર્ડ અને થોમસ સેન્ડર્સને જણાવતા બે શ્રીમંત આશ્રયદાતાઓએ બેલના પ્રયોગોમાં નાણાકીય રીતે ટેકો આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. <ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 17.</ref> પેટન્ટ બાબતો હૂબાર્ડના [[પેટન્ટ વકીલ]], [[એન્થોની પોલોક]] દ્વારા સંભાળવામાં આવતી હતી. <ref>એવેન્સન 2000, પૃષ્ઠ 18–25.</ref> માર્ચ 1875માં બેલ અને પોલોકે વિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક [[જોસેફ હેનરી]]ની મૂલાકાત લીધી હતી, જેઓ તે સમયના [[સ્મિથ્સોનિયન ઇન્સ્ટિટ્યુશન]]ના ડિરેક્ટર હતા અને હેનરીની ઇલેક્ટ્રીકલ મલ્ટી રીડ ઉપકરણો પરની સલાહ જણાવી હતી, જે ટેલિગ્રાફ દ્વારા માનવ અવાજને ટ્રાન્સમિટ કરશે તેવી આશા બેલે સેવી હતી. હેનરીએ જવાબ આપ્યો હતો કે બેલ "મહાન શોધનો કીડો" ધરાવે છે. જ્યારે બેલે જણાવ્યું કે તેમની પાસે જરૂરી જાણકારી નથી ત્યારે હેનરી પ્રત્યુત્તર આપ્યો હતો કે, "મેળવી લો!" તેમની પાસે પોતાના પ્રયોગો ચાલુ રાખવા પૂરતા સાધનો નહી હોવા છતાં અને પોતાના ખ્યાલો પર વર્કીંગ મોડેલનું સર્જન કરવાની ક્ષમતા નહી હોવા છતાયે તે જાહેરાતે બેલને પ્રયત્ન કરતા રહેવા માટે પ્રોત્સાહન પૂરુ પાડ્યું હતું, આમ છતા, [[ચાર્લ્સ વિલીયન્સ]]ની ઇલેક્ટ્રીકલ મશિન શોપ પરના અનુભવી ઇલેક્ટ્રીકલ ડિઝાઇનર અને મિકેનિક [[થોમસ એ. વેસ્ટોન]] અને બેલ વચ્ચેની તકવાદી બેઠક આખી સ્થિતિ બદલી નાખી હતી. સેન્ડર્સ અને હૂબાર્ડ દ્વારા નાણાંકીય ટેકાને કારણે, બેલ થોમસ વેસ્ટોનને પોતાના મદદનીશ તરીકે કામે રાખવા સક્ષમ બન્યા હતા અને બન્નેએ [[એકોસ્ટિક ટેલિગ્રાફી]] વડે પ્રયોગ કર્યો હતો. 2 જૂન 1875ના રોજ, વેસ્ટોને અને રીડ્ઝમાંના એકને ખેંચી લીધો હતો અને વાયરના બીજા છેડે બેલે રીડનો ઓવરટોન સાંભળ્યો હતો, જે અવાજને ટ્રાન્સમિટ કરવા માટે જરૂરી હોય છે. આ સ્થિતિએ બેલને એવું દર્શાવ્યું કે ફક્ત એક જ રીડ અથવા આર્મેચર (લોહચુંબકના બે છેડાને જોડનારી નરમ લોખંડની પટ્ટી) જ જરૂરી હતી નહી કે અસંખ્ય રીડઝ. આ બાબત [[ધ્વનિ સજ્જ ટેલિફોન]] "[[ગેલોવ્સ]]"માં પરિણમી હતી, જે સ્પષ્ટ અવાજ નહી પરંતુ, જે અસ્પષ્ટ અવાજ જેવા ધ્વનિ ટ્રાન્સમિટ કરવામાં સક્ષમ હતા. === પેટન્ટ ઓફિસ તરફની સ્પર્ધા === 1875માં બેલે [[એકોસ્ટિક ટેલિગ્રાફ]]નો વિકાસ કર્યો હતો અને તેના માટે પેટન્ટ અરજી કરી હતી. તેમણે અમેરિકામાંથી થતા નફાની વહેંચણી તેમના રોકાણકારો ગાર્ડીનર હૂબાર્ડ અને થોમસ સેન્ડર્સ સાથે વહેંચવાની સંમતિ દર્શાવી હોવાથી, બેલે તેમના ઓન્ટારીયોમાં જ્યોર્જ બ્રાઉનને બ્રિટનમાં પેટન્ટ કરાવવાની વિનંતી કરી હતી, અને બ્રિટન પાસેથી મળ્યા બાદ જ યુ.એસમાં પેટન્ટ માટેની અરજી કરવાની તેમના વકીલોને સુચના આપી હતી.(બ્રિટન શોધ બાદ જ પેટન્ટ જારી કરતું હતું, નહી અગાઉ અન્યત્ર કરાવેલી પેટન્ટ પર). <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 158-159</ref> [[File:TelephonePatentDrawingBell.jpg|thumb|right|એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલની ટેલિફોનની પેટન્ટ<સંદર્ભ>[71]</સંદર્ભ> ડ્રોઇંગ, 7 માર્ચ 1876.]] દરમિયાનમાં, એલિશા ગ્રે પણ એકોસ્ટિક ટેલિગ્રાફી વડે પ્રયોગ કરતી હતી અને વોટર ટ્રાન્સમિટરના ઉપયોગ દ્વારા અવાજને ટ્રાન્સમિટ કરવાનો માર્ગ વિચાર્યો હતો. 14 ફેબ્રુઆરી 1876ના રોજ ગ્રે વોટર ટ્રાન્સમિટરના ઉપયોગ વડે તૈયાર કરેલી ટેલિફોનની ડિઝાઇન અંગેની [[કેવિયેટ]]માં યુ.એસ. ઓફિસમાં નિષ્ફળ ગયા હતા, તેજ સવારે, બેલના વકીલે [[પેટન્ટ ઓફિસે]] અરજી સુપરત કરી હતી. કોણ પહેલા આવ્યું તે અંગે નોંધપાત્ર ચર્ચા છે અને ગ્રેએ બાદમાં બેલની પેટન્ટ સામે શ્રેષ્ઠતાને પડકારી હતી. બેલ 14 ફેબ્રુઆરી 1876ના રોજ બેલ બોસ્ટોનમાં હતા. બેલની પેટન્ટ 174,465 બેલને 7 માર્ચ 1876ના રોજ [[યુ,એસ. પેટન્ટ ઓફિસ]] દ્વારા જારી કરવામાં આવી હતી. બેલની પેટન્ટે "ઉપરોક્ત વોકલ અથવા અન્ય ધ્વનિ સાથે હવાના આંદોલનના સ્વરૂપની સમાન ઇલેક્ટ્રીકલ ચડ ઉતરને કારણે વોકલ ટ્રાન્સમિટીંગ અથવા અન્ય ધ્વનિ ટેલિગ્રાફિકલી માટેની પદ્ધતિ અને ઉપકરણો"ને આવરી લીધા હતા."<ref>મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 12–13. નોંધઃ પેટન્ટ એપ્લીકેશનના મુસદ્દાની નકલ દર્શાવવામાં આવી છે, જેને "અત્યાર સુધીમાં શક્યતઃ અત્યંત મૂલ્યવાન પેટન્ટ" તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. </ref> તે જ દિવસે બેલ બોસ્ટોન પરત ફર્યા હતા અને પછીના દિવસે કામ ફરી શરૂ કર્યું હતુ અને ગ્રેની પેટન્ટ કેવિયેટ જેવોજ સમાન ડાયાગ્રામ તેમની નોટબુકમાં દોર્યો હતો. તેમની પેટન્ટ જારી કર્યાના ત્રણ દિવસ બાદ 10 માર્ચ 1876ના રોજ બેલને ગ્રેની ડિઝાઇન સમાન પ્રવાહી ટ્રાન્સમિટરનો ઉપયોગ કરીને તેમનો કાર્ય.રત ટેલિફોન મેળવવામાં સફળ થયા હતા. ડાયાફ્રામના આંદોલનોને કારણે પાણીમાં સોય હલતી હતી, જેમાં સરકીટમાં [[ઇલેક્ટ્રીકલ પ્રતિકાર]] અલગ અલગ હતા. જ્યારે બેલ જાણીતુ વાક્ય "શ્રી વોટસન-અહી આવો-મારે તમને બતાવવું છે" તેવું પ્રવાહી ટ્રાન્સમિટરમાં બોલ્યા ત્યારે,<ref>[http://www.loc.gov/exhibits/treasures/trr002.html બેલની લેબ નોટબુક I, પૃષ્ઠ 40–41 (અસર 22).]</ref> વોટસન રિસીવીંગ એન્ડ તરફ બાજુના ખંડમાં સાંભળતા હતા, અને સ્પષ્ટ રીતે શબ્દો સાંભળ્યા હતા. <ref>મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 12.</ref> બેલ પર ગ્રે પાસેથી ટેલિફોન ચોરી લેવા અંગેના આરોપ પર આરોપ થવા છતાંયે, <ref>શુલમાન 2008, પૃષ્ઠ 211.</ref> બેલે પેટન્ટની મંજૂરી મળી ગયા બાદ જ ગ્રેની વોટર ટ્રાન્સમિટર ડિઝાઇનનો અને આત્મસંતોષ સિદ્ધ કરવા માટે [[વિચારની સાબિતી]] તરીકે જ ઉપયોગ કર્યો હતો, જે અનુસાર સાંભળી શકાય તેવો "સ્પષ્ટ અવાજ" (બેલના શબ્દોમાં) ઇલેક્ટ્રીકલી ટ્રાન્સમિટ કરાયો હતો. <ref>એવેન્સન 2000, પૃષ્ઠ 98.</ref> માર્ચ 1876 બાદ બેલે ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટીક ટેલિફોનમાં સુધારો કરવા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું અને જાહેર પ્રદર્શનમાં અથવા વ્યાપારી હેતુ માટે ક્યારે ગ્રેનો પ્રવાહી ટ્રાન્સમિટરનો ઉપયોગ કર્યો ન હતો. <ref>એવેન્સન 2000, પૃષ્ઠ 100.</ref> [[પેટન્ટ તપાસનાર]], ઝેનાસ ફિસ્ક વિલ્બેરે બાદમાં સોગંદનામા પર દર્શાવ્યું હતું કે {{Citation needed|date=December 2009}} તેઓ બેલના વકીલ [[માર્સેલસ બેઇલી]]ના મોટા દેવામાં હોવાથી તેમણે શરાબ પીધો હતો, જેની સાથે તેઓ સિવીલ લડતમાં ઉતર્યા હતા. તેમણે એવો દાવો કર્યો હતો કે તેમણે ગ્રેની પેટન્ટ કેવીયેટ બેઇલીને દેખાડી હતી. વિલ્બેરે (બેલ જ્યારે બોસ્ટનથી વોશિંગ્ટોન ડીસી આવી પહોંચ્યા હતા) એવો દાવો કર્યો હતો કે તેમણે ગ્રેની કેવીયેટ બેલને દેખાડી હતી અને બેલે તેમને 100 ડોલર આપ્યા હતા. ગ્રેને લખેલા પત્રમાં તેમણે કબૂલ કર્યું હતું કે તેઓ કેટલીક ટેકનિકલ વિગતો શીખ્યા હતા. છતાં પણ બેલે દાવો કર્યો હતો કે તેમણે ફક્ત સામાન્ય અર્થમાં પેટન્ટની ચર્ચા કરી હતી. બેલે વિલ્બેરને ક્યારે પણ નાણાં આપ્યા હોવા અંગેનો સોગંદનામા ઇનકાર કર્યો હતો. === પાછળની પ્રગતિઓ === બ્રેન્ટફોર્ડમાં પોતાના પ્રયોગો ચાલુ રાખતા બેલ તેમના ટેલિફોનનું કાર્યરત મોડેલ ઘરે લઇ આવ્યા હતા. બ્રેન્ટફોર્ડથી પાંચ માઇલ (8 કિમી) દૂર [[માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ]]માં ટેલિગ્રાફ ઓફિસથી 3 ઓગસ્ટ 1876ના રોજ પોતે તૈયાર હોવાનું દર્શાવતો એક શક્ય ટેલિગ્રામ મોકલ્યો હતો. ઓફિસમાં સાક્ષીઓ તરીકે આતુર જોનારાઓ હાજર હોવાની સાથે પ્રત્યુત્તરમાં મંદ વાણી સંભળાઇ હતી. તે પછીની રાત્રે, ટેલિગ્રાફ લાઇન અને વાડમાં સારી રીતે વીંટાળેલા તાર અને ટનલમાં નાખેલા વાયરો દ્વારા બ્રેન્ટફોર્ડથી ચાર માઇલ (છ કિમી)થી બેલે તેમના ઘરમાં સંદેશો મેળવ્યો ત્યારે તેમના મહેમાનો અને પરિવારને આશ્ચર્યમાં નાખી દીધુ હતું. આ સમયે, ઘરમાં ઉપસ્થિત મહેમાનોએ બ્રેન્ટફોર્ડમાં જે વાંચી રહ્યા હતા અને ગાઇ રહ્યા હતા તેમનો સ્પષ્ટ અવાજ સાંભળ્યો હતો. આ પ્રયોગોએ સ્પષ્ટ રીતે સાબિત કર્યું હતું કે ટેલિફોન લાંબા અંતરે પણ કામ કરી શકે છે. <ref>મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 14.</ref> બેલ અને તેમના ભાગીદારો હૂબાર્ડ અને સેન્ડર્સે વેસ્ટર્ન યુનિયનને પેટન્ટના હકો 100,000 ડોલરમાં વેચવાની ઓફર કરી હતી. વેસ્ટર્ન યુનિયનના પ્રમુખે ટેલિફોન એક રમકડા સિવાય કંઇ જ નથી તેવું કહીને વિઘ્નો પેદા કર્યા હતા. બે વર્ષ બાદ, તેમણે સાથીઓને જણાવ્યું હતું કે તેમને પેટન્ટના 25 મિલીયન ડોલર મળતા અને તેઓ ભાવતાલ કરવવા ઇચ્છતા હતા. ત્યારથી બેલ કંપની પેટન્ટનું વેચાણ કરી શકી ન હતી. <ref>ફેનસ્ટાર, જુલી એમ. [http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20060307-alexander-graham-bell-telephone-patent-telegraph-elisha-gray-thomas-watson-gardiner-hubbard-western-union-thomas-edison.shtml "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060311000120/http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20060307-alexander-graham-bell-telephone-patent-telegraph-elisha-gray-thomas-watson-gardiner-hubbard-western-union-thomas-edison.shtml |date=2006-03-11 }}[http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20060307-alexander-graham-bell-telephone-patent-telegraph-elisha-gray-thomas-watson-gardiner-hubbard-western-union-thomas-edison.shtml ટેલિફોનની શોધ કરતા—અને ઓલ આઉટ પેટન્ટ યુદ્ધને જન્મ આપતા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060311000120/http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20060307-alexander-graham-bell-telephone-patent-telegraph-elisha-gray-thomas-watson-gardiner-hubbard-western-union-thomas-edison.shtml |date=2006-03-11 }} ''અમેરિકન હેરિટેજ.કોમ, અમેરિકન હેરિટેજ'' , 2006.</ref> બેલે અવશેષોથી સારી કામગીરી બજાવી ત્યારે બેલના રોકાણકારો કરોડોપતિ બની ગયા હતા અને એક સમયે તેમની મિલકત આશરે એક મિલીયન ડોલરની હતી. <ref>વિનફિલ્ડ 1987, પૃષ્ઠ 21.</ref> [[વૈજ્ઞાનિક સમાજ]] તેમજ સામાન્ય જનતામાં નવી શોધની રજૂઆત કરવાના ઉદ્દેશથી બેલે જાહેર પ્રદર્શનો અને પ્રવચનોનો પ્રારંભ કર્યો હતો. ફક્ત એક જ દિવસ બાદ, [[ફિલાડેલ્ફીયા]]માં 1876 [[સેનેટેનીયલ એક્સપોઝીશન]] ખાતે પ્રારંભના ટેલિફોનના અસ નમૂનાના તેમના પ્રદર્શને ટેલિફોનને વિશ્વભરમાં ફીચર્ડ હેડલાઇન બનાવી હતી. <ref>વેબ્બ 1991, પુષ્ઠ 15.</ref> પ્રદર્શનમાં મૂલાકાત લેનારા પ્રભાવશાળી મૂલાકાતીઓમાં [[બ્રાઝિલના સમ્રાટ પેડરો II]]નો સમાવેશ થતો હતો અને બાદમાં બેલને વિખ્યાત સ્કોટ્ટીશ વૈજ્ઞાનિક [[વિલીયમ થોમસ]] અને [[રાણી વિક્ટોરીયા]] સમક્ષ શોધનું વ્યક્તિગત પ્રદર્શન કરવાની તક મળી હતી, જેમણે તેમના [[ઇસ્લે ઓફ વાઇટ]] ખાતેના [[ઓસ્બોન હાઉસ]] ખાતે પ્રેક્ષકોને વિનંતી કરતા પ્રદર્શનને 'અત્યંત વિશિષ્ટ' ગણાવ્યું હતું. બેલની આસપાસના લોકોમાં જે ઉત્સાહ હતો તેના આ ક્રાંતિકારી ડિવાઇસની વૈશ્વિક સ્વીકાર્યતા માટે પાયાનો માર્ગ કંડાર્યો હતો. <ref>રોસ 1995, પૃષ્ઠ 21–22.</ref> [[બેલ ટેલિફોન કંપની]]નું સર્જન 1877માં કરવામાં આવ્યું હતું અને યુ.એસમાં 150,000થી વધુ લોકોએ ટેલિફોન વસાવ્યો હતો. બેલની કંપનીના એન્જિનીયરોએ ટેલિફોનમાં અસંખ્ય અન્ય સુધારાઓ કર્યા હતા, જે અત્યાર સુધીની અનેક પેદાશોમાંના એક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. 1879માં બેલ કંપનીએ વેસ્ટર્ન યુનિયન તરફથી [[કાર્બન માઇક્રોફોન]] માટે એડિસનની પેટન્ટ ખરીદી હતી. આ બાબતે ટેલિફોનને લાંબા અંતર માટે શક્ય બનાવ્યો હતો અને ટેલિફોન રિસીવ કરનાર દ્વારા સાંભળવા માટે બરાડા પાડવાની જરૂર રહી ન હતી. 25 જાન્યુઆરી 1915ના રોજ બેલે પ્રથમ ખંડપાર [[ટેલિફોન કોલ]] કર્યો હતો. ન્યુ યોર્કમાં 15 ડે સ્ટ્રીટમાંથી ફોન કરતા બેલને [[સાન ફ્રાંસિસ્કો]]માં 333 ગ્રાન્ટ એવેન્યુમાં રહેતા [[થોમસ વોટસને]] સાંભળ્યા હતા. એવો અહેવાલ [[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સે]] પ્રકાશિત કર્યો હતો. {{quote|''On October 9, 1876, Alexander Graham Bell and Thomas A. Watson talked by telephone to each other over a two-mile wire stretched between Cambridge and Boston. It was the first wire conversation ever held. Yesterday afternoon [on January 25, 1915] the same two men talked by telephone to each other over a 3,400-mile wire between New York and San Francisco. Dr. Bell, the veteran inventor of the telephone, was in New York, and Mr. Watson, his former associate, was on the other side of the continent. They heard each other much more distinctly than they did in their first talk thirty-eight years ago.''<ref>[http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0125.html "Phone to Pacific From the Atlantic"]. ''[[New York Times]]'', January 26, 1915. Retrieved: July 21, 2007.</ref>}} === પ્રતિસ્પર્ધીઓ === કેટલીક વખત વૈજ્ઞાનિક શોધોમાં સામાન્ય બને છે તેમ એક વખતે એક કરતા વધુ શોધ થઇ શકે છે, તેન પૂરાવારૂપે અસંખ્ય શોધકો ટેલિફોન પર કામ કરતા હતા. <ref name="multiref1"></ref> 18 વર્ષના ગાળા બાદ બેલ ટેલિફોન કંપનીને ટેલિફોનના હક્ક સંબધિત કાનૂની પડકારો દર્શાવતા 600થી વધુ દાવાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, પરંતુ કોઇ પણ મૂળ બેલ પેટન્ટ પર સર્વોપરીતા સ્થાપવામાં સફળ થયા ન હતા <ref name="Groundwater p.95"></ref><ref>બ્લેક 1997, પૃષ્ઠ 19.</ref> અને બેલ ટેલિફોન કંપની કેસ તેના અંતિ તબક્કામાં પહોંચ્યો ત્યાં સુધી હારી ન હતી. <ref name="Groundwater p.95"></ref> બેલની લેબોરેટરી નોંધો અને પારિવારીક પત્રો તેમના પ્રયોગોનો લાંબો વારસો સ્થાપિત કરવાની ચાવી હતી. <ref name="Groundwater p.95">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 95.</ref> બેલ કંપનીના વકીલોએ એલિશા ગ્રે અને એમોસ ડોલ્બીયર દ્વારાના પડકારોની આસપાસ પ્રારંભમાં પેદા થયેલા અસંખ્ય દાવાઓ સામે લડત આપી હતી. બેલને પોતાના વ્યક્તિગત પત્રવ્યવહારમાં ગ્રે અને ડોલ્બીયર બન્નેએ તેમના અગાઉના કામને સમર્થન આપ્યું હતું, જેણે તેમણે પાછળથી કરેલા દાવાઓને નબળા બનાવ્યા હતા. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 179.</ref> 13 જાન્યુઆરી 1887ના રોજ, યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સરકારે છેતરપીંડી અને બિનરજૂઆતના ધોરણે બેલને જારી કરવામાં આવેલી પેટન્ટને રદબાતલ કરવાનું પગલું લીધું હતું. અસંખ્ય નિર્ણયો અને પરિવર્તનો બાદ, બેલ કંપનીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં નિર્ણય પર વિજય મેળવ્યો હતો, જોકે નીચલી અદાલતોના થોડા મૂળ દાવાઓ અનિશ્તિત જ છોડવામાં આવ્યા હતા. <ref>[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=us&amp;vol=167&amp;invol=224 "યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટ યુ.એસ.. વિ. અમેરિકન બેલ ટેલ કું., 167 યુ.એસ. 224 (1897)]</ref><ref>[http://supreme.justia.com/us/128/315/case.html યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વિ. અમેરિકન બેલ ટેલિફોન કું, 128 યુ.એસ. 315 (1888)]</ref> સમય વીતતા કાનૂની લડત નવ વર્ષો દરમિયાન કોર્ટ કેસ ચાલ્યો હતો, યુ.એસ.ના કેસ ચલાવતા એટોર્નીનું મૃત્યુ થતા અને બેલ પેટન્ટ (નં. 174,465 અને તારીખ 7 માર્ચ 1876 અને નં. 186,787 તારીખ 30 જાન્યુઆરી 1877) લાંબા સમય સુધી અસરમાં રહી ન હતી, તે સમયના જવાબદાર ન્યાયમૂર્તિઓએ "આધારભૂત" કેસ તરીકેની અગત્યતાને કારણે કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાની સંમતિ દર્શાવી હતી. મૂળ કેસમાંથી પેદા થતા વહીવટીતંત્રમાં અને હિતના સંઘર્ષ (બન્ને તરફેથી)ના આરોપોમાં ફેરફાર થતા, યુ.એસ. એટોર્ની જનરલે લાયકાતને આધારે વિવિધ મુદ્દાઓ અનિર્ણિત છોડીને 30 નવેમ્બર 1897માં દાવાને ફગાવી દીધો હતો. 1887ના કેસ માટે લદાયેલા આરોપો દરમિયાન ઇટાલીયન શોધક એન્ટોનિયો મ્યુક્કી પણ ઇટાલીમાં 1834માં પ્રથમ કાર્યરત ટેલિફોનની શોધ કરી હોવાનો દાવો કર્યો હતો. 1886માં જેમા તેઓ સામેલ હતા તેવા ત્રણ કેસોમાંથી પ્રથમમા મ્યુક્કીએ પોતાની શોધને અગ્રિમતા મળે તે આશાએ સાક્ષી તરીકેનું સ્થાન લીધુ હતું. મ્યુક્કીના આ કેસમાં પૂરાવા વિવાદાસ્પદ હતા કેમ કે તેમની શોધના પૂરાવાની સામગ્રીનો અભાવ હતો કેમ કે તેમના કાર્યરત મોડેલો ન્યુ યોર્કની અમેરિકન ડિસ્ટ્રીક્ટ ટેલિગ્રાફ (એડીટી)ની લેબોરેટરી, જે બાદમાં 1901માં વેસ્ટર્ન યુનિયનની પેટાકંપની તરીકે રચાઇ હતી, તેમાં અર્થપૂર્ણ રીતે ખોવાઇ ગયા હતા. <ref name="Catania">કેટાનીયા, બેસિલો [http://www.chezbasilio.it/meucci_faq.htm#25 "એન્ટોનિયો મ્યુક્કી – પ્રશ્નો અને જવાબો: મ્યુક્કીએ તેની શોધ જાહેર જનતા સમક્ષ શા માટે મૂકી?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722030539/http://www.chezbasilio.it/meucci_faq.htm#25 |date=2011-07-22 }} ''Chezbasilio.it'' વેબસાઇટ. સુધારો જુલાઈ 29, 2008</ref><ref name="ADT">[http://www.adt.com/about_adt/company_history#1901 "એડીટી સિક્યુરિટીનો ઇતિહાસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730164825/http://www.adt.com/about_adt/company_history#1901 |date=2010-07-30 }} ''ADT.com'' વેબસાઇટ સુધારો જુલાઈ 29, 2008</ref> તે ગાળાના અન્ય શોધકોની જેમ મ્યુકીનું કાર્ય અગાઉના એકોસ્ટિક સિદ્ધાંતો પર આધારિત હતું, મ્યુક્કીને સમાવિષ્ટ અંતિમ કેસ અગાઉના પ્રયોગોના પૂરાવાઓ હોવા છતાં આખરે મ્યુક્કીના અવસાનને કારણે પડતા મૂકાયા હતા. <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 271–272.</ref> જોકે, યુ.એસ. હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ કોંગ્રેસી વિટો ફોસ્સેલ્લાએ 11 જૂન 2002ના રોજ જણાવ્યું હતું કે મ્યુક્કીનું "ટેલિફોનની શોધનું કાર્ય ધ્યાનમાં લેવું જોઇએ", તેમ છતા તેનો અંત આવ્યો ન હતો અને હજુ પણ ચાલુ મુદ્દો છે. <ref>{{Cite web |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:H.RES.269: |title=ઠરાવ 269 |access-date=2010-07-28 |archive-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229022648/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:H.RES.269: |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.esanet.it/chez_basilio/us_congr_rec.htm "મ્યુક્કી પર કોંગ્રેસ રેકોર્ડ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717032953/http://www.chezbasilio.it/us_congr_rec.htm |date=2011-07-17 }} ''esanet.it'' . સુધારો: 29 ડિસેમ્બર, 2009. નોંધઃ મ્યુક્કી અંતિમ પ્રયત્નમાં સામેલ ન હતા.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.italianhistorical.org/MeucciStory.htm |title=ઇટાલીયન હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી |access-date=2010-07-28 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422094614/http://www.italianhistorical.org/MeucciStory.htm |url-status=dead }}</ref> બેલનું ટેલિફોન પરનું કાર્ય.મ્યુક્કીની શોધથી પ્રભાવિત હતું તેવા દાવાઓ સાથે કેટલાક આધુનિક વિદ્વાનો સંમત થતા નથી. <ref>[http://inventors.about.com/library/inventors/bl_Antonio_Meucci.htm "એન્ટોનિયો મ્યુક્કી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528235654/https://www.thoughtco.com/antonio-meucci-4071768 |date=2020-05-28 }} ''inventors.about.com'' . સુધારો, 29 ડિસેમ્બર, 2009. નોંધઃ થોમસ ફેરલી પણ લખે છે કે, "આશરે દરેક વિદ્વાન સંમત થાય છે કે બેલ અને વેસ્ટોન બન્ને ઇલેક્ટ્રીકલ હેતુઓ દ્વારા સમજી શકાય તેવું સંબોધન પ્રસારવામાં પ્રથમ હતા. અન્યોએ ધ્વનિનું પ્રસારણ અથવા ક્લિક અથવા બઝ કર્યું હતું પરંતુ અમારા છોકરાઓ (બેલ અને વેસ્ટોન) દરેક જણ સમજી શકે તેવું સંબોધન કરવામાં પ્રથમ રહ્યા હતા."</ref> બેલ પેટન્ટના મૂલ્યને વિશ્વભરમાં સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું અને પેટન્ટની અરજીઓ મોટે ભાગે મોટા દેશોમાં કરવામાં આવી હતી, પરંતુ જ્યારે બેલે જર્મન પેટન્ટ અરજી કરવામાં વિલંબ કર્યો હતો ત્યારે સિમેન્સ એન્ડ હેલ્સ્ક (એસએન્ડએચ)ની ઇલેક્ટ્રીકલ કંપનીએ તેમની પોતાની પેટન્ટ હેઠળ બેલ ટેલિફોનની હરીફ ઉત્પાદક કંપનીની સ્થાપના કરી હતી. સિમેન્સ કંપનીએ રોયલ્ટી ચૂકવ્યા વિના બેલ ટેલિફોનને નજીકથી મળતી આવે તેવી નકલો પેદા કરી હતી. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 178.</ref> અન્ય દેશોમાં અસંખ્ય કરારોએ આખરે વૈશ્વિક ટેલિફોન કામગીરીને મજબૂત બનાવી હતી. બેલે કાનૂની લડાઇઓમાં જરૂરી છે તેમ કોર્ટમાં સતત હાજરી આપતા તેઓ તણાવમાં આવી ગયા હતા પરિણામે આખરે કંપનીમાંથી તેમને રાજીનામુ આપવું પડ્યું હતું. <ref>પાર્કર 1995, પૃષ્ઠ 23. નોંધઃ ટેલિફોન અંગેની ચર્ચામાં બેલના વર્ચસ્વને કારણે એલિશા ગ્રેએ કિન્નાખોરીથી કાનૂની દાવાઓ કર્યા હતા, પરંતુ એલેકે બદનક્ષી માટે સામે પગલાં ભરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. </ref> == પારિવારીક જીવન == [[File:Alexander Graham Bell and family.jpg|right|thumb|275px|એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ, તેમના પત્ની માબેલ ગાર્ડીનર હૂબ્બાર્ડ, અને તેમની પુત્રીઓ એલ્સી (ડાબેઃ અને મેરીયન સી.1885]] બેલ ટેલિફોન કંપનીની સ્થાપનાના થોડા દિવસો બાદ 11 જુલાઇ 1877ના રોજ બેલે [[મેબેલ હૂબાર્ડ]] (1857-1923) સાથે [[કેમ્બ્રિજ]]માં હૂબાર્ડ એસ્ટેટ ખાતે લગ્ન કર્યા હતા. તેમની પત્નીને તેમણે નવી જ રચાયેલી બેલ ટેલિફોન કંપનીમાંના તેમના 1497 શેર્સમાંથી 1,487 ટર્નઓવરની લગ્નની ભેટ આપી હતી. <ref>એબેર 1982, પૃષ્ઠ 44.</ref> તેના થોડા સમયગાળા બાદ, તાજા પરણેલા બન્ને યુરોપમાં એક વર્ષના હની મૂન પર ગયા હતા. તે આનંદપર્યટન દરમિયાન એલેકે "કાર્યરત રજાઓ બનાવવા" તેમની સાથે હાથથી બનાવેલ તેમના ટેલિફોનનું મોડેલ લીધું હતું. સંવનન ક્રિયા એક વર્ષ પહેલા શરૂ થઇ હતી, જોકે એલેક્ઝાન્ડરે લગ્ન કરતા પહેલા નાણાંકીય દ્રષ્ટિએ વધુ સદ્ધરતા પ્રાપ્ત ન કરે ત્યાં સુધી રાહ જોઇ હતી. ટેલિફોનને "તાતી" સફળતા તરીકે જોવાતો હોવાથી, પ્રારંભમાં તે નફાકારક સાહસ ન હતું અને બેલનો મુખ્ય આવક સ્ત્રોત 1897 સુધી અને તેના પછી તેમના પ્રવચનોમાંથી જ હતો. <ref>દૂન 1990, પૃષ્ઠ 28.</ref> તેમની પ્રિયતમા દ્વારા એક અસાધારણ આગ્રહભરી વિનંતી કરવામાં આવી હતી તે એ હતી કે તેઓ પરિવારના અગાઉના નામ એલેક ("Aleck.")ને બદલે એલેક ("Alec") નામનો ઉપયોગ કરે. 1876થી તેઓ તેમની સહી એલેક બેલ ("Alec Bell") તરીકે કરતા હતા. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 120.</ref><ref>"શ્રીમતી એ.જી. બેલ મૃત્યુ પામ્યા. પ્રેરિત ટેલિફોન. બહેરી છોકરીનો પ્રતિષ્ઠિત શોધક સાથેનો પ્રેમ તેની વ્યથાને લઇને હતો." ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 4 જાન્યુઆરી, 1923.</ref> તેમને ચાર બાળકો હતા: એલ્સી મે બેલ (1878–1964) જેણે [[નેશનલ જિયોગ્રાફિક]] ફેઇમના [[ગિલ્બર્ટ ગ્રોસવેનોર, મેરિયન હૂબાર્ડ બેલ (1880–1962) જેને "ડાઇઝી"ના નામથી સંબોધવામાં આવે છે,|ગિલ્બર્ટ ગ્રોસવેનોર[[, <ref>"ડો. ગિલબર્ટ એચ. ગ્રોસવેનોર મૃત્યુ પામ્યાઃ નેશનલ જિયોગ્રાફિકના વડા, 90; મેગેઝીનના સંપાદક, 55 વર્ષ, ફોટા રજૂ કર્યા અને ફેલાવાને 4.5 મિલીયન સુધી પહોંચાડ્યો." ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 5 ફેબ્રુઆરી, 1966. ટાંકણ: [[બેડેક]], [[નોવા સ્કોટીયા]], 4 ફેબ્રુઆરી, 1964 ([[કેનેડીયન પ્રેસ]]): ડો. [[ગિલ્બર્ટ એચ. ગ્રોસવેનોર]], [[બોર્ડના અધ્યક્ષ]] અને [[નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટી]]ના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ અને 1899થી 1954 સુધી [[નેશનલ જિયોગ્રાફિક મેગેઝીન]]ના સંપાદક, જેઓ [[કેપ બ્રેટોન આઇલેન્ડ]] એસ્ટેટ પર મૃત્યુ પામ્યા, જેની એક સમયે તેમના સસરા, શોધક એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલની માલિકીનું હતું. તેઓ 90 વર્ષના હતા. </ref><ref>"શ્રીમતી ગિલ્બર્ટ ગ્રોસવેનોર મૃત્યુ પામ્યા; જિયોગ્રાફિક ટ્રેક્સમાં જોડાયા; અધ્યાપકના દીકરા સાથે લગ્ન કર્યા." ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 27 ડિસેમ્બર, 1964. ટાંકણ: [[વોશિગ્ટોન, ડીસી]], 26 ડિસેમ્બર 1964. ડો. ગિલ્બર્ટચ ગ્રોસવેનોરની પત્ની, [[નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટી]]ના બોર્ડના અધ્યક્ષ શ્રીમતી એલ્સી મે બેલ ગ્રોસવેનોર આ સાંજે [[બેથેસ્ડા, મેરીલેન્ડ]]માં તેમના ઘરમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેણી 86 વર્ષના હતા. તેમનું મૃત્યુ હૃદયરોગ અને મોટી વયને કારણે થયું હતું. </ref> મેરિયન હૂબાર્ડ બેલ (1880–1962) જેને "ડાઇઝી"ના નામથી સંબોધવામાં આવે છે,<ref>ફોન શોધક, બેલના દીકરી "શ્રીમતી [[ડેવિડ ફેઇરચાઇલ્ડ]]નું 82 વર્ષની વયે મૃત્યુ થયું હતું." [[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]], 25 સપ્ટેમ્બર, 1962. ટાંકણ: [[બેડેક]], [[નોવા સ્કોટીયા]], 24 સપ્ટેમ્બર, 1962 ([[ધી કેનેડીયન પ્રેસ]]) મિયામીના શ્રીમતી મેરિયન બેલ ફેઇરચાઇલ્ડ, ડેવિડ ફેઇરચાઇલ્ડની વિધવા અને વિખ્યાત પ્લાન્ટ સંશોધક અને ટેલિફોન અગ્રણી એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના દીકરી આજે રાત્રે તેમના સમર હોમમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેણી 82 વર્ષના હતા."</ref> અને બે દીકરાઓ બાલ્યાવસ્થામાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. જ્યાં સુધી બેલના સસરાએ 1880માં [[વોશિગ્ટોન ડી,સી.]]માં ઘર નહોતુ ખરીદ્યું ત્યાં સુધી બેલનું પારિવારીક ઘર [[કેમ્બ્રિજ, મેસાચ્યુએટ્સ]]માં આવેલું હતું, ત્યાર બાદ 1882માં તેજ શહેરમા [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brodhead-Bell-Morton_Mansion.jpg બ્રોહેડ મેન્સન]માં હતા, જેથી પેટન્ટ વિવાદોને સમાવતા અસંખ્ય કેસોમાં હાજરી આપતી વખતે તેમની સાથે રહી શકે. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 202–205.</ref> સ્કોટલેન્ડમાં તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયના બેલ બ્રિટીશ શરતોને આધિન રહ્યા હતા અને બાદમાં 1882 સુધી કેનેડામાં રહ્યા હતા જ્યાં તેઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના તટસ્થ નાગરિક બન્યા હતા. 1915માં, તેમણે તેમની સ્થિતિનું આ રીતે વર્ણન કર્યું હતું: ''"હું અલગ પરડી ગયેલા અમેરિકનોમાંનો એક નથી જે બે દેશોની રાજ્ય નિષ્ઠાનો દાવો કરે છે."'' <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 90.</ref> આવા સોગંદનામા છતાં, બેલ કેનેડા, સ્કોટલેન્ડ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના "મૂળ પુત્ર" હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. <ref>બ્રુસ 1990, 471–472.</ref> 1885 સુધીમાં, નવા ઉનાળુ આશ્રયસ્થાનનો ઇરાદો કરવામાં આવ્યો હતો. તે ઉનાળામાં બેલે નોવા સ્કોટીયામાં કેપ બ્રેટોન આઇલેન્ડ પર રજાઓ વીતાવી હતી, તેઓ બેડેકના નાના ગામડામાં પોતાનો સમય વીતાવતા હતા. <ref name="Bethune">બેથુન, જોસલીન. [http://books.google.ca/books?id=YmtoPgAACAAJ ઐતિહાસિક બેડેક: આપણા ભૂતકાળની અસરો], નિમ્બસ પબ્લિશીંગ, હોલીફેક્સ, એન.એસ. 2009, ISBN 1551097060, ISBN 9781551097060.</ref> 1886માં પરત ફરતા, બેલે બેડેકથી [[બ્રાસ ડી'ઓર]] તળાવ પર એક એસ્ટેટ બાંધવાનું શરૂ કર્યુ હતું. <ref>બેથુન 2009, પૃષ્ઠ 92</ref> 1889 સુધીમાં ''ધી લોજ'' તરીકે ઓળખાતુ મોટું ઘર પૂર્ણ થઇ ગયું હતું અને બે વર્ષ બાદ નવી લેબોરેટરી <ref name="Bethune"></ref> સહિતના ઇમારતોનું મોટું કોમ્પ્લેક્સ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, તેનું નામ બેલે બેઇન્ન ભ્રિયાઘ (ગેલિક: ''સુંદર પર્વત'' ) આપવામાં આવ્યું હતું, જે એલેકના વારસાઇ [[સ્કોટ્ટીશ હાઇલેન્ડઝ]] બાદનું હતું. <ref>ટુલોક 2006, પૃષ્ઠ 25–27. નોંધઃ બોસ્ટોન સ્થપતિઓ કેબોટ, એવરેટ્ટ અને મિડના માર્ગદર્શન હેઠળ, નોવા સ્કોટીયા કંપની, ર્હોડસ, કરી એન્ડ કંપનીએ ખરેખર બાંધકામ હાથ ધર્યુ હતું. </ref> બેલે અંતે વોશિગ્ટોન ડી.સી. અને બેઇન્ન ભ્રિયાઘ એમ બન્ને સ્થળેના ઘરોમાં તેમના કેટલાક ઉત્પાદક વર્ષો ગાળ્યા હતા, જ્યાં તેઓ તેમનો પરિવાર મોટા ભાગના વર્ષો દરમિયાન રહ્યો હતો. <ref>મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 22.</ref> તેમના જીવનના અંત સુધી, બેલ અને તેમનો પરિવાર બે ઘર વચ્ચે આવનજાવન કરતો હતો, પરંતુ ત્યાર બાદના 30 વર્ષો સુધી ''બેઇન્ન ભ્રિયાઘ'' ઉનાળાના ઘર કરતા વિશેષ બની ગયો હતો કેમ કે બેલ તેમના પ્રયોગોમાં એટલા મશગૂલ બની જતા હતા કે તેમનો વાર્ષિક નિવાસ લંબાઇ જતો હતો. મેબેલ અને એલેક બન્ને બેડેક સમાજમાં પૂરેપૂરા લીન થઇ ગયા હતા અને ગ્રામવાસીઓ દ્વારા "તેમના પોતાના" તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા. <ref name="Bethune"></ref> જ્યારે 6 ડિસેમ્બર 1917ના રોજ હેલિફેક્સ વિસ્ફોટ થયો ત્યારે બેલ્સ ત્યારે પણ તેમના ''બેઇન્ન ભ્રિયાઘ'' ખાતેના ઘરમાં હતા. મેબેલ અને એલેકે હેલિફેક્સના ભોગ બનેલા સમુદાયને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઇ ગયા હતા. <ref>ટુલોક 2006, પૃષ્ઠ 42.</ref> == પાછળની શોધો == એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ મોટે ભાગે ટેલિફોનની સાથે સંકળાયેલા છે, ત્યારે તેમની રુચિ અલગ અલગ હતી. તેમના અનેક ચરિત્રલેખકોમાંના એક, [[ચાર્લોટ્ટ ગ્રે]]ના અનુસાર, બેલના કામો ''"વૈજ્ઞાનિક લેન્ડસ્કેપમાં અનિયંત્રિત"'' હતા અને તેઓ ઘણી વખત તેઓ ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' વાંચવા માટે તૃષ્ણાતુર થઇ જતા હતા, જેમાં તેઓ રુચિના નવા વિસ્તારો શોધતા રહેતા હતા. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 219.</ref> બેલની સંશોધનાત્મક અભિરુચિ ફક્ત તેમના નામથી મળેલી 18 પેટન્ટો દ્વારા ભાગમાં છતી થાય છે અને 12 તેમણે તેમના સહયોગીકારો સાથે વહેંચી હતી. ચેમાં ટેલિફોન અને ટેલિગ્રાફ માટે 14, ફોટોફોન માટે ચાર, [[ફોનોગ્રાફ]] માટે એક, એરિયલ વેહિકલ્સ માટે ચાર, "હાઇડ્રોએરપ્લેન્સ" માટે ચાર અને સેલેનિયમ સેલ્સ માટે બેનો સમાવેશ થાય છે. બેલની શોધો રુચિના વિશાળ છેડાઓ સુધી પથરાયેલી હતી અને તેમાં શ્વાસ લેવા માટે મેટલ જેકેટ, સાંભળવાની નજીવી મુશ્કેલી માટે [[ઓડિયોમીટર]], આઇસબર્ગ શોધવા માટેનું ડિવાઇસ, દરિયાઇપાણીમાંથી મીઠાને કઇ રીતે અલગ પાડવું તેના સંશોધનો અને વૈકલ્પિક ઇંધણ શોધવા માટેના કાર્યનો સમાવેશ થાય છે. બેલે [[તબીબી સંશોધન]]માં વ્યાપક કામ કર્યું છે અને બહેરાઓને બોલતા શીખવવાની તરકીબની શોધ કરી છે. તેમના [[વોલ્ટા લેબોરેટરી]] ગાળા દરમિયાનમાં, બેલ અને તેમના સાથીએ ધ્વનિને વારંવાર પેદા કરવા માટેના હેતુ તરીકે રેકોર્ડ કરવા માટે અદભૂત [[મેગ્નેટિક ફિલ્ડ]]ની વિચારણા કરી હતી. આ ત્રણેય બાબતોનો ખ્યાલ સાથે સંક્ષિપ્તમાં પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાથી, તેઓ કામ કરી શકે તેવી અસલ કૃતિની રચના કરવા અશક્તિમાન હતા. તેમણે વિચાર છોડી દીધો હતો, તેમનો મૂળ સિદ્ધાંતનો અસ્પષ્ટ ખ્યાલ હતો તેની ક્યારેય પ્રતીતી કરી ન હતી કે તે એક દિવસ તેનો ઉપયોગ ટેપ રેકોર્ડર્સ, હાર્ડ ડિસ્ક અને ફ્લોપી ડિસ્ક, ડ્રાઇવ અને અન્ય મેગ્નેટીક મિડીયા|ટેપ રેકોર્ડર્સ, [[હાર્ડ ડિસ્ક]] અને [[ફ્લોપી ડિસ્ક]], ડ્રાઇવ અને અન્ય મેગ્નેટીક મિડીયામાં થશે. બેલના પોતાના ઘરમાં એર કન્ડીશનીંગના પ્રાથમિક સ્વરૂપનો ઉપયોગ થતો હતો, જેમાં પંખો બરફના મોટા બ્લોક્સ પર કરંટ વરસાવે છે. તેમણે પણ ઇંધણની તંગી અને ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણની પ્રવર્તમાન ચિંતાઓની કલ્પના કરી હતી. તેમણે દર્શાવ્યા અનુસાર [[મિથેન]] ગેસ કૃષિ અને ફેક્ટરીના કચરામાંથી ઉત્પન્ન કરી શકાય છે. નોવા સ્કોટીયા સ્થિત તેમના કેનેડિયન એસ્ટેટમાં તેમણે વાતાવરણમાંથી પાણી મેળવવા માટે ખાતરના બાથરુમ અને ડિવાઇસ સાથે પ્રયોગ કર્યા હતા. તેમના મૃત્યુના થોડા સમય પહેલા મેગેઝીનમા પ્રકાશિત થયેલી મુલાકાતમાં તેમણે ઘરને ગરમ રાખવા માટે સોલર પેનલના વપરાશની શક્યતા વ્યક્ત કરી હતી. === મેટલ ડિટેક્ટર (મેટલ શોધતું યંત્ર) === બેલને 1881માં [[મેટલ ડિટેક્ટર]]ની શોધ માટે પણ યશ આપવામાં આવે છે. આ ડિવાઇસને ઝડપથી વપરાશમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું જે અનુસાર, [[યુ.એસ. પ્રમુખ]] [[જેમ્સ ગારફિલ્ડ]]ના શરીરમાંથી ગોળી શોધવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો હતો. પરીક્ષણમાં મેટલ ડિટેક્ટરે ખામીવિહીન કામગીરી બજાવી હતી, પરંતુ ખૂનીની ગોળી શોધી શક્યા ન હતા, તેનો થોડો ફાળો જેની પર પ્રમુખને રાખવામાં આવ્યા હતા તે મેટલ બેડ ફ્રેમે સાધનમાં અંતરાય ઊભો કર્યો હતો, પરિણામે પરિસ્થિતિ યછાવત રહી હતી. <ref name="Grosvenor and Wesson, p. 107">ગ્રોસવેનોર અને વેસોન 1997, પૃષ્ઠ 107.</ref> પ્રમુખના સર્જન, કે જેઓ ડિવાઇસ અંગે શંકા ધરાવતા હતા, તેમણે પ્રમુખને જેની પર મેટલની સ્પ્રીંગ ન હોય તેવી પથારીમાંથી ખસેડવાની બેલની વિનંતીને અવગણી હતી. વૈકલ્પિક રીતે, બેલે તેમના પ્રથમ પરીક્ષણમાં થોડો અવાજ અનુભવ્યો હતો, તેનુ કારણ કદાચ ગોળી એટલે ઉંડે ઉતરી ગઇ હોવી જોઇએ કે કદાચ કાચા ઉપકરણ દ્વારા શોધી ન શકાય. <ref name="Grosvenor and Wesson, p. 107"></ref> બેલે ઓગસ્ટ 1882માં અમેરિકન એસોસિયેશન ફોર ધ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ સાયંસ (AAAS) સમક્ષ વાંચવામાં આવતા પેપરમાં પોતાના પ્રયોગની સંપૂર્ણ વિગતો આપી હતી === હાઇડ્રોફોઇલ્સ === [[File:Bell HD-4.jpg|thumb|બેલ એચડી-4 પરીક્ષણના સમયે સી. 1919]] અમેરિકન [[હાઇડ્રોફોઇલ]] અગ્રણી વિલીયમ ઇ. મિચાર્મના માર્ચ 1906ના ''વૈજ્ઞાનિક અમેરિકન'' લેખમાં તેમણે હાઇડ્રોફોઇલ અને હાઇડ્રોપ્લેનના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સમજાવ્યા હતા. બેલે હાઇડ્રોપ્લેનની શોધને અત્યંત નોંધપાત્ર સિદ્ધિ તરીકે ગણાવી હતી. તે લેખ પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલી માહિતીને આધારે તેમણે હાલમાં જેને હાઇડ્રોફોઇલ બોટ કહેવામાં આવે છે તેનો વિચાર કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. બેલ અને મદદનીશ ફ્રેડરિક ડબ્લ્યુ."કેસી બેલ્ડવિને પાણીની ઉપરથી ટેકઓફ લેતા એરપ્લેનને શક્ય સહાય પૂરી પાડવા હાઇડ્રોફોઇલના પ્રયોગો 1908ના ઉનાળામાં શરૂ કર્યા હતા. બેલ્ડવિન ઇટાલીયન શોધક એનરિકો ફોરલાનીની ના કાર્યનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને મોડેલોનું પરીક્ષણ કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. તેના પરિણામે તેમને અને બેલને વ્યવહારુ હાઇડ્રોફોઇલ વોટરક્રાફ્ટનો વિકાસ કરવા પ્રેર્યા હતા. 1910-1911ના તેમના વિશ્વ પ્રવાસ દરમિયાન બેલ અને બેલ્ડવિન ફ્રાંસમાં ફોરલાનીનીને મળ્યા હતા. તેમણે તળાવ મેગ્ગીઓરેમાં ફોરલાનીની હાઇડ્રોફોઇલ બોટમાં સવારી કરી હતી. બેલ્ડવિન તેને ઉડવામાં સરળ તરીકે વર્ણવે છે. બેડેક પરત ફરતા, અસંખ્ય પ્રારંભિક વિચારો પ્રયોગાત્મક મોડેલ તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા, જેમાં ''ધોન્નાસ બિયગ'' , સૌપ્રથમ સ્વ આધારિત બેલ-બેલ્ડવિન હાઇડ્રોફોઇલનો સમાવેશ થાય છે. <ref>બોઇલિયુ 2004, પૃષ્ઠ 18.</ref> પ્રયોગાત્મક બોટ્સ પ્રાથમિક રીતે પ્રૂફ ઓફ કંસેપ્ટ મૂળ નકલ હતી જે રિનૌલ્ટ એન્જિનથી સજ્જ, વધુ નોંધપાત્ર એચડી-4ની પરાકાષ્ઠાએ પહોચી હતી. 54 કલાકદીઠ માઇલ (87&nbsp;કિમી/ક)ની શ્રેષ્ઠ ગતિ હાંસલ કરવામાં આવી હતી, જેમાં હાઇડ્રોફોઇલે ઝડપી ગતિ, સારી સ્થિરતા અને સ્ટિયરીંગ તેમજ કોઇ પણ મુશ્કેલી વિના મોઝાઓ લેવાની ક્ષમતાનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. <ref>બોઇલિયુ 2004, પૃષ્ઠ 28–30.</ref> 1913માં, ડો. બેલે સિડનીના યાચ ડિઝાઇનર અને બિલ્લ્ડર તેમજ વેસ્ટમાઉન્ટ નોવા સ્કોટીયાના પિનૌડના યાચ યાર્ડ વોલ્તેર પિનૌડને એચડી-4ની હોડીઓ પર કામ કરવા કામે રાખ્યા હતા. પિનૌડે તરત જ બેઇન્ન ભ્રિયાઘ, બેલના એસ્ટેટ અને [[બેડેક, નોવા સ્કોટીયા]] નજીક આવેલી બેલની લેબોરેટરીમાં બોટયાર્ડનો હવાલો સંભાળી લીધો હતો. પિનૌડનો બોટ બિલ્ડીંગનો અનુભવ તેમને એચડી-4માં ઉપયોગી ડિઝાઇન ફેરફાર કરવામાં સહાયરૂપ થયો હતો. [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ ફરી એક વાર એચડી-4 પર કામ શરૂ થયું હતું. બેલનો [[યુ.એસ નેવી]]ને અહેવાલ તેમને જુલાઇ 1919માં બે 350 [[હોર્સપાવર]] (260 કેડબ્લ્યુ) એન્જિન પ્રાપ્ત કરવાની મંજૂરી આપતો હતો. 9 સપ્ટેમ્બર 1919ના રોજ એચડી-4એ વિશ્વની દરિયાઇ ગતિ કલાક (114.04 કિમી/ક) <ref>બોઇલિયુ 2004, પૃષ્ઠ 30.</ref>ના 70.86 માઇલ્સની સ્થાપિત કરીને રેકોર્ડ સ્થાપ્યો હતો, જે દશ વર્ષો સુધી રહ્યો હતો. === એરોનોટિક્સ === [[File:AEA Silver Dart.jpg|thumb|એઇએ સિલ્વર ડાર્ટ સી. 1909]] 1891માં બેલે મોટરથી સજ્જ એરક્રાફ્ટ કરતા પણ ભારે વિકસાવવા માટેના પ્રયોગો શરૂ કર્યા હતા. એઇએની સૌપ્રથમ વખત સ્થાપના બેલે તેમની પત્ની સાથેના ઉડાનના સ્વપ્ન વહેંચતા થઇ હતી, જેમણે એવી સલાહ આપી હતી કે એલેકઝાન્ડર 60 વર્ષની ઉંમરે હોવાથી "નાના" લોકોની મદદ લેવી જોઇએ. 1898માં બેલે ટેટ્રાહેડ્રલ બોક્સ કાઇટ અને પાંખો કે જેની રચના સિલ્કમાં આવરી લેવાયેલ[ટેટ્રાહે઼ડ્રલ કાઇટના અસંખ્ય મિશ્રણથી થઇ હતી તેની સાથે પ્રયોગ કર્યા હતા. ટેટ્રાહેડ્રલ પાંખોને ''સિગનેટ'' I, II અને III નામ આપવામાં આવ્યા હતા અને તેને માનવ સાથે અને તેના વિના 1907-1912ના ગાળામાં ઉડાડવામાં આવ્યા હતા (સેલફ્રિજને લઇ જતા ''સિગનેટ I'' ઉડાન દરમિયાન તૂટી પડ્યું હતું) બેલના કેટલાક કાઇટ્સ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ ખાતે પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. <ref>[http://ns1763.ca/victco/bellmusbbm.html "નોવા સ્કોટીયાની ઇલેક્ટ્રીક સ્ક્રેપબુક"] ''ns1763.ca'' . સુધારો: 29 ડિસેમ્બર 2009.</ref> બેલે એરિયલ એક્સપિરીમેન્ટ એસોસિયેશન (એઇએ)દ્વારા [[એરોસ્પેસ એન્જિનિઅરિંગ]] સંશોધનને ટેકો આપ્યો હતો, એઇએની સત્તાવાર રીતે શ્રીમતી બેલ અને તેણીના નાણાંકીય સહયોગથી ઓક્ટોબર 1907માં બેડેક, નોવા સ્કોટીયા ખાતે રચના કરવામાં આવી હતી. એઇએનું નેતૃત્વ બેલ દ્વારા કરવામાં આવતું હતું અને તેના સ્થાપક સભ્યોમાં ચાર પુરુષોનો સમાવેશ થતો હતો: અમેરિકન [[ગ્લેન એચ. કર્ટીસ]], જેઓ તે સમયે મોટરસાયકલ ઉત્પાદક હતા અને તેમને "વિશ્વના સૌથી ઝડપી વ્યક્તિ" તરીકે વર્ણવવામાં આવતા હતા, તેઓએ ટૂંકા ગાળામાં પોતે જ તૈયાર કરેલી મોટર બાઇસિકલ પર સવારી કરી હતી, અને બાદમા તેમને સૌપ્રથમ સત્તાવાર એક કિલોમીટરનું પશ્ચિમી ગોળાર્ધમાં ઉડાન કરવા બદલ સાયંટિફિક અમેરિકન ટ્રોફી એનાયત કરવામાં આવી હતી અને તેઓ વિશ્વવિખ્યાત એરપ્લે ઉત્પાદક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા; લેફ્ટનન્ટ થોમસ સેલ્ફ્રિજ, યુ.એસ. સરકારના સત્તાવાર નિરીક્ષક અને લશ્કરમાં એક એવી વ્યક્તિ જેઓ ઉડ્ડયનને ભવિષ્ય માનતા હતા, [[ફ્રેડરિક ડબ્લ્યુ. બેલ્ડવિન]], પ્રથમ કેનેડીયન અને પ્રથમ બ્રિટીશ, હેમોન્ડસ્પોર્ટ, ન્યુ યોર્કમાં જાહેર ઉડ્ડયનોમાં પાયલોટ; અને [[જે,એ.ડી મેકકર્ડી]]; બન્ને ટોરંટો યુનિવર્સિટી ખાતેના એન્જિનિઅરિંગના વિદ્યાર્થીઓ હતા. એઇએનું કાર્ય એર મશિન કરતા ભારેમાં કામ પ્રગતિમાં હતું અને તેમની કાઇટ્સ થી લઇને ગ્લાઇડર સુધીની જાણકારી લાગુ પાડતા હતા. હેમોન્ડસ્પોર્ટ તરફ જતા જૂથે [[રેડ વિંગ|''રેડ વિંગ'' ]]ની ડિઝાઇન અને રચના કરી હતી, જે બામ્બુમાં ફ્રેમ થયેલી હતી અને લાલ સિલ્કમાં આવરી લેવાઇ હતી અને તેને નાના એર-કૂલ્ડ એન્જિનથી સજ્જ કરવામાં આવી હતી. <ref>ફિલીપ્સ 1977, પૃષ્ઠ 95.</ref> 12 માર્ચ 1908ના રોજ [[કેયુકા તળાવ]] પરથી બાયપ્લેન ઉપડીને ઉત્તર અમેરિકામાં પ્રથમ જાહેર ઉડાન પર ગયું હતું. <ref>"સેલફ્રિજ એરોડ્રોમ સેઇલ્સ સ્ટેડીલી ફોર{{convert|319|ft|m}}." ''[[વોશિગ્ટોન પોસ્ટ]]'' 13 મે, 1908. ટાંકણ: કલાકદીઠ 25 થી 30 માઇલ્સ. અમેરિકામાં એર કાર કરતા પ્રથમ ભારે પબ્લિક ટ્રીપ. અધ્યાપક એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનું નવું મશિન, જે લિયુટેનન્ટ સેલફ્રિજ દ્વારાની યોજનાઓ બાદ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, જે [[કેયુકા લેઇક]] ઉપર ફ્લાઇટ દ્વારા પ્રેક્ટીકેબલ હોવા માટે દર્શાવાયું હતું. ટેઇલ ગિવ્સ વેનો ભાગ પરીક્ષણને અંતમાં લઇ આવે છે. નિષ્ણાતનો દ્રષ્ટિકોણ. હેમ્મોન્ડસ્પોર્ટ, ન્યુ યોર્ક, 12 માર્ચ 12, 1908.</ref> આ ડિઝાઇનમાં સમાવિષ્ટ સંશોધનોમાં કોકપીટ એનક્લોઝર અને [[ટેઇલ રુડર]] હતા. (પાછળથી મૂળ ડિઝાઇનમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારમાં નિયંત્રણના હેતુંથી એલરન (વિમાનની પાંખ પર મિજાગરાથી જડેલો વિમાનની સમતુલા જાળવનારો પાટિયા જેવો ભાગ) ઉમેરવામાં આવ્યો હતો.) એઇએના પ્રોજેક્ટના અનેક સંશોધનોમાંના એક એવા [[એલરન]], આજે એરક્રાફ્ટ માટેનો નિયત સાધન બની ગયું છે. (એલરનની સ્વતંત્રપણે રોબર્ટ એસનૌલ્ટ-પેલ્ટેરી દ્વારા પણ શોધ કરવામાં આવી હતી.) ''વ્હાઇટ વિંગ'' અને ''જૂન બગ'' તેને અનુસરનાર હતા અને 1908ના અંતમાં કોઇ પણ અકસ્માત વિના 150થી વધુ ફ્લાઇટોએ ઉડાન ભર્યું હતું. જોકે, એઇએએ તેની મૂળ અનામતમાં ઘટાડો કર્યો હતકો અને શ્રીમતી બેલ પાસેથી મળેલી ફક્ત $10,000 સહાયે તેને પ્રયોગ કરતા સતત રાખી હતી. <ref>ફિલીપ્સ 1977, પૃષ્ઠ 96.</ref> તેમની અંતિમ એરક્રાફ્ટ ડિઝાઇન [[સિલ્વર ડાર્ટ|''સિલ્વર ડાર્ટ'' ]]માં અગાઉના મશિનોમાં જોવામાં આવેલા તે તમામ એડવાન્સમેન્ટનો સમાવેશ કરાયો હતો. 23 ફેબ્રુઆરી 1909ના રોજ, ''સિલ્વર ડાર્ટ'' ને થીજી ગયેલા આઇસ ઓફ બ્રાસ ડિ'ઓરથી જે.એ.ડી. મેકક્યુરી ઉડાવવાના હોવાથી બેલ હાજર રહ્યા હતા, જે કેનેડામાં બનાવેલ પ્રથમ એરક્રાફ્ટ બન્યું હતું. બેલને એ ચિંતા હતી કે ફ્લાઇટ અત્યંત જોખમી હતું અને તાત્કાલિક ધોરણે એક ડોકટરની સગવડ કરી હતી. સફળ ઉડાન સાથે, એઇએ છૂટું પડી ગયું હતું અને ''સિલ્વર ડાર્ટ'' બેલ્ડવિન અને મેકક્યુરીને પરત સોંપવામાં આવ્યું હતું, જેમણે કેનેડીયન એરોડ્રોમ કંપનીનો પ્રારંભ કર્યો હતો અને પાછળથી એરક્રાફ્ટનું કેનેડીયન લશ્કરને પ્રદર્શન કરાયું હતું. <ref>ફિલીપ્સ 1977, પૃષ્ઠ 96–97.</ref> == સુપ્રજાજનન (ઇયુજેનિક) == તે સમયના અન્ય અત્યંત આગળ વડતા વિચારકો અને વૈજ્ઞાનિકો સાથે બેલ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની [[ઇયુજેનિક]] ચળવળમાં સંકળાયેલા હતા. તેમના પ્રવચનમાં ''માનવીય સ્પર્ધાની એક જાત એવા બહેરાની રચના પરનો વ્યક્તિગત ઇતિહાસ'' નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયંસીઝ સમક્ષ 13 નવેમ્બર 1883ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, તેમણે નોંધ્યું હતું કે જન્મથી જ બહેરા માતાપિતા બહેરા બાળકો જ પેદા કરે તેવી શક્યતા વધારે છે અને પ્રયોગાત્મક રીતે એવું સુચન કર્યું હતું કે બન્ને જણા બહેરા હોય તેવા લોકોએ લગ્ન કરવા જોઇએ નહી તેવું સુચન કર્યું હતું. <ref>બેલ, એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ. [http://blog.deafread.com/pote/2008/05/30/bells-upon-the-formation-of-a-deaf-variety-of-the-human-race-paper/ "માનવીની સ્પર્ધાની બહેરાઓની ચીજની રચના પર વ્યક્તિગત માહિતી પરનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090112071734/http://blog.deafread.com/pote/2008/05/30/bells-upon-the-formation-of-a-deaf-variety-of-the-human-race-paper/ |date=2009-01-12 }} ''બહેરાઓ માટેનું એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનું એસોસિયેશન'' , 1883.</ref> જોકે પ્રાણીઓની વંશવૃદ્ધિ કરવાનો તેમનો શોખ જીવવિજ્ઞાની [[ડેવિડ સ્ટાર જોર્ડન]]ની ઇયુજેનિક્સ પરની સમિતિની નિમણૂંકમા પરિણમ્યો હતો, જે અમેરિકન બ્રીડર્સ એસોસિયેશનની હેઠળ આવતું હતું. સમિતિએ સંદિગ્ધ રીતે પુરુષ સુધી સિદ્ધાંતને વિસ્તાર્યો હતો. <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ. 410–417.</ref> 1912તી 1918 સુધી તેઓ ઇયુજેનિક્સ રેકોર્ડ ઓફિસના વૈજ્ઞાનિક બોર્ડના અધ્યક્ષ હતા, જે ન્યુ યોર્કમાં [[કોલ્ડ સ્પ્રીંગ હાર્બર લેબોરેટરી]] સાથે સંકળાયેલું હતું અને બેઠકોમાં નિયમિત હાજર રહેતું હતું. તેઓ ન્યુ યોર્ક સ્થિત અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રીના આશ્રય હેઠળની [[સેકંડ ઇન્ટરનેશનલ કોંગ્રેસ ઓફ ઇયુજેનિક્સ]]ના 1921માં તેઓ માનદ પ્રમુખ હતા. આવી સંસ્થાઓએ બેલ જેમને "માનવ સ્પર્ધામાં ખામીયુક્ત જાત" તરીકે વર્ણવતા હતા તેવું સ્વપ્ન ધરાવતા લોકોના ફરજિયાત સ્ટરિલાઇઝેશન સ્થાપિત કરવા માટેના નિયમો પસાર (કેટલાક રાજ્યોમાં સફળતા સાથે) કરવાની તરફેણ કરતા હતા. 1930ના અંતમાં યુ.એસમાં આશરે અર્ધા રાજ્યો ઇયુજેનિક્સ કાયદો ધરાવતા હતા અને [[કેલિફોર્નીયા]]ના કાયદાને [[નાઝી]] જર્મનીમાં ઇયુજેનિક્સ માટેના નમૂના તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા હતા. == વારસો અને સન્માન == [[File:Bell Statue in front of the Brantford Bell Telephone Building 0.98.jpg|thumb|right|એ.ઇ. ક્લીવ હોમ દ્વારા બેલનું પુતળુ, જે પ્રકારે લિંકન મેમોરીયલ જેવું જ સમાન હતું અને બ્રેન્ટફોર્ડ, ઓન્ટારીયો, ટેલિફોન સિટીની ઇમારતના આગળના ભાગમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું (સૌજન્ય: બ્રેન્ટફોર્ડ હેરિટેજ ઇન્વેન્ટરી, સિટી ઓફ બ્રેન્ટફોર્ડ, ઓન્ટારીયો, કેનેડા)]] બેલની અત્યંત વિખ્યાત શોધ સર્વવ્યાપી બનતા અને તેમની વ્યક્તિગત કીર્તી વધતા તેમની પર સન્માન અને પ્રશંસા વરસાવવામાં આવી હતી. બેલે કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાથી અસંખ્ય માનદ ડજિગ્રીઓ પ્રાપ્ત કરી હતી, તે દ્રષ્ટિએ વિનંતી પણ ઘણી વાર બોજદાયક બની જતી હતી. <ref>કોંગ્રેસ ગ્રંથાલય-એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપરો</ref> તેમના જીવન દરમિયાન તેણે મોટા એવોર્ડો, ચંદ્રકો અને અન્ય પ્રશંસાઓ પણ મેળવી હતી. તેમાં તેમને અે સંદેશાવ્યવહારના નવા સ્વરૂપ એવા ટેલિફોનના સર્જન એમ બન્નેનો કાયદેસરના સ્મારકમાં સમાવેશ થાય છે, વિખ્યાત [http://www.telephonetribute.com/pdf/bell_memorial_booklet.pdf બેલ ટેલિફોન મેમોરિયલ ] [[બ્રેન્ટફોર્ડ ઓન્ટારીયો]]ના ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ગાર્ડન્સ'' માં 1917માં ખાતે તેમના માનમાં બાંધવામાં આવ્યું હતું. <ref name="NAS">ઓસ્બોર્ન, હેરોલ્ડ એસ. [http://www.google.com/url?sa=t&amp;source=web&amp;ct=res&amp;cd=1&amp;url=http%3A%2F%2Fbooks.nap.edu%2Fhtml%2Fbiomems%2Fabell.pdf&amp;ei=vF_aSbWVAoq-MpbSjeUO&amp;usg=AFQjCNGf0mBL0Ha7UG8ZlbPbNENHWlVasg&amp;sig2=NESsrPXyz3kkyMg2dYx78w "][http://www.google.com/url?sa=t&amp;source=web&amp;ct=res&amp;cd=1&amp;url=http%3A%2F%2Fbooks.nap.edu%2Fhtml%2Fbiomems%2Fabell.pdf&amp;ei=vF_aSbWVAoq-MpbSjeUO&amp;usg=AFQjCNGf0mBL0Ha7UG8ZlbPbNENHWlVasg&amp;sig2=NESsrPXyz3kkyMg2dYx78w એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનો આત્મકથાનક વ્યક્તિગત ઇતિહાસ"] ''નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયંસીઝ'' : આત્મકથાનક વ્યક્તિગત ઇતિહાસ, વોલ્યુમ XXIII, 1847–1922, એકેડમીની 1943મી વાર્ષિક બેઠકમાં રજૂ કરાયું હતું. </ref> બેલના મોટી સંખ્યામાં [http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/bellhome.html લખાણો, વ્યક્તિગત પત્રવ્યવહાર, નોટબુક્સ, પેપર્સ અને અન્ય દસ્તાવેજો] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાયબ્રેરી ઓપ કોંગ્રેસ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ ડિવીઝન (''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ પરિવારના પેપર્સ '' તરીકે), અને [http://www.cbu.ca/cbu/_main/default_main.asp?topic=major_centres&amp;id=bell_institute એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102200550/http://www.cbu.ca/cbu/_main/default_main.asp?topic=major_centres&id=bell_institute |date=2009-01-02 }}, [[કેપ બ્રેટોન યુનિવર્સિટી]], નોવા સ્કોટીયા એમ બન્ને જગ્યાએ રહેતા હતા; તેમાનો મોટો ભાગ ઓનલાઇન જોવા માટે ઉપલબ્ધ છે. અસંખ્ય ઐતિહાસિક સાઇટ્સ અને અન્ય નિશાનીઓ ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપમાં સ્મારક બેલ દર્શાવે છે, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડાની પ્રથમ ટેલિફોન કંપનીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. અન્ય મોટી સાઇટ્સમાં નીચેનાનો પણ સમાવેશ થાય છે: * પાર્કસ કેનેડાની [http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ns/grahambell/index_e.asp એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122233/http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ns/grahambell/index_e.asp |date=2007-10-11 }}, જેમાં બેલ એસ્ટેટની નજીક [[બેઇન્ન ભ્રિયાઘ]]ની નજીક [[બેડેક, સ્કોટા નોવીયા]]માં એલક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ મ્યુઝિયમનો સમાવેશ થાય છે.; * [http://www.bellhomestead.ca/ ધી બેલ હોમસ્ટેડ], જે ''મેલવિલે હાઉસ'' તરીકે પણ ઓળખાય.છે, જે [[બ્રેન્ટફોર્ડ, ઓન્ટારીયો]] અને ગ્રાન્ડ રિવરની સામે છે, જે બેલ પરિવારનું ઉત્તર અમેરિકામાં પ્રથમ ઘર હતું. * કેનેડાનું પ્રથમ ટેલિફોન કંપનીનું બિલ્ડીંગ, ''[http://www.brantford.ca/content/publishing.nsf/Content/BHS-H-HendersonHome હેન્ડરસન હોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305051929/http://www.brantford.ca/content/publishing.nsf/Content/BHS-H-HendersonHome |date=2009-03-05 }}'' , જે 1877નું [[બેલ ટેલિફોન કંપની ઓફ કેનેડા]]નું ઉગતુ ંસ્વરૂપ હતું, જેને સંભાળપૂર્વક 1969માં ઐતિહાસિક ''બેલ હોમસ્ટેડ'' ખાતે પુનઃ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. ''બેલ હોમસ્ટેડ'' અને ''બેલ ટેલિફોન કંપની બિલ્ડીંગ'' બન્નેની જાળવણી [[બ્રેન્ટફોર્ડ, ઓન્ટારીયો]]માં આવેલી [http://www.bellhomestead.ca/index.htm બેલ હોમસ્ટેડ સોસાયટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070729043610/http://www.bellhomestead.ca/index.htm |date=2007-07-29 }} દ્વારા કરવામાં આવે છે. * [http://maps.google.com/maps?f=q&amp;source=s_q&amp;hl=en&amp;geocode=&amp;q=%22Alexander+Graham+Bell+%22,+Cambridge,+Ontario&amp;vps=34&amp;jsv=153e&amp;sll=40.657722,-74.098663&amp;sspn=0.674038,1.30188&amp;ie=UTF8&amp;ei=X6bfSYCgN4yENpaR3PED&amp;cd=1&amp;cid=43141094,-80268023,15275653568269528224&amp;li=lmd&amp;z=14&amp;t=m એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ મેમોરિયલ પાર્ક], જે જાહેર ભરણા મારફતે 1917માં બંધાયેલા વ્યાપક પ્રાચીન સ્મારકનો ખ્યાલ આપે છે. સ્મારક ગ્રાફિકની રીતે માનવસહજની સંદેશાવ્યવહાર મારફતે વિશ્વમાં પ્રસરવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. * [http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/ns/grahambell/visit.aspx એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ મ્યુઝિયમ] (1956માં ખુલેલું), ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ'' નો એક ભાગ છે, જેને [[બેડેક, નોવા સ્કોટીયા]]માં 1978માં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. મોટા ભાગના મ્યુઝિયમના માનવલસર્જિત સાધનો બેલની દીકરી દ્વારા દાનમાં અપાયા હતા. 1880માં, બેલે ટેલિફોનની શોધ બદલ એકેડેમિક ફ્રેકાઇસ, જે ફ્રેંચ સરકારની રજૂઆતક કરે છે, તેની પાસેથી 50,000 ફ્રાંક (આજના ડોલર પ્રમાણે આશરે અમેરિકન ડોલર{{formatnum:{{Inflation|US|10000|1879|r=-4}}}} {{Inflation-fn|US}})ની રોકડ સાથે વોલ્ટા ઇનામ મેળવ્યું હતું. જેમણે નક્કી કર્યું હતું તેવા વિદ્વાનો [[વિક્ટર હુગો]] અને [[એલેક્ઝાન્ડ્રે ડુમસ]] હતા. વોલ્ટા ઇનામનો વિચાર 1801માં [[નેપોલીયન બોનાપાર્ટ]]ને આવ્યો હતો અને [[એલેસાન્ડ્રો વોલ્ટા]]ના માનમાં નામ આપવામાં આવ્યું હતું, જેમાં બેલે ઇતિહાસમાં ત્રીજુ મોટું ઇનામ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. <ref>ક્રોસલેન્ડ, મૌરિસ પી. ''"'' ''અંકુશ હેઠળ વિજ્ઞાન: ધી ફ્રેંચ એકેડમી ઓફ સાયંસ, 1795–1914"'' , કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1992. [http://www.keionline.org/content/view/170/1 સિલેક્ટેડ ઇનોવેશન પ્રાઇઝીસ એન્ડ રિવોર્ડ પ્રોગ્રામ પર કેઇઆઇ અહેવાલઃ ઇલેક્ટ્રીકસિટી માટે વોલ્ટા પ્રાઇઝ]માં જેમ્સ લવ દ્વારા ટાંકવામાં આવ્યું હતું તે રીતે, 20 માર્ચ, 2008, પૃષ્ઠ 16. 5 જાન્યુઆરી 2010ના રોજ નોલેજ ઇકોલોજી ઇન્ટરનેશનલ વેબસાઇટ પરથી સુધારવામાં આવેલ.</ref><ref>જોહ્ન એલ. ડેવિસ. [http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all~content=a756511478 કલાકારો અને પ્રસિદ્ધ વૈજ્ઞાનિકો: એકેડમી ઓફ સાયંસીઝની ફ્રાંસમાં ઇલેક્ટ્રીકલ સોધની પ્રક્રિયામાં ભૂમિકા, 1850–1880], વિજ્ઞાનની તવારીખ, વોલ્યુમ 55, 3, જુલાઇ 1998ના રોજ જારી કરાયેલ, પૃષ્ઠ 301. 5 જાન્યુઆરી, 2010ના રોજ ઇન્ફોર્માવર્લ્ડ.કોમ પરથી સુધારો કરેલ January 5, 2010.</ref><ref name="NYTimes"></ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:19:./temp/~ammem_JqTx:: "અધ્યાપક બેલને સન્માન"], ''બોસ્ટોન ડેઇલી ઇવનીંગ ટ્રાવેલર'' , 1 સપ્ટેમ્બર 1880, કોંગ્રેસ ગ્રંથાલય, એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપરો. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:19:./temp/~ammem_JqTx:: "અધ્યાપક એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલને ફ્રેંચ એકેડમી દ્વારા આપવામાં આવેલું વોલ્ટા ઇનામ, 1 સપ્ટેમ્બર, 1880."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપર્સ સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:18:./temp/~ammem_JqTx:: "ગ્રોસમેન તરફથી એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલને મોકલવામાં આવેલો ટેલિગ્રામ, 2 ઓગષ્ટ, 1880."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપર્સ. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:6:./temp/~ammem_JqTx:: "એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ તરફથી કાઉન્ટ ડુ મોન્સેલને ટેલિગ્રામ, 1880."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપર્સ. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/ampage "એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલને ફેડ્રીક ટી. ફ્રીલીંઘુયસેન તરફથી પત્ર, 7 જાન્યુઆરી, 1882."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ પારિવારીક પેપર્સ. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref> બેલ વધુને વધુ રીતે સમૃદ્ધ બનતા જતા હોવાથી તેમણે તેમના [[ઇનામના નાણાં]]નો ઉપયોગ એન્ડોવમેન્ટ ફંડ ('વોલ્ટા ફંડ')ની રચના કરવામાં અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કેપિટલ ઓફ [[વોશિગ્ટોન ડી.સી.]]માં અને તેની આસપાસની સંસ્થાઓમા કર્યો હતો. તેમાં પ્રતિષ્ઠિત '' 'વોલ્ટા લેબોરેટરી એસોસિયેશન' '' (1880), જે '' વોલ્ટા લેબોરેટરી '' અને and '' 'એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ લેબોરેટરી', '' અને આખરે જે વોલ્ટા બ્યુરો(1887)માં બહેરાશ પરના અભ્યાસ તરીકેના કેન્દ્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે, જે હજુ પણ [[જ્યોર્જટાઉન, વોશિગ્ટોન, ડી.સી.]]માં કાર્યરત છે. વોલ્ટા લેબોરેટરી પ્રયોગાત્મક સવલત તરીકે ઉભરી આવી હતી જે વૈજ્ઞાનિક શોધને સમર્પિત હતી અને તે પછીના તરતના વર્ષે મીણ ફોનોગ્રાફ સિલીંડરની શોધ કરી હતી જેનો બાદમાં થોમસ એડિસન દ્વારા ઉપયોગ થયો હતો;<ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:13:./temp/~ammem_JqTx:: "માબેલ હૂબાલ બેલનો પત્ર, 27 ફેબ્રુઆરી, 1880."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપર્સ. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008. એન.બી.: ટાઇપ કરેલી નોંધની છેલ્લી લાઇન એવોર્ડ ફંડની ભવિષ્યની અસ્થિરતાનો ઉલ્લેખ કરે છે:'' "... અને આમ જ્યાં સુધી પેપર ફરે નહી ત્યા સુધી વિગત એમ ને એમ જ રહે છે. '' ''તેઓ સમગ્ર રકમ લેબોરેટરી અે લાયબ્રેરીમાં મૂકવાનો ઇરાદો ધરાવે છે";'' </ref> લેબોરેટરી એવું પણ સ્થળ હતુ કે જ્યાં તેઓ તેમના સાથીઓએ તેમની '''ગર્વિષ્ઠ સિદ્ધિ''' ની શોધ કરી હતી, [[ફોટોફોન]], ''ઓપ્ટીકલ ટેલિફોન'' ભાવિ સુચક [[ફાયબર ઓપ્ટીકલ સંદેશાવ્યવહાર]] છે, જ્યારે વોલ્ટા બ્યુરો બાદમાં [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ એસોસિયેશન ફોર ડીફ એન્ડ હાર્ડ ઓફ હીયરીંગ]] (એજી બેલ)માં વિકસ્યા હતા, જે બહેરાશના સંશોધન અને [[શિક્ષણ]]નું અગ્રણી કેન્દ્ર હતું. [[ગાર્ડીનર હૂબાર્ડ]] સાથેની ભાગીદારીમાં, બેલે 1880ના પ્રારંભ દરમિયાનમાં પ્રકાશન વિજ્ઞાનની સ્થાપના કરવામા સહાય કરી હતી. 1888માં, બેલ નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટીના અનેક સ્થાપક સભ્યોમાંના એક હતા અને તેના બીજા પ્રમુખ (1897–1904) બન્યા હતા, અને [[સ્મિથસોનીયન]] ઇન્સ્ટિટ્યુશનના રીજન્ટ બન્યા હતા. (1898–1922). ફ્રેંચ સરકારે તેમને લિજીયન ડી'હોનિયર (લિજીયન ઓફ ઓનર)ના શણગારથી નવાજ્યા હતા, લંડનની [[રોયલ સોસાયટી ઓફ આર્ટસે]] 1902માં તેમને [[આલ્બર્ટ ચંદ્રક]] એનાયત કર્યો હતો અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ વુર્ઝબર્ગ]], [[બાવારીયા]]એ તેમને પીએચ.ડીની પદવી એનાયત કરી હતી. તેમને "ટેલિફોનની શોધમાં પ્રશંસાપાત્ર સિદ્ધિ માટે" 1914માં [[એઆઇઇ]]નો [[એડિસન ચંદ્રક]] પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. ''બેલ'' (બી) અને નાનો ''[[ડેસીબેલ]]'' (ડીબી) એ [[ધ્વનિની ઉગ્રતા]]ના [[માપવાના એકમો]] છે, જેની શોધ [[બેલ લેબ્સ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તેમના નામી પાછળ નામ આપવામાં આવ્યુ હતું. <ref>[http://www.sfu.ca/sonic-studio/handbook/Decibel.html ડેસીબલ] નોંધ: ડેસીબલને બેલના દશમા ભાગ એમ વર્ણવવામાં આવે છે..</ref><ref>[http://www.thefreedictionary.com/bel "વ્યાખ્યા: 'બેલ'."] ''freedictionary.com'' , [[હૌફટોન મિફ્ફીન]] કંપની દ્વારા ઇંગ્લીશ ભાષાની [[અમેરિકન હેરિટેજ ડિક્શનરી]], ચતુર્થ આવૃત્તિ, 2000. સુધારો સપ્ટેમ્બર 3, 2006</ref> 1976થી [[આઇઇઇઇ]]ના [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ચંદ્રક]] સંદેશાવ્યવહાર ક્ષેત્રે અનન્ય યોગદાન બદલ એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવે છે. [[File:Alexander Grahm Bell2 1940 Issue-10c.jpg|thumb|left|~ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ~ 1940નો મુદ્દો]] 1940માં યુએસ પોસ્ટ ઓફિસે બેલની [['વિખ્યાત અમેરિકન્સ શ્રેણી']]ને સન્માનવા માટે યાદગીરી સ્ટેમ્પ જારી કર્યો હતો. જારી કરવા સમયના પ્રસંગનો પ્રથમ દિવસ બોસ્ટોન, મેસાચ્યુએટ્સમાં 28 ઓક્ટોબરના રોજ યોજાયો હતો, આ એ શહેર હતુ જ્યાં બેલે સંશોધન અને બહેરાઓ સાથે કામ કરવામાં નોંધપાત્ર સમય ગાળ્યો હતો. બેલ સ્ટેમ્પ અત્યંત લોકપ્રિય બની ગઇ હતી અને ઓછા સમયમં વેચાઇ ગઇ હતી. સ્ટેમ્પ આજે પણ ઉપલબ્ધિ ધરાવે છે, જે અનેક શ્રેણીઓમાંની અત્યંત મૂલ્યવાન છે. <ref>સ્કોટ્ટનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સ્ટેમ્પ કેટેલોગ</ref> 1997માં બેલના 150મી જન્મજયંતિને [[રોયલ બેન્ક ઓફ સ્કોટલેન્ડ]] દ્વારા યાદગીરી £1 [[બેન્કનોટ]] ખાસ બહાર પાડીને ઉજવવામાં આવી હતી. નોટની પાછળના વર્ણનોમાં બેલના ચહેરાનો પરિચય, તેમની સહી અને બેલના જીવન અને કારકીર્દીના સાધનોનો સમાવેશ થાય છે: સમયે સમયે ટેલિફોનના વપરાશકર્તાઓ; ઓડીયો [[વેવ સિગ્નલ]]; ટેલિફોન રિસિવરનો ડાયાગ્રામ; એન્જિનિઅરિંગ માળખા પરથી ભૂમિતિક આકારો; [[સંકેત ભાષા]]ની રજૂઆતો અને [[ફોનેટિક આલ્ફાબેટ]]; [[માદા હંસ]] જેણે તેમને [[ઉડાન]] સમજવામાં મદદ કરી હતી; અને [[ઘેટુ]] જેનો અભ્યાસ તેમણે ઉત્પત્તિ સમજવામાં કર્યો હતો. <ref name="commemorative">[http://www.rampantscotland.com/SCM/royalcomm.htm "રોયલ બેન્ક સ્મારક નોંધ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525031728/http://www.rampantscotland.com/SCM/royalcomm.htm |date=2017-05-25 }} ''રેમ્પન્ટ સ્કોટલેન્ડ'' . ઑકટોબર 10, 2008ના સુધારેલ.</ref> વધુમાં, કેનેડા સરકારે 1997માં બેલને $100 [[સીએડી]] [[સોનાના સિક્કા]]થી નવાજ્યા હતા તેમજ તેમની 150મી જન્મ જયંતિની યાદગીરી રૂપે પણ હતા, <ref>[[રોયલ કેનેડીયન મિન્ટ ન્યુમિસ્મેટિક કોઇન્સ (20મી સદી)]]</ref> અને 2009માં ચાંદીના ડોલર સાથે કેનેડામાં ઉડાનની 100 ^મી જન્મજયંતિ નિમીત્તે પણ નવાજવામાં આવ્યા હતા. ડો. બેલના શિક્ષણ હેઠળ ડિઝાઇન કરવામાં આવેલા એરપ્લેને પ્રથમ ઉડાન ભરી હતી, જેનું નામ [[સિલ્વર ડાર્ટ]] હતું <ref>{{Cite web |url=http://www.mint.ca/store/coin/proof-set-100th-anniversary-of-flight-in-canada-2009-prod530013 |title=રોયલ કેનેડીયન મિન્ટ વેબસાઇટ |access-date=2010-07-28 |archive-date=2017-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909044935/http://www.mint.ca/store/coin/proof-set-100th-anniversary-of-flight-in-canada-2009-prod530013 |url-status=dead }}</ref> બેલની છાપ અને તેમની અસંખ્ય શોધો વિશ્વભરના અસંખ્ય દેશોમાં વર્ષો સુદી પેપર નાણા, સિક્કાઓ અને પોસ્ટલ સ્ટેમ્પ પર રહી હતી. બેલનું નામ વ્યાપક રીતે જાણીતુ છે અને હજુ પણ તેનો ઉપયોગ વિશ્વભરની અસંખ્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, કોર્પોરેટ વ્યક્તિ, ગલી અને સ્થળના નામોના ભાગ રૂપે થાય છે. સત્તાવાર બીબીસી રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણમાં એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ [[100 મહાન બ્રિટન્સ]] (2002)માં 57માં ક્રમ ધરાવે છે અને [[ટોચના દશ મહાન કેનેડીયન્સ]] (2004) અને [[100 મહાન અમેરિકનો]] (2005)માં સ્થાન ધરાવે છે. <સંદર્ભ>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm http://null "100 great British heroes."] ''બીબીસી ન્યૂઝ વર્લ્ડ એડિશન'' , 21 ઓગસ્ટ, 2002. સુધારો: 5 એપ્રિલ, 2010.</સંદર્ભ><ref>[http://www.beatlelinks.net/forums/showthread.php?t=8552 "બીટલસલિંક્સ: દરેક સમયના મહાન બ્રિટન્સ."] ''news.bbc.co.uk'' . સુધારો: 29 ડિસેમ્બર, 2009.</ref> 2006માં બેલને [[નેશનલ લાયબ્રેરી ઓફ સ્કોટલેન્ડ]]ના સ્કોટ્ટીશ સાયંસ હોલ ઓપ ફેઇમમાં આવી ગયા બાદ ઇતિહાસમાં 10 મહાન સ્કોટ્ટીશ વૈજ્ઞાનિકોમાંના એક તરીકે પણ તેમનું નામ લેવાતુ હતું. <ref>[http://www.nls.uk/scientists/biographies/alexander-graham-bell/index.html "એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ (1847-1922)."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011165704/http://digital.nls.uk/scientists/biographies/alexander-graham-bell/index.html |date=2010-10-11 }} ''સ્કોટ્ટીશ સાયંસ હોલ ઓફ ફેઇમ'' . સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref> [[File:Bell receives honorary LL.D from University of Edinburgh.jpg|thumb|right|180px|બેલ, કે જેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબર્ગ, સ્કોટલેન્ડના સ્નાતક હતા, તેઓ 1906માં યુનિવર્સિટી ખાતે લો ડોકટરની માનદ ડિગ્રી મેળવે છે (એલએલડી).]] ==== માનદ પદવી ==== '''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ''' , કે જેઓ તેમની યુવાનીના યુનિવર્સિટીના કાર્યક્રમો કરી શકવા અસમર્થ હતા તેમણે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પાસેથી [[માનદ ડિગ્રી]] પ્રાપ્ત કરી હતી, આવી સંસ્થાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: * [[વોશિગ્ટોન ડી.સી.]]માં [[ગેલૌડેટ કોલેજ]] ([[પીએચ.]]1880માં [[ડી]]) [http://provost.gallaudet.edu/Academic_Affairs/Honorary_Degrees/Honorary_Degree_Recipients.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618060032/http://provost.gallaudet.edu/Academic_Affairs/Honorary_Degrees/Honorary_Degree_Recipients.html |date=2010-06-18 }} * 1896માં [[કેમ્બ્રિજ, મેસાચ્યુએટ્સ]]માં [[હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી]] ([[એલએલડી]]) * [[વુર્ઝબુર્ગ]], [[બાવારીયા]]માં [[યુનિવર્સિટી ઓફ વુર્ઝબૂર્ગ]] (પીએચ.ડી) 1902માં. * 1906માં [[એડિનબર્ગ]], સ્કોટલેન્ડ (એલએલડી)માં [[યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબર્ગ]] [http://www.registry.ed.ac.uk/Graduations/Honorary_Grads/Honorary_Graduates.cfm ] * 1909માં [[કિંગ્સ્ટોન, ઓન્ટારીયો]]માં [[ક્વિન્સ યુનિવર્સિટી]] * 25 જૂન 1913ના રોજ [[હેનોવર, ન્યુ હેમ્પશાયર]] (એલએલડી)માં [[ડાર્ટમાઉથ કોલેજ]] <ref>[http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=2&amp;res=9903E3D6103CE633A25755C2A9609C946296D6CF "ડાર્ટમાઉથના સ્નાતક."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317204626/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=2&res=9903E3D6103CE633A25755C2A9609C946296D6CF |date=2017-03-17 }} ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ. સુધારો જુલાઈ 29, 2008</ref> == મૃત્યુ == બેલનું 23 ઓગસ્ટ 1922ના રોજ [[ડાયાબિટીઝ]]ને કારણે ખાનગી એસ્ટેટ, બેઇન્ન ભ્રિયાઘ, નોવા સ્કોટીયા ખાતે 75 વર્ષની વયે મૃત્યુ થયું હતું. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 419.</ref> બેલ [[ઘાતક એનેમિયા]] પણ વ્યથિત હતા. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 418.</ref> લાંબી બિમારી બાદ પોતાના પતિની સેવા કરતા મેબેલે શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હતા કે "મને છોડશો નહી." તેના પ્રત્યુત્તર રૂપે બેલે ''ના'' નો સંકેત દર્શાવ્યો હતો અને બાદમાં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા. <ref name="NYTimes">[http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9807E7DF1339EF3ABC4B53DFBE668389639EDE "મૃત્યુનોંધ: ડો. બેલ, ટેલિફોનના શોધક, મૃત્યુ પામ્યા: અચાનક અંત, એનિમીયાને કારણે, ત્યારે તેઓ તેમના નોવા સ્કોટીયા હોમમાં 76 વર્ષમાં પ્રવેશ્યા હતાઃ વિખ્યાતકો તેમને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પે છે."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317195631/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9807E7DF1339EF3ABC4B53DFBE668389639EDE |date=2017-03-17 }} ''ધી ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 3 ઓગસ્ટ, 1922. સુધારો માર્ચ 28, 2008.</ref><ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 491.</ref> બેલના મૃત્યુને કારણે, તેમની અંતિમ ક્રિયા દરમિયાનમાં, ''"લાંબા અંતરે સીધા સંદેશાવ્યવહાર માટે માનવીઓને જેમણે ફોન આપ્યો હતો તેમના સન્માનમા ઉત્તર અમેરિકામાં દરેક ફોન શાંત થઇ ગયા હતા. "'' . <ref>ઓસ્બોર્ન, હેરોલ્ડ એસ. [http://www.google.com/url?sa=t&amp;source=web&amp;ct=res&amp;cd=2&amp;url=http%3A%2F%2Fbooks.nap.edu%2Fhtml%2Fbiomems%2Fabell.pdf&amp;ei=l562SazSFJiqMvbczdkK&amp;usg=AFQjCNGf0mBL0Ha7UG8ZlbPbNENHWlVasg&amp;sig2=qt9PsmFxrQrdxa3Xa5By6g "][http://www.google.com/url?sa=t&amp;source=web&amp;ct=res&amp;cd=2&amp;url=http%3A%2F%2Fbooks.nap.edu%2Fhtml%2Fbiomems%2Fabell.pdf&amp;ei=l562SazSFJiqMvbczdkK&amp;usg=AFQjCNGf0mBL0Ha7UG8ZlbPbNENHWlVasg&amp;sig2=qt9PsmFxrQrdxa3Xa5By6g એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનો આત્મકથાનક ઇતિહાસ, 1847–1922."] ''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાની નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયંસ, આત્મકથાનક ઇતિહાસ, વોલ્યુમ XXIII, પ્રથમ વ્યક્તિગત ઇતિહાસ'' વાર્ષિક સભા રજૂઆત, 1943, પૃષ્ઠ 18–19.</ref> બેલના મૃત્યુની જાણ થતા, [[કેનેડાના વડાપ્રધાન]] [[મેકેન્ઝી કિંગે]] શ્રીમતી બેલને કેબલ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે: <blockquote>''[સરકાર વ્યક્ત કરે છે કે] તમને કહીએ છીએ કે વિશ્વની સમજણ તમારા પ્રતિષ્ઠિત પતિના મૃત્યુમાં ખોવાઇ ગઇ છે.''''તે હવેથી આપણા દેશનો સ્ત્રોત ક્યારેય બની શકશે નહી, તેમની મહાન શોધ સાથે તેમનુ નામ કાયમ માટે સંકળાયેલું રહેશે, જેઓ ઇતિહાસના એક ભાગ છે.'' ''કેનેડાના નાગરિકો વતી, હું તમને અમારી સંયુક્ત કૃતજ્ઞતા અને લાગણીના પ્રતિભાવ મોકલું છું.''<ref name="NYTimes"></ref></blockquote> ડો. એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલને તેમના એસ્ટેટ પર કે જ્યાં તેઓ તેમના જીવનના છેલ્લા 35 વર્ષો વીતાવ્યા હતા, અને જ્યાંથી બ્રાસ ડી'ઓર તળા દેખાતુ હતું , તેવા બેઇન્ન ભ્રિયાઘ પર્વતની ટોચ પર દફન કરવામાં આવ્યા હતા. <ref name="NYTimes"></ref> તેમની પાછળ તેમની પત્ની [[મેબેલ]] અને તેમની બન્ને દીકરીઓ એલિસા મે અને મેરિયોનને મૂકતા ગયા હતા. <ref name="NYTimes"></ref><ref>[http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0303.html "ડો. બેલ, ટેલિફોનના શોધક, મૃત્યુ પામ્યા."] ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 3 ઓગસ્ટ, 1922. સુધારો જુલાઈ 29, 2008 ટાંકણ: ડો. એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ, ટેલિફોનના શોધક, તેમના બેડેક નજીકના બેઇન બ્રીઘ એસ્ટેટ ખાતે આ સવારે 2 વાગ્યે મૃત્યુ પામ્યા હતા. </ref> == સંદર્ભો == ;નોંધ {{Reflist|colwidth=30em}} ;ગ્રંથસૂચિ * ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' (પુસ્તક). હેલિફેક્સ, નોવા સ્કોટીયાઃ મેરીટાઇમ ટેલિગ્રાફ એન્ડ ટેલિફોન લિમીટેડ, 1979. * બ્રુસ, રોબર્ટ વી. [http://books.google.ca/books?id=ZmR0MOQAu0UC બેલ એલેક્ઝાન્ડર બેલ અને સોલીટ્યુડ પરનો વિજય]. ઇથાકા, ન્યુ યોર્ક: [[કોમેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1990. ISBN 0-80149691-8. * બ્લેક, હેરી ''કેનેડાના વૈજ્ઞાનિકો અને શોધકો: જેમણે તફાવત પાડ્યો તેમની આત્મકથા'' . માર્ખામ, ઓન્ટારિયો: પેમબ્રોક પબ્લિશર્સ લિમીટેડ, 1997. ISBN 0-907061-05-0 * બોઇલિયુ, જોહ્ન ''વિશ્વમાં સૌથી ઝડપી: કેનેડાના ક્રાંતિકારી હાઇડ્રોફોઇલ્સની સાહસકથા'' . હેલિફેક્સ, નોવા સ્કોટીયા: ફોર્મેક પબ્લિશીંગ કંપની લિમીટેડ, 2004. ISBN 0-88780-621-એક્સ. * દૂન, એન્ડ્રુ ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' (વિજ્ઞાન શ્રેણીના અગ્રણી). [[ઇસ્ટ સુસેક્સ]], યુકે: વેલેન્ડ (પબ્લિશર્સ) લિમીટેડ, 1990. ISBN 81-7304-025-7 * એબેર, ડોરોથી હાર્લી. ''જિનીયલ એટ વર્ક: એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલની અસર'' . ટોરોન્ટો: [[મેકક્લેલ્લાન્ડ અને સ્યુઅર્ટ]], 1982. ISBN 0-8109-8067-3. * એવેન્સન, એ એડવર્ડ. ''1876નું ટેલિફોન પેટન્ટ કાવતરુ: એલિશા ગ્રે&nbsp;— એલેક્ઝાન્ડર બેલ વિવાદ'' . જેફર્સન, ઉત્તર કોરોલીના: મેકફર્લેન્ડ પબ્લિશીંગ, 2000. ISBN 0-907061-05-0 * ગ્રે, ચાર્લોટ્ટે ''રિલક્ટન્ટ જિનીયસ: એલેક્ઝાન્ડ ગ્રેહામ બેલ અને શોધનો જુસ્સો'' . ન્યુ યોર્ક: [[આર્કેડ પબ્લિશીંગ]], 2006. ISBN 1-56663-134-3. * ગ્રોસવેનોર, એડવિન એસ. અને મોર્ગન વેસોન. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલઃ તે વ્યક્તિનું જીવન અને સમય જેણે ટેલિફોનની શોધ કરી'' . ન્યુ યોર્ક: હેરી એન. અબ્રાહમ્સ, ઇન્ક., 1997. ISBN 0-907061-05-0 * ગ્રાઉન્ડવોટર, જેનિફર ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ, શોધનો જુસ્સો'' . કેલગેરી: અલ્ટીટ્યૂડ પબ્લિશીંગ, 2005. ISBN 81-7304-025-7 * મેકે, જેમ્સ ''સાઉન્ડઝ આઉટ ઓફ સાયંસ: એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનું જીવન'' . એડિનબર્ગ: મેઇનસ્ટ્રીમ પબ્લિશીંગ કંપની, 1997. ISBN 81-7304-025-7 * મેકકેન્ઝી, કેથેરીન. [http://books.google.ca/books?id=iFOcw4lN_ZYC ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' .] વ્હાઇટફિશ, મોનટાના કેસિન્ગર પબ્લિશીંગ, 2003. ISBN 978-0766143852. સુધારો જુલાઈ 29, 2008 * મેકલિયોડ, એલિઝાબેથ. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ: સંશોધનાત્મક જીવન '' . ટોરોન્ટોઃ કિડ્ઝ કેન પ્રેસ, 1999. ISBN 1-56663-134-3. * મેથ્યુસ, ટોમ એલ. ''ઓલવેઝ ઇન્વેન્ટીંગ: એલેક્ઝાન્ડાર ગ્રેહામ બેલની ફોટો આત્મકથા'' . વોશિગ્ટોન, ડીસીઃ નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટી, 1999. ISBN 80-85905-48-5 * મિક્લોસ, જોહ્ન જુનિયર. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ: ટેલિફોનના શોધક'' . ન્યુ યોર્ક: [[હાર્પર કોલિન્સ]] પબ્લિશર્સ લિમીટેડ., 2006. ISBN 978-0060576189. * મિલર, ડોન અને જેન બ્રેન્સોન. [http://books.google.ca/books?id=j1opaWDzsWwC ''ડેમ્ડ ફોર ધેઇર ડિફ્રન્સ: વિકલાંગ તરીકે બહેરા લોકોની સાંસ્કૃતિક રચના: સોશિયોલોજીકલ ઇતિહાસ'' .] વોશિગ્ટોન, ડીસી: ગેલૌડેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2002. ISBN 978-1563681219. * મ્યુલેટ, મેરી, બી. ''[http://books.google.com/books?id=MaFXAAAAMAAJ&amp;pg=RA4-PA10 વિખ્યાત શોધકની વાર્તા]'' . ન્યુ યોર્ક: રોજર્સ એન્ડ ફોલ, 1921. * પાર્કર, સ્ટીવ. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ અને ટેલિફોન'' (વિજ્ઞાન શોધ શ્રેણી). ન્યુ યોર્કઃ ચેલસી હાઉસ પબ્લિશર્સ, 1995. ISBN 0-907061-05-0 * પેટ્રી, એ રોય. ''એલક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' . ડોન મિલ્સ, ઓન્ટારીયો: ફિત્ઝહેનરી એન્ડ વ્હાઇટસાઇડ લિમીટેડ, 1975. ISBN 81-7304-025-7 * ફિલીપ્સ, એલન. ''20મી સદીમાં: 1900/1910'' (કેનેડાનું ઇલસ્ટ્રેટેડ હેરિટેજ). ટોરોન્ટો: નેચરલ સાયંસ ઓફ કેનેડા લિમીટેડ, 1977. ISBN 0-907061-05-0 * રોસ, સ્ટુઅર્ટ. ''એલક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' (વૈજ્ઞાનિકો કે જેમણે ઐતિહાસિક શ્રેણીનું સર્જન કર્યું). ન્યુ યોર્કઃ રેઇનટ્રી સ્ટેક - વૌઘન પબ્લિશર્સ, 2001. ISBN 0-907061-05-0 * શુલમેન, સેઠ. ''[[ધી ટેલિફોન ગેમ્બીટ]]: એલેક્ઝાન્ડર બેલના રહસ્યનો પીછો કરતા'' . ન્યુ યોર્કઃ નોર્શન એન્ડ કંપની, 2008. ISBN 978-0393062069. * ટાઉન, ફ્લોરિડા. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' . ટોરોન્ટો: ગ્રોલિયર લિમીટેડ, 1988. ISBN 0-7172-1950-એક્સ. * ટુલોક, જૂદીથ. ''બેડેકમાં બેલનો પરિવાર: કેપ બ્રેટોનમાં એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ અને માબેલ બેલ'' . હેલિફેક્સઃ ફોર્મેક પબ્લિશીંગ કંપની લિમીટેડ, 2006. ISBN 978-0-275-99506-5 * વોલ્તેર્સ, એરિક. ''ધી હાઇડ્રોફોલ મિસ્ટ્રી'' . ટોરોન્ટો: [[પફિન બુક્સ]], 1999. ISBN 0-907061-05-0 * વેબ્બ, મિશેલ, ઇડી. ''એલ્ક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ, ટેળિફોનના શોધક'' . [[મિસીસૌગા, ઓન્ટારીયો]], કેનેડા, કોપ્પ ક્લાર્ક પિટમેન લિમીટેડ., 1991. ISBN 0-8109-8067-3. * વિનફિલ્ડ, રિચાર્ડ ''નેવર ધ ટ્વેઇન શેલ મીટઃ બેલ, ગેલૌડેટ અને સંદેશાવ્યવહાર ચર્ચતા '' . વોશિગ્ટોન ડીસીઃ ગેલૌડેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1987. ISBN 0-907061-05-0 * વિંગ, ક્રીસ. ''બેડેક ખાતે એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' . બેડેક, નોવા સ્કોટીયાઃ ક્રિસ્ટોફર કિંગ, 1980. * વિન્ઝેર, માર્ગરેટ એ. [http://books.google.ca/books?id=sXFaytRNneUC ''ખાસ શિક્ષણનો ઇતિહાસઃ આઇસોલેશનથી ઇન્ટીગ્રેશન સુધી'' .] વોશિગ્ટોન, ડીસીઃ ગેલૌડેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1993. ISBN 978-1563680182. {{refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikiquote}}{{commons}}{{Wikisource1911Enc|Bell, Alexander Graham}}{{Wikisource|Author:Alexander Graham Bell}} * [http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?&amp;id_nbr=7894 ''ડિક્શનરી ઓફ કેનેડીયન બાયોગ્રાફી ઓનલાઇન'' ખાતે આત્મકથા] * [http://bell.uccb.ns.ca/ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125022529/http://bell.uccb.ns.ca/ |date=2010-11-25 }} * [http://www.aei.it/ita/museo/mam_graf.html (ઇટાલીયન) એન્ટોનિયો મ્યુક્કી માટે સમયરેખા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705120623/http://www.aei.it/ita/museo/mam_graf.html |date=2010-07-05 }} * [http://www.bellhomestead.ca/ બેલ હોમસ્ટેડ, રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સાઇટ] * [http://www.telephonetribute.com/pdf/bell_memorial_booklet.pdf બેલ ટેલિફોન મેમોરિયલ ]બેલ અને [[બ્રેન્ટફોર્ડ ઓન્ટારીયો]]ના એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ગાર્ડન્સમાં [[ટેલિફોનની શોધ]] એમ બન્નેના માનમાં ઊભુ કરવામાં આવ્યું હતું. * [http://www.telecomhall.ca ''કેનેડાના ફેમના ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ હોલ '' વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807223526/http://www.telecomhall.ca/video/bell.wmv |date=2007-08-07 }}માં [http://www.telecomhall.ca/tour/inventors/bell/index.htm આત્મકથા અને ફોટાઓ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.telecomhall.ca ''કેનેડાના ફેમના ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ હોલ '' વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807223526/http://www.telecomhall.ca/video/bell.wmv |date=2007-08-07 }}માં [http://www.telecomhall.ca/video/bell.wmv આત્મકથાનક વીડીયો ફિલ્મ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706205151/http://www.telecomhall.ca/video/bell.wmv |date=2011-07-06 }} * [http://virtualology.com/ALEXANDERGRAHAMBELL.ORG/ સ્ટેન્લી એલ. ક્લોસ દ્વારા સુધારવામાં આવેલી એપલટોનની આત્મકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215172415/http://virtualology.com/ALEXANDERGRAHAMBELL.ORG/ |date=2008-02-15 }} * [http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ns/grahambell/index_e.asp [[બેડેક]], [[નોવા સ્કોટીયા]] માં આવેલુ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સાઇટ મ્યુઝિયમ જેમાં બેલના પ્રયોગો અને મોડેલોનો સમાવેશ થાય છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122233/http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ns/grahambell/index_e.asp |date=2007-10-11 }} * [http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/bellhome.html કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી ખાતે એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ પરિવારના પેપરોનો ઓનલાઇન વર્ઝન] જેમાં ૪,૬૯૫ આઇટમ (કુલ આશરે 51,500 અસરો)ની પસંદગી સમાવતા પત્રો, વૈજ્ઞાનિક નોટબુક્સ, જર્નલો, યોજનાઓ, લેખો અને ફોટોગ્રાફ્સ જેમાં બેલની ટેલિફોનની શોધનું દસ્તાવેજીકરણ અને તેમની વિશ્વની સૌપ્રથમ ટેલિફોન કંપનીમાં સામેલગીરી, તેમનું પારિવારીક જીવન, બહેરાઓના શિક્ષણાં તેમની રુચિ અને તેમના એરોનોટિકલ અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક કાર્યો * [http://www3.iath.virginia.edu/albell/homepage.html બેલનો ટેલિફોનની શોધનો માર્ગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606201415/http://www2.iath.virginia.edu/albell/homepage.html |date=2010-06-06 }} * [http://histv2.free.fr/bell/bell1.htm [[બોસ્ટોન]]માં 27 ઓગસ્ટ, 1880ના રોજ સાયંસ એડવાન્સમેન્ટ માટે અમેરિકન એસોસિયેશન સમક્ષ બેલનું સંબોધન, જેમાં [[ફોટોફોન]], અત્યંત સ્પષ્ટ વર્ણનની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી, જેનું પ્રકાશન ''અમેરિકન જર્નલ ઓફ સાયંસીઝ, શ્રીજી શ્રેણી'' , વોલ્યુમ '''XX''' , #118, ઓક્ટોબર 1880, પૃષ્ઠ&nbsp;305–324 પર તેમજ "સેલેનિયમ અને ફોટોફોન" તકરીકે ''[[નેચર]]'' , સપ્ટેમ્બર 1880માં પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041113090503/http://histv2.free.fr/bell/bell1.htm |date=2004-11-13 }} * [http://www.alexanderbell.com/ એલેક્ઝાન્ડરબેલ.કોમ-ટેલિકોમ અગ્રણી] * [http://fi.edu/case_files/bell/ ધી ફ્રેકલીન ઇન્સ્ટિટ્યુટસ કેસ ફાઇલ્સ ઓનલાઇન એક્ઝિબીટ ખાતે 'સ્પષ્ટ સંબોધનનું ઇલેક્ટ્રીકલ ટ્રાન્સમિશન' માટે 1912ના ફ્રેંકલીન એવોર્ડ પર એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ માહિતી, વિજ્ઞાન સ્ત્રોતો અને માહિતી ] * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GScid=639385&amp;GRid=2125&amp; એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ગ્રેવસાઇટ] * [http://www.answers.com/topic/alexander-graham-bell એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલઃ આત્મકથા અને આન્સર્સ.કોમ તરફથી ઘણુ બધુ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના જીવનનું શ્રેષ્ઠ સંક્ષિપ્તીકરણ, જે તેમના જીવનના અગત્યના ભાગો માટે ઘણી ઉપયોગી તારીખો ધરાવે છે.] * [http://www.esanet.it/chez_basilio/us_bell.htm બેસિલો કેટાનીયા, 2003 ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સરકાર વિરુદ્ધ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609005132/http://www.esanet.it/chez_basilio/us_bell.htm |date=2007-06-09 }}[http://www.esanet.it/chez_basilio/us_bell.htm એન્ટોનીયો મિયુક્કી માટે અગત્યનું સમર્થન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609005132/http://www.esanet.it/chez_basilio/us_bell.htm |date=2007-06-09 }} * [http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/agbtree.html બેલ પરિવાર વૃક્ષ] * [http://www.loc.gov/exhibits/treasures/trr002.html ''અમેરિકન ટ્રેઝર્સ ઓફ ધ લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ-લેબ નોટબુક I, પૃષ્ઠ. 40–41 (અસર 22)] * [http://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=120 વૈજ્ઞાનિકનો પરિચયઃ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ] === પેટન્ટસ === *બેલની પેટન્ટોની [http://www.mall-usa.com/uspat/bell/ સંપૂર્ણ યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419055957/http://www.mall-usa.com/uspat/bell/ |date=2008-04-19 }} '' ટીફ સ્વરૂપમાં યુ.એસ. પેટન્ટ અસરો'' * ''ઇલેક્ટ્રીક ટેલિગ્રાફ્સ માટે ટ્રાન્સમિટર્સ અને રિસીવર્સમાં સુધારા'' , માર્ચ 1875માં ફાઇલ કરવામાં આવ્યા હતા, અને એપ્રિલ 1875માં જારી કરવામાં આવ્યા હતા (એક જ વાયર પર અસંખ્ય સિગ્નલો) * ''ટેલિગ્રાફીમાં સુધારો'' , 14 ફેબ્રુઆરીના રોજ ફાઇલ કરાયેલ, 7 માર્ચ 1876માં જારી કરાયેલ (બેલની પ્રથમ ટેલિફોન પેટન્ટ) * ''ટેલિફોનીક ટેલિગ્રાફ રિસીવર્સમાં સુધારા'' , એપ્રિલ 1876માં ફાઇલ કરાયેસ અને જૂન 1876માં જારી કરાયેલ * ''ઇલેક્ટ્રીક કરંટ પેદા કરવામાં સુધારા'' (રોટેટીંગ પરમેનન્ટ મેગ્નેટનો ઉપયોગ કરતા), ઓગસ્ટ 1876માં ફાઇલ કરાયેલ, ઓગસ્ટ 1876માં જારી કરાયેલ * ''ઇલેક્ટ્રીક ટેલિગ્રાફી'' (પરમેનન્ટ મેગ્નેટ રિસીવર), 15 જાન્યુઆરી 1877માં ફાઇલ કરાયેલ, 30 જાન્યુઆરી 1877ના રોજ જારી કરાયેલ * ''સિગ્નલીંગ અને સંદેશાવ્યવહાર માટેના વૈજ્ઞાનિક ઉપરકરણો, જેને ફોટોફોન કહેવાય છે'' , ઓગસ્ટ 1880માં ફાઇલ કરાયેલ અને ડિસેમ્બર 1880માં જારી કરાયેલ *''એરિયલ વેહિકલ'' , જૂન 1903ના રોજ ફાઇલ કરાયેલ અને એપ્રિલ 1904માં જારી કરાયેલ === ફિલ્મ આત્મકથાઓ === * {{imdb title|id=0956089|title=Animated Hero Classics: Alexander Graham Bell (1995)}} * ''ધી સ્ટોરી ઓફ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' , 1939ની ફિલ્મ, જેનું વીસીઆર ટેપ માટે રિફોરમેટ કરવામા આવ્યું હતું,, જેમાં [[ડોન અમેચે]]એ બેલની ભૂમિકા ભજવી હતી, (1966) ISBN 0-7939-1251-2 * ''બાયોગ્રાફી&nbsp;— એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' , એએન્ડઇ ડીવીડી આત્મકથા જે ઐતિહાસિક ફિલ્મ અને બેલના સ્ટીલ પિક્ચર્સ પર આધારિત હતી. (2005) * ધી સાઉન્ડ એન્ડ સાયલંસ (1992) (ટીવી) એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ તરીકે [[જોહ્ન બેચ]] સાથે; કેનેડા / ન્યુઝીલેન્ડ / આયર્લેન્ડ [http://www.imdb.com/title/tt0106241/ સાઉન્ડ એન્ડ ધ સાયલન્સ] [[શ્રેણી:૧૯૨૨માં મૃત્યુ]] 7or05d05e3t6it4o5iveait93dykoti 0 25756 901791 887046 2026-06-24T18:24:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901791 wikitext text/x-wiki {{About|the Auckland metropolitan area|the [[territorial authority]] within the metropolitan area|Auckland City|the region encompassing the Auckland metropolitan area|Auckland Region|all other uses|Auckland (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Auckland <!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name = |other_name = |native_name = Tāmaki-makau-rau <small>([[Māori language|Māori]])</small> |nickname = City of Sails,<br /> Queen City (now rarely used)<!-- http://www.nzherald.co.nz/search/search.cfm?kw1=%22Queen%20city%22&kw2=&op=all&searchorder=2&display=20&start=0&thepage=1 --> |settlement_type = [[Urban areas of New Zealand|Main urban area]] <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = New Auckland Infobox Pic Montage 3.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = Auckland.png |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = NZ |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{NZ}} |subdivision_type1 = [[Islands of New Zealand|Island]] |subdivision_name1 = [[North Island]] |subdivision_type2 = [[Regions of New Zealand|Region]] |subdivision_name2 = [[Auckland Region]] |subdivision_type3 = [[Territorial authorities of New Zealand|Territorial authorities]] |subdivision_name3 = [[Auckland City]] <br /> [[Manukau City]] <br /> [[Waitakere City]] <br /> [[North Shore City]] <br /> [[Papakura District]] <br /> [[Rodney District]] (part) <br /> [[Franklin District]] (part) <!-- Electorates --------------> |parts_type=Electorates |p1= [[Auckland Central (New Zealand electorate)|Auckland Central]] |p2= [[Botany (New Zealand electorate)|Botany]] |p3= [[East Coast Bays (New Zealand electorate)|East Coast Bays]] |p4= [[Epsom (New Zealand electorate)|Epsom]] |p5= [[Helensville (New Zealand electorate)|Helensville]] |p6= [[Hunua (New Zealand electorate)|Hunua]] |p7= [[Māngere (New Zealand electorate)|Māngere]] |p8= [[Manukau East (New Zealand electorate)|Manukau East]] |p9= [[Manurewa (New Zealand electorate)|Manurewa]] |p10= [[Maungakiekie (New Zealand electorate)|Maungakiekie]] |p11= [[Mount Albert (New Zealand electorate)|Mt Albert]] |p12= [[Mount Roskill (New Zealand electorate)|Mt Roskill]] |p13= [[New Lynn (New Zealand electorate)|New Lynn]] |p14= [[North Shore (New Zealand electorate)|North Shore]] |p15= [[Northcote (New Zealand electorate)|Northcote]] |p16= [[Pakuranga (New Zealand electorate)|Pakuranga]] |p17= [[Papakura (New Zealand electorate)|Papakura]] |p18= [[Tāmaki (New Zealand electorate)|Tāmaki]] |p19= [[Te Atatū (NZ electorate)|Te Atatū]] |p20= [[Waitakere (New Zealand electorate)|Waitakere]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title1 = Mayor(s) |leader_name1 = {{Collapsible list |title = Multiple |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = <!-- (optional) --> |list_style = text-align:left;display:none; |1 = [[John Banks (New Zealand)|John Banks]] |2 = [[Len Brown]] |3 = [[Bob Harvey (mayor)|Bob Harvey]] |4 = [[John Law (New Zealand)|John Law]] |5 = [[Andrew Williams (New Zealand)|Andrew Williams]] }} |established_title = Settled by Māori |established_date = [[circa|c.]] 1350 |established_title1 = Settled by Europeans |established_date1 = 1840 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_urban_km2 = 1086 |area_metro_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |elevation_max_m = 196 |elevation_max_ft = |elevation_min_m = 0 |elevation_min_ft = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = {{NZ population data|||y}} |population_footnotes = <ref name="NZ_population_data"/> |population_note = |population_urban = {{formatnum:{{NZ population data||y}}|R}} |population_density_urban_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_blank1_title = [[Demonym]] |population_blank1 = Aucklander, [[Jafa]] (often derogatory) <!-- General information ---------------> |timezone = [[Time in New Zealand|NZST]] |utc_offset = +12 |timezone_DST = NZDT |utc_offset_DST = +13 |coor_pinpoint = <ref name="coor">{{cite web|url=http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html|access-date=August 2006|title=GEOnet Names Server (GNS)|archive-date=2012-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823004343/http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html|url-status=dead}}</ref> |latd=36 |latm=50 |lats=25.50 |latNS=S |longd=174 |longm=44 |longs=23.53 |longEW=E <!-- Area/postal codes & others --------> |blank_name = Local [[iwi]] |blank_info = [[Ngāti Ākarana]] |postal_code_type = Postcode(s) |postal_code = |area_code = 09 |website = [http://www.aucklandnz.com/ http://www.aucklandnz.com/] |footnotes = }} '''ઓકલેન્ડ મહાનગરીય વિસ્તાર''' (સામાન્યતઃ{{pron-en|ˈɔːklənd}}), તે [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ]]ના [[નોર્થ ટાપુ]]એ આવેલો છે. તે આ [[દેશનો સૌથી વિશાળ અને ખૂબ જ વધારે વસ્તી ધરાવતો વિસ્તાર છે]]. તેની વસ્તી અંદાજે 14 લાખની છે,{{Decimals|{{formatnum:{{NZ population data||y}}|R}}/{{formatnum:{{NZ population data|New Zealand|y}}|R}}*100|0}} જે દેશની ટકાવારીના છે.{{NZ population data||||y}} વસ્તી વિષયક માહિતીમાંથી મળતા સંકેતો અનુસાર તે દેશના અન્ય ભાગોની સરખામણીએ ખૂબ જ ઝડપથી વિકાસ કરતો રહેશે. વધતી જતી વિશ્વ નાગરિકતાના કારણે ઓકલેન્ડમાં [[પોલિનેશિયન]] વસ્તી પણ વિશ્વનાં કોઈ પણ શહેર કરતાં<ref name="AAAROUND">{{cite web|url=http://www.roughguides.com/website/travel/destination/content/?titleid=83&xid=idh185804920_0099|title=Auckland and around|work=[[Rough Guides|Rough Guide]] to New Zealand, Fifth Edition|access-date=16 February 2010|archive-date=27 ફેબ્રુઆરી 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080227085220/http://www.roughguides.com/website/travel/destination/content/?titleid=83&xid=idh185804920_0099|url-status=dead}}</ref> વિશાળ માત્રામાં વસે છે. છેલ્લા બે દાયકાથી અહીં એશિયાઈ સંસ્કૃતિના લોકો પણ સારી એવી માત્રામાં આવીને વસવાટ કરતા હોય તેવું જોવા મળ્યું છે. [[માઓરી]]ના સમયગાળા દરમિયાન ઓકલેન્ડનું નામ '''તામાકી-મકાઉ-રાઉ''' હતું. અથવા ઓકલેન્ડનું ટ્રાન્સ્લિટરેટ વર્ઝન '''આકારના''' હતું. વર્ષ 2009 દરમિયાન કરવામાં આવેલા [[મર્સર ક્વોલિટી ઓફ લિવિંગ]] સર્વે અનુસાર આ સર્વેમાં ઓકલેન્ડને વિશ્વનાં શહેરોની યાદીમાં 4થું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે [[ધ ઇકોનોમિસ્ટ]] મેગેઝિનના [[વર્લ્ડ્ઝ મોસ્ટ લિવેબલ સિટિઝ]] લેખનાં વર્ષ 2010ના સૂચકાંકમાં ઓકલેન્ડને 10મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ 2008માં વિશ્વમાં તમામ શહેરો પૈકી ઓકલેન્ડનું વર્ગીકરણ [[આલ્ફા સિટી]] તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. આ યાદી [[લાફબરો યુનિવૅઁસિટી]]નાં સ્ટડી ગ્રૂપ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. જે તે સમયે દેશની એકમાત્ર યુનિવર્સિટી હતી.<ref>http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |date=2016-08-11 }} | "The World According to GaWC 2008"</ref> ઓકલેન્ડ [[પ્રશાંત મહાસાગર]]નાં [[હાઉરાકી અખાત]]ની પૂર્વે, [[હુનુઆ જંગલ]]ની દક્ષિણપૂર્વે, [[માનુકાઉ બંદર]]ની દક્ષિણ પશ્ચિમે તેમજ [[વાઇટાકિરે જંગલો]] અને અન્ય નાનાં જંગલોની ઉત્તર પશ્ચિમે આવેલું છે. શહેરી વિસ્તારનો મધ્ય ભાગ સાંકડા [[સંકીર્ણપથ]]થી ઘેરાયેલો છે જે માનુકાઉ બંદર અને [[તાસમાન દરિયો]] અને વેઇટેમાટા બંદરને [[પ્રશાંત મહાસાગર]] સાથે જોડે છે. વિશ્વનાં બહુજ ઓછાં શહેરો પૈકીનું તે એક છે કે જેમાં વિવિધ બે પ્રકારનાં પાણી ઉપર બંદરો આવેલાં હોય. == ઇતિહાસ == :''મુખ્ય લેખ [[ઓકલેન્ડનો ઇતિહાસ]]'' === અગાઉના સમયના માઓરી અને યુરોપિયનો === સંકીર્ણપથ [[માઓરી]]ઓ દ્વારા વર્ષ 1350ની આસપાસ વિકસાવવામાં આવ્યો હતો જે તેની સંપત્તિ અને ફળદ્રુપ ભૂમિ માટે જાણીતો હતો. ઘણાં બધાં ''[[પા]]'' (કોટ કિલ્લાથી સજ્જ ગામડાંઓ)નું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. મુખ્યત્વ આ ગામડાંઓ જ્વાળામુખીઓની ટોચ ઉપર બનાવવામાં આવ્યાં હતાં. યુરોપિયનોનાં આગમન પૂર્વે તે વિસ્તારમાં માઓરી લોકોની સંખ્યા અંદાજે 20,000 લોકોની હતી.<ref>{{cite book|title= New Zealand|author=[[Ferdinand von Hochstetter]]|year=1867|pages=243 |url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/1867_-_von_Hochstetter%2C_Ferdinand._New_Zealand/CHAPTER_XI%3A_The_Isthmus_of_Auckland}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.arkeologi.uu.se/afr/projects/BOOK/Bulmer/bulmer.pdf|title=''City without a state? Urbanisation in pre-European Taamaki-makau-rau (Auckland, New Zealand)''|author=Sarah Bulmer|access-date=2007-10-03|archive-date=2007-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609204236/http://www.arkeologi.uu.se/afr/projects/BOOK/Bulmer/bulmer.pdf|url-status=dead}}</ref> નોર્થલેન્ડમાં અગ્નિહથિયારોની શોધ થતાંની સાથે જ સત્તાનું સંતુલન ખોરવાઇ ગયું જેના કારણે આદિવાસીઓ વચ્ચેની આંતરિક લડાઈમાં બધું વેરાન થઈ ગયું. જે [[ઇવી]]માં પરિણમ્યું. તેમની પાસે તે વિસ્તારમાં આશ્રયસ્થાન માગવા માટે નવાં શસ્ત્રોનો અભાવ હતો જેથી તેઓ દરિયા કિનારાનાં વિસ્તારોમાં હુમલો કરી શક્યા નહોતા. તેનાં પરિણામે યુરોપિયનોએ ન્યૂ ઝીલેન્ડમાં વસવાટ કરવાનો શરૂ કર્યો ત્યારે તે પ્રાંતમાં માઓરીની સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી હતી. જોકે, આ બધું થયું તેની પાછળ યુરોપિયન નીતિનો ભાગ હતો તેમ કહી શકાય નહીં.<ref>{{cite web|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/NgatiWhatua/3/en|title=Ngāti Whātua - European contact|work=[[Te Ara Encyclopedia of New Zealand]]|access-date=2007-10-03|archive-date=2008-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209131234/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/NgatiWhatua/3/en|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=The Penguin History of New Zealand|author=[[Michael King]]|isbn=0-14-301867-1|year=2003|pages=135|publisher=Penguin Books|location=Auckland, N.Z.}}</ref> તારીખ 27મી જાન્યુઆરી 1832ના દિવસે [[ઓટાગો]]ના [[વેલર બંધુઓ]] પૈકી સૌથી મોટાભાઈ જોસેફ બ્રુક્સ અને [[સિડની]]એ ઓકલેન્ડનાં અર્વાચિન શહેરો, નોર્થ શોર અને રોડની ડિસ્ટ્રિક્ટ સહિતની ભૂમિ "કોહી રાંગાતિરા" પાસેથી "દારૂગોળાનું વિશાળ ખોખું" આપીને ખરીદી લીધી.<ref>હાઉરાકી અખાતમાં જમીન હોવાનો જ્યોર્જ વેલરનો દાવો - મૂળ ઉતારેલી નકલ નેશનલ આર્કાઇવ્સમાં એમએસ0439/03 (એ-એચ) એચસી</ref> ફેબ્રુઆરી 1840માં [[વૈટાંગીની સંધિ]] કર્યા બાદ ન્યૂ ઝીલેન્ડના નવા ગવર્નર [[વિલિયમ હોબ્સને]] આ વિસ્તારને નવી રાજધાની તરીકે પસંદ કર્યો.તે વિસ્તારનું નામ [[જ્યોર્જ એડન, અર્લ ઓફ ઓકલેન્ડ]]નાં નામ ઉપરથી રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ તેને [[વિક્ટરી ઓફ ઇન્ડિયા]] નામ આપવામાં આવ્યું.<ref name="DOING">''[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFD6123BF936A15752C1A966958260&amp;scp=31&amp;sq=auckland&amp;st=nyt વ્હોટ્સ ડુઈંગ ઇન; ઓકલેન્ડ]'' - ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 25 નવેમ્બર 1990</ref> જે ભૂમિ ઉપર ઓકલેન્ડની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી તે ભૂમિ માઓરી પ્રજાતિના એક [[ઇવી]] જાતિના માણસ [[નગાટી વ્હાટુઆ]] દ્વારા ગવર્નરને ભેટ આપવામાં આવી હતી. તેની પાછળ તેને એવી આશા હતી કે આ શહેરની સ્થાપના બાદ ઇવી લકોને રાજકીય અને વ્યાપારિક ક્ષેત્રે સારી એવી તકો મળશે. વર્ષ 1841માં ઓકલેન્ડને વિધિવત રીતે ન્યૂ ઝીલેન્ડની રાજધાની જાહેર કરવામાં આવી હતી<ref>{{cite book|title=From Tamaki-Makau-Rau to Auckland|author=Russell Stone|publisher=University of Auckland Press|year=2002|ISBN=1869402596}}</ref> અને પ્રશાસનું સ્થળાંતર બે ઓફ આઇલેન્ડ સ્થિત રસેલ (હાલમાં [[જૂનું રસેલ]])થી ઓકલેન્ડમાં 1842ની સાલમાં પૂરૂં કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, વર્ષ 1840માં પણ [[નિકોલ્સન બંદર]] (બાદમાં [[વેલિન્ગટન]]) પ્રશાસનીય રાજધાની માટે ઉત્તમ સ્થળ હતું કે તે [[સાઉથ આઇલેન્ડ]]ની નજીકમાં હતું અને તેનો વિકાસ ખૂબ જ ઝડપી થઈ રહ્યો હતો. જેથી 1865માં વેલિન્ગટનને રાજધાની જાહેર કરવામાં આવી. વર્ષ 1876માં જ્યાં સુધી પ્રાંત પદ્ધતિ નાબૂદ ન થઈ ત્યાં સુધી ઓકલેન્ડ એ [[ઓકલેન્ડ પ્રોવિન્સ]]નું મુખ્ય શહેર ગણાતું હતું. === આજ સુધીનો વિકાસ === 1860ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઓકલેન્ડ [[માઓરી રાજાની ચળવળ]] વિરુદ્ધનું મુખ્ય મથક બન્યું હતું. આ ઉપરાંત [[વાઇકેટો]]ની દક્ષિણે સતત બાંધવામાં આવેલા રસ્તાઓને કારણે [[પાકેહા]] (યુરોપથી આવીને વસેલા ન્યૂ ઝીલેન્ડ વાસીઓ)ને ઓકલેન્ડમાંથી અન્ય વિસ્તારોમાં પ્રસરી શકવામાં મદદ મળી. તેમની વસ્તીમાં ખૂબ જ ઝડપથી વધારો થવા માંડ્યો. તેમની વસ્તી વર્ષ 1841માં અંદાજે 1,500 હતી જે વર્ષ 1864માં વધીને 12,423ની થઈ ગઈ હતી. આ ઉપરાંત [[વ્યાપારિક]] પ્રભુત્વ ધરાવતાં શહેરો ખાસ કરીને બંદરોની આસપાસ પણ વસ્તીનો વિકાસ સારા એવા પ્રમાણમાં નોંધાયો હતો જેના કારણે વસ્તી ખૂબ જ વધી જવાની સમસ્યાઓ પણ સર્જાઈ હતી. 20મી સદીના પ્રથમ ભાગની શરૂઆતમાં ટ્રામ અને રેલવેના પાટાઓ નંખાવાને કારણે ઓકલેન્ડે અતિ ઝડપી વિકાસ સાધ્યો હતો. પરંતુ તે બાદ તરત જ મોટરકારનું આગમન થયું જે અત્યાર સુધી થયું નહોતું જેના કારણે શહેરમાં રસ્તાઓનું બાંધકામ શરૂ થયું અને તેણે શહેરને ભૌગલિક લક્ષણોની રીતે વ્યાખ્યાયિત કર્યું. આના કારણે વિકાસની ઝડપ વધારે તીવ્ર બની અને ઓકલેન્ડની આજુબાજુનાં શહેરી વિસ્તારો જેવા કે [[નોર્થ શોર]] (ખાસ કરીને [[ઓકલેન્ડ બંદર પુલ]]નું બાંધકામ થયા બાદ) અને દક્ષિણમાં [[માનુકાઉ શહેર]]નો વિકાસ થયો. ટકાવારીની દૃષ્ટિએ ઓકલેન્ડનો મોટાભાગનો વિસ્તાર [[પરાંવિસ્તાર]] શૈલીની ઇમારતોથી ઘેરાયેલો છે. જેના કારણે શહેરની [[વસ્તીની ગીચતા]] ખૂબ જ ઓછી જોવા મળે છે. અહીં અન્ય વસ્તીની વધારે ગીચતા ધરાવતા શહેરોની સરખામણીએ જાહેર પરિવહન મોંઘું છે. પરંતુ ઓકલેન્ડ વાસીઓ હજી પણ વિભક્ત કુટુંબમાં રહેવાને સક્ષમ છે. તેઓ ન્યૂ ઝીલેન્ડની અન્ય વસ્તીઓની જેમ જ વસવાટ કરે છે. જોકે અન્ય કેન્દ્રો કરતાં તેમના સમૂહની સંખ્યા નાની જોવા મળે છે.[[ચિત્ર:Auckland_waterfront_at_night.jpg|thumb|right|301px|વાઇતેમાટા બંદર ઉપરથી દેખાઈ રહેલું ઓકલેન્ડ સીબીડીનું દ્રશ્ય]] == ભૂગોળ અને આબોહવા == [[ચિત્ર:Rangitoto Island North Head.jpg|thumb|left|270px|નોર્થ હેડ તરફથી દેખાઈ રહેલો રાંગીટોટો ટાપુ]] === જ્વાળામુખીઓ === ઓકલેન્ડનું સ્થાન [[ઓકલેન્ડ જ્વાળામુખી ક્ષેત્ર]] ઉપર પથરાયેલું છે કે જેણે અંદાજે 50 જેટલા જ્વાળામુખીઓ ઉત્પન્ન કર્યા છે. જેના કારણે ચીડ-દેવદારનાં વૃક્ષો, તળાવો, સરોવરો, ટાપુઓ અને નીચાણવાળી જગ્યાઓનું નિર્માણ થયું છે. કેટલાક જ્વાળામુખીઓમાંથી ધગધગતા લાવારસના પ્રવાહો પણ વહે છે. દેવદાર અને ચીડના મોટાભાગના વૃક્ષોનું અંશતઃ કે પૂર્ણતઃ [[છેદન]] કરી નાખવામાં આવે છે. વ્યક્તિગત પ્રકારના તમામ જ્વાળામુખીઓ સુષુપ્ત હોવાનું માનવામાં આવે છે જોકે, સમગ્ર જ્વાળામુખીનું ક્ષેત્ર માત્ર [[સુષુપ્ત]] માનવામાં આવે છે. નોર્થ આઇલેન્ડના મધ્યભાગ [[માઉન્ટ રૂઆપેહુ]] અને [[ટાઉપો તળાવ]]ની આસપાસ [[જ્વાળામુખીઓ ફાટતા|[[જ્વાળામુખીઓ ફાટતા]]]] નથી અને ઓકલેન્ડનો મોટાભાગનો વિસ્તાર [[લાવાથી સર્જાયેલા ભૂર કે લીલા રંગના ખડકો|લાવાથી સર્જાયેલા ભૂર કે લીલા રંગના [[ખડકો]]]]નો બનેલો છે.<ref name="Smith and Allen">ઇયાન ઈ.એમ. સ્મિથ અને શેરોન આર. એલેન, ''[http://www.gns.cri.nz/what/earthact/volcanoes/nzvolcanoes/aucklandprint.htm વોલ્કેનિક હેઝાર્ડ્ઝ: ઓકલેન્ડ વોલ્કેનિક ફિલ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008190719/http://www.gns.cri.nz/what/earthact/volcanoes/nzvolcanoes/aucklandprint.htm |date=2009-10-08 }}'' , વોલ્કેનિક હેઝાર્ડ્ઝ વર્કિંગ ગ્રૂપ, સિવિલ ડિફેન્સ સાયન્ટિફિક એડવાઇઝરી કમિટી. છેલ્લે જોવાઈ 13 એપ્રિલ 2009.</ref> તાજેતરનો અને સૌથી વિશાળ જ્વાળામુખી [[રાંગીટોટો આઇલેન્ડ]] ખાતે આવેલો છે તેની રચના 1,000 વર્ષ પહેલા થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. લગભગ 700 વર્ષ પહેલાં તેના ફાટવાને કારણે માઅોરી સામ્રાજ્ય અને તેની બાજુમાં આવેલા [[મોટુટાપુ આઇલેન્ડ]]નો નાશ થવા પામ્યો હતો. રાંગીટોટોનું કદ, તેની સપ્રમાણતા, તેની સ્થિતિ [[વેઇટેમાટા બંદર]]નાં પ્રવેશ દ્વારનું રક્ષણ કરે છે.ઓકલેન્ડનાં ઘણા ભાગોમાંથી તેને જોઈ શકાતું હોવાથી તે ઓકલેન્ડનું કુદરતી રીતે પ્રસ્થાપિત લક્ષણ ગણાય છે. અહીં આવેલી તેજાબી પ્રકારની જમીન અને આસપાસની ખડકો ધરાવતી જમીન ઉપર ઉગતાં વિશિષ્ટ પ્રકારનાં ફૂલોને કારણે કેટલાંક જીવડાં અને પક્ષીઓએ અહીં વસવાટ કર્યો છે. [[ચિત્ર:Auckland20061016222837.jpg|thumb|270px|right|જગ્યા વચ્ચેથી દેખાઈ રહેલું ઓકલેન્ડ અને હાઉરાકી અખાત]] === બંદરો અને અખાત === ઓકલેન્ડ [[સંયોગી ભૂમિ]] ઉપર આવેલું છે. તેનો સાંકડામાં સાંકડો ભાગ બે કિલોમિટર કરતાં પણ ઓછી પહોળાઈ ધરાવે છે. આ ભાગ [[માંગ્રી ઇનલેટ]] અને [[ટામાકી નદી]]ની વચ્ચે આવેલો છે. આ સંયોગભૂમિની આજુબાજુ ઓકલેન્ડનાં શહેરી વિસ્તારમાં બે બંદરો આવેલાં છે. ઉત્તરે [[વાઇટેમાટા બંદર]] કે જે [[હાઉરાકી અખાત]]ની પૂર્વે અને [[માનુકાઉ બંદર]]ની દક્ષિણે આવેલું છે. આ બંદર [[તાસમાન દરિયા]]ની પશ્ચિમે આવેલું છે. બંને બંદરોને પુલ દ્વારા બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે ખાસ કરીને [[ઓકલેન્ડ બંદર પુલ]] દ્વારા કે જે વાઇટેમાટા બંદરને પસાર કરીને [[ઓકલેન્ડ સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ]]ની (સીબીડી) પશ્ચિમે જાય છે. [[માંગ્રી પુલ]] અને [[અપર હાર્બર પુલ]] અનુક્રમે મનાકાઉ બંદર અને વાઇટેમાટા બંદરની ઉપરની તરફ બાંધવામાં આવ્યા છે. અગાઉના સમયમાં સંયોગીભૂમિના સાંકડા ભાગની પશ્ચિમે [[હોડીઓ હંકારી શકાય તેવી નહેરો]] બનાવવામાં આવી હતા. [[હાઉરાકી અખાત]]નાં કેટલાક ભાગોનો વહીવટ ઓકલેન્ડ શહેરનાં ભાગ તરીકે કરવામાં આવે છે. જોકે અધિકૃત રીતે તેઓ ઓકલેન્ડના મહાનગરીય વિસ્તારોનો ભાગ નથી. [[વાઇહેકે ટાપુ]]ના કેટલાક ભાગો [[ઓકલેન્ડનાં પરાંવિસ્તારો]] તરીકે કાર્યરત છે. જ્યારે નાના કેટલાક ટાપુઓને વન માટેની મુક્ત જગ્યા અથવા તો કુદરતી અભયારણ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. === આબોહવા === [[ચિત્ર:Auckland cbd view.jpg|thumb|left|270px|ઓકલેન્ડ સીબીડીનું દ્રશ્ય]] સામાન્યતઃ ઓકલેન્ડનું [[વાતાવરણ ગરમ]] છે. અહીંનો ઉનાળો ભેજવાળો ગરમ હોય છે અને શિયાળામાં મધ્યમ વરસાદી વાતાવરણ હોય છે. [[કોપનનાં આબોહવા વર્ગીકરણ]]ને આધારે ઓકલેન્ડનું વાતાવરણ [[દરિયાઈ વાતાવરણ]] છે. ન્યૂ ઝીલેન્ડનું આ સૌથી ગરમ સ્થળ છે તેમજ અહીં સૂર્યનો પ્રકાશ પણ વધારે સમય રહે છે. અહીં વાર્ષિક 2,060 કલાક સૂર્યનો પ્રકાશ રહે છે.<ref name="NIWA">{{cite web|url=http://www.niwascience.co.nz/edu/resources/climate/summary|title=Climate Summary for 1971-2000|publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]]}}</ref> ફેબ્રુઆરી માસ દરમિયાન અહીંનું રોજિંદુ સરેરાશ તાપમાન 23.7 [[°સે]] અને જુલાઈમાં 14.5 [[°સે]] રહે છે. અહીં અત્યાર સુધીનું સૌથી વધુમાં વધુ તાપમાન 32.4 °સે<ref name="high2009">{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10556442|title=Auckland enjoys hottest day ever}}</ref> નોંધાયું હતું જ્યારે સૌથી નીચું તાપમાન -2.5 નોંધાયું હતું.<ref name="NIWA"/> સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન અહીં સતત વરસાદ પડતો રહે છે. અહીં વર્ષ દરમિયાન સરેરાશ 1,240 મિ.મિ. વરસાદ પડે છે વર્ષ દરમિયાન અહીં 137 દિવસો કરતાં પણ વધારે દિવસો વરસાદ પડે છે.<ref name="NIWA"/> શહેરનાં વિવિધ વિસ્તારોમાં ટેકરીઓ, મેદાનો, દરિયાથી દૂરી જેવાં ભૌગોલિક કારણોને લીધે અલગ-અલગ વાતાવરણ જોવા મળે છે. જેના કારણે તાપમાનના અનઅધિકૃત આંકડાઓ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જેમ કે પશ્ચિમ ઓકલેન્ડમાં વધુમાં વધુ તાપમાન 34°સેનું નોંધાવા મળ્યું છે.<ref name="high2009"/> તારીખ 27મી જુલાઈ 1939ના દિવસે ઓકલેન્ડમાં એકમાત્ર વખત બરફ પડ્યો હતો.<ref name="snow">{{cite web|url=http://www.civildefence.govt.nz/memwebsite.NSF/Files/Tephra2003-Snowstorms/$file/Tephra2003-Snowstorms.pdf|access-date=August 2006|title=Snowstorms ([[PDF]])|archive-date=2006-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104809/http://www.civildefence.govt.nz/memwebsite.NSF/Files/Tephra2003-Snowstorms/$file/Tephra2003-Snowstorms.pdf|url-status=dead}}</ref> દરિયાન લેરો જેમજેમ ઊંચી જતી જાય તે પહેલાંનું ઓકલેન્ડનું વહેલી સવારનું વાતાવરણ ખૂબ જ શાંત હોય છે. વર્ષ 1853માં તેનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતુઃ ''"તમામ મોસમમાં દિવસની સુંદરતા વહેલી સવારમાં જોવા મળે છે.'' ''એ સમય દરમિયાન ગંભીરપણે વિચાર કરતા કરી દે તેવી સ્થિરતા છવાયેલી હોય છે. અને યોગ્ય શાંતિનો ઉદ્ભવ થાય છે..."'' મોટાભાગનાં ઓકલેન્ડવાસીઓ આ સમયનો ઉપયોગ બગીચાઓમાં ચાલવા કે દોડવા માટે કરે છે.<ref name="1853_morning">''ઓકલેન્ડ, ધ કેપિટલ ઓફ ન્યૂ ઝીલેન્ડ'' - [[સ્વેઇન્સન, વિલિયમ]], સ્મિથ એલ્ડર, 1853</ref> શહેરમાં કારધારકોની સંખ્યા વધારે હોવાને કારણે અને પ્રદુષણ અંકુશ ખૂબ જ નબળું હોવાને કારણે ઓકલેન્ડ હાલમાં [[હવાનાં પ્રદૂષણ]]નો ભોગ બની ગયું છે. ખાસ કરીને અહીં [[રજકણોનું પ્રદૂષણ]] વધારે માત્રામાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.arc.govt.nz/albany/index.cfm?6901EAA9-14C2-3D2D-B939-BF1991A4D1E7|title=Air pollutants - Fine particles (PM₁₀ and PM_2.5)|publisher=[[Auckland Regional Council]]|access-date=3 August 2009}}</ref> ઘણી વખત [[કાર્બન મોનોક્સાઇડ]]ની ઉત્સર્જન માર્ગદર્શિકાનો ભંગ પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.arc.govt.nz/environment/air-quality/air-pollutants/carbon-monoxide.cfm|title=Air pollutants - Carbon monoxide (CO)|publisher=[[Auckland Regional Council]]|access-date=3 August 2009}}</ref> દરિયાઈ પવનો પ્રદૂષણને ઝડપથી ચારેય દિશાઓમાં ફેલાવતા હોવાને કારણે ઘણી વખત શિયાળાનાં સમયમાં આ પ્રદૂષણને નરી આંખે [[ધુમ્મસ]]નાં સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.arc.govt.nz/environment/air-quality/aucklands-air-quality/aucklands-air-quality_home.cfm|title=Auckland's air quality|publisher=[[Auckland Regional Council]]|access-date=3 August 2009}}</ref> {{Infobox Weather |metric_first=Y |single_line=Y |location = Auckland |Jan_Hi_°C =23.3 |Feb_Hi_°C =23.7 |Mar_Hi_°C =22.4 |Apr_Hi_°C =20.0 |May_Hi_°C =17.4 |Jun_Hi_°C =15.2 |Jul_Hi_°C =14.5 |Aug_Hi_°C =15.0 |Sep_Hi_°C =16.2 |Oct_Hi_°C =17.8 |Nov_Hi_°C =19.6 |Dec_Hi_°C =21.6 |Year_Hi_°C =18.9 |Jan_Lo_°C =15.3 |Feb_Lo_°C =15.8 |Mar_Lo_°C =14.6 |Apr_Lo_°C =12.3 |May_Lo_°C =10.0 |Jun_Lo_°C =8.0 |Jul_Lo_°C =7.1 |Aug_Lo_°C =7.6 |Sep_Lo_°C =8.9 |Oct_Lo_°C =10.5 |Nov_Lo_°C =12.1 |Dec_Lo_°C =13.9 |Year_Lo_°C =11.3 |Jan_Precip_mm = 75 |Feb_Precip_mm = 65 |Mar_Precip_mm = 94 |Apr_Precip_mm =105 |May_Precip_mm =103 |Jun_Precip_mm =139 |Jul_Precip_mm =146 |Aug_Precip_mm =121 |Sep_Precip_mm =116 |Oct_Precip_mm = 91 |Nov_Precip_mm = 93 |Dec_Precip_mm = 91 |Year_Precip_mm =1240 | source = NIWA Science climate data<ref name="niwa">{{cite web | url =http://www.niwascience.co.nz/edu/resources/climate/ | title = Climate Data and Activities | publisher = NIWA Science }}</ref> |access-date = <!--For a second source |source2 = <ref name= >{{cite web | url = | title = | accessmonthday = | accessyear = | publisher = | language = }}</ref> --> |accessdate2 = }} == લોકો == === સંસ્કૃતિઓ === {{See also|Culture of New Zealand}} [[ચિત્ર:Helen Clark welcomed to Hoani Waititi Marae 2006-02-06.jpg|thumb|right|270px|વર્ષ 2006ના રોજ પાડવામાં આવેલી આ છબીમાં વડાપ્રધાન હેલેન ક્લાર્કનું સ્વાગત ઓકલેન્ડના હોઆની વાઇટિટી મારાએ દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે.]] ઓકલેન્ડ ઘણી બધી સંસ્કૃતિઓ માટે ઘર સમાન છે. મોટાભાગની વસ્તી [[યુરોપિયન લોકો]]ની છે. ઉપરાંત [[બ્રિટિશ]] મૂળમાંથી ઉતરી આવેલા લોકો પણ વસે છે. પરંતુ નોંધપાત્ર વસ્તીમાં [[માઓરી]]ઓ, [[પ્રશાંત ટાપુના લોકો]], અને [[એશિયાઈ લોકો]] પણ વસે છે. ઓકલેન્ડમાં વિશ્વનાં કોઈ પણ શહેર કરતાં વધારે માત્રામાં [[પોલિનેશિયન]] વસ્તી વસે છે. અહીં સૌથી વધુ વસ્તી એશિયાઈ લોકોની અને ત્યારબાદ ન્યૂ ઝીલેન્ડનાં લોકોની વસ્તી છે. ઓકલેન્ડમાં વિશ્વનાં તમામ ખૂણે આવેલી સંસ્કૃતિના લોકો વસે છે. જેન કારણે તે દેશનું સૌથી મોટું [[સર્વરાષ્ટ્રીય]] શહેર બને છે. === વસ્તી-વિષયક માહિતી === {{Main|Demographics of Auckland}} છેલ્લા બે દાયકા દરમિયાન સ્થળાંતર<ref>{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/7F0D2AFF-54F4-4CE9-BE7C-974597403FCB/0/Auckland.pdf|format=PDF|title=New Zealand - A Regional Profile - Auckland|publisher=[[Statistics New Zealand]]|access-date=2007-10-03|year=1999|pages=19–20}}</ref>ને કારણે અહીં એશિયાઈ અને બિન યુરોપિયન લોકોની સંખ્યામાં ખાસ્સો એવો વધારો નોંધાયો છે. આ ઉપરાંત [[જાતિ આધારિત કેટલાક અંકુશો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે નાબૂદ કરવાને કારણે]] પણ તેમની સંખ્યામાં વધારો નોંધાયો હતો. ન્યૂ ઝીલેન્ડ ખાતે લોકો સૌથી વધારે માત્રામાં ઓકલેન્ડ તરફ સ્થળાંતર કરતા જોવા મળે છે. (ખાસ કરીને નોકરીનાં બજારને કારણે) આના કારણે સ્થિતિ એવી સર્જાઈ છે કે ન્યૂ ઝીલેન્ડના અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરવા કરતા ઓકલેન્ડમાં સ્થળાંતર કરવા માટે સ્થળાંતરકારોએ વધારે પોઇન્ટ્સ મેળવવાની જરૂર રહે છે.<ref>[http://www.immigration.govt.nz/NR/rdonlyres/4DAD508D-CC26-425A-A57B-D2AF557C8510/0/1003.pdf રેસિડેન્સ ઇન ન્યૂ ઝીલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614211315/http://www.immigration.govt.nz/NR/rdonlyres/4DAD508D-CC26-425A-A57B-D2AF557C8510/0/1003.pdf |date=2007-06-14 }} ([[પીડીએફ]]) (પાન 8, [[ઇમિગ્રેશન ન્યૂ ઝીલેન્ડ]] વેબસાઇટમાંથી. છેલ્લે જોવાઈ 2008-01-18.</ref> નીચે દર્શાવવામાં આવેલા કોષ્ટકમાં [[ન્યૂ ઝીલેન્ડની વસ્તી ગણતરી]]ને આધારે વર્ષ 2001 અને 2006 દરમિયાન નોંધાયેલી વિવિધ સંસ્કૃતિની વસ્તી સંખ્યા દર્શાવે છે. ઘણા સ્થાને ટકાવારીમાં 100 ટકા સુધીનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો છે કારણ કે કેટલાક લોકો પોતાની જાતને એક કરતા વધારે સંસ્કૃતિમાં ઓળખાવે છે. વર્ષ 2006નાં આંકડાઓ સમગ્ર ઓકલેન્ડ પ્રાંતના દર્શાવવામાં આવ્યા છે નહીં કે માત્ર શહેરી વિસ્તારના દેશમાંથી 'યુરોપિયનો'ની વસ્તી સારા એવા પ્રમાણમાં ઘટી રહી છે. કારણ કે દેશના મોટાભાગના લોકો વસ્તી ગણતરીનાં ફોર્મમાં પણ પોતાની જાતને ન્યૂ ઝીલેન્ડનાં વતનીઓ તરીકે ઓળખાવે છે. જોકે વસ્તી ગણતરીનાં ફોર્મમાં એક કરતાં વધારે વિકલ્પો આપવામાં આવ્યા હોય છે. {| class="wikitable" ! સંસ્કૃતિ જૂથ ! 2001 (%)<ref name="2001 Census">[http://www.stats.govt.nz/census/2001-census-data/2001-regional-summary/default.htm 2001 રિજનલ સમરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308094318/http://www.stats.govt.nz/census/2001-census-data/2001-regional-summary/default.htm |date=2007-03-08 }} ([[સ્ટેટિસ્ટિક્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ]] વેબસાઇટમાંથી)</ref> ! 2001 (લોકો) ! 2006 (%)<ref name="2006 Census">{{NZ Quickstats|1000002|Auckland Region}}</ref> ! 2006 (લોકો) |- | [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ યુરોપિયનો]] | 66.9 | 684,237 | 56.5 | 698,622 |- | [[પ્રશાંત ટાપુ]] | 14.9 | 152,508 | 14.4 | 177,936 |- | [[એશિયાઇ]] | 14.6 | 149,121 | 18.9 | 234,222 |- | [[માઓરી]] | 11.5 | 117,513 | 11.1 | 137,133 |- | [[મધ્યપૂર્વીય પ્રાંતના લોકો]]/[[લેટિન અમેરિકનો]]/[[આફ્રિકનો]] | ''એનએ (n/a)'' | ''એનએ (n/a)'' | 1.5 | 18,555 |- | અન્ય | 1.3 | 13,455 | 0.1 | 648 |- | ન્યૂ ઝીલેન્ડના લોકો | ''એનએ (n/a)'' | ''એનએ (n/a)'' | 8.0 | 99,258 |- | '''કુલ કે જે લોકોએ તેમની સંસ્કૃતિ ઓળખાવી''' | | 1,022,616 (વ્યક્તિગત) | | 1,237,239 (વ્યક્તિગત) |} લર્ષ 2006ની વસ્તી ગણતરી આ પ્રાંતની [[બહુભાષીય]]તાનો પણ નિર્દેશ કરે છે. ઓકલેન્ડ પ્રાંતમાં રહેનારા 8,67,825 લોકો એક ભાષા બોલે છે જ્યારે 2,74,863 લોકો બે ભાષા બોલે છે પરંતુ માત્ર 57,051 લોકો જ ત્રણ કે તેના કરતા વધારે ભાષાઓ બોલે છે.<ref name="2006 Census"/> [[ચિત્ર:Auckland skyline (24045221962).jpg|thumb|270px|right|ડિસેમ્બરમાં નાતાલના રંગો દ્વારા સ્કાય ટાવર ઝળહળી ઉઠે છે.]] === ધર્મ === દેશના અન્ય ભાગોની જેમ જ ઓકલેન્ડના અડધા ઉપરાંતના લોકો [[ખ્રિસ્તી ધર્મ]]માં શ્રદ્ધા ધરાવે છે. પરંતુ તે પૈકીના 10 ટકા કરતા પણ ઓછા લોકો ચર્ચમાં જાય છે. જ્યારે લગભગ 40 ટકા લોકો કોઈ જ ધર્મમાં શ્રદ્ધા ધરાવતા નથી. (2001ની વસ્તી ગણતરીને આધારે) મુખ્ય ધાર્મિકસાંપ્રદાયો [[રોમન કેથલિક]], [[એન્ગ્લિકન]] અને [[પ્રેસ્બાયટેરિયન]] છે. [[પેટેકોસ્ટલ]] અને [[ચેરિસ્મેટિક]] દેવળો ખૂબ જ ઝડપથી વિકાસ પામી રહ્યા છે. [[કોપ્ટિક ઓર્થોડોક્સ ખ્રિસ્તીઓ]]ની પણ નાની એવી સંખ્યામાં હાજરી છે.<ref>[http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Africans/2/ENZ-Resources/Standard/4/en પોપ શેનાઉડા III વિઝિટ્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507072110/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Africans/2/ENZ-Resources/Standard/4/en |date=2009-05-07 }} ([[તે એરા એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ ન્યૂ ઝીલેન્ડ]]માંથી. છેલ્લે જોવાઈ 2008-05-25.</ref> તાજેતરમાં એશિયાઈ લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલાં સ્થળાંતરણને કારણે શહેરની ધાર્મિક વિવિધતામાં વધારો થવા પામ્યો છે. જેના કારણે શહેરના 10 ટકા જેટલા લોકો [[બૌદ્ધ]], [[હિન્દુ]], [[ઇસ્લામ]] અને [[શીખ]] ધર્મમાં માને છે. જોકે, તેઓ તેમનાં ધાર્મિક સ્થાનોમાં કેટલે અંશે હાજરી આપે છે તેનાં આંકડાઓ પ્રાપ્ત થયા નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/D5B067F9-7A06-483D-A6B9-D438E81ABAC2/0/AucklandCity.pdf|title=What we look like locally|page=7|publisher=Statistics New Zealand}}</ref> ઘણાં લાંબા સમયથી [[યહૂદી]] કોમના થોડા લોકોએ પણ અહીં આવીને વસવાટ કર્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ahc.org.nz/intro.php|title=Auckland Hebrew Community ~ Introduction page|access-date=2008-09-18|archive-date=2008-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526162039/http://www.ahc.org.nz/intro.php|url-status=dead}}</ref> == જીવનશૈલી == ઓકલેન્ડનાં જીવનનું સકારાત્મક પાસું તેનું હળવું વાતાવરણ, નોકરીની વિશાળ તકો, શિક્ષણની ભરપૂર તકો અને આરામદાયક સુવિધાઓ છે. દરમિયાન ટ્રાફિકની સમસ્યાઓ, સારાં જાહેર પરિવહનનો અભાવ, મકાનોની વધતી જતી કિંમત અને વધતા જતા ગુનાઓ વગેરે તમામ નકારાત્મક પરિબળો ઓકલેન્ડ ખાતે સ્થાયી થવામાં છે<ref name="criticisms">[http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/transport/ctc/theproject.asp સેન્ટ્રલ ટ્રાન્ઝિટ કોરિડોર પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070522061224/http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/transport/ctc/theproject.asp |date=2007-05-22 }} ([[ઓકલેન્ડ સિટી]] વેબસાઇટ, પરિવહનની લોકોનાં સંતોષ ઉપર થતી અસરનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે)</ref> તેમ ઘણા ઓકલેન્ડવાસીઓને લાગી રહ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/introduction/safer/crimesafety/police.asp|title=Crime and safety profile - 2003|publisher=[[Auckland City Council]]|access-date=2007-06-08|archive-date=2007-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626092351/http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/introduction/safer/crimesafety/police.asp|url-status=dead}}</ref> તેમ છતાં પમ વિશ્વના 215 શહેરો અંગે કરવામાં આવેલાં સર્વેક્ષણ [[ક્વોલિટી ઓફ લાઇફ]] અનુસાર ઓકલેન્ડને 4થો ક્રમ આપવામાં આવે છે (2009ની માહિતી અનુસાર).<ref>[http://www.citymayors.com/features/quality_survey.html સિટી મેયર્સ: બેસ્ટ સિટિઝ ઇન ધ વર્લ્ડ (મર્સર)]</ref><ref name="top_cities">[http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1173105 ક્વોલિટી ઓફ લિવિંગ ગ્લોબલ સિટી રેન્કિંગ્સ 2009] ([[મર્સર મેનેજમેન્ટ કન્સલટિંગ]], છેલ્લે જોવાઈ 2 મે 2009).</ref> વર્ષ 2006માં વિશ્વનાં ટોચનાં ધનિક શહેરોની [[યુબીએસ]]ની યાદીમાં ઓકલેન્ડને 23મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="rich city">[http://www.citymayors.com/economics/richest_cities.html સિટી મેયર્સ: વર્લ્ડ્ઝ રિચેસ્ટ સિટિઝ] ([[યુબીએસ]] વાયા www.citymajors.com વેબસાઇટ, ઓગસ્ટ 2006)</ref> [[ચિત્ર:Auckland-CityOfSails2.jpg|270px|right|thumb|સિટી ઓફ સેઇલ્સ -વેસ્ટહેવન મારિના ઉપરથી દેખાતું દ્રશ્ય.]] [[ચિત્ર:View of Aukland from outside city.JPG|thumb|right|270px|માઉન્ટ એડનની ટોચ ઉપરથી દેખાતું ઓકલેન્ડ સીબીડી.]] === આરામપ્રદ === ઓકલેન્ડને ઘણી વખત "વહાણવટીઓનાં શહેર" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેનું બંદર હંમેશા વહાણોથી ભચક રહેતું હોય છે. વિશ્વમાં માથાદીઠ વહાણોની સંખ્યામાં તે મોખરે છે. શહેરમાં [[હોડી]]ઓ અને [[વહાણો]]ની સંખ્યા અંદાજે 1,35,000 જેટલી છે. દેશમાં નોંધાયેલા હોડીધારકોની સંખ્યા 1,49,900 છે જે પૈકીના 60,500 ઓકલેન્ડ પ્રાંતના છે.<ref>''[http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10405832 પન્ટર્સ લવ સિટી ઓફ સેઇલ્સ]'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શનિવાર 14 ઓક્ટોબર 2006</ref><ref name="Heraldyacht"/> ઓકલેન્ડમાં દર ત્રણ ઘર પૈકી એક ઘરમાં હોડી છે.<ref name="LIVINGGULF">{{cite news|page=4|title=The Hauraki Gulf Marine Park, Part 2|newspaper=Inset to [[The New Zealand Herald]]|date=2 March 2010}}</ref> [[વેઇડક્ટ બેઝિન]] નામની કંપની દ્વારા બે [[અમેરિકાના કપ]] ચેલેન્જનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું ([[2000 કપ]] અને [[2003 કપ]]) તેના દ્વારા ચલાવવામાં આવી રહેલા ઉપહાર ગૃહો, રેસ્ટોરાં અને ક્લબો ઓકલેન્ડની રાત્રિની કંપાયમાન મોજમસ્તીમાં ઉમેરો કરે છે. ઘરઆંગણે વાઇટેમાટા બંદરની છત્રછાયા હોવાને કારણે ઓકલેન્ડમાં ઘણી દરિયાઈ રમતોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. ઓકલેન્ડમાં મોટી સંખ્યામાં વહાણની ક્લબો આવેલી છે. તદુપરાંત [[સધર્ન હેમ્પેશાયર]]ની સૌથી વિશાળ [[વેસ્ટહાવેન મેરિમા]] પણ અહીં આવેલી છે.<ref name="Heraldyacht">''[http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10365395 પેશન ફોર બોટિંગ રન્સ ડીપ ઇન ઓકલેન્ડ]'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , ગુરુવાર જાન્યુઆરી 26, 2006</ref><ref>[http://www.yachtingnz.org.nz/index.cfm?pageid=124&amp;languageid=1&amp;siteid=135_1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927015201/http://www.yachtingnz.org.nz/index.cfm?pageid=124&languageid=1&siteid=135_1 |date=2007-09-27 }} <nowiki>[સેઇલિંગ ક્લબ] ડિરેક્ટરી</nowiki>] (yachtingnz.org વેબસાઇટમાંથી)</ref> શહેરી સમાજમાં હાઈ સ્ટ્રીટ, [[ક્વીન સ્ટ્રીટ]], [[પોન્સોન્બી રોડ]] અને [[કારાંગાહાપે રોડ]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. [[ન્યૂ માર્કેટ]] અને [[પાર્નેલ]] ખરીદીનાં વિસ્તારો છે. જ્યારે [[ઓટારા]]ઝ અને [[એવોન્ડેલ્ઝ]] જેવાં નાનાં બજારો ખાતે ખરીદીનો વૈકલ્પિક અને રંગીન અનુભવ થાય છે. શહેરની બહારનાં કેન્દ્રો બાજુ મોટા શોપિંગમોલ પણ બાંધવામાં આવ્યા છે જે પૈકી [[સિલ્વિયા પાર્ક]] (સિલ્વિયા પાર્ક, ઓકલેન્ડ શહેર), [[બોટાની ટાઉન સેન્ટર]] (હોવિક માનુકાઉ શહેર) અન [[વેસ્ટફિલ્ડ આલ્બાની]] (આલ્બાની નોર્થ શોર શહેર) આ ત્રણ વિશાળ છે. [[ઓકલેન્ડ ટાઉન હોલ]] અને [[આઓટી સેન્ટર]] ખાતે પરિષદો અને [[કાપા હાકા]] પ્રકારનાં નાટકો તેમજ [[નૃત્ય નાટિકા]]ઓ જેવી સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિનું આયોજન કરવામાં આવે છે. ઓકલેન્ડ પાસે પૂર્ણકાલિન અને વ્યાવસાયિક [[ગાયકોનું જૂથ હોવાનું ગર્વ]] પણ છે. જેનું નામ [[ઓકલેન્ડ ફિલ્હારમોનિયા ઓર્કેસ્ટ્રા]] છે. [[ઓકલેન્ડ આર્ટ ગેલેરી]] ખાતે ઘણાં રાષ્ટ્રીય કક્ષાનાં ખજાનાનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે. જેમ કે [[કોલિન મેકકાહોન]]નાં કાર્યોનું પ્રદર્શન, દરમિયાન અનેક પૌરાણિક વસ્તુઓનો સંગ્રહ [[ઓકલેન્ડ વોર મેમોરિયાલ મ્યુઝિયમ]], ધ [[નેશનલ મેરિટાઇમ મ્યુઝિયમ]] અથવા તો [[મ્યુઝિયમ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટ એન્ડ ટેકનોલોજી]] (એમઓટીએટી) ખાતે કરવામાં આવ્યો છે. [[ઓકલેન્ડ ઝૂ]] અને [[કેલી ટાર્લટોન્સ અંડરવોટર વર્લ્ડ]] ખાતે વિદેશથી આયાત કરેલા ચિત્ર-વિચિત્ર પ્રાણીઓને જોઈ શકાય છે. ફિલ્મો તેમજ રોકસંગીત માટે લોકો (ખાસ કરીને "[[બિગ ડે આઉટ]]")નો આશ્રય લેતા હોય છે. વાઇટેમાટા બંદર ખાતે તરવા માટેનાં સુંદર દરિયાઈ બીચ આવેલા છે જેમાં [[મિશન બે]], [[ડેવનપોર્ટ]], [[ટાકાપુના]], મુખ્ય છે ઉપરાંત પશ્ચિમી દરિયા કિનારે [[પિહા]] અને [[મુરિવાઈ]] પ્રખ્યાત છે. ઓકલેન્ડના મોટાભાગના દરિયા કિનારા ઉપર [[સર્ફ લાઇફ સેવિંગ]] ક્લબો ચાંપતી નજર રાખે છે. આ ક્લબો [[સર્ફ લાઇફ સેવિંગ નોર્ધન રિજન]]નો એક ભાગ છે. === બગીચાઓ અને કુદરત === [[ઓકલેન્ડ ડોમેઇન]] શહેરનો વિશાળ બગીચો છે. તે [[ઓકલેન્ડ સીબીડી]]ની નજીક આવેલો છે અહીંથી [[હાઉરાકી અખાત]] અને [[રાંગીટોટો ટાપુ]] સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. શહેરનાં કેન્દ્રની નજીક આવેલાં નાના બગીચાઓમાં [[આલ્બર્ટ પાર્ક]], [[માયર્સ પાર્ક]], [[વેસ્ટર્ન પાર્ક]] અને [[વિક્ટોરિયા પાર્ક]]નો સમાવેશ થાય છે. દરમિયાન [[ઓકલેન્ડ વોલ્કેનિક ફિલ્ડ]] ખાતે આવેલી મોટાભાગની જ્વાળામુખી કૃત ટેકરીઓ ઉત્ખનનને કારણે અસરગ્રસ્ત થયેલી છે જ્યારે બાકીની ટેકરીઓ હવે બગીચાઓમાં પરિવર્તીત થઈ ગઈ છે. જેના કારણે શહેરની આસપાસનું કુદરતી વાતાવરણ ખીલી ઉઠ્યું છે. ઇતિહાસ પૂર્વેના માટીકામ અને ઐતિહાસિક કિલ્લેબંધીઓ પણ કેટલાક બગીચાઓમાં જોવા મળે છે. આ પ્રકારનાં બગીચાઓમાં [[માઉન્ટ એડન]], [[નોર્થ હેડ]] અને [[વન ટ્રી હિલ]] (માનુગા કિએ કિએ)નો સમાવેશ થાય છે. શહેરની આસપાસ આવેલા અન્ય બગીચાઓમાં [[વેસ્ટર્ન સ્પ્રિંગ]]નો સમાવેશ થાય છે જે [[એમઓટીએટી]] સંગ્રહાલય તેમજ [[ઓકલેન્ડ ઝૂ]]ની સરહદે આવેલો છે. [[ઓકલેન્ડ બોટનિક ગાર્ડન્સ]] દક્ષિણમાં [[માનુરેવા]] ખાતે આવેલા છે. બગીચાઓ, કુદરતી ખજાનાથી ભરપૂર [[ડેવનપોર્ટ]], [[વાઇહેકે ટાપુ]], [[રાંગીટોટો ટાપુ]] અને [[તિરીતિરી માતંગી]] ખાતે જવા પરિવહન માટે ભાડૂતી હોડીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઓકલેન્ડની પશ્ચિમે આવેલા [[વાઇટાકેરેના જંગલો]] એક પ્રદાશિક બગીચો છે જેમાં સુંદર અને જાતભાતના [[ફૂલછોડ]] આવેલા છે. તેવી જ રીતે દક્ષિણે [[હુનુઆનાં જંગલો]]માં પણ આ જ પ્રકારનું વાતાવરણ જોવા મળે છે. === રમત-ગમત === ;સ્થળો [[રગ્બી યુનિયન]] અને [[ક્રિકેટ]] ઓકલેન્ડ ખાતેની સૌથી પ્રિય રમતો છે. ઓકલેન્ડમાં રગ્બી યુનિયન અને ક્રિકેટનાં મેદાનો નોંધપાત્ર માત્રામાં આવેલાં છે. આ ઉપરાંત મોટરસ્પોર્ટ્સ, ટેનિસ, બેડમિન્ટન, નેટબોલ, સ્વિમિંગ, સોકર, રગ્બી લિગ અને અન્ય રમતો માટેની જગ્યાઓ પણ આવેલી છે. * [[એડન પાર્ક]] એ શહેરનું મુખ્ય [[મેદાન]] છે અહીં [[રગ્બી યુનિયન]]ની આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની રમત તેમજ [[ક્રિકેટ]]ની મેચો ખૂબ જ રમાય છે. વધુમાં અહીં [[સુપર 14]] મેચો રમાય છે અને [[બ્લુઝ]] તેમની રમતો અહીં રમે છે. * [[નોર્થ હાર્બર સ્ટેડિયમ]]નો ઉપયોગ [[રગ્બી યુનિયન]]ની મેચો અને [[સોકર]]ની મેચો રમવા માટે કરવામાં આવે છે આ ઉપરાંત તેનો ઉપયોગ સંગીતના જલસા માટે પણ કરવામાં આવે છે. * [[માઉન્ટ સ્માર્ટ સ્ટેડિયમ]]નો મુખ્ય ઉપયોગ [[રગ્બી લિગ]]ની મેચો માટે કરવામાં આવે છે. તે [[એનઆરએલ]]ની [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ વોરિયર્સ]] ટીમનું મૂળ ગ્રાઉન્ડ છે. તેનો ઉપયોગ સંગીતના જલસાઓ માટે, ઓકલેન્ડ સ્ટોપ ઓફ [[બિગ ડે આઉટ]] અને દર જાન્યુઆરી માસમાં સંગીત સમારોહ માટે પણ કરવામાં આવે છે. * [[ઓએસબી ટેનિસ સેન્ટર]] કલેન્ડનું પ્રાથમિક ટેનિસ કેન્દ્ર છે. અહીં પુરુષો માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની સ્પર્ધા [[હેઇનેકેન ઓપન]] અને સ્6ીઓ માટે [[એએસબી ક્લાસિક]]નું આયોજન દર વર્ષના જાન્યુઆરી માસ દરમિયાન કરવામાં આવે છે. * [[વેક્ટર અરિના]] નવું બાંધવામાં આવેલું ઇન્ડોર સ્પર્ધાનું બહુ ઉપયોગી સ્થળ છે. મુખ્યત્વે તેનો ઉપયોગ સંગીતના જલસા માટે અને [[નેટબોલ]]ની મેચોના આયોજન માટે કરવામાં આવે છે. * [[ટ્રસ્ટ્સ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[2007 નેટબોલ વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ]]નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. તે [[એએનઝેડ ચેમ્પિયનશિપ]]ની [[નોર્ધન મિસ્ટિક્સ]] ટીમ માટે ઘર સમાન છે. ;મુખ્ય ટીમો * [[સુપર રગ્બી]]ની [[બ્લુઝ]] ફ્રેન્ચાઇઝીએ સ્પર્ધાના ઇતિહાસમાં ત્રણ ચેમ્પિયનશિપ્સ જીતી છે. ગત વખતે તેમણે આ ટાઇટલ વર્ષ 2003ની સ્પર્ધામાં જીત્યું હતું. * તે પૂર્વે ઓસ્ટ્રેલિયાની [[એનઆરએલ]] સ્પર્ધામાં ઓકલેન્ડ વોરિયર્સ અને [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ વોરિયર્સ]] ફ્રેન્ચાઇઝી હતી. તેઓ પોતાની રમત ઓકલેન્ડ ખાતે આવેલા [[માઉન્ટ સ્માર્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે રમે છે. વર્ષ 2002 તેમનાં માટે ખૂબ જ સફળ વર્ષ હતું તે વખતે તેમણે માઇનર પ્રીમિયર્સ પૂરી કરીને અંતિમ સ્પર્ધા માટેની લાયકાત મેળવી હતી. * ઓકલેન્ડની ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટ ટીમ [[ઓકલેન્ડ એસિસ]] છે. તેઓ મોટેભાગે તેમની મેચો [[એડન પાર્ક]]ના બાહ્ય ઓવલ ખાતે રમે છે. તાજેતરની મોસમમાં તેમને મિશ્રિત સફળતાઓ મળી છે. * [[નોર્ધન મિસ્ટિક્સ]] નામની ટીમ [[એએનઝેડ સ્પર્ધા]]માં ભાગ લે છે. મોટેભાગે તેઓ તેમની રમત [[ટ્રસ્ટ્સ સ્ટેડિયમ]] ખાતે રમતા હોય છે. * ઓકલેન્ડ [[એર ન્યૂ ઝીલેન્ડ કપ]]ની ત્રણ રગ્બી ટીમો [[ઓકલેન્ડ]], [[નોર્થ હાર્બર]] અને [[કાઉન્ટિઝ માનુકાઉ]] માટે ઘર સમાન છે. * [[એનબીએલ]]માં [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ બ્રેકર્સ]] ફ્રેન્ચાઇઝી છે. તેઓ તેમની મેચો [[નોર્થ સોર ઇવેન્ટ્સ સેન્ટર]] ખાતે રમે છે. ;મુખ્ય ઘટનાઓ દર વર્ષે રમાતી પ્રખ્યાત સ્પર્ધાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ * [[ઓકલેન્ડ હારબર ક્રોસિંગ સ્વિમ]] [[શહેરના ઉત્તરી કિનારે]]થી [[વિયાડક્ટ બેઝિન]] સુધીની તરણ સ્પર્ધા છે. ઓકલેન્ડ સીબીડી દ્વારા યોજવામાં આવતી આ સ્પર્ધા દર વર્ષે ઉનાળામાં યોજવામાં આવે છે તેનું અંતર અંદાજે 2.8 કિ.મી.નું છે (કેટલીક વખત ઉલટ પ્રવાહમાં પણ તરવું પડે છે.) આ સ્પર્ધામાં લગભગ એક હજાર લોકો ભાગ લે છે જેઓ મોટેભાગે અવેતન સ્પર્ધકો હોય છે. ન્યૂ ઝીલેન્ડ ખાતેની આ સૌથી વિશાળ દરિયાઈ તરણ સ્પર્ધા છે.<ref>[http://www.aucklandcity.govt.nz/whatson/events/harbour/default.asp હાર્બાર ક્રોસિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014194214/http://www.aucklandcity.govt.nz/whatson/events/harbour/default.asp |date=2007-10-14 }} ([[ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ]]ની વેબસાઇટમાંથી સુધારો 2007-10-24</ref> * 'દરિયાઈ ખાડીનું ચક્કર' [[ફન-રન]] શહેરમાંથી શરૂ થઈને 8.4 કિ. મી. (5.2 માઇલ)ની સ્પર્ધા છે તેમાં [[સેન્ટ હેલિયર્સ]]ના પરાં વિસ્તારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ સ્પર્ધાનું હજારો લોકોને આકર્ષણ છે. આ વાર્ષિક કૂચનો કાર્યક્રમ છે જે વર્ષ [[1972]]થી ચાલતો આવે છે. * [[ઓકલેન્ડ મેરેથોન]] (અને હાફ મેરેથોન) વાર્ષિક ધોરણે થતી લાંબી દોડની સ્પર્ધા છે જેમાં પણ હજારો લોકો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે. ઓકલેન્ડે [[1950 બ્રિટિશ એમ્પાયર ગેમ્સ]] અને [[1990માં 14મી કોમનવેલ્થ ગેમ્સ]]<ref name="DOING"/>નું યજમાનપદ સ્વીકાર્યું હતું. ઉપરાંત [[2011ના રગ્બી વર્લ્ડ કપ]]ની અનેક મેચો (સેમિફાઇનલ અને ફાઇનલ સહિત)નું યજમાન બનવાનું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nzrugbyworldcup.com/RugbyWorldCup.aspx|title=Eden Park to host Final and Semi-Finals|date=22 February 2008|access-date=7 ઑગસ્ટ 2010|archive-date=16 જૂન 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616063119/http://www.nzrugbyworldcup.com/RugbyWorldCup.aspx|url-status=dead}}</ref> == અર્થતંત્ર == [[ચિત્|thumb|270px|right|સોધર્ન હેમિસ્ફિયર ખાતે આવેલું સ્કાય ટાવર સૌથી ઊંચું બિલ્ડિંગ છે અને તેની ઊંચાઈ 328 મિટરની છે.]] આ શહેર દેશની આર્થિક રાજધાની હોઈ મોટાભાગની આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનાં કાર્યાલયો ઓકલેન્ડ ખાતે આવેલાં છે. ઓફિસની સૌથી મોંઘી જગ્યા [[ક્વીન સ્ટ્રીટ]]ની નીચે અને [[ઓકલેન્ડ સીબીડી]] સ્થિત [[વિયાડક્ટ બેઝિન]] ખાતે આવેલી છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં નાણાકીય અને વ્યાપારિક સેવાઓનાં કાર્યાલયો આવેલાં છે. જે સીબીડીનાં સમગ્ર અર્થતંત્રમાં વિશાળ યોગદાન આપે છે.<ref name="GLANCE">[http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/economy/cbd/glance.asp ઓકલેન્ડ્ઝ સીબીડી એટ અ ગ્લાન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416021220/http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/economy/cbd/glance.asp |date=2009-04-16 }} ([[ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ]]ની સીબીડી વેબસાઇટમાંથી)</ref> તકનિકી અને વેપાર સાથે સંકળાયેલા મોટાભાગનાં કાર્યદળો [[દક્ષિણ ઓકલેન્ડ]]ના ઔદ્યોગિક વિસ્તાર સ્થિત છે. ગ્રેટર ઓકલેન્ડનો સૌથી વિશાળ વ્યાપારિક અને ઔદ્યોગિક વિસ્તાર ઓકલેન્ડ શહેરની દક્ષિણપૂર્વે અને માનુકાઉ શહેરની પશ્ચિમે આવેલો છે. આ વિસ્તાર મુખ્યત્વે [[માનુકાઉ બંદર]] અને [[તામાકી નદી]]નાં મુખની સરહદે આવેલો છે. વર્ષ 2003માં ઓકલેન્ડ પ્રાંતનો ગૌણ રાષ્ટ્રીય જીડીપી 47.6 અબજ અમેરિકન ડોલરનો અંદાજવામાં આવ્યો હતો. જે ન્યૂઝિલન્ડનાં રાષ્ટ્રીય જીડીપીની 36 ટકા તેમજ સાઉથ આઈલેન્ડના સમગ્ર ટાપુ કરતા 15 ટકા વધારે હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/reports/analytical-reports/regional-gross-domestic-product.aspx|title=Regional Gross Domestic Product|publisher=[[Statistics New Zealand]]|year=2007|access-date=18 February 2010|archive-date=20 મે 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100520133128/http://www.stats.govt.nz/reports/analytical-reports/regional-gross-domestic-product.aspx|url-status=dead}}</ref> ઓકલેન્ડનો દરજ્જો વિશાળ વ્યાપારિક કેન્દ્ર તરીકેનો છે જે ત્યાંના લોકોની મધ્ય વ્યક્તિગત આવકમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. (પ્રતિ નોકરીયાત વ્યક્તિ પ્રતિ વર્ષ)જે 44,304 [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ ડોલર]] (અંદાજિત 33,000 [[યુએસ ડોલર]] વર્ષ 2005 દરમિયાન હતી. જ્યારે ઓકલેન્ડ સીબીડી પ્રાંતમાં નોકરી કરતા લોકોનાં પગારધોરણે ઊંચા હોય છે.<ref name="income1">[http://www.labourmarket.co.nz/regionalprofile_ak.htm ઓકલેન્ડ રિજનલ પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216045156/http://www.labourmarket.co.nz/regionalprofile_ak.htm |date=2006-12-16 }} ( labourmarket.co.nzમાંથી, વિવિધ સ્રોતોમાંથી કંપોઝ કરી)</ref> લોકોની વ્યક્તિગત મધ્ય આવક (પંદર વર્ષથી ઉપરના તમામ લોકોની પ્રતિવર્ષની સરેરાશ આવક) 22,300 ન્યૂ ઝીલેન્ડ ડોલરની હતી (2001)<ref name="income2">[http://www.emigratenz.org/nz-cities-compared.html કમ્પેરિઝન ઓફ ન્યૂ ઝીલેન્ડ્ઝ સિટિઝ] (ઈએનઝેડ એમિગ્રેશન કન્સલ્ટિંગમાંથી)</ref> જે [[નોર્થ શોર શહેર]] (ગ્રેટર ઓકલેન્ડનો જ એક ભાગ) અને [[વેલિંગ્ટન]] કરતાં ઓછી હતી. ઓકલેન્ડમાં નિત્ય કામ ઉપર જનારા લોકોની સંખ્યા ઘણી વધારે છે. શહેરનાં અન્ય વિસ્તારોમાં પણ ઓફિસોનું પ્રમાણ વધતું જાય છે જેમ કે [[તાકાપુના]] અથવા [[અલ્બાની]] આ ઉપરાંત [[નોર્થ શોર શહેર]]નું પણ ચલણ વધી રહ્યું હોવાને કારણે ઓકલેન્ડ સીબીડી તરફ ધંધાર્થીઓનું ધ્યાન ઘટવા માંડ્યું છે. == શિક્ષણ == ઓકલેન્ડમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ શિક્ષણ સંસ્થાઓ આવેલી છે જેમાંથી કેટલાક તો દેશના વિશાળ વિશ્વવિદ્યાલયો છે. વિદેશી ભાષાઓનાં શિક્ષણ માટે ઓકલેન્ડ એ મુખ્ય કેન્દ્ર છે. અહીં વિશાળ માત્રામાં વિદેશી વિદ્યાર્થીઓ (ખાસ કરીને પૂર્વીય એશિયાઈ વિદ્યાર્થીઓ) થોડા માસ કે વર્ષો માટે અંગ્રેજી ભણવા માટે અથવા તો વિશ્વવિદ્યાલયોમાં ભણવા માટે આવે છે. જોકે, વર્ષ 2003થી સમગ્ર ન્યૂ ઝીલેન્ડની દૃષ્ટિએ આ સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો છે.<ref>[http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/4c2567ef00247c6a4c2567be0008d2f8/4c2567ef00247c6acc2571b900127ca3?OpenDocument સરવે ઓફ ઇન્ગલિશ લેન્ગ્વેજ પ્રોવાઇડર્સ - યર એન્ડેડ માર્ચ 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927234407/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/4c2567ef00247c6a4c2567be0008d2f8/4c2567ef00247c6acc2571b900127ca3?OpenDocument |date=2007-09-27 }} ([[સ્ટેટિસ્ટિક્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ]]માંથી ઓકલેન્ડે રાષ્ટ્રીય પદ્ધતિને અનુસરવાનું માની લીધું છે.)</ref> વર્ષ 2007 સુધી ઓકલેન્ડ વિસ્તારમાં [[એનઝેડક્યુએ]] દ્વારા પ્રમાણિત અંગ્રેજી શીખવતી 50 જેટલી શાળાઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ હતી.<ref>[http://www.englishnewzealand.ac.nz/All%20Schools/AUCKLAND.html ઇન્ગલિશ લેન્ગ્વેજ સ્કુલ્સ ઇન ન્યૂ ઝીલેન્ડ - ઓકલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501234036/http://www.englishnewzealand.ac.nz/All%20Schools/AUCKLAND.html |date=2007-05-01 }} (યાદીની લિંક [[Immigration New Zealand]] વેબસાઇટમાંથી ટાંકવામાં આવી છે.)</ref> ઓકલેન્ડ ખાતે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ મોટી સંખ્યામાં આવેલી છે. શહેરમાં કેટલીક ખાનગી શાળાઓ પણ આવેલી છે. ઓકલેન્ડમાં ત્રણ વિશાળ માધ્યમિક શાળાઓ (પૂર્ણકાલિન વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ) આવેલી છે જેમનાં નામ અનુક્રમે [[રોંગીટોટો કોલેજ]], [[એવોન્ડેલ કોલેજ]], અને [[મેસી હાઇસ્કુલ]] છે. અહીં ન્યૂ ઝીલેન્ડની સૌથી વિશાળ કેથલિક શાળા [[સેન્ટ પિટર્સ કોલેજ]] પણ આવેલી છે. ઓકલેન્ડની મહત્વની ત્રણ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓકલેન્ડ]] (શહેર, તામાકી, ગ્રાફ્ટોન કેમ્પસ અને પડોશનાં કેમ્પસો), [[ઓકલેન્ડ કોલેજ ઓફ એજ્યુકેશન]] (ઇપ્સન અને તાઈ-તોકેરાઉ કેમ્પસ), [[એયુટી]] (શહેર, નોર્થ શોર અને માનાકાઉ કેમ્પસ), આ ન્યૂ ઝીલેન્ડની નવી વિશ્વવિદ્યાલય છે. [[મેસી યુનિવર્સિટી]] (અલ્બાની કેમ્પસ) અને [[માનુકાઉ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી]] (ઓટારા કેમ્પસ), [[યુનિટેક ન્યૂ ઝીલેન્ડ]] (માઉન્ટ આલ્બર્ટ કેમ્પસ) ઓકલેન્ડનાં સૌથી વિશાળ તકનિકી સંસ્થાનો છે. == રહેણાક == કેટલાક વિસ્તારોમાં રહેણાકના પ્રકારો વિભિન્ન હોય છે. અમુક પરાંવિસ્તારોમાં [[સરકારની માલિકીનાં મકાનો]] હોય છે. જે ખાસ કરીને ઓછી આવક ધરાવનારા પડોશી વિસ્તારોમાં હોય છે. તો વળી દરિયાની બરાબર સામે આવેલાં જંગી મકાનો પણ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને આ પ્રકારનાં દ્રશ્યો વાઇતેમાતામાં જોવા મળે છે. પરંપરાગત રીતે ઓકલેન્ડ નિવાસીઓ માટે સૌથી સામાન્ય મકાન બંગલો છે. જેનું માપ સામાન્યતઃ '[[એક ચતુર્થાંશ એકર]]' (1,000 એમ2) હોય છે.<ref name="ARCGRO"/> જોકે આ પ્રકારની અસ્ક્યામતોના ભાગ ન ભરાયેલાં ઘરો સાથે પાડવામાં આવે તે લાંબા સમયથી ચાલતો આવતો નિયમ છે. ઓકલેન્ડનાં લોકોની ઘર માટેની જે પસંદગી છે તેના કારણે અહીં એપાર્ટમેન્ટનો અભાવ છે અને નબળી જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાને કારણે અહીં [[શહેરી અંધાધૂંધી]] સર્જાઈ છે તેમજ વાહનો ઉપરનો વિશ્વાસ વધવા પામ્યો છે. આ બાબત આગળ જતાં પણ ચાલુ જ રહેશે કારણ કે ઓકલેન્ડમાં મોટાભાગના લોકો વસ્તીની ઓછી ગીચતા ધરાવનારા રહેણાક વિસ્તારોમાં રહે છે અને વર્ષ 2050 સુધીમાં પણ તેમનો હિસ્સો અંદાજે 70 ટકાનો જ રહેશે તેવો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે.<ref name="ARCGRO"/> કેટલાક વિસ્તારોમાં ટેનિસ કોર્ટ અને સ્વિમિંગપુલ સહિતનાં પ્લાસ્ટરનાં મોટાં મકાનો બનાવવા માટે વિક્ટોરિયન [[વિલાઓ]] તોડી પાડવામાં આવ્યા છે. જૂની અસ્ક્યામતોને તોડી પાડતી અટકાવવા માટે ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલે સાંસ્કૃતિક વારસાઓ ધરાવતાં પરાં વિસ્તારો અને શેરીઓને રક્ષણ આપ્યું છે. ઓકલેન્ડ ખાતે ઈમારતી લાકડાંમાંથી બનેલાં મકાનો પણ પુષ્કળ પ્રમાણમાં આવેલાં છે. આ લાકડાં ઉપર પૌરાણિક નક્શીકામ અને કોતરણીકામ કરેલું જોવા મળે છે. આ મકાનો પૈકી મોટાભાગનાં મકાનો વિક્ટોરિયન-એડવર્ડિયન શૈલીનાં મકાનો છે.<ref>[http://www.aucklandcity.govt.nz/council/documents/district/Part07a.pdf સેક્શન 7.6.1.2 - સ્ટ્રેટેજી] ([[પીડીએફ]]) ([[ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ]] ડિસ્ટ્રિક્ટ પ્લાન - ઇસ્થમસ સેક્શનમાંથી)</ref> == સરકાર == === સ્થાનિક === {{See also|Auckland Region|Auckland Council}} મહાનગરીય વિસ્તાર [[ઓકલેન્ડ શહેર]]નો બનેલો છે (હાઉરાકી અખાતના ટાપુઓને બાદ કરતા) આ ઉપરાંત તેમાં [[નોર્થ શોર શહેર]], [[વાઇટાકેરે]]નાં શહેરી વિસ્તારો, [[માનુકાઉ]] શહેરો, [[પાપાકુરા જિલ્લો]], [[રોડની]]ના કેટલાંક શહેરી વિસ્તારો અને [[ફ્રેન્કલિન જિલ્લા]]ઓનો સમાવેશ થાય છે. [[ઓકલેન્ડ રિજનલ કાઉન્સિલ]] આ વિસ્તારની [[સ્થાનિક સ્વરાજ સંસ્થા]] છે અને તે વિસ્તારનું ન્યાયિક ક્ષેત્ર પણ છે. વર્ષ 2000ની સાલમાં ન્યૂ ઝીલેન્ડની કેન્દ્ર સરકારને તેમજ ઓકલેન્ડમાં વસતા કેટલાક રહેવાસીઓના સમાદને એવું લાગ્યું કે વિશાળ માત્રામાં રહેલી સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ અને મજબૂત સ્થાનિક સરકારના અભાવે ([[ઓકલેન્ડ રિજનલ કાઉન્સિલ]]માં કે જેની પાસે ખૂબ જ મર્યાદિત સત્તા હતી.) ઓકલેન્ડનો વિકાસ રૂંધાઈ રહ્યો છે. વર્ષ 2007માં અ [[રોયલ કમિશન ઓન ઓકલેન્ડ ગવર્નન્સ]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી<ref>''[http://www.stuff.co.nz/0a11.html4147429a11.html ઓકલેન્ડ ગવર્નન્સ ઇન્ક્વાયરી વેલ્કમ્ડ]'' - [[એનઝેડપીએ]], વાયા 'stuff.co.nz', મંગળવાર 31 જુલાઈ 2007. સુધારો 2007-10-29</ref><ref>''[http://www.infonews.co.nz/news.cfm?l=1&amp;t=97&amp;id=4113 રોયલ કમિશન ઓફ ઇન્ક્વાયરી ફોર ઓકલેન્ડ વેલ્કમ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229014424/http://www.infonews.co.nz/news.cfm?l=1&t=97&id=4113 |date=2007-12-29 }}'' - [[એનઝેડપીએ]], વાયા 'infonews.co.nz', મંગળવાર 31 જુલાઈ 2007. સુધારો 2007-10-29</ref> અને વર્ષ 2009માં તેણે ઓકલેન્ડ માટે સમાન શાસન માળખાની ભલામણ કરી જેમાં સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓને ભેળવી દેવામાં આવી.<ref>''[http://www.scoop.co.nz/stories/PA0903/S00405.htm મિનિસ્ટર રિલિઝિસ રિપોર્ટ ઓફ રોયલ કમિશન]'' - ''[[Scoop.co.nz]]'' , શુક્રવાર 27 માર્ચ 2009</ref> ત્યારબાદ સરકારે એવી જાહેરાત કરી હતી કે વર્ષ 2010 દરમિયાન યોજાનારી ન્યૂ ઝીલેન્ડની સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીમાં ઓકલેન્ડની સ્થાપના "સુપર સિટી" તરીકે કરવામાં આવશે અને તેના માટે એક જ મેયરને ચૂંટી કાઢવામાં આવશે.<ref>{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10565528|title='Super city' to be in place next year, Maori seats axed|publisher=[[The New Zealand Herald]]|first=Edward|last=Gay|date=7 April 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://media.nzherald.co.nz/webcontent/document/pdf/Making%20Ak%20Greater%20final%20media.pdf|title=Making Auckland Greater|format=PDF|date=7 April 2009}}</ref> દરખાસ્ત કરવામાં આવેલી આ ભલામણો પૈકીની કેટલીક [[હજી પણ વિવાદાસ્પદ છે]]. જેમ કે માઓરીનાં પ્રતિનિધિત્વનું સ્વરૂપ, સુપર સિટીનાં વિસ્તારોમાં ગ્રામ્ય સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ ધરાવતા વિસ્તારોનો ઉમેરો અથવા તો તેમની બાદબાકી, ચૂંટાયેલી સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓના સ્થાને સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ દ્વારા અંકુશિત ,સંગઠનોની ભૂમિકા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. === રાષ્ટ્રીય === વર્ષ 1842 અને 1865ની વચ્ચે ઓકલેન્ડ ન્યૂ ઝીલેન્ડની રાજધાની ગતું. [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓકલેન્ડ]]નાં શહેરી કેમ્પસ ખાતે આવેલાં જૂના સરકારી ભવનમાં સંસદ એકત્રિત થાય છે. વર્ષ 1865માં રાજધાની [[વેલિંગ્ટન]] ખાતે ખસેડવામાં આવી. પોતાની વિશાળ વસ્તીને કારણે હાલમાં{{update after|2012|06|reason=Update if new seats established in Auckland region as a result of the 2011 census}} ઓકલેન્ડ ખાતે 21 સામાન્ય મતદાર મંડળો અને 3 માઓરી મતદાર મંડળો છે. વર્ષ 2008 પૂર્વે અહીં 20 મતદાર મંડળો જ હતાં. વર્ષ 2008 દરમિયાન ઓકલેન્ડની વસ્તી વધવાને કારણે બોટાનીની નવી સિટ ઉમેરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2008ની ચૂંટણી સુધી તેર સિટો સત્તાધારી પક્ષ [[નેશનલ પાર્ટી]] ધરાવે છે. આઠ સિટો (કેટલીક સામાન્ય અને એક માઓરી) વિરોધ પક્ષની [[લેબર પાર્ટી]] ધરાવે છે. એક સિટ [[એસીટી પાર્ટી]] અને બે સિટો (બંને માઓરી) [[માઓરી પાર્ટી]] ધરાવે છે. {| class="sortable wikitable" border="1" |- ! મતદાર સંઘ ! સાંસદ ! પક્ષ |- | ઓકલેન્ડ સેન્ટ્રલ | [[નીક્કી કાયે]] | રાષ્ટ્રીય |- | બોટાની | [[પૅન્સી વોન્ગ]] | રાષ્ટ્રીય |- | ઇસ્ટ કોસ્ટ બેયસ | [[મરે મેકકુલી]] | રાષ્ટ્રીય |- | ઇપ્સમ | [[રોડને હાઇડ]] | એસીટી |- | હેલેન્સવિલે | [[જ્હોન કી]] | રાષ્ટ્રીય |- | હુનુઆ | [[પૌલ હચિસન]] | રાષ્ટ્રીય |- | મેન્જેરે | [[સુઆ વિલિયમ સિઓ]] | લેબર |- | માનુકાઉ ઇસ્ટ | [[રોસ રોબર્ટ્સન]] | લેબર |- | માનુરેવા | [[જ્યોર્જ હોકિન્સ]] | લેબર |- | માઉન્ગાકિએકિએ | [[પેસેટા સેમ લોટુલિગા]] | રાષ્ટ્રીય |- | માઉન્ટ આલ્બર્ટ | [[ડેવિડ શિરર]] | લેબર |- | માઉન્ટ રોસ્કિલ | [[ફિલ ગોફ]] | લેબર |- | ન્યૂ લિન | [[ડેવિડ કનલિફ]] | લેબર |- | નોર્થ શોર | [[વેયન મેપ]] | રાષ્ટ્રીય |- | નોર્થ કોટ | [[જ્હોનાથન કોલમેન]] | રાષ્ટ્રીય |- | પાકુરંગા | [[મોરિસ વિલિયમ્સન]] | રાષ્ટ્રીય |- | પાપાકુરા | [[જ્યુડિથ કોલિન્સ]] | રાષ્ટ્રીય |- | રોડની | [[લોકવૂડ સ્મિથ]] | રાષ્ટ્રીય |- | ટે અટાટુ | [[ક્રિસ કાર્ટર]] | લેબર |- | તામાકી | [[એલેન પિશે]] | રાષ્ટ્રીય |- | વાઇતાકિરે | [[પૌલા બેનેટ]] | રાષ્ટ્રીય |- | હૌરાકી-વોલ્કેટો (માઓરી) | [[નાનાઇયા માહુટા]] | લેબર |- | ચામાકી માકાઉરાઉ (માઓરી) | [[પિટા શાર્પલ્સ]] | માઓરી |- | ટે ટાઈ ટોકેરાઉ (માઓરી) | [[હોન હારાવિરા]] | માઓરી |} == પરિવહન == [[ચિત્ર:Devonport Wharf Kea Ferry.jpg|thumb|right|270px|ઓકલેન્ડમાં કેટલાક સ્થળોએ જવા માટે ફેરી એ પ્રખ્યાત જાહેર પરિવહનનું સાધન છે.]] {{Main|Transport in Auckland|Public transport in Auckland}} === પરિવહન પ્રથા === ;રોડ અને રેલવે ઓકલેન્ડમાં મુસાફરી માટે મોટાભાગે ખાનગી વાહનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 2006ના સર્વેક્ષણ પ્રમાણે<ref name="TRAPLAN">{{cite book|title=Auckland Transport Plan - June 2007|year=2007|publisher=[[Auckland Regional Transport Authority]]|pages=8|url=http://www.arta.co.nz/assets/arta%20publications/publications%20page/Auckland%20Transport%20Plan%20June%202007%20-%20section%202.pdf|access-date=2010-08-07|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304085254/http://www.arta.co.nz/assets/arta%20publications/publications%20page/Auckland%20Transport%20Plan%20June%202007%20-%20section%202.pdf|url-status=dead}}</ref> ઓકલેન્ડમાં માત્ર 7 ટકા મુસાફરી જ બસમાં કરવામાં આવતી હતી. જોકે, આ આંકડાઓમાં થોડા ઘણા અંશે વધારો થવા પામ્યો હતો. વર્ષ 2009 સુધી આ અંગે ઓકલેન્ડનો ક્રમ હજી પણ નીચો આવે છે. ઓકલેન્ડમાં પ્રતિવર્ષ માથાદીઠ મુસાફરીની સંખ્યા માત્ર 41ની છે. જ્યારે વેલિંગ્ટનમાં તે ઓકલેન્ડ કરતાં બમણી એટલે કે 91ની અને સિડનીમાં તે 114ની છે.<ref>[http://www.arta.co.nz/assets/arta%20publications/2009/8-0%20134040%20ART%20RTLP%20Draft%202009_hires.pdf ઓકલેન્ડ્ઝ ટ્રાન્સપોર્ટ ચેલેન્જિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525122705/http://www.arta.co.nz/assets/arta%20publications/2009/8-0%20134040%20ART%20RTLP%20Draft%202009_hires.pdf |date=2010-05-25 }} (ધ ડ્રાફ્ટ 2009/10-2011/12 ઓકલેન્ડ રિજનલ લેન્ડ ટ્રાન્સપોર્ટ પ્રોગ્રામ, પાન 8, [[એપીટીએ]]માંથી, માર્ચ 2009. છેલ્લે જોવાઈ 2009-04-10.</ref> રસ્તાઓ બાંધવા ઉપર આપવામાં આવતાં ધ્યાનને કારણે કામના કલાકો દરમિયા [[ટ્રાફિક જામ]]ની સમસ્યા ઊભી થાય છે.<ref name="NIGHT">''[http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10454503 વેલ્કમ ટુ અવર ટ્રાફિક નાઇટમેર]'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , સન્ડે 29 જુલાઈ 2007</ref> ઓકલેન્ડની બસ સેવાઓ બહિઃપ્રકોષ્ઠિક છે [[ગોળાકાર]]માં નહીં. કારણ કે ઓકલેન્ડ એ [[સંયોગી ભૂમિ]] ઉપર આવેલું છે. સપ્તાહને અંતે પણ મોડી રાત્રિની સેવાઓ (દા. ત. પાસ્ટ મિડનાઇટ) ખૂબ જ મર્યાદિત હોય છે. પશ્ચિમ અને દક્ષિણપૂર્વીય ઓકલેન્ડ ખાતે ચાલતી રેલવે સેવાઓમાં પણ લાંબાં અંતરની મુસાફરીઓનાં વિકલ્પો અપૂરતા છે. વર્ષ 2007માં 5.3 અબજ ન્યૂ ઝીલેન્ડ ડોલર ઓકલેન્ડના વિશાળ કક્ષાનાં પ્રોજેક્ટ્સમાં ફાળવવામાં આવ્યાં હતાં. જેની પાછળનો આશય આગામી દાયકામાં ઓકલેન્ડ ખાતેની રેલવે અને જાહેર પરિવહન સેવાઓમાં વધારો કરવાનો હતો. ઉપરોક્ત રકમ કુલ પરિવહન અંદાજપત્રનાં 31 ટકા જેટલી થાય છે.<ref name="WIKI">ઓકલેન્ડનાં પરિવહન [[અને ઓકલેન્ડમાં જાહેર પરિવહન]] [[અંગે આપવામાં આવેલા સંદર્ભો]]</ref><ref>[http://www.arta.co.nz/xxarta/news/media_releasexx.cfm?entryID=B202280C-BCD4-1A24-99B5-C64E69961830 ઓકલેન્ડ ટ્રાન્સપોર્ટ પ્લાન લેન્ડમાર્ક ફોર ટ્રાન્સપોર્ટ સેક્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928061241/http://www.arta.co.nz/xxarta/news/media_releasexx.cfm?entryID=B202280C-BCD4-1A24-99B5-C64E69961830 |date=2007-09-28 }} ([[ઓકલેન્ડ રિજનલ ટ્રાન્સપોર્ટ ઓથોરિટી]]ની વેબસાઇટમાંથી, 11 ઓગસ્ટ 2007)</ref> વર્ષ 2009ના શરૂઆતના તબક્કામાં નવી કેન્દ્ર સરકાર ચૂંટાઈ આવતાં તેણે ધોરીમાર્ગોનું બાંધકામ કરવા ઉપર વિશેષ ભાર આપ્યો અને તેણે [[એઆરટીએ]]ના જાહેર પરિવહનાં આધુનિકીકરણ પેટે લેવામાં આવતાં ઈંધણ કરની જોગવાઈ નાબૂદ કરી.<ref>''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10562220 હોપ્સ ઓફ ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેઇન્સ ફોર કપ ફેડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224212851/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10562220 |date=2019-12-24 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , બુધવાર 18 માર્ચ 2009</ref> સરકારે [[રેલવેનું વીજળીકરણ]] કરવા માટે ભંડોળ આપવાની ખાતરી આપી હોવા છતાં પણ આ અંગેની જાહેર નિવિદાઓ છેલ્લાં એક વર્ષથી પાછી ઠેલવામાં આવી રહી છે. કેટલાક રેલવે સ્ટેશનોનું આધુનિકીકરણ કરવામાં આવ્યું છે જ્યારે [[સંકલિત ટિકિટિંગ]]નાં આધુનિકીકરણ અંગે શંકા છે. ભાવિ ભંડોળના અભાવે એઆરટીએને ઓકલેન્ડ પ્રાંતના રેલવે સ્ટેશનો સરકારના અંકુશમાં સુપરત કરી દેવાની ફરજ પડી છે.<ref>''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10562752 કાઉન્સિલ ટુ ગિવ અપ ઇટ્સ રેલ સ્ટેશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225040609/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10562752 |date=2019-12-25 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શનિવાર 21 માર્ચ 2009</ref><ref>[http://www.stuff.co.nz/national/politics/2278362/The-2b-road-ahead ધ $2 બિલિયન રોડ અહેડ]'' - '' [[ધ ડોમિનિયન પોસ્ટ]], તારીખની જાણ નથી. છેલ્લે જોવાઈ 2009-04-06</ref><ref>''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10562670&amp;pnum=0 રેલ 'ટ્રેન્ચ' વરિઝ ન્યૂ લિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225071233/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10562670&pnum=0 |date=2019-12-25 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શુક્રવાર 20 માર્ચ 2009</ref> ;અન્ય સ્વરૂપો [[ઓકલેન્ડનાં બંદરો]] દેશનાં સૌથી વિશાળ બંદરો પૈકીનાં છે. ન્યૂ ઝીલેન્ડમાં આવતી અને બહાર જતી તમામ વ્યાપારિક પ્રક્રિયા તેમના મારફતે થાય છે મુખ્યત્વે તે ઓકલેન્ડ સીબીડીના ઉત્તરપૂર્વીય આવેલા એકમો મારફતે થતી હોય છે. સામાન્યતઃ બંદર સુધી માલનું આગમન કે તેનું વિતરણ માર્ગો મારફતે કરવામાં આવે છે. ઉપરાંત બંદરમાં રેલવેની પણ સુવિધા છે. ઓકલેન્ડ ક્રૂઝ વહાણો માટેનું પણ મુખ્ય મથક છે. મોટાભાગનાં વહાણો [[પ્રિન્સેસ વ્હાર્ફ]] ઉપર લાંગરવામાં આવે છે. ઓકલેન્ડ સીબીડી [[નોર્થ શોર શહેર]]ના દરિયા કિનારે આવેલા વિસ્તારો સાથે જોડાયેલું છે. આ ટાપુઓ ઉપર વહાણની ફેરીઓ ચાલે છે. ઓકલેન્ડમાં નાનાં સ્થાનિક હવાઇમથકો આવેલા છે અને [[ઓકલેન્ડ હવાઇમથક]] દેશનું સૌથી વ્યસ્ત હવાઇમથક છે. ;નીતિઓ [[ગ્રિફિથ યુનિવર્સિટી]] દ્વારા કરવામાં આવેલાં એક સંશોધન અનુસાર ઓકલેન્ડે છેલ્લાં 50 વર્ષો દરમિયાન વિશ્વમાં સૌથી વધારે માર્ગ પરિવહન આધારિત નીતિઓનું ઘડતર કર્યું છે.<ref name="GRIFF">''[http://www.griffith.edu.au/centre/urp/urp_publications/Issues_Papers/URP_IP5_MeesDodsonAucklandTransport_April, 2006.પીડીએફ બેકટ્રેકિંગ ઓકલેન્ડ: બ્યુરોક્રેટિક રેશનાલિટી એન્ડ પબ્લિક પ્રેફરેન્સિસ ઇન ટ્રાન્સપોર્ટ પ્લાનિંગ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' - મીસ, પૌલ; ડોડ્સન, જાગો; અર્બન રિસર્ચ પ્રોગ્રામ ઇશ્યૂઝ પેપર 5, [[ગ્રિફિથ યુનિવર્સિટી]], એપ્રિલ 2006</ref> 20મી સદીની શરૂઆતમાં જાહેર પરિવહનમાં ધરખમ રીતે ઘટાડો નોંધાવાને કારણે (કે જે વલણ મોટાભાગના પશ્ચિમી રાષ્ટ્રો જેમ કે યુએસમાં પણ જોવાં મળ્યું હતું)<ref>[http://www.publicpurpose.com/ut-usptshare45.htm યુએસ અર્બન પર્સનલ વ્હીકલ એન્ડ પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ માર્કેટ શેર ફ્રોમ 1900] (publicpurpose.com, [[વેન્ડેલ કોક્સ]] કન્સલ્ટન્સીની વેબસાઇટમાંથી)</ref> અને રસ્તાનાં બાંધકામ તેમજ કારની પાછળ નાણાં ખર્ચવાનું પ્રમાણ વધતાં ન્યૂ ઝીલેન્ડ (ખાસ કરીને ઓકલેન્ડ) વાહનની માલિકી ધરાવતા લોકોની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ વિશ્વમાં બીજા ક્રમે આવે છે. અહીં દર 1,000 લોકોએ વાહનોની સંખ્યા 578ની છે.<ref name="vehicle_ownership">[http://www.northshorecity.govt.nz/ સસ્ટેઇનેબલ ટ્રાન્સપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808214531/http://www.northshorecity.govt.nz/ |date=2006-08-08 }} નોર્થ શોર સિટી કાઉન્સિલ વેબસાઇટ</ref> ઓકલેન્ડમાં લોકોને ચાલું કે સાઇકલ ચલાવવી ગમતી નથી જોકે આ પ્રકૃતિને બદલવા માટેનાં ઘણા પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Big steps to change City of Cars">''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10539171 બિગ સ્ટેપ્સ ટુ ચેન્જ સિટી ઓફ કાર્સ]'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શુક્રવાર ઓક્ટોબર 24, 2008</ref><ref name="Big steps to change City of Cars"/> ઉપરાંત રસ્તાનાં બાંધકામમાં ત્રુટિઓ જેવી કે પદયાત્રીઓ અને સાઇકલ સવારો વાઇતેમાટા બંદર પાર કરી શકતા નથી જે આગામી વર્ષોમાં પણ રહેશે જ કારણ કે સામાન્યતઃ સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ આ પ્રકારના ખર્ચાને વ્યવહારુ ગણાવતી નથી.<ref>''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10530271 સાઇકલવે ફોર બ્રિજ કુડ પ્રુવ ટૂ પ્રાઇસી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222092024/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10530271 |date=2019-12-22 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , બુધવાર 3 સપ્ટેમ્બર 2008</ref> [[ચિત્ર:Auckland Harbour Bridge With Flag.jpg|right|thumb|270px|નોર્થ શોર શહેર તરફનો હાર્બર બ્રિજ]] === આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ === [[રાજ્યના ધોરી માર્ગોનું નેટવર્ક]] ઓકલેન્ડનાં શહેરી વિસ્તારોમાં આવેલા શહેરોને ઉત્તરી, દક્ષિણી, ઉત્તરપશ્ચિમી અને દક્ષિણ પશ્ચિમી રસ્તાઓ સાથે જોડે છે. [[ઓકલેન્ડ હાર્બર બ્રિજ]] (ઉત્તરી મોટર માર્ગ) [[નોર્થ શોર શહેર]] તરફ જવા માટેનો મુખ્ય રસ્તો છે અને તે ટ્રાફિકથી ભરચક હોય છે. હાર્બર બ્રિજ ઉપરથી રેલવે, રાહદારીઓ કે સાઇકલ સવારો પસાર થઈ શકતા નથી. જેના માટે વારંવાર અભિયાનો ચલાવવામાં આવ્યા છે. (તાજેતરમાં જ એક અભિયાન 2008માં ચલાવવામાં આવ્યું હતું) અભિયાનમાં આ માળખાની તપાસ કરીને તેને ફરીથી બનાવવા માટેનાં સૂચનો આપવામાં આવ્યાં હતાં. [[સેન્ટ્રલ મોટર વે જંક્શન]] કે જેને તેની જટિલતાને કારણે સ્પગેટી જંક્શન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તે ઓકલેન્ડના બે મુખ્ય મોટરમાર્ગોને જોડતી કડી છે. (સ્ટેટ હાઇવે 1 અને સ્ટેટ હાઇવે 16) ગ્રેટર ઓકલેન્ડમાં આવેલા બે લાંબામાં લાંબા ધોરી માર્ગો [[ગ્રેટ નોર્થ રોડ]] અને [[ગ્રેટ સાઉથ રોડ]] છે. આ રસ્તાઓ રાજ્યનું ધોરી માર્ગોનું નેટવર્ક બન્યું તે પહેલા તે જ દિશામાં બનાવવામાં આવ્યા હતા. ઓકલેન્ડમાં ત્રણ મુખ્ય રેલવે લાઈનો આવેલી છે જે ઓકલેન્ડના મધ્ય ભાગ ખાતે આવેલા [[બ્રિટોમાર્ટ ટ્રાન્સપોર્ટ સેન્ટર]]થી પશ્ચિમ, દક્ષિણ અને મધ્યપૂર્વની દિશામાં દોડે છે. આ તમામ લાઇનોનું અંતિમ સ્ટેશન છે અને તે ફેરી તેમજ બસ સેવાઓ સાથે જોડાયેલું છે. == ભાવિ વિકાસ == [[ચિત્ર:Auckland urban area.png|thumb|270px|right|ઓકલેન્ડમાં વ્યાપેલું શહેરીકરણ ગ્રે રંગમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ આંકડાઓ અંદાજે 2007ના છે.]] [[ચિત્ર:AucklandMuseum edit gobeirne.jpg|thumb|270px|ઓકલેન્ડ વોર મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ]] ઓકલેન્ડમાં બહારથી આવીને સ્થાયી થનારા લોકો તેમજ કુદરતી રીતે નોંધપાત્ર વસ્તી વધારો થવાની શક્યતા છે. (બહારથી આવીને વસવાટ કરનારા લોકો તેમાં એક તૃતિયાંશ ભાગનું અને કુદરતી વસ્તી વધારો તેમાં બે તૃતિયાંશ ભાગનું પ્રદાન કરશે)<ref>[http://www.arc.govt.nz/arc/auckland-region/growth/can-we-stop-growth.cfm કેન વી સ્ટોપ ગ્રોથ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012191829/http://arc.govt.nz/arc/auckland-region/growth/can-we-stop-growth.cfm |date=2007-10-12 }} ([[એઆરસી]]ની વેબસાઇટમાંથી)</ref> અને વર્ષ 2031 સુધીમાં તેની વસ્તી 19 લાખ થવાનો અંદાજ છે.<ref name="STATSNZPOP">[http://www.stats.govt.nz/Publications/PopulationStatistics/mapping-trends-in-the-auckland-region/population-change.aspx સ્ટેટિસ્ટિક્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ] [[સ્ટેટિસ્ટિક્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ]], 2010. સુધારો 2010)</ref><ref name="ARCGRO">[http://www.arc.govt.nz/albany/fms/main/Documents/Auckland/Aucklands%20growth/Auckland%20regional%20growth%20strategy.pdf એક્ઝિક્યુટિવ સમરી] ([[પીડીએફ]]) (ઓકલેન્ડ રિજનલ ગ્રોથ સ્ટ્રેટેજી ડોક્યુમેન્ટ, [[એઆરસી]]માંથી, નવેમ્બર 1999. સુધારો 2007-10-14.</ref> નોંધપાત્ર રીતે વસ્તી વધારો થતો હોઈ તેની મુખ્ય અસર પરિવહન, રહેણાક અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ ઉપર થવાની શક્યતા રહેલી છે. હાલમાં ઘણી માળખાકીય સુવિધાઓ ઉપર વસ્તી વધારાનું દબાણ ચાલી રહ્યું છે. [[ઓકલેન્ડ રિજનલ કાઉન્સિલ]] જેવી કેટલીક સંસ્થાઓ દ્વારા તો એવો પણ ભય વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે કે વિકાસના કારણે [[શહેરી ફેલાવો]] થશે અને તેનાં પરિણામે જરૂરી છે કે આયોજન [[નીતિ]]માં આ બાબતને સકારાત્મક રીતે નોંધવામાં આવે. આના માટે 'પ્રાદેશિક વિકાસ વ્યૂહરચના' અપનાવવામાં આવી છે પરંતુ તેનો હાલમાં જે ઉપયોગ થાય છે તેને આગળ વધારીને તેમાં ભાગ પાડીને તીવ્ર બનાવવામાં મર્યાદાઓ દેખાઈ રહી છે. કારણ કે આ તમામ પરિબળો સામે [[ટકી શકે તેવું]] આ એકમાત્ર પગલું છે.<ref>''[http://portal.jarbury.net/thesis.pdf ફ્રોમ અર્બન સ્પ્રાઉલ ટુ કોમ્પેક્ટ સિટી: એન એનાલિસિસ ઓફ ઓકલેન્ડ્સ અર્બન ગ્રોથ મેનેજમેન્ટ સ્ટ્રેટેજિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070628160540/http://portal.jarbury.net/thesis.pdf |date=2007-06-28 }}'' - આર્બરી, જોશુઆ - એમએ નિબંધ, યુનિવર્સિટી ઓફ ઓકલેન્ડ</ref> શહેરની આનુષંગિક અસ્ક્યામતો<ref name="GREEN">''[http://www.nzherald.co.nz/topic/story.cfm?c_id=139&amp;objectid=10436540 ગ્રીન બેલ્ટ અન્ડર સિજ]'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શનિવાર 28 એપ્રિલ 2007</ref>ના ભાગલા પાડવા જેવી બાબતો ઉપર આ નીતિ કુદરતી રીતે અંકુશ રાખતી હોવાને કારણે તે નીતિ તકરારી સાબિત થઈ છે. 'મહાનગરીય શહેરી મર્યાદાઓ'માં આવેલા આયોજિત દસ્તાવેજો જેવા કે [[જિલ્લા યોજના]]ને કારણે આમ બન્યું છે.<ref>[http://www.aucklandcity.govt.nz/council/documents/growthstrategy/docs/Glossary.pdf ગ્રોથ સ્ટ્રેટેજી: ગ્લોસરી એન્ડ રેફરન્સિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614211325/http://www.aucklandcity.govt.nz/council/documents/growthstrategy/docs/Glossary.pdf |date=2007-06-14 }} ([[પીડીએફ]]) ([[ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ]]માંથી.)</ref> વર્ષ 2006ની વસ્તી ગણતરીમાં આપવામાં આવેલાં અંદાજો અનુસાર મધ્યમ અંદાજો એવો બાંધવામાં આવ્યો છે કે વર્ષ 2031 દરમિયાન શહેરની વસ્તી સતત વધીને 19.3 લાખની થશે. જ્યારે આ જ વસ્તી ગણતરીમાં એવો અંદાજ લગાવાયો છે કે ઊંચા અંદાજ મુજબ શહેરની વસ્તી 2031 સુધીમાં 20 લાખની થવાનો અંદાજ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/Publications/PopulationStatistics/mapping-trends-in-the-auckland-region/population-change.aspx|title=Mapping Trends in the Auckland Region|work=[[Statistics New Zealand]]|access-date=11 March 2010}}</ref> == પ્રખ્યાત જોવાલાયક સ્થળો == ઓકલેન્ડ મહાનગરીય વિસ્તારમાં પ્રવાસીઓનાં આકર્ષણ બનેલા વિસ્તારો અને સીમાચિન્હોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ ;આકર્ષણ અને ઇમારતો * [[ઓકલેન્ડ સિવિક થિયેટર]]- સાસ્કૃતિક ઇમારત આ [[વાતાવરણને લગતું થિયેટર]] છે કે જે ઓકલેન્ડના મધ્ય ભાગમાં આવેલું છે. વર્ષ 2000ની સાલમાં તેની મૂળ સ્થિતિ અનુસાર જ તેનું સમારકામ કરવામાં આવ્યું હતું. * ઓકલેન્ડ અને [[નોર્થ શોર]]ને જોડતો [[હાર્બર બ્રિજ]] આને ઓકલેન્ડની એક નિશાની તરીકે ગણાવી શકાય. * [[ઓકલેન્ડ ટાઉન હોલ]] - પોતાના સંગીત હોલ સાથેની આ ઇમારત વિશ્વમાં શ્રેષ્ઠ ધ્વનિશ્રવણ ક્ષમતા ધરાવતી ઇમારતો પૈકીની એક છે. વર્ષ 1911માં બાંધવામાં આવેલી આ ઇમારતમાં કાઉન્સિલના તેમજ મનોરંજક કાર્યક્રમોનું આયોજન થાય છે. * [[ઓકલેન્ડ વોર મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ]] - [[ઓકલેન્ડ ડોમેઇન]]માં આવેલું વિશાળ અને વિવિધ વસ્તુઓનું પ્રદર્શન કરતું સંગ્રહાલય. તે પોતાની [[નિયો ક્લાસિસ્ટ]] શૈલી માટે જાણીતું છે. * [[આઓટિયા સ્ક્વેર]] - ક્વીન સ્ટ્રીટ ઉપરાંત ઓકલેન્ડનું મહત્વનું કેન્દ્ર તે હસ્તકલા બજાર, મોજમસ્તી અને કળાને લગતા મેળાવડાઓ માટે જાણીતું છે. * [[બ્રિટોમાર્ટ ટ્રાન્સપ્રોટ સેન્ટર]] - શહેરની મધ્યમાં આવેલું મુખ્ય જાહેર પરિવહનનું મથક જે ઐતિહાસિક [[એડવર્ડિયન]] ઇમારતમાં ચલાવવામાં આવે છે. * [[એડન પાર્ક]] - શહેરનું પ્રાથમિક [[રમતનું મેદાન]] કે જે [[રગ્બી યુનિયન]]ની [[ઓલ બ્લેક]] ટીમ અને [[ક્રિકેટ]]ની [[બ્લેક કેપ્સ]] મેચો માટે ઘર સમાન છે. વર્ષ 2011ના રગ્બી વર્લ્ડકપની ફાઇનલ મેચ અહીં રમાવાની છે.<ref>{{cite web|url=http://www.rugbyworldcup.com/destinationnewzealand/news/newsid=2026277.html|title=Venue allocation options a challenge|work=Official RWC 2011 Site|access-date=11 March 2010|archive-date=17 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090917171751/http://www.rugbyworldcup.com/destinationnewzealand/news/newsid=2026277.html|url-status=dead}}</ref> * [[કારંગાહાપે રોડ]] - તેને "કે'રોડ" તરીકે પણ ઓળખવા માં આવે છે. મધ્ય ઓકલેન્ડના ઉપરના ભાગે આવેલી આ શેરી તેનાં દારૂનાં પીઠા, ક્લબો અને નાની-મોટી દુકાનો માટે પ્રખ્યાત છે. * [[કેલી ટાર્લટોન્સ એન્ટાર્કટિક એન્કાઉન્ટર એન્ડ અન્ડરવોટર વર્લ્ડ]] - ખૂબ જ પ્રખ્યાત [[માછલીઘર]] છે તેમજ [[મિશન બે]]ની પૂર્વ વિસ્તારનાં પરાંઓમાં આવેલી એન્ટાર્કટિક વાતાવરણ ધરાવનારી જગ્યા છે. તેનું બાંધકામ વિશાળ યુએજ ટાંકીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેમાં પેન્ગ્વિન, કાચબાઓ, શાર્ક માછલી, ઉષ્ણ કટિબંધની માછલીઓ, કાટાવાળી રે માછલી અને અન્ય દરિયાઈ પ્રાણીઓ પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. * [[એમઓટીએટી]] - ઓકલેન્ડનું પરિવહન અને તકનિકી સંગ્રહાલય. તે [[વેસ્ટર્ન સ્પ્રિંગ્સ]] ખાતે આવેલું છે. * [[માઉન્ટ સ્માર્ટ સ્ટેડિયમ]] - રમતનું મેદાન કે જેનો ઉપયોગ મોટે ભાગે [[રગ્બી લીગ]]ની મેચો માટે અથવા તો [[સોકર]]ની મેચો માટે કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત અહીં ઘણા સંગીતના જલસાઓ પણ યોજવામાં આવે છે. * [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ નેશનલ મેરિટાઇમ મ્યુઝિયમ]] -અહીં ન્યૂ ઝીલેન્ડના દરિયાઈ ઇતિહાસની વસ્તુઓને પ્રદર્શનાર્થે મૂકવામાં આવી છે. આ મ્યુઝિયમ [[વિયાડક્ટ બેસિન]]ની બાજુમાં હોબ્સન વ્હાર્ફ ખાતે આવેલું છે. * [[પોન્સોનબી]] - જાણીતો પરાવિસ્તાર કે જે મધ્ય ઓકલેન્ડની પશ્ચિમે આવેલો છે તે કલાત્મક ચીજ-વસ્તુઓ, કાફે અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતો છે. * [[ક્વીન સ્ટ્રીટ]] - કારંગાહાપે રોડ તરફથી આવતી શહેરની મુખ્ય શેરી જે બંદરથી નીચેની તરફ આવેલી છે. * [[સ્કાય ટાવર]] - [[દક્ષિણ હેમિસ્ફિયર]] ખાતે આવેલી સૌથી ઊંચી ઇમારત. તે{{convert|328|m|ft|0|abbr=on}} ખૂબ જ ઊંચી છે અને તેના ઉપરથી સુંદર વિહંગમ દ્રશ્યો જોઈ શકાય છે. * [[વેક્ટર અરિના]] - ઓકલેન્ડના મધ્ય ભાગમાં આવેલું કાર્યક્રમ કેન્દ્ર જે વર્ષ 2007માં બનાવવામાં આવ્યું હતું. તેની ક્ષમતા 12,000 લોકોની છે અને અહીં મુખ્યત્વે રમતગમત અને સંગીતનાં કાર્યક્રમો યોજાય છે. * [[વિયાડક્ટ બેઝિન]] - શહેરના મધ્ય ભાગમાં આવેલી નૌકા વિહાર અને રહેણાકની જગ્યા. વર્ષ 2000 અને 2003માં અહીં અમેરિકાસ કપ રેગાટાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. * [[વેસ્ટર્ન સ્પ્રિંગ્સ સ્ટેડિયમ]] - કુદરતી [[અર્ધગોળાકાર નાટ્યગૃહ]] છે કે જેનો ઉપયોગ [[સ્પીડવે]], સ્પર્ધાઓ, [[રોક]] તેમજ [[પોપ]] [[સંગીતના જલસા]]ઓ માટે કરવામાં આવે છે. ;સીમાચિન્હો * [[ઓકલેન્ડ ડોમેઇન]] - શહેરનાં સૌથી વિશાળ બગીચાઓ પૈકીનો એક. તે [[સીબીડી]]ની નજીક આવેલો છે અને ત્યાંથી બંદર અને [[રાંગીટોટો]] ટાપુ સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. * [[માઉન્ટ એડન]] - [[જ્વાળામુખી કૃત ટેકરો]] છે અને તેનું [[મુખ]] ઘાસનું બનેલું છે. ઓકલેન્ડ શહેરમાં આવેલી આ સૌથી વધારે કુદરતી જગ્યા છે. અહીંથી સમગ્ર ઓકલેન્ડ 360 ડીગ્રીએ જોઈ શકાય છે. જેના કારણે તે પ્રવાસીઓમાં ખૂબ જ પ્રખ્યાત બન્યો છે. * [[માઉન્ટ વિક્ટોરિયા]] - [[નોર્થ શોર શહેર]]માં આવેલો જ્વાળામુખી કૃત પહાડ. અહીંથી ઓકલેન્ડને સારી રીતે જોઈ અને માણી શકાય છે. ડેવનપોર્ટ ફેરી ટર્મિનલથી ચાલીને અવાય તેટલા અંતરે રહેલો આ પહાડ ઇતિહાસમાં સીધાં ચઢાણવાળો પહાડ મનાય છે અને તે [[નોર્થ હેડ]]ની નજીક આવેલો છે. * [[વન ટ્રી હિલ]] (માઉંગાકિયેકિયે) - જ્વાળામુખી ક-ત ખડક કે જે અંતરિયાળ પરાંવિસ્તારો અને દક્ષિણે ક્ષિતિજનું દર્શન કરાવે છે. અહીં એક પણ ઝાડ આવેલું નથી (રાજકીય દાવપેચમાં કરવામાં આવેલા હુમલાને કારણે જૂનું ઝાડ નાશ પામ્યું હતું) તેમ છતાં પણ તેને [[સ્મારક સ્તંભ]]નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. * [[રાંગી ટોટો ટાપુ]] - [[વાઇતે માટા બંદર]]ના પ્રવેશ દ્વારનું રક્ષણ કરે છે અને પૂર્વીય ક્ષિતિજોનું નિર્માણ કરે છે. * [[વાઇહેકે ટાપુ]] - [[હાઉરાકી અખાત]] ખાતે આવેલો બીજા ક્રમનો સૌથી વિશાળ ટાપુ. તે પોતાના દરિયા કિનારાઓ, જંગલો, દ્રાક્ષના બગીચાઓ અને ઓલિવની ખેતી માટે જાણીતો છે. [[ચિત્ર:View from Sky Tower Akl.jpg|thumb|600px|center|સ્કાય ટાવર ઉપરથી દેખાતું 360 ડિગ્રીનું દ્રશ્ય જેમાં સીબીડીનાં પણ ઘણાં સીમા ચિન્હો દેખાય છે.]] == આ પણ જુઓ == {{Portal|New Zealand}} * [[1998ની ઓકલેન્ડની વીજ કટોકટી]] * [[ઓકલેન્ડ શહેર]] * [[પૂર્વ ઓકલેન્ડ]] * [[જાફા]] (ઓકલેન્ડવાસીઓ માટે વપરાતો અશિષ્ટ શબ્દપ્રયોગ, આ લેખમાં ઓકલેન્ડવાસીઓના કાયમી ઠસ્સાની માહિતી પણ આપવામાં આવી છે.) * [[દક્ષિણ ઓકલેન્ડ]] * [[ઓકલેન્ડનાં પરાંવિસ્તારો]] == સંદર્ભો == {{Refbegin}}{{Reflist|2}}{{Refend}} == વધું વાંચન == * {{cite book | author= Gordon McLauchlan| title= The Illustrated Encyclopedia of New Zealand | publisher = David Bateman Ltd, Glenfield, NZ | year= 1992| isbn=1-86953-007-1}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons|Auckland}} * [http://www.aucklandnz.com/ ઓકલેન્ડ] - મુલાકાતી-આધારિત અધિકૃત વેબસાઇટ * [http://www.newzealand.com/travel/destinations/regions/auckland/auckland.cfm ] - ઓકલેન્ડ ટ્રાવેલ ગાઇડ - NewZealand.com (મુલાકાતીઓ માટે ન્યૂ ઝીલેન્ડની અધિકૃત માર્ગદર્શિકા અને માહિતી) * [http://www.teara.govt.nz/Places/Auckland/en ઓકલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228062211/http://www.teara.govt.nz/Places/Auckland/en |date=2009-02-28 }} ઇન ટે અરા ધ એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ ન્યૂ ઝીલેન્ડ * [http://maps.arc.govt.nz/website/maps/default.htm મેપ્સ એન્ડ એરિયલ ફોટોઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208095244/http://maps.arc.govt.nz/website/maps/default.htm |date=2006-12-08 }} ([[એઆરસી]] નક્શાની વેબસાઇટમાંથી) {{Territorial Authorities of New Zealand}} {{New Zealand topics}} {{Commonwealth Games Host Cities}} [[શ્રેણી:ઓકલેન્ડ]] [[શ્રેણી:1840માં વસેલી વધુ વસ્તીવાળી જગ્યાઓ]] [[શ્રેણી:ન્યૂ ઝીલેન્ડનાં બંદરો ધરાવતાં શહેરો]] [[શ્રેણી:ન્યુઝીલેન્ડ]] [[શ્રેણી:કોમનવેલ્થ ગેમ્સનાં યજમાન શહેરો]] [[શ્રેણી:સંયોગી ભૂમિઓ]] [[શ્રેણી:ન્યૂ ઝીલેન્ડની ભૂતપૂર્વ રાજધાનીઓ]] iok29d8n81vd6qammlczbn8l4hnkp8y 0 26807 901788 856502 2026-06-24T17:34:13Z ~2026-36630-56 87935 મેં એમાં જે પણ લખ્યું છે તે માં હું જવાબદાર નથી 901788 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સંડેર | state_name = ગુજરાત | district = પાટણ | taluk_names = [[પાટણ તાલુકો|પાટણ]] | latd = 23.850809 | longd= 72.114838 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''સંડેર (તા. પાટણ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[ પાટણ જિલ્લો| પાટણ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[પાટણ તાલુકો| પાટણ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. સંડેર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. સંડેર ગામના મોટા ભાગના લોકો શિક્ષિત છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]],[[માધ્યમિક શાળા]],[[હોસ્પિટલ]], [[પંચાયતઘર]], [[બેંક|ડિસ્ટ્રિક બેંક]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામમાં સંડૅરી માતાનું મંદિર આવેલુ છે. તેમાં એક મોટું ભોંયરું આવેલું છે જેમાંથી પાટણમાં આવેલા સહ્સ્ત્રલીંગ તળાવમાં નીકળી શકાય તેવુ હતુ. જેથી રાજા સકંટ સમયે સુરક્ષિત બચી શકે છે. અને સંડેર ગામનો વિકાસ ખૂબ ઝડપી થાય છે એનું કારણ ત્યાંના લોકો છે અને સંડેર ગામમાં હેરિટેજ ટેમ્પલ એટલે કે લાલભારથી મહારાજ નું આવે લૂ છે આ મંદિર લગભગ 11 મી સદી નું છે અને સંડેર ગામ પાટણ જિલ્લામાં ઊંચા સ્તરે પહોંચ્યું છે અને આ ગામમાં સ્વછતા નું કામ ખુબજ ચાલી રહ્યુ છે {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:પાટણ તાલુકો]] n6932o34r3k2zmv46l54ymfmf6e8753 901789 901788 2026-06-24T17:38:12Z ~2026-36630-56 87935 No interest 901789 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સંડેર | state_name = ગુજરાત | district = પાટણ | taluk_names = [[પાટણ તાલુકો|પાટણ]] | latd = 23.850809 | longd= 72.114838 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''સંડેર (તા. પાટણ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[ પાટણ જિલ્લો| પાટણ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[પાટણ તાલુકો| પાટણ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. સંડેર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. સંડેર ગામના મોટા ભાગના લોકો શિક્ષિત છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]],[[માધ્યમિક શાળા]],[[હોસ્પિટલ]], [[પંચાયતઘર]], [[બેંક|ડિસ્ટ્રિક બેંક]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામમાં સંડૅરી માતાનું મંદિર આવેલુ છે. તેમાં એક મોટું ભોંયરું આવેલું છે જેમાંથી પાટણમાં આવેલા સહ્સ્ત્રલીંગ તળાવમાં નીકળી શકાય તેવુ હતુ. જેથી રાજા સકંટ સમયે સુરક્ષિત બચી શકે છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:પાટણ તાલુકો]] bnv5cd4xt1jio80qh9ur47ldki1dd4y 901794 901789 2026-06-25T07:08:43Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/~2026-36630-56|~2026-36630-56]] ([[User talk:~2026-36630-56|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 748183 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સંડેર | state_name = ગુજરાત | district = પાટણ | taluk_names = [[પાટણ તાલુકો|પાટણ]] | latd = 23.850809 | longd= 72.114838 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''સંડેર (તા. પાટણ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[ પાટણ જિલ્લો| પાટણ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[પાટણ તાલુકો| પાટણ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. સંડેર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. સંડેર ગામના મોટા ભાગના લોકો શિક્ષિત છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]],[[માધ્યમિક શાળા]],[[હોસ્પિટલ]], [[પંચાયતઘર]], [[બેંક|ડિસ્ટ્રિક બેંક]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામમાં સંડૅરી માતાનું મંદિર આવેલુ છે. તેમાં એક મોટું ભોંયરું આવેલું છે જેમાંથી પાટણમાં આવેલા સહ્સ્ત્રલીંગ તળાવમાં નીકળી શકાય તેવુ હતુ. જેથી રાજા સકંટ સમયે સુરક્ષિત બચી શકે છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:પાટણ તાલુકો]] mteyfs93kjrqi2l1ees75kg1smrg7af 0 28504 901779 901638 2026-06-24T15:32:47Z Patil Divya 87933 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 901779 wikitext text/x-wiki [[File:Observación de aves en Nador.JPG|right|250px|thumb|મોરોક્કાના વિદ્યાર્થીઓ મોરોક્કામાં વર્લ્ડ વેટલેન્ડ્સ ડે દરમિયાન એસઇઓ(SEO)/બર્ડલાઇફ દ્વારા આયોજિત પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન પક્ષીઓ નિહાળી રહ્યાં છે]] '''પર્યાવરણીય શિક્ષણ''' (EE) એ પ્રાકૃતિક પર્યાવરણ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે અને સાતત્યપૂર્ણ રીતે જીવવા મનુષ્ય કેવી રીતે વ્યવહાર અને નિવસનતંત્ર સાથે સમાયોજન સાધે છે તેનું શિક્ષણ આપવાનો સંગઠિત પ્રયાસ છે. આ શબ્દનો પ્રયોગ શાળાકીય વ્યવસ્થામાં પ્રાથમિકથી લઈને માધ્યમિક બાદના શિક્ષણમાં શિક્ષણ આપવા માટે થાય છે. જોકે, કેટલીક વખત સામાન્ય જનતા તથા અન્ય દર્શકવર્ગમાં જાગૃતિ ફેલાવવાના પ્રયાસરૂપે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં લેખિત સામગ્રી, વેબસાઇટ, માધ્યમોના અભિયાનો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. સંબંધિત શિક્ષણમાં આઉટડોર શિક્ષણ અને પ્રાયોગિક શિક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ એ શીખવાની એક પ્રક્રિયા છે, જે પર્યાવરણ અને તેને સંબંધિત પડકારો વિશે લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવે છે, તે પડકારોનો સામનો કરવા માટેની આવશ્યક આવડતો તથા કૌશલ્યોને વિકસાવે છે અને જવાબદારીપૂર્વકનાં પગલાં લેવા માટેનાં વલણ, પ્રેરણા તથા પ્રતિબદ્ધતાને પ્રોત્સાહિત કરે છે. (યુનેસ્કો (UNESCO), ટબિલિસિ ઘોષણા, 1978). ==ઇઇ (EE)નું કેન્દ્રબિંદુ== ઇઇ (EE) મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકે છેઃ * પર્યાવરણ તથા પર્યાવરણીય પડકારો અંગે જાગૃતિ અને સંવેદનશીલતા * પર્યાવરણ તથા પર્યાવરણીય પડકારો વિશે જ્ઞાન અને સમજ * પર્યાવરણને લઈને અભિગમ ચિંતા તથા પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી રાખવામાં મદદરુપ થવું * પર્યાવરણીય સમસ્યાઓના શમન માટે કૌશલ્ય * પ્રવર્તમાન જ્ઞાન અને પર્યાવરણ સંબંધિત કાર્યક્રમોના અભ્યાસમાં સામેલગીરી ==ઇતિહાસ== પર્યાવરણીય શિક્ષણનો પાયો 18મી સદીમાં નંખાયો હતો, જ્યારે જીન-જેક્સ રુસોએ પર્યાવરણ ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા શિક્ષણના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે.[[Emile: or, On Education]] ઘણાં દાયકાઓ બાદ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં જન્મેલા પ્રકૃતિવિદ્ લૂઈસ અગાસીઝે વિદ્યાર્થીઓને ‘પુસ્તકોનો નહીં, પ્રકૃતિનો અભ્યાસ’ કરવા માટે પ્રોત્સાહન પૂરું પાડ્યું અને રુસોની વિચારધારાને સમર્થન આપ્યું.<ref>[http://www.ucmp.berkeley.edu/history/agassiz.html Berkeley.edu]</ref> આ બંને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓએ પર્યાવરણીય શિક્ષણના કાર્યક્રમનો પાયો નાંખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. આ કાર્યક્રમ પ્રકૃતિ અભ્યાસ તરીકે ઓળખાય છે, જે 19મી સદીના અંત ભાગ અને 20મી સદીના પ્રારંભિક ગાળા દરમિયાન આકાર પામ્યો. પ્રકૃતિ અભ્યાસ આંદોલનમાં વિદ્યાર્થીઓ કુદરતની કદર કરે અને પ્રાકૃતિક જગત તરફનો તેમનો ઝોક વિકસે તે માટે નૈતિક શિક્ષણ અને પૌરાણિક કથાઓનો આધાર લેવાતો હતો.<ref>બિલ ક્રોનન, [http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_15_child_in_the_garden.htm WilliamCronon.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118100712/http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_15_child_in_the_garden.htm |date=2010-11-18 }}</ref> કોર્નેલ યુનિવર્સિટી ખાતેના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ નેચર સ્ટડીના વડા અન્ના બોટ્સફોર્ડ કોમસ્ટોક પ્રકૃતિ અભ્યાસ આંદોલનમાં મહત્વની હસ્તી હતાં અને તેમણે 1911માં ‘હેન્ડબુક ફોર નેચર સ્ટડી’ નામનું પુસ્તક લખ્યું, જેમાં બાળકોને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું જ્ઞાન પૂરું પાડવા માટે પ્રકૃતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[138] ^ આઇબિડ</ref> કોમસ્ટોક અને લિબર્ટી હાઇડ બેઇલી જેવા આંદોલનના અન્ય નેતાઓને કારણે પ્રકૃતિના અભ્યાસને સામુદાયિક નેતાઓ, શિક્ષકો અને વિજ્ઞાનીઓનો અભૂતપૂર્વ સહયોગ સાંપડ્યો તથા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બાળકોનો અભ્યાસક્રમ બદલવામાં પણ આ આંદોલનકર્તાઓનું પ્રદાન નોંધનીય રહ્યું. 1920 અને 1930ના દાયકા દરમિયાન મહામંદી અને ડસ્ટ બાઉલના પરિણામે પર્યાવરણીય શિક્ષણનો નવો જ પ્રકાર - ‘સંરક્ષણ શિક્ષણ’ (કન્ઝર્વેશન એજ્યુકેશન) અસ્તિત્વમાં આવ્યો. સંરક્ષણ શિક્ષણ પ્રાકૃતિક અભ્યાસ કરતાં વેજ્ઞાનિક તાલીમ ઉપર વધુ ભાર મૂકતું હોવાથી તે પ્રકૃતિ અભ્યાસ કરતાં અલગ જ પ્રકારે પ્રાકૃતિક જગતના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે.<ref>બિલ ક્રોનન, [http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_16_planning_against_disaster.htm WilliamCronon.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118100901/http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_16_planning_against_disaster.htm |date=2010-11-18 }}</ref> તે સમયગાળા દરમિયાન સંરક્ષણ શિક્ષણ સામાજિક, આર્થિક અને પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મદદ કરનારું વેજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન અને આયોજનનું મહત્વનું ઉપકરણ હતું. 1960ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 1970ના દાયકાના પ્રારંભિક ગાળામાં વેગવંતુ બનનારું આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ આંદોલન મૂળ પ્રકૃતિ અભ્યાસ અને સંરક્ષણ શિક્ષણનો જ એક ભાગ છે. આ ગાળા દરમિયાન નાગરિક અધિકાર, વિએટનામ યુદ્ધ અને શીતયુદ્ધ જેવી ઘટનાઓ બની, જેના કારણે અમેરિકનો એકબીજાના તથા અમેરિકન સરકારના વિરોધીઓ બન્યાં. જોકે, મોટાભાગનાં લોકો કિરણોત્સર્ગના પ્રસારથી તથા રાચેલ કાર્સનની ‘સાઇલન્ટ સ્પ્રિંગ’માં ઉલ્લેખાયેલા રાસાયણિક જંતુનાશકોથી ભયભીત થઈ ઊઠ્યા અને વાયુ પ્રદૂષણ અને કચરાની અતિશયતાને કારણે લોકોમાં તેમના આરોગ્ય અને પર્યાવરણ બાબતે એકસમાન ચિંતા જન્મી, જેના કારણે અસ્તિત્વમાં આવેલા સૈદ્ધાંતિક માર્ગને પર્યાવરણવાદ કહેવામાં આવે છે. એક નવા આંદોલન સ્વરૂપે પર્યાવરણીય શિક્ષણ વિશેનો પ્રથમ લેખ 1969માં ફી ડેલ્ટા કપ્પનમાં પ્રકાશિત થયો. જેના લેખક જેમ્સ એ. સ્વાન હતા. <ref>સ્વાન, જે.એ. (1969 સપ્ટેમ્બર ધ ચેલેન્જ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન. ફિ ડેલ્ટા કપ્પાન, 51, 26-28.</ref>‘પર્યાવરણીય શિક્ષણ’ની પરિભાષા સૌપ્રથમ એજ્યુકેશનલ ડાઇજેસ્ટમાં માર્ચ, 1970માં પ્રકાશિત થઈ, જે વિલિયમ સ્ટેપ દ્વારા લખવામાં આવી હતી.<ref>સ્ટાપ, ડબલ્યુ વગેરે (1970, માર્ચ) . ધ કન્સેપ્ટ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન એજ્યુકેશન ડાઇજેસ્ટ, 35(7), 8-10.</ref> આગળ જતાં સ્ટેપ યુનેસ્કોમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના પ્રથમ ડિરેક્ટર બન્યા અને ત્યાર બાદ ગ્લોબલ રિવર્સ ઇન્ટરનેશનલ નેટવર્કના પણ તેઓ ડિરેક્ટર બન્યા. આખરે, પર્યાવરણની સમસ્યાઓ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવાના આશયથી 22મી એપ્રિલ, 1970ના રોજ સૌપ્રથમ વખત [[પૃથ્વી]] દિનની ઉજવણી કરવામાં આવી, જેણે આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ આંદોલન માટે માર્ગ તૈયાર કર્યો. બાદામાં, તે જ વર્ષે પ્રમુખ નિક્સને પર્યાવરણીય શિક્ષણ અધિનિયમને સ્વીકૃતિ આપી દીધી, જેનો આશય K-12 શાળાઓમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણનું સંઘટન કરવાનું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |title=EElink.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611235103/http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |url-status=dead }}</ref> ત્યાર પછી શિક્ષકોને સંસાધનો પૂરાં પાડીને તથા પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમોને ઉત્તેજન આપીને પર્યાવરણ અંગેની જાગૃતિ વધારવા માટે 1971માં નેશનલ એસોસિએશન ફોર એન્વાયર્મેન્ટલ એજ્યુકેશન (હવે નોર્થ અમેરિકન એસોસિએશન ફોર એન્વાયર્મેન્ટલ એજ્યુકેશન)ની રચના કરવામાં આવી. 1972માં સ્ટોકહોમ, સ્વિડનમાં માનવ પર્યાવરણ પર આયોજિત યુએન (UN) કોન્ફરન્સમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણને વૈશ્વિક પર્યાવરણીય સમસ્યાઓનો સામનો કરવા માટેનું આવશ્યક ઉપકરણ જાહેર કરવામાં આવ્યું. ત્યાર પછી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પર્યાવરણીય શિક્ષણને માન્યતા મળી. ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ એજ્યુકેશન સાયન્ટિફિક એન્ડ કલ્ચરલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (યુનેસ્કો (UNESCO)) અને યુનાઇટેડ નેશન્સ એન્વાયર્મેન્ટ પ્રોગ્રામ (યુએનઇપી (UNEP)) એ ત્રણ મહત્ત્વની જાહેરાતો કરી, જે પર્યાવરણીય શિક્ષણના પ્રવાહની માર્ગદર્શક બની રહી. ===સ્ટોકહોમ ઘોષણા=== 5-16 જૂન, 1972 – માનવ પર્યાવરણ પર [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]] સંમેલનની ઘોષણા. આ દસ્તાવેજ ‘વિશ્વનાં લોકોને માનવ પર્યાવરણના સંરક્ષણ અને ઉત્થાન માટે પ્રેરિત કરી શકે અને માર્ગદર્શન આપી શકે’ તે માટે 7 ઘોષણાઓ તથા 26 સિદ્ધાંતોનો બનેલો હતો. ===બેલગ્રેડ ચાર્ટર=== 13-22 ઓક્ટોબર, 1975 – ધ બેલગ્રેડ ચાર્ટર બેલગ્રેડ, યુગોસ્લાવિયા ખાતે યોજાયેલી પર્યાવરણીય શિક્ષણ પરની આંતરરાષ્ટ્રીય વર્કશોપનું પરિણામ હતું. બેલગ્રેડ ચાર્ટરની રચના સ્ટોકહોમ ઘોષણા પરથી કરવામાં આવી હતી અને તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમનાં લક્ષ્યો, ઉદ્દેશો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને જોડે છે. તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ માટે શ્રોતાઓને પરિભાષિત કરે છે, જેમાં સામાન્ય જનતાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ===ટબિલિસી ઘોષણા=== 14-26 ઓક્ટોબર, 1977 – ટબિલિસી ઘોષણામાં ‘વિશ્વના પર્યાવરણના સંરક્ષણ તથા સુધારણા માટે તથા વિશ્વના સમુદાયોના સુદૃઢ અને સંતુલિત વિકાસમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને સર્વસંમતિથી સ્વીકારવામાં આવી છે.’ ટબિલિસી ઘોષણાએ સ્ટોકહોમ ઘોષણા તથા બેલગ્રેડ ચાર્ટરમાં આધુનિક સુધારણા તથા નવાં લક્ષ્યો, ઉદ્દેશ્યો, વિશેષતાઓ અને પર્યાવરણીય શિક્ષણના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના સમન્વય દ્વારા તેમને સ્પષ્ટ કરી. તે દાયકા બાદ, 1977માં, ટબિલિસીમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણ અંગે યોજાયેલા આંતર સરકારી સંમેલનમાં જ્યોર્જિયાએ વૈશ્વિક પર્યાવરણના સંરક્ષણ તથા સુધારણામાં પર્યાવરણીય શિક્ષણની ભૂમિકા ઉપર ભાર મૂક્યો અને પર્યાવરણીય શિક્ષણ માટે ઢાંચો તથા માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાની માંગણી કરી. સંમેલને પર્યાવરણીય શિક્ષણની ભૂમિકા, લક્ષ્ય અને લક્ષણો પ્રસ્તુત કર્યા તથા તેના માટે અનેક લક્ષ્યો અને સિદ્ધાંતો પૂરાં પાડ્યાં. ==અમેરિકામાં આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ== 1970ના દાયકા બાદ, પર્યાવરણીય શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્યરત બિનસરકારી સંગઠનોનું સતત ગઠન અને વિકાસ થતા રહ્યા, તથા વર્ગખંડોમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણ આપતા શિક્ષકોની સંખ્યા વધી ગઈ અને આ આંદોલનને મજબૂત રાજકીય સમર્થન મળ્યું. યુનાઇટેડ સ્ટેટ કોંગ્રેસે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ અધિનિયમ 1990ને સ્વીકૃતિ આપી દીધી, તે આગળ વધવાની દિશામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલું હતું. તેના પરિણામસ્વરુપે પર્યાવરણીય શિક્ષણનું કાર્યાલય યુ.એસ. એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સીમાં બનાવવામાં આવ્યું અને ઇપીએ (EPA)ને ફેડરલ સ્તરે પર્યાવરણીય શિક્ષણ સંબંધિત પહેલ કરવાની પરવાનગી મળી ગઈ.<ref>{{Cite web |url=http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |title=EElink.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611235103/http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |url-status=dead }}</ref> ==અમેરિકામાં પૂર્વ ઇતિહાસ== અમેરિકામાં પ્રકૃતિ શાસ્ત્ર, સંરક્ષણ શિક્ષણ અને શાળા અભિયાન એ પર્યાવરણીય શિક્ષણનો પૂર્વ ઇતિહાસ હતા. પ્રકૃતિ અભ્યાસ બાહ્ય અન્વેષણ (રોધ 1978) સાથે શૈક્ષણિક દ્રષ્ટિકોણને એકીકૃત કરતો હતો. સંરક્ષણ શિક્ષાએ કુદરતી સંસાધનોના દુરુપયોગ તરફ જાગૃતિ વિકસાવી. જ્યોર્જ પર્કિન્સ માર્શે માનવતાના અભિન્ન અંગ રુપે પ્રાકૃતિક જગત ઉપર વક્તવ્ય આપ્યું. યુ.એસ. ફોરેસ્ટ સર્વિસ અને ઇપીએ (EPA) જેવી સરકારી એજન્સીઓ પણ સંરક્ષણના એજન્ડા પર ભાર મૂકી રહી હતી. સંરક્ષણના આદર્શો હજી પણ પર્યાવરણીય શિક્ષણને માર્ગદર્શન પૂરું પાડી રહ્યા હતા. સ્કૂલ કેમ્પિંગએ પર્યાવરણ સાથે સંસર્ગ હતો અને શૈક્ષણિક ઉદેશ માટે વર્ગખંડના બહારના સંસાધનોનો ઉપયોગ હતો. આ પૂર્વ ઇતિહાસનો વારસો હજી પણ પર્યાવરણીય શિક્ષણના ઊભરતા ક્ષેત્રમાં મોજૂદ છે. ==પરિચય== પરંપરાગત K-12 અભ્યાસક્રમમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણને વૈકલ્પિક વિષય માનવામાં આવે છે. પ્રારંભિક શાળા કક્ષાએ પર્યાવરણીય શિક્ષણ [[વિજ્ઞાન|વિજ્ઞાન]] સંવર્ધન અભ્યાસક્રમ, પ્રાકૃતિક ઐતિહાસિક સ્થળોનું ભ્રમણ, સામુદાયિક સેવા પરિયોજનાઓ અને બાહ્ય વિજ્ઞાન વિદ્યાલયોનું સ્વરુપ લઈ શકે છે. ઇઇ (EE)ની નિયમાવલિ નાગરિકોને પર્યાવરણ સંદર્ભે ઊંડી જાણકારી પૂરી પાડતા શાળા અને સંગઠનોના પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમના વિકાસ અને સુધારણામાં મદદ કરે છે. શાળા સંબંધિત ઇઇ (EE) નીતિઓ ત્રણ મુખ્ય ભાગો પર ધ્યાન આપે છેઃ અભ્યાસક્રમ, હરિયાળી સુવિધાઓ અને તાલીમ. શાળાઓ ઇઇ (EE) નીતિના પૂરતા ભંડોળ દ્વારા પર્યાવરણીય શિક્ષણને તેમના અભ્યાસક્રમમાં સંકલિત કરી શકે છે. આ અભિગમ કે જેને "પર્યાવરણને શિક્ષણ માટે એક સંકલિત સંદર્ભ" તરીકે ઉપયોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તે પર્યાવરણીય શિક્ષણને મુખ્ય વિષયોની અંદર દાખલ કરે છે અને આમ પર્યાવરણીય શિક્ષણ કળા, જિમ અથવા સંગીત જેવા અન્ય વિષયોમાંથી સમય લેતો નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthday.net/lessonplans |title=Earthday.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100926074944/http://earthday.net/lessonplans |url-status=dead }}</ref> વર્ગખંડમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના અભ્યાસક્રમ માટે આર્થિક સહાય સિવાય પર્યાવરણીય શિક્ષણની નિયમાવલિ વ્યવહારિક બાહ્ય શિક્ષણ માટે આર્થિક સંસાધનો પણ ફાળવે છે. આ પ્રવૃત્તિઓ અને શિક્ષણ ‘પ્રકૃતિ ઉણપ વિકાર’નો સામનો કરવામાં અને તેને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને સાથે જ વધુ સ્વસ્થ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહિત કરે છે. હરિત શાળાઓ અથવા હરિત સુવિધાનો પ્રચાર એ પર્યાવરણીય શિક્ષણનો બીજો મુખ્ય ભાગ છે. હરિત શાળા સુવિધાઓનો ખર્ચ પરંપરાગત શાળા ઉભી કરવાના ખર્ચની તુલનાએ 2 ટકા જેટલો વધુ હોય છે પરંતુ આવી ઊર્જા કાર્યક્ષમ ઇમારતમાંથી કેટલાક વર્ષોમાં જ વળતર મળવાનું શરૂ થઇ જાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthday.net/greenschools |title=Earthday.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923111248/http://earthday.net/greenschools |url-status=dead }}</ref> પર્યાવરણીય શિક્ષણની નીતિઓ હરિત શાળાઓ માટેના પ્રારંભિક ખર્ચની પ્રમાણમાં નાની સમસ્યાઓ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. હરિત શાળાઓની નીતિઓ આધુનિકીકરણ, નવીનીકરણ કે વિદ્યાલયની સુવિધાઓની જાળવણી માટે ભંડોળ પણ પૂરું પાડે છે. વધુમાં, સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ સારા ભોજનનો વિકલ્પ પણ હરિત શાળાઓનું પ્રમુખ પાસું હોય છે. નીતિઓમાં વિશેષપણે શાળામાં સ્થાનિક ધોરણે ઉગાડવામાં આવેલી ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત ચીજોમાંથી તૈયાર તાજા બનાવેલા ખોરાક પર વધુ ભાર મૂકે છે. માધ્યમિક શાળાઓમાં પર્યાવરણનો અભ્યાસક્રમ વિજ્ઞાન અંતર્ગત જ કે વિદ્યાર્થીઓની રુચિના આધારે કેન્દ્રિત વિષય હોઈ શકે છે. સ્નાતક કે સ્નાતક પછીના સ્તરે તેને શિક્ષણ, પર્યાવરણીય અભ્યાસ, પર્યાવરણ વિજ્ઞાન અને નીતિ, પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન કે માનવ/સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિ કાર્યક્રમો હેઠળ પોતાના જ એક ક્ષેત્રના રૂપમાં જોઈ શકાય છે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ વર્ગખંડની અંદરની પાઠ યોજના સુધી જ પ્રતિબંધિત નથી. બાળકો જે પર્યાવરણમાં જીવી રહ્યા છે તેનું જ્ઞાન આપવાના વિવિધ રસ્તાઓ છે. વિદ્યાલયના પ્રાંગણમાં અનુભવ પર આધારિત શિક્ષણ તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની પ્રત્યક્ષ મુલાકાતથી લઈને વિદ્યાલય બાદ હરિત ક્લબો અને વિદ્યાલય સ્તરની ચિરસ્થાયી યોજનાઓ સુધી, પર્યાવરણ એક એવો વિષય છે જે સુલભતાપૂર્વક અને સરળતાપૂર્વક પ્રાપ્ય છે. વળી, પૃથ્વી દિનની ઉજવણી કે ઇઇ (EE) સપ્તાહમાં ભાગ લેવો (જે નેશનલ એન્વાયર્મેન્ટ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે) તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ પ્રત્યે પોતાના શિક્ષણને સમર્પિત કરવાનો એક ઘણો યોગ્ય માર્ગ છે. સર્વાધિક અસરકારક હોવા માટે એક સમગ્ર માધ્યમનું પ્રોત્સાહન કરવું પડશે, જેમાં ઉદાહરણોની પ્રમુખ ભૂમિકા હોય, જે અંતર્ગત વર્ગખંડ અને વિદ્યાલયના મેદાનમાં લાંબા ગાળાના અભ્યાસોનું આયોજન થાય અને વાલીઓ તથા વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણીય શિક્ષણને તેમના ઘર સુધી લઈ જવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવશે. પર્યાવરણીય શિક્ષણની નીતિઓનું અંતિમ છતાં મહત્વનું પાસું છે સમાજમાં વિકાસ માટે લોકોને તાલીમ આપવામાં આવે. પ્રકૃતિ સાથે એક મજબૂત સંબંધ સ્થાપિત કરવા ઉપરાંત અમેરિકન નાગરિકોને 21મી સદીના જનબળમાં સફળ થવા માટે તેની જાણકારી હોવી આવશ્યક છે અને તેમાં તેમણે કુશળ થવું આવશ્યક પણ છે. આ રીતે પર્યાવરણીય શિક્ષણ નીતિઓ અધ્યાપકની તાલીમ તથા કામદારની તાલીમની પહેલ માટે આર્થિક મદદ પૂરી પાડે છે. શિક્ષકોએ અસરકારક રીતે શીખવવા અને પર્યાવરણનું શિક્ષણ અભ્યાસક્રમમાં સમાવિષ્ટ કરવા માટે તાલીમ આપલી જોઇએ. બીજી બાજુ, વર્તમાન કર્મચારીગણને તાલીમ આપવી જોઇએ અથવા ફેર તાલીમ આપવી જોઇએ કે જેથી, તેઓ નવી હરિત અર્થવ્યવસ્થા સાથે અનુકૂલન સ્થાપિત કરી શકે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ નીતિઓ જે તાલીમ કાર્યક્રમોને આર્થિક સહાયતા પૂરી પાડે છે તે નાગરિકોને એક સ્થાયી સમાજમાં સમૃદ્ધ થવાના હેતુસર શિક્ષિત કરવા અંગે ખૂબ વિવેચનાત્મક છે. ==સંબંધિત વિષય== પર્યાવરણીય શિક્ષણ, બાહ્ય શિક્ષણ અને પ્રયોગાત્મક શિક્ષણના વિષયો સાથે સંમિશ્રિત છે. બંને વિષય પર્યાવરણીય શિક્ષણના પૂરક છે, તેમ છતાં તેમની વિચારધારા આગવી છે. * બાહ્ય શિક્ષણનો અર્થ છે બહાર ‘માટે’ અને બહારના સ્થાન ‘માં’ મેળવેલું શિક્ષણ. તે પાઠ્યક્રમના વિસ્તરણ અને બાહ્ય અનુભવો દ્વારા સંવર્ધનનું એક માધ્યમ છે. (હેમરમેન, 1980, પાના નં. 33)પર્યાવરણીય શિક્ષણ ઘણી વખત બાહ્ય અનુભવો દ્વારા શીખવવામાં આવે છે. ઘરથી બહારના અનુભવ જોકે સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણીય નથી હોતા, તેમ છતાં પર્યાવરણ સંબંધિત શિક્ષણની સામગ્રીઓથી યુક્ત હોય છે. * પ્રયોગાત્મક શિક્ષણ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા એક શિક્ષાર્થી પ્રત્યક્ષ અનુભવના માધ્યમથી જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને મહત્ત્વનું સર્જન કરે છે. (એઇઇ (AEE), 2002, પાનું 5) પ્રયોગશીલ શિક્ષણને પર્યાવરણીય શિક્ષણ સાથે જોડાયેલા વિચારો અને કુશળતાઓની પ્રક્રિયા અને પદ્ધતિ બંને સ્વરુપોમાં જોઈ શકાય છે. આ બંનેમાંથી દરેક ક્ષેત્રના પોતાના લક્ષ્ય છે, તેની સાથે-સાથે કેટલાંક એવાં મુદ્દાઓ પણ છે, જ્યાં બંને પર્યાવરણીય શિક્ષણના ઉદ્દેશ્યો અને ફિલોસોફીના આધારે એકબીજાને અરસપરસ વ્યાપ્ત કરે છે. ==વલણો== પર્યાવરણીય શિક્ષણ સાથે સંબંધિત વર્તમાન પ્રવાહોમાંથી એક વિચારધારા, આદર્શવાદ અને સક્રિયતાવાદના દ્રષ્ટિકોણથી અલગ એક એવા દ્રષ્ટિકોણ તરફ જવા ઈચ્છે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને તેમના અનુભવો તથા આંકડાઓના આધારે યોગ્ય નિર્ણય લેવાની અને આગળ વધવાની પરવાનગી આપતો હોય. આ પ્રક્રિયામાં, પર્યાવરણ પાઠ્યક્રમને વિકાસાત્મક પ્રકારે સરકારી શિક્ષણના સ્તરની સાથે સંકલિત કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક પર્યાવરણ શિક્ષકોને આ આંદોલન કષ્ટદાયક તથા પર્યાવરણીય શિક્ષણના વાસ્તવિક રાજકીય તથા સક્રિયતાવાદી માધ્યમથી જૂદું પડતું જણાય છે, જ્યારે અન્યને આ માધ્યમ વધુ યોગ્ય અને પ્રાપ્ય જણાય છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ==આંદોલન== એક આંદોલન એવું છે જેણે અપેક્ષા મુજબ તાજેતરમાં જ ઔદ્યોગિક સમાજમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના વિચારની સ્થાપના (1960નો દાયકો)થી વિકાસ કર્યો છે, તેણે સહભાગીઓને પ્રકૃતિની કદર અને જાગૃતિથી પરિસ્થિતિલક્ષી દ્રષ્ટિથી ચિરસ્થાયી ભવિષ્યના શિક્ષણ સુધી પહોંચાડી દીધા છે. આ પ્રવાહને સહભાગીઓને પ્રકૃતિની કદરની ભાવનાના વિકાસ દ્વારા સૌથી પહેલાં પોતાની તરફ આકર્ષિત કરવાની ઈચ્છા ધરાવતા પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમની સંખ્યાના સૂક્ષ્મ જગત સ્વરુપે જોઈ શકાય છે, જે બાદમાં સંરક્ષણ તથા ચિરસ્થાયિત્વને પ્રભાવિત કરનારા કાર્યોના સ્વરૂપે રૂપાંતરિત થશે. આ કાર્યક્રમ ન્યૂયોર્કથી કેલિફોર્નિયા સુધી વિસ્તૃત છે, જેમાં કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, સાંતા ક્રૂઝની લાઇફ લેબ પણ સમાવિષ્ટ છે અને સાથે જ ઇથિકાની કોર્નેલ યુનિવર્સિટી પણ સામેલ છે. [http://www.gardenmosaics.cornell.edu/] ==સંદર્ભો== {{Ibid|date=June 2010}} {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== * ગ્રુએનીવાલ્ડ, ડી. એ. 2003, એ ફૌકૌલ્ડીયન એનાલિસિસ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશનઃ ટુવર્ડ ધ સોસિયોલોજીકલ ચેલેન્જ ઓફ ધ અર્થ ચાર્ટર, ક્યુરિક્યુલમ ઇન્ક્વાયરી 34(1):71-107. * હોએલ્કર, ડેવિડ ડબલ્યુ. "કલ્ટિવેટિંગ ધ ઇકોલોજિકલ કનસાયન્સઃ સ્મિથ, ઓર એન્ડ બાઉવર્સ ઓન ઇકોલોજીકલ એજ્યુકેશન એમ. એ. થેસિસ, યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ ટેક્સાસ, 2009. http://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc12133/m1/ * માલોન, કે. 1999, એનવાયર્નમેન્ટ એજ્યુકેશન રિસર્ચર્સ એઝ એનવાયર્નમેન્ટલ એક્ટિવિસ્ટ્સ, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન રિસર્ચ 5(2):163-177. * પાલ્મર, જે. એ., 1998, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ઇન ધ 21 સેન્ચ્યુરી: થિયરી, પ્રેક્ટિસ, પ્રોગ્રેસ એન્ડ પ્રોમીસ, રૂટલેજ. * સાયન્સ (ઇડી), 1997, ઓવરહોલિંગ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, સાયન્સ, 276:361. * સ્માયથ, જે. સી. 2006, એનવાયર્નમેન્ટલ એન્ડ એજ્યુકેશન: એ વ્યૂ ઓફ એ ચેન્જિંગ સીન, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન રિસર્ચ 12(3,4):247-264. * રોથ, ચાર્લ્સ ઇ. “ઓફ ધ મેરી-ગો-રાઉન્ડ એન્ ઓન ટુ ધ એસ્કલેટર”. ઇન ફ્રોમ ઓટ ટુ એક્શન ઇન એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, વિલિયમ બી. સ્ટેપ દ્વારા સંકલિત,પાના.&nbsp;12–23. કોલમ્બસ, ઓએચઃ સ્મીએક (SMEAC) ઇન્ફર્મેશન રેફરન્સ સેન્ટર, 1978. ઇડી 159 046. == બાહ્ય લિંક્સ == *[http://www.enviroeducation.com ધ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ડિરેક્ટરી] *[http://www.unep.org યુનાઇટેડ નેશન્સ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ (યુનેપ (UNEP))] *[http://tbilisiplus30.org ફોર્થ ઇન્ટરનેશલન કોન્ફરન્સ ઓન એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, ટબિલિસીપ્લસ30] *[http://www.earthday.net/education અર્થ ડે નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923050608/http://earthday.net/education/ |date=2010-09-23 }} *[http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=33037&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html ધ બેલગ્રેડ ચાર્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226013849/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D33037%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |date=2009-02-26 }} *[http://www.gdrc.org/uem/ee/tbilisi.html ટબિલિસી ઘોષણા] *[http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx OurEarth.org કોલેજ ડિરેક્ટરી]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513130807/http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx |date=2012-05-13 }} *[http://www.neefusa.org/ ધ નેશનલ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ફાઉન્ડેશન] [[Category:પર્યાવરણીય શિક્ષણ]] [[Category:વૈકલ્પિક શિક્ષણ]] [[Category:બાહ્ય શિક્ષણ]] 54srlgx343nhbb4if7how16aj2oz5zi 901797 901779 2026-06-25T07:12:33Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/Patil Divya|Patil Divya]] ([[User talk:Patil Divya|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 901638 wikitext text/x-wiki [[File:Observación de aves en Nador.JPG|right|250px|thumb|મોરોક્કાના વિદ્યાર્થીઓ મોરોક્કામાં વર્લ્ડ વેટલેન્ડ્સ ડે દરમિયાન એસઇઓ(SEO)/બર્ડલાઇફ દ્વારા આયોજિત પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન પક્ષીઓ નિહાળી રહ્યાં છે]] '''પર્યાવરણીય શિક્ષણ''' (EE) એ પ્રાકૃતિક પર્યાવરણ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે અને સાતત્યપૂર્ણ રીતે જીવવા મનુષ્ય કેવી રીતે વ્યવહાર અને નિવસનતંત્ર સાથે સમાયોજન સાધે છે તેનું શિક્ષણ આપવાનો સંગઠિત પ્રયાસ છે. આ શબ્દનો પ્રયોગ શાળાકીય વ્યવસ્થામાં પ્રાથમિકથી લઈને માધ્યમિક બાદના શિક્ષણમાં શિક્ષણ આપવા માટે થાય છે. જોકે, કેટલીક વખત સામાન્ય જનતા તથા અન્ય દર્શકવર્ગમાં જાગૃતિ ફેલાવવાના પ્રયાસરૂપે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં લેખિત સામગ્રી, વેબસાઇટ, માધ્યમોના અભિયાનો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. સંબંધિત શિક્ષણમાં આઉટડોર શિક્ષણ અને પ્રાયોગિક શિક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ એ શીખવાની એક પ્રક્રિયા છે, જે પર્યાવરણ અને તેને સંબંધિત પડકારો વિશે લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવે છે, તે પડકારોનો સામનો કરવા માટેની આવશ્યક આવડતો તથા કૌશલ્યોને વિકસાવે છે અને જવાબદારીપૂર્વકનાં પગલાં લેવા માટેનાં વલણ, પ્રેરણા તથા પ્રતિબદ્ધતાને પ્રોત્સાહિત કરે છે. (યુનેસ્કો (UNESCO), ટબિલિસિ ઘોષણા, 1978). ==ઇઇ (EE)નું કેન્દ્રબિંદુ== ઇઇ (EE) મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકે છેઃ * પર્યાવરણ તથા પર્યાવરણીય પડકારો અંગે જાગૃતિ અને સંવેદનશીલતા * પર્યાવરણ તથા પર્યાવરણીય પડકારો વિશે જ્ઞાન અને સમજ * પર્યાવરણને લઈને અભિગમ ચિંતા તથા પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી રાખવામાં મદદરુપ થવું * પર્યાવરણીય સમસ્યાઓના શમન માટે કૌશલ્ય * પ્રવર્તમાન જ્ઞાન અને પર્યાવરણ સંબંધિત કાર્યક્રમોના અભ્યાસમાં સામેલગીરી ==ઇતિહાસ== પર્યાવરણીય શિક્ષણનો પાયો 18મી સદીમાં નંખાયો હતો, જ્યારે જીન-જેક્સ રુસોએ પર્યાવરણ ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા શિક્ષણના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે.[[Emile: or, On Education]] ઘણાં દાયકાઓ બાદ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં જન્મેલા પ્રકૃતિવિદ્ લૂઈસ અગાસીઝે વિદ્યાર્થીઓને ‘પુસ્તકોનો નહીં, પ્રકૃતિનો અભ્યાસ’ કરવા માટે પ્રોત્સાહન પૂરું પાડ્યું અને રુસોની વિચારધારાને સમર્થન આપ્યું.<ref>[http://www.ucmp.berkeley.edu/history/agassiz.html Berkeley.edu]</ref> આ બંને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓએ પર્યાવરણીય શિક્ષણના કાર્યક્રમનો પાયો નાંખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. આ કાર્યક્રમ પ્રકૃતિ અભ્યાસ તરીકે ઓળખાય છે, જે 19મી સદીના અંત ભાગ અને 20મી સદીના પ્રારંભિક ગાળા દરમિયાન આકાર પામ્યો. પ્રકૃતિ અભ્યાસ આંદોલનમાં વિદ્યાર્થીઓ કુદરતની કદર કરે અને પ્રાકૃતિક જગત તરફનો તેમનો ઝોક વિકસે તે માટે નૈતિક શિક્ષણ અને પૌરાણિક કથાઓનો આધાર લેવાતો હતો.<ref>બિલ ક્રોનન, [http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_15_child_in_the_garden.htm WilliamCronon.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118100712/http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_15_child_in_the_garden.htm |date=2010-11-18 }}</ref> કોર્નેલ યુનિવર્સિટી ખાતેના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ નેચર સ્ટડીના વડા અન્ના બોટ્સફોર્ડ કોમસ્ટોક પ્રકૃતિ અભ્યાસ આંદોલનમાં મહત્વની હસ્તી હતાં અને તેમણે 1911માં ‘હેન્ડબુક ફોર નેચર સ્ટડી’ નામનું પુસ્તક લખ્યું, જેમાં બાળકોને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું જ્ઞાન પૂરું પાડવા માટે પ્રકૃતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[138] ^ આઇબિડ</ref> કોમસ્ટોક અને લિબર્ટી હાઇડ બેઇલી જેવા આંદોલનના અન્ય નેતાઓને કારણે પ્રકૃતિના અભ્યાસને સામુદાયિક નેતાઓ, શિક્ષકો અને વિજ્ઞાનીઓનો અભૂતપૂર્વ સહયોગ સાંપડ્યો તથા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બાળકોનો અભ્યાસક્રમ બદલવામાં પણ આ આંદોલનકર્તાઓનું પ્રદાન નોંધનીય રહ્યું. 1920 અને 1930ના દાયકા દરમિયાન મહામંદી અને ડસ્ટ બાઉલના પરિણામે પર્યાવરણીય શિક્ષણનો નવો જ પ્રકાર - ‘સંરક્ષણ શિક્ષણ’ (કન્ઝર્વેશન એજ્યુકેશન) અસ્તિત્વમાં આવ્યો. સંરક્ષણ શિક્ષણ પ્રાકૃતિક અભ્યાસ કરતાં વેજ્ઞાનિક તાલીમ ઉપર વધુ ભાર મૂકતું હોવાથી તે પ્રકૃતિ અભ્યાસ કરતાં અલગ જ પ્રકારે પ્રાકૃતિક જગતના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે.<ref>બિલ ક્રોનન, [http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_16_planning_against_disaster.htm WilliamCronon.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118100901/http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_16_planning_against_disaster.htm |date=2010-11-18 }}</ref> તે સમયગાળા દરમિયાન સંરક્ષણ શિક્ષણ સામાજિક, આર્થિક અને પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મદદ કરનારું વેજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન અને આયોજનનું મહત્વનું ઉપકરણ હતું. 1960ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 1970ના દાયકાના પ્રારંભિક ગાળામાં વેગવંતુ બનનારું આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ આંદોલન મૂળ પ્રકૃતિ અભ્યાસ અને સંરક્ષણ શિક્ષણનો જ એક ભાગ છે. આ ગાળા દરમિયાન નાગરિક અધિકાર, વિએટનામ યુદ્ધ અને શીતયુદ્ધ જેવી ઘટનાઓ બની, જેના કારણે અમેરિકનો એકબીજાના તથા અમેરિકન સરકારના વિરોધીઓ બન્યાં. જોકે, મોટાભાગનાં લોકો કિરણોત્સર્ગના પ્રસારથી તથા રાચેલ કાર્સનની ‘સાઇલન્ટ સ્પ્રિંગ’માં ઉલ્લેખાયેલા રાસાયણિક જંતુનાશકોથી ભયભીત થઈ ઊઠ્યા અને વાયુ પ્રદૂષણ અને કચરાની અતિશયતાને કારણે લોકોમાં તેમના આરોગ્ય અને પર્યાવરણ બાબતે એકસમાન ચિંતા જન્મી, જેના કારણે અસ્તિત્વમાં આવેલા સૈદ્ધાંતિક માર્ગને પર્યાવરણવાદ કહેવામાં આવે છે. એક નવા આંદોલન સ્વરૂપે પર્યાવરણીય શિક્ષણ વિશેનો પ્રથમ લેખ 1969માં ફી ડેલ્ટા કપ્પનમાં પ્રકાશિત થયો. જેના લેખક જેમ્સ એ. સ્વાન હતા. <ref>સ્વાન, જે.એ. (1969 સપ્ટેમ્બર ધ ચેલેન્જ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન. ફિ ડેલ્ટા કપ્પાન, 51, 26-28.</ref>‘પર્યાવરણીય શિક્ષણ’ની પરિભાષા સૌપ્રથમ એજ્યુકેશનલ ડાઇજેસ્ટમાં માર્ચ, 1970માં પ્રકાશિત થઈ, જે વિલિયમ સ્ટેપ દ્વારા લખવામાં આવી હતી.<ref>સ્ટાપ, ડબલ્યુ વગેરે (1970, માર્ચ) . ધ કન્સેપ્ટ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન એજ્યુકેશન ડાઇજેસ્ટ, 35(7), 8-10.</ref> આગળ જતાં સ્ટેપ યુનેસ્કોમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના પ્રથમ ડિરેક્ટર બન્યા અને ત્યાર બાદ ગ્લોબલ રિવર્સ ઇન્ટરનેશનલ નેટવર્કના પણ તેઓ ડિરેક્ટર બન્યા. આખરે, પર્યાવરણની સમસ્યાઓ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવાના આશયથી 22મી એપ્રિલ, 1970ના રોજ સૌપ્રથમ વખત પૃથ્વી દિનની ઉજવણી કરવામાં આવી, જેણે આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ આંદોલન માટે માર્ગ તૈયાર કર્યો. બાદામાં, તે જ વર્ષે પ્રમુખ નિક્સને પર્યાવરણીય શિક્ષણ અધિનિયમને સ્વીકૃતિ આપી દીધી, જેનો આશય K-12 શાળાઓમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણનું સંઘટન કરવાનું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |title=EElink.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611235103/http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |url-status=dead }}</ref> ત્યાર પછી શિક્ષકોને સંસાધનો પૂરાં પાડીને તથા પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમોને ઉત્તેજન આપીને પર્યાવરણ અંગેની જાગૃતિ વધારવા માટે 1971માં નેશનલ એસોસિએશન ફોર એન્વાયર્મેન્ટલ એજ્યુકેશન (હવે નોર્થ અમેરિકન એસોસિએશન ફોર એન્વાયર્મેન્ટલ એજ્યુકેશન)ની રચના કરવામાં આવી. 1972માં સ્ટોકહોમ, સ્વિડનમાં માનવ પર્યાવરણ પર આયોજિત યુએન (UN) કોન્ફરન્સમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણને વૈશ્વિક પર્યાવરણીય સમસ્યાઓનો સામનો કરવા માટેનું આવશ્યક ઉપકરણ જાહેર કરવામાં આવ્યું. ત્યાર પછી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પર્યાવરણીય શિક્ષણને માન્યતા મળી. ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ એજ્યુકેશન સાયન્ટિફિક એન્ડ કલ્ચરલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (યુનેસ્કો (UNESCO)) અને યુનાઇટેડ નેશન્સ એન્વાયર્મેન્ટ પ્રોગ્રામ (યુએનઇપી (UNEP)) એ ત્રણ મહત્ત્વની જાહેરાતો કરી, જે પર્યાવરણીય શિક્ષણના પ્રવાહની માર્ગદર્શક બની રહી. ===સ્ટોકહોમ ઘોષણા=== 5-16 જૂન, 1972 – માનવ પર્યાવરણ પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંમેલનની ઘોષણા. આ દસ્તાવેજ ‘વિશ્વનાં લોકોને માનવ પર્યાવરણના સંરક્ષણ અને ઉત્થાન માટે પ્રેરિત કરી શકે અને માર્ગદર્શન આપી શકે’ તે માટે 7 ઘોષણાઓ તથા 26 સિદ્ધાંતોનો બનેલો હતો. ===બેલગ્રેડ ચાર્ટર=== 13-22 ઓક્ટોબર, 1975 – ધ બેલગ્રેડ ચાર્ટર બેલગ્રેડ, યુગોસ્લાવિયા ખાતે યોજાયેલી પર્યાવરણીય શિક્ષણ પરની આંતરરાષ્ટ્રીય વર્કશોપનું પરિણામ હતું. બેલગ્રેડ ચાર્ટરની રચના સ્ટોકહોમ ઘોષણા પરથી કરવામાં આવી હતી અને તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમનાં લક્ષ્યો, ઉદ્દેશો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને જોડે છે. તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ માટે શ્રોતાઓને પરિભાષિત કરે છે, જેમાં સામાન્ય જનતાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ===ટબિલિસી ઘોષણા=== 14-26 ઓક્ટોબર, 1977 – ટબિલિસી ઘોષણામાં ‘વિશ્વના પર્યાવરણના સંરક્ષણ તથા સુધારણા માટે તથા વિશ્વના સમુદાયોના સુદૃઢ અને સંતુલિત વિકાસમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને સર્વસંમતિથી સ્વીકારવામાં આવી છે.’ ટબિલિસી ઘોષણાએ સ્ટોકહોમ ઘોષણા તથા બેલગ્રેડ ચાર્ટરમાં આધુનિક સુધારણા તથા નવાં લક્ષ્યો, ઉદ્દેશ્યો, વિશેષતાઓ અને પર્યાવરણીય શિક્ષણના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના સમન્વય દ્વારા તેમને સ્પષ્ટ કરી. તે દાયકા બાદ, 1977માં, ટબિલિસીમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણ અંગે યોજાયેલા આંતર સરકારી સંમેલનમાં જ્યોર્જિયાએ વૈશ્વિક પર્યાવરણના સંરક્ષણ તથા સુધારણામાં પર્યાવરણીય શિક્ષણની ભૂમિકા ઉપર ભાર મૂક્યો અને પર્યાવરણીય શિક્ષણ માટે ઢાંચો તથા માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાની માંગણી કરી. સંમેલને પર્યાવરણીય શિક્ષણની ભૂમિકા, લક્ષ્ય અને લક્ષણો પ્રસ્તુત કર્યા તથા તેના માટે અનેક લક્ષ્યો અને સિદ્ધાંતો પૂરાં પાડ્યાં. ==અમેરિકામાં આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ== 1970ના દાયકા બાદ, પર્યાવરણીય શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્યરત બિનસરકારી સંગઠનોનું સતત ગઠન અને વિકાસ થતા રહ્યા, તથા વર્ગખંડોમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણ આપતા શિક્ષકોની સંખ્યા વધી ગઈ અને આ આંદોલનને મજબૂત રાજકીય સમર્થન મળ્યું. યુનાઇટેડ સ્ટેટ કોંગ્રેસે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ અધિનિયમ 1990ને સ્વીકૃતિ આપી દીધી, તે આગળ વધવાની દિશામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલું હતું. તેના પરિણામસ્વરુપે પર્યાવરણીય શિક્ષણનું કાર્યાલય યુ.એસ. એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સીમાં બનાવવામાં આવ્યું અને ઇપીએ (EPA)ને ફેડરલ સ્તરે પર્યાવરણીય શિક્ષણ સંબંધિત પહેલ કરવાની પરવાનગી મળી ગઈ.<ref>{{Cite web |url=http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |title=EElink.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611235103/http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |url-status=dead }}</ref> ==અમેરિકામાં પૂર્વ ઇતિહાસ== અમેરિકામાં પ્રકૃતિ શાસ્ત્ર, સંરક્ષણ શિક્ષણ અને શાળા અભિયાન એ પર્યાવરણીય શિક્ષણનો પૂર્વ ઇતિહાસ હતા. પ્રકૃતિ અભ્યાસ બાહ્ય અન્વેષણ (રોધ 1978) સાથે શૈક્ષણિક દ્રષ્ટિકોણને એકીકૃત કરતો હતો. સંરક્ષણ શિક્ષાએ કુદરતી સંસાધનોના દુરુપયોગ તરફ જાગૃતિ વિકસાવી. જ્યોર્જ પર્કિન્સ માર્શે માનવતાના અભિન્ન અંગ રુપે પ્રાકૃતિક જગત ઉપર વક્તવ્ય આપ્યું. યુ.એસ. ફોરેસ્ટ સર્વિસ અને ઇપીએ (EPA) જેવી સરકારી એજન્સીઓ પણ સંરક્ષણના એજન્ડા પર ભાર મૂકી રહી હતી. સંરક્ષણના આદર્શો હજી પણ પર્યાવરણીય શિક્ષણને માર્ગદર્શન પૂરું પાડી રહ્યા હતા. સ્કૂલ કેમ્પિંગએ પર્યાવરણ સાથે સંસર્ગ હતો અને શૈક્ષણિક ઉદેશ માટે વર્ગખંડના બહારના સંસાધનોનો ઉપયોગ હતો. આ પૂર્વ ઇતિહાસનો વારસો હજી પણ પર્યાવરણીય શિક્ષણના ઊભરતા ક્ષેત્રમાં મોજૂદ છે. ==પરિચય== પરંપરાગત K-12 અભ્યાસક્રમમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણને વૈકલ્પિક વિષય માનવામાં આવે છે. પ્રારંભિક શાળા કક્ષાએ પર્યાવરણીય શિક્ષણ [[વિજ્ઞાન|વિજ્ઞાન]] સંવર્ધન અભ્યાસક્રમ, પ્રાકૃતિક ઐતિહાસિક સ્થળોનું ભ્રમણ, સામુદાયિક સેવા પરિયોજનાઓ અને બાહ્ય વિજ્ઞાન વિદ્યાલયોનું સ્વરુપ લઈ શકે છે. ઇઇ (EE)ની નિયમાવલિ નાગરિકોને પર્યાવરણ સંદર્ભે ઊંડી જાણકારી પૂરી પાડતા શાળા અને સંગઠનોના પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમના વિકાસ અને સુધારણામાં મદદ કરે છે. શાળા સંબંધિત ઇઇ (EE) નીતિઓ ત્રણ મુખ્ય ભાગો પર ધ્યાન આપે છેઃ અભ્યાસક્રમ, હરિયાળી સુવિધાઓ અને તાલીમ. શાળાઓ ઇઇ (EE) નીતિના પૂરતા ભંડોળ દ્વારા પર્યાવરણીય શિક્ષણને તેમના અભ્યાસક્રમમાં સંકલિત કરી શકે છે. આ અભિગમ કે જેને "પર્યાવરણને શિક્ષણ માટે એક સંકલિત સંદર્ભ" તરીકે ઉપયોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તે પર્યાવરણીય શિક્ષણને મુખ્ય વિષયોની અંદર દાખલ કરે છે અને આમ પર્યાવરણીય શિક્ષણ કળા, જિમ અથવા સંગીત જેવા અન્ય વિષયોમાંથી સમય લેતો નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthday.net/lessonplans |title=Earthday.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100926074944/http://earthday.net/lessonplans |url-status=dead }}</ref> વર્ગખંડમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના અભ્યાસક્રમ માટે આર્થિક સહાય સિવાય પર્યાવરણીય શિક્ષણની નિયમાવલિ વ્યવહારિક બાહ્ય શિક્ષણ માટે આર્થિક સંસાધનો પણ ફાળવે છે. આ પ્રવૃત્તિઓ અને શિક્ષણ ‘પ્રકૃતિ ઉણપ વિકાર’નો સામનો કરવામાં અને તેને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને સાથે જ વધુ સ્વસ્થ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહિત કરે છે. હરિત શાળાઓ અથવા હરિત સુવિધાનો પ્રચાર એ પર્યાવરણીય શિક્ષણનો બીજો મુખ્ય ભાગ છે. હરિત શાળા સુવિધાઓનો ખર્ચ પરંપરાગત શાળા ઉભી કરવાના ખર્ચની તુલનાએ 2 ટકા જેટલો વધુ હોય છે પરંતુ આવી ઊર્જા કાર્યક્ષમ ઇમારતમાંથી કેટલાક વર્ષોમાં જ વળતર મળવાનું શરૂ થઇ જાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthday.net/greenschools |title=Earthday.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923111248/http://earthday.net/greenschools |url-status=dead }}</ref> પર્યાવરણીય શિક્ષણની નીતિઓ હરિત શાળાઓ માટેના પ્રારંભિક ખર્ચની પ્રમાણમાં નાની સમસ્યાઓ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. હરિત શાળાઓની નીતિઓ આધુનિકીકરણ, નવીનીકરણ કે વિદ્યાલયની સુવિધાઓની જાળવણી માટે ભંડોળ પણ પૂરું પાડે છે. વધુમાં, સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ સારા ભોજનનો વિકલ્પ પણ હરિત શાળાઓનું પ્રમુખ પાસું હોય છે. નીતિઓમાં વિશેષપણે શાળામાં સ્થાનિક ધોરણે ઉગાડવામાં આવેલી ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત ચીજોમાંથી તૈયાર તાજા બનાવેલા ખોરાક પર વધુ ભાર મૂકે છે. માધ્યમિક શાળાઓમાં પર્યાવરણનો અભ્યાસક્રમ વિજ્ઞાન અંતર્ગત જ કે વિદ્યાર્થીઓની રુચિના આધારે કેન્દ્રિત વિષય હોઈ શકે છે. સ્નાતક કે સ્નાતક પછીના સ્તરે તેને શિક્ષણ, પર્યાવરણીય અભ્યાસ, પર્યાવરણ વિજ્ઞાન અને નીતિ, પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન કે માનવ/સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિ કાર્યક્રમો હેઠળ પોતાના જ એક ક્ષેત્રના રૂપમાં જોઈ શકાય છે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ વર્ગખંડની અંદરની પાઠ યોજના સુધી જ પ્રતિબંધિત નથી. બાળકો જે પર્યાવરણમાં જીવી રહ્યા છે તેનું જ્ઞાન આપવાના વિવિધ રસ્તાઓ છે. વિદ્યાલયના પ્રાંગણમાં અનુભવ પર આધારિત શિક્ષણ તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની પ્રત્યક્ષ મુલાકાતથી લઈને વિદ્યાલય બાદ હરિત ક્લબો અને વિદ્યાલય સ્તરની ચિરસ્થાયી યોજનાઓ સુધી, પર્યાવરણ એક એવો વિષય છે જે સુલભતાપૂર્વક અને સરળતાપૂર્વક પ્રાપ્ય છે. વળી, પૃથ્વી દિનની ઉજવણી કે ઇઇ (EE) સપ્તાહમાં ભાગ લેવો (જે નેશનલ એન્વાયર્મેન્ટ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે) તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ પ્રત્યે પોતાના શિક્ષણને સમર્પિત કરવાનો એક ઘણો યોગ્ય માર્ગ છે. સર્વાધિક અસરકારક હોવા માટે એક સમગ્ર માધ્યમનું પ્રોત્સાહન કરવું પડશે, જેમાં ઉદાહરણોની પ્રમુખ ભૂમિકા હોય, જે અંતર્ગત વર્ગખંડ અને વિદ્યાલયના મેદાનમાં લાંબા ગાળાના અભ્યાસોનું આયોજન થાય અને વાલીઓ તથા વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણીય શિક્ષણને તેમના ઘર સુધી લઈ જવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવશે. પર્યાવરણીય શિક્ષણની નીતિઓનું અંતિમ છતાં મહત્વનું પાસું છે સમાજમાં વિકાસ માટે લોકોને તાલીમ આપવામાં આવે. પ્રકૃતિ સાથે એક મજબૂત સંબંધ સ્થાપિત કરવા ઉપરાંત અમેરિકન નાગરિકોને 21મી સદીના જનબળમાં સફળ થવા માટે તેની જાણકારી હોવી આવશ્યક છે અને તેમાં તેમણે કુશળ થવું આવશ્યક પણ છે. આ રીતે પર્યાવરણીય શિક્ષણ નીતિઓ અધ્યાપકની તાલીમ તથા કામદારની તાલીમની પહેલ માટે આર્થિક મદદ પૂરી પાડે છે. શિક્ષકોએ અસરકારક રીતે શીખવવા અને પર્યાવરણનું શિક્ષણ અભ્યાસક્રમમાં સમાવિષ્ટ કરવા માટે તાલીમ આપલી જોઇએ. બીજી બાજુ, વર્તમાન કર્મચારીગણને તાલીમ આપવી જોઇએ અથવા ફેર તાલીમ આપવી જોઇએ કે જેથી, તેઓ નવી હરિત અર્થવ્યવસ્થા સાથે અનુકૂલન સ્થાપિત કરી શકે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ નીતિઓ જે તાલીમ કાર્યક્રમોને આર્થિક સહાયતા પૂરી પાડે છે તે નાગરિકોને એક સ્થાયી સમાજમાં સમૃદ્ધ થવાના હેતુસર શિક્ષિત કરવા અંગે ખૂબ વિવેચનાત્મક છે. ==સંબંધિત વિષય== પર્યાવરણીય શિક્ષણ, બાહ્ય શિક્ષણ અને પ્રયોગાત્મક શિક્ષણના વિષયો સાથે સંમિશ્રિત છે. બંને વિષય પર્યાવરણીય શિક્ષણના પૂરક છે, તેમ છતાં તેમની વિચારધારા આગવી છે. * બાહ્ય શિક્ષણનો અર્થ છે બહાર ‘માટે’ અને બહારના સ્થાન ‘માં’ મેળવેલું શિક્ષણ. તે પાઠ્યક્રમના વિસ્તરણ અને બાહ્ય અનુભવો દ્વારા સંવર્ધનનું એક માધ્યમ છે. (હેમરમેન, 1980, પાના નં. 33)પર્યાવરણીય શિક્ષણ ઘણી વખત બાહ્ય અનુભવો દ્વારા શીખવવામાં આવે છે. ઘરથી બહારના અનુભવ જોકે સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણીય નથી હોતા, તેમ છતાં પર્યાવરણ સંબંધિત શિક્ષણની સામગ્રીઓથી યુક્ત હોય છે. * પ્રયોગાત્મક શિક્ષણ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા એક શિક્ષાર્થી પ્રત્યક્ષ અનુભવના માધ્યમથી જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને મહત્ત્વનું સર્જન કરે છે. (એઇઇ (AEE), 2002, પાનું 5) પ્રયોગશીલ શિક્ષણને પર્યાવરણીય શિક્ષણ સાથે જોડાયેલા વિચારો અને કુશળતાઓની પ્રક્રિયા અને પદ્ધતિ બંને સ્વરુપોમાં જોઈ શકાય છે. આ બંનેમાંથી દરેક ક્ષેત્રના પોતાના લક્ષ્ય છે, તેની સાથે-સાથે કેટલાંક એવાં મુદ્દાઓ પણ છે, જ્યાં બંને પર્યાવરણીય શિક્ષણના ઉદ્દેશ્યો અને ફિલોસોફીના આધારે એકબીજાને અરસપરસ વ્યાપ્ત કરે છે. ==વલણો== પર્યાવરણીય શિક્ષણ સાથે સંબંધિત વર્તમાન પ્રવાહોમાંથી એક વિચારધારા, આદર્શવાદ અને સક્રિયતાવાદના દ્રષ્ટિકોણથી અલગ એક એવા દ્રષ્ટિકોણ તરફ જવા ઈચ્છે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને તેમના અનુભવો તથા આંકડાઓના આધારે યોગ્ય નિર્ણય લેવાની અને આગળ વધવાની પરવાનગી આપતો હોય. આ પ્રક્રિયામાં, પર્યાવરણ પાઠ્યક્રમને વિકાસાત્મક પ્રકારે સરકારી શિક્ષણના સ્તરની સાથે સંકલિત કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક પર્યાવરણ શિક્ષકોને આ આંદોલન કષ્ટદાયક તથા પર્યાવરણીય શિક્ષણના વાસ્તવિક રાજકીય તથા સક્રિયતાવાદી માધ્યમથી જૂદું પડતું જણાય છે, જ્યારે અન્યને આ માધ્યમ વધુ યોગ્ય અને પ્રાપ્ય જણાય છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ==આંદોલન== એક આંદોલન એવું છે જેણે અપેક્ષા મુજબ તાજેતરમાં જ ઔદ્યોગિક સમાજમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના વિચારની સ્થાપના (1960નો દાયકો)થી વિકાસ કર્યો છે, તેણે સહભાગીઓને પ્રકૃતિની કદર અને જાગૃતિથી પરિસ્થિતિલક્ષી દ્રષ્ટિથી ચિરસ્થાયી ભવિષ્યના શિક્ષણ સુધી પહોંચાડી દીધા છે. આ પ્રવાહને સહભાગીઓને પ્રકૃતિની કદરની ભાવનાના વિકાસ દ્વારા સૌથી પહેલાં પોતાની તરફ આકર્ષિત કરવાની ઈચ્છા ધરાવતા પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમની સંખ્યાના સૂક્ષ્મ જગત સ્વરુપે જોઈ શકાય છે, જે બાદમાં સંરક્ષણ તથા ચિરસ્થાયિત્વને પ્રભાવિત કરનારા કાર્યોના સ્વરૂપે રૂપાંતરિત થશે. આ કાર્યક્રમ ન્યૂયોર્કથી કેલિફોર્નિયા સુધી વિસ્તૃત છે, જેમાં કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, સાંતા ક્રૂઝની લાઇફ લેબ પણ સમાવિષ્ટ છે અને સાથે જ ઇથિકાની કોર્નેલ યુનિવર્સિટી પણ સામેલ છે. [http://www.gardenmosaics.cornell.edu/ ] ==સંદર્ભો== {{Ibid|date=June 2010}} {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== * ગ્રુએનીવાલ્ડ, ડી. એ. 2003, એ ફૌકૌલ્ડીયન એનાલિસિસ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશનઃ ટુવર્ડ ધ સોસિયોલોજીકલ ચેલેન્જ ઓફ ધ અર્થ ચાર્ટર, ક્યુરિક્યુલમ ઇન્ક્વાયરી 34(1):71-107. * હોએલ્કર, ડેવિડ ડબલ્યુ. "કલ્ટિવેટિંગ ધ ઇકોલોજિકલ કનસાયન્સઃ સ્મિથ, ઓર એન્ડ બાઉવર્સ ઓન ઇકોલોજીકલ એજ્યુકેશન એમ. એ. થેસિસ, યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ ટેક્સાસ, 2009. http://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc12133/m1/ * માલોન, કે. 1999, એનવાયર્નમેન્ટ એજ્યુકેશન રિસર્ચર્સ એઝ એનવાયર્નમેન્ટલ એક્ટિવિસ્ટ્સ, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન રિસર્ચ 5(2):163-177. * પાલ્મર, જે. એ., 1998, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ઇન ધ 21 સેન્ચ્યુરી: થિયરી, પ્રેક્ટિસ, પ્રોગ્રેસ એન્ડ પ્રોમીસ, રૂટલેજ. * સાયન્સ (ઇડી), 1997, ઓવરહોલિંગ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, સાયન્સ, 276:361. * સ્માયથ, જે. સી. 2006, એનવાયર્નમેન્ટલ એન્ડ એજ્યુકેશન: એ વ્યૂ ઓફ એ ચેન્જિંગ સીન, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન રિસર્ચ 12(3,4):247-264. * રોથ, ચાર્લ્સ ઇ. “ઓફ ધ મેરી-ગો-રાઉન્ડ એન્ ઓન ટુ ધ એસ્કલેટર”. ઇન ફ્રોમ ઓટ ટુ એક્શન ઇન એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, વિલિયમ બી. સ્ટેપ દ્વારા સંકલિત,પાના.&nbsp;12–23. કોલમ્બસ, ઓએચઃ સ્મીએક (SMEAC) ઇન્ફર્મેશન રેફરન્સ સેન્ટર, 1978. ઇડી 159 046. == બાહ્ય લિંક્સ == *[http://www.enviroeducation.com ધ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ડિરેક્ટરી] *[http://www.unep.org યુનાઇટેડ નેશન્સ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ (યુનેપ (UNEP))] *[http://tbilisiplus30.org ફોર્થ ઇન્ટરનેશલન કોન્ફરન્સ ઓન એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, ટબિલિસીપ્લસ30] *[http://www.earthday.net/education અર્થ ડે નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923050608/http://earthday.net/education/ |date=2010-09-23 }} *[http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=33037&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html ધ બેલગ્રેડ ચાર્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226013849/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D33037%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |date=2009-02-26 }} *[http://www.gdrc.org/uem/ee/tbilisi.html ટબિલિસી ઘોષણા] *[http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx OurEarth.org કોલેજ ડિરેક્ટરી]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513130807/http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx |date=2012-05-13 }} *[http://www.neefusa.org/ ધ નેશનલ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ફાઉન્ડેશન] [[Category:પર્યાવરણીય શિક્ષણ]] [[Category:વૈકલ્પિક શિક્ષણ]] [[Category:બાહ્ય શિક્ષણ]] 7endzpyxxzz3e9j8z6v6u4qrghzq92v 0 28781 901780 872370 2026-06-24T15:34:43Z Patil Divya 87933 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 901780 wikitext text/x-wiki ફોરેન એક્ષચેઇન્જ એ નાણાંતંત્રમાં બે ચલણ વચ્ચેનો '''વિનિમય દર''' (કે જે '''વિદેશી નાણાં વિનિમય દર''', '''ફોરેક્સ દર''' અથવા '''એફએક્સ દર''' (FX rate) તરીકે પણ જાણીતો છે), તે એક ચલણનું બીજા ચલણના સંદર્ભમા મૂલ્ય કેટલું છે તે દર્શાવે છે. તે સ્વદેશી ચલણનાં સંદર્ભમાં વિદેશના ચલણનું મૂલ્ય છે.<ref>{{cite book | last = O'Sullivan | first = Arthur | authorlink = <!-- Arthur O'Sullivan --> | coauthors = Steven M. Sheffrin | title = Economics: Principles in action | publisher = Prentice Hall | date = 2003 | location = Upper Saddle River, New Jersey 07458 | pages = 458 | url = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | doi = | id = | isbn = 0-13-063085-3 | access-date = 2021-02-24 | archive-date = 2018-12-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181226045718/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | url-status = dead }}</ref> દા.ત. 91 જાપાનીઝ યેન (જેપીવાય(JPY), ¥))ના યુએસ ડોલર(યુએસડી (USD), $) સામેના વિનિમય દરનો અર્થ એવો થાય કે 91 જાપાનીઝ યેનનું મૂલ્ય 1 યુએસડી (USD) જેટલું થાય છે. વિદેશી વિનિમયનું બજાર વિશ્વના સૌથી મોટા બજારો પૈકી એક છે. અમુક અંદાજ પ્રમાણે, દરરોજ લગભગ 3.2 ટ્રિલિયન યુએસડી (USD) મૂલ્યનાં ચલણ હસ્તાંતરીત થયા કરે છે. '''હાજર વિનિમય દર''' ને ચાલુ/હાલનો વિનિમય દર ગણવામાં આવે છે. '''વાયદા વિનિમય દર''' એ એવો વિનિમય દર છે કે જેનુ અવતરણ તેમજ વેપાર આજના દિવસે જ થાય છે પણ જેની સોંપણી તથા ચૂકવણી નિશ્વિત ભવિષ્યની તારીખે જ થાય છે. ==દરો== વિનિમય તંત્રમાં "મૂળભુત ચલણ" (એક્મ ચલણ, વ્યવહારુ ચલણ)ના એક એક્મ સામે "દર ચલણ" (ભાવ ચલણ, ચૂકવણી ચલણ) ના કેટલા એક્મ વિનિમય કરી શકાય તે જણાવીને અવતરણ આપી શકાય છે. દા.ત. ઈયુઆર/યુએસડી (EUR/USD) વિનિમય દર 1.2290 (1.2290 યુએસડી (USD) પ્રતિ ઈયુઆર (EUR), કે જે ઈયુઆર/યુએસડી (EUR/USD) તરીકે પણ જાણીતા છે; વિદેશી ચલણ વિનિયમ બજાર જુઓ) છે તેમ જણાવતા એક દરમાં દર ચલણ યુએસડી (USD) તેમજ મૂળભુત ચલણ ઈયુઆર (EUR) છે તેમ કહી શકાય. મૂળભૂત ચલણ તથા અવતરણ ચલણ નિર્ધારિત કરતી એક બજાર પ્રણાલિકા છે. વિશ્વના મોટાભાગના પ્રદેશોમાં ક્રમ છે: ઈયુઆર (EUR) - જીબીપી (GBP) - એયુડી (AUD) - એનઝેડડી (NZD) - યુએસડી (USD)- અન્ય. આમ જો તમે ઈયુઆર (EUR)નું એયુડી (AUD)માં રૂપાન્તર કરી રહ્યા હોવ તો ઈયુઆર (EUR) મૂળભૂત ચલણ છે, એયુડી (AUD) અવતરણ ચલણ છે અને વિનિમય દર તમને જણાવશે કે 1 યૂરો માટે તમને કેટલા ઑસ્ટ્રેલિયન ડૉલર મળશે કે આપવા પડશે. સાઈપ્રસ અને માલ્ટા કે જે યુએસડી (USD) માટે આધારભૂત ગણાતા, તેમજ અન્યો યૂરોમાં શામેલ થતા તાજેતરમાં આ યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. યૂરોપના અમુક વિસ્તારો તેમજ યૂકે (UK) ના અવ્યવસાયિક વિસ્તારોમાં ઈયુઆર (EUR) અને જીબીપી (GBP)ને પલટાવી દેવામાં આવે છે કે જેથી કરીને યરો માટે મૂળભુત ચલણ તરીકે જીબીપી (GBP)નું અવતરણ થઈ શકે. જ્યારે બંને ચલણ યાદીમાં સામેલ ન હોય (એટલે કે બંને "અન્ય" હોય) ત્યારે મૂળભુત ચલણનું નિર્ધારણ કરવા માટે જે મૂળભુત ચલણ 1.000 કરતાં વધારે વિનિમય દર આપે તેનો ઉપયોગ કરવાની બજારની પ્રણાલિકા છે. તે દશાંશની સમસ્યાઓ તેમજ વિનિમય દરનાં 4 દશાંશ સ્થળ કરતા વધુ અવતરણને નિવારે છે. આ નિયમના કેટલાક અપવાદ છે, દા.ત. જાપાનીઓ અનેક વખત તેમના ચલણને અન્ય ચલણના મૂળભુત ચલણ તરીકે દર્શાવે છે. સ્વદેશી ચલણનો ભાવ ચલણ તરીકે ઉપયોગ કરતા દર (દા.ત. યૂરો ઝોનમાં ઈયુઆર (EUR) 0.735342 = યુએસડી (USD) 1.00) પ્રત્યક્ષ દર (તે દેશના પરીપ્રેક્ષ્યથી)<ref>{{Cite web |url=http://www.inlandrevenue.gov.uk/manuals/cfmmanual/cfm7011.htm |title=વિદેશી વિનિમય અંગેની સમજણ: વિનિમય દરો |access-date=2010-12-13 |archive-date=2004-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041223100220/http://www.inlandrevenue.gov.uk/manuals/cfmmanual/cfm7011.htm |url-status=dead }}</ref> તરીકે જાણીતા છે અને જે મોટા ભાગના દેશો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે. સ્વદેશી ચલણનો એક્મ મૂળભૂત ચલણ તરીકે ઉપયોગ કરતા દર (દા.ત. યૂરો ઝોનમાં ઈયુઆર (EUR) 1.00 = યુએસડી (USD) 1.35991) અપ્રત્યક્ષ અવતરણ કે જથ્થાબંધ દર તરીકે જાણીતા છે અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ]] અખબારોમાં ઉપયોગ લેવાય છે તેમજ [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]], ન્યૂઝીલેન્ડ અને યૂરોઝોનમાં સર્વ સાધારણ છે. * પ્રત્યક્ષ દર: વિદેશી ચલણનો 1 એક્મ = સ્વદેશી ચલણના X એકમ * અપ્રત્યક્ષ દર: સ્વદેશી ચલણનો 1 એક્મ = વિદેશી ચલણ નો X એક્મ નોંધપાત્ર છે કે, પ્રત્યક્ષ દરનો ઉપયોગ કરીને, જો સ્વદેશી ચલણ મજબૂત બને (એટલે કે મૂલ્યવર્ધન થાય અથવા વધુ મૂલ્યવાન બને) તો વિનિમય દરનો આંક ઓછો થશે. તેથી વિરુદ્ધ રીતે જો વિદેશી ચલણ મજબૂત બને તો વિનિમય દરનો આંક વધશે અને સ્વદેશી ચલણનો મૂલ્યહ્રાસ થાય. 1980ની શરૂઆતથી 2006 સુધી બજાર પ્રણાલિકા એવી હતી કે મહદ્અંશે ચલણની જોડોના અવતરણ હાજર વ્યવહારો માટે 4 દશાંશ સ્થળ સુધી તેમજ વાયદા કે સાટાના વ્યવહારો માટે 6 દશાંશ સ્થળ સુધી રાખવામા આવતા. (ચોથું દશાંશ સ્થળ સામાન્ય રીતે "પીઆઇપી (pip)" કહેવાય છે). આનો અપવાદ એવા વિનિમય દરો હતા કે જેમના મૂલ્ય 1.000 થી ઓછા રહેતા તેમજ સામાન્ય રીતે જેમના અવતરણ 5 કે 6 દશાંશ સ્થળ સુધી રહેતા. જોકે એવો કોઈ અટલ નિયમ નથી, લગભગ 20 કે તેથી વધુ મૂલ્યનાં વિનિમય દરોનાં અવતરણ સામાન્ય રીતે 3 દશાંશ સ્થળ સુધી અને 80 કે તેથી વધુ મૂલ્યનાં ચલણનાં અવતરણ 2 દશાંશ સ્થળ સુધી રહેતા. 5000 થી વધુનાં ચલણનાં અવતરણ સામાન્ય રીતે કોઈ પણ દશાંશ સ્થળ વગર રહેતા (દા.ત. અગાઉનું ટર્કિશ લીરા). એટલે કેજીબીપીઓએમએર (GBPOMR) : 0.765432 - ઇયુઆરયુએસડી (EURUSD) : 1.5877 - જીબીપીબીઇએફ (GBPBEF) : 58.234 - ઇયુઆરજેપીવાય (EURJPY) : 165.29). અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો, અવતરણ 5 આંકમાં આપવામાં આવતા. જ્યાં દરો 1 થી ઓછા હોય ત્યાં અવતરણ સામાન્ય રીતે 5 દશાંશ સ્થળનો સમાવેશ કરી લે છે. 2005માં બાર્ક્લેસ કેપિટલ નવી પ્રણાલી સાથે બહાર આવીને પોતાના ઈલેક્ટ્રોનિક લે-વેચ પ્લેટફોર્મ પરથી 5 થી 6 દશાંશ સ્થળ સાથેના હાજર વિનિમય દરો આપ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.finextra.com/fullstory.asp?id=13480 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-13 |archive-date=2007-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829205340/http://www.finextra.com/fullstory.asp?id=13480 |url-status=dead }}</ref> વિસ્તરણનાં સંકોચનને (પ્રસ્તાવિત દર અને બોલીના દર વચ્ચેનો તફાવત) દલીલપૂર્વક વધુ સુઘડ ભાવોની જરૂર હોય છે અને બેંકો મલ્ટીબેન્ક પ્લેટફોર્મ પર પ્રયત્ન કરો અને જીતોની સક્ષમતા આપે છે જ્યાં તમામ બેંકો સંભવતઃ એક સરખા ભાવના અવતરણ આપતી હોય. ઘણી બેન્કોએ હવે તેનુ અનુકરણ કર્યું છે. જ્યાં અધિકૃત દરો સંપૂર્ણ આંક સાથે આપવામાં આવે છે, દા. ત 1.4320 ત્યારે ઘણા રોકાણકારો તેમજ વિશ્લેષકો અનુકૂળતા માટે ધન પૂર્ણાંકને છોડી દે છે અને ફક્ત અપૂર્ણાંક ભાગ, જેમ કે 4320 નો જ ઉપયોગ કરે છે. આ અવારનવાર ઉપયોગમાં લેવાય છે, કે જ્યાં ભાવની હલચલ વર્ણવવાની જરૂર હોય, દા. ત. 1.4320 થી 1.4290ના બદલે 4320 થી 4290.<ref>{{Cite web |url=http://www.lincolnfx.com/forex-forecasts/2010/01/24/how-prices-are-displayed-the-missing-integer/ |title=કેવી રીતે ભાવો દર્શાવાય છે |access-date=2010-12-13 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713210408/http://www.lincolnfx.com/forex-forecasts/2010/01/24/how-prices-are-displayed-the-missing-integer/ |url-status=dead }}</ref> ==મુક્ત અથવા નિર્ધારિત (Pegged)== જો ચલણ મુક્ત તરલ હોય તો તેના વિનિમય દરોને બીજા ચલણના વિનિમય દર સામે ચલિત થવાની અનુમતી આપી શકાય તેમજ તેનુ નિર્ધારણ માંગ અને પુરવઠાના બજાર પરિબળો દ્વારા જ થાય છે. વૈશ્વિક સ્તરના આર્થિક બજારો, મુખ્ય રીતે [[બૅન્ક|બેન્કો]], દ્વારા આપવામા આવતા આવા ચલણના અવતરણો સતત બદલાતા રહેતા હોય છે. પરિવર્તનશીલ કે ફેરફાર થાય તેવી પેગ (Peg) પદ્ધતી એ નિર્ધારિત વિનિમય દરોની પદ્ધતિ છે, પણ તેમાં ચલણના અવમુલ્યનની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. દા. ત. 1994 અને 2005 વચ્ચે, ચાઇનીસ યુઆન રેમીબી (RMB)નું મુલ્ય યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર સાથે 8.2768 RMB તે $ 1ના દરે તરીકે નક્કી કરવામાં આવ્યું. [[ચીન]] આવુ કરનાર એક્માત્ર રાષ્ટ્ર નહોતુ; બીજા [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વિશ્વયુદ્ધ]] ના અંતથી માંડીને 1967 સુધી સઘળાં પશ્વિમિ યુરોપિયન રાષ્ટ્રોએ યુએસ (US) ડૉલર સાથે બ્રેન્નટોન વુડ્સ પદ્ધતિ પર આધારિત નિર્ધારિત વિનિમય દરો જાળવી રાખ્યા. [http://www-econ.stanford.edu/faculty/workp/swp99020.pdf#search=%22western%20europe%20fixed%20exchange%20rate%201970%20us%20dollar%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824052857/http://www-econ.stanford.edu/faculty/workp/swp99020.pdf#search=%22western%20europe%20fixed%20exchange%20rate%201970%20us%20dollar%22 |date=2006-08-24 }} આરઈઆર (RER)નો અર્થ બે ચલણની પરસ્પરના સંદર્ભમાંની ખરીદ શક્તિ એવો થાય છે. તે સ્થાનિક તેમજ વિદેશમાંની ભાવ સપાટીના કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) ઘટાડાના માપ પર આધારિત હોય છે (<math>P,P^f</math>), જે મનસ્વી રીતે આપેલ આધાર વર્ષ માટે 1 તરીકે ગોઠવવામાં આવે છે. આ કારણસર કયું વર્ષ બે ચલણનાં કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) ઘટાડા માટે આધારવર્ષ તરીકે પસંદ કરાયું છે, તે બાબત પર આધાર રાખીને આરઈઆર (RER) ની સપાટી મનસ્વી રીતે ગોઠવવામાં આવે છે. આરઈઆર (RER) ના પરિવર્તનો સમયાંતરે કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP)ના એક એક્મના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવના કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP)ના એકમના સંદર્ભના ભાવની સૂચના આપે છે. જો સમગ્ર માલસામાન સ્વદેશી તેમજ વિદેશી બજારોમાં મુક્ત રીતે લે-વેચ થઈ શકતા હોત તો બે રાષ્ટ્રોના કુલ (GDP) ઉત્પાદન માટે ખરીદ શક્તિની એકરૂપતા (PPP) યોગ્ય રહે, અને આરઈઆર (RER) સતત તેમજ એક જેટલુ રહે. ==દ્વિપક્ષી સામે અસરકારક વિનિમય દર== દ્વિપક્ષી વિનિમય દરમાં ચલણની જોડ હોય છે, જ્યારે અસરકારક વિનિમય દર એ વિદેશી ચલણના સમૂહની ભારિત સરેરાશ છે અને તે દેશની બાહ્ય સ્પર્ધાત્મકતાના સઘળા માપદંડ તરીકે જોઈ શકાય. નજીવા અસરકારક વિનિમય દર (એનઇઇઆર (NEER)) ને વેપારના અસીમ ભાર આંકના વ્યસ્તથી ભારિત કરવામાં આવે છે. વાસ્તવિક અસરકારક વિનિમય દર (REER)એ એનઈઈઆર (NEER) ને વિદેશી ભાવસપાટીના યોગ્ય સ્તર પર ગોઠવે છે અને સ્વદેશી ભાવ સપાટી પ્રમાણે ઘટી જાય છે. વૈશ્વિક રોકાણ પ્રથાને ધ્યાનમાં લેતા કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) થી ભારિત અસરકારક વિનિમય દર એનઈઈઆર (NEER)ની સરખામણીએ વધુ યોગ્ય ગણી શકાય. ==ખુલ્લા વ્યાજ દરની એકરૂપતા== ખુલ્લા વ્યાજ દરની એકરૂપતા (UIRP) કહે છે કે એક ચલણની બીજા ચલણના સંદર્ભમાંની મૂલ્યવૃદ્ધિ કે મૂલ્યહ્રાસને તેમના વ્યાજ દરમાંના તફાવતનાં પરિવર્તનો દ્વારા તટસ્થ કરી શકાય. જો યુએસ (US)ના વ્યાજ દર વધતાં હોય અને જાપાનીઝ વ્યાજ દર અચલિત રહે તો યુએસ (US) ડોલર જાપાનીઝ યેન સામે જોખમ મુક્ત નફાના પ્રમાણમાં મૂલ્યહ્રાસ પામે (હકીકતમાં નીચે સમજાવ્યા પ્રમાણે ઘણી વખત તેનું ઊંધુ (મૂલ્યવૃદ્ધિ) થાય છે) જે આર્બિટ્રેજને અટકાવે છે. ભવિષ્ય વિનિમય દર વાયદા વિનિમય દરોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આપણા ઉદાહરણમાં ડોલરનો વાયદા વિનિમય દર ડિસ્કાઉન્ટ (ઘટેલો) કહેવાય કારણ કે તે હાજર દર કરતાં વાયદા બજારનાં દરમાં ઓછા જાપાનીઝ યેન ખરીદી શકે. યેનને પ્રીમિયમ પર (વધેલા દર પર) કહી શકાય. 1990 પછી યુઆઈઆરપી (UIRP) ના કાર્યશીલ હોવાના કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી. આ સિદ્ધાંતના વિરૂદ્ધમાં, ફુગાવા તથા વધુ ઉપજનો સમાવેશ કરવાના કારણે ઊંચા વ્યાજ દર ધરાવતા ચલણ ઘટવાને બદલે વધવા લાગ્યા. ==ચૂકવણીની સમતુલાનો નમૂનો== આ નમૂના પ્રમાણે વિદેશી વિનિમય દર તેના સમતોલ બિંદુ પર જ હોવુ જોઇએ - એવો દર કે જે સ્થિર ચાલુ ખાતાનું સમતુલન લાવી શકે. વેપારની ખાધ વાળા દેશો તેમના વિદેશી વિનિમય ભંડોળમાં ઘટાડો અનુભવશે જેથી અંતે તો તેમના ચલણનાં મૂલ્યમાં ઘટાડો (મૂલ્યહ્રાસ) આવશે. ઓછું મૂલ્યવાન ચલણ દેશના માલસામાન (નિકાસ)ને વૈશ્વિક બજારમાં સસ્તુ બનાવશે તથા આયાતને વધુ મોંઘી કરશે. અમુક વચગાળાના સમય પછી, આયાતને દબાણપૂર્વક ઘટાડી દેવામાં આવે છે અને નિકાસ વધે છે, જે વેપાર સમતુલાને સ્થિર કરે છે અને ચલણ તેના સમતોલ બિંદુ તરફ વધે છે.પીપીપી (PPP) ની જેમ ચુકવણીની સમતુલાનો નમુનો પણ વેપાર યોગ્ય માલસામાન તેમજ સેવાઓ પર કેન્દ્રિત છે અને વૈશ્વિક મૂડીના પ્રવાહના વધતાં મહત્વની ઉપેક્ષા કરે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો નાણાં ફક્ત માલસામાન કે સેવાઓ નહી પણ મોટા પાયે નાણાકીય અસ્કયામતો જેમકે શેર કે બોન્ડને પણ નક્શીકૃત કરે છે. તેનો પ્રવાહ ચૂકવણીની સમતુલાના મૂડી ખાતામાં જાય છે, જેથી ચાલુ ખાતાની ખાધ સમતલ બને છે. મૂડી પ્રવાહના વધારાથી મિલકત બજારના નમૂનાનો ઉદય થયો છે. ==મિલકત બજારનો નમૂનો== નાણાકીય મિલકતો (શેર તથા બોન્ડ)ના વેપારમાં થઈ રહેલા વિસ્તરણે વિશ્લેષકો તથા વેપારીઓની ચલણ પ્રત્યેની દ્રષ્ટીને નવો આકાર આપ્યો છે. આર્થિક ચલ (વેરિએબલ્સ) જેવા કે આર્થિક વૃદ્ધિ, ફુગાવો અને ઉત્પાદકતા જ હવે ચલણની હિલચાલને ચલાવનાર એકમાત્ર પરિબળ નથી. નાણાકીય મિલકતોના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાંથી ઉદભવતા વિદેશી ચલણનાં વિનિમય વ્યવહારોની સમતુલાએ માલસામાન તેમજ સેવાઓમાંથી ઉપજતા ચલણનાં વ્યવહારોને ખુબ જ નાના બનાવી દીધા છે. મિલકત બજારનો અભિગમ ચલણને કાર્યક્ષમ નાણાકીય બજારમાં લે-વેચ થઈ શકે તેવી મિલકત તરીકે જુએ છે. પરિણામે સ્વરૂપે, ચલણ ઝડપથી અન્ય બજારો, ખાસ કરીને ઈક્વીટી, સાથેનો ગાઢ સહ-સંબંધ દર્શાવવા લાગે છે. સ્ટોક એક્સચેન્જની જેમ, વિદેશી ચલણના વિનિમય બજારમાં યોગ્ય સમયે લે-વેચ કરતા રોકાણકારો તેમજ સટ્ટાખોરો પૈસા કમાઈ કે ગુમાવી શકે છે. ચલણની હાજર તેમજ વિદેશી વિનિમયના ઓપ્શન બજારમાં લે-વેચ થઈ શકે છે. [[wiktionary:spot market|પ્રવર્તમાન બજારો]] ચાલુ વિનિમય દરો રજૂ કરે છે, જ્યારે ઓપ્શન એ વિનિયમ દરોના ડેરિવેટીવ્ઝ ગણવામાં આવે છે. ==વિનિમય દરોમાં વધઘટ== [[File:Exchange rates display.jpg|thumb|140px|વિનિમય દર પ્રદર્શન]] બજાર આધારીત વિનિમય દર ચલણનાં બેમાંથી કોઈ પણ એક ઘટકનું મૂલ્ય બદલાતાં પરિવર્તિત થશે. ચલણ તેના ઉપલબ્ધ પૂરવઠા કરતા માંગ જ્યારેપણ વધે ત્યારે વધુ મૂલ્યવાન બનતું જાય છે. ઉપલબ્ધ પુરવઠા કરતાં માંગ ઘટતા તે ઓછું મૂલ્યવાન બને છે (તેનો અર્થ એવો નથી કે લોકોને પૈસાની જરૂર નથી, પણ એવો થાય કે તેઓ હવે પોતાની સંપત્તિ કોઈ બીજા સ્વરૂપ, સંભવતઃ કોઈ બીજા ચલણમાં રાખવાનું પસંદ કરે છે). ચલણની વધેલ માંગ વધી ગયેલ વ્યવહારીક નાણાંકીય માંગ, અથવા તો વધી ગયેલ સટ્ટાકૃત નાણાંકીય માંગને કારણે હોય છે. વ્યવહારીક નાણાંકીય માંગ દેશના વ્યાપારી પ્રવૃત્તિના સ્તર, કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) અને રોજગારના સ્તર સાથે ઊંડો સહ-સંબંધ ધરાવે છે. જેટલા વધુ લોકો બેરોજગાર હશે, તેટલો જ પ્રજા માલસામાન અને સેવાઓ પાછળ ઓછો ખર્ચ કરશે. વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિઓને કારણે નાણાંની માંગમાં થતા પરિવર્તનને સમાયોજિત કરવા માટે મધ્યસ્થ બેંકોને પ્રાપ્ય નાણાં પૂરવઠો સરભરમાં વધુ મુશ્કેલી પડતી નથી. સટ્ટાકૃત નાણાંકીય માંગનું સમાધાન કરવો મધ્યસ્થ બેંકો માટે ખૂબ મુશ્કેલ છે પણ તે વ્યાજ દરોના પરિવર્તન દ્વારા એ કામ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. જો રોકાણકારને ઊંચો નફો (એટલે કે વધુ વ્યાજ દર) મળતો હોય તો તેઓ ચલણ ખરીદવાનું પસંદ કરે. દેશના વ્યાજ દર જેટલા વધુ ઊંચા હોય, તેટલી જ વધુ તે દેશના ચલણની માંગ હોય. એક દલીલ એવી પણ છે કે ચલણ બજારમાં થતી સટ્ટાખોરી દેશના વાસ્તવિક આર્થિક વિકાસને રૂંધી પણ શકે છે, કેમકે ચલણના મોટા સટ્ટાખોરો ચલણની ખોટ ઉભી કરી તે મધ્યસ્થ બેંકને ચલણ સ્થિર રાખવા માટે પોતાના ચલણ ભંડોળ વેચવા માટે મજબૂર કરી ઈરાદાપૂર્વક ચલણ પર અધોગામી દબાણ લાવે છે. (આવું થતા જ સટ્ટાખોરો બેન્ક પાસેથી ઓછા દરે ચલણ પરત ખરીદી તેમની પરિસ્થિતિ સરળ કરીને નફો લઈ જઈ શકે છે). ==વિનિમય દરોની હેરાફેરી== ઘણાં દેશોને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં લાભ મળી શકે, જો તેઓ પોતાના ચલણમાં હેરાફેરી કરીને તેને કૃત્રિમ રીતે નીચા મૂલ્યે રાખે તો. એવી દલીલ છે કે પીપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચીને ઘણા લાંબા સમયથી આવું કરવામાં સફળતા મેળવી છે. જોકે, વાસ્તવિક-દુનિયાની પરિસ્થિતિઓમાં, 2005માં યુઆનની 22% મૂલ્યવૃદ્ધિ ચીનની યુએસ(US) ને થતી નિકાસમાં 38.7% વૃદ્ધિ કરી છે.<ref>[http://www.cato.org/pub_display.php?pub_id=11614 "એપ્રિસિએટ ધીસઃ ચાઈનિઝ કરન્સી રાઈઝ વિલ હેવ અ નેગલીજીબલ ઈફેક્ટ ઓન ધ ટ્રેડ ડેફિસિટ"] ડેનિયલ જે. ઈકેન્સન દ્વારા 24 માર્ચ, 2010 ના રોજ ''ધ કેટો ઈન્સ્ટિટ્યુટ'' માં લેખ</ref><ref>[http://www.cato-at-liberty.org/economists-ignore-the-facts-in-supporting-chinese-currency-legislation/ "ધ ઈકોનોમિસ્ટ્સ ઈગ્નોર ધ ફેક્ટ્સ ઈન સપોર્ટિંગ ચાઈનિઝ કરન્સી લેજીસ્લેશન"] ડેનિયલ ઈકેન્સન દ્વારા 1 ઓક્ટોબર, 2010ના રોજ ''ધ કેટો ઈન્સ્ટિટ્યુટ'' માં લેખ</ref> 2010માં જાપાન અને [[બ્રાઝિલ]] તેમજ અન્ય દેશોએ તેમની સસ્તા નિકાસને સહાય કરવા તેમજ પોતાના લથડી ગયેલા અર્થતંત્રને ટેકો આપવાની આશા સાથે તેમના ચલણનો મૂલ્યહ્રાસ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. નીચો વિનિમય દર વિદેશી ઉપભોક્તાઓ માટે દેશના માલસામાનનો ભાવ ઘટાડે છે પણ આવી હેરાફેરી કરનાર દેશ માટે માલસામાન, ખાસ કરીને આયાત કરેલ માલસામનનો ભાવ વધારી નાખે છે.<ref>[http://www.nytimes.com/2010/10/04/world/04currency.html "મોર કન્ટ્રીસ એડપ્ટ ચાઈનાઝ ટેક્ટીક્સ ઓન કરન્સી"] ડેવીડ ઈ. સેન્ગર અને માઈકલ વાઈન્સ દ્વારા ૩ ઓક્ટોબર, 2010ના રોજ ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' માં લેખ, 4 ઓક્ટોબર, 2010ના રોજ પહોંચ(accessed)</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{DEFAULTSORT:Exchange Rate}} [[Category:ચલણી નાણું]] [[Category:વિદેશી વિનિમય બજાર]] [[Category:આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થશાસ્ત્ર]] [[Category:આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર]] [[Category:સમષ્ટિ અર્થશાસ્ત્ર]] [[Category:અર્થશાસ્ત્ર પરિભાષા]] [[શ્રેણી:અર્થશાસ્ત્ર]] spefnjnxmf9yjrev2tna77etfrwohmk 901798 901780 2026-06-25T07:12:35Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/Patil Divya|Patil Divya]] ([[User talk:Patil Divya|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 872370 wikitext text/x-wiki ફોરેન એક્ષચેઇન્જ એ નાણાંતંત્રમાં બે ચલણ વચ્ચેનો '''વિનિમય દર''' (કે જે '''વિદેશી નાણાં વિનિમય દર''', '''ફોરેક્સ દર''' અથવા '''એફએક્સ દર''' (FX rate) તરીકે પણ જાણીતો છે), તે એક ચલણનું બીજા ચલણના સંદર્ભમા મૂલ્ય કેટલું છે તે દર્શાવે છે. તે સ્વદેશી ચલણનાં સંદર્ભમાં વિદેશના ચલણનું મૂલ્ય છે.<ref>{{cite book | last = O'Sullivan | first = Arthur | authorlink = <!-- Arthur O'Sullivan --> | coauthors = Steven M. Sheffrin | title = Economics: Principles in action | publisher = Prentice Hall | date = 2003 | location = Upper Saddle River, New Jersey 07458 | pages = 458 | url = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | doi = | id = | isbn = 0-13-063085-3 | access-date = 2021-02-24 | archive-date = 2018-12-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181226045718/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | url-status = dead }}</ref> દા.ત. 91 જાપાનીઝ યેન (જેપીવાય(JPY), ¥))ના યુએસ ડોલર(યુએસડી (USD), $) સામેના વિનિમય દરનો અર્થ એવો થાય કે 91 જાપાનીઝ યેનનું મૂલ્ય 1 યુએસડી (USD) જેટલું થાય છે. વિદેશી વિનિમયનું બજાર વિશ્વના સૌથી મોટા બજારો પૈકી એક છે. અમુક અંદાજ પ્રમાણે, દરરોજ લગભગ 3.2 ટ્રિલિયન યુએસડી (USD) મૂલ્યનાં ચલણ હસ્તાંતરીત થયા કરે છે. '''હાજર વિનિમય દર''' ને ચાલુ/હાલનો વિનિમય દર ગણવામાં આવે છે. '''વાયદા વિનિમય દર''' એ એવો વિનિમય દર છે કે જેનુ અવતરણ તેમજ વેપાર આજના દિવસે જ થાય છે પણ જેની સોંપણી તથા ચૂકવણી નિશ્વિત ભવિષ્યની તારીખે જ થાય છે. ==દરો== વિનિમય તંત્રમાં "મૂળભુત ચલણ" (એક્મ ચલણ, વ્યવહારુ ચલણ)ના એક એક્મ સામે "દર ચલણ" (ભાવ ચલણ, ચૂકવણી ચલણ) ના કેટલા એક્મ વિનિમય કરી શકાય તે જણાવીને અવતરણ આપી શકાય છે. દા.ત. ઈયુઆર/યુએસડી (EUR/USD) વિનિમય દર 1.2290 (1.2290 યુએસડી (USD) પ્રતિ ઈયુઆર (EUR), કે જે ઈયુઆર/યુએસડી (EUR/USD) તરીકે પણ જાણીતા છે; વિદેશી ચલણ વિનિયમ બજાર જુઓ) છે તેમ જણાવતા એક દરમાં દર ચલણ યુએસડી (USD) તેમજ મૂળભુત ચલણ ઈયુઆર (EUR) છે તેમ કહી શકાય. મૂળભૂત ચલણ તથા અવતરણ ચલણ નિર્ધારિત કરતી એક બજાર પ્રણાલિકા છે. વિશ્વના મોટાભાગના પ્રદેશોમાં ક્રમ છે: ઈયુઆર (EUR) - જીબીપી (GBP) - એયુડી (AUD) - એનઝેડડી (NZD) - યુએસડી (USD)- અન્ય. આમ જો તમે ઈયુઆર (EUR)નું એયુડી (AUD)માં રૂપાન્તર કરી રહ્યા હોવ તો ઈયુઆર (EUR) મૂળભૂત ચલણ છે, એયુડી (AUD) અવતરણ ચલણ છે અને વિનિમય દર તમને જણાવશે કે 1 યૂરો માટે તમને કેટલા ઑસ્ટ્રેલિયન ડૉલર મળશે કે આપવા પડશે. સાઈપ્રસ અને માલ્ટા કે જે યુએસડી (USD) માટે આધારભૂત ગણાતા, તેમજ અન્યો યૂરોમાં શામેલ થતા તાજેતરમાં આ યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. યૂરોપના અમુક વિસ્તારો તેમજ યૂકે (UK) ના અવ્યવસાયિક વિસ્તારોમાં ઈયુઆર (EUR) અને જીબીપી (GBP)ને પલટાવી દેવામાં આવે છે કે જેથી કરીને યરો માટે મૂળભુત ચલણ તરીકે જીબીપી (GBP)નું અવતરણ થઈ શકે. જ્યારે બંને ચલણ યાદીમાં સામેલ ન હોય (એટલે કે બંને "અન્ય" હોય) ત્યારે મૂળભુત ચલણનું નિર્ધારણ કરવા માટે જે મૂળભુત ચલણ 1.000 કરતાં વધારે વિનિમય દર આપે તેનો ઉપયોગ કરવાની બજારની પ્રણાલિકા છે. તે દશાંશની સમસ્યાઓ તેમજ વિનિમય દરનાં 4 દશાંશ સ્થળ કરતા વધુ અવતરણને નિવારે છે. આ નિયમના કેટલાક અપવાદ છે, દા.ત. જાપાનીઓ અનેક વખત તેમના ચલણને અન્ય ચલણના મૂળભુત ચલણ તરીકે દર્શાવે છે. સ્વદેશી ચલણનો ભાવ ચલણ તરીકે ઉપયોગ કરતા દર (દા.ત. યૂરો ઝોનમાં ઈયુઆર (EUR) 0.735342 = યુએસડી (USD) 1.00) પ્રત્યક્ષ દર (તે દેશના પરીપ્રેક્ષ્યથી)<ref>{{Cite web |url=http://www.inlandrevenue.gov.uk/manuals/cfmmanual/cfm7011.htm |title=વિદેશી વિનિમય અંગેની સમજણ: વિનિમય દરો |access-date=2010-12-13 |archive-date=2004-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041223100220/http://www.inlandrevenue.gov.uk/manuals/cfmmanual/cfm7011.htm |url-status=dead }}</ref> તરીકે જાણીતા છે અને જે મોટા ભાગના દેશો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે. સ્વદેશી ચલણનો એક્મ મૂળભૂત ચલણ તરીકે ઉપયોગ કરતા દર (દા.ત. યૂરો ઝોનમાં ઈયુઆર (EUR) 1.00 = યુએસડી (USD) 1.35991) અપ્રત્યક્ષ અવતરણ કે જથ્થાબંધ દર તરીકે જાણીતા છે અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ]] અખબારોમાં ઉપયોગ લેવાય છે તેમજ [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]], ન્યૂઝીલેન્ડ અને યૂરોઝોનમાં સર્વ સાધારણ છે. * પ્રત્યક્ષ દર: વિદેશી ચલણનો 1 એક્મ = સ્વદેશી ચલણના X એકમ * અપ્રત્યક્ષ દર: સ્વદેશી ચલણનો 1 એક્મ = વિદેશી ચલણ નો X એક્મ નોંધપાત્ર છે કે, પ્રત્યક્ષ દરનો ઉપયોગ કરીને, જો સ્વદેશી ચલણ મજબૂત બને (એટલે કે મૂલ્યવર્ધન થાય અથવા વધુ મૂલ્યવાન બને) તો વિનિમય દરનો આંક ઓછો થશે. તેથી વિરુદ્ધ રીતે જો વિદેશી ચલણ મજબૂત બને તો વિનિમય દરનો આંક વધશે અને સ્વદેશી ચલણનો મૂલ્યહ્રાસ થાય. 1980ની શરૂઆતથી 2006 સુધી બજાર પ્રણાલિકા એવી હતી કે મહદ્અંશે ચલણની જોડોના અવતરણ હાજર વ્યવહારો માટે 4 દશાંશ સ્થળ સુધી તેમજ વાયદા કે સાટાના વ્યવહારો માટે 6 દશાંશ સ્થળ સુધી રાખવામા આવતા. (ચોથું દશાંશ સ્થળ સામાન્ય રીતે "પીઆઇપી (pip)" કહેવાય છે). આનો અપવાદ એવા વિનિમય દરો હતા કે જેમના મૂલ્ય 1.000 થી ઓછા રહેતા તેમજ સામાન્ય રીતે જેમના અવતરણ 5 કે 6 દશાંશ સ્થળ સુધી રહેતા. જોકે એવો કોઈ અટલ નિયમ નથી, લગભગ 20 કે તેથી વધુ મૂલ્યનાં વિનિમય દરોનાં અવતરણ સામાન્ય રીતે 3 દશાંશ સ્થળ સુધી અને 80 કે તેથી વધુ મૂલ્યનાં ચલણનાં અવતરણ 2 દશાંશ સ્થળ સુધી રહેતા. 5000 થી વધુનાં ચલણનાં અવતરણ સામાન્ય રીતે કોઈ પણ દશાંશ સ્થળ વગર રહેતા (દા.ત. અગાઉનું ટર્કિશ લીરા). એટલે કેજીબીપીઓએમએર (GBPOMR) : 0.765432 - ઇયુઆરયુએસડી (EURUSD) : 1.5877 - જીબીપીબીઇએફ (GBPBEF) : 58.234 - ઇયુઆરજેપીવાય (EURJPY) : 165.29). અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો, અવતરણ 5 આંકમાં આપવામાં આવતા. જ્યાં દરો 1 થી ઓછા હોય ત્યાં અવતરણ સામાન્ય રીતે 5 દશાંશ સ્થળનો સમાવેશ કરી લે છે. 2005માં બાર્ક્લેસ કેપિટલ નવી પ્રણાલી સાથે બહાર આવીને પોતાના ઈલેક્ટ્રોનિક લે-વેચ પ્લેટફોર્મ પરથી 5 થી 6 દશાંશ સ્થળ સાથેના હાજર વિનિમય દરો આપ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.finextra.com/fullstory.asp?id=13480 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-13 |archive-date=2007-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829205340/http://www.finextra.com/fullstory.asp?id=13480 |url-status=dead }}</ref> વિસ્તરણનાં સંકોચનને (પ્રસ્તાવિત દર અને બોલીના દર વચ્ચેનો તફાવત) દલીલપૂર્વક વધુ સુઘડ ભાવોની જરૂર હોય છે અને બેંકો મલ્ટીબેન્ક પ્લેટફોર્મ પર પ્રયત્ન કરો અને જીતોની સક્ષમતા આપે છે જ્યાં તમામ બેંકો સંભવતઃ એક સરખા ભાવના અવતરણ આપતી હોય. ઘણી બેન્કોએ હવે તેનુ અનુકરણ કર્યું છે. જ્યાં અધિકૃત દરો સંપૂર્ણ આંક સાથે આપવામાં આવે છે, દા. ત 1.4320 ત્યારે ઘણા રોકાણકારો તેમજ વિશ્લેષકો અનુકૂળતા માટે ધન પૂર્ણાંકને છોડી દે છે અને ફક્ત અપૂર્ણાંક ભાગ, જેમ કે 4320 નો જ ઉપયોગ કરે છે. આ અવારનવાર ઉપયોગમાં લેવાય છે, કે જ્યાં ભાવની હલચલ વર્ણવવાની જરૂર હોય, દા. ત. 1.4320 થી 1.4290ના બદલે 4320 થી 4290.<ref>{{Cite web |url=http://www.lincolnfx.com/forex-forecasts/2010/01/24/how-prices-are-displayed-the-missing-integer/ |title=કેવી રીતે ભાવો દર્શાવાય છે |access-date=2010-12-13 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713210408/http://www.lincolnfx.com/forex-forecasts/2010/01/24/how-prices-are-displayed-the-missing-integer/ |url-status=dead }}</ref> ==મુક્ત અથવા નિર્ધારિત (Pegged)== જો ચલણ મુક્ત તરલ હોય તો તેના વિનિમય દરોને બીજા ચલણના વિનિમય દર સામે ચલિત થવાની અનુમતી આપી શકાય તેમજ તેનુ નિર્ધારણ માંગ અને પુરવઠાના બજાર પરિબળો દ્વારા જ થાય છે. વૈશ્વિક સ્તરના આર્થિક બજારો, મુખ્ય રીતે [[બૅન્ક|બેન્કો]], દ્વારા આપવામા આવતા આવા ચલણના અવતરણો સતત બદલાતા રહેતા હોય છે. પરિવર્તનશીલ કે ફેરફાર થાય તેવી પેગ (Peg) પદ્ધતી એ નિર્ધારિત વિનિમય દરોની પદ્ધતિ છે, પણ તેમાં ચલણના અવમુલ્યનની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. દા. ત. 1994 અને 2005 વચ્ચે, ચાઇનીસ યુઆન રેમીબી (RMB)નું મુલ્ય યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર સાથે 8.2768 RMB તે $ 1ના દરે તરીકે નક્કી કરવામાં આવ્યું. ચીન આવુ કરનાર એક્માત્ર રાષ્ટ્ર નહોતુ; બીજા [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વિશ્વયુદ્ધ]] ના અંતથી માંડીને 1967 સુધી સઘળાં પશ્વિમિ યુરોપિયન રાષ્ટ્રોએ યુએસ (US) ડૉલર સાથે બ્રેન્નટોન વુડ્સ પદ્ધતિ પર આધારિત નિર્ધારિત વિનિમય દરો જાળવી રાખ્યા. [http://www-econ.stanford.edu/faculty/workp/swp99020.pdf#search=%22western%20europe%20fixed%20exchange%20rate%201970%20us%20dollar%22 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824052857/http://www-econ.stanford.edu/faculty/workp/swp99020.pdf#search=%22western%20europe%20fixed%20exchange%20rate%201970%20us%20dollar%22 |date=2006-08-24 }} આરઈઆર (RER)નો અર્થ બે ચલણની પરસ્પરના સંદર્ભમાંની ખરીદ શક્તિ એવો થાય છે. તે સ્થાનિક તેમજ વિદેશમાંની ભાવ સપાટીના કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) ઘટાડાના માપ પર આધારિત હોય છે (<math>P,P^f</math>), જે મનસ્વી રીતે આપેલ આધાર વર્ષ માટે 1 તરીકે ગોઠવવામાં આવે છે. આ કારણસર કયું વર્ષ બે ચલણનાં કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) ઘટાડા માટે આધારવર્ષ તરીકે પસંદ કરાયું છે, તે બાબત પર આધાર રાખીને આરઈઆર (RER) ની સપાટી મનસ્વી રીતે ગોઠવવામાં આવે છે. આરઈઆર (RER) ના પરિવર્તનો સમયાંતરે કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP)ના એક એક્મના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવના કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP)ના એકમના સંદર્ભના ભાવની સૂચના આપે છે. જો સમગ્ર માલસામાન સ્વદેશી તેમજ વિદેશી બજારોમાં મુક્ત રીતે લે-વેચ થઈ શકતા હોત તો બે રાષ્ટ્રોના કુલ (GDP) ઉત્પાદન માટે ખરીદ શક્તિની એકરૂપતા (PPP) યોગ્ય રહે, અને આરઈઆર (RER) સતત તેમજ એક જેટલુ રહે. ==દ્વિપક્ષી સામે અસરકારક વિનિમય દર== દ્વિપક્ષી વિનિમય દરમાં ચલણની જોડ હોય છે, જ્યારે અસરકારક વિનિમય દર એ વિદેશી ચલણના સમૂહની ભારિત સરેરાશ છે અને તે દેશની બાહ્ય સ્પર્ધાત્મકતાના સઘળા માપદંડ તરીકે જોઈ શકાય. નજીવા અસરકારક વિનિમય દર (એનઇઇઆર (NEER)) ને વેપારના અસીમ ભાર આંકના વ્યસ્તથી ભારિત કરવામાં આવે છે. વાસ્તવિક અસરકારક વિનિમય દર (REER)એ એનઈઈઆર (NEER) ને વિદેશી ભાવસપાટીના યોગ્ય સ્તર પર ગોઠવે છે અને સ્વદેશી ભાવ સપાટી પ્રમાણે ઘટી જાય છે. વૈશ્વિક રોકાણ પ્રથાને ધ્યાનમાં લેતા કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) થી ભારિત અસરકારક વિનિમય દર એનઈઈઆર (NEER)ની સરખામણીએ વધુ યોગ્ય ગણી શકાય. ==ખુલ્લા વ્યાજ દરની એકરૂપતા== ખુલ્લા વ્યાજ દરની એકરૂપતા (UIRP) કહે છે કે એક ચલણની બીજા ચલણના સંદર્ભમાંની મૂલ્યવૃદ્ધિ કે મૂલ્યહ્રાસને તેમના વ્યાજ દરમાંના તફાવતનાં પરિવર્તનો દ્વારા તટસ્થ કરી શકાય. જો યુએસ (US)ના વ્યાજ દર વધતાં હોય અને જાપાનીઝ વ્યાજ દર અચલિત રહે તો યુએસ (US) ડોલર જાપાનીઝ યેન સામે જોખમ મુક્ત નફાના પ્રમાણમાં મૂલ્યહ્રાસ પામે (હકીકતમાં નીચે સમજાવ્યા પ્રમાણે ઘણી વખત તેનું ઊંધુ (મૂલ્યવૃદ્ધિ) થાય છે) જે આર્બિટ્રેજને અટકાવે છે. ભવિષ્ય વિનિમય દર વાયદા વિનિમય દરોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આપણા ઉદાહરણમાં ડોલરનો વાયદા વિનિમય દર ડિસ્કાઉન્ટ (ઘટેલો) કહેવાય કારણ કે તે હાજર દર કરતાં વાયદા બજારનાં દરમાં ઓછા જાપાનીઝ યેન ખરીદી શકે. યેનને પ્રીમિયમ પર (વધેલા દર પર) કહી શકાય. 1990 પછી યુઆઈઆરપી (UIRP) ના કાર્યશીલ હોવાના કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી. આ સિદ્ધાંતના વિરૂદ્ધમાં, ફુગાવા તથા વધુ ઉપજનો સમાવેશ કરવાના કારણે ઊંચા વ્યાજ દર ધરાવતા ચલણ ઘટવાને બદલે વધવા લાગ્યા. ==ચૂકવણીની સમતુલાનો નમૂનો== આ નમૂના પ્રમાણે વિદેશી વિનિમય દર તેના સમતોલ બિંદુ પર જ હોવુ જોઇએ - એવો દર કે જે સ્થિર ચાલુ ખાતાનું સમતુલન લાવી શકે. વેપારની ખાધ વાળા દેશો તેમના વિદેશી વિનિમય ભંડોળમાં ઘટાડો અનુભવશે જેથી અંતે તો તેમના ચલણનાં મૂલ્યમાં ઘટાડો (મૂલ્યહ્રાસ) આવશે. ઓછું મૂલ્યવાન ચલણ દેશના માલસામાન (નિકાસ)ને વૈશ્વિક બજારમાં સસ્તુ બનાવશે તથા આયાતને વધુ મોંઘી કરશે. અમુક વચગાળાના સમય પછી, આયાતને દબાણપૂર્વક ઘટાડી દેવામાં આવે છે અને નિકાસ વધે છે, જે વેપાર સમતુલાને સ્થિર કરે છે અને ચલણ તેના સમતોલ બિંદુ તરફ વધે છે.પીપીપી (PPP) ની જેમ ચુકવણીની સમતુલાનો નમુનો પણ વેપાર યોગ્ય માલસામાન તેમજ સેવાઓ પર કેન્દ્રિત છે અને વૈશ્વિક મૂડીના પ્રવાહના વધતાં મહત્વની ઉપેક્ષા કરે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો નાણાં ફક્ત માલસામાન કે સેવાઓ નહી પણ મોટા પાયે નાણાકીય અસ્કયામતો જેમકે શેર કે બોન્ડને પણ નક્શીકૃત કરે છે. તેનો પ્રવાહ ચૂકવણીની સમતુલાના મૂડી ખાતામાં જાય છે, જેથી ચાલુ ખાતાની ખાધ સમતલ બને છે. મૂડી પ્રવાહના વધારાથી મિલકત બજારના નમૂનાનો ઉદય થયો છે. ==મિલકત બજારનો નમૂનો== નાણાકીય મિલકતો (શેર તથા બોન્ડ)ના વેપારમાં થઈ રહેલા વિસ્તરણે વિશ્લેષકો તથા વેપારીઓની ચલણ પ્રત્યેની દ્રષ્ટીને નવો આકાર આપ્યો છે. આર્થિક ચલ (વેરિએબલ્સ) જેવા કે આર્થિક વૃદ્ધિ, ફુગાવો અને ઉત્પાદકતા જ હવે ચલણની હિલચાલને ચલાવનાર એકમાત્ર પરિબળ નથી. નાણાકીય મિલકતોના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાંથી ઉદભવતા વિદેશી ચલણનાં વિનિમય વ્યવહારોની સમતુલાએ માલસામાન તેમજ સેવાઓમાંથી ઉપજતા ચલણનાં વ્યવહારોને ખુબ જ નાના બનાવી દીધા છે. મિલકત બજારનો અભિગમ ચલણને કાર્યક્ષમ નાણાકીય બજારમાં લે-વેચ થઈ શકે તેવી મિલકત તરીકે જુએ છે. પરિણામે સ્વરૂપે, ચલણ ઝડપથી અન્ય બજારો, ખાસ કરીને ઈક્વીટી, સાથેનો ગાઢ સહ-સંબંધ દર્શાવવા લાગે છે. સ્ટોક એક્સચેન્જની જેમ, વિદેશી ચલણના વિનિમય બજારમાં યોગ્ય સમયે લે-વેચ કરતા રોકાણકારો તેમજ સટ્ટાખોરો પૈસા કમાઈ કે ગુમાવી શકે છે. ચલણની હાજર તેમજ વિદેશી વિનિમયના ઓપ્શન બજારમાં લે-વેચ થઈ શકે છે. [[wiktionary:spot market|પ્રવર્તમાન બજારો]] ચાલુ વિનિમય દરો રજૂ કરે છે, જ્યારે ઓપ્શન એ વિનિયમ દરોના ડેરિવેટીવ્ઝ ગણવામાં આવે છે. ==વિનિમય દરોમાં વધઘટ== [[File:Exchange rates display.jpg|thumb|140px|વિનિમય દર પ્રદર્શન]] બજાર આધારીત વિનિમય દર ચલણનાં બેમાંથી કોઈ પણ એક ઘટકનું મૂલ્ય બદલાતાં પરિવર્તિત થશે. ચલણ તેના ઉપલબ્ધ પૂરવઠા કરતા માંગ જ્યારેપણ વધે ત્યારે વધુ મૂલ્યવાન બનતું જાય છે. ઉપલબ્ધ પુરવઠા કરતાં માંગ ઘટતા તે ઓછું મૂલ્યવાન બને છે (તેનો અર્થ એવો નથી કે લોકોને પૈસાની જરૂર નથી, પણ એવો થાય કે તેઓ હવે પોતાની સંપત્તિ કોઈ બીજા સ્વરૂપ, સંભવતઃ કોઈ બીજા ચલણમાં રાખવાનું પસંદ કરે છે). ચલણની વધેલ માંગ વધી ગયેલ વ્યવહારીક નાણાંકીય માંગ, અથવા તો વધી ગયેલ સટ્ટાકૃત નાણાંકીય માંગને કારણે હોય છે. વ્યવહારીક નાણાંકીય માંગ દેશના વ્યાપારી પ્રવૃત્તિના સ્તર, કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) અને રોજગારના સ્તર સાથે ઊંડો સહ-સંબંધ ધરાવે છે. જેટલા વધુ લોકો બેરોજગાર હશે, તેટલો જ પ્રજા માલસામાન અને સેવાઓ પાછળ ઓછો ખર્ચ કરશે. વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિઓને કારણે નાણાંની માંગમાં થતા પરિવર્તનને સમાયોજિત કરવા માટે મધ્યસ્થ બેંકોને પ્રાપ્ય નાણાં પૂરવઠો સરભરમાં વધુ મુશ્કેલી પડતી નથી. સટ્ટાકૃત નાણાંકીય માંગનું સમાધાન કરવો મધ્યસ્થ બેંકો માટે ખૂબ મુશ્કેલ છે પણ તે વ્યાજ દરોના પરિવર્તન દ્વારા એ કામ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. જો રોકાણકારને ઊંચો નફો (એટલે કે વધુ વ્યાજ દર) મળતો હોય તો તેઓ ચલણ ખરીદવાનું પસંદ કરે. દેશના વ્યાજ દર જેટલા વધુ ઊંચા હોય, તેટલી જ વધુ તે દેશના ચલણની માંગ હોય. એક દલીલ એવી પણ છે કે ચલણ બજારમાં થતી સટ્ટાખોરી દેશના વાસ્તવિક આર્થિક વિકાસને રૂંધી પણ શકે છે, કેમકે ચલણના મોટા સટ્ટાખોરો ચલણની ખોટ ઉભી કરી તે મધ્યસ્થ બેંકને ચલણ સ્થિર રાખવા માટે પોતાના ચલણ ભંડોળ વેચવા માટે મજબૂર કરી ઈરાદાપૂર્વક ચલણ પર અધોગામી દબાણ લાવે છે. (આવું થતા જ સટ્ટાખોરો બેન્ક પાસેથી ઓછા દરે ચલણ પરત ખરીદી તેમની પરિસ્થિતિ સરળ કરીને નફો લઈ જઈ શકે છે). ==વિનિમય દરોની હેરાફેરી== ઘણાં દેશોને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં લાભ મળી શકે, જો તેઓ પોતાના ચલણમાં હેરાફેરી કરીને તેને કૃત્રિમ રીતે નીચા મૂલ્યે રાખે તો. એવી દલીલ છે કે પીપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચીને ઘણા લાંબા સમયથી આવું કરવામાં સફળતા મેળવી છે. જોકે, વાસ્તવિક-દુનિયાની પરિસ્થિતિઓમાં, 2005માં યુઆનની 22% મૂલ્યવૃદ્ધિ ચીનની યુએસ(US) ને થતી નિકાસમાં 38.7% વૃદ્ધિ કરી છે.<ref>[http://www.cato.org/pub_display.php?pub_id=11614 "એપ્રિસિએટ ધીસઃ ચાઈનિઝ કરન્સી રાઈઝ વિલ હેવ અ નેગલીજીબલ ઈફેક્ટ ઓન ધ ટ્રેડ ડેફિસિટ"] ડેનિયલ જે. ઈકેન્સન દ્વારા 24 માર્ચ, 2010 ના રોજ ''ધ કેટો ઈન્સ્ટિટ્યુટ'' માં લેખ</ref><ref>[http://www.cato-at-liberty.org/economists-ignore-the-facts-in-supporting-chinese-currency-legislation/ "ધ ઈકોનોમિસ્ટ્સ ઈગ્નોર ધ ફેક્ટ્સ ઈન સપોર્ટિંગ ચાઈનિઝ કરન્સી લેજીસ્લેશન"] ડેનિયલ ઈકેન્સન દ્વારા 1 ઓક્ટોબર, 2010ના રોજ ''ધ કેટો ઈન્સ્ટિટ્યુટ'' માં લેખ</ref> 2010માં જાપાન અને બ્રાઝિલ તેમજ અન્ય દેશોએ તેમની સસ્તા નિકાસને સહાય કરવા તેમજ પોતાના લથડી ગયેલા અર્થતંત્રને ટેકો આપવાની આશા સાથે તેમના ચલણનો મૂલ્યહ્રાસ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. નીચો વિનિમય દર વિદેશી ઉપભોક્તાઓ માટે દેશના માલસામાનનો ભાવ ઘટાડે છે પણ આવી હેરાફેરી કરનાર દેશ માટે માલસામાન, ખાસ કરીને આયાત કરેલ માલસામનનો ભાવ વધારી નાખે છે.<ref>[http://www.nytimes.com/2010/10/04/world/04currency.html "મોર કન્ટ્રીસ એડપ્ટ ચાઈનાઝ ટેક્ટીક્સ ઓન કરન્સી"] ડેવીડ ઈ. સેન્ગર અને માઈકલ વાઈન્સ દ્વારા ૩ ઓક્ટોબર, 2010ના રોજ ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' માં લેખ, 4 ઓક્ટોબર, 2010ના રોજ પહોંચ(accessed)</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{DEFAULTSORT:Exchange Rate}} [[Category:ચલણી નાણું]] [[Category:વિદેશી વિનિમય બજાર]] [[Category:આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થશાસ્ત્ર]] [[Category:આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર]] [[Category:સમષ્ટિ અર્થશાસ્ત્ર]] [[Category:અર્થશાસ્ત્ર પરિભાષા]] [[શ્રેણી:અર્થશાસ્ત્ર]] q4x9vc8rmeghjfurisrnc80c4m0tnho 0 31006 901784 901717 2026-06-24T16:51:39Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901784 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] kiifjtg8j5d1o3yn5kidax88jo4syet 0 35975 901781 895320 2026-06-24T15:36:24Z Patil Divya 87933 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 901781 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું પ્રજનન નિયંત્રણ |image = Kondom.jpg |width = 200 |caption = વાળેલો કોન્ડોમ |bc_type = અવરોધ |date_first_use = પ્રાચીન<br />રબર: ૧૮૫૫<br />લેટેક્સ: ૧૯૨૦<br />પોલીયુરીથેન: ૧૯૪૪<br />પોલીસોપ્રીન: ૨૦૦૮ |rate_type = ગર્ભાધાન |failure_measure = પ્રથમ વર્ષ, લેટેક્સ |perfect_failure% = ૨ |typical_failure% = [[#ગર્ભધાન રોકવાની ક્ષમતામાં|૧૦–૧૮]]<!-- <ref name="hatcher" /><ref name="Kippley1996" /> --> |duration_effect = |reversibility = |user_reminders = લેટેક્સ કોન્ડોમમાં તેલ આધારિત લ્યુબ્રીકન્ટ ન વાપરવા. |clinic_interval = |STD_protection_YesNo = હા |periods = |benefits = ના, દવા કે વૈદકીય સલાહ જરુરી |weight_gain_loss = |risks = |medical_notes = }} '''કોન્ડોમ''' કે '''કોન્ડમ''' એ એક ગર્ભાધાન અવરોધી કે નિરોધી સાધન છે આને [[જાતીય સંભોગ|જાતિય સંભોગ]]<nowiki/>નો સમયે સૌથી સામાન્ય રીતે વપરાતું સાધન છે. [[ગર્ભાવસ્થા|ગર્ભાધાન]] સાથે સાથે આ જાતીય રોગ જેવાકે [[ગોનોરિયા|ગોનોરીયા]], સીફીલીસ અને એચ. આય.વી ને રોકવામાં પણ મદદ કરે છે. આ સાધનને પુરુષના [[લિંગ ઉત્થાન|ઉત્તેજીત લિંગ]] પર પહેરવામાં આવે છે. આ સાધન મોજા કે ફુગ્ગા જેવું હોય છે. આ સાધન પુરુષના [[વીર્ય]]<nowiki/>ને તે સંભોગી સાથીના શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. કોન્ડમ પાણી અવરોધી, લચકદાર, અને ટકાઉ હોય છે. સંભોગ દરમ્યાન ગર્ભાધાન અને જાતીય રોગનું સંક્રમણ અટકાવવા સિવાય આના અન્ય ઉપયોગ હોય છે, જેમકે વીર્યના નમૂના લેવા અને બિન લૈંગિક ઉપયોગ જેમકે પાણી રોઘી માઈક્રોફોન બનાવવા અને રાઈફલની બેરલને આટકી જતી અટકાવવા આનો ઉપયોગ થાય છે. હાલના સમયમાં કોન્ડોમ સામાન્ય રીતે લેટેક્સ માંથી બનાવવામાં આવે છે. તે સિવાય અન્ય પદાર્થો જેવાકે પોલીયુરેથેન, પોલીસોપ્રીન કે ઘેટાના આંતરડામાંથી પણ કોન્ડમ બનાવવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ વાપરી શકે તેવા [[સ્ત્રી કોન્ડોમ]] પણ હવે ઉપલબ્ધ છે. તેને મોટે ભાગે નાઈટ્રાઈલ નામના પદાર્થ માંથી બનાવવામાં આવે છે. પ્રજનન રોકવાના સાધન તરીકે પુરુષોના કોન્ડોમ સસ્તા, વાપરવામાં સરળ , અલ્પ આડઅસરો ધરાવનાર અને જાતીય રોગના સંક્રમણ સામે રક્ષણ જેવા ફાયદાઓ ધરાવે છે. અમેરિકાની એક સંસ્થા અમેરિકન સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટૅડ ડીસીઝ એસોસિએશન દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસમાં જણાયું કે કોન્ડોમનો ફાટવાનો દર ૨.૩% અને સરકીને નીકળી જવાનો દર ૧.૩% હોય છે, આને કારણે જાતીય રીતે અતિ સક્રીય એવા પુરુષો માટે આ જોખમી હોઈ શકે છે. <ref name="Sexually Transmitted Diseases">{{cite article| last=Macaluso| first=Maurizio MD, DrPH| title=Mechanical Failure of the Latex Condom in a Cohort of Women at High STD Risk | publisher=Wolters Kluwer Health | date=1999-09-01 | access-date=2011-03-13 | url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/1999/09000/Mechanical_Failure_of_the_Latex_Condom_in_a_Cohort.6.aspx}}</ref> પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ જે યુગલો પુરુષ કોન્ડોમ વાપરે છે તેઓ જો યોગ્ય સમજ, ચોકસાઈ અને પદ્ધતિથી કોન્ડોમ વાપરે ત્યારે ગર્ભ રહેવાની શક્યતા દર ૨% રહે છે અને જો તેના ચીલાચાલુ પદ્ધતિ અને યોગ્ય ચોકસાઈ વગરનો વપરાશ કરતા ગર્ભાધાનનો દર ૧૫% જેટલો થઈ જાય છે.<ref name="Summary table of contraceptive efficacy">{{cite article| last=Trussell| first=J| title=Contraceptive efficacy | publisher=Ardent Media | date=2007 | access-date=2011-03-13 | url=http://www.contraceptivetechnology.org/table.html}}</ref> કોન્ડોમનો વપરાશ લગભગ ૪૦૦ વર્ષોથી થતો આવ્યો છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ૧૯મી સદીથી તે ગર્ભાધાન નિયંત્રણનું સૌથી પ્રખ્યાત સાધન રહ્યું છે. આજના યુગમાં તેને સર્વ સહમતીથી સ્વીકારાયેલ હોવા છતાં [[જાતીય શિક્ષણ]]ના વર્ગોમાં તેનું સ્થાન કેવું હોવું જોઈએ તેના વિષે વિવાદ ચાલુ છે. અમુક ધર્મોમાં, ખાસ કરીને કેથોલિક ચર્ચમાં, તેના ઉપયોગને સહમતિ મળી નથી. પેટેર્નલ ટોલેરેન્સની પ્રક્રિયામાં કોન્ડોમ અવરોધ પેદા કરે છે જેને કારણે સ્ત્રીઓની વીર્ય પ્રતિકારક ક્ષમતાનો વીર્ય સાથેનો સામનો ઘટે છે અને આ વસ્તુ ત્યાર બાદ થતી ગર્ભાધાનની જટીલતાઓને ઓછી કરે છે. <ref name=NewScientist>{{cite news | last=Fox | first=Douglas | title=Gentle Persuasion | publisher=The New Scientist | date=2002-02-09 | access-date=2007-06-17 | url=http://www.newscientist.com/article/mg17323294.200-gentle-persuasion.html}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:De Morbo Gallico.jpg|thumb|૧૫૬૪માં પ્રસિદ્ધ ''ડી મોર્બો ગેલીકો'' (ધ ફ્રેંચ ડીસીઝ) નું એક પાનું, ગેબ્રિયલ ફેલાપીયો દ્વારા સિફીલીસ નામના રોગ પર લકાયેલ ટિપ્પણીઓ. આ પાનું શક્યતઃ કોન્ડોમના પ્રથમ ઉપયોગની તવારીખ આપે છે.]] === ૧૯મી સદી પહેલા=== પ્રચીન સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમનો વપરાશ થતો કે નહી તેના વિષે ઇતિહાસ કારો અને પુરાતત્વ વિશારદોમાં આ વિવાદનો વિષય છે. <ref name="collier">{{cite book | first=Aine | last=Collier | year=2007 | title=The Humble Little Condom: A History | publisher=Prometheus Books | location=Amherst, NY | isbn=978-1-59102-556-6}}</ref>{{Rp|11}} પ્રાચીન ઈજિપ્ત, ગ્રીસ અને રોમમાં ગર્ભાધાન આટકાવવાની જવાઅબદારી મહિલાઓની ગણાતી. અને તે હિસાબે મહિલા પ્રજનન રોકવાની પદ્ધતિઓ અને સાધનોનું સારી રીતે આલેખિત વિવરણ મળે છે.<ref name="collier"/>{{Rp|17,23}} એશિયામાં ૧૫મી સદી પહેલા માત્ર શિશ્નને ઢાંકે તેવડા કોન્ડોમનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. કોન્ડોમનો ઉપયોગ પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ થતો હોવાની જાણ છે જોકે માત્ર ઊચ્ચ વર્ગના લોકોને જ તેની જાણ હતી. ચીનમાં, શિશ્ન કોન્ડોમ તેલ લગાડેલા રેશમી કાગળમાંથી કે ઘેટાના આંતરડામાંથી બનાવવામાં આવતા. જાપાનમાં તેને કાચબાના કવચ કે પ્રાણીઓના શિંગડાઓમાંથેએ બનાવાત હતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|60-1}} ૧૬મી સદીમાં ઈટલીના ગેબ્રીયલ ફેલોપીયોએ સીફીલીસ રોગ પર એક ટિપ્પણી લખી.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}} સીફીલીસ નામનો ગુપ્ત રોગ યુરોપમાં ૧૪૯૦માં ફેલાયો હતો તેવો ઉલ્લેખ મળે છે.તેને કારણે અત્યંત ખરાબ પરિણામો આવતા અને આ ચેપ લાગવાના અમુક મહિનામાં લોકોના મૃત્યુ સુદ્ધાં થતાં.<ref name=Scars_of_Venus>{{cite book | author=Oriel, JD | title=The Scars of Venus: A History of Venereology | location=London | publisher= Springer-Verlag | year=1994 |isbn=0-387-19844-X}}</ref><ref name=Diamond1>{{cite book | author=Diamond, Jared | year=1997 | title=Guns, Germs and Steel | location=New York | publisher=W.W. Norton | page=210 |isbn=0-393-03891-2}}</ref> ફેલોપીયોની ટિપ્પણી એ કોન્ડોમ વપરાઅશનો ઉલ્લેખ ધરાવતું સર્વ માન્ય પ્રાચીનત્તમ લખાણ છે. તે અનુસાર વપરાશ પહેલા લિનિન (શણનું કાપડ)ના કોન્ડોમને અમુક રસાયણોમાં બોળીને સુકાવીને વાપરવાની સલાહ છે. તેમણે જણાવેલ કાપડનું માપ લિંગના શિશ્નેને ઢાંકવા માટૅ પુરતું હતું. અને તેને એક રીબીન વડે બાંધીને પકડી રખાતું.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}}<ref name=pai>{{cite web |title=Special Topic: History of Condom Use |publisher=Population Action International |year=2002 |url=http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |access-date=2008-02-18 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714101959/http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |url-status=dead }}</ref> ફેલોપીયોએ દાવો કર્યો હતો કે પ્રાયોગિક ધોરણે કરેલ તપાસણીમાં તેમના દ્વારા બનાવેલ સાધન સીફીલીસ સામે રક્ષણ આપતું હતું.<ref name="youssef">{{cite journal|last=Youssef |first=H |date=1 April 1993|title=The history of the condom | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 86 |pages=226–228 | access-date=2008-06-03 | pmid = 7802734|issue=4|pmc=1293956}}</ref> ત્યાર બાદ સમગ્ર યુરોપમાં જાતીય રોગથી બચવા માટે લિંગ પર આવરણ ચડાવવાના ઘણાં લેખો લખાયા હતાં. [[ગુપ્તરોગ]] નિવારકની અપેક્ષાએ ગર્ભાધાન રોધક તરીકે તેના ઉપયોગ થતો હોવાનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૬૦૫ના લીઓનાર્ડસ લેસીસ દ્વારા લિખિત ''ડૅઍ યુસ્ટીટીયા એટ ઈયુરે''નામના એક ધાર્મિક લેખનમાં મળી આવ્યું છે. તેમાં તેમણે આનો વિરોધ કર્યો છે અને આને અનૈતિક ગણાવ્યું હતું. <ref name="collier"/>{{Rp|56}} In 1666, the English Birth Rate Commission attributed a recent downward fertility rate to use of "condons", the first documented use of that word (or any similar spelling).<ref name="collier"/>{{Rp|66-8}} [[File:Condom 1900.jpg|left|thumb|પ્રાણીના આંતરડામાંથેએ બનાવેલું કોન્ડોમ (અંદાજે ઈ.સ. ૧૯૦૦) ]] લિનિન સિવાય યુરોપના સંક્રાતિ કાળમાં પ્રાણીઓના આંતરડા અને મૂત્રાશયમાંથી પણ કોન્ડોમ બનાવવામાં આવતાં. ૧૫મી સદીની આસપાસ ડચ વ્યાપારીઓએ પાતળા ચામડામાંથી બનેલા કોન્ડોમ જાપાનમાં લાવ્યાં. પહેલા વપરાતા શિશ્ન કોન્ડોમથી વિપરીત આ કોન્ડોમ સંપૂર્ણ લિંગને આવરીત કરતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|61}} [[File:Condoomgebruik in de 19e eeuw.png|right|thumb|170px| ગિયાકોમો કાસાનોવા કોન્ડોમમાં હવા ભરીને તેમાં છીદ્ર છે કે નહીં તે તપાસે છે.]] ગિયાકોમો કાસાનોવા એ પહેલી વ્યક્તિ હતાં કે જેમણે ૧૮મી સદીમાં "એશ્યોરેન્સ કેપ" વાપરીને તેમની રખેલને ગર્ભવતી થતાં રોકી હતી એવી વાત જાહેર કરી હતી.<ref>Fryer P. (1965) 'the Birth controllers', London: Secker and Warburg and Dingwall EJ. (1953) 'Early contraceptive sheaths' BMJ, Jan 1: 40-1 in Lewis M. 'A Brief history of condoms' in Mindel A. (2000) 'Condoms', BMJ books</ref> ૧૮મી સદીથી લઈને અમુક કાયદાકીય અને વૈદકીય વર્તુળોમમ્ આના વપરાશ પર ટીકા થતી આવી છે. આની ટીકના કારણો મોટે ભાગે એ જ છે, જેમકે; તે ગર્ભધારણેએ શક્યતા ઘટાડે છે, તે દેશમાટે બિન જરૂરી છે, તેઓ ગુપ્ત સંક્રામક રોગ સામે સંપૂર્ણ રક્ષણ નથી અપતાં, આનો ઉપયોગ બેફામ કામુક વૃત્તિ ને જન્માવશે અને તેનો ઉપયોગ ખર્ચાળ, અસગવડીયો અને સંવેદના નષ્ટ કરનરો છે વગેરે વગેરે.<ref name="collier"/>{{Rp|73,86-8,92}} આવ અમુક અવરોધો વચ્ચે પણ કોન્ડોમ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસ્યો. ૧૬મી સદીમાં કોન્ડોમ વિવિધ પ્રકારની ગુણવત્તા અને માપમાં ઉપલબ્ધ હતાં. તેમને રસાયણ લગાડેલા લિનિન કાપડ કે ચામડા (આંતરડા અને મૂત્રાશય પર ગંધકની પ્રક્રીયા કરી નરમ બનાવેલ) મંથી બનાવવામામ્ આવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|94-5}} તેમને સમગ્ર [[યુરોપ]] અને [[રશિયા]]માં દારૂનું પીઠા (પબ), હજામની દુકાન, દવાવાળાની દુકાન, થિયેટર પર કે ખુલ્લી બજારોમાં વેંચવામાં આવતા.<ref name="collier"/>{{Rp|90-2,97,104}} પાછળથેએ તે અમેરિકામાં ફેલાયા. પણ ખર્ચ અને જાતીય જ્ઞાનના અભાવને કારણે દરેક ક્ષેત્રમાં તેનો ઉપયોગ માત્ર [[મધ્યમ વર્ગ]] અને ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગ પૂરતો મર્યાદિત હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|116-21}} === ૧૮૦૦ થી ૧૯૨૦ === ૧૯મી સદીની શરૂઆતમઅં સૌ પ્રથમ વખત પ્રજનન ઓધકોને ગરીબ વર્ગમાં પ્રચારિત કરવામાં આવ્યાં. તે સમયના લેખકો પ્રજનન રોધનની અન્ય પદ્ધતિઓ પર ભાર મૂકતાં હતાં. તે સમયના નારીવાદીઓ પ્રજનન રોધનનો સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્ત્રીઓ પાસે રહે તેમ ઈચ્છતા હતાં અને તેથી પુરુષ દ્વારા નિયંત્રિત એવી કોન્ડોમને તેઓ નકારી કાઢતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|129,152-3}} અન્ય લેખકો એ કોંડોમના ખર્ચાળ હોવાનો અને તેની વિશ્વાસનીયતા પર પ્રશ્ન મૂક્યો (કેમકે તેમાઁ કાણાઁ હોવાની શક્યતા હતી અને તે સરકીને નીકળી પણ શકતા હતા) પણ કોઇએ તેના સંક્રામક ગુપ્ત રોગ સામે આપતા રક્ષણની વાત કરી નહતી..<ref name="collier"/>{{Rp|88,90,125,129-30}} ગ્હણા દેશોએ ગર્ભ નિરોધક પદાર્થોના નિર્માણ અને પ્રચાર પર રોક મૂકતા કાયદાઓ ઘડ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|144,163-4,168-71,193}} તેમ છતાં પ્રવાસી વ્યાખ્યાતાઓ દ્વારા અને જે સ્થળોએ આ બિન કાયદેસર હતું ત્યાઁ ચિન્હોવાપરીને સંકેત કરતી જાહેરાત દ્વારા કોંડોમનો વપરાશ નો પ્રચાર થતો રહ્યો..<ref name="collier"/>{{Rp|127,130-2,138,146-7}} યુ.એસ.એ અને યુરોપમાઁ ઘેર બેઠા કોંડોમ કેમ બનાવવા તેની માહિતી વહેંચવામાં આવતી..<ref name="collier"/>{{Rp|126,136}} આમ સામાજિક અને કાયદાના વિરોધ છતાં ૧૯મી સદીના અંત સુધી કોંડોમ યુરોપ અને અમેરિકાનું સૌથ પ્રિય ગર્ભ નિરોધક સાધન બની રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|173-4}} [[File:Surgeon Sage Says.jpg|left|thumb|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમ્યાન, માત્ર યુ.એસની સેનાએ જ કોંડોમ વપરાશનો પ્રચાર ન કર્યો. મૈથુન સંયમ જાળવવા આ પ્રકારના પોસ્ટરો મૂકવામાઁ આવ્યાં હતાં.]] ૧૯મી સદીના મધ્ય ભાગમાં અમેરિકામાં જાતીય રોગો અત્યંત વધી પડ્યાં. અમેરિકન આંતરવિગ્રહને અને તે સમયે પ્રવર્તમાન કોમસ્ટોક કાયદામાં દર્શાવેલ નિયઁત્રણના ઉપાય પ્રત્યે લોકોની અજ્ઞાન આના કારણો ગણાવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|137-8,159}} આ રોગચાળાનો ફેલાવો અટકાવવા સૌ પ્રથમ વખત શાળામાઁ નાતિય શિક્ષણના વર્ગો કલાવવામામ આવ્યાં અને જાતીય રોગો કેમ ફેલાય છે તેનું જ્ઞાન આપવામાં આવ્યું. પ્રાયઃ તેમામ એમ જણાવવામાં આવતું કે સંયમ એ જાતીય રોગથી બચવાનો એક માત્ર માર્ગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|179-80}} જાતીયરોગના રક્ષણ સામે કોંડોમના ઉપય્ગનો પ્રસાર ન કરાયો કારણે કે વૈદકીય વર્તુળો અને પોતાને નિતી રક્ષકો ગણતા લોકો જાતીય રોગોને જાતીય અનાચારની શિક્ષા સમજતા હતાં. આ રોગ પ્રત્યે ની સુગ એટૅલી તીવ્ર હતી કે સીફીલીસ ધરાવતા દર્દીઓને હોસ્પીટલોમાઁ દાખલ પણ ન કરાતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|176}} ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાઁ પોતાના સૈનિકોમાઁ કોંડોમના વપ્રાશની હિમાયત અને પ્રસાર કરનાર જર્મન સેના વિશ્વની પ્રથમ સેના હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|169,181}} ૨૦મી સદીમાં અમેરિકન સેના એ હાથ ધરેલા અભ્યાસમાઁ જણાયું કે સૈનિકોને કોંડોમ આપતા તેમને જાતીય રોગના સંક્રમણ માં ધરખમ ઘટાડો થયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|180-3}} દ્વીતીય વિશ્વ યુદ્ધ વખતે માત્ર યુ.એસ (માત્ર યુદ્ધની શરૂઆતમાં) અને બ્રિટેન બેજ એવા દેશ હતાં કે જેમણે પોતાના સૈનિકોને કોન્ડોમ ન વહેંચ્યા અને તેના વપરાશની તરફેણ ન કરી.<ref name="collier"/>{{Rp|187-90}} [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ એક દાયકા સુધી યુ.એસ અને ઉરોપમાં કોંડોમના ઉપયોગ પર સામાજિક અને કાયદાકીય અંકુશ રહ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|208-10}} સાયકોએનાલિસીસના સ્થાપક સીગમંડ ફ્ર્યુડ એ તેમની નિષ્ફળતાને કારણે સર્વ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. ફ્ર્યુડ ખાસ કરીને કોંડોમનો વિરોધ કરતા કારણ કે તેઓ માનતા હતાં કે કોન્ડોમ વાપરતા મૈથુનનો આનંદ ઓચો થઈ જાય છે. અમુક નારીવાદીઓ પણ પુરુસ દ્વારા નિયંત્રિત એવા ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કરતાં રહ્યાં. ૧૯૨૦માં ચર્ચ ઓફ ઇંગલેંડએ લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં સર્વ અપ્રાકૃતિક કે કૃત્રીમ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. લંડનના બિશપ આર્થર વિનિંગટને રજાઓ પછી ગલીઓ અને મેદાનોમાં મોટી સંખ્યામાં કોંડોમ મળી આવવાની ફરિયાદ કરી હતી. <ref name="collier"/>{{Rp|211-2}} પરંતુ, યુરોપની સર્વ દેશની સેનાઓ તેમના સિપાહીઓમાં રોગ નિવારણ માટે કોંડોમ વહેંચતા પછી ભલે તે કાયદેસર રીતે તેમના સામાન્ય નાગરિકો માટે પ્રતિબંધિત હોય..<ref name="collier"/>{{Rp|213-4}} સમગ્ર ૧૯૨૦ ના દાયકા દરમ્યાન ધ્યાન આકર્ષે તેવા નામ અને આકર્ષક પેકિંગ ઉત્પાદન વેંચવાની મુખ્ય ચાવી હતી. કોંડમ પણ તેમાંથી બકાત ન રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|197}} કોન્દોમની ગુણવત્તા ચકાસણી પર વધુ ભાર મુકાયો. જેમાં કોંડોમમાં હવા ભરી તેમાંથી દબાણ ઘટવાની ચકાસણે કરાતી..<ref name="collier"/>{{Rp|204,206,221-2}} ૧૯૨૦ ના દાયકામાં સમગ્ર વિશ્વમાં કોંડોમનું ઉત્પાદન બમણુ થઈ ગયું.<ref name="collier"/>{{Rp|210}} === રબ્બર અને ઉત્પાદન પદ્ધતિઓનો વિકાસ === સામાન્ય સંજોગોમાં પ્રાકૃત્રિક રબ્બર થંડો પડ્આતા અત્યંત કઠણ અને ગરમ કરતાં અત્યંત નરમ થઈ જાય છે.૧૮૩૯માં ચાર્લ્સ ગુડયર નામના વ્યક્તિએ રબ્બર પર પ્ર્ક્રીયા કરવાનો વિકાસ કર્યો. તેમણે એવું રબ્બર વિક્સાવ્યું જે લચકદાર હતું. આ ગુણધર્મો કોન્ડોમની બનાવટ માટૅ ઉપયોગિ હતા. ઘેટાના આંતરડાના કોન્ડમને મુકાબલે આ કોન્ડોમ વધુ લચકદાર અને ટકાઉ હતાં. ૧૮૪૪માં ગુડયર દ્વારા રબરના વલ્કેનાઈઝેશનની વિધી પેટન્ટ કરાવાઈ.<ref>{{cite journal |last=Reprinted from ''India Rubber World'' |title=CHARLES GOODYEAR—The life and discoveries of the inventor of vulcanized India rubber |journal=Scientific American Supplement |issue=787 |publisher=Munn & Co. |location=New York |date=1891-01-31 |url=http://www.gutenberg.org/etext/14009 |access-date=2008-06-08 }}<br /> {{cite journal |title=The Charles Goodyear Story: The Strange Story of Rubber |journal=Reader's Digest |publisher=The Reader's Digest Association |location=Pleasantville, New York |month=January |year=1958 |url=http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |access-date=2008-06-08 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509075421/http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. ૧૮૫૫માં રબર માંથી બનાવાયેલ સૌથી પ્રથમ કોન્ડોમ બનાવાયું.<!-- --><ref name=billy>{{cite web |title=Rubbers haven't always been made of rubber |work=Billy Boy: The excitingly different condom |url=http://www.billy-boy.com/english/info/ |access-date=2006-09-09 }}</ref> શરૂઆતના રબર કોન્ડોમ એક સાંધો ધરાવતા હતા અને તેઓ સાયકલના ટાયરમાણં વપરાતી ટ્યુબ જેટલા જાડા હતાં. આ સિવાય માત્ર શિશ્નને આવરિત કરતાં રબ્બરના કોન્ડોમ પણ અમેરિકા અને ઈંગલેંડમાં વપરાતા. આવા કોન્ડોમની રબ્બર કડી જો ચુસ્ત નહોય તો તે નીકળી જવાની શક્યતા વધુ હતી અને જોટૅ વધુ ચુસ્ત હોય તો તે લિંગને સંકોચી દે તેવો ભય પણ રહેલો હતો. આ પ્રકારના કોન્ડોમ મૂળ કેપોટ ("capote" (ફ્રેંચમાં કોન્ડોમ)) હતાં. તેઓ સ્ત્રીઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતા બોનેટને કારણે આમ કહેવાતા હશે. ઘણા વર્ષો સુધી રબ્બરની પટ્ટીઓને લિંગ આકારના ઢાંચા પર લપેટીને બનાવવામાં આવતાં. ત્યારબાદ તેમને રાસાયણિક દ્રાવણમાં ડુબાડીને પ્રક્રિયા કરવામાં આવતી.<ref name="collier"/>{{Rp|148}} ઈ.સ. ૧૯૧૨માં પોલીશ શોધકર્તા જ્યુલીયસ ફ્રોમ્મ એ કોન્ડોમ બનાવવાની નવી પદ્ધતિ વિકસીત કરી. જેમાં કાંચના ઢાંચાને કાચા રબ્બરમાં ડુબાડવામાં આવતી.<ref name="billy" /> આ પદ્ધતિને સિમેંટ ડીપીંગ કહેવાતી. આ પદ્ધતિમાં રબ્બરને નરમ બનાવવા માટે તેમાં ગેસોલીન કે બેન્ઝીન ઉમેરવામાં આવતું. <ref name="collier"/>{{Rp|200}} ૧૯૨૦માં લેટેક્સ એટલેકે પાણીમાં ટાંગેલ રબ્બરમાંથી સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ બનાવવામાં આવ્યું. સિમેંટ ડીપ્પ્ડ કોન્ડોમ કરતા લેટેક્સ કોન્ડોમ બનાવવામાં ઓછો શ્રમ પડતો હતો, કેમકે સિમેન્ટ ડીપ કોન્ડોમને લીસા બનાવવા માટે તેને ઘસવા કે કાપવા પડતા. પાણીમાં લટકાવ પદ્ધતિથી બનતા કોન્ડોમને કારણે પહેલા ગેસોલીન અને બેન્ઝીન વાપરવાથી જે જ્વલનનું જોખમ રહેલું હતું તે ઓછું થયું હતું. વપરાશ કર્તાઓ માટે પણ લેટેક્સ કોન્ડોમ વાપરવામાટૅ વધુ સગવડ્આ ભર્યાં હતા. તેઓ રબ્બરના કોન્ડોમ કરતાં વધુ પાતળા અને મજબૂત હતાં. તેમની આયુ રબ્બરના કોંડમને મુકબલે વધુ હતી. (રબ્બર - ૩ મહિના, લેટેક્સ - ૫ વર્ષ).<ref name="collier"/>{{Rp|199-200}} વીસના દાયકામાં સમગ્ર કોન્ડોમને અર્ધ-કેળવાયલા કારીગરો દ્વારા હાથેથી બોળીને બનાવાતા. ૧૯૨૦ ના દાયકા દર્મ્યાન કોન્ડોમ ઉત્પાદનની સ્વયંચાલિત યંત્રણાનો વિકાસ થયો. ૧૯૩૦માં સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ ઉત્પાદનની પ્રણાલી નું પેટન્ટ નોંધાઈ. પ્રમુખ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો આ ઉત્પાદન પ્રણાલીઓ ખરીદતા કે ભાડે લેતાં અને તેને કારણે નાના ઉત્પાદકો આ ઉદ્યોગમાંથી બહાર પડી ગયાં. <ref name="collier"/>{{Rp|201-3}} લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતા મોંઘા એવા સ્કીન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતાં કોન્ડોમ અમીરોના વપરાશ બની ગઈ.<ref name="collier"/>{{Rp|220}} === ૧૯૩૦થી અત્યાર સુધી === ૧૯૩૦ની લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં એન્ગ્લીકન ચર્ચે પરિણીત યુગલો દ્વારા કોન્ડોમના વપ્રાશ પર પ્રતિબંધ જારી કર્યો. ૧૯૩૧માં અમેરિકાના ફેડરલ કાઉન્સીલ ઓફ ચર્ચે પણ આવો ફરમાન જારી કર્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|227}} રોમન કેથોલિક ચર્ચ એ કોઈ પણ પ્રકારના ગર્ભ નિરોધકનો વિરોધ કર્યો છે અને કરતો રહ્યો છે.<ref name="collier"/>{{Rp|228-9}} પરંતુ ૧૯૩૦થી કાયદેસર રીતે કોન્ડોઅ પરના પ્રતિબંધોમાં નરમાશ આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|216,226,234}}<ref name="note">{{cite web |title=Biographical Note |work=The Margaret Sanger Papers |publisher=Sophia Smith Collection, Smith College, Northampton, Mass. |year=1995 |url=http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |access-date=2006-10-21 |archive-date=2006-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060912180741/http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |url-status=dead }}</ref> પરુંતુ આ સમય દરમ્યાન ફાસીવાદના પડછાયામાં રહેલ ઈટલી અને નાઝીવાદના ઓછાયામાં રહેલ જર્મનીએ કોન્ડોમના વપરાશ પર વધુ પ્રતિબંધો લાદ્યા (મર્યાદિત પ્રમાણમાં વેચાણ - રોગ નો ફેલાવો અટકાવવા માટે- રજામંદ હતાં ). .<ref name="collier"/>{{Rp|252,254-5}} મંદીના કાળ દરમ્યાન સ્કેમીડ દ્વારા ઉત્પાદન બનાવાતી પ્રણાલી ની ખપત વધી. સ્કીમીડ હજી પણ સીમેંટ ડીપીંગ પદ્ધતિ વાપરતા જે લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં બે ફાયદાઓ ધરાવતી હતી. પ્રથમ, સિમેંટ ડીપ કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રિકેંટ વાપરતા કોઈ જોખમ ન હતું. બીજું, આ પ્રાછીન કોન્ડોમને ફરી વાપરી શકાતા હોવાથી તેઓ સસ્તા પડતા હતાં, જે તે કપરા સમયમાં એક અત્યંત જરૂરી હતું.<ref name="collier"/>{{Rp|217-9}} ૧૯૩૦માં યુ.એસ. ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન એ કોન્ડોમની ગુણવત્તા પર નિયંત્રણ લાવવા શરૂઆત કરી ત્યારથી ઉત્પાદકો આની ગુણવત્તા પણ વધુ ધ્યાન દેવા લાગ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|223-5}} [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમ્યાન કોન્ડોમને યુ.એસ સેનાના સૈનિકોમાં વિતરિત કરાયા હતાં અને ફીલ્મ, પોસ્ટર અને વ્યાખ્યાનો દ્વારા પણ તેનો ઘણો પ્રચાર કરાયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|236-8,259}} યુદ્ધની બંને તરફની યુરોપીયન અને એશિયન સેનાઓએ તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ ઉપલબ્ધ કરવ્યાં. જર્મનીએ સુદ્ધા તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ આપ્યાં હતાં જ્યાં નાગરિકોને તે વાપરવા માટે છૂટ ન હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|252-4,257-8}} કોન્ડોમ સરળતા પૂર્વક ઉપલબ્ધ હોવાથી સૈનિકોએ કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગ પણ શોધી કાઢ્યા જે હજી આજે પણ ચાલુ છે. યુદ્ધ પછી પણ કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો થતો ગયો. ૧૯૫૫થી ૧૯૬૫ દરમ્યાન ૪૨% વયસ્ક લોકો ગર્ભનિરોધ માટે કોન્ડોમ વાપરતા હતાં. ૧૯૫૦-૬૦ દરમ્યાન ૬૦% યુગલો કોન્ડોમ વાપરતાં હતાં. ૧૯૬૦માં શરૂ થયેલ મોં વાટે લેવાતી ગર્ભ નિરોધક ગોળીઓ પ્રચલિત થઈ અને પ્રથમ ક્રમાંકનું ગર્ભ નિયોજનન સાધન બની પણ કોન્ડોમ સશ્ક્ત બીજા ક્રમાંકે રહ્યું. આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ સંસ્થાએ વિકાસશીલ દેશોમાં કોન્ડોમના ઉપયોગનો પ્રચાર કર્યો. ૧૯૭૦ સુધીમાં માત્ર ભારતમાં જ કરોડો કોન્ડોમ વપરાતા હતાં. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} ( આ વપરાશ ઉત્તરો ત્તર વધતો રહ્યો, ૨૦૦૪માં [[ભારત]] સરકારે તેની સરકારી દવાખાનામાંથેએ વહેંચણી માટૅ ૧.૯ અબજ કોન્ડોમ ખરીદ્યા હતાં. <ref>{{cite journal | first = AP | last = Sharma | title = Annual Report of the Tariff Commission | page = 9 | publisher = India government | year = 2006 | url = http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | format = PDF | access-date = 2009-07-16 | journal = | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619062117/http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | url-status = dead }}</ref> ૨૦મી સદીમાં શોધાયેલા પ્લાસ્ટીક અને અન્ય મનવ નિર્મિત પદાર્થ્ની શોધ છતાં પણ કોન્ડોમની ગુણવત્તામાં કોઈ ફરક ન પડ્યો. જોકે લંબુ ટકી શકે તેવું રબ્બર બન્યું છે. કોન્ડોમ પાતળા અને વધુ વિશ્વાસનીય બન્યાં છે. ૧૯૯૫માં યુ. એસ. એ. માં પ્લાસ્ટીક કોન્ડોમનું વેચાણ શરૂ થયું. ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ ના ગાળમાં કોન્ડોમની ગુણવત્તાના ધોરણોને વધુ સખત કરવામાં આવ્યાં,<ref>Collier, pp. 267, 285</ref> અને કોન્ડોમના વપરાશ પરના કાયદાકીય બંધનો હટાવી દેવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|276-9}} આયર્લેંડમાં, ૧૯૭૮માં સૌ પ્રથમ્ વખત કાયદેસર કોન્ડોમ વેચાણની રજા મળી હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|329-30}} તેમ છતાં કોન્ડોમની જાહેરાત પર પ્રતિબંધ ચાલુ રહ્યાં. ૧૯૫૦માં અમેરિકાના નેશનલ એસોશિએશનઓફ બ્રોડકાસ્ટરએ કોન્ડોમની જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો કે જે ૧૯૭૯ સુધી ચાલુ રહ્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|273-4,285}} ૧૯૮૦માં શોધાયું કે [[એઈડ્સ]] એ રોગ જાતીય સંસર્ગથી ફેલાય છે,<ref>{{cite journal |title=A Cluster of Kaposi's Sarcoma and Pneumocystis carinii Pneumonia among Homosexual Male Residents of Los Angeles and range Counties, California | journal = Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 31 | issue = 23 |pages=305–7 |publisher= Centers for Disease Control and Prevention |date= 1982-06-18 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001114.htm |access-date=2008-06-15 |pmid=6811844 |author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> આ રોગના કારકો [[એચ. આઈ. વી.]]નો પ્રસાર ફેલાવવા માટે કોન્ડોમના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવામં આવ્યું. અમુક રાજકેય, ધાર્મિક અને અન્ય લોકોના વિરોધ છતાં યુ.એસ અને યુરોપમાં કોન્ડોમ વપરાશની ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|299,301,306-7,312-8}} જેને કારણે કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો આવ્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|309-17}} વધેલી માંગ અને સામાજીક સ્વીકૃતીને કારણે કોન્ડોમ છૂટક વસ્તુઓ વેછતી દુકાનોમાં વેચાવા લાગ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|305}} ૧૯૯૪ સુધીના સમયમં દર વર્ષે કોન્ડોમના વેચાણમં વદારો નોંધાયો. ૧૯૯૪ થી એઈડ્સ પ્રત્યે પ્રસાર માધ્યમોમાં ધ્યાન પણ ઓછું થયું.<ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} રોગનો ફેલાવો રોકનાર સાધન તરીકે કોન્ડોમના વપરાશમઅં ઘટાડો થવાને "પ્રીવેન્સન ફેટીગ" કે "કોન્ડોમ ફેટીગ" કહે છે. નિરીક્ષકોએ યુરોપ અને અમેરિકા બંને જગ્યાએ કોન્ડોમ ફેટીગ પ્રવર્તમાન હોવાનું જણાવ્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=1Adam |first1=Barry D |last2=Husbands |first2=Winston |last3=Murray |first3=James |last4=Maxwell |first4=John |title=AIDS optimism, condom fatigue, or self-esteem? Explaining unsafe sex among gay and bisexual men |journal=Journal of Sex Research |publisher=FindArticles.com |month=August |year=2005 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |access-date=2008-06-29 |archive-url=https://archive.today/20120530044241/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |archive-date=2012-05-30 |url-status=dead }}</ref><!-- --><ref>{{cite web |last=Walder |first=Rupert |title=Condom Fatigue in Western Europe? |work=Rupert Walder's blog |publisher=RH Reality Check |date=2007-08-31 |url=http://www.rhrealitycheck.org/blog/2007/08/31/condom-fatigue-in-western-europe |access-date=2008-06-29 }}<br /> {{cite web |last=Jazz |title=Condom Fatigue Or Prevention Fatigue |publisher=Isnare.com |url=http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |access-date=2008-06-29 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713063621/http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |url-status=dead }}</ref> આને પરિણામે એક કોન્ડોમ નિર્માતાએ પોતાને જાહેર ખબરનો ચેતવણી ભર્યો સૂર બદલીને રમૂજી કરી દીધો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} કોન્દ્મની બજારમાં નવા પ્રયોગો થત રહ્યાં. સૌ પ્રથમ ડ્યુરેક્સ કમ્પનીએ ૧૯૯૦માં પોલીયુરેથીન કોન્ડોમ અવન્તી નામ નીચે બજારમાં મૂક્યા. ,<ref name="collier"/>{{Rp|324-5}} અને ૨૦૦૩માં આકાર પ્રમાણે ચુસ્ત બેસતા ધેફીટ નામના કોન્ડોમ બજારમાં મુકાયા.<ref name="cbstheyfit">{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=For Condoms, Maybe Size Matters After All |access-date=2008-11-11 |date=2007-10-11 |publisher=CBS News |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref> વિશ્વભરમાં કોન્ડોમનો વપરાશ વધતો રહેવાનો અનુમાન છે. એક અભ્યાસ પ્રમાણે વિકાસશીલ દેશોને ૨૦૧૫ સુધી ૧૮.૬ અબજ કોન્ડોમની જરૂર પડશે.<ref name="collier"/>{{Rp|342}} કોન્ડોમ એ આધુનિક સમાજનું અવિભાજ્ય અંગ બની ગયું છે. == નામની વ્યૂત્પતિ અને અન્ય નામો == કોંડોમ શબ્દનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૮મી સદીમાં થયો હતો. આને ઉત્પતિ અજ્ઞાત છે. પ્રચલિત સાહિત્યમાં એમ માનવામાં આવે ચે કે કોંડમના નામનો સંબંધ ઇંગલેંડના રાજા ચાર્લ્સ દ્વીતીય ના સાથી અમુક ડોક્ટર્ક કોંડોમ કે અલ ઓફ કોંડોમ સાથે છે. જોકે આવી કોઈ વ્યક્તિના અસ્તિત્વનો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી. અને રાજકુમર પ્રિંસ ગાદી એ બેઠા તેના ૨૦૦ વર્ષો પહેલાથી કોંડોમનો વપરાશ થતો આવ્યો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|54,68}} આ સિવાય લેટિન ભાષામાંથી ઘણા સાબિત થયા વગરના તારણો પણ બતાવવામાં આવ્યાં છે જેમાનું એક ચે કોંડોન (''condon'') (વાસણ),<!-- --><ref name=condon>{{cite journal |last1=James |first1=Susan |last2=Kepron |first2=Charis |title=Of Lemons, Yams and Crocodile Dung: A Brief History of Birth Control |journal=University of Toronto Medical Journal |volume=79 |issue=2 |pages=156–158 |month=March |year=2002 |url=http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061013222550/http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |archive-date=2006-10-13 |url-status=dead }}</ref> કે કોંડોમિના ''condamina'' (ઘર),<!-- --><ref>{{cite journal |last=Thundy |first=Zacharias P |title=The Etymology of Condom | journal = American Speech | volume = 60 | issue = 2 |pages=177–179 |date=Summer 1985 | doi = 10.2307/455309 |access-date=2007-04-07 | jstor=455309}}</ref> અને કંડમ ''cumdum'' (મોજું આવરણ કે પેટી).<ref name="collier"/>{{Rp|70-1}} એમ પણ માનવામાં આવે ચે કે આ શબ્દ ઇટાલિયન શબ્દ ગેંટોન (''guantone''), પરથી આવ્યો ચે કે જેનું મૂળ ગેંટો ( ''guanto'') છે અને અર્થ મોજું થાય છે.<!-- --><ref name="oetyd">{{cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Condom |work=Online Etymology Dictionary |year=2001 | month = November |url=http://etymonline.com/?term=condom |access-date=2007-04-07 }}</ref> ૧૯૮૧માં વિલિયમ ઇ ક્રૂક નામના લેખકે એક લેખ લખ્યો જેમાં લક્યું કે, "''કોંડોમ શબ્દના વ્યૂત્પતિ વિસે મારે એ જ જણાવવૌં ચે કે આનું મૂળ સંપૂર્ણ રીતે અજ્ઞાત છે અને અહીં તેના વ્યૂત્પતિને શોધવાની મથામણ અટકે છે.''"<!-- --><ref>{{cite journal |last=Kruck |first=William E | authorlink = American Dialect Society |title=Looking for Dr Condom | journal = Publication of the American Dialect Society | volume = 66 | issue = 7 |pages=1–105 |year=1981 }}</ref> આધુનિક શબ્દ કોષ પણ આ શબ્દની વ્યૂત્પતિને અજ્ઞાત વર્ણવે છે..<!-- --><ref>{{cite web |title=Condom |work= [[Merriam-Webster Online Dictionary]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/condom |access-date=2009-07-26 }}</ref> <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the term. --> કોંડોમ માટે અન્ય નામો પણ પ્રચલિત છે. ઉત્તર અમેરિકામાં તેને પ્રોફીલેક્ટીક કે રબર્સના મે ઓળખાય છે. બ્રિટેનમાં તેને ''ફ્રેંચ લેટર્સ'' કહે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=French letter |work = [[Merriam-Webster Online Dictionary]]| publisher = [[Merriam-Webster]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/french%20letter |access-date=2009-07-26 }}</ref> આ સિવાય નિર્માણ કરતી કંપનીના નામે પણ તેને ઓળખાય છે. ભારતની શ્તાનિય ભાષાઓમાં તેને '''નિરોધ''' કરીને ઓળખવામાં આવે છે. == વિવિધરૂપો == મોટા ભાગના કોંડોમના બંધ છેડે ટોટી હોય છે. આ ટોટીને કારણે પુરુષના વીર્ય ઉત્સર્જનને ધરવામાં સરળતા રહે છે. કોન્ડોમ વિવિધ માપમાં આવે છે. તે સિવાય વપરાશ કરતાના સાથી ના આનંદને માટે વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. પ્રાયઃ વિધનને સરળ બનાવવા માટે કોન્ડોમ લ્યુબ્રીરીકેન્ટ (ચીકણું દ્રવ્ય) લગાડેલા આવે છે. [[મુખ મૈથુન]] માટે સ્વાદ કે સોડમ ધરવતા કોન્ડોમ પણ મળે છે. મોટાભાગના કોન્ડોમ લેટેક્સથી બનેલા હોય છે પણ પોલીયુરેથેન અને ઘેટાની ચામડીના કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. === પદાર્થો === ==== પ્રાકૃતિક લેટેક્સ ==== [[File:Condom unrolled durex.jpg|thumb|375px|ખુલેલો કોન્ડોમ]] લેટેક્સ ખુબજ લચકદાર પદાર્થ છે. તેની ખેંચાણ શક્તિ ૩૦ મેગા પાસ્કલ હોય છે અને તૂટતા પહેલા લેટેક્સને ૮૦૦ ગણો ખેંચી શકાય છે.<!-- --><ref>{{cite journal |author=|title=Relationship of condom strength to failure during use | journal = PIACT Prod News | volume = 2 | issue = 2 |pages=1–2 |year=1980 | pmid = 12264044 |author1=Program for the Introduction and Adaptation of Contraceptive Technology PIACT}}</ref> ૧૯૯૦માં પ્રમાણોની આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાએ કોન્ડોમ ઉત્પાદનો માટૅ ધારાધોરણો નકી કર્યા અને યુરોપીય યુનિયને પણ પોતાના પ્રમાણો ઘોષિત કર્યાં. વિદ્યુત પ્રવાહ દ્વારા કોન્ડોમમાં રહેલા કાણાની તપાસણી કરવામાંઆવે છે. જો તે કસોટીમાં કોન્ડોમ પાર ઉતરે તો તેને વાળીને બાધવામાં આવે છે. આ સાથે દરેક જથ્થામાંથી એક કોન્ડૉમ પાણી ગળવાની અને હવાદ્વારા ફૂટવાની ચકાસણી કરાય છે. <!-- --><ref name="badnews">{{cite journal |last=Nordenberg |first=Tamar |title=Condoms: Barriers to Bad News |journal=FDA Consumer magazine |publisher=U.S. Food and Drug Administration |month=March–April |year=1998 |url=http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |access-date=2007-06-07 |archive-date=2010-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308051921/http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |url-status=dead }}</ref> લેટેક્સના ફાયદાતેને સૌથી ઉપયોગી કોન્ડમ બનાવટ્આનો પદાર્થ બનાવે છે પણ તેના અમુક ગેરફાયદા પણ છે. જ્યારે કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રીકેન્ટસ જેવા કે પેટૃઓલિયમ જેલી , રાંધવાનું તેલ , બેબી તેલ, મિનરલ તેલ, ત્વાચાન લોશન ઈત્યાદિ સાથે વાપરવામાં આવે છે ત્યારે તેને નુકશાન થાય છે. .<ref>[http://info.k4health.org/pubs/ect/chapter11.pdf Essentials of Contraceptive Technology > Chapter 11 Condoms]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} From the Knowledge for Health Project, The Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. Retrieved July, 2010.</ref> Contact with oil makes latex condoms more likely to break or slip off due to loss of elasticity caused by the oils.<!-- --><ref name="fhi3">{{cite journal |last=Spruyt |first=Alan B |title=Chapter 3: User Behaviors and Characteristics Related to Condom Failure | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |year=1998 |access-date=2007-04-08 }}</ref> આ સિવાય, લેટેક્સ પ્રત્યેની સંવેદન શીલતાને કારણે અમુક અન્ય પદાર્થના કોન્ડોમ બનાવવા જરૂરી જણાય છે. મે ૨૦૦૯માં યુ.એસ્. ફૂડ એન્ડ ડૃઅગ એડમિનોઇસ્ટ્રેશને વિટેક્સ પદાર્થમાંથથી કોન્ડોમ બનાવવાની છૂટ આપી છે. ,<ref>{{cite press release |title=FDA Clearance for Envy Natural Rubber Latex Condom Made with Vytex NRL |publisher=Vystar |date=2009-05-06 |url=http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |access-date=2009-08-26 |archivedate=2011-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007172424/http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf }}</ref> આ એવો લેટેક્સ છે જેમાંથી ૯૦ % સંવેદના ઉત્પન્ન કરનર પ્રોટીનને કાઢી લેવામાં આવે છે. .<ref>{{cite web |title=How Vytex Works |publisher=Vystar |year=2009 |url=http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |access-date=2009-08-26 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530223349/http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |url-status=dead }}</ref> કૃત્રીમ લેટેક્સ (પોલીસોપ્રીન)માંથી બનાવેલા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref name="isoprenepr" /> ==== કૃત્રીમ ==== સૌથી સામાન્ય કોન્ડોમ રીતે મળી રહેતાં કૃત્રીમ કોન્ડોમ પોલીયુરીથેન માંથી બનાવવામાં આવે છે. આ સિવાય અન્ય કૃત્રીમ પદાર્થો જેમકે AT-10 રાળ કે પોલીઆઈસોપ્રીનમાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે. <ref name="isoprenepr">{{cite press release | title = Lifestyles Condoms Introduces Polyisoprene Non-latex | publisher = HealthNewsDigest.com | date = 2008-07-31 | url = http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml | access-date = 2008-08-24 | archivedate = 2008-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080823054656/http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્દોમ લેટેક્સ કોન્ડોમ જેટલીથ પહોળાઈ અને જાડાઈ ધરાવે છે. મોટા ભાગના પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ ૦.૦૪ મિમી થી ૦.૦૭મિમી જાડા હોય છે. <ref>{{cite web |title=Condoms |work=Condom Statistics and Sizes |date=2008-03-12 |url=http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |access-date=2008-03-12 |archive-date=2008-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080330190322/http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ અમુક દ્રષ્ટીએ લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં ચડીયાતા હોય છે. તેઓ લેટેક્સ કરતા ઉષ્ણતા વહન વધુ સારી રીતે કરી શકે છે. તેઓ તાપમાન અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો પ્રત્યે લેટેક્સ જેટલા સંવેદનશીલ નથી. તેમેઅને સાચવા માટે લેટેક્સસ્ કોન્ડોમ જેટલી પળોજણ નથી અને તેમની આયુ લંબી હોય છે. તેમને તેલ અધારીત નીજી લ્યુબ્રીકેન્ટ સાથે વાપરી શકાય છે. તેઓ ત્વચા પર લેટેક્સ કરતાં ઓછી આડ અસરો ધરાવે છે. અને તેઓ ગંધ રહીત હોય છે. <ref name="nonlatex">{{cite journal |title=Nonlatex vs Latex Condoms: An Update |journal=The Contraception Report |volume=14 |issue=2 |publisher=Contraception Online |month=September |year=2003 |url=http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |access-date=2006-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060926035226/http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |archive-date=2006-09-26 |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમને યુ.એસ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિષ્ટ્રેશને વેચાણ માટે પરવાનગી આપી છે. અને તેઓ રોદ સમ્ક્રમણ અને ગર્ભ જનોઇરોધમાટે લેટેક્સ જેટલા જ કાર્યક્ષમ હોવાનું જણયું છે. <ref name="AlicePolyLatex">{{cite web |title=Are polyurethane condoms as effective as latex ones? |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=February 22, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530000038/http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |url-status=dead }}</ref> પરંતુ પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ લેટેક્સ કરતાં ઓછા લચકદાર હોય છે અને તે લેટેક્સ કરતાં ફાટી કે સરકી જવાની વધુ શક્યતા ધરાવે છે. <ref name="nonlatex" /><ref name="AlicePoly">{{cite web |title=Prefers polyurethane protection |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=March 4, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115429/http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |url-status=dead }}</ref> વળી તે લેટેક્સ કરતાં વધુ મોંઘા છે. પોલીઆઈસોપ્રીન એ પ્રાકૃતીક રબ્બર લેટેક્સનું કૃત્રીમ સંસ્કરણ છે. આમ જોતાં તે વધુ મોંઘુ છે,<ref name="isopreneglove">{{cite web | title = Polyisoprene Surgical Gloves | publisher = SurgicalGlove.net | year = 2008 | url = http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | access-date = 2008-08-24 | archive-date = 2008-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080918193917/http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | url-status = dead }}</ref> પણ તે લેટેક્સના ગુણો ધરાવે છે (પોલીયુરીથેન કરતાં નરમ અને લચકદાર )<ref name="isoprenepr" /> અને તેમાં ત્વચને આડ અસર કરનાર પ્રોટીન નો પણ અભાવ હોય છે. <ref name="isopreneglove" /> ==== ઘેટાંના ચામડામાંથી બનતા કોન્ડોમ ==== ઘેટાંના આંતરડાની ચામડાંમાંથેએ બનતા કોન્ડોમને "લેમ્બસ્કીન" કોન્ડોમ કહે છે. આ પદાર્થમાંથેએ બનતાં કોન્ડોમ છીદ્રાળુ હોવાને કારણે ગુપ્ત રોગોના સંસર્ગથી બચાવ નથી કરતાં. તેમના છીદ્રો વીર્યને રોકવા સમર્થ હોય છે પણ રોગ કારક પદાર્થો તેમાંથી પસાર થઈ શકે છે. <ref>{{cite book |author=Boston Women's Health Book Collective |title=Our Bodies, Ourselves: A New Edition for a New Era |publisher=Touchstone |location=New York, NY |year=2005 |isbn=0-7432-5611-5 |page=333}}</ref>તેઓ ત્વાચાને વધુ સંવેદના આપે છે અને લેટેક્સ કરતાં ઓછા આડઅસર કારક હોય છે. પણ તેમાં મળતા ઓછા સંરક્ષણને પરીણામે લોટેક્ષ પ્રતેય્ સંવેદન શીલ વપરાશ કરતા કે સાથી હોય તેમને લેમ્બસ્કીન કરતાં કૃત્રીમ પોલીયુરીથેન જેવા પદાર્થથી બનેલા કોન્ડોઅમની ભલઆમણ કરાય છે. આ કોન્ડોઅમ અન્ય પ્રકારના કોન્ડોમ કરતાં વધુ મોંઘા હોય છે. === વીર્યહારક/ વીર્યનાશક === અમુક લેટેક્સ કોન્ડોમમાં આંશિક ર્માણમાં નોનોક્સીનોલ-૯ નામનું વીર્ય નાશક ઉમેરવામાં આવે છે. વપરાશકર્તા અહેવાલ મુજબ વીર્યનાશક લગાડેલા કોન્ડોમનો ગર્ભાધાન રોકવામાં કોઈ ખાસ ફાયદો નથી. આવા કોન્ડોમનો આયુષ્યકાળ ઓછો હોય છે અને ઘણી સ્ત્રીઓમાં આને કારણે મૂત્રમાર્ગમાં આડ અસરો પેદા કરે છે. .<!-- --><ref>{{cite web |title=Condoms: Extra protection |work=ConsumerReports.org |month=February |year=2005 |url=http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-17 |archive-url=https://archive.is/20110317120248/http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |url-status=dead }}</ref> આ નાથી વિપરીત કોન્ડોમ પર વપ્રાશ પહેલા વીર્યનાશકો લગાડતા તે ગર્ભાધાન રોકવામાં વધુ કાર્યક્ષમ જણાયા છે. <ref name="simultaneous" /> નોનોક્સીનોલ-૯ ને ગુપ્ત રોગો (એચ આય વી સહીત) ની રોકથામ માં સહાયભૂત માનવામાં આવતું હતું પણ અભ્યાસમાં જણાયું છે કે નોનોક્સીનોલ-૯ નો વારંવાર થતો ઉપયોગ એચ આઈ વી સંક્રમણનું જોખમ વધારી દે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 and the Risk of HIV Transmission |work=HIV/AIDS Epi Update |publisher=Health Canada, Centre for Infectious Disease Prevention and Control |month=April |year=2003 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |access-date=2006-08-06 |archive-date=2009-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929172125/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |url-status=dead }}</ref> વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠએ જણાવ્યું છે કે વીર્યનાશક પદાર્થ લગાડેલા કોન્ડોમનો પ્રાચાર થવો જોઈએ નહીં. પણ કોન્ડોમ ન વાપરવા કરતાં નોનોક્સીનોલ-૯ લગાડેલા કોન્ડોમ વાપરવાની તેઓ સલાહ આપે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 ineffective in preventing HIV infection |work=World Health Organization |year=2006 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321074537/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૫થી નવ કોન્ડોમ નિર્માતાઓ નોનોક્સીનોલ-૯ લગડેલા કોન્ડોમનું ઉત્પાદન બંધ કર્યું છે. પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થાએ પણ આવા કોન્ડોમનું વિતરણ બંધ કર્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Boonstra |first=Heather |title=Condoms, Contraceptives and Nonoxynol-9: Complex Issues Obscured by Ideology |journal=The Guttmacher Report on Public Policy |volume=8 |issue=2 |year=2005 |month=May |url=http://www.guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070420165133/http://guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |url-status=dead }}</ref> === વિવિધ સપાટી ધરાવતા કોન્ડોમ === વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ બજારમાં મળે છે. ટેઓ ઉપસેલા ટીપકાં કે લહેર જેવી પટીઓ ધરાવે છે. આ વા કોન્ડોમ બંને સાથીઓ ને વધુ સંવેદના આપે છે. આવી સપાટીઓ કોન્ડોમની અંડરની , બહરની કે બંને બાજુએએ આવેલી હોય છે. અથવા તો એ કોન્ડોમના ખાસ ક્ષેત્રોમાં મૂકેલી હોય છે જેથી તેઓ જી સ્પોટને કે ફ્રેનુલને વધુ ઉત્તેજીત કરી શકે. પારસ્પરીક આનંદ નામથી વેચાતા કોન્ડોમ તોચ પ્ર બલ્બ જેવો આકાર ધરાવે છે જેથી પોરિષોને વધુ સંવેદના મળે છે. .<ref name="about">{{cite web |title=Condom Types: A look at different condom styles |url=http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |last=Stacey |first=Dawn |authorurl=http://contraception.about.com/bio/Dawn-Stacey-M-Ed-LMHC-24387.htm |access-date=2008-12-08 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219035952/http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |url-status=dead }}</ref> ટીપકાંધરઅવતઅ કોન્ડોમ દ્વારા અમુક મહિલાઓને યોનિમાં સંક્રમણ કે આડ અસર થઈ શકે છે. ===ઉત્તેજનાર્થ કોન્ડોમ=== સ્તંભનમાં અભિ વૃદ્ધિ કરે તેવા કોન્ડોમ યુરોપીય યુનિયનની સંસ્થાની માન્યતા માટે મોકલાવાયા છે. બમણા અંધ પરીક્ષણમાં જણાયું છે કે આવા કોન્ડોમ સાધારણ કોન્ડોમ કરતાં વધુ ફાયદાકારક હતાં. આ વાપરવાથેએ લિંગના કદમાં વધારો અને સ્તંભન લાંબા સુધી ટકતું હોવાનું જણાયું હતું. આ પ્રકરના કોન્ડોમ તેની અણીયાળા ભાગ પર્ એક ખાસ પ્રકારનું જેલ વાપરે છે. આ જેલ લિંગમાંની નસોને વધુ પહોળી કરે છે અને તેથી તેમાં વધારે પ્રમાણમાં થયેલો રક્ત સંચાર વધુ મોટું અને લાંબુ સ્તંભન આપે છે. <ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | work=Reuters | first=Paul | last=Sandle | title=Erection-boosting condom gets EU backing | date=2011-06-20 | access-date=2011-12-04 | archive-date=2012-01-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120126062758/http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | url-status=dead }}</ref> ===ઓછી ઉંમરના કે કુમાર વયના માટે કોન્ડોમ=== બાલિકોમાં વધતાં જતા ગર્ભ ધારણના કિસ્સાઓને ધ્યાનમાં લઈને સ્વીસ સરકારે માર્ચ ૨૦૧૦માં ઘોષણા કરી કે તો ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમારો માટે નાના કદના કોન્ડોમનો પ્રચાર પ્રસાર કરશે. આ સાથે આવા કોન્ડોમ આ વય જૂથના લોકોમામ્ એઈડ્સના પ્રસાર રોકવામાં પણ મદદ કરશે. આ વસ્તુ શરૂ કરવાનું એક કારણ એ પણ હતું કે સામાન્ય કોન્ડોમ ઘણાં પહોળા હતાં અને યોનિ કે ગુદા મૈથુન દરમ્યાન સરકી જતાં ઓછુ સંરક્ષણ આપતાં. સ્વીસ એઈડ્સ ફેડરેશન અને સ્વીસ સરકારે હાથ ધરેલા અભ્યાસ પરથી જાણ્યું હતું કે વધુ પડતી પહોળાઈને કારણે આ વય જૂથના કુમારો તેનો સફળ ઉપયોગ ન કરી શકતા કે આને પસંદ જ કરતાં ન હતાં. <ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | work=The Daily Telegraph | location=London | title=Extra small condoms for 12 year-old boys go on sale in Switzerland Extra small condoms for boys as young as 12 are going on sale in Switzerland. | first=Alexandra | last=Williams | date=2010-03-03 | access-date=2010-04-30 | archive-date=2010-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100306121128/http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | url-status=dead }}</ref> આ અભાસને ધ્યાનમાં રાખીને ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમરો માટે નાન કોન્ડોમ બનાવવાનું શરૂ થયુ, આજે તે સ્વીટ્ઝર લેંડ અને અમુક અન્ય દેશો માં ઉપલબ્ધ છે. સેયલર નામની કંપની દ્વારા બનાવાતા આ કોન્ડોમ હોટસ્પ્ટ નામે વેચાય છે. આ કોન્ડોમ ટોચ પર ટોટી ધરાવતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ સાંકડા હોય છે અને તેના બીજે છેડે ખુલ્લા છેડે વધુ ચુસ્ત કડી હોય છે જેથી સંભોગ સમયે તે નીકળી ન જાય. સામાન્ય કોન્ડોમ ૨ ઈંચ કે ૫.૨ સેમી વ્યાસ ધરાવે છે. જ્યારે હોટશોટ ૧.૭ ઈંચ (૪.૫ સેમી નો વ્યાસ ધરાવે છે. જોકે બંનેની લંબાઈ સમાન (૭.૪ ઈંચ, ૧૯ સેમી) હોય છે. જર્મનીમાં ૧૩થી ૧૯ વર્ષના ૧૨,૯૭૦ કુમારોના કરેલા સર્વેક્ષણમાં પણ જણાયું કે સામાન્ય કોન્ડોમનું માપ ઘણું મોટું હતું. ડ્યુરેક્સ જેવા અન્ય ઉત્પાદકો પન નાના કોન્ડોમ બનાવે છે તેઓ ડ્યુરેક્સ લવ ના નામે તે વેચે છે. === અન્ય === બળાત્કાર રોધી કોન્ડોમ મહિલાઓ દ્વારા વપ્રાતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ ની રચના એવી હોય છે કે તેઓ અત્યારીને પીડા ઉત્પન્ન કરાવે છે જેથી કદાચ પીડિત વ્યક્તિને છટકવાનો સમય મળે. <ref>{{cite web |title=Rape-aXe: Questions and answers |publisher=Rape-aXe |year=2006 |url=http://www.antirape.co.za/questions.htm |access-date=2009-08-13 |archive-date=2009-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503104839/http://www.antirape.co.za/questions.htm |url-status=dead }}</ref> સંગ્રાહક કોન્ડોમ એ પ્રજનન સંબંધી તપાસના વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરવા માટે વપરાય છે. આ કોન્ડોમની રચના વીર્યનું આયુષ્ય લંબાવે તેવી રીતે કરેલી હોય છે. આનંદ પ્રમોદ માટે પ ન અમુક કોન્ડોમ જેવા સાધનો આવે છે જો કે તેઓ ગર્ભ ધારણ કે સંક્રામક રોગ સામે કોઈ રક્ષણ આપતા નથી. <ref name="planned parenthood"/> == સ્ત્રી કોન્ડોમ == [[File:Préservatif féminin.jpg|thumb|right| સ્રી કોન્ડોમ]] {{main|Female condom}} મણસો દ્વારા વપરાતા કોન્ડોમ લિંગ પર જડબેસલાક બેસી હાય છે જેઠી તે વીર્યને બહાર નીકળી જતા રોકી શકે. આનાથી વિપરીત સ્ત્રી કોન્ડોમમાં મોટી કડક કડીએ હોય છે જેથી તે શરીરના છીદ્રમાં અંદર ન ચાલ્યો જાય. શરુઆતમાં બનેલ સ્ત્રી કોન્ડોમ પોલીયુરેથીનમાંથેએ બનેલા હતાં પન નવા સમ્સ્કરણો નાઈટ્રાઈલ રબ્બર માંથી બનાવવામાં આવે છે. મેડતેક નામની કંપની લેટેક્સમાંથી સ્ત્રી કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/female-condom.htm|title=The Female Condom|publisher=AVERT|access-date=2009-03-26}}</ref> == અસરકારકતા == === ગર્ભધારણ રોકવામાં === {{see also|Comparison of birth control methods#Effectiveness of various methods|l1=Comparison of birth control methods: Effectiveness of various methods}} ગર્ભધારણ રોકવામાં કોન્ડોમની અસરકારકતઅ બે પદ્ધતિઓ દ્વારા માપવામાં આવે છે. "ચોકસાઈ ભર્યો વપરાશ" અને "સામાન્ય વપરાશ". છોકસાઈ ભર્યા વપ્રાઅશમાં માત્ર તેવા જ વ્યક્તિઓને ગણવામાં આવે છે જેઓ વિધી પૂર્વક , ચોકસાઈ થી અને સતત કોન્ડોમ વાપરતા હોય. સામાન્ય કે ચીલાચાલુ વપરાશ પદ્ધતિમાં સર્વ કોન્ડોમ વપરાશ કર્તાને શામિલ કરવામાં આવે છે. આમાં કોન્ડોમને ખોટી પદ્ધતિથી વાપરનારા અને નિયમિત ન વાપરનાર લોકો પણ શામિલ હોય છે. આની ગણતરી પ્રથમ વર્ષ ના વપરાશની જ કરાય છે. <ref name="hatcher">{{cite book |first=RA |last=Hatcher |coauthors=Trussel, J; Nelson, AL; et al. |year=2007 |title=Contraceptive Technology |edition=19th |publisher=Ardent Media |location=New York |isbn=1-59708-001-2 |url=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531095926/http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |archive-date=2008-05-31 |url-status=dead }}</ref> Most commonly the [[Pearl Index]] is used to calculate effectiveness rates, but some studies use [[decrement table]]s.<ref name="kippley">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Kippley, Sheila | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | isbn=0-926412-13-2}}</ref>{{Rp|141}} અભ્યાસ હેઠળના વસતિ અનુસાર "સામાન્ય વપરાશ"માં કોન્ડોમની અસરકારતા કે ગર્ભધારણ રોકવાની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષે ૧૦-૧૮% જેટલો હોય છે. <!-- --><ref name="Kippley1996">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Sheila Kippley | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | page=146 | isbn=0-926412-13-2}}, which cites: :{{cite journal |last=Guttmacher Institute |title=Choice of Contraceptives | journal = The Medical Letter on Drugs and Therapeutics | volume = 34 |pages=111–114 |year=1992|pmid=1448019 |issue=885 }}</ref> "ચોકસાઈ ભર્યા વપરાશ" કરતાં કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષ્હે ૨% જેટલો હોય છે. <ref name="hatcher" /> વધુ પડતી સફળતા માટે કોન્ડોમ સાથે અન્ય ગર્ભ રોધકો જેમજે વીર્ય નાશક આદિનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. <ref name="simultaneous">{{cite journal |author=Kestelman, P; Trussell, J |title=Efficacy of the simultaneous use of condoms and spermicides | journal = Fam Plann Perspect | volume = 23 | issue = 5 |pages=226–7, 232 |year=1991| pmid = 1743276 | doi = 10.2307/2135759 |jstor=2135759}}</ref> === ગુપ્ત રોગના પ્રસાર રોકવા === [[File:Condom on Obelisk, Buenos Aires.jpg|thumb|right|200px| આર્જેન્ટિનાના બ્યુએસ નોસ એરિસ નામન શહેરમાં આવેલો મહાકાય કોન્ડોમની પ્રતિકૃતિ, જે ૨૦૦૫ના વિશ્વ એઈડ્સ દિવસની ઉજવણી માટે જન જાગૃતિમાટે ઉભો કરાયોઇ હતો.]] {{see also|Safe sex}} [[ગુપ્ત રોગો]]નો ચેપન લાગે કે તેનો ફેલાવો ન થાય માટે કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો બંનેમાં ચેપલાગવાની શક્યામાં ઘટાડો કરે છે. કોન્ડોમ ભલે સંપૂર્ણ પણે અસરકારક ન હોય પણ તે એઈડ્સ, લૈંગિક હર્પિસ, સર્વીકલ કેન્સર, લૈગિક મસા (કે વૉર્ટ),સિફીલીસ, કેલ્મિડિયા, ગોનોરિયા આદિ રોગોનો ચેપ અટકાવવામાં મદદ કરે છે. <ref name="planned parenthood">{{cite web |title=Condom |publisher=Planned Parenthood |year=2008 |url=http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820174700/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |url-status=dead }}</ref> આઈયુડી જેવી અસરકારક ગર્ભ નિરોધક પદ્ધતિ સાથે પણ ગુપ્ત રોગ સંક્ર્મણની સંનભાવના ઘટાડવા કોન્ડૉમ વાપરવાની ભલામણ કરાય છે. <ref name=DualProtection>{{cite journal|author=Cates, W., Steiner, M. J.|year=2002|title=Dual Protection Against Unintended Pregnancy and Sexually Transmitted Infections: What Is the Best Contraceptive Approach?|journal=Sexually Transmitted Diseases|volume=29|issue=3|pages=168–174|url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/2002/03000/Dual_Protection_Against_Unintended_Pregnancy_and.7.aspx|doi=10.1097/00007435-200203000-00007|pmid=11875378}}</ref> ૨૦૦૦ની સાલમાં નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ હેલ્થ ના રિપોર્ટ અનુસાર ચોકસાઈ પૂર્વક કરેલ કોન્ડોમનો ઉપયોઅ એચ. આઈ . વી કે એઈડ્સનું સંક્રમણ લાગવની શક્યતા ૮૫% જેટલી ઘટાડી દે છે. સન ૨૦૦૦ના એન આઈ એચના એક અભ્યાસ અનુસાર લેટેક્સ કોન્ડોમના ચોકસાઈ પૂર્વકના વપરાશથી એચ.આઈ.વી /એઈડ્સ સંક્ર્મણની શક્યતા ૮૫% સુધી ઘટી જાય છે. <!-- --><ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |format=PDF |access-date=2010-09-22 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009022150/http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૭માં ટેક્સાસ વિશ્વવિદ્યાલય દ્વારા પ્રસિદ્ધ એક અભ્યાસમાં <ref>{{cite journal|doi=10.1002/14651858.CD003255|author=Cayley, W.E. & Davis-Beaty, K.|year=2007|title=Effectiveness of Condoms in Reducing Heterosexual Transmission of HIV (Review)|publisher=John Wiley & Sons, Ltd.|url=http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|editor1-last=Weller|editor1-first=Susan C|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2008-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629100457/http://mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|url-status=dead}}</ref> અને વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન<ref>{{cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research (WHO/RHR) & Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health/Center for Communication Programs (CCP), INFO Project|year=2007|title=Family Planning: A Global Handbook for Providers|publisher=INFO Project at the Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health|url=http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|page=200|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827081805/http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|url-status=dead}}</ref> એ પણ જણાવ્યું કે કોન્ડોમના વપરાશથ્ઐ અઈડ્સ સાંક્ર્મણની શક્યતા ૮૦-૯૫% સુધીએ ઘટી જાય છે. એન. આઈ. એચ. એ. તેના સન ૨૦૦૦ના અહેવાલમાં જણાવ્યું કે કોન્ડોમનો વપરાશ પુરુષોમાં ગોનોરિયાના સંક્રમણની શક્યતાને ઘણી હદે ઘટાડી દે છે. <ref name="workshop"/> ૨૦૦૬ના એક અભ્યાસમાં જણયું છે કે કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓને લાગતા માનવ પોપીલોમા વિષાણુના ચેપની શક્યતા ૭૦% ઘટાડી દે છે. <ref>{{cite journal |author=Winer, R; Hughes, J; Feng, Q; O'Reilly, S; Kiviat, N; Holmes, K; Koutsky, L |title=Condom use and the risk of genital human papillomavirus infection in young women |doi=10.1056/NEJMoa053284 |journal=N Engl J Med |volume=354 |issue=25 |pages=2645–54 |year=2006 |pmid=16790697 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |access-date=2007-04-07 |archive-date=2007-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421144623/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |url-status=dead }}</ref> તે વર્ષ્હે થયેલા એક અન્ય અભ્યાસમાં જણાયું કે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા જાતીય હર્પીસના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Wald |first=Anna |title=The Relationship between Condom Use and Herpes Simplex Virus Acquisition| journal = Annals of Internal Medicine| volume = 143|pages=707–713|year=2005 |pmid=16287791 | url=http://www.annals.org/cgi/content/full/143/10/707 |access-date=2007-04-07 |last2=Langenberg |first2=AG |last3=Krantz |first3=E |last4=Douglas Jr |first4=JM |last5=Handsfield |first5=HH |last6=Dicarlo |first6=RP |last7=Adimora |first7=AA |last8=Izu |first8=AE |last9=Morrow |first9=RA |issue=10}}</ref> કોન્ડોમ ભલે યૌન અંગોને સંક્ર્મણ સામે ઘતા થતા રોકે છે પણ અમુક રોગોના સંક્રમણને તેઓ રોકી શકતાં નથી. રોગ દ્વારા સંક્રમિત ભાગો ને કોન્ડોમ દ્વારા ઢાંકી શકાતા નથી આવા સમયે સીધા સંપર્કમાં આવતાં રોગ ફેલાવાની શક્યતા વધી જાય છે.<ref>{{cite web |last=Villhauer |first=Tanya |title=Condoms Preventing HPV? |publisher=University of Iowa Student Health Service/Health Iowa |date=2005-05-20 |url=http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |access-date=2009-07-26 |archive-date=2010-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100314084306/http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |url-status=dead }}</ref> ગુપ્ત રોગોના સંક્ર્મણ પ્રત્યે કોન્ડોમની અસરકારકતા સામે સૌથી અસંગત મુદ્દો છે તેનો અનિયમિત વપરાશ. .<ref name="badnews" /> કોન્ડોમનો વપરાશ સંભવિત પૂર્વ કેસરકારક સવીકલ બદલાવના ઈલાજમાં મદદ કરે છે. માનવ પેપીલોમા વિષાણુ નું સંક્રમણ (પહેલા થઈ ચૂક્યું હોય તો પણ) પૂર્વ કેંસરકારક બદલવોની શક્યતા અને જોખમને વધારી દે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ આ બદલાવોને પ્રતિક્રમિત કરવામાં મદદ કરે છે.<ref name="Hogewoning2003">{{cite journal |last1=Hogewoning |first1=Cornelis J |last2=Bleeker |first2=MC |last3=van den Bruler |first3=AJ |last4=Voorhorst |first4=Feja J |last5=Snijders |first5=Peter JF |last6=Berkhof |first6=Johannes |last7=Westenend |first7=Pieter J |last8=Meijer |first8=Chris JLM |title=Condom use Promotes the Regression of Cervical Intraepithelial Neoplasia and Clearance of HPV: Randomized Clinical Trial | journal = International Journal of Cancer | volume = 107 |pages=811–816 |year=2003| pmid = 14566832 | doi = 10.1002/ijc.11474 |issue= 5}}</ref> આ સિવાય યુ.કેના સંશિધન કર્તાએ ધોધ્યું છે કે વીર્યમાં કે ધાતુમાં રહેલ અમુક જીવરસાયણો (હોર્મોન) વિહરમાન સર્વીકલ કેન્સરને વકરે છે. સંભોગ દરમ્યાન કોન્ડોમનો વપરાશ આ શક્યત ઘટાડે છે. <ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Semen can worsen cervical cancer | date= | publisher=[[Medical Research Council (UK)]] | url=http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | work= | pages= | access-date=2007-12-02 | language= | archive-date=2008-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080804173650/http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | url-status=dead }}</ref> === નિષ્ફળ જવાના કારણો === [[વીર્ય સ્ખલન]] પછી કોન્ડોમ લિંગ પરથી સરકી જઈ શકે છે,<ref>{{cite journal |author=Sparrow, M; Lavill, K |title=Breakage and slippage of condoms in family planning clients |journal=Contraception |volume=50 |issue=2 |pages=117–29 |year=1994 |pmid=7956211 |doi=10.1016/0010-7824(94)90048-5}}</ref> અયોગ્ય રીતે વાપરતા ફાટી (કદાચ પાકીટ ફોડતા પણ) જઈ શકે છે, અથવા લેટેક્સના ક્ષીણ થવાથી ( અંતિમ તારીખ પછી કે તૈલી પદાર્થો સાથે વપરાય તો) તે તૂટી ફાટી શકે છે. આનો તૂટવાનો દર ૦.૪% થી૨.૩% જ્ટ્આલો અને સરકી જવાનો દર ૦૬% થી ૧.૩% જેટલો છે. <ref name="workshop" /> કોન્ડોમ તૂટી કે સરકી ન જાય તો પણ રહી ગયેલા શુક્રાણુઓ પ્રતિ ૧-૨% સ્ત્રીઓ સંવેદન શીલ રહે છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Effectiveness of the male latex condom: combined results for three popular condom brands used as controls in randomized clinical trials |journal=Contraception |volume=70 |issue=5 |pages=407–13 |year=2004 |pmid=15504381 |doi=10.1016/j.contraception.2004.05.008}}</ref><ref name="pinhole">{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Nelson, A; Wraxall, B; Clark, V |title=Evaluation of prostate-specific antigen as a quantifiable indicator of condom failure in clinical trials |journal=Contraception |volume=60 |issue=5 |pages=289–98 |year=1999 |pmid=10717781 |doi=10.1016/S0010-7824(99)00098-0}}</ref> "ડબલ બેગીંગ," એક સાથે ઉપરા ઉપરી બે ક્ન્ડોમ વાપ્રતાં પણ નિષ્ફળતા ની શક્યતા વધી જાય છે. <ref>{{cite web |title=Does using two condoms provide more protection than using just one condom? |work=Condoms and Dental Dams |publisher=New York University Student Health Center |url=http://www.nyu.edu/shc/promotion/condoms.dental.dams.html |access-date=2008-06-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Are two condoms better than one? |work=[[Go Ask Alice!]] |publisher=Columbia University |date=2005-01-21 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |access-date=2008-06-30 |archive-date=2008-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719202835/http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સ્તરે થતી કોન્ડોમની નિષ્ફળતા વિવિધ સ્તરે વીર્ય સામનાનું જોખમ ધરાવે છે. જો કોન્ડોમ પહેરતી વખતેજ નિષ્ફળ નીવડે તો સંભોગ પહેલાં બીજું કોન્ડોમ વાપરી શકાય છે. આવી નિષ્ફળતા વપરાશકર્તા માટૅ કોઈ જોખમ ઊભું કરતી નથી. <ref>{{cite journal |author=Richters, J; Donovan, B; Gerofi, J |title=How often do condoms break or slip off in use? |journal=Int J STD AIDS |volume=4 |issue=2 |pages=90–4 |year= 1993|pmid=8476971}}</ref> કોન્ડોમ ફટવાથી વીર્ય સંપર્કનું જોખમ બિન કોન્ડોમ સંભોગ ની સરખાણી અડધું હોય છે અને કોન્ડોમના સરકવાથેએ આ જોખમ પાંચમા ભાગ જેટલું હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Use of prostate-specific antigen (PSA) to measure semen exposure resulting from male condom failures: implications for contraceptive efficacy and the prevention of sexually transmitted disease |journal=Contraception |volume=67 |issue=2 |pages=139–50 |year=2003 |pmid=12586324 |doi=10.1016/S0010-7824(02)00478-X}}</ref> પ્રમાણભૂત માપ ધરાવતા કોન્ડોમ લગભગ દરેક લિંગ પર બેસી શકે છે કો કે આરામ અને સરકી જવાની શક્યતનો સ્તર બદલાય છે. ઘણા કોન્દોમ ઉત્પાદકો "સ્નગ" (સાંકડા) કે "મેગ્નમ" (પહોળા) કોન્ડોમ પણ બનાવે છે. અમુક ઉત્પાદકો ખાસ વપરાશકર્તાની જરૂરીયત મુજબના માપના કોન્ડોમ બનાવે છે. તેમનો દાવો છે કે તે વધુ આરામ/સંવેદના આપે છે અને વધુ ભરોસાપાત્ર હોય છે. <ref name="cbstheyfit" /><ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=Next big thing, why condom size matters |access-date=2008-11-11 |publisher=Menstruation.com |date=2007-10-11 |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theyfit.ch/launch/ |title=TheyFit: World's First Sized to Fit Condoms |access-date=2008-11-11 |archive-date=2008-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023203354/http://www.theyfit.ch/launch/ |url-status=dead }}</ref>અમુક અભ્યાસ જણાવે છે કે લિંગના મોટા કદ અને કોન્ડોમના નાના કદને પરિણામે કોન્ડોમ તૂટવાની શક્યતા વધે છે અને સરકવાની શક્યતા ઘટે છે. તેજ પ્રમાણે નાના લિંગના કદ અને મોટા કોન્ડોમના કદ ને લીધે તૂટવાની શક્યતા ઘટે છે પણ સરકી જવાની શક્યતા વધે છે. જો કે અન્ય સઅભાસ આવા કોઈ તારણો પર આવ્યાં નથી. <ref name="fhi3" /> કોન્ડોમની જાડાઈ સાથે તેના તૂત્આવાનો કોઈ સંબંધ જણાયો નથી. પાતળા કોન્ડોમ પણ તેટલાજ અસરકારક અને ટકાઉ જણયા છે. <ref>{{cite journal|author=Golombok, S., Harding, R. & Sheldon, J.|title=An evaluation of a thicker versus a standard condom with gay men | journal=AIDS | volume=15|pages=245–250|year=2001|url=http://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/An_evaluation_of_a_thicker_versus_a_standard.15.aspx|doi=10.1097/00002030-200101260-00015|pmid=11216934|issue=2 }}</ref> તેમ છતાં કોન્ડોમ નિર્માતાને વધુ જાડાં કે વધુ પાતળા કોન્ડોમ ન બનાવવાની સલાહ અપાય છે કેમકે તે બંને તેટલા અસરકારક નથી જણાયા. <ref>{{cite book|author=World Health Organization, Department of Reproductive Health and Research|title=The male latex condom: specification and guidelines for condom procurement 2003|year=2004|url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090726015549/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-date=2009-07-26|access-date=2011-12-04|url-status=live}}</ref> અમુક લોખકો લોકોને વધુ સંવેદના, આરામ અને ટકાઉ પણામાટૅ પાતળા કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપે છે,<ref>{{cite book|author=Corina, H.|year=2007|title=S.E.X.: The All-You-Need-To-Know Progressive Sexuality Guide to Get You Through High School and College|publisher=Marlowe and Company|location=New York|pages=207–210|isbn=978-1-60094-010-1}}</ref> પણ અન્ય લેખઓ ચેતવણી આપે છે કે કે પાતળા કોન્ડોમ ને ટોતવા કે ફાટવા ઓછું બળ જોઈએ છે. <ref>{{cite journal|author=World Health Organization and The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|title=The male latex condom|url=http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|format=PDF|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325173328/http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|url-status=dead}}</ref> કોન્ડોમ વપરાશના અનુભવી લોકો કરતાં પ્રથમ વખત વાપરનારામાં કોન્ડોમ ફાટ્આવા કે સરકી જવાની શક્યતા વધુ હોય છે. એમ પણ જણાયુણં છે કે એક કે વધુ ટૂત્આવા કે સરકવાનો અનુભવ કરનાર વ્યક્તિને આવા બીજો પણ અનુભવ થતો હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Valappil T, Kelaghan J, Macaluso M, Artz L, Austin H, Fleenor M, Robey L, Hook E |title=Female condom and male condom failure among women at high risk of sexually transmitted diseases | journal = Sex Transm Dis | volume = 32 | issue = 1 |pages=35–43 |year=2005 | pmid = 15614119 | doi = 10.1097/01.olq.0000148295.60514.0b}}<br />{{cite journal |author=Steiner M, Piedrahita C, Glover L, Joanis C |title=Can condom users likely to experience condom failure be identified? | journal = Fam Plann Perspect | volume = 25 | issue = 5 |pages=220–3, 226 |year=1993| pmid = 8262171 | doi = 10.2307/2136075 |jstor=2136075}}</ref> પોપ્યુલેશન રિપોર્ટ નામના લેખમાં જણાવયું છે કે કોન્ડોમ વપરાશની તાલિમ આપતાં તેના ફાટ્આવા કે સરકવાથી થતી નિષ્ફળતા ઓછી કરી શકાય છે. <ref>{{cite journal |last1=Liskin |first1=Laurie |last2=Wharton |first2=Chris |last3=Blackburn |first3=Richard |title=Condoms – Now More than Ever |journal=Population Reports |volume=H |issue=8 |month=September |year=1991 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |access-date=2007-02-13 |archive-date=2007-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116014408/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |url-status=dead }}</ref>ફેમીલી હેલ્થ ઈંટરનેશનલ સંસ્થા ના પ્રકાશનો પણ એવો મત દર્શાવે છે કે તાલિમ દ્વારા ફાટવાનો કે સરકી જવાની શક્યતા ઘટી જાય છે. આસિવાય પણ ફાટવાની અને સરકવાની નિષ્ળતા રોકવા માટે વધુ સંશોધન અપ્ર તેમણે જોર મૂક્યું હતું.<ref name="fhi3" /> જ્યારે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ગર્ભધારણના નિયંત્રણ માટે કરવામાં આવે છે ત્યારે તેનો ઉપયોગ ન કરતાં ગર્ભ રહેવાની શક્યતા વધી જાય છે. વપરાશ કારો કદાચ બહારગામ ગયાં હોય અને તેમને પાસે કોન્ડોમ ન હોય અથવા કદાચ વધુ સંવેદના માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ટાળી " જોખમ" વહોરવાનું વિચારે. આવા પ્રકારનું વર્તન કોન્ડોમ સામન્ય ને ચીલાચાલુ વપરાશની નિષ્ફળતા માટે જવાબદાર હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Steiner, M; Cates, W; Warner, L |title=The real problem with male condoms is nonuse | journal = Sex Transm Dis | volume = 26 | issue = 8 |pages=459–62 |year=1999 | pmid = 10494937 | doi = 10.1097/00007435-199909000-00007}}</ref> કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનું એક બીજું મુખ્ય કરણ હોય છે કોન્ડોમ સાથે જાણે કરીને કરાતી છેડતી. તેનો એક ઉદ્દેશ્ય સાથીની ઈચ્છા વિરુદ્ધ બાળક પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા હોઈ શકે છે. <ref>{{cite web |title=Childfree And The Media |publisher=Childfree Resource Network |year=2000 |url=http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |access-date=2007-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030404193507/http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |archive-date=2003-04-04 |url-status=live }}</ref> નાઈજીરીયાના અમુક દેહ વિક્રય કરનારાઓએ કહ્યું હતું કે તેમના ગ્રાહકો કોન્ડોમ પહેરવાને તેમની ઈચ્છા ન હોવાથી કોન્ડોમ સાથે છેડતી કરતાં રહેતાં. <ref>{{cite journal |author=Beckerleg, Susan; Gerofi, John |title=Investigation of Condom Quality: Contraceptive Social Marketing Programme, Nigeria |publisher=Centre for Sexual & Reproductive Health |year=1999 |month=October |url=http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |format=PDF |access-date=2007-04-08 |pages=6, 32 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614112129/http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |url-status=dead }}</ref> કોન્ડોમના ટોટી પરના છેડા પર સોય દ્વારા કાણાં અક્રતા કોન્ડોમની અસરકારકતઅં અત્યંત ઓછી થઈ જતી હોય છે.<ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}}<ref name="pinhole" /> == ફેલાવો == કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર વિવિધ દેશો પ્રમાણે બદલાય છે. ગર્ભનિરોધકોના મોટા ભાગના સર્વેક્ષણો પરિણિત કે અનૌપચારિક સંબંધો ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં જ કરવામાં આઅવ્યાં છે. જાપાનમાં જોન્ડોમ વપરાશનો દર વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે. આ દેશમાં ૮૦% ગર્ભનિરોધ માટે પરિણિત સ્ત્રીઓ કોન્ડોમનો આશરો લે છે. સરેરાશ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમ એ પ્રચલિત ગર્ભનિરોધનું સાધન છે. ૨૮ પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ પર આધાર રાખે છે. મધ્યમ કે અલ્પ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમનો વપરાશ ઓછો પ્રચલિત છે ત્યાં ૬-૮% જેટલા પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ વાપરે છે.<!-- --><ref name="factsheet">{{cite journal |title=Family Planning Worldwide: 2008 Data Sheet |publisher=Population Reference Bureau |year=2008 |url=http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |format=PDF |access-date=2008-06-27 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911033118/http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |url-status=dead }} Data from surveys 1997–2007.</ref><!-- Note: percent of married contraceptive users using condoms calculated by dividing % of married women using condoms by percent of married women using any method of contraception --> જાતીય રોગ સંક્રમણના અપ્રસાર માટે કોન્ડોમનો વપરાશ પન વધઘટ થાય છે. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સના એક સર્વેક્ષણ અનુસાર ૩૫ % સમલિંગકામી અર્થાત્ત ગે પુરુષોએ બે કોન્ડોમ (ડબલ બેગીંગ) વાપર્યા હતાં.<ref>{{cite journal |author=Wolitski, RJ; Halkitis, PN; Parsons, JT; Gómez, CA |title=Awareness and use of untested barrier methods by HIV-seropositive gay and bisexual men |journal=AIDS Educ Prev |volume=13 |issue=4 |pages=291–301 |year=2001 |month=August |pmid=11565589 |doi= 10.1521/aeap.13.4.291.21430|url=}}</ref> While intended to provide extra protection, double bagging actually [[#Causes of failure|increases the risk of condom failure]]. == વપરાશ == પુરુષોના કોન્ડોમ પ્રાયઃ જળપોશના કાગળમાં સીલ બંધ કરેલા હોય છે. તેમને વાળીને બંધ કરાય છે. કોન્ડોમને તેની ટોટીને પકડીને લિંગની ટોચે ગોઠવીને તેના વળણને પાછળ તરફ ખોલીને ઉત્તેજીત લિંગ પર પહેરી શકાય છે. કોન્ડોમ પહેરતી વખતે એ વાતનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે ટોટીનો ભાગ મુક્ત રાકહ્વામામ્ આવે જેમાં ઉત્સર્જિત વીર્યને ગ્રહણ કરી શકાય. તે જગ્યા નહોય તો કોન્ડોમના ખુલ્લા છેડેથી બહાર નીકળી આવવાની શક્યતા રહે છે. વપરાશ પછી કોન્ડોમને કાગળીયામાં વાળીને કે તેની ગાંઠવાળીને નિષ્કાશીત કરાય તે ઈચ્છનીય છે. <ref name="AliceDisposal" /> અમુક યુગલોને લાગે છે કે કોન્ડોમ પહેરવાની પળોજણને લીધે સંભોગમાં બાધા પડે છે. જ્યારે અમુક યુગલો કોન્ડોમ પહેરવાની વિધીને તેમની સંભોગ પૂર્વ ક્રીડા (ફોર પ્લે) નો જ એક ભાગ બનાવી તેનો આનંદ લે છે. અમુક પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમના અવરોધને કારણે તેમના સંભોગ સંવેદનાને મંદ કરી દે છે. આ મંદ સંવેદનાના ફાયદા પણ થાય છે જેમકે લાંબા સમયની ઉત્તેજના અને લંબાયેલ વીર્ય સ્ખલન; અને તેના ગેરફાયદા પણ છે જેમકે મૈથુનિક ઉત્તેજનામાં તીવ્રતામાં કમી. <ref name="planned parenthood" /> કોન્ડોમ વપરાહના સમ્ર્થકો કોન્ડોમના અન્ય ફાયદાઓ પણ જણાવે છે જેમકે સસ્તા, વાપરવામાં સરળ અને ઘણી ઓછી આડાસરો <ref name="planned parenthood" /><ref name="fwhc">{{cite web |title=Male Condom |publisher=Feminist Women's Health Center |date=October 18, 2007 |url=http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2007-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071121011004/http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |url-status=dead }}</ref> === જાતીય શિક્ષણ કોન્ડોમનું સ્થાન === જાતીય શિક્ષણ અભિયાનમાં પ્રાયઃ કોન્ડોમને શામિલ કરવામાં આવે છે કારણ કે તેને ચોકસાઈ પૂર્વક વાપરતાં તેઓ ગર્ભ નિરોધક સાથે જાતીય રોગ કે ગુપ્ત રોગોના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે. અમેરિકન સાયકોલોજીકલ સેસિશિએશનએ તેના તાજેતરના લેખમાં કોન્ડોમની માહિતી જાતીય શિક્ષણમાં ઉમેરવાનું સમર્થન કર્યું છે. તેમણે કહ્યું છે કે," જાતીય શિક્ષણના સંપૂર્ણ આયોજનો કોન્ડોમના ઉચોત વપરાશ વિષે ચર્ચા જરૂર કરે છે. " અને "જાતીય રીતે સક્રિય વર્ગોમાં કોન્ડોમ વપારાશનો પ્રચાર કરે છે"<!-- --><ref>{{cite press release |title=Based on the research, comprehensive sex education is more effective at stopping the spread of HIV infection, says APA committee |publisher=American Psychological Association|date=February 23, 2005 |url=http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |access-date=2006-08-11 }}</ref> યુ.એસ.એ માં અમુક જાઅહેર શાળાઓમાં કોન્ડોમના ઉપયોગ વિષેના શિક્ષણ સામે અમુક ધાર્મિક સંગઠનોએ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Rector, Robert E; Pardue, Melissa G; Martin, Shannan |title=What Do Parents Want Taught in Sex Education Programs? |publisher=The Heritage Foundation |date=January 28, 2004 |url=http://www.heritage.org/Research/Welfare/bg1722.cfm |access-date=2006-08-11 |journal= |archive-date=2006-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060810093145/http://www.heritage.org/research/welfare/bg1722.cfm |url-status=dead }}</ref> પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થા જે પરિવાર નિયોજન અને જાતીય શિક્ષણનું સમર્થન કરે છે તેઓ જણાવે છે કે કોઈ પણ સર્વેક્ષણોમાં જાતીય શિક્ષણમાં બ્રહ્મચાર્યનું પાલન કરવા પર જોર મુકતા નથી માત્ર સંભોગમાં મોડેથી જોડાવું તેવું સૂચવે છે. ૭૬% અમેરિકી માતા-પિતાઓ તેમના બાળકોને કોન્ડોમ ના ઉપયોગ સહિતનું સંપૂર્ણ જાતીય શિક્ષણ મળે એવી ઈચ્છા રાખે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=New Study Supports Comprehensive Sex Ed Programs |publisher=Planned Parenthood of Northeast Ohio |date=2007-07-07 |url=http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |access-date=2009-07-26 |archive-date=2009-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018172315/http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |url-status=dead }}</ref> === વંધત્વ ઈલાજ === <!-- [[Conception device]] links to anchor Infertility treatment --> વીર્ય કે ધાતુની ચકાસણી અને કૃત્રીમ વીર્ય સેચન (રોપણ) આદિ વંધત્વના ઈલાજનો એક ભાગ હોય છે. આ ઈલાજમાં વીર્યના નમૂના લેવાની જરૂર પડે છે. આ નમૂના પ્રાયઃ [[હસ્તમૈથુન]] દ્વારા મેળવવામાં આવે છે. આ સિવાય પણ કલેક્શન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતા અમુક ખાસ પ્રકારના કોન્ડોમ વાપરતાં સંભોગ સમયે પણ નમૂનો એકત્રીત કરી શકય છે. કલેક્શન કોન્ડોમ સિલિકોન કે પોલીયુરેથીનમાંથી બનાવવામાં આવે છે કેમકે લેટેક્સ વીર્ય માટે નુકશાન કારક હોય છે. ઘણા લોકો હસ્તમૈથુન કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ પસંદ કરે છે અને અમુક ધર્મોમાં હસ્ત મૈથુન પ્રત્યે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોવાથી પણ કલેશન કોન્ડોમ પસંદ કરાય છે. એમ પણ જણાયું છે કે હસ્તમૈથુન દ્વારા મેળવેલા કોન્ડોમ કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ માં જમા થયેલા વીર્યમાં શુક્રાણુઓની સંખ્યા વધુ હોય છે, તેમની સક્રીયતા વધુ હોય છે, અને બળવાન શુક્રાણુનું પ્રમાણ પણ વધુ હોય છે. આ બધા કારણોને લીધે વીર્ય પરીક્ષણમાં તે વધુ ચોક્કસ પરિણામ આપે છે અને કૃત્રીમ ગર્ભાધાનની પદ્ધતિઓમાં પણ ગર્ભ ધારણની શક્યતાઓ વધારી દે છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Sofikitis NV, Miyagawa I |title=Endocrinological, biophysical, and biochemical parameters of semen collected via masturbation versus sexual intercourse |journal=J. Androl. |volume=14 |issue=5 |pages=366–73 |year=1993 |pmid=8288490 |url=http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |access-date=2009-07-26 |format=PDF |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116040622/http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |url-status=dead }} :{{cite journal |author=Zavos PM |title=Seminal parameters of ejaculates collected from oligospermic and normospermic patients via masturbation and at intercourse with the use of a Silastic seminal fluid collection device |journal=Fertil. Steril. |volume=44 |issue=4 |pages=517–20 |year=1985 |month=October |pmid=4054324}}</ref> ચુસ્ત કેથોલીક ધર્મ જે ગર્ભનિરોધકોનો પ્રખર વિરોધી છે તેને માનનારા લોકો કલેક્શન કોન્ડોમમાં કાણા પાડીને વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરે છે. <ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}} વંધત્વના ઈલાજમાં , કલેક્શન કોન્ડોમનો ઉપયોગ સંભોગ દરમ્યાન ઉત્સર્જિત વીર્યના નમૂનાને લેવા માટૅ વપરાઅય છે. જેમાં સ્ત્રીના સાથી દ્વારા ઉત્સર્જીત વીર્ય લેવાય છે. વીર્ય દાતાઓ પણ હસ્ત મૈથુન દ્વારા કે સંભોગ દ્વારા કલેક્શન કોન્ડોમમાં જમા થયેલા વીર્યને ખાસ શીશીમાં નાખી સંગ્રહે શકે છે. આ રીતે દાતા દ્વારા મળેલા વીર્યને જરૂરીયાત મંદ સ્ત્રીને દાન કરી કૃત્રીમ વીર્ય સેચન કરાય છે. અને તે સ્ત્રીના સાથીના વીર્ય મળે તો ફર્ટીલીટી પ્રયોગશાળામાં વધુ પ્રક્રીયા કરવા મોકલાય છે. જોકે સ્થળાંતર દરમ્યાન લાગેલા સમયમાં વીર્યની ફળદ્રુપતા ઓછી કરે છે. જ્યારે વીર્ય વીર્ય બેંક કે ફર્ટીલીટી ક્લિનીકમાં મેઆળ્વાય છે ત્યારે કલેક્શન કોન્ડોમની જરૂર રહેતી નથી. અમુક સ્ત્રીઓમાં વીર્ય વિરોધી પ્રતિદ્રવ્યોનું પ્રમાણ અત્યંત વધુ હોય છે. આવા યુગલોને "કોન્ડોમ થેરેપી" ની સલાહ અપાય છે. એમ માનવામાં આવે છે કે સાથીના વીર્ય સાથેનો ઓછો સંપર્ક સ્ત્રીના શરીરમાં વીર્ય પ્રતિ રોધી દ્રવ્યના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરે છે અને કોન્ડોમ થેરેપીનો ઉપયોગ બણ્ધ કરતાં તેના ગર્ભાધાનની શક્યતા વધી જાય છે. જોકે કોન્ડોમ થેરેપી પહેલાં ગર્ભાધાન પાછળના ગર્ભધાનમઅં એટલી સફળ પૂરવાર થઈ નથી. <!-- --><ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1439-0272.1979.tb02229.x |author=Franken D, Slabber C |title=Experimental findings with spermantibodies: condom therapy (a case report) | journal = Andrologia | volume = 11 | issue = 6 |pages=413–6 |year=1979 | pmid = 532982}}<br /> {{cite journal |author=Greentree L |title=Antisperm antibodies in infertility: the role of condom therapy | journal = Fertil Steril | volume = 37 | issue = 3 |pages=451–2 |year=1982 | pmid = 7060795}}<br /> {{cite journal |author=Kremer J, Jager S, Kuiken J |title=Treatment of infertility caused by antisperm antibodies | journal = Int J Fertil | volume = 23 | issue = 4 |pages=270–6 |year=1978 | pmid = 33920}}</ref> === અન્ય ઉપયોગ === <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the use. --> કોન્ડોમ એ પાણીરોધી, લચકદાર, ટકાઉ અને મળી આવે તો પણ કોઈને શંકાનું કારણ ન બનતા હોવાથી તેનો ઉપયોગ વિવિધલક્ષી પાત્ર કે થેલી તરીકે વપરાય છે. બીજા વિશ્વ યૂદ્ધ દરમ્યાન કોન્ડોમના આવા વપરાશની શરૂઆત થઈ, જેમ કે: *લ્યુબ્રીકંટ કે ચીકણા દ્રવ્ય ધરાવતા કોન્ડોમને રાઈફલ બેરલ ને ધૂળ કણો આદિથી સૂરક્ષિત રાખવા માટે.<!-- --><ref name="dday">{{cite book |author=Ambrose, Stephen E |title=D-Day, June 6, 1944: the climactic battle of World War II |publisher=Simon & Schuster |location=New York |year=1994 |pages= |isbn=0-671-71359-0}}</ref> * ઓફીસ ઓફ સ્ટ્રેટેજીક સર્વિસેસએ આના અનેક વિધ ઉપાયો શોધ્યાં, જેમાં ઈંધણમાં ઉમેરાતા સાંદ્ર પદાર્થો સંગ્રહવા કે ગળા ગાંસો આપી મારી નાખવા વપરાતા તાર (ગેર્રોટ)ને સાચવવા, કે પોતે ફાટતી ફીલ્મ ડબ્બી , અને સુધારેલા સ્ફોટકો સંગ્રહવા માટે.<ref>OSS Product Catalog, 1944</ref> *નેવી સીલના લડવૈયાઓએ બે કોન્ડોમ ને નીઓપ્રીન સિમેંટ દ્વારા જોડી જલ સ્ફોટકો તૈયાર કર્યાં. — જેને કારણે "બમણી જળરોધી Dual સ્ફોટ પ્રણાલી ("WaterproofFiring Assemblies.") શબ્દ નો જન્મ થયો.<ref>Couch, D (2001). ''The Warrior Elite: The forging of SEAL Class 228''. ISBN 0-609-60710-3</ref> કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગો: * યોનિની અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તપાસ કરવા વપરાતા સળીયા પર આવરણ તરીકે.<ref>{{cite journal |author=Jimenez, R; Duff, P |title=Sheathing of the endovaginal ultrasound probe: is it adequate? |journal=Infect Dis Obstet Gynecol |volume=1 |issue=1 |pages=37–9 |year=1993 |pmid=18476204 |pmc=2364667 |doi=10.1155/S1064744993000092 |url=}}</ref> આવા સળીયાને કોન્ડોમ વળે આવરીત કરાતાં તે સળીયાને યોનિમાંથી વહેલા સ્ત્રવો કે લોહીથી ખરડાતા બચાવી શકાય છે અને તેની સફાઈ સરળ થઈ પડે છે. * અસ્તિત્વ માટેની કપરી પરીસ્થિતીમાં કોન્ડોમમાં પાણી સંગ્રહી શકાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |title=A broken photo probably of a condom carrying water |access-date=2011-12-04 |archive-date=2006-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060118055609/http://www.photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |url-status=dead }}</ref> * કોકેન, હેરોઈન કે અન્ય નશીલા પદાર્થોની સીમા પારે કે જેલની અંદર દાણચોરી માટે પણ કોન્ડોમનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. કોન્ડોમમાં આ વસ્તુઓ ભરી ગાંઠ વાળીને ગળે જવામાં આવે છે કે તેને ગુદામાં ઠોંસી દેવાય છે. આ વિધીઓ ઘણી ભયંકર અને જાનલેવા પણ સાબિત થઈ શકે છે. જો કોન્ડોમ ફાટી જાયતો આ નશીલા પદાર્થ સીધા રક્તમાં શોષાઈ જઈ અણધારી તકલીફો આપી શકે છે. <ref>"<cite>A 41-year-old man has been remanded in custody after being stopped on Saturday by customs officials at the Norwegian border at Svinesund. He had a kilo of cocaine in his stomach.</cite>" [http://www.thelocal.se/article.php?ID=2671&date=20051212 Smuggler hospitalized as cocaine condom bursts]</ref> * સોવિયેત યુનિયનના ગુલાગમાં કોન્ડોમમાં દારૂ ભરીને કેદીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવતો હતો. જ્યારે કોઈ કેદી બહાર કામ કરવા જતો ત્યારે ત્ કોન્ડોઅ ગળી જતો. જેના છેડે એક પાતળી રબ્બરની નળે એ જોડેલી હોતી. આ નળીનો એક છેડો દાંત વડે દાબી રખાતો. દાણચોર આ સિરિંજ મારફતે આ નળી અને કોન્ડોમમાં ત્રણ લિટર જેટલો દારુ ભરતો. આવો દારુ ભરેલા કોન્ડોમ શરીરમાં ભરી કેદી કારાવાસમાં લઈ જતો. ત્યાં તેને ઉલટો લટકવી મોંની નળી મારફતે તે દારુ કઢાવતાં. ૩ લિટર વોડકામાં પાણી ઉમેરી સાત લિટર સામાન્ય વોડકા બનાવવામાં આવતી. કોન્ડોમ ફાટતાં કેદી માટે જીવનું જોખમ હતું પણ તેને કારાવાસમાં એટલી સારી રકમ મળતી કે કેદીઓ જીવ જોખમમાં નાખવા તૈયાર થતાં. <ref>{{cite book |author=Applebaum, Anne |title=Gulag : A History |publisher=Anchor |location=Garden City, N.Y. |year=2004 |page=482 |isbn=1-4000-3409-4}}</ref> * ડગ્લસ એડમ્સ નામના શોધકરતઅ એ પોતાઅના પુસ્તક લાસ્ટ ચાન્સ ટુ સી માં એવું લખ્યું છે કે માઈક્રો ફોનને કોન્ડોમમાં નાખી તેઓ પાણીની અંદર જઈ નોંધ કાર્ય કરતાં. જ્યારે પાણી રોધી માઈક્રોફોન ન મળે ત્યારે બીબીસી પ્રાયઃ કોન્ડોમમાં માઈક્રોફોન ભરીને કાર્ય ચલાવતી. <ref name="adams">{{cite book |author=Carwardine, Mark; Adams, Douglas |title=Last chance to see |publisher=Harmony Books |location=New York |year=1991 |pages= |isbn=0-517-58215-5}}</ref> * માટીની તપાસની દરમ્યાન માટીને સૂકી રાખવા એંજીનીયરો કોન્ડોમનો ઉપયોગ કરતાં. <ref>{{cite news |last=Kestenbaum |first=David |title=A Failed Levee in New Orleans: Part Two |publisher=National Public Radio |date=May 19, 2006 |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5418811 |access-date=2006-09-09}}</ref> * કોન પેનીટ્રેશન ટેસ્ટમાં એંજીનીયરો ખોદનાર સ્ટીલ પ્રોબમાં સંવેદકોને કોન્ડોમમામ્ ભરીને મુકતાં જેથી તેને નુકશાન ન થાય. <ref>personal experience of L. Gow working on [[Chek Lap Kok]] airport platform/reclamation project 1992–94.</ref> * હોસ્પીટલેની બહાર ચેસ્ટ ડીકંપ્ર્શન કરવા માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ એક માર્ગી વાલ્વ બનાવવા થાય છે.<ref>{{cite web |title=Decompression of a Tension Pneumothorax |publisher=Academy of medicine |url=http://www.academyofmedicine.org/webpages1/ems/paramedicprotocol.pdf |access-date=2006-12-27|format=PDF}}</ref> == વિવાદ અને નિંદા == કોન્ડોમના ફાયદાઓ વિષે વૈજ્ઞાનિક રીતે સિદ્ધ થયેલ ફાયદા છતાંપણ નૈતિક અને વૈજ્ઞાનિક વર્તુળોમાં તેની ટિકા થતી રહી છે. આ ટીકા ખાસ કરીને છેલ્લા દાયકામાં થયેલાં સંશોધનને વધી ગઈ. ===સંભોગની અવસ્થા દરમ્યાન નિંદા=== કોન્ડોમનો વિરોધ માટ્ર તેના વિરોધકો જ નહીં સ્વયં કોન્ડોમ વાપરનાર લોકો પણ કરતાં હોય છે. તેમાંની અમુક મુખ્ય ટીકાઓ આપ્રમાને ની છે: * "કોન્ડોમ ઘનં વજનદાર હોય છે", એટલેકે કોન્ડોમનું કાપડ ઘણે હદે લિંગને અને યોનિ બંનેને મળતી સ્પર્શ સંવેદનાને ઘણે હદે ઓછી કરી નાખે છે કેમકે તેમાં કાપડનો અવરોધ હોય છે. આ સમસ્યાનું નિકારણ લાવવાઅ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો પાતળા અને અત્યંત પાતળા કાપડ ધરાવતાં કોન્ડોમ નિર્માણ કરે છે. અત્યંત પાતળું કાપડ હોવા છતાં પણ અમુક સ્ત્રીઓ અને પુરુષો ફરિયાદ કરે છે તેનાથી મુક્ત સંભોઅ જેવો આનંદ નથી મળતો. * અમુક મણસો કોન્ડોમ વાપરતાં ખરેખર સ્તંભન જાળવી નથી શકતાં. અમુક લોકો એવી શિખામણ આપે છે કે કોન્ડોમ પહેરતી વખતે હસ્ત મૈથુન કે અન્ય વિકલ્પ લી આવા લોકોએ સ્તંભન જાળવી રાખવું જોઈએ. જોકે અમુક માણસો તો પન ફરિયાદ કરે છે ક્ તેઓ કોન્ડૉમ સાથે કઈમ્ પન કરે તેમ છતાં સ્તંભન જાળવી શકતાં નથી. * અમુક માણસો કોન્ડોમ પહેરી સ્તંભન જાળવી શકે છે પણ સ્ખલન પામી શતાં નથી. આમ કરતાં કોન્ડોમનો વીર્યને યોનિમાં પ્રવેશતા અટકાવવાનો જે મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે તે જ નાશ પામે છે. આનાથી વિપરીત રતિક્ષણ સુધી લિંગને ઉત્તેજીત કરીને સ્ખલનનઐ ઘડી પહેલાં જ કોન્ડોમ પહેરવું એ પ્રાયોગિક રીતે શક્ય નથી === ધાર્મિક === રોમન કેતોલિક ચર્ચ (સંપ્રદાય) લગ્ન બહારના સર્વ જાતીય કર્મોની નિંદા કરે છે. આ સાથે એવા જતીય સંભોગ કે જેમાં જાણે કરીને ગર્ભાધાનને રોકવાના પ્રયાસ કરવામં આવ્યાં હોય (નસબંદી આદિ) કે બાહ્ય અવરોધ વપરાયા (દા.ત કોન્ડોમ વાપરીને) હોય તેવા દરેક સંભોગને તેઓ વર્જ્ય ગણે છે. <ref>{{cite web|title=Humanæ Vitæ |author=[[Pope Paul VI]] |date=1968-07-25 |url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_25071968_humanae-vitae_en.html |access-date=2009-07-23}}</ref> જાતીય રોગના સંક્રમણને રોકવા માટે વપરાયેલા કોન્ડોમ પ્રત્યે કેથોલિક સંઘને કોઈ છોછ જણાતી નથી, જોકે આ મુદ્દો અત્યારે કેથોલિક સંપ્રદાય ના વડેરાઓમાં ચર્ચાનો વિષય છે. બેલ્જીયન કાર્ડિનલ ચર્ચ જેવા અમુક સંપ્રદાયો મને છે કે એઈડ્સ જેવા રોગને પ્રસરતો રોકવા માટે કોન્ડોમના ઉપયોગને ટેકો આપવો જોઈએ.<ref>{{cite news |last1=Hooper |first1=John |last2=Osborn |first2=Andrew |title=Cardinal backs use of condoms |work=The Guardian |date=2004-01-13 |url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/jan/13/religion.catholicism |access-date=2009-08-26 | location=London}}</ref> જોકે, વેટિકનના સત્તાવાર મત સહિત બહુમત એવો છે કે— કોન્ડોમને કારણે અમર્યાદિત કામભોગ વૃત્તિને પોષણ મળે છે જેને કારણ્ ગુપ્ત રોગ સંક્રમણમાં વધારો થાય છે.<!-- --><ref name="catholicafrica">{{cite journal |last=Alsan |first=Marcella |title=The Church & AIDS in Africa: Condoms & the Culture of Life |journal=Commonweal: a Review of Religion, Politics, and Culture |volume=133 |issue=8 |month=April |year=2006 |url=http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |access-date=2006-11-28 |archive-date=2006-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821143901/http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="vatican">{{cite web | last = Trujillo | first = Alfonso Cardinal López | title = Family Values Versus Safe Sex | publisher = Pontifical Council for the Family | date = 2003-12-01 | url = http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/family/documents/rc_pc_family_doc_20031201_family-values-safe-sex-trujillo_en.html#Pregnancy | access-date = 2009-07-18}}</ref> This view was most recently reiterated in 2009 by [[Pope Benedict XVI]].<ref>{{cite news | title = Condoms 'not the answer to AIDS': Pope | work = World News Australia | publisher = SBS | date = 2009-03-17 | url = http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-'not-the-answer-to-AIDS':-Pope | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2013-06-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130618074844/http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-%27not-the-answer-to-AIDS%27%3A-Pope | url-status = dead }}</ref> રોમન કેથોલિક એ વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક સંગઠન છે. <ref>{{cite web |title=Major Branches of Religions |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |publisher=adherents.com |access-date=2006-09-14 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref>આ ચર્ચ દ્વારા આફીકન દેશોમાં ફેલાયેલા એઈડ્સના ફેલાવાને રોકવાના કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Karanja |first=David |title=Catholics fighting AIDS |journal=Catholic Insight |month=March |year=2005 |url=http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |access-date=2007-12-23 |archive-date=2008-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080104093716/http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |url-status=dead }}</ref> પણ આ કાર્યક્રમોમાં તેમનો કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યેનો વિરોધ એક મોટા વિવાદનો વિષય રહ્યો છે.<!-- --><ref>{{cite news |last=Barillari |first=Joseph |title=Condoms and the church: a well-intentioned but deadly myth |work=Daily Princetonian |date=October 21, 2003 |url=http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |access-date=2007-12-23 |archive-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418153048/http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |url-status=dead }}</ref> હાલમાં અપાયેલ મુલાકાતમાં પ્રથમ વખત તેમણે જાતીય રોગના સંક્રમણ રોકવા પર ચર્ચા કરી હતી. અમુક જૂજ વ્યક્તિઓમામ્ કોન્ડોમના વપરાશને યોગ્ય ગણી શકાય જ્યારે વાત એચાઅઈવી જેવા સંક્રમણેને અટકાવવાની હોય.<ref>{{Cite news |author=Jonathan Wynne-Jones |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |title=The Pope drops Catholic ban on condoms in historic shift |publisher=The Tepegraph |date=20 November 2010 |access-date=20 November 2010 |location=London |archive-date=4 ઑગસ્ટ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804013026/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |url-status=dead }}</ref> ===વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણ=== સામાન્ય રીતે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કર્તાઓએ કોન્ડોમની બનાવટમાં વપરાતા પદાર્થો જેમકે ટેલ્ક અને નાઈટ્રોસેમાઈન ના ઉપયોગ વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરે છે. કોન્ડોમના લેટેક્સના વળણો ચીટકી ન જાય તેમાટે તેના પર સુક્કા પાઉડરનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે. પહેલાના વખતમાં તેલ્કમ પાઉડર વપરાતો પણ આજકાલ મકાઈની સ્ટાર્ચ નો પાઊડર વપરાય છે. <!-- --><ref name="fhi4">{{cite journal |last=Gilmore | first =Caroline E |title=Chapter 4: Recent Advances in the Research, Development and Manufacture of Latex Rubber Condoms | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/recentadvances.htm |access-date=2007-04-08 |year=1998 }}</ref> જો ટેલ્ક પેટના પોલાણમાં પ્રવેશેતો ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે (યોનિ માર્ગે). કોર્ન સ્ટાર્ચને તેના મુકાબલે સલામત માનવામં આવે છે જોકે અમુક સંશોધન કર્તાઓએ તેના વપરાશ અપ્ર પણ પ્રશ્નો ઊભા કર્યાં છે. <ref name="fhi4" /><ref>{{cite journal |author=Wright, H; Wheeler, J; Woods, J; Hesford, J; Taylor, P; Edlich, R |title=Potential toxicity of retrograde uterine passage of particulate matter |journal=J Long Term Eff Med Implants |volume=6 |issue=3–4 |pages=199–206 |year=1996 |pmid=10167361}}</ref> [[File:Used condom.jpg|thumb| રસ્તા પર પડેલો વપરાયેલો કોન્ડોમ]] નાઈટ્રોસેમાઈન એ માણસોમાટે એક કેન્સરકારક પદાર્થ છે,<!-- --><ref>{{cite journal |author=Jakszyn, P; Gonzalez, C |title=Nitrosamine and related food intake and gastric and oesophageal cancer risk: a systematic review of the epidemiological evidence |journal=World J Gastroenterol |volume=12 |issue=27 |pages=4296–303 |year=2006 |pmid=16865769 |url=http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927224721/http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |url-status=dead }}</ref>આ પદાર્થ લેટેક્સની તણાઈ શકવાની ક્ષમતાને વધારવા માટે વપરાય છે.<!-- --><ref name="dw">{{cite news |last=DW staff |title=German Study Says Condoms Contain Cancer-causing Chemical |publisher=Deutsche Welle |date=2004-05-29 |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1220847,00.html |access-date=2007-04-08 }}</ref> ૨૦૦૧માં એક સંશોધનમઅં એવું તારણ નીકળ્યું હતું કે કોન્ડોમના ઉપયોગની અપેક્ષાએ મણસોને ખોરાક અને તંબાકુ ધરાવત પદાર્થો થકી નાઈટ્રોસેમાઈનના જોખમનો ૧૦૦૦ થી ૧૦,૦૦૦ ગણો વધુ સામનો કરવો પડે છે તથા કોન્ડોમના વપરાશ થકી કેન્સર થવાની શક્યતા ઘણી ઓછી હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Proksch, E |title=Toxicological evaluation of nitrosamines in condoms | doi = 10.1078/1438-4639-00087|journal=Int J Hyg Environ Health |volume=204 |issue=2–3 |pages=103–10 |year=2001 |pmid=11759152}}</ref> જોકે ૨૦૦૪ના જર્મનીમાં થયેલા અભ્યાસ પરથી જણાઈ આવ્યું છે કે ચકાસાયેલી ૩૨ બ્રાંડ માંથી ૨૯માં નાઈટ્રોસેમાઈનના અંશ મળી આવ્યાં હતં અને આવા કોન્ડોમ વાપરવથી ખોરાકની દ્વારા નઈટ્રોસેમાઈનની અસરનું જોખમ ૧.૫ થી ૩ ગણું વધી જાય છે. <ref name="dw" /><ref>{{cite journal |author=Altkofer, W; Braune, S; Ellendt, K; Kettl-Grömminger, M; Steiner, G |title=Migration of nitrosamines from rubber products—are balloons and condoms harmful to the human health? |journal=Mol Nutr Food Res |volume=49 |issue=3 |pages=235–8 |year=2005 |pmid=15672455 | doi = 10.1002/mnfr.200400050}}</ref> આ સિવાય એક વખનો ઉપયોગ કરી ફેંકી દેવાતા કોન્ડોમના મોટા પ્રમાણમાં વપરાશથી પર્યાવરણ સામે જોખમ ઊભું થયું છે. જોઆ કોન્ડોમને સંપૂર્ણ રીતે બાળીને કે અન્ય રીતે નષ્ટ કરવામાં ન આવે તો કચરા સ્વરૂપે આ વપરાયેલ કોન્ડોમ વન્ય જીવન ના પર્યાવરણ સુધી પહોંચી જવાની શક્યતા રહેલી છે. પોલીયુરીથેનના કોન્ડોમ પ્લાસ્ટીકનો એક પ્રકાર હોવાથી તેનું જૈવિક વિધટન થતું નથી અને લેટેક્સનું અપઘટન થતા ઘણો લાંબો સમય લાગે છે. એવર્ટ નામની સંસ્થા કોન્ડોમને ફ્લશ કરવાને બદલે કચરાના ડબ્બામાં ફેંકવાની સલાહ આપે છે. કોન્ડોમને ફ્લશ કરતાં તે પાઈપ આદિમાં ભરાઈને વહેણ રોકી દે છે. <ref name="AliceDisposal">{{cite web |title=Environmentally-friendly condom disposal |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=December 20, 2002 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020050953/http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/condom.htm |title=Using Condoms, Condom Types & Condom Sizes |publisher=AVERT |access-date=2009-03-26}}</ref> પ્લાસ્ટીક કે ફોઈલ્ના કાગળો કે જેમાં કોન્ડૉમને વેચવામાં આવે છે તે પણ જૈવિક વિઘટન શીલ નથી હોતાં. જોકે કોન્ડોમ દ્વારા થતાં ફાયદાઓની સરખમણીમાં તેમના દ્વારા રોકાતી જમીન ભરણીની જગ્યા ખૂબ નજીવી હોઈ તેને અવગણી શકાય છે. <ref name="AliceDisposal" /> કોન્ડોમ કે તેના પડીકાને જાહેર બગીચા આદિ સ્થળોએ ફેંકી દેતા કચરાની સમસ્યા આજે દરેક સ્થળે પ્રવર્તમાન છે. <ref name="power">{{cite web |last=Power |first=Robert |title=The black plastic bag of qualitative research | work = BMJ.com |url=http://www.bmj.com/cgi/eletters/318/7175/48#1918 |access-date=2007-12-02}}</ref> જૈવિક વિઘટનશીલ લેટેક્સના કોન્ડોમને જો અયોગ્ય રીતે નિષ્કાસીત કરવામાં આવે આવે તો તે પર્યાવરણને નુકશાન પહોંચાડી શકે છે. <ref name="AliceDisposal" />. સમુદ્રી સંવર્ધન અનુસાર, કોન્ડોમ, અન્ય પ્રકારના કચરાઓની સાથે મળી તે કોરલ રીફ (વાદળી)ને ઢાંકી દે છે અને અને દરિયાઈ ઘાસ અને સમુદ્ર પટના અન્ય સજીવોને અન્યને ગૂંગળાવી દે છે. પ્રાણીઓ આને પોતનો આહાર સમજીને આરોગી જવાનો ભય યુનાયટેડ સ્ટેટ્સની પર્યાવરણ સંસ્થાએ વ્યક્ત કર્યો છે. <ref>{{cite journal |last1=Hightower |first1=Eve |last2=Hall |first2=Phoebe |title=Clean sex, wasteful computers and dangerous mascara – Ask E |journal=E – the environmental magazine |date=March–April 2003 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227050429/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |url-status=dead }}</ref> ===સ્વાસ્થ્ય સંબંધી તકલીફો=== પેટેર્નલ ટોલેરન્સ પ્રણાલીમાં હસ્તક્ષેપ કરી કોન્ડોમ ગર્ભાધાનમાં પ્રી-ઈક્લેમ્પ્સીઆ અને ગર્ભપાત જેવી તકલીફો સર્જી શકે છે. <ref name="NewScientist"/> લેટેક્સ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા લોકોમાં કોન્ડોમ ત્વચા સંબંધી તકલીફો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. લેટેક્સ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદન શીલ લોકોમાં કોન્ડોમ જીવન માટૅ જોખમી પણ હોઈ શકે છે. લેટેક્સ કોન્ડોમનો વારંવાર થતો ઉપયોગ પણ અમુક માણસોને તેના પ્રત્યે સંવેદન શીલ બનાવે છે. == કોન્ડોમ વપરાશ સામેના સાંસ્કૃતિક અવરોધ == ૧૯૬૦માં જ્યારે સૌ પ્રથમ વખત ગર્ભનિરોધમાટે મોં વાટે લેવાતી ગોળીઓ બજારમાં આવી ત્યારથે પશ્ચિમ વિશ્વમાં કોન્ડોમના વપરાશમાં ગટાડો થયો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} જાપનમાં ૧૯૯૯ સુધી મોંવાટે લેવાતા ગર્ભ નીરોધકોને મંજૂરી મળી નહતી. ત્યાર બાદ પણ અન્ય ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ અહીં તેની ઉપલબ્ધતા મર્યાદિત હતી.<!-- --><ref name="cbs">{{cite news |author=Hayashi, Aiko |url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |title=Japanese Women Shun The Pill |publisher=CBS News |date=2004-08-20 |access-date=2006-06-12 |archive-date=2006-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629074107/http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |url-status=dead }}</ref> કદાચ આ જ કારણે જાપનમાં ગર્ભનીરોધ કરીકે કોન્ડોમનો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે. ૨૦૦૮માં , ૮૦% ગર્ભનીરોધ કોન્ડોમ દ્વારા થતો હતો. <ref name="factsheet"/> લિંગભેદ અનુસાર સામાજિક કાર્યો, ગર્ભનીરોધન અને સંભોગ પ્રત્યે આ અભિગમો જુદા જુદા સમાજમાં હોય છે. અમુક સમજમાં અત્યંત ચુસ્તતા તો અમુક સમજમાં અત્યંત સ્વતંત્રતા જોવા મળે છે. અમુક સમાજો કે સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યે ગેરસમજો પ્રવર્તે છે તેમાં કોન્ડોમને અનૈતિક અને દાનવી સાધન માનવામાં આવે છે અને તેને અસ્વીકાર્ય ગણવામાં આવે છે. આવા કારકો તે સમાજ -સંસ્કૃતિમાં કોન્ડોમના વપરાશના પ્રમાણ પર સીધી અસર અક્રે છે. અવિકસીત અને અલ્પ શિક્ષીત સ્થળોએ ગુપ્ત રોગના ફેલાવા વિષે અને ગર્ભ નીરોધ પ્રવર્તતી ગેરસમજોને કારણે કોન્ડોમના વપરાસહ પર અસર પડે છે. અમુક સમજમાં સામાજીક સ્તરને કારણે અમુક સ્ત્રીઓ દ્વારા તેમના પુરુષ સાથી કોન્ડોમ વાપરે તેવી માંગણી કરવી પણ અયોગ્ય લાગતી હોય છે. દા.ત. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાયી થયેલા લેટિન લોકોને કોન્ડોમ વાપરવા સામે સાંસ્કૃતિક બંધનો નડે છે. લેટિન સમાજમાં સ્ત્રીઓના દરજ્જાને કારણે કોન્ડોમ વાપરવાનો વિષય કઢતાં પણ સ્ત્રીઓ ગભરાય છે એમ જર્નલ ઓફ સેક્સ હેલ્થ રિસર્ચમાં જણાવાયું છે. સ્ત્રીઓએ જણાવ્યું હતું કે લેટિન સંસ્કૃતિ પર જનરલ મેચિશ્મોનો પ્રભાવ હોવાથી જ્યારે સ્ત્રીઓ તેમના પુરુષ સાથીઓને કોન્ડોમ વાપરવા જણાવતી ત્યારે પુરુષો ગુસ્સે થતાં કે હિંસક બનતાં. <ref>{{cite journal |last=Gomez |first=Cynthia A |year=1996 |title=Gender, Culture, and Power: Barriers to HIV-Prevention Strategies for Women |journal=The Journal of Sex Research |volume=33 |issue=4 |pages=355–362 |author2=Marín |doi=10.1080/00224499609551853 |jstor=3813287}}</ref> આવો જ પ્રતિભાવ અમેરિકન શ્યાવર્ણી મહિલાઓએ પણ આપ્યો. કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપતાં જ તેમના પુરુષ સાથીઓ હિંસા પર ઉતારુ થઈ જતાં. <ref>{{cite journal |last1=Kalichman |first1=SC |last2=Williams |first2=EA |last3=Cherry |first3=C |last4=Belcher |first4=L |last5=Nachimson |first5=D |date=April 1998 |title=Sexual coercion, domestic violence, and negotiating condom use among low-income African American women |journal=Journal of Women's Health |volume=7 |issue=3 |pages=371–378 |url=http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4306315 |doi=10.1089/jwh.1998.7.371 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> રેન્ડ કોર્પોરેશન અને ઓરેગોન સ્ટેટ યુનિવર્સીટીએ કર્લા એક ટેલિફોન સર્વે માં જણાયું કે અમેરિકાના શ્યામ વર્ણી પુરુષોમાં એઈડ્સ પ્રસારનું ષડયંત્ર અને કોન્ડોમના વપરાશ વચ્ચે સંબંધ હતો. સર્વેક્ષણ કરાયેલા જે નર સમૂહમાં એઈડ્સના કાવતરાની વાત ફેલાઈ હતી તેમનામાં કોન્ડોમ વપરાશનો દર ઘટી ગયો હતો. જો કે સ્ત્રીઓ દ્વારા કોન્ડોમનો વપરાશ ઘટ્યો નહતો.<ref>{{cite web|url=http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|title=AIDS Conspiracy Theory Belief Linked to Less Condom Use|last=Dotinga|first=Randy|publisher=SexualHealth.com|access-date=2009-03-26|archive-date=2010-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702133205/http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|url-status=dead}}</ref> આફ્રીકા ખંડમાં અમુક મુસ્લીમ <ref name="northeast kenya"/> અને ખ્રીસ્તી પાદરીઓ દ્વારા કરાતાં કોન્ડૉમ વિરોધી પ્રચારને કારણે કોન્ડોમ વપરાશ ના પ્રસારમાં અડચણો આવે છે. <ref name="catholicafrica"/> મસાઈ જતિના લોકોમાં વીર્યને પ્રજનનથી પણ વધારે સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ મળે છે તેને કારણે કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા વીર્યને વ્યર્થ જવાઅ દેવા પર સામજિક બંધન છે. આ સમાજમં વીર્યને સ્ત્રીઓમાટેનું અમૃત ગણવામાં આવે છે અને તેના દ્વારા સ્ત્રીઓનું સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે એમ માનવામાં આવે છે. મસાઈ સ્ત્રીઓ માને છે કે એક વખત ગર્ભ ધારણ પછી તેમણે વારંવાર સંભોગ કરવો જોઈએ જેથી વધારાનું વીર્ય તેમના બાળકના વિકાસમાં મદદ કરતું રહે. અમુક મસાઈ લોકો એમ પણ માને છે કે વધુ પડતા કોન્ડોમ વાપરવાથેએ [[નપુંસકતા]] આવે છે. <ref>{{cite journal |last=Coast |first=Ernestina |year=2007 |title=Wasting semen: context and condom use among the Maasai |journal=Culture, health, and sexuality |url=http://eprints.lse.ac.uk/2502/1/Wasting_semen-context_and_condom_use_among_the_Maasai(LSERO).pdf |access-date=2009-07-26}}</ref> આફ્રીકાની અમુક સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમ એ દેહ વિક્રય કરનાર મહિલાઓ માટે હોય છે અને સમાજની સન્નારીઓએ તેમને ન વાપરવા જોઈએ. <ref name="northeast kenya">{{cite web|url=http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|title=Muslim opposition to condoms limits distribution|date=Sept. 17, 2007|publisher=PlusNews|access-date=2009-03-26|archive-date=2007-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003165407/http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|url-status=dead}}</ref> અમુક ધર્મગુરુઓ એવો પણ પ્રચાર કરે છે કે કોન્ડોમને ખાસ એચ. આઈ. વી. લગાડવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/pius-kamau/islam-condoms-and-aids_b_120418.html |title=Islam, Condoms and AIDS |last=Kamau |first=Pius |date=August 24, 2008 |publisher=The Huffington Post |access-date=2009-03-26}}</ref> == પ્રમુખ ઉત્પાદકો == એક વિવેચકે એવું જણાવ્યું છે કે કોન્ડોમ બજારનું કદ જોઈ મગજ ચકરાવો મારી જાય છે. ઘંણાં બધા નાના ઉત્પાદકો, બિનધંધાદારી સંગઠનો અને સરકાર દ્વારા ચાલનરાઅ ઉદ્યમો સમગ્ર વિશ્વમાં ફ્લાયેલા છે. <ref name="collier"/>{{Rp|322,328}} કોન્ડોમ બજારમાં અમુક ઘણાં મોટા ખેલાડીઓ છે, તેમાં ધંધાદારી અને ધર્માદા સંગઠનો પણ છે. મોટા ઉત્પાદકોના મૂળ આ ધંધામાં ૧૯મી સદીથી જોડાયેલા છે. ડ્યુરેક્સ * જ્યુલિયસ સ્કીંડ, ઈન્ક. ની સ્થાપના ૧૮૨૨ માં થઈ હતી તેઓ શૈક અને રામ્સેસ બ્રાંડના કોન્ડોમ બનાવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|154-6}} ધ [[લંડન]] રબ્બર કંપની એ ૧૯૩૨માં ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ કોન્ડોમ નું ઉત્પાદન શરુ કર્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|199,201,218}} આ બંને કંપની ઓ હવે એસ.એસ.એલ ઈંટરનેશનલ (સેટન સ્કોલ લિમિટેડ)નો ભાગ છે..<ref name="collier"/>{{Rp|327}} *૧૯મી સદીમાં મેર્લે યંગ્સએ અમેરિકામાં ટ્રોજન બ્રાંડના કોન્ડોમ નો ઉદ્યોગ શરુ કર્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|191}} અત્યારે તેઓ ચર્ચ એન્ડ ડ્વાઈટનો ભાગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|323-4}} *૧૮૯૦માં ડનલોપ રબ્બરે કોન્ડોમ બનાવવાના શરુ કર્યાં. ૧૯૦૫માં ડનલોપે તેમનું કોન્ડોમ બનાવવાનું યંત્ર તેમના એરીક એસ્નેલ નામના એક કામદારને વેંચી દીધું. તેમને એસનેલ રબ્બરની સ્થાપના કરી. ૧૯૬૯મામ્ અએસનેલ ફરીથી ડનલોપને વેંચી દેવાઈ. .<ref name="collier"/>{{Rp|327}} ૧૯૮૭માં બ્રિટેશ વ્યવસાયી રીચાર્ડ બેન્સને એસનેલને એચ આઈ વી અને એઈડ્સ વિરોધી ઝુંબેસમાં સહાય કરવાની વાત કરી. એસનેલએ ઓછા નફાથી કે નફા વગર મેટ નામના કોન્ડોમ બનાવવાની હા પાડી જે થી કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર થાય. બ્રેન્સને મેટ્સ બ્રાંડ એન્સેલને વેંચી દીધી અને તેની રોયલ્ટી વર્જીન યુનાઈટ નામની સંસ્થાને લખી આપી. <ref name="collier"/>{{Rp|309,311}}<ref> વર્જેન જૂથ દ્વારા શરૂ કરાયેલ સ્વાસ્થ્ય સંગઠનનું નામ ૨૦૦૪માં બદલાયું. </ref> મેટ્સ બ્રાંડ સાથે આજકાલે તેઓ અમેરિકાની બજાર માટે લાઈફષ્તાઈલ નામે કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref name="collier"/>{{Rp|333}} * ૧૯૩૪માં જાપાનમાં કોકુસિયા રબ્બર નામે કંપની શરૂ કરવામાં આવી. આજે તે ઓકામોટો રબ્બર મેન્યુફેક્ચરીંગ કંપની તરીકે ઓળખાય છે. <ref name="collier"/>{{Rp|257}} *૧૯૭૦માં તીમ બ્લેક અને ફીલીપ હાર્વીએ પોપ્યુલેશન પ્લાનીંગ એસોસીયેટ્સ નામનું જૂથ શરુ કર્યું આજ કાલે તેને આદમ એન્ડ ઈવ્સ ના નામે ઓળખાય છે. આ સંસ્થાઅ ટપાલ મારફતે કોન્ડોમ પહોંચાડતી અને તેમણૅ પોતાના કોન્ડોમનો અમેરિકી કોલેજના છાત્રોમાં પ્રચાર કર્યો. આ કંપની તેના નફાનો ઉપયોગ પોપ્યુલેશન સર્વિસેસ ઈંટરનેશનલ નામની સંસ્થા ચલાવતા,<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} ત્યાર બાદ તેમણે એક અન્ય બિનધંધાદારી સંસ્થા ખોલી ડી.કે.ટી. ઈંટરનેશનલ, આ સંસ્થા દર વર્ષે વિકાસશીલ દેશોમાં કરોડો કોન્ડોમ સસ્તા ભાવે વેચે છે .<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} == સંશોધન == {{see also|Male contraceptive}} લેટેક્સના સ્પ્રે-ઓન કોન્ડોમ પર અમુક તૈલી પદાર્થનો લેપ કરાય છે જેથી તે વાપરવામાં અને ગુપ્ત રોગોના પ્રસારને અટકાવવામાં વધુ અસરકારક રહે. ૨૦૦૯ સુધી આવા કોન્ડોમને બજર સુધી ન પહોંચાડી શકાતાં કેમકે તેના સુકાવવાનો સમય બેકે ત્રણ મિનિટથી વધુ ઘટાડી શકાયો ન હતો. <ref name="time">{{cite news | last = Lefevre | first = Callie | title = Spray-On Condoms: Still a Hard Sell | work = TIME Magazine | date = 2008-08-13 | url = http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2009-05-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090523103504/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | url-status = dead }}</ref><ref name="spraytv">{{cite web |url=http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Schweizer Fernsehen News |date=November 29, 2006 |format=streaming video [Real format] |archive-date=2006-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061206171909/http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |url-status=dead }}</ref><ref name="spray">{{cite web |url=http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php? |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Institut für Kondom-Beratung |year=2006 |archive-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211204724/http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php |url-status=dead }}</ref> ક્યુબેક , કેનેડાના લવાલ વિશ્વ વિદ્યાલયએ એક અદ્રશ્ય કોન્ડોમ શોધ્યા છે, જે એક જેલ સ્વરૂપે હોય છે અને યોનિ કે ગુદામાં ઘૂસાડતા વધુ તાપમાન મળવાથી તે જેલ સુકાઈને કડક થઈ જાય છે. પર્યોગ શાળાન પરીક્ષણોમાં જણાયું છે કેતે અસરકારક રીતે એચ.આઈ.વી. અને માનવ હર્પીસના વિષાણુને સફળતા પૂર્વક રોકી શકે છે. અમુક કલકો પછી આ સુકાયેલો લેપ આપોઆપ પેગળી જાય છે. ૨૦૦૫ સુધી આ કોન્ડોમ પર ચિકિત્સા પ્રયોગો ચાલુ હતાં, પણ હજી સુધી તેના વપરાશને માન્યતા નથી મળી. <!-- --><ref>{{cite web |title=Safety, Tolerance and Acceptability Trial of the Invisible Condom in Healthy Women |work=ClinicalTrials.gov |publisher=U.S. National Institutes of Health |month=August | year=2005 |url=http://www.clinicaltrials.gov/ct/gui/show/NCT00136643?order=6 |access-date=2006-08-14 }}</ref> ૨૦૦૫માં એક ઈલેક્ટ્રોજેનેટિક સંયોજન સાથે પ્રક્રીયા કરાયેલ કોન્ડોમનો પણ વિકાસ થયો. દવા લગાડાયેલા આવા કોન્ડોમ વપરાશ કરનારને તેના સ્તંભનને જાળવી રાખવામાં અને કોન્ડોમને સરકી જતો અટકાવવામાં સહાય કરે છે. જો માન્યતા મળશે તો આવા કોન્ડૉમ ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ બહાર પાડવામાં આવશે. ૨૦૦૭ સુધી આ કોન્ડોમ પ્રાયોગિક ધોરણે ચકાસણી હેઠળ હતું. <ref name="collier"/>{{Rp|345}} ૨૦૦૯માં એન્સેલ હેલથ કેરે દ્વારા X2 નામના કોન્ડૉમ બહાર પાડવામાં આવ્યાં આ કોન્ડોમ પર એમિનો એસિડ-૧ આર્જીનાઈન નો લેપ લગાડેલો હતો જેને એક્સાઅઈટ જેલ નામ અપાયું. આ જેલ સ્તંભન શક્તિ મજબૂત બનાવવામાં સહય કરશે એમ મનાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.lifestyles.com/condoms.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-12-04 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109010100/http://www.lifestyles.com/condoms.php |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|colwidth=30em}} == વધુ વાંચન == * {{cite book | first=શીર્લી | last=ગ્રીન | year=1972 | title=ધ ક્યુરીયસ હીસ્ટરી ઓફ કોનૃઆસેપ્શન | publisher=સેંટ માર્ટિનસ પ્રેસ | location=ન્યૂ યોર્ક }} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikibooks|Sexual Health|Barrier Birth Control and Spermicide}} {{Commons category|Condoms}} * [http://www.cdc.gov/nchstp/od/condoms.pdf મેલ લેટેક્સ કોન્ડોમ એન્ડ સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટેડ ડીસીસ] – યુએસ સેંટર ઓફ ડીસીસ કન્ટ્રોલ. * [http://www.videojug.com/film/how-to-put-on-a-condom-2 કોન્ડોમ કેમ પહેરવું] – વિડિયો જગ દ્વારા {{condom}} {{Birth control methods}} {{sex}} [[શ્રેણી:મૈથુન]] [[શ્રેણી:જાતીય શિક્ષણ]] tfh8tilkdegtwtx54yy4y4s8h5grfq5 901796 901781 2026-06-25T07:12:15Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/Patil Divya|Patil Divya]] ([[User talk:Patil Divya|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 895320 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું પ્રજનન નિયંત્રણ |image = Kondom.jpg |width = 200 |caption = વાળેલો કોન્ડોમ |bc_type = અવરોધ |date_first_use = પ્રાચીન<br />રબર: ૧૮૫૫<br />લેટેક્સ: ૧૯૨૦<br />પોલીયુરીથેન: ૧૯૪૪<br />પોલીસોપ્રીન: ૨૦૦૮ |rate_type = ગર્ભાધાન |failure_measure = પ્રથમ વર્ષ, લેટેક્સ |perfect_failure% = ૨ |typical_failure% = [[#ગર્ભધાન રોકવાની ક્ષમતામાં|૧૦–૧૮]]<!-- <ref name="hatcher" /><ref name="Kippley1996" /> --> |duration_effect = |reversibility = |user_reminders = લેટેક્સ કોન્ડોમમાં તેલ આધારિત લ્યુબ્રીકન્ટ ન વાપરવા. |clinic_interval = |STD_protection_YesNo = હા |periods = |benefits = ના, દવા કે વૈદકીય સલાહ જરુરી |weight_gain_loss = |risks = |medical_notes = }} '''કોન્ડોમ''' કે '''કોન્ડમ''' એ એક ગર્ભાધાન અવરોધી કે નિરોધી સાધન છે આને [[જાતીય સંભોગ|જાતિય સંભોગ]]<nowiki/>નો સમયે સૌથી સામાન્ય રીતે વપરાતું સાધન છે. [[ગર્ભાવસ્થા|ગર્ભાધાન]] સાથે સાથે આ જાતીય રોગ જેવાકે [[ગોનોરિયા|ગોનોરીયા]], સીફીલીસ અને એચ. આય.વી ને રોકવામાં પણ મદદ કરે છે. આ સાધનને પુરુષના [[લિંગ ઉત્થાન|ઉત્તેજીત લિંગ]] પર પહેરવામાં આવે છે. આ સાધન મોજા કે ફુગ્ગા જેવું હોય છે. આ સાધન પુરુષના [[વીર્ય]]<nowiki/>ને તે સંભોગી સાથીના શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. કોન્ડમ પાણી અવરોધી, લચકદાર, અને ટકાઉ હોય છે. સંભોગ દરમ્યાન ગર્ભાધાન અને જાતીય રોગનું સંક્રમણ અટકાવવા સિવાય આના અન્ય ઉપયોગ હોય છે, જેમકે વીર્યના નમૂના લેવા અને બિન લૈંગિક ઉપયોગ જેમકે પાણી રોઘી માઈક્રોફોન બનાવવા અને રાઈફલની બેરલને આટકી જતી અટકાવવા આનો ઉપયોગ થાય છે. હાલના સમયમાં કોન્ડોમ સામાન્ય રીતે લેટેક્સ માંથી બનાવવામાં આવે છે. તે સિવાય અન્ય પદાર્થો જેવાકે પોલીયુરેથેન, પોલીસોપ્રીન કે ઘેટાના આંતરડામાંથી પણ કોન્ડમ બનાવવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ વાપરી શકે તેવા [[સ્ત્રી કોન્ડોમ]] પણ હવે ઉપલબ્ધ છે. તેને મોટે ભાગે નાઈટ્રાઈલ નામના પદાર્થ માંથી બનાવવામાં આવે છે. પ્રજનન રોકવાના સાધન તરીકે પુરુષોના કોન્ડોમ સસ્તા, વાપરવામાં સરળ , અલ્પ આડઅસરો ધરાવનાર અને જાતીય રોગના સંક્રમણ સામે રક્ષણ જેવા ફાયદાઓ ધરાવે છે. અમેરિકાની એક સંસ્થા અમેરિકન સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટૅડ ડીસીઝ એસોસિએશન દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસમાં જણાયું કે કોન્ડોમનો ફાટવાનો દર ૨.૩% અને સરકીને નીકળી જવાનો દર ૧.૩% હોય છે, આને કારણે જાતીય રીતે અતિ સક્રીય એવા પુરુષો માટે આ જોખમી હોઈ શકે છે. <ref name="Sexually Transmitted Diseases">{{cite article| last=Macaluso| first=Maurizio MD, DrPH| title=Mechanical Failure of the Latex Condom in a Cohort of Women at High STD Risk | publisher=Wolters Kluwer Health | date=1999-09-01 | access-date=2011-03-13 | url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/1999/09000/Mechanical_Failure_of_the_Latex_Condom_in_a_Cohort.6.aspx}}</ref> પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ જે યુગલો પુરુષ કોન્ડોમ વાપરે છે તેઓ જો યોગ્ય સમજ, ચોકસાઈ અને પદ્ધતિથી કોન્ડોમ વાપરે ત્યારે ગર્ભ રહેવાની શક્યતા દર ૨% રહે છે અને જો તેના ચીલાચાલુ પદ્ધતિ અને યોગ્ય ચોકસાઈ વગરનો વપરાશ કરતા ગર્ભાધાનનો દર ૧૫% જેટલો થઈ જાય છે.<ref name="Summary table of contraceptive efficacy">{{cite article| last=Trussell| first=J| title=Contraceptive efficacy | publisher=Ardent Media | date=2007 | access-date=2011-03-13 | url=http://www.contraceptivetechnology.org/table.html}}</ref> કોન્ડોમનો વપરાશ લગભગ ૪૦૦ વર્ષોથી થતો આવ્યો છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ૧૯મી સદીથી તે ગર્ભાધાન નિયંત્રણનું સૌથી પ્રખ્યાત સાધન રહ્યું છે. આજના યુગમાં તેને સર્વ સહમતીથી સ્વીકારાયેલ હોવા છતાં [[જાતીય શિક્ષણ]]ના વર્ગોમાં તેનું સ્થાન કેવું હોવું જોઈએ તેના વિષે વિવાદ ચાલુ છે. અમુક ધર્મોમાં, ખાસ કરીને કેથોલિક ચર્ચમાં, તેના ઉપયોગને સહમતિ મળી નથી. પેટેર્નલ ટોલેરેન્સની પ્રક્રિયામાં કોન્ડોમ અવરોધ પેદા કરે છે જેને કારણે સ્ત્રીઓની વીર્ય પ્રતિકારક ક્ષમતાનો વીર્ય સાથેનો સામનો ઘટે છે અને આ વસ્તુ ત્યાર બાદ થતી ગર્ભાધાનની જટીલતાઓને ઓછી કરે છે. <ref name=NewScientist>{{cite news | last=Fox | first=Douglas | title=Gentle Persuasion | publisher=The New Scientist | date=2002-02-09 | access-date=2007-06-17 | url=http://www.newscientist.com/article/mg17323294.200-gentle-persuasion.html}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:De Morbo Gallico.jpg|thumb|૧૫૬૪માં પ્રસિદ્ધ ''ડી મોર્બો ગેલીકો'' (ધ ફ્રેંચ ડીસીઝ) નું એક પાનું, ગેબ્રિયલ ફેલાપીયો દ્વારા સિફીલીસ નામના રોગ પર લકાયેલ ટિપ્પણીઓ. આ પાનું શક્યતઃ કોન્ડોમના પ્રથમ ઉપયોગની તવારીખ આપે છે.]] === ૧૯મી સદી પહેલા=== પ્રચીન સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમનો વપરાશ થતો કે નહી તેના વિષે ઇતિહાસ કારો અને પુરાતત્વ વિશારદોમાં આ વિવાદનો વિષય છે. <ref name="collier">{{cite book | first=Aine | last=Collier | year=2007 | title=The Humble Little Condom: A History | publisher=Prometheus Books | location=Amherst, NY | isbn=978-1-59102-556-6}}</ref>{{Rp|11}} પ્રાચીન ઈજિપ્ત, ગ્રીસ અને રોમમાં ગર્ભાધાન આટકાવવાની જવાઅબદારી મહિલાઓની ગણાતી. અને તે હિસાબે મહિલા પ્રજનન રોકવાની પદ્ધતિઓ અને સાધનોનું સારી રીતે આલેખિત વિવરણ મળે છે.<ref name="collier"/>{{Rp|17,23}} એશિયામાં ૧૫મી સદી પહેલા માત્ર શિશ્નને ઢાંકે તેવડા કોન્ડોમનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. કોન્ડોમનો ઉપયોગ પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ થતો હોવાની જાણ છે જોકે માત્ર ઊચ્ચ વર્ગના લોકોને જ તેની જાણ હતી. ચીનમાં, શિશ્ન કોન્ડોમ તેલ લગાડેલા રેશમી કાગળમાંથી કે ઘેટાના આંતરડામાંથી બનાવવામાં આવતા. જાપાનમાં તેને કાચબાના કવચ કે પ્રાણીઓના શિંગડાઓમાંથેએ બનાવાત હતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|60-1}} ૧૬મી સદીમાં ઈટલીના ગેબ્રીયલ ફેલોપીયોએ સીફીલીસ રોગ પર એક ટિપ્પણી લખી.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}} સીફીલીસ નામનો ગુપ્ત રોગ યુરોપમાં ૧૪૯૦માં ફેલાયો હતો તેવો ઉલ્લેખ મળે છે.તેને કારણે અત્યંત ખરાબ પરિણામો આવતા અને આ ચેપ લાગવાના અમુક મહિનામાં લોકોના મૃત્યુ સુદ્ધાં થતાં.<ref name=Scars_of_Venus>{{cite book | author=Oriel, JD | title=The Scars of Venus: A History of Venereology | location=London | publisher= Springer-Verlag | year=1994 |isbn=0-387-19844-X}}</ref><ref name=Diamond1>{{cite book | author=Diamond, Jared | year=1997 | title=Guns, Germs and Steel | location=New York | publisher=W.W. Norton | page=210 |isbn=0-393-03891-2}}</ref> ફેલોપીયોની ટિપ્પણી એ કોન્ડોમ વપરાઅશનો ઉલ્લેખ ધરાવતું સર્વ માન્ય પ્રાચીનત્તમ લખાણ છે. તે અનુસાર વપરાશ પહેલા લિનિન (શણનું કાપડ)ના કોન્ડોમને અમુક રસાયણોમાં બોળીને સુકાવીને વાપરવાની સલાહ છે. તેમણે જણાવેલ કાપડનું માપ લિંગના શિશ્નેને ઢાંકવા માટૅ પુરતું હતું. અને તેને એક રીબીન વડે બાંધીને પકડી રખાતું.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}}<ref name=pai>{{cite web |title=Special Topic: History of Condom Use |publisher=Population Action International |year=2002 |url=http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |access-date=2008-02-18 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714101959/http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |url-status=dead }}</ref> ફેલોપીયોએ દાવો કર્યો હતો કે પ્રાયોગિક ધોરણે કરેલ તપાસણીમાં તેમના દ્વારા બનાવેલ સાધન સીફીલીસ સામે રક્ષણ આપતું હતું.<ref name="youssef">{{cite journal|last=Youssef |first=H |date=1 April 1993|title=The history of the condom | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 86 |pages=226–228 | access-date=2008-06-03 | pmid = 7802734|issue=4|pmc=1293956}}</ref> ત્યાર બાદ સમગ્ર યુરોપમાં જાતીય રોગથી બચવા માટે લિંગ પર આવરણ ચડાવવાના ઘણાં લેખો લખાયા હતાં. [[ગુપ્તરોગ]] નિવારકની અપેક્ષાએ ગર્ભાધાન રોધક તરીકે તેના ઉપયોગ થતો હોવાનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૬૦૫ના લીઓનાર્ડસ લેસીસ દ્વારા લિખિત ''ડૅઍ યુસ્ટીટીયા એટ ઈયુરે''નામના એક ધાર્મિક લેખનમાં મળી આવ્યું છે. તેમાં તેમણે આનો વિરોધ કર્યો છે અને આને અનૈતિક ગણાવ્યું હતું. <ref name="collier"/>{{Rp|56}} In 1666, the English Birth Rate Commission attributed a recent downward fertility rate to use of "condons", the first documented use of that word (or any similar spelling).<ref name="collier"/>{{Rp|66-8}} [[File:Condom 1900.jpg|left|thumb|પ્રાણીના આંતરડામાંથેએ બનાવેલું કોન્ડોમ (અંદાજે ઈ.સ. ૧૯૦૦) ]] લિનિન સિવાય યુરોપના સંક્રાતિ કાળમાં પ્રાણીઓના આંતરડા અને મૂત્રાશયમાંથી પણ કોન્ડોમ બનાવવામાં આવતાં. ૧૫મી સદીની આસપાસ ડચ વ્યાપારીઓએ પાતળા ચામડામાંથી બનેલા કોન્ડોમ જાપાનમાં લાવ્યાં. પહેલા વપરાતા શિશ્ન કોન્ડોમથી વિપરીત આ કોન્ડોમ સંપૂર્ણ લિંગને આવરીત કરતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|61}} [[File:Condoomgebruik in de 19e eeuw.png|right|thumb|170px| ગિયાકોમો કાસાનોવા કોન્ડોમમાં હવા ભરીને તેમાં છીદ્ર છે કે નહીં તે તપાસે છે.]] ગિયાકોમો કાસાનોવા એ પહેલી વ્યક્તિ હતાં કે જેમણે ૧૮મી સદીમાં "એશ્યોરેન્સ કેપ" વાપરીને તેમની રખેલને ગર્ભવતી થતાં રોકી હતી એવી વાત જાહેર કરી હતી.<ref>Fryer P. (1965) 'the Birth controllers', London: Secker and Warburg and Dingwall EJ. (1953) 'Early contraceptive sheaths' BMJ, Jan 1: 40-1 in Lewis M. 'A Brief history of condoms' in Mindel A. (2000) 'Condoms', BMJ books</ref> ૧૮મી સદીથી લઈને અમુક કાયદાકીય અને વૈદકીય વર્તુળોમમ્ આના વપરાશ પર ટીકા થતી આવી છે. આની ટીકના કારણો મોટે ભાગે એ જ છે, જેમકે; તે ગર્ભધારણેએ શક્યતા ઘટાડે છે, તે દેશમાટે બિન જરૂરી છે, તેઓ ગુપ્ત સંક્રામક રોગ સામે સંપૂર્ણ રક્ષણ નથી અપતાં, આનો ઉપયોગ બેફામ કામુક વૃત્તિ ને જન્માવશે અને તેનો ઉપયોગ ખર્ચાળ, અસગવડીયો અને સંવેદના નષ્ટ કરનરો છે વગેરે વગેરે.<ref name="collier"/>{{Rp|73,86-8,92}} આવ અમુક અવરોધો વચ્ચે પણ કોન્ડોમ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસ્યો. ૧૬મી સદીમાં કોન્ડોમ વિવિધ પ્રકારની ગુણવત્તા અને માપમાં ઉપલબ્ધ હતાં. તેમને રસાયણ લગાડેલા લિનિન કાપડ કે ચામડા (આંતરડા અને મૂત્રાશય પર ગંધકની પ્રક્રીયા કરી નરમ બનાવેલ) મંથી બનાવવામામ્ આવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|94-5}} તેમને સમગ્ર [[યુરોપ]] અને [[રશિયા]]માં દારૂનું પીઠા (પબ), હજામની દુકાન, દવાવાળાની દુકાન, થિયેટર પર કે ખુલ્લી બજારોમાં વેંચવામાં આવતા.<ref name="collier"/>{{Rp|90-2,97,104}} પાછળથેએ તે અમેરિકામાં ફેલાયા. પણ ખર્ચ અને જાતીય જ્ઞાનના અભાવને કારણે દરેક ક્ષેત્રમાં તેનો ઉપયોગ માત્ર મધ્યમ વર્ગ અને ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગ પૂરતો મર્યાદિત હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|116-21}} === ૧૮૦૦ થી ૧૯૨૦ === ૧૯મી સદીની શરૂઆતમઅં સૌ પ્રથમ વખત પ્રજનન ઓધકોને ગરીબ વર્ગમાં પ્રચારિત કરવામાં આવ્યાં. તે સમયના લેખકો પ્રજનન રોધનની અન્ય પદ્ધતિઓ પર ભાર મૂકતાં હતાં. તે સમયના નારીવાદીઓ પ્રજનન રોધનનો સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્ત્રીઓ પાસે રહે તેમ ઈચ્છતા હતાં અને તેથી પુરુષ દ્વારા નિયંત્રિત એવી કોન્ડોમને તેઓ નકારી કાઢતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|129,152-3}} અન્ય લેખકો એ કોંડોમના ખર્ચાળ હોવાનો અને તેની વિશ્વાસનીયતા પર પ્રશ્ન મૂક્યો (કેમકે તેમાઁ કાણાઁ હોવાની શક્યતા હતી અને તે સરકીને નીકળી પણ શકતા હતા) પણ કોઇએ તેના સંક્રામક ગુપ્ત રોગ સામે આપતા રક્ષણની વાત કરી નહતી..<ref name="collier"/>{{Rp|88,90,125,129-30}} ગ્હણા દેશોએ ગર્ભ નિરોધક પદાર્થોના નિર્માણ અને પ્રચાર પર રોક મૂકતા કાયદાઓ ઘડ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|144,163-4,168-71,193}} તેમ છતાં પ્રવાસી વ્યાખ્યાતાઓ દ્વારા અને જે સ્થળોએ આ બિન કાયદેસર હતું ત્યાઁ ચિન્હોવાપરીને સંકેત કરતી જાહેરાત દ્વારા કોંડોમનો વપરાશ નો પ્રચાર થતો રહ્યો..<ref name="collier"/>{{Rp|127,130-2,138,146-7}} યુ.એસ.એ અને યુરોપમાઁ ઘેર બેઠા કોંડોમ કેમ બનાવવા તેની માહિતી વહેંચવામાં આવતી..<ref name="collier"/>{{Rp|126,136}} આમ સામાજિક અને કાયદાના વિરોધ છતાં ૧૯મી સદીના અંત સુધી કોંડોમ યુરોપ અને અમેરિકાનું સૌથ પ્રિય ગર્ભ નિરોધક સાધન બની રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|173-4}} [[File:Surgeon Sage Says.jpg|left|thumb|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમ્યાન, માત્ર યુ.એસની સેનાએ જ કોંડોમ વપરાશનો પ્રચાર ન કર્યો. મૈથુન સંયમ જાળવવા આ પ્રકારના પોસ્ટરો મૂકવામાઁ આવ્યાં હતાં.]] ૧૯મી સદીના મધ્ય ભાગમાં અમેરિકામાં જાતીય રોગો અત્યંત વધી પડ્યાં. અમેરિકન આંતરવિગ્રહને અને તે સમયે પ્રવર્તમાન કોમસ્ટોક કાયદામાં દર્શાવેલ નિયઁત્રણના ઉપાય પ્રત્યે લોકોની અજ્ઞાન આના કારણો ગણાવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|137-8,159}} આ રોગચાળાનો ફેલાવો અટકાવવા સૌ પ્રથમ વખત શાળામાઁ નાતિય શિક્ષણના વર્ગો કલાવવામામ આવ્યાં અને જાતીય રોગો કેમ ફેલાય છે તેનું જ્ઞાન આપવામાં આવ્યું. પ્રાયઃ તેમામ એમ જણાવવામાં આવતું કે સંયમ એ જાતીય રોગથી બચવાનો એક માત્ર માર્ગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|179-80}} જાતીયરોગના રક્ષણ સામે કોંડોમના ઉપય્ગનો પ્રસાર ન કરાયો કારણે કે વૈદકીય વર્તુળો અને પોતાને નિતી રક્ષકો ગણતા લોકો જાતીય રોગોને જાતીય અનાચારની શિક્ષા સમજતા હતાં. આ રોગ પ્રત્યે ની સુગ એટૅલી તીવ્ર હતી કે સીફીલીસ ધરાવતા દર્દીઓને હોસ્પીટલોમાઁ દાખલ પણ ન કરાતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|176}} ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાઁ પોતાના સૈનિકોમાઁ કોંડોમના વપ્રાશની હિમાયત અને પ્રસાર કરનાર જર્મન સેના વિશ્વની પ્રથમ સેના હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|169,181}} ૨૦મી સદીમાં અમેરિકન સેના એ હાથ ધરેલા અભ્યાસમાઁ જણાયું કે સૈનિકોને કોંડોમ આપતા તેમને જાતીય રોગના સંક્રમણ માં ધરખમ ઘટાડો થયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|180-3}} દ્વીતીય વિશ્વ યુદ્ધ વખતે માત્ર યુ.એસ (માત્ર યુદ્ધની શરૂઆતમાં) અને બ્રિટેન બેજ એવા દેશ હતાં કે જેમણે પોતાના સૈનિકોને કોન્ડોમ ન વહેંચ્યા અને તેના વપરાશની તરફેણ ન કરી.<ref name="collier"/>{{Rp|187-90}} પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ બાદ એક દાયકા સુધી યુ.એસ અને ઉરોપમાં કોંડોમના ઉપયોગ પર સામાજિક અને કાયદાકીય અંકુશ રહ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|208-10}} સાયકોએનાલિસીસના સ્થાપક સીગમંડ ફ્ર્યુડ એ તેમની નિષ્ફળતાને કારણે સર્વ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. ફ્ર્યુડ ખાસ કરીને કોંડોમનો વિરોધ કરતા કારણ કે તેઓ માનતા હતાં કે કોન્ડોમ વાપરતા મૈથુનનો આનંદ ઓચો થઈ જાય છે. અમુક નારીવાદીઓ પણ પુરુસ દ્વારા નિયંત્રિત એવા ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કરતાં રહ્યાં. ૧૯૨૦માં ચર્ચ ઓફ ઇંગલેંડએ લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં સર્વ અપ્રાકૃતિક કે કૃત્રીમ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. લંડનના બિશપ આર્થર વિનિંગટને રજાઓ પછી ગલીઓ અને મેદાનોમાં મોટી સંખ્યામાં કોંડોમ મળી આવવાની ફરિયાદ કરી હતી. <ref name="collier"/>{{Rp|211-2}} પરંતુ, યુરોપની સર્વ દેશની સેનાઓ તેમના સિપાહીઓમાં રોગ નિવારણ માટે કોંડોમ વહેંચતા પછી ભલે તે કાયદેસર રીતે તેમના સામાન્ય નાગરિકો માટે પ્રતિબંધિત હોય..<ref name="collier"/>{{Rp|213-4}} સમગ્ર ૧૯૨૦ ના દાયકા દરમ્યાન ધ્યાન આકર્ષે તેવા નામ અને આકર્ષક પેકિંગ ઉત્પાદન વેંચવાની મુખ્ય ચાવી હતી. કોંડમ પણ તેમાંથી બકાત ન રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|197}} કોન્દોમની ગુણવત્તા ચકાસણી પર વધુ ભાર મુકાયો. જેમાં કોંડોમમાં હવા ભરી તેમાંથી દબાણ ઘટવાની ચકાસણે કરાતી..<ref name="collier"/>{{Rp|204,206,221-2}} ૧૯૨૦ ના દાયકામાં સમગ્ર વિશ્વમાં કોંડોમનું ઉત્પાદન બમણુ થઈ ગયું.<ref name="collier"/>{{Rp|210}} === રબ્બર અને ઉત્પાદન પદ્ધતિઓનો વિકાસ === સામાન્ય સંજોગોમાં પ્રાકૃત્રિક રબ્બર થંડો પડ્આતા અત્યંત કઠણ અને ગરમ કરતાં અત્યંત નરમ થઈ જાય છે.૧૮૩૯માં ચાર્લ્સ ગુડયર નામના વ્યક્તિએ રબ્બર પર પ્ર્ક્રીયા કરવાનો વિકાસ કર્યો. તેમણે એવું રબ્બર વિક્સાવ્યું જે લચકદાર હતું. આ ગુણધર્મો કોન્ડોમની બનાવટ માટૅ ઉપયોગિ હતા. ઘેટાના આંતરડાના કોન્ડમને મુકાબલે આ કોન્ડોમ વધુ લચકદાર અને ટકાઉ હતાં. ૧૮૪૪માં ગુડયર દ્વારા રબરના વલ્કેનાઈઝેશનની વિધી પેટન્ટ કરાવાઈ.<ref>{{cite journal |last=Reprinted from ''India Rubber World'' |title=CHARLES GOODYEAR—The life and discoveries of the inventor of vulcanized India rubber |journal=Scientific American Supplement |issue=787 |publisher=Munn & Co. |location=New York |date=1891-01-31 |url=http://www.gutenberg.org/etext/14009 |access-date=2008-06-08 }}<br /> {{cite journal |title=The Charles Goodyear Story: The Strange Story of Rubber |journal=Reader's Digest |publisher=The Reader's Digest Association |location=Pleasantville, New York |month=January |year=1958 |url=http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |access-date=2008-06-08 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509075421/http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. ૧૮૫૫માં રબર માંથી બનાવાયેલ સૌથી પ્રથમ કોન્ડોમ બનાવાયું.<!-- --><ref name=billy>{{cite web |title=Rubbers haven't always been made of rubber |work=Billy Boy: The excitingly different condom |url=http://www.billy-boy.com/english/info/ |access-date=2006-09-09 }}</ref> શરૂઆતના રબર કોન્ડોમ એક સાંધો ધરાવતા હતા અને તેઓ સાયકલના ટાયરમાણં વપરાતી ટ્યુબ જેટલા જાડા હતાં. આ સિવાય માત્ર શિશ્નને આવરિત કરતાં રબ્બરના કોન્ડોમ પણ અમેરિકા અને ઈંગલેંડમાં વપરાતા. આવા કોન્ડોમની રબ્બર કડી જો ચુસ્ત નહોય તો તે નીકળી જવાની શક્યતા વધુ હતી અને જોટૅ વધુ ચુસ્ત હોય તો તે લિંગને સંકોચી દે તેવો ભય પણ રહેલો હતો. આ પ્રકારના કોન્ડોમ મૂળ કેપોટ ("capote" (ફ્રેંચમાં કોન્ડોમ)) હતાં. તેઓ સ્ત્રીઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતા બોનેટને કારણે આમ કહેવાતા હશે. ઘણા વર્ષો સુધી રબ્બરની પટ્ટીઓને લિંગ આકારના ઢાંચા પર લપેટીને બનાવવામાં આવતાં. ત્યારબાદ તેમને રાસાયણિક દ્રાવણમાં ડુબાડીને પ્રક્રિયા કરવામાં આવતી.<ref name="collier"/>{{Rp|148}} ઈ.સ. ૧૯૧૨માં પોલીશ શોધકર્તા જ્યુલીયસ ફ્રોમ્મ એ કોન્ડોમ બનાવવાની નવી પદ્ધતિ વિકસીત કરી. જેમાં કાંચના ઢાંચાને કાચા રબ્બરમાં ડુબાડવામાં આવતી.<ref name="billy" /> આ પદ્ધતિને સિમેંટ ડીપીંગ કહેવાતી. આ પદ્ધતિમાં રબ્બરને નરમ બનાવવા માટે તેમાં ગેસોલીન કે બેન્ઝીન ઉમેરવામાં આવતું. <ref name="collier"/>{{Rp|200}} ૧૯૨૦માં લેટેક્સ એટલેકે પાણીમાં ટાંગેલ રબ્બરમાંથી સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ બનાવવામાં આવ્યું. સિમેંટ ડીપ્પ્ડ કોન્ડોમ કરતા લેટેક્સ કોન્ડોમ બનાવવામાં ઓછો શ્રમ પડતો હતો, કેમકે સિમેન્ટ ડીપ કોન્ડોમને લીસા બનાવવા માટે તેને ઘસવા કે કાપવા પડતા. પાણીમાં લટકાવ પદ્ધતિથી બનતા કોન્ડોમને કારણે પહેલા ગેસોલીન અને બેન્ઝીન વાપરવાથી જે જ્વલનનું જોખમ રહેલું હતું તે ઓછું થયું હતું. વપરાશ કર્તાઓ માટે પણ લેટેક્સ કોન્ડોમ વાપરવામાટૅ વધુ સગવડ્આ ભર્યાં હતા. તેઓ રબ્બરના કોન્ડોમ કરતાં વધુ પાતળા અને મજબૂત હતાં. તેમની આયુ રબ્બરના કોંડમને મુકબલે વધુ હતી. (રબ્બર - ૩ મહિના, લેટેક્સ - ૫ વર્ષ).<ref name="collier"/>{{Rp|199-200}} વીસના દાયકામાં સમગ્ર કોન્ડોમને અર્ધ-કેળવાયલા કારીગરો દ્વારા હાથેથી બોળીને બનાવાતા. ૧૯૨૦ ના દાયકા દર્મ્યાન કોન્ડોમ ઉત્પાદનની સ્વયંચાલિત યંત્રણાનો વિકાસ થયો. ૧૯૩૦માં સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ ઉત્પાદનની પ્રણાલી નું પેટન્ટ નોંધાઈ. પ્રમુખ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો આ ઉત્પાદન પ્રણાલીઓ ખરીદતા કે ભાડે લેતાં અને તેને કારણે નાના ઉત્પાદકો આ ઉદ્યોગમાંથી બહાર પડી ગયાં. <ref name="collier"/>{{Rp|201-3}} લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતા મોંઘા એવા સ્કીન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતાં કોન્ડોમ અમીરોના વપરાશ બની ગઈ.<ref name="collier"/>{{Rp|220}} === ૧૯૩૦થી અત્યાર સુધી === ૧૯૩૦ની લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં એન્ગ્લીકન ચર્ચે પરિણીત યુગલો દ્વારા કોન્ડોમના વપ્રાશ પર પ્રતિબંધ જારી કર્યો. ૧૯૩૧માં અમેરિકાના ફેડરલ કાઉન્સીલ ઓફ ચર્ચે પણ આવો ફરમાન જારી કર્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|227}} રોમન કેથોલિક ચર્ચ એ કોઈ પણ પ્રકારના ગર્ભ નિરોધકનો વિરોધ કર્યો છે અને કરતો રહ્યો છે.<ref name="collier"/>{{Rp|228-9}} પરંતુ ૧૯૩૦થી કાયદેસર રીતે કોન્ડોઅ પરના પ્રતિબંધોમાં નરમાશ આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|216,226,234}}<ref name="note">{{cite web |title=Biographical Note |work=The Margaret Sanger Papers |publisher=Sophia Smith Collection, Smith College, Northampton, Mass. |year=1995 |url=http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |access-date=2006-10-21 |archive-date=2006-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060912180741/http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |url-status=dead }}</ref> પરુંતુ આ સમય દરમ્યાન ફાસીવાદના પડછાયામાં રહેલ ઈટલી અને નાઝીવાદના ઓછાયામાં રહેલ જર્મનીએ કોન્ડોમના વપરાશ પર વધુ પ્રતિબંધો લાદ્યા (મર્યાદિત પ્રમાણમાં વેચાણ - રોગ નો ફેલાવો અટકાવવા માટે- રજામંદ હતાં ). .<ref name="collier"/>{{Rp|252,254-5}} મંદીના કાળ દરમ્યાન સ્કેમીડ દ્વારા ઉત્પાદન બનાવાતી પ્રણાલી ની ખપત વધી. સ્કીમીડ હજી પણ સીમેંટ ડીપીંગ પદ્ધતિ વાપરતા જે લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં બે ફાયદાઓ ધરાવતી હતી. પ્રથમ, સિમેંટ ડીપ કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રિકેંટ વાપરતા કોઈ જોખમ ન હતું. બીજું, આ પ્રાછીન કોન્ડોમને ફરી વાપરી શકાતા હોવાથી તેઓ સસ્તા પડતા હતાં, જે તે કપરા સમયમાં એક અત્યંત જરૂરી હતું.<ref name="collier"/>{{Rp|217-9}} ૧૯૩૦માં યુ.એસ. ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન એ કોન્ડોમની ગુણવત્તા પર નિયંત્રણ લાવવા શરૂઆત કરી ત્યારથી ઉત્પાદકો આની ગુણવત્તા પણ વધુ ધ્યાન દેવા લાગ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|223-5}} [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમ્યાન કોન્ડોમને યુ.એસ સેનાના સૈનિકોમાં વિતરિત કરાયા હતાં અને ફીલ્મ, પોસ્ટર અને વ્યાખ્યાનો દ્વારા પણ તેનો ઘણો પ્રચાર કરાયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|236-8,259}} યુદ્ધની બંને તરફની યુરોપીયન અને એશિયન સેનાઓએ તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ ઉપલબ્ધ કરવ્યાં. જર્મનીએ સુદ્ધા તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ આપ્યાં હતાં જ્યાં નાગરિકોને તે વાપરવા માટે છૂટ ન હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|252-4,257-8}} કોન્ડોમ સરળતા પૂર્વક ઉપલબ્ધ હોવાથી સૈનિકોએ કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગ પણ શોધી કાઢ્યા જે હજી આજે પણ ચાલુ છે. યુદ્ધ પછી પણ કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો થતો ગયો. ૧૯૫૫થી ૧૯૬૫ દરમ્યાન ૪૨% વયસ્ક લોકો ગર્ભનિરોધ માટે કોન્ડોમ વાપરતા હતાં. ૧૯૫૦-૬૦ દરમ્યાન ૬૦% યુગલો કોન્ડોમ વાપરતાં હતાં. ૧૯૬૦માં શરૂ થયેલ મોં વાટે લેવાતી ગર્ભ નિરોધક ગોળીઓ પ્રચલિત થઈ અને પ્રથમ ક્રમાંકનું ગર્ભ નિયોજનન સાધન બની પણ કોન્ડોમ સશ્ક્ત બીજા ક્રમાંકે રહ્યું. આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ સંસ્થાએ વિકાસશીલ દેશોમાં કોન્ડોમના ઉપયોગનો પ્રચાર કર્યો. ૧૯૭૦ સુધીમાં માત્ર ભારતમાં જ કરોડો કોન્ડોમ વપરાતા હતાં. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} ( આ વપરાશ ઉત્તરો ત્તર વધતો રહ્યો, ૨૦૦૪માં [[ભારત]] સરકારે તેની સરકારી દવાખાનામાંથેએ વહેંચણી માટૅ ૧.૯ અબજ કોન્ડોમ ખરીદ્યા હતાં. <ref>{{cite journal | first = AP | last = Sharma | title = Annual Report of the Tariff Commission | page = 9 | publisher = India government | year = 2006 | url = http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | format = PDF | access-date = 2009-07-16 | journal = | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619062117/http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | url-status = dead }}</ref> ૨૦મી સદીમાં શોધાયેલા પ્લાસ્ટીક અને અન્ય મનવ નિર્મિત પદાર્થ્ની શોધ છતાં પણ કોન્ડોમની ગુણવત્તામાં કોઈ ફરક ન પડ્યો. જોકે લંબુ ટકી શકે તેવું રબ્બર બન્યું છે. કોન્ડોમ પાતળા અને વધુ વિશ્વાસનીય બન્યાં છે. ૧૯૯૫માં યુ. એસ. એ. માં પ્લાસ્ટીક કોન્ડોમનું વેચાણ શરૂ થયું. ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ ના ગાળમાં કોન્ડોમની ગુણવત્તાના ધોરણોને વધુ સખત કરવામાં આવ્યાં,<ref>Collier, pp. 267, 285</ref> અને કોન્ડોમના વપરાશ પરના કાયદાકીય બંધનો હટાવી દેવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|276-9}} આયર્લેંડમાં, ૧૯૭૮માં સૌ પ્રથમ્ વખત કાયદેસર કોન્ડોમ વેચાણની રજા મળી હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|329-30}} તેમ છતાં કોન્ડોમની જાહેરાત પર પ્રતિબંધ ચાલુ રહ્યાં. ૧૯૫૦માં અમેરિકાના નેશનલ એસોશિએશનઓફ બ્રોડકાસ્ટરએ કોન્ડોમની જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો કે જે ૧૯૭૯ સુધી ચાલુ રહ્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|273-4,285}} ૧૯૮૦માં શોધાયું કે [[એઈડ્સ]] એ રોગ જાતીય સંસર્ગથી ફેલાય છે,<ref>{{cite journal |title=A Cluster of Kaposi's Sarcoma and Pneumocystis carinii Pneumonia among Homosexual Male Residents of Los Angeles and range Counties, California | journal = Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 31 | issue = 23 |pages=305–7 |publisher= Centers for Disease Control and Prevention |date= 1982-06-18 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001114.htm |access-date=2008-06-15 |pmid=6811844 |author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> આ રોગના કારકો [[એચ. આઈ. વી.]]નો પ્રસાર ફેલાવવા માટે કોન્ડોમના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવામં આવ્યું. અમુક રાજકેય, ધાર્મિક અને અન્ય લોકોના વિરોધ છતાં યુ.એસ અને યુરોપમાં કોન્ડોમ વપરાશની ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|299,301,306-7,312-8}} જેને કારણે કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો આવ્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|309-17}} વધેલી માંગ અને સામાજીક સ્વીકૃતીને કારણે કોન્ડોમ છૂટક વસ્તુઓ વેછતી દુકાનોમાં વેચાવા લાગ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|305}} ૧૯૯૪ સુધીના સમયમં દર વર્ષે કોન્ડોમના વેચાણમં વદારો નોંધાયો. ૧૯૯૪ થી એઈડ્સ પ્રત્યે પ્રસાર માધ્યમોમાં ધ્યાન પણ ઓછું થયું.<ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} રોગનો ફેલાવો રોકનાર સાધન તરીકે કોન્ડોમના વપરાશમઅં ઘટાડો થવાને "પ્રીવેન્સન ફેટીગ" કે "કોન્ડોમ ફેટીગ" કહે છે. નિરીક્ષકોએ યુરોપ અને અમેરિકા બંને જગ્યાએ કોન્ડોમ ફેટીગ પ્રવર્તમાન હોવાનું જણાવ્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=1Adam |first1=Barry D |last2=Husbands |first2=Winston |last3=Murray |first3=James |last4=Maxwell |first4=John |title=AIDS optimism, condom fatigue, or self-esteem? Explaining unsafe sex among gay and bisexual men |journal=Journal of Sex Research |publisher=FindArticles.com |month=August |year=2005 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |access-date=2008-06-29 |archive-url=https://archive.today/20120530044241/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |archive-date=2012-05-30 |url-status=dead }}</ref><!-- --><ref>{{cite web |last=Walder |first=Rupert |title=Condom Fatigue in Western Europe? |work=Rupert Walder's blog |publisher=RH Reality Check |date=2007-08-31 |url=http://www.rhrealitycheck.org/blog/2007/08/31/condom-fatigue-in-western-europe |access-date=2008-06-29 }}<br /> {{cite web |last=Jazz |title=Condom Fatigue Or Prevention Fatigue |publisher=Isnare.com |url=http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |access-date=2008-06-29 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713063621/http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |url-status=dead }}</ref> આને પરિણામે એક કોન્ડોમ નિર્માતાએ પોતાને જાહેર ખબરનો ચેતવણી ભર્યો સૂર બદલીને રમૂજી કરી દીધો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} કોન્દ્મની બજારમાં નવા પ્રયોગો થત રહ્યાં. સૌ પ્રથમ ડ્યુરેક્સ કમ્પનીએ ૧૯૯૦માં પોલીયુરેથીન કોન્ડોમ અવન્તી નામ નીચે બજારમાં મૂક્યા. ,<ref name="collier"/>{{Rp|324-5}} અને ૨૦૦૩માં આકાર પ્રમાણે ચુસ્ત બેસતા ધેફીટ નામના કોન્ડોમ બજારમાં મુકાયા.<ref name="cbstheyfit">{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=For Condoms, Maybe Size Matters After All |access-date=2008-11-11 |date=2007-10-11 |publisher=CBS News |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref> વિશ્વભરમાં કોન્ડોમનો વપરાશ વધતો રહેવાનો અનુમાન છે. એક અભ્યાસ પ્રમાણે વિકાસશીલ દેશોને ૨૦૧૫ સુધી ૧૮.૬ અબજ કોન્ડોમની જરૂર પડશે.<ref name="collier"/>{{Rp|342}} કોન્ડોમ એ આધુનિક સમાજનું અવિભાજ્ય અંગ બની ગયું છે. == નામની વ્યૂત્પતિ અને અન્ય નામો == કોંડોમ શબ્દનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૮મી સદીમાં થયો હતો. આને ઉત્પતિ અજ્ઞાત છે. પ્રચલિત સાહિત્યમાં એમ માનવામાં આવે ચે કે કોંડમના નામનો સંબંધ ઇંગલેંડના રાજા ચાર્લ્સ દ્વીતીય ના સાથી અમુક ડોક્ટર્ક કોંડોમ કે અલ ઓફ કોંડોમ સાથે છે. જોકે આવી કોઈ વ્યક્તિના અસ્તિત્વનો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી. અને રાજકુમર પ્રિંસ ગાદી એ બેઠા તેના ૨૦૦ વર્ષો પહેલાથી કોંડોમનો વપરાશ થતો આવ્યો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|54,68}} આ સિવાય લેટિન ભાષામાંથી ઘણા સાબિત થયા વગરના તારણો પણ બતાવવામાં આવ્યાં છે જેમાનું એક ચે કોંડોન (''condon'') (વાસણ),<!-- --><ref name=condon>{{cite journal |last1=James |first1=Susan |last2=Kepron |first2=Charis |title=Of Lemons, Yams and Crocodile Dung: A Brief History of Birth Control |journal=University of Toronto Medical Journal |volume=79 |issue=2 |pages=156–158 |month=March |year=2002 |url=http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061013222550/http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |archive-date=2006-10-13 |url-status=dead }}</ref> કે કોંડોમિના ''condamina'' (ઘર),<!-- --><ref>{{cite journal |last=Thundy |first=Zacharias P |title=The Etymology of Condom | journal = American Speech | volume = 60 | issue = 2 |pages=177–179 |date=Summer 1985 | doi = 10.2307/455309 |access-date=2007-04-07 | jstor=455309}}</ref> અને કંડમ ''cumdum'' (મોજું આવરણ કે પેટી).<ref name="collier"/>{{Rp|70-1}} એમ પણ માનવામાં આવે ચે કે આ શબ્દ ઇટાલિયન શબ્દ ગેંટોન (''guantone''), પરથી આવ્યો ચે કે જેનું મૂળ ગેંટો ( ''guanto'') છે અને અર્થ મોજું થાય છે.<!-- --><ref name="oetyd">{{cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Condom |work=Online Etymology Dictionary |year=2001 | month = November |url=http://etymonline.com/?term=condom |access-date=2007-04-07 }}</ref> ૧૯૮૧માં વિલિયમ ઇ ક્રૂક નામના લેખકે એક લેખ લખ્યો જેમાં લક્યું કે, "''કોંડોમ શબ્દના વ્યૂત્પતિ વિસે મારે એ જ જણાવવૌં ચે કે આનું મૂળ સંપૂર્ણ રીતે અજ્ઞાત છે અને અહીં તેના વ્યૂત્પતિને શોધવાની મથામણ અટકે છે.''"<!-- --><ref>{{cite journal |last=Kruck |first=William E | authorlink = American Dialect Society |title=Looking for Dr Condom | journal = Publication of the American Dialect Society | volume = 66 | issue = 7 |pages=1–105 |year=1981 }}</ref> આધુનિક શબ્દ કોષ પણ આ શબ્દની વ્યૂત્પતિને અજ્ઞાત વર્ણવે છે..<!-- --><ref>{{cite web |title=Condom |work= [[Merriam-Webster Online Dictionary]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/condom |access-date=2009-07-26 }}</ref> <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the term. --> કોંડોમ માટે અન્ય નામો પણ પ્રચલિત છે. ઉત્તર અમેરિકામાં તેને પ્રોફીલેક્ટીક કે રબર્સના મે ઓળખાય છે. બ્રિટેનમાં તેને ''ફ્રેંચ લેટર્સ'' કહે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=French letter |work = [[Merriam-Webster Online Dictionary]]| publisher = [[Merriam-Webster]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/french%20letter |access-date=2009-07-26 }}</ref> આ સિવાય નિર્માણ કરતી કંપનીના નામે પણ તેને ઓળખાય છે. ભારતની શ્તાનિય ભાષાઓમાં તેને '''નિરોધ''' કરીને ઓળખવામાં આવે છે. == વિવિધરૂપો == મોટા ભાગના કોંડોમના બંધ છેડે ટોટી હોય છે. આ ટોટીને કારણે પુરુષના વીર્ય ઉત્સર્જનને ધરવામાં સરળતા રહે છે. કોન્ડોમ વિવિધ માપમાં આવે છે. તે સિવાય વપરાશ કરતાના સાથી ના આનંદને માટે વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. પ્રાયઃ વિધનને સરળ બનાવવા માટે કોન્ડોમ લ્યુબ્રીરીકેન્ટ (ચીકણું દ્રવ્ય) લગાડેલા આવે છે. [[મુખ મૈથુન]] માટે સ્વાદ કે સોડમ ધરવતા કોન્ડોમ પણ મળે છે. મોટાભાગના કોન્ડોમ લેટેક્સથી બનેલા હોય છે પણ પોલીયુરેથેન અને ઘેટાની ચામડીના કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. === પદાર્થો === ==== પ્રાકૃતિક લેટેક્સ ==== [[File:Condom unrolled durex.jpg|thumb|375px|ખુલેલો કોન્ડોમ]] લેટેક્સ ખુબજ લચકદાર પદાર્થ છે. તેની ખેંચાણ શક્તિ ૩૦ મેગા પાસ્કલ હોય છે અને તૂટતા પહેલા લેટેક્સને ૮૦૦ ગણો ખેંચી શકાય છે.<!-- --><ref>{{cite journal |author=|title=Relationship of condom strength to failure during use | journal = PIACT Prod News | volume = 2 | issue = 2 |pages=1–2 |year=1980 | pmid = 12264044 |author1=Program for the Introduction and Adaptation of Contraceptive Technology PIACT}}</ref> ૧૯૯૦માં પ્રમાણોની આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાએ કોન્ડોમ ઉત્પાદનો માટૅ ધારાધોરણો નકી કર્યા અને યુરોપીય યુનિયને પણ પોતાના પ્રમાણો ઘોષિત કર્યાં. વિદ્યુત પ્રવાહ દ્વારા કોન્ડોમમાં રહેલા કાણાની તપાસણી કરવામાંઆવે છે. જો તે કસોટીમાં કોન્ડોમ પાર ઉતરે તો તેને વાળીને બાધવામાં આવે છે. આ સાથે દરેક જથ્થામાંથી એક કોન્ડૉમ પાણી ગળવાની અને હવાદ્વારા ફૂટવાની ચકાસણી કરાય છે. <!-- --><ref name="badnews">{{cite journal |last=Nordenberg |first=Tamar |title=Condoms: Barriers to Bad News |journal=FDA Consumer magazine |publisher=U.S. Food and Drug Administration |month=March–April |year=1998 |url=http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |access-date=2007-06-07 |archive-date=2010-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308051921/http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |url-status=dead }}</ref> લેટેક્સના ફાયદાતેને સૌથી ઉપયોગી કોન્ડમ બનાવટ્આનો પદાર્થ બનાવે છે પણ તેના અમુક ગેરફાયદા પણ છે. જ્યારે કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રીકેન્ટસ જેવા કે પેટૃઓલિયમ જેલી , રાંધવાનું તેલ , બેબી તેલ, મિનરલ તેલ, ત્વાચાન લોશન ઈત્યાદિ સાથે વાપરવામાં આવે છે ત્યારે તેને નુકશાન થાય છે. .<ref>[http://info.k4health.org/pubs/ect/chapter11.pdf Essentials of Contraceptive Technology > Chapter 11 Condoms]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} From the Knowledge for Health Project, The Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. Retrieved July, 2010.</ref> Contact with oil makes latex condoms more likely to break or slip off due to loss of elasticity caused by the oils.<!-- --><ref name="fhi3">{{cite journal |last=Spruyt |first=Alan B |title=Chapter 3: User Behaviors and Characteristics Related to Condom Failure | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |year=1998 |access-date=2007-04-08 }}</ref> આ સિવાય, લેટેક્સ પ્રત્યેની સંવેદન શીલતાને કારણે અમુક અન્ય પદાર્થના કોન્ડોમ બનાવવા જરૂરી જણાય છે. મે ૨૦૦૯માં યુ.એસ્. ફૂડ એન્ડ ડૃઅગ એડમિનોઇસ્ટ્રેશને વિટેક્સ પદાર્થમાંથથી કોન્ડોમ બનાવવાની છૂટ આપી છે. ,<ref>{{cite press release |title=FDA Clearance for Envy Natural Rubber Latex Condom Made with Vytex NRL |publisher=Vystar |date=2009-05-06 |url=http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |access-date=2009-08-26 |archivedate=2011-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007172424/http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf }}</ref> આ એવો લેટેક્સ છે જેમાંથી ૯૦ % સંવેદના ઉત્પન્ન કરનર પ્રોટીનને કાઢી લેવામાં આવે છે. .<ref>{{cite web |title=How Vytex Works |publisher=Vystar |year=2009 |url=http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |access-date=2009-08-26 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530223349/http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |url-status=dead }}</ref> કૃત્રીમ લેટેક્સ (પોલીસોપ્રીન)માંથી બનાવેલા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref name="isoprenepr" /> ==== કૃત્રીમ ==== સૌથી સામાન્ય કોન્ડોમ રીતે મળી રહેતાં કૃત્રીમ કોન્ડોમ પોલીયુરીથેન માંથી બનાવવામાં આવે છે. આ સિવાય અન્ય કૃત્રીમ પદાર્થો જેમકે AT-10 રાળ કે પોલીઆઈસોપ્રીનમાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે. <ref name="isoprenepr">{{cite press release | title = Lifestyles Condoms Introduces Polyisoprene Non-latex | publisher = HealthNewsDigest.com | date = 2008-07-31 | url = http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml | access-date = 2008-08-24 | archivedate = 2008-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080823054656/http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્દોમ લેટેક્સ કોન્ડોમ જેટલીથ પહોળાઈ અને જાડાઈ ધરાવે છે. મોટા ભાગના પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ ૦.૦૪ મિમી થી ૦.૦૭મિમી જાડા હોય છે. <ref>{{cite web |title=Condoms |work=Condom Statistics and Sizes |date=2008-03-12 |url=http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |access-date=2008-03-12 |archive-date=2008-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080330190322/http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ અમુક દ્રષ્ટીએ લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં ચડીયાતા હોય છે. તેઓ લેટેક્સ કરતા ઉષ્ણતા વહન વધુ સારી રીતે કરી શકે છે. તેઓ તાપમાન અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો પ્રત્યે લેટેક્સ જેટલા સંવેદનશીલ નથી. તેમેઅને સાચવા માટે લેટેક્સસ્ કોન્ડોમ જેટલી પળોજણ નથી અને તેમની આયુ લંબી હોય છે. તેમને તેલ અધારીત નીજી લ્યુબ્રીકેન્ટ સાથે વાપરી શકાય છે. તેઓ ત્વચા પર લેટેક્સ કરતાં ઓછી આડ અસરો ધરાવે છે. અને તેઓ ગંધ રહીત હોય છે. <ref name="nonlatex">{{cite journal |title=Nonlatex vs Latex Condoms: An Update |journal=The Contraception Report |volume=14 |issue=2 |publisher=Contraception Online |month=September |year=2003 |url=http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |access-date=2006-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060926035226/http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |archive-date=2006-09-26 |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમને યુ.એસ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિષ્ટ્રેશને વેચાણ માટે પરવાનગી આપી છે. અને તેઓ રોદ સમ્ક્રમણ અને ગર્ભ જનોઇરોધમાટે લેટેક્સ જેટલા જ કાર્યક્ષમ હોવાનું જણયું છે. <ref name="AlicePolyLatex">{{cite web |title=Are polyurethane condoms as effective as latex ones? |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=February 22, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530000038/http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |url-status=dead }}</ref> પરંતુ પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ લેટેક્સ કરતાં ઓછા લચકદાર હોય છે અને તે લેટેક્સ કરતાં ફાટી કે સરકી જવાની વધુ શક્યતા ધરાવે છે. <ref name="nonlatex" /><ref name="AlicePoly">{{cite web |title=Prefers polyurethane protection |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=March 4, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115429/http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |url-status=dead }}</ref> વળી તે લેટેક્સ કરતાં વધુ મોંઘા છે. પોલીઆઈસોપ્રીન એ પ્રાકૃતીક રબ્બર લેટેક્સનું કૃત્રીમ સંસ્કરણ છે. આમ જોતાં તે વધુ મોંઘુ છે,<ref name="isopreneglove">{{cite web | title = Polyisoprene Surgical Gloves | publisher = SurgicalGlove.net | year = 2008 | url = http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | access-date = 2008-08-24 | archive-date = 2008-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080918193917/http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | url-status = dead }}</ref> પણ તે લેટેક્સના ગુણો ધરાવે છે (પોલીયુરીથેન કરતાં નરમ અને લચકદાર )<ref name="isoprenepr" /> અને તેમાં ત્વચને આડ અસર કરનાર પ્રોટીન નો પણ અભાવ હોય છે. <ref name="isopreneglove" /> ==== ઘેટાંના ચામડામાંથી બનતા કોન્ડોમ ==== ઘેટાંના આંતરડાની ચામડાંમાંથેએ બનતા કોન્ડોમને "લેમ્બસ્કીન" કોન્ડોમ કહે છે. આ પદાર્થમાંથેએ બનતાં કોન્ડોમ છીદ્રાળુ હોવાને કારણે ગુપ્ત રોગોના સંસર્ગથી બચાવ નથી કરતાં. તેમના છીદ્રો વીર્યને રોકવા સમર્થ હોય છે પણ રોગ કારક પદાર્થો તેમાંથી પસાર થઈ શકે છે. <ref>{{cite book |author=Boston Women's Health Book Collective |title=Our Bodies, Ourselves: A New Edition for a New Era |publisher=Touchstone |location=New York, NY |year=2005 |isbn=0-7432-5611-5 |page=333}}</ref>તેઓ ત્વાચાને વધુ સંવેદના આપે છે અને લેટેક્સ કરતાં ઓછા આડઅસર કારક હોય છે. પણ તેમાં મળતા ઓછા સંરક્ષણને પરીણામે લોટેક્ષ પ્રતેય્ સંવેદન શીલ વપરાશ કરતા કે સાથી હોય તેમને લેમ્બસ્કીન કરતાં કૃત્રીમ પોલીયુરીથેન જેવા પદાર્થથી બનેલા કોન્ડોઅમની ભલઆમણ કરાય છે. આ કોન્ડોઅમ અન્ય પ્રકારના કોન્ડોમ કરતાં વધુ મોંઘા હોય છે. === વીર્યહારક/ વીર્યનાશક === અમુક લેટેક્સ કોન્ડોમમાં આંશિક ર્માણમાં નોનોક્સીનોલ-૯ નામનું વીર્ય નાશક ઉમેરવામાં આવે છે. વપરાશકર્તા અહેવાલ મુજબ વીર્યનાશક લગાડેલા કોન્ડોમનો ગર્ભાધાન રોકવામાં કોઈ ખાસ ફાયદો નથી. આવા કોન્ડોમનો આયુષ્યકાળ ઓછો હોય છે અને ઘણી સ્ત્રીઓમાં આને કારણે મૂત્રમાર્ગમાં આડ અસરો પેદા કરે છે. .<!-- --><ref>{{cite web |title=Condoms: Extra protection |work=ConsumerReports.org |month=February |year=2005 |url=http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-17 |archive-url=https://archive.is/20110317120248/http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |url-status=dead }}</ref> આ નાથી વિપરીત કોન્ડોમ પર વપ્રાશ પહેલા વીર્યનાશકો લગાડતા તે ગર્ભાધાન રોકવામાં વધુ કાર્યક્ષમ જણાયા છે. <ref name="simultaneous" /> નોનોક્સીનોલ-૯ ને ગુપ્ત રોગો (એચ આય વી સહીત) ની રોકથામ માં સહાયભૂત માનવામાં આવતું હતું પણ અભ્યાસમાં જણાયું છે કે નોનોક્સીનોલ-૯ નો વારંવાર થતો ઉપયોગ એચ આઈ વી સંક્રમણનું જોખમ વધારી દે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 and the Risk of HIV Transmission |work=HIV/AIDS Epi Update |publisher=Health Canada, Centre for Infectious Disease Prevention and Control |month=April |year=2003 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |access-date=2006-08-06 |archive-date=2009-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929172125/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |url-status=dead }}</ref> વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠએ જણાવ્યું છે કે વીર્યનાશક પદાર્થ લગાડેલા કોન્ડોમનો પ્રાચાર થવો જોઈએ નહીં. પણ કોન્ડોમ ન વાપરવા કરતાં નોનોક્સીનોલ-૯ લગાડેલા કોન્ડોમ વાપરવાની તેઓ સલાહ આપે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 ineffective in preventing HIV infection |work=World Health Organization |year=2006 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321074537/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૫થી નવ કોન્ડોમ નિર્માતાઓ નોનોક્સીનોલ-૯ લગડેલા કોન્ડોમનું ઉત્પાદન બંધ કર્યું છે. પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થાએ પણ આવા કોન્ડોમનું વિતરણ બંધ કર્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Boonstra |first=Heather |title=Condoms, Contraceptives and Nonoxynol-9: Complex Issues Obscured by Ideology |journal=The Guttmacher Report on Public Policy |volume=8 |issue=2 |year=2005 |month=May |url=http://www.guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070420165133/http://guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |url-status=dead }}</ref> === વિવિધ સપાટી ધરાવતા કોન્ડોમ === વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ બજારમાં મળે છે. ટેઓ ઉપસેલા ટીપકાં કે લહેર જેવી પટીઓ ધરાવે છે. આ વા કોન્ડોમ બંને સાથીઓ ને વધુ સંવેદના આપે છે. આવી સપાટીઓ કોન્ડોમની અંડરની , બહરની કે બંને બાજુએએ આવેલી હોય છે. અથવા તો એ કોન્ડોમના ખાસ ક્ષેત્રોમાં મૂકેલી હોય છે જેથી તેઓ જી સ્પોટને કે ફ્રેનુલને વધુ ઉત્તેજીત કરી શકે. પારસ્પરીક આનંદ નામથી વેચાતા કોન્ડોમ તોચ પ્ર બલ્બ જેવો આકાર ધરાવે છે જેથી પોરિષોને વધુ સંવેદના મળે છે. .<ref name="about">{{cite web |title=Condom Types: A look at different condom styles |url=http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |last=Stacey |first=Dawn |authorurl=http://contraception.about.com/bio/Dawn-Stacey-M-Ed-LMHC-24387.htm |access-date=2008-12-08 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219035952/http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |url-status=dead }}</ref> ટીપકાંધરઅવતઅ કોન્ડોમ દ્વારા અમુક મહિલાઓને યોનિમાં સંક્રમણ કે આડ અસર થઈ શકે છે. ===ઉત્તેજનાર્થ કોન્ડોમ=== સ્તંભનમાં અભિ વૃદ્ધિ કરે તેવા કોન્ડોમ યુરોપીય યુનિયનની સંસ્થાની માન્યતા માટે મોકલાવાયા છે. બમણા અંધ પરીક્ષણમાં જણાયું છે કે આવા કોન્ડોમ સાધારણ કોન્ડોમ કરતાં વધુ ફાયદાકારક હતાં. આ વાપરવાથેએ લિંગના કદમાં વધારો અને સ્તંભન લાંબા સુધી ટકતું હોવાનું જણાયું હતું. આ પ્રકરના કોન્ડોમ તેની અણીયાળા ભાગ પર્ એક ખાસ પ્રકારનું જેલ વાપરે છે. આ જેલ લિંગમાંની નસોને વધુ પહોળી કરે છે અને તેથી તેમાં વધારે પ્રમાણમાં થયેલો રક્ત સંચાર વધુ મોટું અને લાંબુ સ્તંભન આપે છે. <ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | work=Reuters | first=Paul | last=Sandle | title=Erection-boosting condom gets EU backing | date=2011-06-20 | access-date=2011-12-04 | archive-date=2012-01-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120126062758/http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | url-status=dead }}</ref> ===ઓછી ઉંમરના કે કુમાર વયના માટે કોન્ડોમ=== બાલિકોમાં વધતાં જતા ગર્ભ ધારણના કિસ્સાઓને ધ્યાનમાં લઈને સ્વીસ સરકારે માર્ચ ૨૦૧૦માં ઘોષણા કરી કે તો ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમારો માટે નાના કદના કોન્ડોમનો પ્રચાર પ્રસાર કરશે. આ સાથે આવા કોન્ડોમ આ વય જૂથના લોકોમામ્ એઈડ્સના પ્રસાર રોકવામાં પણ મદદ કરશે. આ વસ્તુ શરૂ કરવાનું એક કારણ એ પણ હતું કે સામાન્ય કોન્ડોમ ઘણાં પહોળા હતાં અને યોનિ કે ગુદા મૈથુન દરમ્યાન સરકી જતાં ઓછુ સંરક્ષણ આપતાં. સ્વીસ એઈડ્સ ફેડરેશન અને સ્વીસ સરકારે હાથ ધરેલા અભ્યાસ પરથી જાણ્યું હતું કે વધુ પડતી પહોળાઈને કારણે આ વય જૂથના કુમારો તેનો સફળ ઉપયોગ ન કરી શકતા કે આને પસંદ જ કરતાં ન હતાં. <ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | work=The Daily Telegraph | location=London | title=Extra small condoms for 12 year-old boys go on sale in Switzerland Extra small condoms for boys as young as 12 are going on sale in Switzerland. | first=Alexandra | last=Williams | date=2010-03-03 | access-date=2010-04-30 | archive-date=2010-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100306121128/http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | url-status=dead }}</ref> આ અભાસને ધ્યાનમાં રાખીને ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમરો માટે નાન કોન્ડોમ બનાવવાનું શરૂ થયુ, આજે તે સ્વીટ્ઝર લેંડ અને અમુક અન્ય દેશો માં ઉપલબ્ધ છે. સેયલર નામની કંપની દ્વારા બનાવાતા આ કોન્ડોમ હોટસ્પ્ટ નામે વેચાય છે. આ કોન્ડોમ ટોચ પર ટોટી ધરાવતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ સાંકડા હોય છે અને તેના બીજે છેડે ખુલ્લા છેડે વધુ ચુસ્ત કડી હોય છે જેથી સંભોગ સમયે તે નીકળી ન જાય. સામાન્ય કોન્ડોમ ૨ ઈંચ કે ૫.૨ સેમી વ્યાસ ધરાવે છે. જ્યારે હોટશોટ ૧.૭ ઈંચ (૪.૫ સેમી નો વ્યાસ ધરાવે છે. જોકે બંનેની લંબાઈ સમાન (૭.૪ ઈંચ, ૧૯ સેમી) હોય છે. જર્મનીમાં ૧૩થી ૧૯ વર્ષના ૧૨,૯૭૦ કુમારોના કરેલા સર્વેક્ષણમાં પણ જણાયું કે સામાન્ય કોન્ડોમનું માપ ઘણું મોટું હતું. ડ્યુરેક્સ જેવા અન્ય ઉત્પાદકો પન નાના કોન્ડોમ બનાવે છે તેઓ ડ્યુરેક્સ લવ ના નામે તે વેચે છે. === અન્ય === બળાત્કાર રોધી કોન્ડોમ મહિલાઓ દ્વારા વપ્રાતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ ની રચના એવી હોય છે કે તેઓ અત્યારીને પીડા ઉત્પન્ન કરાવે છે જેથી કદાચ પીડિત વ્યક્તિને છટકવાનો સમય મળે. <ref>{{cite web |title=Rape-aXe: Questions and answers |publisher=Rape-aXe |year=2006 |url=http://www.antirape.co.za/questions.htm |access-date=2009-08-13 |archive-date=2009-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503104839/http://www.antirape.co.za/questions.htm |url-status=dead }}</ref> સંગ્રાહક કોન્ડોમ એ પ્રજનન સંબંધી તપાસના વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરવા માટે વપરાય છે. આ કોન્ડોમની રચના વીર્યનું આયુષ્ય લંબાવે તેવી રીતે કરેલી હોય છે. આનંદ પ્રમોદ માટે પ ન અમુક કોન્ડોમ જેવા સાધનો આવે છે જો કે તેઓ ગર્ભ ધારણ કે સંક્રામક રોગ સામે કોઈ રક્ષણ આપતા નથી. <ref name="planned parenthood"/> == સ્ત્રી કોન્ડોમ == [[File:Préservatif féminin.jpg|thumb|right| સ્રી કોન્ડોમ]] {{main|Female condom}} મણસો દ્વારા વપરાતા કોન્ડોમ લિંગ પર જડબેસલાક બેસી હાય છે જેઠી તે વીર્યને બહાર નીકળી જતા રોકી શકે. આનાથી વિપરીત સ્ત્રી કોન્ડોમમાં મોટી કડક કડીએ હોય છે જેથી તે શરીરના છીદ્રમાં અંદર ન ચાલ્યો જાય. શરુઆતમાં બનેલ સ્ત્રી કોન્ડોમ પોલીયુરેથીનમાંથેએ બનેલા હતાં પન નવા સમ્સ્કરણો નાઈટ્રાઈલ રબ્બર માંથી બનાવવામાં આવે છે. મેડતેક નામની કંપની લેટેક્સમાંથી સ્ત્રી કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/female-condom.htm|title=The Female Condom|publisher=AVERT|access-date=2009-03-26}}</ref> == અસરકારકતા == === ગર્ભધારણ રોકવામાં === {{see also|Comparison of birth control methods#Effectiveness of various methods|l1=Comparison of birth control methods: Effectiveness of various methods}} ગર્ભધારણ રોકવામાં કોન્ડોમની અસરકારકતઅ બે પદ્ધતિઓ દ્વારા માપવામાં આવે છે. "ચોકસાઈ ભર્યો વપરાશ" અને "સામાન્ય વપરાશ". છોકસાઈ ભર્યા વપ્રાઅશમાં માત્ર તેવા જ વ્યક્તિઓને ગણવામાં આવે છે જેઓ વિધી પૂર્વક , ચોકસાઈ થી અને સતત કોન્ડોમ વાપરતા હોય. સામાન્ય કે ચીલાચાલુ વપરાશ પદ્ધતિમાં સર્વ કોન્ડોમ વપરાશ કર્તાને શામિલ કરવામાં આવે છે. આમાં કોન્ડોમને ખોટી પદ્ધતિથી વાપરનારા અને નિયમિત ન વાપરનાર લોકો પણ શામિલ હોય છે. આની ગણતરી પ્રથમ વર્ષ ના વપરાશની જ કરાય છે. <ref name="hatcher">{{cite book |first=RA |last=Hatcher |coauthors=Trussel, J; Nelson, AL; et al. |year=2007 |title=Contraceptive Technology |edition=19th |publisher=Ardent Media |location=New York |isbn=1-59708-001-2 |url=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531095926/http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |archive-date=2008-05-31 |url-status=dead }}</ref> Most commonly the [[Pearl Index]] is used to calculate effectiveness rates, but some studies use [[decrement table]]s.<ref name="kippley">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Kippley, Sheila | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | isbn=0-926412-13-2}}</ref>{{Rp|141}} અભ્યાસ હેઠળના વસતિ અનુસાર "સામાન્ય વપરાશ"માં કોન્ડોમની અસરકારતા કે ગર્ભધારણ રોકવાની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષે ૧૦-૧૮% જેટલો હોય છે. <!-- --><ref name="Kippley1996">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Sheila Kippley | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | page=146 | isbn=0-926412-13-2}}, which cites: :{{cite journal |last=Guttmacher Institute |title=Choice of Contraceptives | journal = The Medical Letter on Drugs and Therapeutics | volume = 34 |pages=111–114 |year=1992|pmid=1448019 |issue=885 }}</ref> "ચોકસાઈ ભર્યા વપરાશ" કરતાં કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષ્હે ૨% જેટલો હોય છે. <ref name="hatcher" /> વધુ પડતી સફળતા માટે કોન્ડોમ સાથે અન્ય ગર્ભ રોધકો જેમજે વીર્ય નાશક આદિનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. <ref name="simultaneous">{{cite journal |author=Kestelman, P; Trussell, J |title=Efficacy of the simultaneous use of condoms and spermicides | journal = Fam Plann Perspect | volume = 23 | issue = 5 |pages=226–7, 232 |year=1991| pmid = 1743276 | doi = 10.2307/2135759 |jstor=2135759}}</ref> === ગુપ્ત રોગના પ્રસાર રોકવા === [[File:Condom on Obelisk, Buenos Aires.jpg|thumb|right|200px| આર્જેન્ટિનાના બ્યુએસ નોસ એરિસ નામન શહેરમાં આવેલો મહાકાય કોન્ડોમની પ્રતિકૃતિ, જે ૨૦૦૫ના વિશ્વ એઈડ્સ દિવસની ઉજવણી માટે જન જાગૃતિમાટે ઉભો કરાયોઇ હતો.]] {{see also|Safe sex}} [[ગુપ્ત રોગો]]નો ચેપન લાગે કે તેનો ફેલાવો ન થાય માટે કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો બંનેમાં ચેપલાગવાની શક્યામાં ઘટાડો કરે છે. કોન્ડોમ ભલે સંપૂર્ણ પણે અસરકારક ન હોય પણ તે એઈડ્સ, લૈંગિક હર્પિસ, સર્વીકલ કેન્સર, લૈગિક મસા (કે વૉર્ટ),સિફીલીસ, કેલ્મિડિયા, ગોનોરિયા આદિ રોગોનો ચેપ અટકાવવામાં મદદ કરે છે. <ref name="planned parenthood">{{cite web |title=Condom |publisher=Planned Parenthood |year=2008 |url=http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820174700/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |url-status=dead }}</ref> આઈયુડી જેવી અસરકારક ગર્ભ નિરોધક પદ્ધતિ સાથે પણ ગુપ્ત રોગ સંક્ર્મણની સંનભાવના ઘટાડવા કોન્ડૉમ વાપરવાની ભલામણ કરાય છે. <ref name=DualProtection>{{cite journal|author=Cates, W., Steiner, M. J.|year=2002|title=Dual Protection Against Unintended Pregnancy and Sexually Transmitted Infections: What Is the Best Contraceptive Approach?|journal=Sexually Transmitted Diseases|volume=29|issue=3|pages=168–174|url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/2002/03000/Dual_Protection_Against_Unintended_Pregnancy_and.7.aspx|doi=10.1097/00007435-200203000-00007|pmid=11875378}}</ref> ૨૦૦૦ની સાલમાં નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ હેલ્થ ના રિપોર્ટ અનુસાર ચોકસાઈ પૂર્વક કરેલ કોન્ડોમનો ઉપયોઅ એચ. આઈ . વી કે એઈડ્સનું સંક્રમણ લાગવની શક્યતા ૮૫% જેટલી ઘટાડી દે છે. સન ૨૦૦૦ના એન આઈ એચના એક અભ્યાસ અનુસાર લેટેક્સ કોન્ડોમના ચોકસાઈ પૂર્વકના વપરાશથી એચ.આઈ.વી /એઈડ્સ સંક્ર્મણની શક્યતા ૮૫% સુધી ઘટી જાય છે. <!-- --><ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |format=PDF |access-date=2010-09-22 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009022150/http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૭માં ટેક્સાસ વિશ્વવિદ્યાલય દ્વારા પ્રસિદ્ધ એક અભ્યાસમાં <ref>{{cite journal|doi=10.1002/14651858.CD003255|author=Cayley, W.E. & Davis-Beaty, K.|year=2007|title=Effectiveness of Condoms in Reducing Heterosexual Transmission of HIV (Review)|publisher=John Wiley & Sons, Ltd.|url=http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|editor1-last=Weller|editor1-first=Susan C|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2008-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629100457/http://mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|url-status=dead}}</ref> અને વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન<ref>{{cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research (WHO/RHR) & Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health/Center for Communication Programs (CCP), INFO Project|year=2007|title=Family Planning: A Global Handbook for Providers|publisher=INFO Project at the Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health|url=http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|page=200|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827081805/http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|url-status=dead}}</ref> એ પણ જણાવ્યું કે કોન્ડોમના વપરાશથ્ઐ અઈડ્સ સાંક્ર્મણની શક્યતા ૮૦-૯૫% સુધીએ ઘટી જાય છે. એન. આઈ. એચ. એ. તેના સન ૨૦૦૦ના અહેવાલમાં જણાવ્યું કે કોન્ડોમનો વપરાશ પુરુષોમાં ગોનોરિયાના સંક્રમણની શક્યતાને ઘણી હદે ઘટાડી દે છે. <ref name="workshop"/> ૨૦૦૬ના એક અભ્યાસમાં જણયું છે કે કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓને લાગતા માનવ પોપીલોમા વિષાણુના ચેપની શક્યતા ૭૦% ઘટાડી દે છે. <ref>{{cite journal |author=Winer, R; Hughes, J; Feng, Q; O'Reilly, S; Kiviat, N; Holmes, K; Koutsky, L |title=Condom use and the risk of genital human papillomavirus infection in young women |doi=10.1056/NEJMoa053284 |journal=N Engl J Med |volume=354 |issue=25 |pages=2645–54 |year=2006 |pmid=16790697 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |access-date=2007-04-07 |archive-date=2007-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421144623/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |url-status=dead }}</ref> તે વર્ષ્હે થયેલા એક અન્ય અભ્યાસમાં જણાયું કે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા જાતીય હર્પીસના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Wald |first=Anna |title=The Relationship between Condom Use and Herpes Simplex Virus Acquisition| journal = Annals of Internal Medicine| volume = 143|pages=707–713|year=2005 |pmid=16287791 | url=http://www.annals.org/cgi/content/full/143/10/707 |access-date=2007-04-07 |last2=Langenberg |first2=AG |last3=Krantz |first3=E |last4=Douglas Jr |first4=JM |last5=Handsfield |first5=HH |last6=Dicarlo |first6=RP |last7=Adimora |first7=AA |last8=Izu |first8=AE |last9=Morrow |first9=RA |issue=10}}</ref> કોન્ડોમ ભલે યૌન અંગોને સંક્ર્મણ સામે ઘતા થતા રોકે છે પણ અમુક રોગોના સંક્રમણને તેઓ રોકી શકતાં નથી. રોગ દ્વારા સંક્રમિત ભાગો ને કોન્ડોમ દ્વારા ઢાંકી શકાતા નથી આવા સમયે સીધા સંપર્કમાં આવતાં રોગ ફેલાવાની શક્યતા વધી જાય છે.<ref>{{cite web |last=Villhauer |first=Tanya |title=Condoms Preventing HPV? |publisher=University of Iowa Student Health Service/Health Iowa |date=2005-05-20 |url=http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |access-date=2009-07-26 |archive-date=2010-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100314084306/http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |url-status=dead }}</ref> ગુપ્ત રોગોના સંક્ર્મણ પ્રત્યે કોન્ડોમની અસરકારકતા સામે સૌથી અસંગત મુદ્દો છે તેનો અનિયમિત વપરાશ. .<ref name="badnews" /> કોન્ડોમનો વપરાશ સંભવિત પૂર્વ કેસરકારક સવીકલ બદલાવના ઈલાજમાં મદદ કરે છે. માનવ પેપીલોમા વિષાણુ નું સંક્રમણ (પહેલા થઈ ચૂક્યું હોય તો પણ) પૂર્વ કેંસરકારક બદલવોની શક્યતા અને જોખમને વધારી દે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ આ બદલાવોને પ્રતિક્રમિત કરવામાં મદદ કરે છે.<ref name="Hogewoning2003">{{cite journal |last1=Hogewoning |first1=Cornelis J |last2=Bleeker |first2=MC |last3=van den Bruler |first3=AJ |last4=Voorhorst |first4=Feja J |last5=Snijders |first5=Peter JF |last6=Berkhof |first6=Johannes |last7=Westenend |first7=Pieter J |last8=Meijer |first8=Chris JLM |title=Condom use Promotes the Regression of Cervical Intraepithelial Neoplasia and Clearance of HPV: Randomized Clinical Trial | journal = International Journal of Cancer | volume = 107 |pages=811–816 |year=2003| pmid = 14566832 | doi = 10.1002/ijc.11474 |issue= 5}}</ref> આ સિવાય યુ.કેના સંશિધન કર્તાએ ધોધ્યું છે કે વીર્યમાં કે ધાતુમાં રહેલ અમુક જીવરસાયણો (હોર્મોન) વિહરમાન સર્વીકલ કેન્સરને વકરે છે. સંભોગ દરમ્યાન કોન્ડોમનો વપરાશ આ શક્યત ઘટાડે છે. <ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Semen can worsen cervical cancer | date= | publisher=[[Medical Research Council (UK)]] | url=http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | work= | pages= | access-date=2007-12-02 | language= | archive-date=2008-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080804173650/http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | url-status=dead }}</ref> === નિષ્ફળ જવાના કારણો === [[વીર્ય સ્ખલન]] પછી કોન્ડોમ લિંગ પરથી સરકી જઈ શકે છે,<ref>{{cite journal |author=Sparrow, M; Lavill, K |title=Breakage and slippage of condoms in family planning clients |journal=Contraception |volume=50 |issue=2 |pages=117–29 |year=1994 |pmid=7956211 |doi=10.1016/0010-7824(94)90048-5}}</ref> અયોગ્ય રીતે વાપરતા ફાટી (કદાચ પાકીટ ફોડતા પણ) જઈ શકે છે, અથવા લેટેક્સના ક્ષીણ થવાથી ( અંતિમ તારીખ પછી કે તૈલી પદાર્થો સાથે વપરાય તો) તે તૂટી ફાટી શકે છે. આનો તૂટવાનો દર ૦.૪% થી૨.૩% જ્ટ્આલો અને સરકી જવાનો દર ૦૬% થી ૧.૩% જેટલો છે. <ref name="workshop" /> કોન્ડોમ તૂટી કે સરકી ન જાય તો પણ રહી ગયેલા શુક્રાણુઓ પ્રતિ ૧-૨% સ્ત્રીઓ સંવેદન શીલ રહે છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Effectiveness of the male latex condom: combined results for three popular condom brands used as controls in randomized clinical trials |journal=Contraception |volume=70 |issue=5 |pages=407–13 |year=2004 |pmid=15504381 |doi=10.1016/j.contraception.2004.05.008}}</ref><ref name="pinhole">{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Nelson, A; Wraxall, B; Clark, V |title=Evaluation of prostate-specific antigen as a quantifiable indicator of condom failure in clinical trials |journal=Contraception |volume=60 |issue=5 |pages=289–98 |year=1999 |pmid=10717781 |doi=10.1016/S0010-7824(99)00098-0}}</ref> "ડબલ બેગીંગ," એક સાથે ઉપરા ઉપરી બે ક્ન્ડોમ વાપ્રતાં પણ નિષ્ફળતા ની શક્યતા વધી જાય છે. <ref>{{cite web |title=Does using two condoms provide more protection than using just one condom? |work=Condoms and Dental Dams |publisher=New York University Student Health Center |url=http://www.nyu.edu/shc/promotion/condoms.dental.dams.html |access-date=2008-06-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Are two condoms better than one? |work=[[Go Ask Alice!]] |publisher=Columbia University |date=2005-01-21 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |access-date=2008-06-30 |archive-date=2008-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719202835/http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સ્તરે થતી કોન્ડોમની નિષ્ફળતા વિવિધ સ્તરે વીર્ય સામનાનું જોખમ ધરાવે છે. જો કોન્ડોમ પહેરતી વખતેજ નિષ્ફળ નીવડે તો સંભોગ પહેલાં બીજું કોન્ડોમ વાપરી શકાય છે. આવી નિષ્ફળતા વપરાશકર્તા માટૅ કોઈ જોખમ ઊભું કરતી નથી. <ref>{{cite journal |author=Richters, J; Donovan, B; Gerofi, J |title=How often do condoms break or slip off in use? |journal=Int J STD AIDS |volume=4 |issue=2 |pages=90–4 |year= 1993|pmid=8476971}}</ref> કોન્ડોમ ફટવાથી વીર્ય સંપર્કનું જોખમ બિન કોન્ડોમ સંભોગ ની સરખાણી અડધું હોય છે અને કોન્ડોમના સરકવાથેએ આ જોખમ પાંચમા ભાગ જેટલું હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Use of prostate-specific antigen (PSA) to measure semen exposure resulting from male condom failures: implications for contraceptive efficacy and the prevention of sexually transmitted disease |journal=Contraception |volume=67 |issue=2 |pages=139–50 |year=2003 |pmid=12586324 |doi=10.1016/S0010-7824(02)00478-X}}</ref> પ્રમાણભૂત માપ ધરાવતા કોન્ડોમ લગભગ દરેક લિંગ પર બેસી શકે છે કો કે આરામ અને સરકી જવાની શક્યતનો સ્તર બદલાય છે. ઘણા કોન્દોમ ઉત્પાદકો "સ્નગ" (સાંકડા) કે "મેગ્નમ" (પહોળા) કોન્ડોમ પણ બનાવે છે. અમુક ઉત્પાદકો ખાસ વપરાશકર્તાની જરૂરીયત મુજબના માપના કોન્ડોમ બનાવે છે. તેમનો દાવો છે કે તે વધુ આરામ/સંવેદના આપે છે અને વધુ ભરોસાપાત્ર હોય છે. <ref name="cbstheyfit" /><ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=Next big thing, why condom size matters |access-date=2008-11-11 |publisher=Menstruation.com |date=2007-10-11 |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theyfit.ch/launch/ |title=TheyFit: World's First Sized to Fit Condoms |access-date=2008-11-11 |archive-date=2008-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023203354/http://www.theyfit.ch/launch/ |url-status=dead }}</ref>અમુક અભ્યાસ જણાવે છે કે લિંગના મોટા કદ અને કોન્ડોમના નાના કદને પરિણામે કોન્ડોમ તૂટવાની શક્યતા વધે છે અને સરકવાની શક્યતા ઘટે છે. તેજ પ્રમાણે નાના લિંગના કદ અને મોટા કોન્ડોમના કદ ને લીધે તૂટવાની શક્યતા ઘટે છે પણ સરકી જવાની શક્યતા વધે છે. જો કે અન્ય સઅભાસ આવા કોઈ તારણો પર આવ્યાં નથી. <ref name="fhi3" /> કોન્ડોમની જાડાઈ સાથે તેના તૂત્આવાનો કોઈ સંબંધ જણાયો નથી. પાતળા કોન્ડોમ પણ તેટલાજ અસરકારક અને ટકાઉ જણયા છે. <ref>{{cite journal|author=Golombok, S., Harding, R. & Sheldon, J.|title=An evaluation of a thicker versus a standard condom with gay men | journal=AIDS | volume=15|pages=245–250|year=2001|url=http://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/An_evaluation_of_a_thicker_versus_a_standard.15.aspx|doi=10.1097/00002030-200101260-00015|pmid=11216934|issue=2 }}</ref> તેમ છતાં કોન્ડોમ નિર્માતાને વધુ જાડાં કે વધુ પાતળા કોન્ડોમ ન બનાવવાની સલાહ અપાય છે કેમકે તે બંને તેટલા અસરકારક નથી જણાયા. <ref>{{cite book|author=World Health Organization, Department of Reproductive Health and Research|title=The male latex condom: specification and guidelines for condom procurement 2003|year=2004|url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090726015549/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-date=2009-07-26|access-date=2011-12-04|url-status=live}}</ref> અમુક લોખકો લોકોને વધુ સંવેદના, આરામ અને ટકાઉ પણામાટૅ પાતળા કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપે છે,<ref>{{cite book|author=Corina, H.|year=2007|title=S.E.X.: The All-You-Need-To-Know Progressive Sexuality Guide to Get You Through High School and College|publisher=Marlowe and Company|location=New York|pages=207–210|isbn=978-1-60094-010-1}}</ref> પણ અન્ય લેખઓ ચેતવણી આપે છે કે કે પાતળા કોન્ડોમ ને ટોતવા કે ફાટવા ઓછું બળ જોઈએ છે. <ref>{{cite journal|author=World Health Organization and The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|title=The male latex condom|url=http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|format=PDF|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325173328/http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|url-status=dead}}</ref> કોન્ડોમ વપરાશના અનુભવી લોકો કરતાં પ્રથમ વખત વાપરનારામાં કોન્ડોમ ફાટ્આવા કે સરકી જવાની શક્યતા વધુ હોય છે. એમ પણ જણાયુણં છે કે એક કે વધુ ટૂત્આવા કે સરકવાનો અનુભવ કરનાર વ્યક્તિને આવા બીજો પણ અનુભવ થતો હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Valappil T, Kelaghan J, Macaluso M, Artz L, Austin H, Fleenor M, Robey L, Hook E |title=Female condom and male condom failure among women at high risk of sexually transmitted diseases | journal = Sex Transm Dis | volume = 32 | issue = 1 |pages=35–43 |year=2005 | pmid = 15614119 | doi = 10.1097/01.olq.0000148295.60514.0b}}<br />{{cite journal |author=Steiner M, Piedrahita C, Glover L, Joanis C |title=Can condom users likely to experience condom failure be identified? | journal = Fam Plann Perspect | volume = 25 | issue = 5 |pages=220–3, 226 |year=1993| pmid = 8262171 | doi = 10.2307/2136075 |jstor=2136075}}</ref> પોપ્યુલેશન રિપોર્ટ નામના લેખમાં જણાવયું છે કે કોન્ડોમ વપરાશની તાલિમ આપતાં તેના ફાટ્આવા કે સરકવાથી થતી નિષ્ફળતા ઓછી કરી શકાય છે. <ref>{{cite journal |last1=Liskin |first1=Laurie |last2=Wharton |first2=Chris |last3=Blackburn |first3=Richard |title=Condoms – Now More than Ever |journal=Population Reports |volume=H |issue=8 |month=September |year=1991 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |access-date=2007-02-13 |archive-date=2007-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116014408/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |url-status=dead }}</ref>ફેમીલી હેલ્થ ઈંટરનેશનલ સંસ્થા ના પ્રકાશનો પણ એવો મત દર્શાવે છે કે તાલિમ દ્વારા ફાટવાનો કે સરકી જવાની શક્યતા ઘટી જાય છે. આસિવાય પણ ફાટવાની અને સરકવાની નિષ્ળતા રોકવા માટે વધુ સંશોધન અપ્ર તેમણે જોર મૂક્યું હતું.<ref name="fhi3" /> જ્યારે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ગર્ભધારણના નિયંત્રણ માટે કરવામાં આવે છે ત્યારે તેનો ઉપયોગ ન કરતાં ગર્ભ રહેવાની શક્યતા વધી જાય છે. વપરાશ કારો કદાચ બહારગામ ગયાં હોય અને તેમને પાસે કોન્ડોમ ન હોય અથવા કદાચ વધુ સંવેદના માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ટાળી " જોખમ" વહોરવાનું વિચારે. આવા પ્રકારનું વર્તન કોન્ડોમ સામન્ય ને ચીલાચાલુ વપરાશની નિષ્ફળતા માટે જવાબદાર હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Steiner, M; Cates, W; Warner, L |title=The real problem with male condoms is nonuse | journal = Sex Transm Dis | volume = 26 | issue = 8 |pages=459–62 |year=1999 | pmid = 10494937 | doi = 10.1097/00007435-199909000-00007}}</ref> કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનું એક બીજું મુખ્ય કરણ હોય છે કોન્ડોમ સાથે જાણે કરીને કરાતી છેડતી. તેનો એક ઉદ્દેશ્ય સાથીની ઈચ્છા વિરુદ્ધ બાળક પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા હોઈ શકે છે. <ref>{{cite web |title=Childfree And The Media |publisher=Childfree Resource Network |year=2000 |url=http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |access-date=2007-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030404193507/http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |archive-date=2003-04-04 |url-status=live }}</ref> નાઈજીરીયાના અમુક દેહ વિક્રય કરનારાઓએ કહ્યું હતું કે તેમના ગ્રાહકો કોન્ડોમ પહેરવાને તેમની ઈચ્છા ન હોવાથી કોન્ડોમ સાથે છેડતી કરતાં રહેતાં. <ref>{{cite journal |author=Beckerleg, Susan; Gerofi, John |title=Investigation of Condom Quality: Contraceptive Social Marketing Programme, Nigeria |publisher=Centre for Sexual & Reproductive Health |year=1999 |month=October |url=http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |format=PDF |access-date=2007-04-08 |pages=6, 32 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614112129/http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |url-status=dead }}</ref> કોન્ડોમના ટોટી પરના છેડા પર સોય દ્વારા કાણાં અક્રતા કોન્ડોમની અસરકારકતઅં અત્યંત ઓછી થઈ જતી હોય છે.<ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}}<ref name="pinhole" /> == ફેલાવો == કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર વિવિધ દેશો પ્રમાણે બદલાય છે. ગર્ભનિરોધકોના મોટા ભાગના સર્વેક્ષણો પરિણિત કે અનૌપચારિક સંબંધો ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં જ કરવામાં આઅવ્યાં છે. જાપાનમાં જોન્ડોમ વપરાશનો દર વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે. આ દેશમાં ૮૦% ગર્ભનિરોધ માટે પરિણિત સ્ત્રીઓ કોન્ડોમનો આશરો લે છે. સરેરાશ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમ એ પ્રચલિત ગર્ભનિરોધનું સાધન છે. ૨૮ પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ પર આધાર રાખે છે. મધ્યમ કે અલ્પ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમનો વપરાશ ઓછો પ્રચલિત છે ત્યાં ૬-૮% જેટલા પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ વાપરે છે.<!-- --><ref name="factsheet">{{cite journal |title=Family Planning Worldwide: 2008 Data Sheet |publisher=Population Reference Bureau |year=2008 |url=http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |format=PDF |access-date=2008-06-27 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911033118/http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |url-status=dead }} Data from surveys 1997–2007.</ref><!-- Note: percent of married contraceptive users using condoms calculated by dividing % of married women using condoms by percent of married women using any method of contraception --> જાતીય રોગ સંક્રમણના અપ્રસાર માટે કોન્ડોમનો વપરાશ પન વધઘટ થાય છે. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સના એક સર્વેક્ષણ અનુસાર ૩૫ % સમલિંગકામી અર્થાત્ત ગે પુરુષોએ બે કોન્ડોમ (ડબલ બેગીંગ) વાપર્યા હતાં.<ref>{{cite journal |author=Wolitski, RJ; Halkitis, PN; Parsons, JT; Gómez, CA |title=Awareness and use of untested barrier methods by HIV-seropositive gay and bisexual men |journal=AIDS Educ Prev |volume=13 |issue=4 |pages=291–301 |year=2001 |month=August |pmid=11565589 |doi= 10.1521/aeap.13.4.291.21430|url=}}</ref> While intended to provide extra protection, double bagging actually [[#Causes of failure|increases the risk of condom failure]]. == વપરાશ == પુરુષોના કોન્ડોમ પ્રાયઃ જળપોશના કાગળમાં સીલ બંધ કરેલા હોય છે. તેમને વાળીને બંધ કરાય છે. કોન્ડોમને તેની ટોટીને પકડીને લિંગની ટોચે ગોઠવીને તેના વળણને પાછળ તરફ ખોલીને ઉત્તેજીત લિંગ પર પહેરી શકાય છે. કોન્ડોમ પહેરતી વખતે એ વાતનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે ટોટીનો ભાગ મુક્ત રાકહ્વામામ્ આવે જેમાં ઉત્સર્જિત વીર્યને ગ્રહણ કરી શકાય. તે જગ્યા નહોય તો કોન્ડોમના ખુલ્લા છેડેથી બહાર નીકળી આવવાની શક્યતા રહે છે. વપરાશ પછી કોન્ડોમને કાગળીયામાં વાળીને કે તેની ગાંઠવાળીને નિષ્કાશીત કરાય તે ઈચ્છનીય છે. <ref name="AliceDisposal" /> અમુક યુગલોને લાગે છે કે કોન્ડોમ પહેરવાની પળોજણને લીધે સંભોગમાં બાધા પડે છે. જ્યારે અમુક યુગલો કોન્ડોમ પહેરવાની વિધીને તેમની સંભોગ પૂર્વ ક્રીડા (ફોર પ્લે) નો જ એક ભાગ બનાવી તેનો આનંદ લે છે. અમુક પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમના અવરોધને કારણે તેમના સંભોગ સંવેદનાને મંદ કરી દે છે. આ મંદ સંવેદનાના ફાયદા પણ થાય છે જેમકે લાંબા સમયની ઉત્તેજના અને લંબાયેલ વીર્ય સ્ખલન; અને તેના ગેરફાયદા પણ છે જેમકે મૈથુનિક ઉત્તેજનામાં તીવ્રતામાં કમી. <ref name="planned parenthood" /> કોન્ડોમ વપરાહના સમ્ર્થકો કોન્ડોમના અન્ય ફાયદાઓ પણ જણાવે છે જેમકે સસ્તા, વાપરવામાં સરળ અને ઘણી ઓછી આડાસરો <ref name="planned parenthood" /><ref name="fwhc">{{cite web |title=Male Condom |publisher=Feminist Women's Health Center |date=October 18, 2007 |url=http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2007-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071121011004/http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |url-status=dead }}</ref> === જાતીય શિક્ષણ કોન્ડોમનું સ્થાન === જાતીય શિક્ષણ અભિયાનમાં પ્રાયઃ કોન્ડોમને શામિલ કરવામાં આવે છે કારણ કે તેને ચોકસાઈ પૂર્વક વાપરતાં તેઓ ગર્ભ નિરોધક સાથે જાતીય રોગ કે ગુપ્ત રોગોના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે. અમેરિકન સાયકોલોજીકલ સેસિશિએશનએ તેના તાજેતરના લેખમાં કોન્ડોમની માહિતી જાતીય શિક્ષણમાં ઉમેરવાનું સમર્થન કર્યું છે. તેમણે કહ્યું છે કે," જાતીય શિક્ષણના સંપૂર્ણ આયોજનો કોન્ડોમના ઉચોત વપરાશ વિષે ચર્ચા જરૂર કરે છે. " અને "જાતીય રીતે સક્રિય વર્ગોમાં કોન્ડોમ વપારાશનો પ્રચાર કરે છે"<!-- --><ref>{{cite press release |title=Based on the research, comprehensive sex education is more effective at stopping the spread of HIV infection, says APA committee |publisher=American Psychological Association|date=February 23, 2005 |url=http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |access-date=2006-08-11 }}</ref> યુ.એસ.એ માં અમુક જાઅહેર શાળાઓમાં કોન્ડોમના ઉપયોગ વિષેના શિક્ષણ સામે અમુક ધાર્મિક સંગઠનોએ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Rector, Robert E; Pardue, Melissa G; Martin, Shannan |title=What Do Parents Want Taught in Sex Education Programs? |publisher=The Heritage Foundation |date=January 28, 2004 |url=http://www.heritage.org/Research/Welfare/bg1722.cfm |access-date=2006-08-11 |journal= |archive-date=2006-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060810093145/http://www.heritage.org/research/welfare/bg1722.cfm |url-status=dead }}</ref> પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થા જે પરિવાર નિયોજન અને જાતીય શિક્ષણનું સમર્થન કરે છે તેઓ જણાવે છે કે કોઈ પણ સર્વેક્ષણોમાં જાતીય શિક્ષણમાં બ્રહ્મચાર્યનું પાલન કરવા પર જોર મુકતા નથી માત્ર સંભોગમાં મોડેથી જોડાવું તેવું સૂચવે છે. ૭૬% અમેરિકી માતા-પિતાઓ તેમના બાળકોને કોન્ડોમ ના ઉપયોગ સહિતનું સંપૂર્ણ જાતીય શિક્ષણ મળે એવી ઈચ્છા રાખે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=New Study Supports Comprehensive Sex Ed Programs |publisher=Planned Parenthood of Northeast Ohio |date=2007-07-07 |url=http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |access-date=2009-07-26 |archive-date=2009-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018172315/http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |url-status=dead }}</ref> === વંધત્વ ઈલાજ === <!-- [[Conception device]] links to anchor Infertility treatment --> વીર્ય કે ધાતુની ચકાસણી અને કૃત્રીમ વીર્ય સેચન (રોપણ) આદિ વંધત્વના ઈલાજનો એક ભાગ હોય છે. આ ઈલાજમાં વીર્યના નમૂના લેવાની જરૂર પડે છે. આ નમૂના પ્રાયઃ [[હસ્તમૈથુન]] દ્વારા મેળવવામાં આવે છે. આ સિવાય પણ કલેક્શન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતા અમુક ખાસ પ્રકારના કોન્ડોમ વાપરતાં સંભોગ સમયે પણ નમૂનો એકત્રીત કરી શકય છે. કલેક્શન કોન્ડોમ સિલિકોન કે પોલીયુરેથીનમાંથી બનાવવામાં આવે છે કેમકે લેટેક્સ વીર્ય માટે નુકશાન કારક હોય છે. ઘણા લોકો હસ્તમૈથુન કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ પસંદ કરે છે અને અમુક ધર્મોમાં હસ્ત મૈથુન પ્રત્યે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોવાથી પણ કલેશન કોન્ડોમ પસંદ કરાય છે. એમ પણ જણાયું છે કે હસ્તમૈથુન દ્વારા મેળવેલા કોન્ડોમ કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ માં જમા થયેલા વીર્યમાં શુક્રાણુઓની સંખ્યા વધુ હોય છે, તેમની સક્રીયતા વધુ હોય છે, અને બળવાન શુક્રાણુનું પ્રમાણ પણ વધુ હોય છે. આ બધા કારણોને લીધે વીર્ય પરીક્ષણમાં તે વધુ ચોક્કસ પરિણામ આપે છે અને કૃત્રીમ ગર્ભાધાનની પદ્ધતિઓમાં પણ ગર્ભ ધારણની શક્યતાઓ વધારી દે છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Sofikitis NV, Miyagawa I |title=Endocrinological, biophysical, and biochemical parameters of semen collected via masturbation versus sexual intercourse |journal=J. Androl. |volume=14 |issue=5 |pages=366–73 |year=1993 |pmid=8288490 |url=http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |access-date=2009-07-26 |format=PDF |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116040622/http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |url-status=dead }} :{{cite journal |author=Zavos PM |title=Seminal parameters of ejaculates collected from oligospermic and normospermic patients via masturbation and at intercourse with the use of a Silastic seminal fluid collection device |journal=Fertil. Steril. |volume=44 |issue=4 |pages=517–20 |year=1985 |month=October |pmid=4054324}}</ref> ચુસ્ત કેથોલીક ધર્મ જે ગર્ભનિરોધકોનો પ્રખર વિરોધી છે તેને માનનારા લોકો કલેક્શન કોન્ડોમમાં કાણા પાડીને વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરે છે. <ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}} વંધત્વના ઈલાજમાં , કલેક્શન કોન્ડોમનો ઉપયોગ સંભોગ દરમ્યાન ઉત્સર્જિત વીર્યના નમૂનાને લેવા માટૅ વપરાઅય છે. જેમાં સ્ત્રીના સાથી દ્વારા ઉત્સર્જીત વીર્ય લેવાય છે. વીર્ય દાતાઓ પણ હસ્ત મૈથુન દ્વારા કે સંભોગ દ્વારા કલેક્શન કોન્ડોમમાં જમા થયેલા વીર્યને ખાસ શીશીમાં નાખી સંગ્રહે શકે છે. આ રીતે દાતા દ્વારા મળેલા વીર્યને જરૂરીયાત મંદ સ્ત્રીને દાન કરી કૃત્રીમ વીર્ય સેચન કરાય છે. અને તે સ્ત્રીના સાથીના વીર્ય મળે તો ફર્ટીલીટી પ્રયોગશાળામાં વધુ પ્રક્રીયા કરવા મોકલાય છે. જોકે સ્થળાંતર દરમ્યાન લાગેલા સમયમાં વીર્યની ફળદ્રુપતા ઓછી કરે છે. જ્યારે વીર્ય વીર્ય બેંક કે ફર્ટીલીટી ક્લિનીકમાં મેઆળ્વાય છે ત્યારે કલેક્શન કોન્ડોમની જરૂર રહેતી નથી. અમુક સ્ત્રીઓમાં વીર્ય વિરોધી પ્રતિદ્રવ્યોનું પ્રમાણ અત્યંત વધુ હોય છે. આવા યુગલોને "કોન્ડોમ થેરેપી" ની સલાહ અપાય છે. એમ માનવામાં આવે છે કે સાથીના વીર્ય સાથેનો ઓછો સંપર્ક સ્ત્રીના શરીરમાં વીર્ય પ્રતિ રોધી દ્રવ્યના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરે છે અને કોન્ડોમ થેરેપીનો ઉપયોગ બણ્ધ કરતાં તેના ગર્ભાધાનની શક્યતા વધી જાય છે. જોકે કોન્ડોમ થેરેપી પહેલાં ગર્ભાધાન પાછળના ગર્ભધાનમઅં એટલી સફળ પૂરવાર થઈ નથી. <!-- --><ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1439-0272.1979.tb02229.x |author=Franken D, Slabber C |title=Experimental findings with spermantibodies: condom therapy (a case report) | journal = Andrologia | volume = 11 | issue = 6 |pages=413–6 |year=1979 | pmid = 532982}}<br /> {{cite journal |author=Greentree L |title=Antisperm antibodies in infertility: the role of condom therapy | journal = Fertil Steril | volume = 37 | issue = 3 |pages=451–2 |year=1982 | pmid = 7060795}}<br /> {{cite journal |author=Kremer J, Jager S, Kuiken J |title=Treatment of infertility caused by antisperm antibodies | journal = Int J Fertil | volume = 23 | issue = 4 |pages=270–6 |year=1978 | pmid = 33920}}</ref> === અન્ય ઉપયોગ === <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the use. --> કોન્ડોમ એ પાણીરોધી, લચકદાર, ટકાઉ અને મળી આવે તો પણ કોઈને શંકાનું કારણ ન બનતા હોવાથી તેનો ઉપયોગ વિવિધલક્ષી પાત્ર કે થેલી તરીકે વપરાય છે. બીજા વિશ્વ યૂદ્ધ દરમ્યાન કોન્ડોમના આવા વપરાશની શરૂઆત થઈ, જેમ કે: *લ્યુબ્રીકંટ કે ચીકણા દ્રવ્ય ધરાવતા કોન્ડોમને રાઈફલ બેરલ ને ધૂળ કણો આદિથી સૂરક્ષિત રાખવા માટે.<!-- --><ref name="dday">{{cite book |author=Ambrose, Stephen E |title=D-Day, June 6, 1944: the climactic battle of World War II |publisher=Simon & Schuster |location=New York |year=1994 |pages= |isbn=0-671-71359-0}}</ref> * ઓફીસ ઓફ સ્ટ્રેટેજીક સર્વિસેસએ આના અનેક વિધ ઉપાયો શોધ્યાં, જેમાં ઈંધણમાં ઉમેરાતા સાંદ્ર પદાર્થો સંગ્રહવા કે ગળા ગાંસો આપી મારી નાખવા વપરાતા તાર (ગેર્રોટ)ને સાચવવા, કે પોતે ફાટતી ફીલ્મ ડબ્બી , અને સુધારેલા સ્ફોટકો સંગ્રહવા માટે.<ref>OSS Product Catalog, 1944</ref> *નેવી સીલના લડવૈયાઓએ બે કોન્ડોમ ને નીઓપ્રીન સિમેંટ દ્વારા જોડી જલ સ્ફોટકો તૈયાર કર્યાં. — જેને કારણે "બમણી જળરોધી Dual સ્ફોટ પ્રણાલી ("WaterproofFiring Assemblies.") શબ્દ નો જન્મ થયો.<ref>Couch, D (2001). ''The Warrior Elite: The forging of SEAL Class 228''. ISBN 0-609-60710-3</ref> કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગો: * યોનિની અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તપાસ કરવા વપરાતા સળીયા પર આવરણ તરીકે.<ref>{{cite journal |author=Jimenez, R; Duff, P |title=Sheathing of the endovaginal ultrasound probe: is it adequate? |journal=Infect Dis Obstet Gynecol |volume=1 |issue=1 |pages=37–9 |year=1993 |pmid=18476204 |pmc=2364667 |doi=10.1155/S1064744993000092 |url=}}</ref> આવા સળીયાને કોન્ડોમ વળે આવરીત કરાતાં તે સળીયાને યોનિમાંથી વહેલા સ્ત્રવો કે લોહીથી ખરડાતા બચાવી શકાય છે અને તેની સફાઈ સરળ થઈ પડે છે. * અસ્તિત્વ માટેની કપરી પરીસ્થિતીમાં કોન્ડોમમાં પાણી સંગ્રહી શકાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |title=A broken photo probably of a condom carrying water |access-date=2011-12-04 |archive-date=2006-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060118055609/http://www.photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |url-status=dead }}</ref> * કોકેન, હેરોઈન કે અન્ય નશીલા પદાર્થોની સીમા પારે કે જેલની અંદર દાણચોરી માટે પણ કોન્ડોમનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. કોન્ડોમમાં આ વસ્તુઓ ભરી ગાંઠ વાળીને ગળે જવામાં આવે છે કે તેને ગુદામાં ઠોંસી દેવાય છે. આ વિધીઓ ઘણી ભયંકર અને જાનલેવા પણ સાબિત થઈ શકે છે. જો કોન્ડોમ ફાટી જાયતો આ નશીલા પદાર્થ સીધા રક્તમાં શોષાઈ જઈ અણધારી તકલીફો આપી શકે છે. <ref>"<cite>A 41-year-old man has been remanded in custody after being stopped on Saturday by customs officials at the Norwegian border at Svinesund. He had a kilo of cocaine in his stomach.</cite>" [http://www.thelocal.se/article.php?ID=2671&date=20051212 Smuggler hospitalized as cocaine condom bursts]</ref> * સોવિયેત યુનિયનના ગુલાગમાં કોન્ડોમમાં દારૂ ભરીને કેદીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવતો હતો. જ્યારે કોઈ કેદી બહાર કામ કરવા જતો ત્યારે ત્ કોન્ડોઅ ગળી જતો. જેના છેડે એક પાતળી રબ્બરની નળે એ જોડેલી હોતી. આ નળીનો એક છેડો દાંત વડે દાબી રખાતો. દાણચોર આ સિરિંજ મારફતે આ નળી અને કોન્ડોમમાં ત્રણ લિટર જેટલો દારુ ભરતો. આવો દારુ ભરેલા કોન્ડોમ શરીરમાં ભરી કેદી કારાવાસમાં લઈ જતો. ત્યાં તેને ઉલટો લટકવી મોંની નળી મારફતે તે દારુ કઢાવતાં. ૩ લિટર વોડકામાં પાણી ઉમેરી સાત લિટર સામાન્ય વોડકા બનાવવામાં આવતી. કોન્ડોમ ફાટતાં કેદી માટે જીવનું જોખમ હતું પણ તેને કારાવાસમાં એટલી સારી રકમ મળતી કે કેદીઓ જીવ જોખમમાં નાખવા તૈયાર થતાં. <ref>{{cite book |author=Applebaum, Anne |title=Gulag : A History |publisher=Anchor |location=Garden City, N.Y. |year=2004 |page=482 |isbn=1-4000-3409-4}}</ref> * ડગ્લસ એડમ્સ નામના શોધકરતઅ એ પોતાઅના પુસ્તક લાસ્ટ ચાન્સ ટુ સી માં એવું લખ્યું છે કે માઈક્રો ફોનને કોન્ડોમમાં નાખી તેઓ પાણીની અંદર જઈ નોંધ કાર્ય કરતાં. જ્યારે પાણી રોધી માઈક્રોફોન ન મળે ત્યારે બીબીસી પ્રાયઃ કોન્ડોમમાં માઈક્રોફોન ભરીને કાર્ય ચલાવતી. <ref name="adams">{{cite book |author=Carwardine, Mark; Adams, Douglas |title=Last chance to see |publisher=Harmony Books |location=New York |year=1991 |pages= |isbn=0-517-58215-5}}</ref> * માટીની તપાસની દરમ્યાન માટીને સૂકી રાખવા એંજીનીયરો કોન્ડોમનો ઉપયોગ કરતાં. <ref>{{cite news |last=Kestenbaum |first=David |title=A Failed Levee in New Orleans: Part Two |publisher=National Public Radio |date=May 19, 2006 |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5418811 |access-date=2006-09-09}}</ref> * કોન પેનીટ્રેશન ટેસ્ટમાં એંજીનીયરો ખોદનાર સ્ટીલ પ્રોબમાં સંવેદકોને કોન્ડોમમામ્ ભરીને મુકતાં જેથી તેને નુકશાન ન થાય. <ref>personal experience of L. Gow working on [[Chek Lap Kok]] airport platform/reclamation project 1992–94.</ref> * હોસ્પીટલેની બહાર ચેસ્ટ ડીકંપ્ર્શન કરવા માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ એક માર્ગી વાલ્વ બનાવવા થાય છે.<ref>{{cite web |title=Decompression of a Tension Pneumothorax |publisher=Academy of medicine |url=http://www.academyofmedicine.org/webpages1/ems/paramedicprotocol.pdf |access-date=2006-12-27|format=PDF}}</ref> == વિવાદ અને નિંદા == કોન્ડોમના ફાયદાઓ વિષે વૈજ્ઞાનિક રીતે સિદ્ધ થયેલ ફાયદા છતાંપણ નૈતિક અને વૈજ્ઞાનિક વર્તુળોમાં તેની ટિકા થતી રહી છે. આ ટીકા ખાસ કરીને છેલ્લા દાયકામાં થયેલાં સંશોધનને વધી ગઈ. ===સંભોગની અવસ્થા દરમ્યાન નિંદા=== કોન્ડોમનો વિરોધ માટ્ર તેના વિરોધકો જ નહીં સ્વયં કોન્ડોમ વાપરનાર લોકો પણ કરતાં હોય છે. તેમાંની અમુક મુખ્ય ટીકાઓ આપ્રમાને ની છે: * "કોન્ડોમ ઘનં વજનદાર હોય છે", એટલેકે કોન્ડોમનું કાપડ ઘણે હદે લિંગને અને યોનિ બંનેને મળતી સ્પર્શ સંવેદનાને ઘણે હદે ઓછી કરી નાખે છે કેમકે તેમાં કાપડનો અવરોધ હોય છે. આ સમસ્યાનું નિકારણ લાવવાઅ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો પાતળા અને અત્યંત પાતળા કાપડ ધરાવતાં કોન્ડોમ નિર્માણ કરે છે. અત્યંત પાતળું કાપડ હોવા છતાં પણ અમુક સ્ત્રીઓ અને પુરુષો ફરિયાદ કરે છે તેનાથી મુક્ત સંભોઅ જેવો આનંદ નથી મળતો. * અમુક મણસો કોન્ડોમ વાપરતાં ખરેખર સ્તંભન જાળવી નથી શકતાં. અમુક લોકો એવી શિખામણ આપે છે કે કોન્ડોમ પહેરતી વખતે હસ્ત મૈથુન કે અન્ય વિકલ્પ લી આવા લોકોએ સ્તંભન જાળવી રાખવું જોઈએ. જોકે અમુક માણસો તો પન ફરિયાદ કરે છે ક્ તેઓ કોન્ડૉમ સાથે કઈમ્ પન કરે તેમ છતાં સ્તંભન જાળવી શકતાં નથી. * અમુક માણસો કોન્ડોમ પહેરી સ્તંભન જાળવી શકે છે પણ સ્ખલન પામી શતાં નથી. આમ કરતાં કોન્ડોમનો વીર્યને યોનિમાં પ્રવેશતા અટકાવવાનો જે મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે તે જ નાશ પામે છે. આનાથી વિપરીત રતિક્ષણ સુધી લિંગને ઉત્તેજીત કરીને સ્ખલનનઐ ઘડી પહેલાં જ કોન્ડોમ પહેરવું એ પ્રાયોગિક રીતે શક્ય નથી === ધાર્મિક === રોમન કેતોલિક ચર્ચ (સંપ્રદાય) લગ્ન બહારના સર્વ જાતીય કર્મોની નિંદા કરે છે. આ સાથે એવા જતીય સંભોગ કે જેમાં જાણે કરીને ગર્ભાધાનને રોકવાના પ્રયાસ કરવામં આવ્યાં હોય (નસબંદી આદિ) કે બાહ્ય અવરોધ વપરાયા (દા.ત કોન્ડોમ વાપરીને) હોય તેવા દરેક સંભોગને તેઓ વર્જ્ય ગણે છે. <ref>{{cite web|title=Humanæ Vitæ |author=[[Pope Paul VI]] |date=1968-07-25 |url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_25071968_humanae-vitae_en.html |access-date=2009-07-23}}</ref> જાતીય રોગના સંક્રમણને રોકવા માટે વપરાયેલા કોન્ડોમ પ્રત્યે કેથોલિક સંઘને કોઈ છોછ જણાતી નથી, જોકે આ મુદ્દો અત્યારે કેથોલિક સંપ્રદાય ના વડેરાઓમાં ચર્ચાનો વિષય છે. બેલ્જીયન કાર્ડિનલ ચર્ચ જેવા અમુક સંપ્રદાયો મને છે કે એઈડ્સ જેવા રોગને પ્રસરતો રોકવા માટે કોન્ડોમના ઉપયોગને ટેકો આપવો જોઈએ.<ref>{{cite news |last1=Hooper |first1=John |last2=Osborn |first2=Andrew |title=Cardinal backs use of condoms |work=The Guardian |date=2004-01-13 |url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/jan/13/religion.catholicism |access-date=2009-08-26 | location=London}}</ref> જોકે, વેટિકનના સત્તાવાર મત સહિત બહુમત એવો છે કે— કોન્ડોમને કારણે અમર્યાદિત કામભોગ વૃત્તિને પોષણ મળે છે જેને કારણ્ ગુપ્ત રોગ સંક્રમણમાં વધારો થાય છે.<!-- --><ref name="catholicafrica">{{cite journal |last=Alsan |first=Marcella |title=The Church & AIDS in Africa: Condoms & the Culture of Life |journal=Commonweal: a Review of Religion, Politics, and Culture |volume=133 |issue=8 |month=April |year=2006 |url=http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |access-date=2006-11-28 |archive-date=2006-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821143901/http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="vatican">{{cite web | last = Trujillo | first = Alfonso Cardinal López | title = Family Values Versus Safe Sex | publisher = Pontifical Council for the Family | date = 2003-12-01 | url = http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/family/documents/rc_pc_family_doc_20031201_family-values-safe-sex-trujillo_en.html#Pregnancy | access-date = 2009-07-18}}</ref> This view was most recently reiterated in 2009 by [[Pope Benedict XVI]].<ref>{{cite news | title = Condoms 'not the answer to AIDS': Pope | work = World News Australia | publisher = SBS | date = 2009-03-17 | url = http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-'not-the-answer-to-AIDS':-Pope | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2013-06-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130618074844/http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-%27not-the-answer-to-AIDS%27%3A-Pope | url-status = dead }}</ref> રોમન કેથોલિક એ વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક સંગઠન છે. <ref>{{cite web |title=Major Branches of Religions |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |publisher=adherents.com |access-date=2006-09-14 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref>આ ચર્ચ દ્વારા આફીકન દેશોમાં ફેલાયેલા એઈડ્સના ફેલાવાને રોકવાના કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Karanja |first=David |title=Catholics fighting AIDS |journal=Catholic Insight |month=March |year=2005 |url=http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |access-date=2007-12-23 |archive-date=2008-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080104093716/http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |url-status=dead }}</ref> પણ આ કાર્યક્રમોમાં તેમનો કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યેનો વિરોધ એક મોટા વિવાદનો વિષય રહ્યો છે.<!-- --><ref>{{cite news |last=Barillari |first=Joseph |title=Condoms and the church: a well-intentioned but deadly myth |work=Daily Princetonian |date=October 21, 2003 |url=http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |access-date=2007-12-23 |archive-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418153048/http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |url-status=dead }}</ref> હાલમાં અપાયેલ મુલાકાતમાં પ્રથમ વખત તેમણે જાતીય રોગના સંક્રમણ રોકવા પર ચર્ચા કરી હતી. અમુક જૂજ વ્યક્તિઓમામ્ કોન્ડોમના વપરાશને યોગ્ય ગણી શકાય જ્યારે વાત એચાઅઈવી જેવા સંક્રમણેને અટકાવવાની હોય.<ref>{{Cite news |author=Jonathan Wynne-Jones |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |title=The Pope drops Catholic ban on condoms in historic shift |publisher=The Tepegraph |date=20 November 2010 |access-date=20 November 2010 |location=London |archive-date=4 ઑગસ્ટ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804013026/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |url-status=dead }}</ref> ===વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણ=== સામાન્ય રીતે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કર્તાઓએ કોન્ડોમની બનાવટમાં વપરાતા પદાર્થો જેમકે ટેલ્ક અને નાઈટ્રોસેમાઈન ના ઉપયોગ વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરે છે. કોન્ડોમના લેટેક્સના વળણો ચીટકી ન જાય તેમાટે તેના પર સુક્કા પાઉડરનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે. પહેલાના વખતમાં તેલ્કમ પાઉડર વપરાતો પણ આજકાલ મકાઈની સ્ટાર્ચ નો પાઊડર વપરાય છે. <!-- --><ref name="fhi4">{{cite journal |last=Gilmore | first =Caroline E |title=Chapter 4: Recent Advances in the Research, Development and Manufacture of Latex Rubber Condoms | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/recentadvances.htm |access-date=2007-04-08 |year=1998 }}</ref> જો ટેલ્ક પેટના પોલાણમાં પ્રવેશેતો ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે (યોનિ માર્ગે). કોર્ન સ્ટાર્ચને તેના મુકાબલે સલામત માનવામં આવે છે જોકે અમુક સંશોધન કર્તાઓએ તેના વપરાશ અપ્ર પણ પ્રશ્નો ઊભા કર્યાં છે. <ref name="fhi4" /><ref>{{cite journal |author=Wright, H; Wheeler, J; Woods, J; Hesford, J; Taylor, P; Edlich, R |title=Potential toxicity of retrograde uterine passage of particulate matter |journal=J Long Term Eff Med Implants |volume=6 |issue=3–4 |pages=199–206 |year=1996 |pmid=10167361}}</ref> [[File:Used condom.jpg|thumb| રસ્તા પર પડેલો વપરાયેલો કોન્ડોમ]] નાઈટ્રોસેમાઈન એ માણસોમાટે એક કેન્સરકારક પદાર્થ છે,<!-- --><ref>{{cite journal |author=Jakszyn, P; Gonzalez, C |title=Nitrosamine and related food intake and gastric and oesophageal cancer risk: a systematic review of the epidemiological evidence |journal=World J Gastroenterol |volume=12 |issue=27 |pages=4296–303 |year=2006 |pmid=16865769 |url=http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927224721/http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |url-status=dead }}</ref>આ પદાર્થ લેટેક્સની તણાઈ શકવાની ક્ષમતાને વધારવા માટે વપરાય છે.<!-- --><ref name="dw">{{cite news |last=DW staff |title=German Study Says Condoms Contain Cancer-causing Chemical |publisher=Deutsche Welle |date=2004-05-29 |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1220847,00.html |access-date=2007-04-08 }}</ref> ૨૦૦૧માં એક સંશોધનમઅં એવું તારણ નીકળ્યું હતું કે કોન્ડોમના ઉપયોગની અપેક્ષાએ મણસોને ખોરાક અને તંબાકુ ધરાવત પદાર્થો થકી નાઈટ્રોસેમાઈનના જોખમનો ૧૦૦૦ થી ૧૦,૦૦૦ ગણો વધુ સામનો કરવો પડે છે તથા કોન્ડોમના વપરાશ થકી કેન્સર થવાની શક્યતા ઘણી ઓછી હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Proksch, E |title=Toxicological evaluation of nitrosamines in condoms | doi = 10.1078/1438-4639-00087|journal=Int J Hyg Environ Health |volume=204 |issue=2–3 |pages=103–10 |year=2001 |pmid=11759152}}</ref> જોકે ૨૦૦૪ના જર્મનીમાં થયેલા અભ્યાસ પરથી જણાઈ આવ્યું છે કે ચકાસાયેલી ૩૨ બ્રાંડ માંથી ૨૯માં નાઈટ્રોસેમાઈનના અંશ મળી આવ્યાં હતં અને આવા કોન્ડોમ વાપરવથી ખોરાકની દ્વારા નઈટ્રોસેમાઈનની અસરનું જોખમ ૧.૫ થી ૩ ગણું વધી જાય છે. <ref name="dw" /><ref>{{cite journal |author=Altkofer, W; Braune, S; Ellendt, K; Kettl-Grömminger, M; Steiner, G |title=Migration of nitrosamines from rubber products—are balloons and condoms harmful to the human health? |journal=Mol Nutr Food Res |volume=49 |issue=3 |pages=235–8 |year=2005 |pmid=15672455 | doi = 10.1002/mnfr.200400050}}</ref> આ સિવાય એક વખનો ઉપયોગ કરી ફેંકી દેવાતા કોન્ડોમના મોટા પ્રમાણમાં વપરાશથી પર્યાવરણ સામે જોખમ ઊભું થયું છે. જોઆ કોન્ડોમને સંપૂર્ણ રીતે બાળીને કે અન્ય રીતે નષ્ટ કરવામાં ન આવે તો કચરા સ્વરૂપે આ વપરાયેલ કોન્ડોમ વન્ય જીવન ના પર્યાવરણ સુધી પહોંચી જવાની શક્યતા રહેલી છે. પોલીયુરીથેનના કોન્ડોમ પ્લાસ્ટીકનો એક પ્રકાર હોવાથી તેનું જૈવિક વિધટન થતું નથી અને લેટેક્સનું અપઘટન થતા ઘણો લાંબો સમય લાગે છે. એવર્ટ નામની સંસ્થા કોન્ડોમને ફ્લશ કરવાને બદલે કચરાના ડબ્બામાં ફેંકવાની સલાહ આપે છે. કોન્ડોમને ફ્લશ કરતાં તે પાઈપ આદિમાં ભરાઈને વહેણ રોકી દે છે. <ref name="AliceDisposal">{{cite web |title=Environmentally-friendly condom disposal |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=December 20, 2002 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020050953/http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/condom.htm |title=Using Condoms, Condom Types & Condom Sizes |publisher=AVERT |access-date=2009-03-26}}</ref> પ્લાસ્ટીક કે ફોઈલ્ના કાગળો કે જેમાં કોન્ડૉમને વેચવામાં આવે છે તે પણ જૈવિક વિઘટન શીલ નથી હોતાં. જોકે કોન્ડોમ દ્વારા થતાં ફાયદાઓની સરખમણીમાં તેમના દ્વારા રોકાતી જમીન ભરણીની જગ્યા ખૂબ નજીવી હોઈ તેને અવગણી શકાય છે. <ref name="AliceDisposal" /> કોન્ડોમ કે તેના પડીકાને જાહેર બગીચા આદિ સ્થળોએ ફેંકી દેતા કચરાની સમસ્યા આજે દરેક સ્થળે પ્રવર્તમાન છે. <ref name="power">{{cite web |last=Power |first=Robert |title=The black plastic bag of qualitative research | work = BMJ.com |url=http://www.bmj.com/cgi/eletters/318/7175/48#1918 |access-date=2007-12-02}}</ref> જૈવિક વિઘટનશીલ લેટેક્સના કોન્ડોમને જો અયોગ્ય રીતે નિષ્કાસીત કરવામાં આવે આવે તો તે પર્યાવરણને નુકશાન પહોંચાડી શકે છે. <ref name="AliceDisposal" />. સમુદ્રી સંવર્ધન અનુસાર, કોન્ડોમ, અન્ય પ્રકારના કચરાઓની સાથે મળી તે કોરલ રીફ (વાદળી)ને ઢાંકી દે છે અને અને દરિયાઈ ઘાસ અને સમુદ્ર પટના અન્ય સજીવોને અન્યને ગૂંગળાવી દે છે. પ્રાણીઓ આને પોતનો આહાર સમજીને આરોગી જવાનો ભય યુનાયટેડ સ્ટેટ્સની પર્યાવરણ સંસ્થાએ વ્યક્ત કર્યો છે. <ref>{{cite journal |last1=Hightower |first1=Eve |last2=Hall |first2=Phoebe |title=Clean sex, wasteful computers and dangerous mascara – Ask E |journal=E – the environmental magazine |date=March–April 2003 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227050429/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |url-status=dead }}</ref> ===સ્વાસ્થ્ય સંબંધી તકલીફો=== પેટેર્નલ ટોલેરન્સ પ્રણાલીમાં હસ્તક્ષેપ કરી કોન્ડોમ ગર્ભાધાનમાં પ્રી-ઈક્લેમ્પ્સીઆ અને ગર્ભપાત જેવી તકલીફો સર્જી શકે છે. <ref name="NewScientist"/> લેટેક્સ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા લોકોમાં કોન્ડોમ ત્વચા સંબંધી તકલીફો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. લેટેક્સ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદન શીલ લોકોમાં કોન્ડોમ જીવન માટૅ જોખમી પણ હોઈ શકે છે. લેટેક્સ કોન્ડોમનો વારંવાર થતો ઉપયોગ પણ અમુક માણસોને તેના પ્રત્યે સંવેદન શીલ બનાવે છે. == કોન્ડોમ વપરાશ સામેના સાંસ્કૃતિક અવરોધ == ૧૯૬૦માં જ્યારે સૌ પ્રથમ વખત ગર્ભનિરોધમાટે મોં વાટે લેવાતી ગોળીઓ બજારમાં આવી ત્યારથે પશ્ચિમ વિશ્વમાં કોન્ડોમના વપરાશમાં ગટાડો થયો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} જાપનમાં ૧૯૯૯ સુધી મોંવાટે લેવાતા ગર્ભ નીરોધકોને મંજૂરી મળી નહતી. ત્યાર બાદ પણ અન્ય ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ અહીં તેની ઉપલબ્ધતા મર્યાદિત હતી.<!-- --><ref name="cbs">{{cite news |author=Hayashi, Aiko |url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |title=Japanese Women Shun The Pill |publisher=CBS News |date=2004-08-20 |access-date=2006-06-12 |archive-date=2006-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629074107/http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |url-status=dead }}</ref> કદાચ આ જ કારણે જાપનમાં ગર્ભનીરોધ કરીકે કોન્ડોમનો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે. ૨૦૦૮માં , ૮૦% ગર્ભનીરોધ કોન્ડોમ દ્વારા થતો હતો. <ref name="factsheet"/> લિંગભેદ અનુસાર સામાજિક કાર્યો, ગર્ભનીરોધન અને સંભોગ પ્રત્યે આ અભિગમો જુદા જુદા સમાજમાં હોય છે. અમુક સમજમાં અત્યંત ચુસ્તતા તો અમુક સમજમાં અત્યંત સ્વતંત્રતા જોવા મળે છે. અમુક સમાજો કે સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યે ગેરસમજો પ્રવર્તે છે તેમાં કોન્ડોમને અનૈતિક અને દાનવી સાધન માનવામાં આવે છે અને તેને અસ્વીકાર્ય ગણવામાં આવે છે. આવા કારકો તે સમાજ -સંસ્કૃતિમાં કોન્ડોમના વપરાશના પ્રમાણ પર સીધી અસર અક્રે છે. અવિકસીત અને અલ્પ શિક્ષીત સ્થળોએ ગુપ્ત રોગના ફેલાવા વિષે અને ગર્ભ નીરોધ પ્રવર્તતી ગેરસમજોને કારણે કોન્ડોમના વપરાસહ પર અસર પડે છે. અમુક સમજમાં સામાજીક સ્તરને કારણે અમુક સ્ત્રીઓ દ્વારા તેમના પુરુષ સાથી કોન્ડોમ વાપરે તેવી માંગણી કરવી પણ અયોગ્ય લાગતી હોય છે. દા.ત. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાયી થયેલા લેટિન લોકોને કોન્ડોમ વાપરવા સામે સાંસ્કૃતિક બંધનો નડે છે. લેટિન સમાજમાં સ્ત્રીઓના દરજ્જાને કારણે કોન્ડોમ વાપરવાનો વિષય કઢતાં પણ સ્ત્રીઓ ગભરાય છે એમ જર્નલ ઓફ સેક્સ હેલ્થ રિસર્ચમાં જણાવાયું છે. સ્ત્રીઓએ જણાવ્યું હતું કે લેટિન સંસ્કૃતિ પર જનરલ મેચિશ્મોનો પ્રભાવ હોવાથી જ્યારે સ્ત્રીઓ તેમના પુરુષ સાથીઓને કોન્ડોમ વાપરવા જણાવતી ત્યારે પુરુષો ગુસ્સે થતાં કે હિંસક બનતાં. <ref>{{cite journal |last=Gomez |first=Cynthia A |year=1996 |title=Gender, Culture, and Power: Barriers to HIV-Prevention Strategies for Women |journal=The Journal of Sex Research |volume=33 |issue=4 |pages=355–362 |author2=Marín |doi=10.1080/00224499609551853 |jstor=3813287}}</ref> આવો જ પ્રતિભાવ અમેરિકન શ્યાવર્ણી મહિલાઓએ પણ આપ્યો. કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપતાં જ તેમના પુરુષ સાથીઓ હિંસા પર ઉતારુ થઈ જતાં. <ref>{{cite journal |last1=Kalichman |first1=SC |last2=Williams |first2=EA |last3=Cherry |first3=C |last4=Belcher |first4=L |last5=Nachimson |first5=D |date=April 1998 |title=Sexual coercion, domestic violence, and negotiating condom use among low-income African American women |journal=Journal of Women's Health |volume=7 |issue=3 |pages=371–378 |url=http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4306315 |doi=10.1089/jwh.1998.7.371 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> રેન્ડ કોર્પોરેશન અને ઓરેગોન સ્ટેટ યુનિવર્સીટીએ કર્લા એક ટેલિફોન સર્વે માં જણાયું કે અમેરિકાના શ્યામ વર્ણી પુરુષોમાં એઈડ્સ પ્રસારનું ષડયંત્ર અને કોન્ડોમના વપરાશ વચ્ચે સંબંધ હતો. સર્વેક્ષણ કરાયેલા જે નર સમૂહમાં એઈડ્સના કાવતરાની વાત ફેલાઈ હતી તેમનામાં કોન્ડોમ વપરાશનો દર ઘટી ગયો હતો. જો કે સ્ત્રીઓ દ્વારા કોન્ડોમનો વપરાશ ઘટ્યો નહતો.<ref>{{cite web|url=http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|title=AIDS Conspiracy Theory Belief Linked to Less Condom Use|last=Dotinga|first=Randy|publisher=SexualHealth.com|access-date=2009-03-26|archive-date=2010-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702133205/http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|url-status=dead}}</ref> આફ્રીકા ખંડમાં અમુક મુસ્લીમ <ref name="northeast kenya"/> અને ખ્રીસ્તી પાદરીઓ દ્વારા કરાતાં કોન્ડૉમ વિરોધી પ્રચારને કારણે કોન્ડોમ વપરાશ ના પ્રસારમાં અડચણો આવે છે. <ref name="catholicafrica"/> મસાઈ જતિના લોકોમાં વીર્યને પ્રજનનથી પણ વધારે સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ મળે છે તેને કારણે કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા વીર્યને વ્યર્થ જવાઅ દેવા પર સામજિક બંધન છે. આ સમાજમં વીર્યને સ્ત્રીઓમાટેનું અમૃત ગણવામાં આવે છે અને તેના દ્વારા સ્ત્રીઓનું સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે એમ માનવામાં આવે છે. મસાઈ સ્ત્રીઓ માને છે કે એક વખત ગર્ભ ધારણ પછી તેમણે વારંવાર સંભોગ કરવો જોઈએ જેથી વધારાનું વીર્ય તેમના બાળકના વિકાસમાં મદદ કરતું રહે. અમુક મસાઈ લોકો એમ પણ માને છે કે વધુ પડતા કોન્ડોમ વાપરવાથેએ [[નપુંસકતા]] આવે છે. <ref>{{cite journal |last=Coast |first=Ernestina |year=2007 |title=Wasting semen: context and condom use among the Maasai |journal=Culture, health, and sexuality |url=http://eprints.lse.ac.uk/2502/1/Wasting_semen-context_and_condom_use_among_the_Maasai(LSERO).pdf |access-date=2009-07-26}}</ref> આફ્રીકાની અમુક સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમ એ દેહ વિક્રય કરનાર મહિલાઓ માટે હોય છે અને સમાજની સન્નારીઓએ તેમને ન વાપરવા જોઈએ. <ref name="northeast kenya">{{cite web|url=http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|title=Muslim opposition to condoms limits distribution|date=Sept. 17, 2007|publisher=PlusNews|access-date=2009-03-26|archive-date=2007-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003165407/http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|url-status=dead}}</ref> અમુક ધર્મગુરુઓ એવો પણ પ્રચાર કરે છે કે કોન્ડોમને ખાસ એચ. આઈ. વી. લગાડવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/pius-kamau/islam-condoms-and-aids_b_120418.html |title=Islam, Condoms and AIDS |last=Kamau |first=Pius |date=August 24, 2008 |publisher=The Huffington Post |access-date=2009-03-26}}</ref> == પ્રમુખ ઉત્પાદકો == એક વિવેચકે એવું જણાવ્યું છે કે કોન્ડોમ બજારનું કદ જોઈ મગજ ચકરાવો મારી જાય છે. ઘંણાં બધા નાના ઉત્પાદકો, બિનધંધાદારી સંગઠનો અને સરકાર દ્વારા ચાલનરાઅ ઉદ્યમો સમગ્ર વિશ્વમાં ફ્લાયેલા છે. <ref name="collier"/>{{Rp|322,328}} કોન્ડોમ બજારમાં અમુક ઘણાં મોટા ખેલાડીઓ છે, તેમાં ધંધાદારી અને ધર્માદા સંગઠનો પણ છે. મોટા ઉત્પાદકોના મૂળ આ ધંધામાં ૧૯મી સદીથી જોડાયેલા છે. ડ્યુરેક્સ * જ્યુલિયસ સ્કીંડ, ઈન્ક. ની સ્થાપના ૧૮૨૨ માં થઈ હતી તેઓ શૈક અને રામ્સેસ બ્રાંડના કોન્ડોમ બનાવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|154-6}} ધ લંડન રબ્બર કંપની એ ૧૯૩૨માં ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ કોન્ડોમ નું ઉત્પાદન શરુ કર્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|199,201,218}} આ બંને કંપની ઓ હવે એસ.એસ.એલ ઈંટરનેશનલ (સેટન સ્કોલ લિમિટેડ)નો ભાગ છે..<ref name="collier"/>{{Rp|327}} *૧૯મી સદીમાં મેર્લે યંગ્સએ અમેરિકામાં ટ્રોજન બ્રાંડના કોન્ડોમ નો ઉદ્યોગ શરુ કર્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|191}} અત્યારે તેઓ ચર્ચ એન્ડ ડ્વાઈટનો ભાગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|323-4}} *૧૮૯૦માં ડનલોપ રબ્બરે કોન્ડોમ બનાવવાના શરુ કર્યાં. ૧૯૦૫માં ડનલોપે તેમનું કોન્ડોમ બનાવવાનું યંત્ર તેમના એરીક એસ્નેલ નામના એક કામદારને વેંચી દીધું. તેમને એસનેલ રબ્બરની સ્થાપના કરી. ૧૯૬૯મામ્ અએસનેલ ફરીથી ડનલોપને વેંચી દેવાઈ. .<ref name="collier"/>{{Rp|327}} ૧૯૮૭માં બ્રિટેશ વ્યવસાયી રીચાર્ડ બેન્સને એસનેલને એચ આઈ વી અને એઈડ્સ વિરોધી ઝુંબેસમાં સહાય કરવાની વાત કરી. એસનેલએ ઓછા નફાથી કે નફા વગર મેટ નામના કોન્ડોમ બનાવવાની હા પાડી જે થી કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર થાય. બ્રેન્સને મેટ્સ બ્રાંડ એન્સેલને વેંચી દીધી અને તેની રોયલ્ટી વર્જીન યુનાઈટ નામની સંસ્થાને લખી આપી. <ref name="collier"/>{{Rp|309,311}}<ref> વર્જેન જૂથ દ્વારા શરૂ કરાયેલ સ્વાસ્થ્ય સંગઠનનું નામ ૨૦૦૪માં બદલાયું. </ref> મેટ્સ બ્રાંડ સાથે આજકાલે તેઓ અમેરિકાની બજાર માટે લાઈફષ્તાઈલ નામે કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref name="collier"/>{{Rp|333}} * ૧૯૩૪માં જાપાનમાં કોકુસિયા રબ્બર નામે કંપની શરૂ કરવામાં આવી. આજે તે ઓકામોટો રબ્બર મેન્યુફેક્ચરીંગ કંપની તરીકે ઓળખાય છે. <ref name="collier"/>{{Rp|257}} *૧૯૭૦માં તીમ બ્લેક અને ફીલીપ હાર્વીએ પોપ્યુલેશન પ્લાનીંગ એસોસીયેટ્સ નામનું જૂથ શરુ કર્યું આજ કાલે તેને આદમ એન્ડ ઈવ્સ ના નામે ઓળખાય છે. આ સંસ્થાઅ ટપાલ મારફતે કોન્ડોમ પહોંચાડતી અને તેમણૅ પોતાના કોન્ડોમનો અમેરિકી કોલેજના છાત્રોમાં પ્રચાર કર્યો. આ કંપની તેના નફાનો ઉપયોગ પોપ્યુલેશન સર્વિસેસ ઈંટરનેશનલ નામની સંસ્થા ચલાવતા,<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} ત્યાર બાદ તેમણે એક અન્ય બિનધંધાદારી સંસ્થા ખોલી ડી.કે.ટી. ઈંટરનેશનલ, આ સંસ્થા દર વર્ષે વિકાસશીલ દેશોમાં કરોડો કોન્ડોમ સસ્તા ભાવે વેચે છે .<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} == સંશોધન == {{see also|Male contraceptive}} લેટેક્સના સ્પ્રે-ઓન કોન્ડોમ પર અમુક તૈલી પદાર્થનો લેપ કરાય છે જેથી તે વાપરવામાં અને ગુપ્ત રોગોના પ્રસારને અટકાવવામાં વધુ અસરકારક રહે. ૨૦૦૯ સુધી આવા કોન્ડોમને બજર સુધી ન પહોંચાડી શકાતાં કેમકે તેના સુકાવવાનો સમય બેકે ત્રણ મિનિટથી વધુ ઘટાડી શકાયો ન હતો. <ref name="time">{{cite news | last = Lefevre | first = Callie | title = Spray-On Condoms: Still a Hard Sell | work = TIME Magazine | date = 2008-08-13 | url = http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2009-05-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090523103504/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | url-status = dead }}</ref><ref name="spraytv">{{cite web |url=http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Schweizer Fernsehen News |date=November 29, 2006 |format=streaming video [Real format] |archive-date=2006-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061206171909/http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |url-status=dead }}</ref><ref name="spray">{{cite web |url=http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php? |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Institut für Kondom-Beratung |year=2006 |archive-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211204724/http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php |url-status=dead }}</ref> ક્યુબેક , કેનેડાના લવાલ વિશ્વ વિદ્યાલયએ એક અદ્રશ્ય કોન્ડોમ શોધ્યા છે, જે એક જેલ સ્વરૂપે હોય છે અને યોનિ કે ગુદામાં ઘૂસાડતા વધુ તાપમાન મળવાથી તે જેલ સુકાઈને કડક થઈ જાય છે. પર્યોગ શાળાન પરીક્ષણોમાં જણાયું છે કેતે અસરકારક રીતે એચ.આઈ.વી. અને માનવ હર્પીસના વિષાણુને સફળતા પૂર્વક રોકી શકે છે. અમુક કલકો પછી આ સુકાયેલો લેપ આપોઆપ પેગળી જાય છે. ૨૦૦૫ સુધી આ કોન્ડોમ પર ચિકિત્સા પ્રયોગો ચાલુ હતાં, પણ હજી સુધી તેના વપરાશને માન્યતા નથી મળી. <!-- --><ref>{{cite web |title=Safety, Tolerance and Acceptability Trial of the Invisible Condom in Healthy Women |work=ClinicalTrials.gov |publisher=U.S. National Institutes of Health |month=August | year=2005 |url=http://www.clinicaltrials.gov/ct/gui/show/NCT00136643?order=6 |access-date=2006-08-14 }}</ref> ૨૦૦૫માં એક ઈલેક્ટ્રોજેનેટિક સંયોજન સાથે પ્રક્રીયા કરાયેલ કોન્ડોમનો પણ વિકાસ થયો. દવા લગાડાયેલા આવા કોન્ડોમ વપરાશ કરનારને તેના સ્તંભનને જાળવી રાખવામાં અને કોન્ડોમને સરકી જતો અટકાવવામાં સહાય કરે છે. જો માન્યતા મળશે તો આવા કોન્ડૉમ ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ બહાર પાડવામાં આવશે. ૨૦૦૭ સુધી આ કોન્ડોમ પ્રાયોગિક ધોરણે ચકાસણી હેઠળ હતું. <ref name="collier"/>{{Rp|345}} ૨૦૦૯માં એન્સેલ હેલથ કેરે દ્વારા X2 નામના કોન્ડૉમ બહાર પાડવામાં આવ્યાં આ કોન્ડોમ પર એમિનો એસિડ-૧ આર્જીનાઈન નો લેપ લગાડેલો હતો જેને એક્સાઅઈટ જેલ નામ અપાયું. આ જેલ સ્તંભન શક્તિ મજબૂત બનાવવામાં સહય કરશે એમ મનાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.lifestyles.com/condoms.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-12-04 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109010100/http://www.lifestyles.com/condoms.php |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|colwidth=30em}} == વધુ વાંચન == * {{cite book | first=શીર્લી | last=ગ્રીન | year=1972 | title=ધ ક્યુરીયસ હીસ્ટરી ઓફ કોનૃઆસેપ્શન | publisher=સેંટ માર્ટિનસ પ્રેસ | location=ન્યૂ યોર્ક }} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikibooks|Sexual Health|Barrier Birth Control and Spermicide}} {{Commons category|Condoms}} * [http://www.cdc.gov/nchstp/od/condoms.pdf મેલ લેટેક્સ કોન્ડોમ એન્ડ સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટેડ ડીસીસ] – યુએસ સેંટર ઓફ ડીસીસ કન્ટ્રોલ. * [http://www.videojug.com/film/how-to-put-on-a-condom-2 કોન્ડોમ કેમ પહેરવું] – વિડિયો જગ દ્વારા {{condom}} {{Birth control methods}} {{sex}} [[શ્રેણી:મૈથુન]] [[શ્રેણી:જાતીય શિક્ષણ]] si8vwm3icocypowenzvu4aep7khr3j6 901799 901796 2026-06-25T07:21:06Z KartikMistry 10383 થોડી સાફસફાઇ. 901799 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું પ્રજનન નિયંત્રણ |image = Kondom.jpg |width = 200 |caption = વાળેલો કોન્ડોમ |bc_type = અવરોધ |date_first_use = પ્રાચીન<br />રબર: ૧૮૫૫<br />લેટેક્સ: ૧૯૨૦<br />પોલીયુરીથેન: ૧૯૪૪<br />પોલીસોપ્રીન: ૨૦૦૮ |rate_type = ગર્ભાધાન |failure_measure = પ્રથમ વર્ષ, લેટેક્સ |perfect_failure% = ૨ |typical_failure% = [[#ગર્ભધાન રોકવાની ક્ષમતામાં|૧૦–૧૮]]<!-- <ref name="hatcher" /><ref name="Kippley1996" /> --> |duration_effect = |reversibility = |user_reminders = લેટેક્સ કોન્ડોમમાં તેલ આધારિત લ્યુબ્રીકન્ટ ન વાપરવા. |clinic_interval = |STD_protection_YesNo = હા |periods = |benefits = ના, દવા કે વૈદકીય સલાહ જરુરી |weight_gain_loss = |risks = |medical_notes = }} '''કોન્ડોમ''' કે '''કોન્ડમ''' એ એક ગર્ભાધાન અવરોધી કે નિરોધી સાધન છે આને [[જાતીય સંભોગ|જાતિય સંભોગ]]<nowiki/>નો સમયે સૌથી સામાન્ય રીતે વપરાતું સાધન છે. ગર્ભાધાન સાથે સાથે આ જાતીય રોગ જેવાકે [[ગોનોરિયા|ગોનોરીયા]], સીફીલીસ અને એચ. આય.વી ને રોકવામાં પણ મદદ કરે છે. આ સાધનને પુરુષના [[લિંગ ઉત્થાન|ઉત્તેજીત લિંગ]] પર પહેરવામાં આવે છે. આ સાધન મોજા કે ફુગ્ગા જેવું હોય છે. આ સાધન પુરુષના [[વીર્ય]]<nowiki/>ને તે સંભોગી સાથીના શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. કોન્ડમ પાણી અવરોધી, લચકદાર, અને ટકાઉ હોય છે. સંભોગ દરમ્યાન ગર્ભાધાન અને જાતીય રોગનું સંક્રમણ અટકાવવા સિવાય આના અન્ય ઉપયોગ હોય છે, જેમકે વીર્યના નમૂના લેવા અને બિન લૈંગિક ઉપયોગ જેમકે પાણી રોઘી માઈક્રોફોન બનાવવા અને રાઈફલની બેરલને આટકી જતી અટકાવવા આનો ઉપયોગ થાય છે. હાલના સમયમાં કોન્ડોમ સામાન્ય રીતે લેટેક્સ માંથી બનાવવામાં આવે છે. તે સિવાય અન્ય પદાર્થો જેવાકે પોલીયુરેથેન, પોલીસોપ્રીન કે ઘેટાના આંતરડામાંથી પણ કોન્ડમ બનાવવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ વાપરી શકે તેવા [[સ્ત્રી કોન્ડોમ]] પણ હવે ઉપલબ્ધ છે. તેને મોટે ભાગે નાઈટ્રાઈલ નામના પદાર્થ માંથી બનાવવામાં આવે છે. પ્રજનન રોકવાના સાધન તરીકે પુરુષોના કોન્ડોમ સસ્તા, વાપરવામાં સરળ , અલ્પ આડઅસરો ધરાવનાર અને જાતીય રોગના સંક્રમણ સામે રક્ષણ જેવા ફાયદાઓ ધરાવે છે. અમેરિકાની એક સંસ્થા અમેરિકન સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટૅડ ડીસીઝ એસોસિએશન દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસમાં જણાયું કે કોન્ડોમનો ફાટવાનો દર ૨.૩% અને સરકીને નીકળી જવાનો દર ૧.૩% હોય છે, આને કારણે જાતીય રીતે અતિ સક્રીય એવા પુરુષો માટે આ જોખમી હોઈ શકે છે.<ref name="Sexually Transmitted Diseases">{{cite web| last=Macaluso| first=Maurizio MD, DrPH| title=Mechanical Failure of the Latex Condom in a Cohort of Women at High STD Risk | publisher=Wolters Kluwer Health | date=1999-09-01 | access-date=2011-03-13 | url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/1999/09000/Mechanical_Failure_of_the_Latex_Condom_in_a_Cohort.6.aspx}}</ref> પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ જે યુગલો પુરુષ કોન્ડોમ વાપરે છે તેઓ જો યોગ્ય સમજ, ચોકસાઈ અને પદ્ધતિથી કોન્ડોમ વાપરે ત્યારે ગર્ભ રહેવાની શક્યતા દર ૨% રહે છે અને જો તેના ચીલાચાલુ પદ્ધતિ અને યોગ્ય ચોકસાઈ વગરનો વપરાશ કરતા ગર્ભાધાનનો દર ૧૫% જેટલો થઈ જાય છે.<ref name="Summary table of contraceptive efficacy">{{cite web| last=Trussell| first=J| title=Contraceptive efficacy | publisher=Ardent Media | date=2007 | access-date=2011-03-13 | url=http://www.contraceptivetechnology.org/table.html}}</ref> કોન્ડોમનો વપરાશ લગભગ ૪૦૦ વર્ષોથી થતો આવ્યો છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ૧૯મી સદીથી તે ગર્ભાધાન નિયંત્રણનું સૌથી પ્રખ્યાત સાધન રહ્યું છે. આજના યુગમાં તેને સર્વ સહમતીથી સ્વીકારાયેલ હોવા છતાં [[જાતીય શિક્ષણ]]ના વર્ગોમાં તેનું સ્થાન કેવું હોવું જોઈએ તેના વિષે વિવાદ ચાલુ છે. અમુક ધર્મોમાં, ખાસ કરીને કેથોલિક ચર્ચમાં, તેના ઉપયોગને સહમતિ મળી નથી. પેટેર્નલ ટોલેરેન્સની પ્રક્રિયામાં કોન્ડોમ અવરોધ પેદા કરે છે જેને કારણે સ્ત્રીઓની વીર્ય પ્રતિકારક ક્ષમતાનો વીર્ય સાથેનો સામનો ઘટે છે અને આ વસ્તુ ત્યાર બાદ થતી ગર્ભાધાનની જટીલતાઓને ઓછી કરે છે. <ref name=NewScientist>{{cite news | last=Fox | first=Douglas | title=Gentle Persuasion | publisher=The New Scientist | date=2002-02-09 | access-date=2007-06-17 | url=http://www.newscientist.com/article/mg17323294.200-gentle-persuasion.html}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:De Morbo Gallico.jpg|thumb|૧૫૬૪માં પ્રસિદ્ધ ''ડી મોર્બો ગેલીકો'' (ધ ફ્રેંચ ડીસીઝ) નું એક પાનું, ગેબ્રિયલ ફેલાપીયો દ્વારા સિફીલીસ નામના રોગ પર લકાયેલ ટિપ્પણીઓ. આ પાનું શક્યતઃ કોન્ડોમના પ્રથમ ઉપયોગની તવારીખ આપે છે.]] === ૧૯મી સદી પહેલા=== પ્રચીન સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમનો વપરાશ થતો કે નહી તેના વિષે ઇતિહાસ કારો અને પુરાતત્વ વિશારદોમાં આ વિવાદનો વિષય છે.<ref name="collier">{{cite book | first=Aine | last=Collier | year=2007 | title=The Humble Little Condom: A History | publisher=Prometheus Books | location=Amherst, NY | isbn=978-1-59102-556-6}}</ref>{{Rp|11}} પ્રાચીન ઈજિપ્ત, ગ્રીસ અને રોમમાં ગર્ભાધાન આટકાવવાની જવાઅબદારી મહિલાઓની ગણાતી. અને તે હિસાબે મહિલા પ્રજનન રોકવાની પદ્ધતિઓ અને સાધનોનું સારી રીતે આલેખિત વિવરણ મળે છે.<ref name="collier"/>{{Rp|17,23}} એશિયામાં ૧૫મી સદી પહેલા માત્ર શિશ્નને ઢાંકે તેવડા કોન્ડોમનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. કોન્ડોમનો ઉપયોગ પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ થતો હોવાની જાણ છે જોકે માત્ર ઊચ્ચ વર્ગના લોકોને જ તેની જાણ હતી. ચીનમાં, શિશ્ન કોન્ડોમ તેલ લગાડેલા રેશમી કાગળમાંથી કે ઘેટાના આંતરડામાંથી બનાવવામાં આવતા. જાપાનમાં તેને કાચબાના કવચ કે પ્રાણીઓના શિંગડાઓમાંથેએ બનાવાત હતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|60-1}} ૧૬મી સદીમાં ઈટલીના ગેબ્રીયલ ફેલોપીયોએ સીફીલીસ રોગ પર એક ટિપ્પણી લખી.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}} સીફીલીસ નામનો ગુપ્ત રોગ યુરોપમાં ૧૪૯૦માં ફેલાયો હતો તેવો ઉલ્લેખ મળે છે.તેને કારણે અત્યંત ખરાબ પરિણામો આવતા અને આ ચેપ લાગવાના અમુક મહિનામાં લોકોના મૃત્યુ સુદ્ધાં થતાં.<ref name=Scars_of_Venus>{{cite book | author=Oriel, JD | title=The Scars of Venus: A History of Venereology | location=London | publisher= Springer-Verlag | year=1994 |isbn=0-387-19844-X}}</ref><ref name=Diamond1>{{cite book | author=Diamond, Jared | year=1997 | title=Guns, Germs and Steel | location=New York | publisher=W.W. Norton | page=210 |isbn=0-393-03891-2}}</ref> ફેલોપીયોની ટિપ્પણી એ કોન્ડોમ વપરાઅશનો ઉલ્લેખ ધરાવતું સર્વ માન્ય પ્રાચીનત્તમ લખાણ છે. તે અનુસાર વપરાશ પહેલા લિનિન (શણનું કાપડ)ના કોન્ડોમને અમુક રસાયણોમાં બોળીને સુકાવીને વાપરવાની સલાહ છે. તેમણે જણાવેલ કાપડનું માપ લિંગના શિશ્નેને ઢાંકવા માટૅ પુરતું હતું. અને તેને એક રીબીન વડે બાંધીને પકડી રખાતું.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}}<ref name=pai>{{cite web |title=Special Topic: History of Condom Use |publisher=Population Action International |year=2002 |url=http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |access-date=2008-02-18 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714101959/http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |url-status=dead }}</ref> ફેલોપીયોએ દાવો કર્યો હતો કે પ્રાયોગિક ધોરણે કરેલ તપાસણીમાં તેમના દ્વારા બનાવેલ સાધન સીફીલીસ સામે રક્ષણ આપતું હતું.<ref name="youssef">{{cite journal|last=Youssef |first=H |date=1 April 1993|title=The history of the condom | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 86 |pages=226–228 | access-date=2008-06-03 | pmid = 7802734|issue=4|pmc=1293956}}</ref> ત્યાર બાદ સમગ્ર યુરોપમાં જાતીય રોગથી બચવા માટે લિંગ પર આવરણ ચડાવવાના ઘણાં લેખો લખાયા હતાં. [[ગુપ્તરોગ]] નિવારકની અપેક્ષાએ ગર્ભાધાન રોધક તરીકે તેના ઉપયોગ થતો હોવાનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૬૦૫ના લીઓનાર્ડસ લેસીસ દ્વારા લિખિત ''ડૅઍ યુસ્ટીટીયા એટ ઈયુરે''નામના એક ધાર્મિક લેખનમાં મળી આવ્યું છે. તેમાં તેમણે આનો વિરોધ કર્યો છે અને આને અનૈતિક ગણાવ્યું હતું. <ref name="collier"/>{{Rp|56}} In 1666, the English Birth Rate Commission attributed a recent downward fertility rate to use of "condons", the first documented use of that word (or any similar spelling).<ref name="collier"/>{{Rp|66-8}} [[File:Condom 1900.jpg|left|thumb|પ્રાણીના આંતરડામાંથેએ બનાવેલું કોન્ડોમ (અંદાજે ઈ.સ. ૧૯૦૦) ]] લિનિન સિવાય યુરોપના સંક્રાતિ કાળમાં પ્રાણીઓના આંતરડા અને મૂત્રાશયમાંથી પણ કોન્ડોમ બનાવવામાં આવતાં. ૧૫મી સદીની આસપાસ ડચ વ્યાપારીઓએ પાતળા ચામડામાંથી બનેલા કોન્ડોમ જાપાનમાં લાવ્યાં. પહેલા વપરાતા શિશ્ન કોન્ડોમથી વિપરીત આ કોન્ડોમ સંપૂર્ણ લિંગને આવરીત કરતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|61}} [[File:Condoomgebruik in de 19e eeuw.png|right|thumb|170px| ગિયાકોમો કાસાનોવા કોન્ડોમમાં હવા ભરીને તેમાં છીદ્ર છે કે નહીં તે તપાસે છે.]] ગિયાકોમો કાસાનોવા એ પહેલી વ્યક્તિ હતાં કે જેમણે ૧૮મી સદીમાં "એશ્યોરેન્સ કેપ" વાપરીને તેમની રખેલને ગર્ભવતી થતાં રોકી હતી એવી વાત જાહેર કરી હતી.<ref>Fryer P. (1965) 'the Birth controllers', London: Secker and Warburg and Dingwall EJ. (1953) 'Early contraceptive sheaths' BMJ, Jan 1: 40-1 in Lewis M. 'A Brief history of condoms' in Mindel A. (2000) 'Condoms', BMJ books</ref> ૧૮મી સદીથી લઈને અમુક કાયદાકીય અને વૈદકીય વર્તુળોમમ્ આના વપરાશ પર ટીકા થતી આવી છે. આની ટીકાના કારણો મોટે ભાગે એ જ છે, જેમકે; તે ગર્ભધારણેએ શક્યતા ઘટાડે છે, તે દેશમાટે બિન જરૂરી છે, તેઓ ગુપ્ત સંક્રામક રોગ સામે સંપૂર્ણ રક્ષણ નથી અપતાં, આનો ઉપયોગ બેફામ કામુક વૃત્તિ ને જન્માવશે અને તેનો ઉપયોગ ખર્ચાળ, અસગવડીયો અને સંવેદના નષ્ટ કરનરો છે વગેરે વગેરે.<ref name="collier"/>{{Rp|73,86-8,92}} આવ અમુક અવરોધો વચ્ચે પણ કોન્ડોમ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસ્યો. ૧૬મી સદીમાં કોન્ડોમ વિવિધ પ્રકારની ગુણવત્તા અને માપમાં ઉપલબ્ધ હતાં. તેમને રસાયણ લગાડેલા લિનિન કાપડ કે ચામડા (આંતરડા અને મૂત્રાશય પર ગંધકની પ્રક્રીયા કરી નરમ બનાવેલ) મંથી બનાવવામામ્ આવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|94-5}} તેમને સમગ્ર [[યુરોપ]] અને [[રશિયા]]માં દારૂનું પીઠા (પબ), હજામની દુકાન, દવાવાળાની દુકાન, થિયેટર પર કે ખુલ્લી બજારોમાં વેંચવામાં આવતા.<ref name="collier"/>{{Rp|90-2,97,104}} પાછળથેએ તે અમેરિકામાં ફેલાયા. પણ ખર્ચ અને જાતીય જ્ઞાનના અભાવને કારણે દરેક ક્ષેત્રમાં તેનો ઉપયોગ માત્ર મધ્યમ વર્ગ અને ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગ પૂરતો મર્યાદિત હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|116-21}} === ૧૮૦૦ થી ૧૯૨૦ === ૧૯મી સદીની શરૂઆતમઅં સૌ પ્રથમ વખત પ્રજનન ઓધકોને ગરીબ વર્ગમાં પ્રચારિત કરવામાં આવ્યાં. તે સમયના લેખકો પ્રજનન રોધનની અન્ય પદ્ધતિઓ પર ભાર મૂકતાં હતાં. તે સમયના નારીવાદીઓ પ્રજનન રોધનનો સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્ત્રીઓ પાસે રહે તેમ ઈચ્છતા હતાં અને તેથી પુરુષ દ્વારા નિયંત્રિત એવી કોન્ડોમને તેઓ નકારી કાઢતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|129,152-3}} અન્ય લેખકો એ કોંડોમના ખર્ચાળ હોવાનો અને તેની વિશ્વાસનીયતા પર પ્રશ્ન મૂક્યો (કેમકે તેમાઁ કાણાઁ હોવાની શક્યતા હતી અને તે સરકીને નીકળી પણ શકતા હતા) પણ કોઇએ તેના સંક્રામક ગુપ્ત રોગ સામે આપતા રક્ષણની વાત કરી નહતી..<ref name="collier"/>{{Rp|88,90,125,129-30}} ગ્હણા દેશોએ ગર્ભ નિરોધક પદાર્થોના નિર્માણ અને પ્રચાર પર રોક મૂકતા કાયદાઓ ઘડ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|144,163-4,168-71,193}} તેમ છતાં પ્રવાસી વ્યાખ્યાતાઓ દ્વારા અને જે સ્થળોએ આ બિન કાયદેસર હતું ત્યાઁ ચિન્હોવાપરીને સંકેત કરતી જાહેરાત દ્વારા કોંડોમનો વપરાશ નો પ્રચાર થતો રહ્યો..<ref name="collier"/>{{Rp|127,130-2,138,146-7}} યુ.એસ.એ અને યુરોપમાઁ ઘેર બેઠા કોંડોમ કેમ બનાવવા તેની માહિતી વહેંચવામાં આવતી..<ref name="collier"/>{{Rp|126,136}} આમ સામાજિક અને કાયદાના વિરોધ છતાં ૧૯મી સદીના અંત સુધી કોંડોમ યુરોપ અને અમેરિકાનું સૌથ પ્રિય ગર્ભ નિરોધક સાધન બની રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|173-4}} [[File:Surgeon Sage Says.jpg|left|thumb|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમ્યાન, માત્ર યુ.એસની સેનાએ જ કોંડોમ વપરાશનો પ્રચાર ન કર્યો. મૈથુન સંયમ જાળવવા આ પ્રકારના પોસ્ટરો મૂકવામાઁ આવ્યાં હતાં.]] ૧૯મી સદીના મધ્ય ભાગમાં અમેરિકામાં જાતીય રોગો અત્યંત વધી પડ્યાં. અમેરિકન આંતરવિગ્રહને અને તે સમયે પ્રવર્તમાન કોમસ્ટોક કાયદામાં દર્શાવેલ નિયઁત્રણના ઉપાય પ્રત્યે લોકોની અજ્ઞાન આના કારણો ગણાવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|137-8,159}} આ રોગચાળાનો ફેલાવો અટકાવવા સૌ પ્રથમ વખત શાળામાઁ નાતિય શિક્ષણના વર્ગો કલાવવામામ આવ્યાં અને જાતીય રોગો કેમ ફેલાય છે તેનું જ્ઞાન આપવામાં આવ્યું. પ્રાયઃ તેમામ એમ જણાવવામાં આવતું કે સંયમ એ જાતીય રોગથી બચવાનો એક માત્ર માર્ગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|179-80}} જાતીયરોગના રક્ષણ સામે કોંડોમના ઉપય્ગનો પ્રસાર ન કરાયો કારણે કે વૈદકીય વર્તુળો અને પોતાને નિતી રક્ષકો ગણતા લોકો જાતીય રોગોને જાતીય અનાચારની શિક્ષા સમજતા હતાં. આ રોગ પ્રત્યે ની સુગ એટૅલી તીવ્ર હતી કે સીફીલીસ ધરાવતા દર્દીઓને હોસ્પીટલોમાઁ દાખલ પણ ન કરાતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|176}} ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાઁ પોતાના સૈનિકોમાઁ કોંડોમના વપ્રાશની હિમાયત અને પ્રસાર કરનાર જર્મન સેના વિશ્વની પ્રથમ સેના હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|169,181}} ૨૦મી સદીમાં અમેરિકન સેના એ હાથ ધરેલા અભ્યાસમાઁ જણાયું કે સૈનિકોને કોંડોમ આપતા તેમને જાતીય રોગના સંક્રમણ માં ધરખમ ઘટાડો થયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|180-3}} દ્વીતીય વિશ્વ યુદ્ધ વખતે માત્ર યુ.એસ (માત્ર યુદ્ધની શરૂઆતમાં) અને બ્રિટેન બેજ એવા દેશ હતાં કે જેમણે પોતાના સૈનિકોને કોન્ડોમ ન વહેંચ્યા અને તેના વપરાશની તરફેણ ન કરી.<ref name="collier"/>{{Rp|187-90}} પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ બાદ એક દાયકા સુધી યુ.એસ અને ઉરોપમાં કોંડોમના ઉપયોગ પર સામાજિક અને કાયદાકીય અંકુશ રહ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|208-10}} સાયકોએનાલિસીસના સ્થાપક સીગમંડ ફ્ર્યુડ એ તેમની નિષ્ફળતાને કારણે સર્વ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. ફ્ર્યુડ ખાસ કરીને કોંડોમનો વિરોધ કરતા કારણ કે તેઓ માનતા હતાં કે કોન્ડોમ વાપરતા મૈથુનનો આનંદ ઓચો થઈ જાય છે. અમુક નારીવાદીઓ પણ પુરુસ દ્વારા નિયંત્રિત એવા ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કરતાં રહ્યાં. ૧૯૨૦માં ચર્ચ ઓફ ઇંગલેંડએ લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં સર્વ અપ્રાકૃતિક કે કૃત્રીમ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. લંડનના બિશપ આર્થર વિનિંગટને રજાઓ પછી ગલીઓ અને મેદાનોમાં મોટી સંખ્યામાં કોંડોમ મળી આવવાની ફરિયાદ કરી હતી. <ref name="collier"/>{{Rp|211-2}} પરંતુ, યુરોપની સર્વ દેશની સેનાઓ તેમના સિપાહીઓમાં રોગ નિવારણ માટે કોંડોમ વહેંચતા પછી ભલે તે કાયદેસર રીતે તેમના સામાન્ય નાગરિકો માટે પ્રતિબંધિત હોય..<ref name="collier"/>{{Rp|213-4}} સમગ્ર ૧૯૨૦ ના દાયકા દરમ્યાન ધ્યાન આકર્ષે તેવા નામ અને આકર્ષક પેકિંગ ઉત્પાદન વેંચવાની મુખ્ય ચાવી હતી. કોંડમ પણ તેમાંથી બકાત ન રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|197}} કોન્દોમની ગુણવત્તા ચકાસણી પર વધુ ભાર મુકાયો. જેમાં કોંડોમમાં હવા ભરી તેમાંથી દબાણ ઘટવાની ચકાસણે કરાતી..<ref name="collier"/>{{Rp|204,206,221-2}} ૧૯૨૦ ના દાયકામાં સમગ્ર વિશ્વમાં કોંડોમનું ઉત્પાદન બમણુ થઈ ગયું.<ref name="collier"/>{{Rp|210}} === રબ્બર અને ઉત્પાદન પદ્ધતિઓનો વિકાસ === સામાન્ય સંજોગોમાં પ્રાકૃત્રિક રબ્બર થંડો પડ્આતા અત્યંત કઠણ અને ગરમ કરતાં અત્યંત નરમ થઈ જાય છે.૧૮૩૯માં ચાર્લ્સ ગુડયર નામના વ્યક્તિએ રબ્બર પર પ્ર્ક્રીયા કરવાનો વિકાસ કર્યો. તેમણે એવું રબ્બર વિક્સાવ્યું જે લચકદાર હતું. આ ગુણધર્મો કોન્ડોમની બનાવટ માટૅ ઉપયોગિ હતા. ઘેટાના આંતરડાના કોન્ડમને મુકાબલે આ કોન્ડોમ વધુ લચકદાર અને ટકાઉ હતાં. ૧૮૪૪માં ગુડયર દ્વારા રબરના વલ્કેનાઈઝેશનની વિધી પેટન્ટ કરાવાઈ.<ref>{{cite journal |last=Reprinted from ''India Rubber World'' |title=CHARLES GOODYEAR—The life and discoveries of the inventor of vulcanized India rubber |journal=Scientific American Supplement |issue=787 |publisher=Munn & Co. |location=New York |date=1891-01-31 |url=http://www.gutenberg.org/etext/14009 |access-date=2008-06-08 }}<br /> {{cite journal |title=The Charles Goodyear Story: The Strange Story of Rubber |journal=Reader's Digest |publisher=The Reader's Digest Association |location=Pleasantville, New York |month=January |year=1958 |url=http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |access-date=2008-06-08 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509075421/http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. ૧૮૫૫માં રબર માંથી બનાવાયેલ સૌથી પ્રથમ કોન્ડોમ બનાવાયું.<!-- --><ref name=billy>{{cite web |title=Rubbers haven't always been made of rubber |work=Billy Boy: The excitingly different condom |url=http://www.billy-boy.com/english/info/ |access-date=2006-09-09 }}</ref> શરૂઆતના રબર કોન્ડોમ એક સાંધો ધરાવતા હતા અને તેઓ સાયકલના ટાયરમાણં વપરાતી ટ્યુબ જેટલા જાડા હતાં. આ સિવાય માત્ર શિશ્નને આવરિત કરતાં રબ્બરના કોન્ડોમ પણ અમેરિકા અને ઈંગલેંડમાં વપરાતા. આવા કોન્ડોમની રબ્બર કડી જો ચુસ્ત નહોય તો તે નીકળી જવાની શક્યતા વધુ હતી અને જોટૅ વધુ ચુસ્ત હોય તો તે લિંગને સંકોચી દે તેવો ભય પણ રહેલો હતો. આ પ્રકારના કોન્ડોમ મૂળ કેપોટ ("capote" (ફ્રેંચમાં કોન્ડોમ)) હતાં. તેઓ સ્ત્રીઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતા બોનેટને કારણે આમ કહેવાતા હશે. ઘણા વર્ષો સુધી રબ્બરની પટ્ટીઓને લિંગ આકારના ઢાંચા પર લપેટીને બનાવવામાં આવતાં. ત્યારબાદ તેમને રાસાયણિક દ્રાવણમાં ડુબાડીને પ્રક્રિયા કરવામાં આવતી.<ref name="collier"/>{{Rp|148}} ઈ.સ. ૧૯૧૨માં પોલીશ શોધકર્તા જ્યુલીયસ ફ્રોમ્મ એ કોન્ડોમ બનાવવાની નવી પદ્ધતિ વિકસીત કરી. જેમાં કાંચના ઢાંચાને કાચા રબ્બરમાં ડુબાડવામાં આવતી.<ref name="billy" /> આ પદ્ધતિને સિમેંટ ડીપીંગ કહેવાતી. આ પદ્ધતિમાં રબ્બરને નરમ બનાવવા માટે તેમાં ગેસોલીન કે બેન્ઝીન ઉમેરવામાં આવતું. <ref name="collier"/>{{Rp|200}} ૧૯૨૦માં લેટેક્સ એટલેકે પાણીમાં ટાંગેલ રબ્બરમાંથી સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ બનાવવામાં આવ્યું. સિમેંટ ડીપ્પ્ડ કોન્ડોમ કરતા લેટેક્સ કોન્ડોમ બનાવવામાં ઓછો શ્રમ પડતો હતો, કેમકે સિમેન્ટ ડીપ કોન્ડોમને લીસા બનાવવા માટે તેને ઘસવા કે કાપવા પડતા. પાણીમાં લટકાવ પદ્ધતિથી બનતા કોન્ડોમને કારણે પહેલા ગેસોલીન અને બેન્ઝીન વાપરવાથી જે જ્વલનનું જોખમ રહેલું હતું તે ઓછું થયું હતું. વપરાશ કર્તાઓ માટે પણ લેટેક્સ કોન્ડોમ વાપરવામાટૅ વધુ સગવડ્આ ભર્યાં હતા. તેઓ રબ્બરના કોન્ડોમ કરતાં વધુ પાતળા અને મજબૂત હતાં. તેમની આયુ રબ્બરના કોંડમને મુકબલે વધુ હતી. (રબ્બર - ૩ મહિના, લેટેક્સ - ૫ વર્ષ).<ref name="collier"/>{{Rp|199-200}} વીસના દાયકામાં સમગ્ર કોન્ડોમને અર્ધ-કેળવાયલા કારીગરો દ્વારા હાથેથી બોળીને બનાવાતા. ૧૯૨૦ ના દાયકા દર્મ્યાન કોન્ડોમ ઉત્પાદનની સ્વયંચાલિત યંત્રણાનો વિકાસ થયો. ૧૯૩૦માં સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ ઉત્પાદનની પ્રણાલી નું પેટન્ટ નોંધાઈ. પ્રમુખ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો આ ઉત્પાદન પ્રણાલીઓ ખરીદતા કે ભાડે લેતાં અને તેને કારણે નાના ઉત્પાદકો આ ઉદ્યોગમાંથી બહાર પડી ગયાં. <ref name="collier"/>{{Rp|201-3}} લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતા મોંઘા એવા સ્કીન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતાં કોન્ડોમ અમીરોના વપરાશ બની ગઈ.<ref name="collier"/>{{Rp|220}} === ૧૯૩૦થી અત્યાર સુધી === ૧૯૩૦ની લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં એન્ગ્લીકન ચર્ચે પરિણીત યુગલો દ્વારા કોન્ડોમના વપ્રાશ પર પ્રતિબંધ જારી કર્યો. ૧૯૩૧માં અમેરિકાના ફેડરલ કાઉન્સીલ ઓફ ચર્ચે પણ આવો ફરમાન જારી કર્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|227}} રોમન કેથોલિક ચર્ચ એ કોઈ પણ પ્રકારના ગર્ભ નિરોધકનો વિરોધ કર્યો છે અને કરતો રહ્યો છે.<ref name="collier"/>{{Rp|228-9}} પરંતુ ૧૯૩૦થી કાયદેસર રીતે કોન્ડોઅ પરના પ્રતિબંધોમાં નરમાશ આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|216,226,234}}<ref name="note">{{cite web |title=Biographical Note |work=The Margaret Sanger Papers |publisher=Sophia Smith Collection, Smith College, Northampton, Mass. |year=1995 |url=http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |access-date=2006-10-21 |archive-date=2006-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060912180741/http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |url-status=dead }}</ref> પરુંતુ આ સમય દરમ્યાન ફાસીવાદના પડછાયામાં રહેલ ઈટલી અને નાઝીવાદના ઓછાયામાં રહેલ જર્મનીએ કોન્ડોમના વપરાશ પર વધુ પ્રતિબંધો લાદ્યા (મર્યાદિત પ્રમાણમાં વેચાણ - રોગ નો ફેલાવો અટકાવવા માટે- રજામંદ હતાં ). .<ref name="collier"/>{{Rp|252,254-5}} મંદીના કાળ દરમ્યાન સ્કેમીડ દ્વારા ઉત્પાદન બનાવાતી પ્રણાલી ની ખપત વધી. સ્કીમીડ હજી પણ સીમેંટ ડીપીંગ પદ્ધતિ વાપરતા જે લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં બે ફાયદાઓ ધરાવતી હતી. પ્રથમ, સિમેંટ ડીપ કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રિકેંટ વાપરતા કોઈ જોખમ ન હતું. બીજું, આ પ્રાછીન કોન્ડોમને ફરી વાપરી શકાતા હોવાથી તેઓ સસ્તા પડતા હતાં, જે તે કપરા સમયમાં એક અત્યંત જરૂરી હતું.<ref name="collier"/>{{Rp|217-9}} ૧૯૩૦માં યુ.એસ. ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન એ કોન્ડોમની ગુણવત્તા પર નિયંત્રણ લાવવા શરૂઆત કરી ત્યારથી ઉત્પાદકો આની ગુણવત્તા પણ વધુ ધ્યાન દેવા લાગ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|223-5}} [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમ્યાન કોન્ડોમને યુ.એસ સેનાના સૈનિકોમાં વિતરિત કરાયા હતાં અને ફીલ્મ, પોસ્ટર અને વ્યાખ્યાનો દ્વારા પણ તેનો ઘણો પ્રચાર કરાયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|236-8,259}} યુદ્ધની બંને તરફની યુરોપીયન અને એશિયન સેનાઓએ તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ ઉપલબ્ધ કરવ્યાં. જર્મનીએ સુદ્ધા તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ આપ્યાં હતાં જ્યાં નાગરિકોને તે વાપરવા માટે છૂટ ન હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|252-4,257-8}} કોન્ડોમ સરળતા પૂર્વક ઉપલબ્ધ હોવાથી સૈનિકોએ કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગ પણ શોધી કાઢ્યા જે હજી આજે પણ ચાલુ છે. યુદ્ધ પછી પણ કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો થતો ગયો. ૧૯૫૫થી ૧૯૬૫ દરમ્યાન ૪૨% વયસ્ક લોકો ગર્ભનિરોધ માટે કોન્ડોમ વાપરતા હતાં. ૧૯૫૦-૬૦ દરમ્યાન ૬૦% યુગલો કોન્ડોમ વાપરતાં હતાં. ૧૯૬૦માં શરૂ થયેલ મોં વાટે લેવાતી ગર્ભ નિરોધક ગોળીઓ પ્રચલિત થઈ અને પ્રથમ ક્રમાંકનું ગર્ભ નિયોજનન સાધન બની પણ કોન્ડોમ સશ્ક્ત બીજા ક્રમાંકે રહ્યું. આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ સંસ્થાએ વિકાસશીલ દેશોમાં કોન્ડોમના ઉપયોગનો પ્રચાર કર્યો. ૧૯૭૦ સુધીમાં માત્ર ભારતમાં જ કરોડો કોન્ડોમ વપરાતા હતાં. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} ( આ વપરાશ ઉત્તરો ત્તર વધતો રહ્યો, ૨૦૦૪માં [[ભારત]] સરકારે તેની સરકારી દવાખાનામાંથેએ વહેંચણી માટૅ ૧.૯ અબજ કોન્ડોમ ખરીદ્યા હતાં. <ref>{{cite journal | first = AP | last = Sharma | title = Annual Report of the Tariff Commission | page = 9 | publisher = India government | year = 2006 | url = http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | format = PDF | access-date = 2009-07-16 | journal = | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619062117/http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | url-status = dead }}</ref> ૨૦મી સદીમાં શોધાયેલા પ્લાસ્ટીક અને અન્ય મનવ નિર્મિત પદાર્થ્ની શોધ છતાં પણ કોન્ડોમની ગુણવત્તામાં કોઈ ફરક ન પડ્યો. જોકે લંબુ ટકી શકે તેવું રબ્બર બન્યું છે. કોન્ડોમ પાતળા અને વધુ વિશ્વાસનીય બન્યાં છે. ૧૯૯૫માં યુ. એસ. એ. માં પ્લાસ્ટીક કોન્ડોમનું વેચાણ શરૂ થયું. ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ ના ગાળમાં કોન્ડોમની ગુણવત્તાના ધોરણોને વધુ સખત કરવામાં આવ્યાં,<ref>Collier, pp. 267, 285</ref> અને કોન્ડોમના વપરાશ પરના કાયદાકીય બંધનો હટાવી દેવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|276-9}} આયર્લેંડમાં, ૧૯૭૮માં સૌ પ્રથમ્ વખત કાયદેસર કોન્ડોમ વેચાણની રજા મળી હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|329-30}} તેમ છતાં કોન્ડોમની જાહેરાત પર પ્રતિબંધ ચાલુ રહ્યાં. ૧૯૫૦માં અમેરિકાના નેશનલ એસોશિએશનઓફ બ્રોડકાસ્ટરએ કોન્ડોમની જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો કે જે ૧૯૭૯ સુધી ચાલુ રહ્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|273-4,285}} ૧૯૮૦માં શોધાયું કે [[એઇડ્સ|એઈડ્સ]] એ રોગ જાતીય સંસર્ગથી ફેલાય છે,<ref>{{cite journal |title=A Cluster of Kaposi's Sarcoma and Pneumocystis carinii Pneumonia among Homosexual Male Residents of Los Angeles and range Counties, California | journal = Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 31 | issue = 23 |pages=305–7 |publisher= Centers for Disease Control and Prevention |date= 1982-06-18 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001114.htm |access-date=2008-06-15 |pmid=6811844 |author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> આ રોગના કારકો એચ. આઈ. વી.નો પ્રસાર ફેલાવવા માટે કોન્ડોમના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવામં આવ્યું. અમુક રાજકેય, ધાર્મિક અને અન્ય લોકોના વિરોધ છતાં યુ.એસ અને યુરોપમાં કોન્ડોમ વપરાશની ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|299,301,306-7,312-8}} જેને કારણે કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો આવ્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|309-17}} વધેલી માંગ અને સામાજીક સ્વીકૃતીને કારણે કોન્ડોમ છૂટક વસ્તુઓ વેછતી દુકાનોમાં વેચાવા લાગ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|305}} ૧૯૯૪ સુધીના સમયમં દર વર્ષે કોન્ડોમના વેચાણમં વદારો નોંધાયો. ૧૯૯૪ થી એઈડ્સ પ્રત્યે પ્રસાર માધ્યમોમાં ધ્યાન પણ ઓછું થયું.<ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} રોગનો ફેલાવો રોકનાર સાધન તરીકે કોન્ડોમના વપરાશમઅં ઘટાડો થવાને "પ્રીવેન્સન ફેટીગ" કે "કોન્ડોમ ફેટીગ" કહે છે. નિરીક્ષકોએ યુરોપ અને અમેરિકા બંને જગ્યાએ કોન્ડોમ ફેટીગ પ્રવર્તમાન હોવાનું જણાવ્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=1Adam |first1=Barry D |last2=Husbands |first2=Winston |last3=Murray |first3=James |last4=Maxwell |first4=John |title=AIDS optimism, condom fatigue, or self-esteem? Explaining unsafe sex among gay and bisexual men |journal=Journal of Sex Research |publisher=FindArticles.com |month=August |year=2005 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |access-date=2008-06-29 |archive-url=https://archive.today/20120530044241/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |archive-date=2012-05-30 |url-status=dead }}</ref><!-- --><ref>{{cite web |last=Walder |first=Rupert |title=Condom Fatigue in Western Europe? |work=Rupert Walder's blog |publisher=RH Reality Check |date=2007-08-31 |url=http://www.rhrealitycheck.org/blog/2007/08/31/condom-fatigue-in-western-europe |access-date=2008-06-29 }}<br /> {{cite web |last=Jazz |title=Condom Fatigue Or Prevention Fatigue |publisher=Isnare.com |url=http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |access-date=2008-06-29 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713063621/http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |url-status=dead }}</ref> આને પરિણામે એક કોન્ડોમ નિર્માતાએ પોતાને જાહેર ખબરનો ચેતવણી ભર્યો સૂર બદલીને રમૂજી કરી દીધો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} કોન્દ્મની બજારમાં નવા પ્રયોગો થત રહ્યાં. સૌ પ્રથમ ડ્યુરેક્સ કમ્પનીએ ૧૯૯૦માં પોલીયુરેથીન કોન્ડોમ અવન્તી નામ નીચે બજારમાં મૂક્યા. ,<ref name="collier"/>{{Rp|324-5}} અને ૨૦૦૩માં આકાર પ્રમાણે ચુસ્ત બેસતા ધેફીટ નામના કોન્ડોમ બજારમાં મુકાયા.<ref name="cbstheyfit">{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=For Condoms, Maybe Size Matters After All |access-date=2008-11-11 |date=2007-10-11 |publisher=CBS News |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref> વિશ્વભરમાં કોન્ડોમનો વપરાશ વધતો રહેવાનો અનુમાન છે. એક અભ્યાસ પ્રમાણે વિકાસશીલ દેશોને ૨૦૧૫ સુધી ૧૮.૬ અબજ કોન્ડોમની જરૂર પડશે.<ref name="collier"/>{{Rp|342}} કોન્ડોમ એ આધુનિક સમાજનું અવિભાજ્ય અંગ બની ગયું છે. == નામની વ્યૂત્પતિ અને અન્ય નામો == કોંડોમ શબ્દનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૮મી સદીમાં થયો હતો. આને ઉત્પતિ અજ્ઞાત છે. પ્રચલિત સાહિત્યમાં એમ માનવામાં આવે ચે કે કોંડમના નામનો સંબંધ ઇંગલેંડના રાજા ચાર્લ્સ દ્વીતીય ના સાથી અમુક ડોક્ટર્ક કોંડોમ કે અલ ઓફ કોંડોમ સાથે છે. જોકે આવી કોઈ વ્યક્તિના અસ્તિત્વનો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી. અને રાજકુમર પ્રિંસ ગાદી એ બેઠા તેના ૨૦૦ વર્ષો પહેલાથી કોંડોમનો વપરાશ થતો આવ્યો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|54,68}} આ સિવાય લેટિન ભાષામાંથી ઘણા સાબિત થયા વગરના તારણો પણ બતાવવામાં આવ્યાં છે જેમાનું એક ચે કોંડોન (''condon'') (વાસણ),<!-- --><ref name=condon>{{cite journal |last1=James |first1=Susan |last2=Kepron |first2=Charis |title=Of Lemons, Yams and Crocodile Dung: A Brief History of Birth Control |journal=University of Toronto Medical Journal |volume=79 |issue=2 |pages=156–158 |month=March |year=2002 |url=http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061013222550/http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |archive-date=2006-10-13 |url-status=dead }}</ref> કે કોંડોમિના ''condamina'' (ઘર),<!-- --><ref>{{cite journal |last=Thundy |first=Zacharias P |title=The Etymology of Condom | journal = American Speech | volume = 60 | issue = 2 |pages=177–179 |date=Summer 1985 | doi = 10.2307/455309 |access-date=2007-04-07 | jstor=455309}}</ref> અને કંડમ ''cumdum'' (મોજું આવરણ કે પેટી).<ref name="collier"/>{{Rp|70-1}} એમ પણ માનવામાં આવે ચે કે આ શબ્દ ઇટાલિયન શબ્દ ગેંટોન (''guantone''), પરથી આવ્યો ચે કે જેનું મૂળ ગેંટો ( ''guanto'') છે અને અર્થ મોજું થાય છે.<!-- --><ref name="oetyd">{{cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Condom |work=Online Etymology Dictionary |year=2001 | month = November |url=http://etymonline.com/?term=condom |access-date=2007-04-07 }}</ref> ૧૯૮૧માં વિલિયમ ઇ ક્રૂક નામના લેખકે એક લેખ લખ્યો જેમાં લક્યું કે, "''કોંડોમ શબ્દના વ્યૂત્પતિ વિસે મારે એ જ જણાવવૌં ચે કે આનું મૂળ સંપૂર્ણ રીતે અજ્ઞાત છે અને અહીં તેના વ્યૂત્પતિને શોધવાની મથામણ અટકે છે.''"<!-- --><ref>{{cite journal |last=Kruck |first=William E | authorlink = American Dialect Society |title=Looking for Dr Condom | journal = Publication of the American Dialect Society | volume = 66 | issue = 7 |pages=1–105 |year=1981 }}</ref> આધુનિક શબ્દ કોષ પણ આ શબ્દની વ્યૂત્પતિને અજ્ઞાત વર્ણવે છે..<!-- --><ref>{{cite web |title=Condom |work= [[Merriam-Webster Online Dictionary]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/condom |access-date=2009-07-26 }}</ref> <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the term. --> કોન્ડોમ માટે અન્ય નામો પણ પ્રચલિત છે. ઉત્તર અમેરિકામાં તેને પ્રોફીલેક્ટીક કે રબર્સના મે ઓળખાય છે. બ્રિટેનમાં તેને ''ફ્રેંચ લેટર્સ'' કહે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=French letter |work = [[Merriam-Webster Online Dictionary]]| publisher = [[Merriam-Webster]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/french%20letter |access-date=2009-07-26 }}</ref> આ સિવાય નિર્માણ કરતી કંપનીના નામે પણ તેને ઓળખાય છે. ભારતની સ્થાનિક ભાષાઓમાં તેને '''નિરોધ''' કરીને ઓળખવામાં આવે છે. == વિવિધરૂપો == મોટા ભાગના કોંડોમના બંધ છેડે ટોટી હોય છે. આ ટોટીને કારણે પુરુષના વીર્ય ઉત્સર્જનને ધરવામાં સરળતા રહે છે. કોન્ડોમ વિવિધ માપમાં આવે છે. તે સિવાય વપરાશ કરતાના સાથી ના આનંદને માટે વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. પ્રાયઃ વિધનને સરળ બનાવવા માટે કોન્ડોમ લ્યુબ્રીરીકેન્ટ (ચીકણું દ્રવ્ય) લગાડેલા આવે છે. [[મુખ મૈથુન]] માટે સ્વાદ કે સોડમ ધરવતા કોન્ડોમ પણ મળે છે. મોટાભાગના કોન્ડોમ લેટેક્સથી બનેલા હોય છે પણ પોલીયુરેથેન અને ઘેટાની ચામડીના કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. === પદાર્થો === ==== પ્રાકૃતિક લેટેક્સ ==== [[File:Condom unrolled durex.jpg|thumb|375px|ખુલેલો કોન્ડોમ]] લેટેક્સ ખુબજ લચકદાર પદાર્થ છે. તેની ખેંચાણ શક્તિ ૩૦ મેગા પાસ્કલ હોય છે અને તૂટતા પહેલા લેટેક્સને ૮૦૦ ગણો ખેંચી શકાય છે.<!-- --><ref>{{cite journal |author=|title=Relationship of condom strength to failure during use | journal = PIACT Prod News | volume = 2 | issue = 2 |pages=1–2 |year=1980 | pmid = 12264044 |author1=Program for the Introduction and Adaptation of Contraceptive Technology PIACT}}</ref> ૧૯૯૦માં પ્રમાણોની આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાએ કોન્ડોમ ઉત્પાદનો માટૅ ધારાધોરણો નકી કર્યા અને યુરોપીય યુનિયને પણ પોતાના પ્રમાણો ઘોષિત કર્યાં. વિદ્યુત પ્રવાહ દ્વારા કોન્ડોમમાં રહેલા કાણાની તપાસણી કરવામાંઆવે છે. જો તે કસોટીમાં કોન્ડોમ પાર ઉતરે તો તેને વાળીને બાધવામાં આવે છે. આ સાથે દરેક જથ્થામાંથી એક કોન્ડૉમ પાણી ગળવાની અને હવાદ્વારા ફૂટવાની ચકાસણી કરાય છે. <!-- --><ref name="badnews">{{cite journal |last=Nordenberg |first=Tamar |title=Condoms: Barriers to Bad News |journal=FDA Consumer magazine |publisher=U.S. Food and Drug Administration |month=March–April |year=1998 |url=http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |access-date=2007-06-07 |archive-date=2010-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308051921/http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |url-status=dead }}</ref> લેટેક્સના ફાયદાતેને સૌથી ઉપયોગી કોન્ડમ બનાવટ્આનો પદાર્થ બનાવે છે પણ તેના અમુક ગેરફાયદા પણ છે. જ્યારે કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રીકેન્ટસ જેવા કે પેટૃઓલિયમ જેલી , રાંધવાનું તેલ , બેબી તેલ, મિનરલ તેલ, ત્વાચાન લોશન ઈત્યાદિ સાથે વાપરવામાં આવે છે ત્યારે તેને નુકશાન થાય છે. .<ref>[http://info.k4health.org/pubs/ect/chapter11.pdf Essentials of Contraceptive Technology > Chapter 11 Condoms]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} From the Knowledge for Health Project, The Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. Retrieved July, 2010.</ref> Contact with oil makes latex condoms more likely to break or slip off due to loss of elasticity caused by the oils.<!-- --><ref name="fhi3">{{cite journal |last=Spruyt |first=Alan B |title=Chapter 3: User Behaviors and Characteristics Related to Condom Failure | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |year=1998 |access-date=2007-04-08 }}</ref> આ સિવાય, લેટેક્સ પ્રત્યેની સંવેદન શીલતાને કારણે અમુક અન્ય પદાર્થના કોન્ડોમ બનાવવા જરૂરી જણાય છે. મે ૨૦૦૯માં યુ.એસ્. ફૂડ એન્ડ ડૃઅગ એડમિનોઇસ્ટ્રેશને વિટેક્સ પદાર્થમાંથથી કોન્ડોમ બનાવવાની છૂટ આપી છે. ,<ref>{{cite press release |title=FDA Clearance for Envy Natural Rubber Latex Condom Made with Vytex NRL |publisher=Vystar |date=2009-05-06 |url=http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |access-date=2009-08-26 |archivedate=2011-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007172424/http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf }}</ref> આ એવો લેટેક્સ છે જેમાંથી ૯૦ % સંવેદના ઉત્પન્ન કરનર પ્રોટીનને કાઢી લેવામાં આવે છે. .<ref>{{cite web |title=How Vytex Works |publisher=Vystar |year=2009 |url=http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |access-date=2009-08-26 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530223349/http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |url-status=dead }}</ref> કૃત્રીમ લેટેક્સ (પોલીસોપ્રીન)માંથી બનાવેલા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref name="isoprenepr" /> ==== કૃત્રિમ ==== સૌથી સામાન્ય કોન્ડોમ રીતે મળી રહેતાં કૃત્રીમ કોન્ડોમ પોલીયુરીથેન માંથી બનાવવામાં આવે છે. આ સિવાય અન્ય કૃત્રીમ પદાર્થો જેમકે AT-10 રાળ કે પોલીઆઈસોપ્રીનમાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે. <ref name="isoprenepr">{{cite press release | title = Lifestyles Condoms Introduces Polyisoprene Non-latex | publisher = HealthNewsDigest.com | date = 2008-07-31 | url = http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml | access-date = 2008-08-24 | archivedate = 2008-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080823054656/http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્દોમ લેટેક્સ કોન્ડોમ જેટલીથ પહોળાઈ અને જાડાઈ ધરાવે છે. મોટા ભાગના પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ ૦.૦૪ મિમી થી ૦.૦૭મિમી જાડા હોય છે. <ref>{{cite web |title=Condoms |work=Condom Statistics and Sizes |date=2008-03-12 |url=http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |access-date=2008-03-12 |archive-date=2008-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080330190322/http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ અમુક દ્રષ્ટીએ લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં ચડીયાતા હોય છે. તેઓ લેટેક્સ કરતા ઉષ્ણતા વહન વધુ સારી રીતે કરી શકે છે. તેઓ તાપમાન અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો પ્રત્યે લેટેક્સ જેટલા સંવેદનશીલ નથી. તેમેઅને સાચવા માટે લેટેક્સસ્ કોન્ડોમ જેટલી પળોજણ નથી અને તેમની આયુ લંબી હોય છે. તેમને તેલ અધારીત નીજી લ્યુબ્રીકેન્ટ સાથે વાપરી શકાય છે. તેઓ ત્વચા પર લેટેક્સ કરતાં ઓછી આડ અસરો ધરાવે છે. અને તેઓ ગંધ રહીત હોય છે. <ref name="nonlatex">{{cite journal |title=Nonlatex vs Latex Condoms: An Update |journal=The Contraception Report |volume=14 |issue=2 |publisher=Contraception Online |month=September |year=2003 |url=http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |access-date=2006-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060926035226/http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |archive-date=2006-09-26 |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમને યુ.એસ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિષ્ટ્રેશને વેચાણ માટે પરવાનગી આપી છે. અને તેઓ રોદ સમ્ક્રમણ અને ગર્ભ જનોઇરોધમાટે લેટેક્સ જેટલા જ કાર્યક્ષમ હોવાનું જણયું છે. <ref name="AlicePolyLatex">{{cite web |title=Are polyurethane condoms as effective as latex ones? |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=February 22, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530000038/http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |url-status=dead }}</ref> પરંતુ પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ લેટેક્સ કરતાં ઓછા લચકદાર હોય છે અને તે લેટેક્સ કરતાં ફાટી કે સરકી જવાની વધુ શક્યતા ધરાવે છે. <ref name="nonlatex" /><ref name="AlicePoly">{{cite web |title=Prefers polyurethane protection |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=March 4, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115429/http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |url-status=dead }}</ref> વળી તે લેટેક્સ કરતાં વધુ મોંઘા છે. પોલીઆઈસોપ્રીન એ પ્રાકૃતીક રબ્બર લેટેક્સનું કૃત્રીમ સંસ્કરણ છે. આમ જોતાં તે વધુ મોંઘુ છે,<ref name="isopreneglove">{{cite web | title = Polyisoprene Surgical Gloves | publisher = SurgicalGlove.net | year = 2008 | url = http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | access-date = 2008-08-24 | archive-date = 2008-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080918193917/http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | url-status = dead }}</ref> પણ તે લેટેક્સના ગુણો ધરાવે છે (પોલીયુરીથેન કરતાં નરમ અને લચકદાર )<ref name="isoprenepr" /> અને તેમાં ત્વચને આડ અસર કરનાર પ્રોટીન નો પણ અભાવ હોય છે. <ref name="isopreneglove" /> ==== ઘેટાંના ચામડામાંથી બનતા કોન્ડોમ ==== ઘેટાંના આંતરડાની ચામડાંમાંથેએ બનતા કોન્ડોમને "લેમ્બસ્કીન" કોન્ડોમ કહે છે. આ પદાર્થમાંથેએ બનતાં કોન્ડોમ છીદ્રાળુ હોવાને કારણે ગુપ્ત રોગોના સંસર્ગથી બચાવ નથી કરતાં. તેમના છીદ્રો વીર્યને રોકવા સમર્થ હોય છે પણ રોગ કારક પદાર્થો તેમાંથી પસાર થઈ શકે છે. <ref>{{cite book |author=Boston Women's Health Book Collective |title=Our Bodies, Ourselves: A New Edition for a New Era |publisher=Touchstone |location=New York, NY |year=2005 |isbn=0-7432-5611-5 |page=333}}</ref>તેઓ ત્વાચાને વધુ સંવેદના આપે છે અને લેટેક્સ કરતાં ઓછા આડઅસર કારક હોય છે. પણ તેમાં મળતા ઓછા સંરક્ષણને પરીણામે લોટેક્ષ પ્રતેય્ સંવેદન શીલ વપરાશ કરતા કે સાથી હોય તેમને લેમ્બસ્કીન કરતાં કૃત્રીમ પોલીયુરીથેન જેવા પદાર્થથી બનેલા કોન્ડોઅમની ભલઆમણ કરાય છે. આ કોન્ડોઅમ અન્ય પ્રકારના કોન્ડોમ કરતાં વધુ મોંઘા હોય છે. === વીર્યહારક/ વીર્યનાશક === અમુક લેટેક્સ કોન્ડોમમાં આંશિક ર્માણમાં નોનોક્સીનોલ-૯ નામનું વીર્ય નાશક ઉમેરવામાં આવે છે. વપરાશકર્તા અહેવાલ મુજબ વીર્યનાશક લગાડેલા કોન્ડોમનો ગર્ભાધાન રોકવામાં કોઈ ખાસ ફાયદો નથી. આવા કોન્ડોમનો આયુષ્યકાળ ઓછો હોય છે અને ઘણી સ્ત્રીઓમાં આને કારણે મૂત્રમાર્ગમાં આડ અસરો પેદા કરે છે. .<!-- --><ref>{{cite web |title=Condoms: Extra protection |work=ConsumerReports.org |month=February |year=2005 |url=http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-17 |archive-url=https://archive.is/20110317120248/http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |url-status=dead }}</ref> આ નાથી વિપરીત કોન્ડોમ પર વપ્રાશ પહેલા વીર્યનાશકો લગાડતા તે ગર્ભાધાન રોકવામાં વધુ કાર્યક્ષમ જણાયા છે. <ref name="simultaneous" /> નોનોક્સીનોલ-૯ ને ગુપ્ત રોગો (એચ આય વી સહીત) ની રોકથામ માં સહાયભૂત માનવામાં આવતું હતું પણ અભ્યાસમાં જણાયું છે કે નોનોક્સીનોલ-૯ નો વારંવાર થતો ઉપયોગ એચ આઈ વી સંક્રમણનું જોખમ વધારી દે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 and the Risk of HIV Transmission |work=HIV/AIDS Epi Update |publisher=Health Canada, Centre for Infectious Disease Prevention and Control |month=April |year=2003 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |access-date=2006-08-06 |archive-date=2009-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929172125/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |url-status=dead }}</ref> વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠએ જણાવ્યું છે કે વીર્યનાશક પદાર્થ લગાડેલા કોન્ડોમનો પ્રાચાર થવો જોઈએ નહીં. પણ કોન્ડોમ ન વાપરવા કરતાં નોનોક્સીનોલ-૯ લગાડેલા કોન્ડોમ વાપરવાની તેઓ સલાહ આપે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 ineffective in preventing HIV infection |work=World Health Organization |year=2006 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321074537/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૫થી નવ કોન્ડોમ નિર્માતાઓ નોનોક્સીનોલ-૯ લગડેલા કોન્ડોમનું ઉત્પાદન બંધ કર્યું છે. પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થાએ પણ આવા કોન્ડોમનું વિતરણ બંધ કર્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Boonstra |first=Heather |title=Condoms, Contraceptives and Nonoxynol-9: Complex Issues Obscured by Ideology |journal=The Guttmacher Report on Public Policy |volume=8 |issue=2 |year=2005 |month=May |url=http://www.guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070420165133/http://guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |url-status=dead }}</ref> === વિવિધ સપાટી ધરાવતા કોન્ડોમ === વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ બજારમાં મળે છે. ટેઓ ઉપસેલા ટીપકાં કે લહેર જેવી પટીઓ ધરાવે છે. આ વા કોન્ડોમ બંને સાથીઓ ને વધુ સંવેદના આપે છે. આવી સપાટીઓ કોન્ડોમની અંડરની , બહરની કે બંને બાજુએએ આવેલી હોય છે. અથવા તો એ કોન્ડોમના ખાસ ક્ષેત્રોમાં મૂકેલી હોય છે જેથી તેઓ જી સ્પોટને કે ફ્રેનુલને વધુ ઉત્તેજીત કરી શકે. પારસ્પરીક આનંદ નામથી વેચાતા કોન્ડોમ તોચ પ્ર બલ્બ જેવો આકાર ધરાવે છે જેથી પોરિષોને વધુ સંવેદના મળે છે. .<ref name="about">{{cite web |title=Condom Types: A look at different condom styles |url=http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |last=Stacey |first=Dawn |authorurl=http://contraception.about.com/bio/Dawn-Stacey-M-Ed-LMHC-24387.htm |access-date=2008-12-08 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219035952/http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |url-status=dead }}</ref> ટીપકાંધરઅવતઅ કોન્ડોમ દ્વારા અમુક મહિલાઓને યોનિમાં સંક્રમણ કે આડ અસર થઈ શકે છે. ===ઉત્તેજનાર્થ કોન્ડોમ=== સ્તંભનમાં અભિ વૃદ્ધિ કરે તેવા કોન્ડોમ યુરોપીય યુનિયનની સંસ્થાની માન્યતા માટે મોકલાવાયા છે. બમણા અંધ પરીક્ષણમાં જણાયું છે કે આવા કોન્ડોમ સાધારણ કોન્ડોમ કરતાં વધુ ફાયદાકારક હતાં. આ વાપરવાથેએ લિંગના કદમાં વધારો અને સ્તંભન લાંબા સુધી ટકતું હોવાનું જણાયું હતું. આ પ્રકરના કોન્ડોમ તેની અણીયાળા ભાગ પર્ એક ખાસ પ્રકારનું જેલ વાપરે છે. આ જેલ લિંગમાંની નસોને વધુ પહોળી કરે છે અને તેથી તેમાં વધારે પ્રમાણમાં થયેલો રક્ત સંચાર વધુ મોટું અને લાંબુ સ્તંભન આપે છે. <ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | work=Reuters | first=Paul | last=Sandle | title=Erection-boosting condom gets EU backing | date=2011-06-20 | access-date=2011-12-04 | archive-date=2012-01-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120126062758/http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | url-status=dead }}</ref> ===ઓછી ઉંમરના કે કુમાર વયના માટે કોન્ડોમ=== બાલિકોમાં વધતાં જતા ગર્ભ ધારણના કિસ્સાઓને ધ્યાનમાં લઈને સ્વીસ સરકારે માર્ચ ૨૦૧૦માં ઘોષણા કરી કે તો ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમારો માટે નાના કદના કોન્ડોમનો પ્રચાર પ્રસાર કરશે. આ સાથે આવા કોન્ડોમ આ વય જૂથના લોકોમામ્ એઈડ્સના પ્રસાર રોકવામાં પણ મદદ કરશે. આ વસ્તુ શરૂ કરવાનું એક કારણ એ પણ હતું કે સામાન્ય કોન્ડોમ ઘણાં પહોળા હતાં અને યોનિ કે ગુદા મૈથુન દરમ્યાન સરકી જતાં ઓછુ સંરક્ષણ આપતાં. સ્વીસ એઈડ્સ ફેડરેશન અને સ્વીસ સરકારે હાથ ધરેલા અભ્યાસ પરથી જાણ્યું હતું કે વધુ પડતી પહોળાઈને કારણે આ વય જૂથના કુમારો તેનો સફળ ઉપયોગ ન કરી શકતા કે આને પસંદ જ કરતાં ન હતાં. <ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | work=The Daily Telegraph | location=London | title=Extra small condoms for 12 year-old boys go on sale in Switzerland Extra small condoms for boys as young as 12 are going on sale in Switzerland. | first=Alexandra | last=Williams | date=2010-03-03 |access-date=2010-04-30 | archive-date=2010-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100306121128/http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | url-status=dead }}</ref> આ અભાસને ધ્યાનમાં રાખીને ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમરો માટે નાન કોન્ડોમ બનાવવાનું શરૂ થયુ, આજે તે સ્વીટ્ઝર લેંડ અને અમુક અન્ય દેશો માં ઉપલબ્ધ છે. સેયલર નામની કંપની દ્વારા બનાવાતા આ કોન્ડોમ હોટસ્પ્ટ નામે વેચાય છે. આ કોન્ડોમ ટોચ પર ટોટી ધરાવતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ સાંકડા હોય છે અને તેના બીજે છેડે ખુલ્લા છેડે વધુ ચુસ્ત કડી હોય છે જેથી સંભોગ સમયે તે નીકળી ન જાય. સામાન્ય કોન્ડોમ ૨ ઈંચ કે ૫.૨ સેમી વ્યાસ ધરાવે છે. જ્યારે હોટશોટ ૧.૭ ઈંચ (૪.૫ સેમી નો વ્યાસ ધરાવે છે. જોકે બંનેની લંબાઈ સમાન (૭.૪ ઈંચ, ૧૯ સેમી) હોય છે. જર્મનીમાં ૧૩થી ૧૯ વર્ષના ૧૨,૯૭૦ કુમારોના કરેલા સર્વેક્ષણમાં પણ જણાયું કે સામાન્ય કોન્ડોમનું માપ ઘણું મોટું હતું. ડ્યુરેક્સ જેવા અન્ય ઉત્પાદકો પન નાના કોન્ડોમ બનાવે છે તેઓ ડ્યુરેક્સ લવ ના નામે તે વેચે છે. === અન્ય === બળાત્કાર રોધી કોન્ડોમ મહિલાઓ દ્વારા વપ્રાતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ ની રચના એવી હોય છે કે તેઓ અત્યારીને પીડા ઉત્પન્ન કરાવે છે જેથી કદાચ પીડિત વ્યક્તિને છટકવાનો સમય મળે. <ref>{{cite web |title=Rape-aXe: Questions and answers |publisher=Rape-aXe |year=2006 |url=http://www.antirape.co.za/questions.htm |access-date=2009-08-13 |archive-date=2009-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503104839/http://www.antirape.co.za/questions.htm |url-status=dead }}</ref> સંગ્રાહક કોન્ડોમ એ પ્રજનન સંબંધી તપાસના વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરવા માટે વપરાય છે. આ કોન્ડોમની રચના વીર્યનું આયુષ્ય લંબાવે તેવી રીતે કરેલી હોય છે. આનંદ પ્રમોદ માટે પણ અમુક કોન્ડોમ જેવા સાધનો આવે છે જો કે તેઓ ગર્ભ ધારણ કે સંક્રામક રોગ સામે કોઈ રક્ષણ આપતા નથી. <ref name="planned parenthood"/> == સ્ત્રી કોન્ડોમ == [[File:Préservatif féminin.jpg|thumb|right| સ્રી કોન્ડોમ]]મણસો દ્વારા વપરાતા કોન્ડોમ લિંગ પર જડબેસલાક બેસી હાય છે જેઠી તે વીર્યને બહાર નીકળી જતા રોકી શકે. આનાથી વિપરીત સ્ત્રી કોન્ડોમમાં મોટી કડક કડીએ હોય છે જેથી તે શરીરના છીદ્રમાં અંદર ન ચાલ્યો જાય. શરુઆતમાં બનેલ સ્ત્રી કોન્ડોમ પોલીયુરેથીનમાંથેએ બનેલા હતાં પન નવા સમ્સ્કરણો નાઈટ્રાઈલ રબ્બર માંથી બનાવવામાં આવે છે. મેડતેક નામની કંપની લેટેક્સમાંથી સ્ત્રી કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/female-condom.htm|title=The Female Condom|publisher=AVERT|access-date=2009-03-26}}</ref> == અસરકારકતા == === ગર્ભધારણ રોકવામાં === {{see also|Comparison of birth control methods#Effectiveness of various methods|l1=Comparison of birth control methods: Effectiveness of various methods}} ગર્ભધારણ રોકવામાં કોન્ડોમની અસરકારકતઅ બે પદ્ધતિઓ દ્વારા માપવામાં આવે છે. "ચોકસાઈ ભર્યો વપરાશ" અને "સામાન્ય વપરાશ". છોકસાઈ ભર્યા વપ્રાઅશમાં માત્ર તેવા જ વ્યક્તિઓને ગણવામાં આવે છે જેઓ વિધી પૂર્વક , ચોકસાઈ થી અને સતત કોન્ડોમ વાપરતા હોય. સામાન્ય કે ચીલાચાલુ વપરાશ પદ્ધતિમાં સર્વ કોન્ડોમ વપરાશ કર્તાને શામિલ કરવામાં આવે છે. આમાં કોન્ડોમને ખોટી પદ્ધતિથી વાપરનારા અને નિયમિત ન વાપરનાર લોકો પણ શામિલ હોય છે. આની ગણતરી પ્રથમ વર્ષ ના વપરાશની જ કરાય છે. <ref name="hatcher">{{cite book |first=RA |last=Hatcher |coauthors=Trussel, J; Nelson, AL; et al. |year=2007 |title=Contraceptive Technology |edition=19th |publisher=Ardent Media |location=New York |isbn=1-59708-001-2 |url=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531095926/http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |archive-date=2008-05-31 |url-status=dead }}</ref> Most commonly the [[Pearl Index]] is used to calculate effectiveness rates, but some studies use [[decrement table]]s.<ref name="kippley">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Kippley, Sheila | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | isbn=0-926412-13-2}}</ref>{{Rp|141}} અભ્યાસ હેઠળના વસતિ અનુસાર "સામાન્ય વપરાશ"માં કોન્ડોમની અસરકારતા કે ગર્ભધારણ રોકવાની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષે ૧૦-૧૮% જેટલો હોય છે.<!-- --><ref name="Kippley1996">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Sheila Kippley | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | page=146 | isbn=0-926412-13-2}}, which cites: :{{cite journal |last=Guttmacher Institute |title=Choice of Contraceptives | journal = The Medical Letter on Drugs and Therapeutics | volume = 34 |pages=111–114 |year=1992|pmid=1448019 |issue=885 }}</ref> "ચોકસાઈ ભર્યા વપરાશ" કરતાં કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષ્હે ૨% જેટલો હોય છે. <ref name="hatcher" /> વધુ પડતી સફળતા માટે કોન્ડોમ સાથે અન્ય ગર્ભ રોધકો જેમજે વીર્ય નાશક આદિનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. <ref name="simultaneous">{{cite journal |author=Kestelman, P; Trussell, J |title=Efficacy of the simultaneous use of condoms and spermicides | journal = Fam Plann Perspect | volume = 23 | issue = 5 |pages=226–7, 232 |year=1991| pmid = 1743276 | doi = 10.2307/2135759 |jstor=2135759}}</ref> === ગુપ્ત રોગના પ્રસાર રોકવા === [[File:Condom on Obelisk, Buenos Aires.jpg|thumb|right|200px| આર્જેન્ટિનાના બ્યુએસ નોસ એરિસ નામન શહેરમાં આવેલો મહાકાય કોન્ડોમની પ્રતિકૃતિ, જે ૨૦૦૫ના વિશ્વ એઈડ્સ દિવસની ઉજવણી માટે જન જાગૃતિમાટે ઉભો કરાયોઇ હતો.]] [[ગુપ્ત રોગો]]નો ચેપન લાગે કે તેનો ફેલાવો ન થાય માટે કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો બંનેમાં ચેપલાગવાની શક્યામાં ઘટાડો કરે છે. કોન્ડોમ ભલે સંપૂર્ણ પણે અસરકારક ન હોય પણ તે એઈડ્સ, લૈંગિક હર્પિસ, સર્વીકલ કેન્સર, લૈગિક મસા (કે વૉર્ટ),સિફીલીસ, કેલ્મિડિયા, ગોનોરિયા આદિ રોગોનો ચેપ અટકાવવામાં મદદ કરે છે. <ref name="planned parenthood">{{cite web |title=Condom |publisher=Planned Parenthood |year=2008 |url=http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820174700/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |url-status=dead }}</ref> આઈયુડી જેવી અસરકારક ગર્ભ નિરોધક પદ્ધતિ સાથે પણ ગુપ્ત રોગ સંક્ર્મણની સંનભાવના ઘટાડવા કોન્ડૉમ વાપરવાની ભલામણ કરાય છે. <ref name=DualProtection>{{cite journal|author=Cates, W., Steiner, M. J.|year=2002|title=Dual Protection Against Unintended Pregnancy and Sexually Transmitted Infections: What Is the Best Contraceptive Approach?|journal=Sexually Transmitted Diseases|volume=29|issue=3|pages=168–174|url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/2002/03000/Dual_Protection_Against_Unintended_Pregnancy_and.7.aspx|doi=10.1097/00007435-200203000-00007|pmid=11875378}}</ref> ૨૦૦૦ની સાલમાં નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ હેલ્થ ના રિપોર્ટ અનુસાર ચોકસાઈ પૂર્વક કરેલ કોન્ડોમનો ઉપયોઅ એચ. આઈ . વી કે એઈડ્સનું સંક્રમણ લાગવની શક્યતા ૮૫% જેટલી ઘટાડી દે છે. સન ૨૦૦૦ના એન આઈ એચના એક અભ્યાસ અનુસાર લેટેક્સ કોન્ડોમના ચોકસાઈ પૂર્વકના વપરાશથી એચ.આઈ.વી /એઈડ્સ સંક્ર્મણની શક્યતા ૮૫% સુધી ઘટી જાય છે. <!-- --><ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |format=PDF |access-date=2010-09-22 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009022150/http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૭માં ટેક્સાસ વિશ્વવિદ્યાલય દ્વારા પ્રસિદ્ધ એક અભ્યાસમાં <ref>{{cite journal|doi=10.1002/14651858.CD003255|author=Cayley, W.E. & Davis-Beaty, K.|year=2007|title=Effectiveness of Condoms in Reducing Heterosexual Transmission of HIV (Review)|publisher=John Wiley & Sons, Ltd.|url=http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|editor1-last=Weller|editor1-first=Susan C|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2008-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629100457/http://mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|url-status=dead}}</ref> અને વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન<ref>{{cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research (WHO/RHR) & Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health/Center for Communication Programs (CCP), INFO Project|year=2007|title=Family Planning: A Global Handbook for Providers|publisher=INFO Project at the Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health|url=http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|page=200|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827081805/http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|url-status=dead}}</ref> એ પણ જણાવ્યું કે કોન્ડોમના વપરાશથ્ઐ અઈડ્સ સાંક્ર્મણની શક્યતા ૮૦-૯૫% સુધીએ ઘટી જાય છે. એન. આઈ. એચ. એ. તેના સન ૨૦૦૦ના અહેવાલમાં જણાવ્યું કે કોન્ડોમનો વપરાશ પુરુષોમાં ગોનોરિયાના સંક્રમણની શક્યતાને ઘણી હદે ઘટાડી દે છે. <ref name="workshop"/> ૨૦૦૬ના એક અભ્યાસમાં જણયું છે કે કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓને લાગતા માનવ પોપીલોમા વિષાણુના ચેપની શક્યતા ૭૦% ઘટાડી દે છે. <ref>{{cite journal |author=Winer, R; Hughes, J; Feng, Q; O'Reilly, S; Kiviat, N; Holmes, K; Koutsky, L |title=Condom use and the risk of genital human papillomavirus infection in young women |doi=10.1056/NEJMoa053284 |journal=N Engl J Med |volume=354 |issue=25 |pages=2645–54 |year=2006 |pmid=16790697 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |access-date=2007-04-07 |archive-date=2007-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421144623/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |url-status=dead }}</ref> તે વર્ષ્હે થયેલા એક અન્ય અભ્યાસમાં જણાયું કે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા જાતીય હર્પીસના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Wald |first=Anna |title=The Relationship between Condom Use and Herpes Simplex Virus Acquisition| journal = Annals of Internal Medicine| volume = 143|pages=707–713|year=2005 |pmid=16287791 | url=http://www.annals.org/cgi/content/full/143/10/707 |access-date=2007-04-07 |last2=Langenberg |first2=AG |last3=Krantz |first3=E |last4=Douglas Jr |first4=JM |last5=Handsfield |first5=HH |last6=Dicarlo |first6=RP |last7=Adimora |first7=AA |last8=Izu |first8=AE |last9=Morrow |first9=RA |issue=10}}</ref> કોન્ડોમ ભલે યૌન અંગોને સંક્ર્મણ સામે ઘતા થતા રોકે છે પણ અમુક રોગોના સંક્રમણને તેઓ રોકી શકતાં નથી. રોગ દ્વારા સંક્રમિત ભાગો ને કોન્ડોમ દ્વારા ઢાંકી શકાતા નથી આવા સમયે સીધા સંપર્કમાં આવતાં રોગ ફેલાવાની શક્યતા વધી જાય છે.<ref>{{cite web |last=Villhauer |first=Tanya |title=Condoms Preventing HPV? |publisher=University of Iowa Student Health Service/Health Iowa |date=2005-05-20 |url=http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |access-date=2009-07-26 |archive-date=2010-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100314084306/http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |url-status=dead }}</ref> ગુપ્ત રોગોના સંક્ર્મણ પ્રત્યે કોન્ડોમની અસરકારકતા સામે સૌથી અસંગત મુદ્દો છે તેનો અનિયમિત વપરાશ. .<ref name="badnews" /> કોન્ડોમનો વપરાશ સંભવિત પૂર્વ કેસરકારક સવીકલ બદલાવના ઈલાજમાં મદદ કરે છે. માનવ પેપીલોમા વિષાણુ નું સંક્રમણ (પહેલા થઈ ચૂક્યું હોય તો પણ) પૂર્વ કેંસરકારક બદલવોની શક્યતા અને જોખમને વધારી દે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ આ બદલાવોને પ્રતિક્રમિત કરવામાં મદદ કરે છે.<ref name="Hogewoning2003">{{cite journal |last1=Hogewoning |first1=Cornelis J |last2=Bleeker |first2=MC |last3=van den Bruler |first3=AJ |last4=Voorhorst |first4=Feja J |last5=Snijders |first5=Peter JF |last6=Berkhof |first6=Johannes |last7=Westenend |first7=Pieter J |last8=Meijer |first8=Chris JLM |title=Condom use Promotes the Regression of Cervical Intraepithelial Neoplasia and Clearance of HPV: Randomized Clinical Trial | journal = International Journal of Cancer | volume = 107 |pages=811–816 |year=2003| pmid = 14566832 | doi = 10.1002/ijc.11474 |issue= 5}}</ref> આ સિવાય યુ.કેના સંશિધન કર્તાએ ધોધ્યું છે કે વીર્યમાં કે ધાતુમાં રહેલ અમુક જીવરસાયણો (હોર્મોન) વિહરમાન સર્વીકલ કેન્સરને વકરે છે. સંભોગ દરમ્યાન કોન્ડોમનો વપરાશ આ શક્યત ઘટાડે છે. <ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Semen can worsen cervical cancer | date= | publisher=[[Medical Research Council (UK)]] | url=http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | work= | pages= | access-date=2007-12-02 | language= | archive-date=2008-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080804173650/http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | url-status=dead }}</ref> === નિષ્ફળ જવાના કારણો === [[વીર્ય સ્ખલન]] પછી કોન્ડોમ લિંગ પરથી સરકી જઈ શકે છે,<ref>{{cite journal |author=Sparrow, M; Lavill, K |title=Breakage and slippage of condoms in family planning clients |journal=Contraception |volume=50 |issue=2 |pages=117–29 |year=1994 |pmid=7956211 |doi=10.1016/0010-7824(94)90048-5}}</ref> અયોગ્ય રીતે વાપરતા ફાટી (કદાચ પાકીટ ફોડતા પણ) જઈ શકે છે, અથવા લેટેક્સના ક્ષીણ થવાથી ( અંતિમ તારીખ પછી કે તૈલી પદાર્થો સાથે વપરાય તો) તે તૂટી ફાટી શકે છે. આનો તૂટવાનો દર ૦.૪% થી૨.૩% જ્ટ્આલો અને સરકી જવાનો દર ૦૬% થી ૧.૩% જેટલો છે. <ref name="workshop" /> કોન્ડોમ તૂટી કે સરકી ન જાય તો પણ રહી ગયેલા શુક્રાણુઓ પ્રતિ ૧-૨% સ્ત્રીઓ સંવેદન શીલ રહે છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Effectiveness of the male latex condom: combined results for three popular condom brands used as controls in randomized clinical trials |journal=Contraception |volume=70 |issue=5 |pages=407–13 |year=2004 |pmid=15504381 |doi=10.1016/j.contraception.2004.05.008}}</ref><ref name="pinhole">{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Nelson, A; Wraxall, B; Clark, V |title=Evaluation of prostate-specific antigen as a quantifiable indicator of condom failure in clinical trials |journal=Contraception |volume=60 |issue=5 |pages=289–98 |year=1999 |pmid=10717781 |doi=10.1016/S0010-7824(99)00098-0}}</ref> "ડબલ બેગીંગ," એક સાથે ઉપરા ઉપરી બે ક્ન્ડોમ વાપ્રતાં પણ નિષ્ફળતા ની શક્યતા વધી જાય છે. <ref>{{cite web |title=Does using two condoms provide more protection than using just one condom? |work=Condoms and Dental Dams |publisher=New York University Student Health Center |url=http://www.nyu.edu/shc/promotion/condoms.dental.dams.html |access-date=2008-06-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Are two condoms better than one? |work=[[Go Ask Alice!]] |publisher=Columbia University |date=2005-01-21 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |access-date=2008-06-30 |archive-date=2008-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719202835/http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સ્તરે થતી કોન્ડોમની નિષ્ફળતા વિવિધ સ્તરે વીર્ય સામનાનું જોખમ ધરાવે છે. જો કોન્ડોમ પહેરતી વખતેજ નિષ્ફળ નીવડે તો સંભોગ પહેલાં બીજું કોન્ડોમ વાપરી શકાય છે. આવી નિષ્ફળતા વપરાશકર્તા માટૅ કોઈ જોખમ ઊભું કરતી નથી. <ref>{{cite journal |author=Richters, J; Donovan, B; Gerofi, J |title=How often do condoms break or slip off in use? |journal=Int J STD AIDS |volume=4 |issue=2 |pages=90–4 |year= 1993|pmid=8476971}}</ref> કોન્ડોમ ફટવાથી વીર્ય સંપર્કનું જોખમ બિન કોન્ડોમ સંભોગ ની સરખાણી અડધું હોય છે અને કોન્ડોમના સરકવાથેએ આ જોખમ પાંચમા ભાગ જેટલું હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Use of prostate-specific antigen (PSA) to measure semen exposure resulting from male condom failures: implications for contraceptive efficacy and the prevention of sexually transmitted disease |journal=Contraception |volume=67 |issue=2 |pages=139–50 |year=2003 |pmid=12586324 |doi=10.1016/S0010-7824(02)00478-X}}</ref> પ્રમાણભૂત માપ ધરાવતા કોન્ડોમ લગભગ દરેક લિંગ પર બેસી શકે છે કો કે આરામ અને સરકી જવાની શક્યતનો સ્તર બદલાય છે. ઘણા કોન્દોમ ઉત્પાદકો "સ્નગ" (સાંકડા) કે "મેગ્નમ" (પહોળા) કોન્ડોમ પણ બનાવે છે. અમુક ઉત્પાદકો ખાસ વપરાશકર્તાની જરૂરીયત મુજબના માપના કોન્ડોમ બનાવે છે. તેમનો દાવો છે કે તે વધુ આરામ/સંવેદના આપે છે અને વધુ ભરોસાપાત્ર હોય છે. <ref name="cbstheyfit" /><ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=Next big thing, why condom size matters |access-date=2008-11-11 |publisher=Menstruation.com |date=2007-10-11 |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theyfit.ch/launch/ |title=TheyFit: World's First Sized to Fit Condoms |access-date=2008-11-11 |archive-date=2008-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023203354/http://www.theyfit.ch/launch/ |url-status=dead }}</ref>અમુક અભ્યાસ જણાવે છે કે લિંગના મોટા કદ અને કોન્ડોમના નાના કદને પરિણામે કોન્ડોમ તૂટવાની શક્યતા વધે છે અને સરકવાની શક્યતા ઘટે છે. તેજ પ્રમાણે નાના લિંગના કદ અને મોટા કોન્ડોમના કદ ને લીધે તૂટવાની શક્યતા ઘટે છે પણ સરકી જવાની શક્યતા વધે છે. જો કે અન્ય સઅભાસ આવા કોઈ તારણો પર આવ્યાં નથી. <ref name="fhi3" /> કોન્ડોમની જાડાઈ સાથે તેના તૂત્આવાનો કોઈ સંબંધ જણાયો નથી. પાતળા કોન્ડોમ પણ તેટલાજ અસરકારક અને ટકાઉ જણયા છે. <ref>{{cite journal|author=Golombok, S., Harding, R. & Sheldon, J.|title=An evaluation of a thicker versus a standard condom with gay men | journal=AIDS | volume=15|pages=245–250|year=2001|url=http://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/An_evaluation_of_a_thicker_versus_a_standard.15.aspx|doi=10.1097/00002030-200101260-00015|pmid=11216934|issue=2 }}</ref> તેમ છતાં કોન્ડોમ નિર્માતાને વધુ જાડાં કે વધુ પાતળા કોન્ડોમ ન બનાવવાની સલાહ અપાય છે કેમકે તે બંને તેટલા અસરકારક નથી જણાયા. <ref>{{cite book|author=World Health Organization, Department of Reproductive Health and Research|title=The male latex condom: specification and guidelines for condom procurement 2003|year=2004|url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090726015549/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-date=2009-07-26|access-date=2011-12-04|url-status=live}}</ref> અમુક લોખકો લોકોને વધુ સંવેદના, આરામ અને ટકાઉ પણામાટૅ પાતળા કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપે છે,<ref>{{cite book|author=Corina, H.|year=2007|title=S.E.X.: The All-You-Need-To-Know Progressive Sexuality Guide to Get You Through High School and College|publisher=Marlowe and Company|location=New York|pages=207–210|isbn=978-1-60094-010-1}}</ref> પણ અન્ય લેખઓ ચેતવણી આપે છે કે કે પાતળા કોન્ડોમ ને ટોતવા કે ફાટવા ઓછું બળ જોઈએ છે. <ref>{{cite journal|author=World Health Organization and The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|title=The male latex condom|url=http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|format=PDF|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325173328/http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|url-status=dead}}</ref> કોન્ડોમ વપરાશના અનુભવી લોકો કરતાં પ્રથમ વખત વાપરનારામાં કોન્ડોમ ફાટ્આવા કે સરકી જવાની શક્યતા વધુ હોય છે. એમ પણ જણાયુણં છે કે એક કે વધુ ટૂત્આવા કે સરકવાનો અનુભવ કરનાર વ્યક્તિને આવા બીજો પણ અનુભવ થતો હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Valappil T, Kelaghan J, Macaluso M, Artz L, Austin H, Fleenor M, Robey L, Hook E |title=Female condom and male condom failure among women at high risk of sexually transmitted diseases | journal = Sex Transm Dis | volume = 32 | issue = 1 |pages=35–43 |year=2005 | pmid = 15614119 | doi = 10.1097/01.olq.0000148295.60514.0b}}<br />{{cite journal |author=Steiner M, Piedrahita C, Glover L, Joanis C |title=Can condom users likely to experience condom failure be identified? | journal = Fam Plann Perspect | volume = 25 | issue = 5 |pages=220–3, 226 |year=1993| pmid = 8262171 | doi = 10.2307/2136075 |jstor=2136075}}</ref> પોપ્યુલેશન રિપોર્ટ નામના લેખમાં જણાવયું છે કે કોન્ડોમ વપરાશની તાલિમ આપતાં તેના ફાટ્આવા કે સરકવાથી થતી નિષ્ફળતા ઓછી કરી શકાય છે. <ref>{{cite journal |last1=Liskin |first1=Laurie |last2=Wharton |first2=Chris |last3=Blackburn |first3=Richard |title=Condoms – Now More than Ever |journal=Population Reports |volume=H |issue=8 |month=September |year=1991 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |access-date=2007-02-13 |archive-date=2007-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116014408/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |url-status=dead }}</ref>ફેમીલી હેલ્થ ઈંટરનેશનલ સંસ્થા ના પ્રકાશનો પણ એવો મત દર્શાવે છે કે તાલિમ દ્વારા ફાટવાનો કે સરકી જવાની શક્યતા ઘટી જાય છે. આસિવાય પણ ફાટવાની અને સરકવાની નિષ્ળતા રોકવા માટે વધુ સંશોધન અપ્ર તેમણે જોર મૂક્યું હતું.<ref name="fhi3" /> જ્યારે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ગર્ભધારણના નિયંત્રણ માટે કરવામાં આવે છે ત્યારે તેનો ઉપયોગ ન કરતાં ગર્ભ રહેવાની શક્યતા વધી જાય છે. વપરાશ કારો કદાચ બહારગામ ગયાં હોય અને તેમને પાસે કોન્ડોમ ન હોય અથવા કદાચ વધુ સંવેદના માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ટાળી " જોખમ" વહોરવાનું વિચારે. આવા પ્રકારનું વર્તન કોન્ડોમ સામન્ય ને ચીલાચાલુ વપરાશની નિષ્ફળતા માટે જવાબદાર હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Steiner, M; Cates, W; Warner, L |title=The real problem with male condoms is nonuse | journal = Sex Transm Dis | volume = 26 | issue = 8 |pages=459–62 |year=1999 | pmid = 10494937 | doi = 10.1097/00007435-199909000-00007}}</ref> કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનું એક બીજું મુખ્ય કરણ હોય છે કોન્ડોમ સાથે જાણે કરીને કરાતી છેડતી. તેનો એક ઉદ્દેશ્ય સાથીની ઈચ્છા વિરુદ્ધ બાળક પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા હોઈ શકે છે. <ref>{{cite web |title=Childfree And The Media |publisher=Childfree Resource Network |year=2000 |url=http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |access-date=2007-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030404193507/http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |archive-date=2003-04-04 |url-status=live }}</ref> નાઈજીરીયાના અમુક દેહ વિક્રય કરનારાઓએ કહ્યું હતું કે તેમના ગ્રાહકો કોન્ડોમ પહેરવાને તેમની ઈચ્છા ન હોવાથી કોન્ડોમ સાથે છેડતી કરતાં રહેતાં. <ref>{{cite journal |author=Beckerleg, Susan; Gerofi, John |title=Investigation of Condom Quality: Contraceptive Social Marketing Programme, Nigeria |publisher=Centre for Sexual & Reproductive Health |year=1999 |month=October |url=http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |format=PDF |access-date=2007-04-08 |pages=6, 32 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614112129/http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |url-status=dead }}</ref> કોન્ડોમના ટોટી પરના છેડા પર સોય દ્વારા કાણાં અક્રતા કોન્ડોમની અસરકારકતઅં અત્યંત ઓછી થઈ જતી હોય છે.<ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}}<ref name="pinhole" /> == ફેલાવો == કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર વિવિધ દેશો પ્રમાણે બદલાય છે. ગર્ભનિરોધકોના મોટા ભાગના સર્વેક્ષણો પરિણિત કે અનૌપચારિક સંબંધો ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં જ કરવામાં આઅવ્યાં છે. જાપાનમાં જોન્ડોમ વપરાશનો દર વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે. આ દેશમાં ૮૦% ગર્ભનિરોધ માટે પરિણિત સ્ત્રીઓ કોન્ડોમનો આશરો લે છે. સરેરાશ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમ એ પ્રચલિત ગર્ભનિરોધનું સાધન છે. ૨૮ પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ પર આધાર રાખે છે. મધ્યમ કે અલ્પ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમનો વપરાશ ઓછો પ્રચલિત છે ત્યાં ૬-૮% જેટલા પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ વાપરે છે.<!-- --><ref name="factsheet">{{cite journal |title=Family Planning Worldwide: 2008 Data Sheet |publisher=Population Reference Bureau |year=2008 |url=http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |format=PDF |access-date=2008-06-27 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911033118/http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |url-status=dead }} Data from surveys 1997–2007.</ref><!-- Note: percent of married contraceptive users using condoms calculated by dividing % of married women using condoms by percent of married women using any method of contraception --> જાતીય રોગ સંક્રમણના અપ્રસાર માટે કોન્ડોમનો વપરાશ પન વધઘટ થાય છે. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સના એક સર્વેક્ષણ અનુસાર ૩૫ % સમલિંગકામી અર્થાત્ત ગે પુરુષોએ બે કોન્ડોમ (ડબલ બેગીંગ) વાપર્યા હતાં.<ref>{{cite journal |author=Wolitski, RJ; Halkitis, PN; Parsons, JT; Gómez, CA |title=Awareness and use of untested barrier methods by HIV-seropositive gay and bisexual men |journal=AIDS Educ Prev |volume=13 |issue=4 |pages=291–301 |year=2001 |month=August |pmid=11565589 |doi= 10.1521/aeap.13.4.291.21430|url=}}</ref> While intended to provide extra protection, double bagging actually [[#Causes of failure|increases the risk of condom failure]]. == વપરાશ == પુરુષોના કોન્ડોમ પ્રાયઃ જળપોશના કાગળમાં સીલ બંધ કરેલા હોય છે. તેમને વાળીને બંધ કરાય છે. કોન્ડોમને તેની ટોટીને પકડીને લિંગની ટોચે ગોઠવીને તેના વળણને પાછળ તરફ ખોલીને ઉત્તેજીત લિંગ પર પહેરી શકાય છે. કોન્ડોમ પહેરતી વખતે એ વાતનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે ટોટીનો ભાગ મુક્ત રાકહ્વામામ્ આવે જેમાં ઉત્સર્જિત વીર્યને ગ્રહણ કરી શકાય. તે જગ્યા નહોય તો કોન્ડોમના ખુલ્લા છેડેથી બહાર નીકળી આવવાની શક્યતા રહે છે. વપરાશ પછી કોન્ડોમને કાગળીયામાં વાળીને કે તેની ગાંઠવાળીને નિષ્કાશીત કરાય તે ઈચ્છનીય છે. <ref name="AliceDisposal" /> અમુક યુગલોને લાગે છે કે કોન્ડોમ પહેરવાની પળોજણને લીધે સંભોગમાં બાધા પડે છે. જ્યારે અમુક યુગલો કોન્ડોમ પહેરવાની વિધીને તેમની સંભોગ પૂર્વ ક્રીડા (ફોર પ્લે) નો જ એક ભાગ બનાવી તેનો આનંદ લે છે. અમુક પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમના અવરોધને કારણે તેમના સંભોગ સંવેદનાને મંદ કરી દે છે. આ મંદ સંવેદનાના ફાયદા પણ થાય છે જેમકે લાંબા સમયની ઉત્તેજના અને લંબાયેલ વીર્ય સ્ખલન; અને તેના ગેરફાયદા પણ છે જેમકે મૈથુનિક ઉત્તેજનામાં તીવ્રતામાં કમી. <ref name="planned parenthood" /> કોન્ડોમ વપરાહના સમ્ર્થકો કોન્ડોમના અન્ય ફાયદાઓ પણ જણાવે છે જેમકે સસ્તા, વાપરવામાં સરળ અને ઘણી ઓછી આડાસરો <ref name="planned parenthood" /><ref name="fwhc">{{cite web |title=Male Condom |publisher=Feminist Women's Health Center |date=October 18, 2007 |url=http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2007-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071121011004/http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |url-status=dead }}</ref> === જાતીય શિક્ષણ કોન્ડોમનું સ્થાન === જાતીય શિક્ષણ અભિયાનમાં પ્રાયઃ કોન્ડોમને શામિલ કરવામાં આવે છે કારણ કે તેને ચોકસાઈ પૂર્વક વાપરતાં તેઓ ગર્ભ નિરોધક સાથે જાતીય રોગ કે ગુપ્ત રોગોના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે. અમેરિકન સાયકોલોજીકલ સેસિશિએશનએ તેના તાજેતરના લેખમાં કોન્ડોમની માહિતી જાતીય શિક્ષણમાં ઉમેરવાનું સમર્થન કર્યું છે. તેમણે કહ્યું છે કે," જાતીય શિક્ષણના સંપૂર્ણ આયોજનો કોન્ડોમના ઉચોત વપરાશ વિષે ચર્ચા જરૂર કરે છે. " અને "જાતીય રીતે સક્રિય વર્ગોમાં કોન્ડોમ વપારાશનો પ્રચાર કરે છે"<!-- --><ref>{{cite press release |title=Based on the research, comprehensive sex education is more effective at stopping the spread of HIV infection, says APA committee |publisher=American Psychological Association|date=February 23, 2005 |url=http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |access-date=2006-08-11 }}</ref> યુ.એસ.એ માં અમુક જાઅહેર શાળાઓમાં કોન્ડોમના ઉપયોગ વિષેના શિક્ષણ સામે અમુક ધાર્મિક સંગઠનોએ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Rector, Robert E; Pardue, Melissa G; Martin, Shannan |title=What Do Parents Want Taught in Sex Education Programs? |publisher=The Heritage Foundation |date=January 28, 2004 |url=http://www.heritage.org/Research/Welfare/bg1722.cfm |access-date=2006-08-11 |journal= |archive-date=2006-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060810093145/http://www.heritage.org/research/welfare/bg1722.cfm |url-status=dead }}</ref> પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થા જે પરિવાર નિયોજન અને જાતીય શિક્ષણનું સમર્થન કરે છે તેઓ જણાવે છે કે કોઈ પણ સર્વેક્ષણોમાં જાતીય શિક્ષણમાં બ્રહ્મચાર્યનું પાલન કરવા પર જોર મુકતા નથી માત્ર સંભોગમાં મોડેથી જોડાવું તેવું સૂચવે છે. ૭૬% અમેરિકી માતા-પિતાઓ તેમના બાળકોને કોન્ડોમ ના ઉપયોગ સહિતનું સંપૂર્ણ જાતીય શિક્ષણ મળે એવી ઈચ્છા રાખે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=New Study Supports Comprehensive Sex Ed Programs |publisher=Planned Parenthood of Northeast Ohio |date=2007-07-07 |url=http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |access-date=2009-07-26 |archive-date=2009-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018172315/http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |url-status=dead }}</ref> === વંધત્વ ઈલાજ === <!-- [[Conception device]] links to anchor Infertility treatment --> વીર્ય કે ધાતુની ચકાસણી અને કૃત્રીમ વીર્ય સેચન (રોપણ) આદિ વંધત્વના ઈલાજનો એક ભાગ હોય છે. આ ઈલાજમાં વીર્યના નમૂના લેવાની જરૂર પડે છે. આ નમૂના પ્રાયઃ [[હસ્તમૈથુન]] દ્વારા મેળવવામાં આવે છે. આ સિવાય પણ કલેક્શન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતા અમુક ખાસ પ્રકારના કોન્ડોમ વાપરતાં સંભોગ સમયે પણ નમૂનો એકત્રીત કરી શકય છે. કલેક્શન કોન્ડોમ સિલિકોન કે પોલીયુરેથીનમાંથી બનાવવામાં આવે છે કેમકે લેટેક્સ વીર્ય માટે નુકશાન કારક હોય છે. ઘણા લોકો હસ્તમૈથુન કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ પસંદ કરે છે અને અમુક ધર્મોમાં હસ્ત મૈથુન પ્રત્યે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોવાથી પણ કલેશન કોન્ડોમ પસંદ કરાય છે. એમ પણ જણાયું છે કે હસ્તમૈથુન દ્વારા મેળવેલા કોન્ડોમ કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ માં જમા થયેલા વીર્યમાં શુક્રાણુઓની સંખ્યા વધુ હોય છે, તેમની સક્રીયતા વધુ હોય છે, અને બળવાન શુક્રાણુનું પ્રમાણ પણ વધુ હોય છે. આ બધા કારણોને લીધે વીર્ય પરીક્ષણમાં તે વધુ ચોક્કસ પરિણામ આપે છે અને કૃત્રીમ ગર્ભાધાનની પદ્ધતિઓમાં પણ ગર્ભ ધારણની શક્યતાઓ વધારી દે છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Sofikitis NV, Miyagawa I |title=Endocrinological, biophysical, and biochemical parameters of semen collected via masturbation versus sexual intercourse |journal=J. Androl. |volume=14 |issue=5 |pages=366–73 |year=1993 |pmid=8288490 |url=http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |access-date=2009-07-26 |format=PDF |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116040622/http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |url-status=dead }} :{{cite journal |author=Zavos PM |title=Seminal parameters of ejaculates collected from oligospermic and normospermic patients via masturbation and at intercourse with the use of a Silastic seminal fluid collection device |journal=Fertil. Steril. |volume=44 |issue=4 |pages=517–20 |year=1985 |month=October |pmid=4054324}}</ref> ચુસ્ત કેથોલીક ધર્મ જે ગર્ભનિરોધકોનો પ્રખર વિરોધી છે તેને માનનારા લોકો કલેક્શન કોન્ડોમમાં કાણા પાડીને વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરે છે. <ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}} વંધત્વના ઈલાજમાં , કલેક્શન કોન્ડોમનો ઉપયોગ સંભોગ દરમ્યાન ઉત્સર્જિત વીર્યના નમૂનાને લેવા માટૅ વપરાઅય છે. જેમાં સ્ત્રીના સાથી દ્વારા ઉત્સર્જીત વીર્ય લેવાય છે. વીર્ય દાતાઓ પણ હસ્ત મૈથુન દ્વારા કે સંભોગ દ્વારા કલેક્શન કોન્ડોમમાં જમા થયેલા વીર્યને ખાસ શીશીમાં નાખી સંગ્રહે શકે છે. આ રીતે દાતા દ્વારા મળેલા વીર્યને જરૂરીયાત મંદ સ્ત્રીને દાન કરી કૃત્રીમ વીર્ય સેચન કરાય છે. અને તે સ્ત્રીના સાથીના વીર્ય મળે તો ફર્ટીલીટી પ્રયોગશાળામાં વધુ પ્રક્રીયા કરવા મોકલાય છે. જોકે સ્થળાંતર દરમ્યાન લાગેલા સમયમાં વીર્યની ફળદ્રુપતા ઓછી કરે છે. જ્યારે વીર્ય વીર્ય બેંક કે ફર્ટીલીટી ક્લિનીકમાં મેઆળ્વાય છે ત્યારે કલેક્શન કોન્ડોમની જરૂર રહેતી નથી. અમુક સ્ત્રીઓમાં વીર્ય વિરોધી પ્રતિદ્રવ્યોનું પ્રમાણ અત્યંત વધુ હોય છે. આવા યુગલોને "કોન્ડોમ થેરેપી" ની સલાહ અપાય છે. એમ માનવામાં આવે છે કે સાથીના વીર્ય સાથેનો ઓછો સંપર્ક સ્ત્રીના શરીરમાં વીર્ય પ્રતિ રોધી દ્રવ્યના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરે છે અને કોન્ડોમ થેરેપીનો ઉપયોગ બણ્ધ કરતાં તેના ગર્ભાધાનની શક્યતા વધી જાય છે. જોકે કોન્ડોમ થેરેપી પહેલાં ગર્ભાધાન પાછળના ગર્ભધાનમઅં એટલી સફળ પૂરવાર થઈ નથી. <!-- --><ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1439-0272.1979.tb02229.x |author=Franken D, Slabber C |title=Experimental findings with spermantibodies: condom therapy (a case report) | journal = Andrologia | volume = 11 | issue = 6 |pages=413–6 |year=1979 | pmid = 532982}}<br /> {{cite journal |author=Greentree L |title=Antisperm antibodies in infertility: the role of condom therapy | journal = Fertil Steril | volume = 37 | issue = 3 |pages=451–2 |year=1982 | pmid = 7060795}}<br /> {{cite journal |author=Kremer J, Jager S, Kuiken J |title=Treatment of infertility caused by antisperm antibodies | journal = Int J Fertil | volume = 23 | issue = 4 |pages=270–6 |year=1978 | pmid = 33920}}</ref> === અન્ય ઉપયોગ === <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the use. --> કોન્ડોમ એ પાણીરોધી, લચકદાર, ટકાઉ અને મળી આવે તો પણ કોઈને શંકાનું કારણ ન બનતા હોવાથી તેનો ઉપયોગ વિવિધલક્ષી પાત્ર કે થેલી તરીકે વપરાય છે. બીજા વિશ્વ યૂદ્ધ દરમ્યાન કોન્ડોમના આવા વપરાશની શરૂઆત થઈ, જેમ કે: *લ્યુબ્રીકંટ કે ચીકણા દ્રવ્ય ધરાવતા કોન્ડોમને રાઈફલ બેરલ ને ધૂળ કણો આદિથી સૂરક્ષિત રાખવા માટે.<!-- --><ref name="dday">{{cite book |author=Ambrose, Stephen E |title=D-Day, June 6, 1944: the climactic battle of World War II |publisher=Simon & Schuster |location=New York |year=1994 |pages= |isbn=0-671-71359-0}}</ref> * ઓફીસ ઓફ સ્ટ્રેટેજીક સર્વિસેસએ આના અનેક વિધ ઉપાયો શોધ્યાં, જેમાં ઈંધણમાં ઉમેરાતા સાંદ્ર પદાર્થો સંગ્રહવા કે ગળા ગાંસો આપી મારી નાખવા વપરાતા તાર (ગેર્રોટ)ને સાચવવા, કે પોતે ફાટતી ફીલ્મ ડબ્બી , અને સુધારેલા સ્ફોટકો સંગ્રહવા માટે.<ref>OSS Product Catalog, 1944</ref> *નેવી સીલના લડવૈયાઓએ બે કોન્ડોમ ને નીઓપ્રીન સિમેંટ દ્વારા જોડી જલ સ્ફોટકો તૈયાર કર્યાં. — જેને કારણે "બમણી જળરોધી Dual સ્ફોટ પ્રણાલી ("WaterproofFiring Assemblies.") શબ્દ નો જન્મ થયો.<ref>Couch, D (2001). ''The Warrior Elite: The forging of SEAL Class 228''. ISBN 0-609-60710-3</ref> કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગો: * યોનિની અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તપાસ કરવા વપરાતા સળીયા પર આવરણ તરીકે.<ref>{{cite journal |author=Jimenez, R; Duff, P |title=Sheathing of the endovaginal ultrasound probe: is it adequate? |journal=Infect Dis Obstet Gynecol |volume=1 |issue=1 |pages=37–9 |year=1993 |pmid=18476204 |pmc=2364667 |doi=10.1155/S1064744993000092 |url=}}</ref> આવા સળીયાને કોન્ડોમ વળે આવરીત કરાતાં તે સળીયાને યોનિમાંથી વહેલા સ્ત્રવો કે લોહીથી ખરડાતા બચાવી શકાય છે અને તેની સફાઈ સરળ થઈ પડે છે. * અસ્તિત્વ માટેની કપરી પરીસ્થિતીમાં કોન્ડોમમાં પાણી સંગ્રહી શકાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |title=A broken photo probably of a condom carrying water |access-date=2011-12-04 |archive-date=2006-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060118055609/http://www.photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |url-status=dead }}</ref> * કોકેન, હેરોઈન કે અન્ય નશીલા પદાર્થોની સીમા પારે કે જેલની અંદર દાણચોરી માટે પણ કોન્ડોમનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. કોન્ડોમમાં આ વસ્તુઓ ભરી ગાંઠ વાળીને ગળે જવામાં આવે છે કે તેને ગુદામાં ઠોંસી દેવાય છે. આ વિધીઓ ઘણી ભયંકર અને જાનલેવા પણ સાબિત થઈ શકે છે. જો કોન્ડોમ ફાટી જાયતો આ નશીલા પદાર્થ સીધા રક્તમાં શોષાઈ જઈ અણધારી તકલીફો આપી શકે છે. <ref>"<cite>A 41-year-old man has been remanded in custody after being stopped on Saturday by customs officials at the Norwegian border at Svinesund. He had a kilo of cocaine in his stomach.</cite>" [http://www.thelocal.se/article.php?ID=2671&date=20051212 Smuggler hospitalized as cocaine condom bursts]</ref> * સોવિયેત યુનિયનના ગુલાગમાં કોન્ડોમમાં દારૂ ભરીને કેદીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવતો હતો. જ્યારે કોઈ કેદી બહાર કામ કરવા જતો ત્યારે ત્ કોન્ડોઅ ગળી જતો. જેના છેડે એક પાતળી રબ્બરની નળે એ જોડેલી હોતી. આ નળીનો એક છેડો દાંત વડે દાબી રખાતો. દાણચોર આ સિરિંજ મારફતે આ નળી અને કોન્ડોમમાં ત્રણ લિટર જેટલો દારુ ભરતો. આવો દારુ ભરેલા કોન્ડોમ શરીરમાં ભરી કેદી કારાવાસમાં લઈ જતો. ત્યાં તેને ઉલટો લટકવી મોંની નળી મારફતે તે દારુ કઢાવતાં. ૩ લિટર વોડકામાં પાણી ઉમેરી સાત લિટર સામાન્ય વોડકા બનાવવામાં આવતી. કોન્ડોમ ફાટતાં કેદી માટે જીવનું જોખમ હતું પણ તેને કારાવાસમાં એટલી સારી રકમ મળતી કે કેદીઓ જીવ જોખમમાં નાખવા તૈયાર થતાં. <ref>{{cite book |author=Applebaum, Anne |title=Gulag : A History |publisher=Anchor |location=Garden City, N.Y. |year=2004 |page=482 |isbn=1-4000-3409-4}}</ref> * ડગ્લસ એડમ્સ નામના શોધકરતઅ એ પોતાઅના પુસ્તક લાસ્ટ ચાન્સ ટુ સી માં એવું લખ્યું છે કે માઈક્રો ફોનને કોન્ડોમમાં નાખી તેઓ પાણીની અંદર જઈ નોંધ કાર્ય કરતાં. જ્યારે પાણી રોધી માઈક્રોફોન ન મળે ત્યારે બીબીસી પ્રાયઃ કોન્ડોમમાં માઈક્રોફોન ભરીને કાર્ય ચલાવતી. <ref name="adams">{{cite book |author=Carwardine, Mark; Adams, Douglas |title=Last chance to see |publisher=Harmony Books |location=New York |year=1991 |pages= |isbn=0-517-58215-5}}</ref> * માટીની તપાસની દરમ્યાન માટીને સૂકી રાખવા એંજીનીયરો કોન્ડોમનો ઉપયોગ કરતાં. <ref>{{cite news |last=Kestenbaum |first=David |title=A Failed Levee in New Orleans: Part Two |publisher=National Public Radio |date=May 19, 2006 |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5418811 |access-date=2006-09-09}}</ref> * કોન પેનીટ્રેશન ટેસ્ટમાં એંજીનીયરો ખોદનાર સ્ટીલ પ્રોબમાં સંવેદકોને કોન્ડોમમામ્ ભરીને મુકતાં જેથી તેને નુકશાન ન થાય. <ref>personal experience of L. Gow working on [[Chek Lap Kok]] airport platform/reclamation project 1992–94.</ref> * હોસ્પીટલેની બહાર ચેસ્ટ ડીકંપ્ર્શન કરવા માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ એક માર્ગી વાલ્વ બનાવવા થાય છે.<ref>{{cite web |title=Decompression of a Tension Pneumothorax |publisher=Academy of medicine |url=http://www.academyofmedicine.org/webpages1/ems/paramedicprotocol.pdf |access-date=2006-12-27|format=PDF}}</ref> == વિવાદ અને નિંદા == કોન્ડોમના ફાયદાઓ વિષે વૈજ્ઞાનિક રીતે સિદ્ધ થયેલ ફાયદા છતાંપણ નૈતિક અને વૈજ્ઞાનિક વર્તુળોમાં તેની ટિકા થતી રહી છે. આ ટીકા ખાસ કરીને છેલ્લા દાયકામાં થયેલાં સંશોધનને વધી ગઈ. ===સંભોગની અવસ્થા દરમ્યાન નિંદા=== કોન્ડોમનો વિરોધ માટ્ર તેના વિરોધકો જ નહીં સ્વયં કોન્ડોમ વાપરનાર લોકો પણ કરતાં હોય છે. તેમાંની અમુક મુખ્ય ટીકાઓ આપ્રમાને ની છે: * "કોન્ડોમ ઘનં વજનદાર હોય છે", એટલેકે કોન્ડોમનું કાપડ ઘણે હદે લિંગને અને યોનિ બંનેને મળતી સ્પર્શ સંવેદનાને ઘણે હદે ઓછી કરી નાખે છે કેમકે તેમાં કાપડનો અવરોધ હોય છે. આ સમસ્યાનું નિકારણ લાવવાઅ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો પાતળા અને અત્યંત પાતળા કાપડ ધરાવતાં કોન્ડોમ નિર્માણ કરે છે. અત્યંત પાતળું કાપડ હોવા છતાં પણ અમુક સ્ત્રીઓ અને પુરુષો ફરિયાદ કરે છે તેનાથી મુક્ત સંભોઅ જેવો આનંદ નથી મળતો. * અમુક મણસો કોન્ડોમ વાપરતાં ખરેખર સ્તંભન જાળવી નથી શકતાં. અમુક લોકો એવી શિખામણ આપે છે કે કોન્ડોમ પહેરતી વખતે હસ્ત મૈથુન કે અન્ય વિકલ્પ લી આવા લોકોએ સ્તંભન જાળવી રાખવું જોઈએ. જોકે અમુક માણસો તો પન ફરિયાદ કરે છે ક્ તેઓ કોન્ડૉમ સાથે કઈમ્ પન કરે તેમ છતાં સ્તંભન જાળવી શકતાં નથી. * અમુક માણસો કોન્ડોમ પહેરી સ્તંભન જાળવી શકે છે પણ સ્ખલન પામી શતાં નથી. આમ કરતાં કોન્ડોમનો વીર્યને યોનિમાં પ્રવેશતા અટકાવવાનો જે મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે તે જ નાશ પામે છે. આનાથી વિપરીત રતિક્ષણ સુધી લિંગને ઉત્તેજીત કરીને સ્ખલનનઐ ઘડી પહેલાં જ કોન્ડોમ પહેરવું એ પ્રાયોગિક રીતે શક્ય નથી === ધાર્મિક === રોમન કેતોલિક ચર્ચ (સંપ્રદાય) લગ્ન બહારના સર્વ જાતીય કર્મોની નિંદા કરે છે. આ સાથે એવા જતીય સંભોગ કે જેમાં જાણે કરીને ગર્ભાધાનને રોકવાના પ્રયાસ કરવામં આવ્યાં હોય (નસબંદી આદિ) કે બાહ્ય અવરોધ વપરાયા (દા.ત કોન્ડોમ વાપરીને) હોય તેવા દરેક સંભોગને તેઓ વર્જ્ય ગણે છે. <ref>{{cite web|title=Humanæ Vitæ |author=[[Pope Paul VI]] |date=1968-07-25 |url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_25071968_humanae-vitae_en.html |access-date=2009-07-23}}</ref> જાતીય રોગના સંક્રમણને રોકવા માટે વપરાયેલા કોન્ડોમ પ્રત્યે કેથોલિક સંઘને કોઈ છોછ જણાતી નથી, જોકે આ મુદ્દો અત્યારે કેથોલિક સંપ્રદાય ના વડેરાઓમાં ચર્ચાનો વિષય છે. બેલ્જીયન કાર્ડિનલ ચર્ચ જેવા અમુક સંપ્રદાયો મને છે કે એઈડ્સ જેવા રોગને પ્રસરતો રોકવા માટે કોન્ડોમના ઉપયોગને ટેકો આપવો જોઈએ.<ref>{{cite news |last1=Hooper |first1=John |last2=Osborn |first2=Andrew |title=Cardinal backs use of condoms |work=The Guardian |date=2004-01-13 |url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/jan/13/religion.catholicism |access-date=2009-08-26 | location=London}}</ref> જોકે, વેટિકનના સત્તાવાર મત સહિત બહુમત એવો છે કે— કોન્ડોમને કારણે અમર્યાદિત કામભોગ વૃત્તિને પોષણ મળે છે જેને કારણ્ ગુપ્ત રોગ સંક્રમણમાં વધારો થાય છે.<!-- --><ref name="catholicafrica">{{cite journal |last=Alsan |first=Marcella |title=The Church & AIDS in Africa: Condoms & the Culture of Life |journal=Commonweal: a Review of Religion, Politics, and Culture |volume=133 |issue=8 |month=April |year=2006 |url=http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |access-date=2006-11-28 |archive-date=2006-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821143901/http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="vatican">{{cite web | last = Trujillo | first = Alfonso Cardinal López | title = Family Values Versus Safe Sex | publisher = Pontifical Council for the Family | date = 2003-12-01 | url = http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/family/documents/rc_pc_family_doc_20031201_family-values-safe-sex-trujillo_en.html#Pregnancy | access-date = 2009-07-18}}</ref> This view was most recently reiterated in 2009 by [[Pope Benedict XVI]].<ref>{{cite news | title = Condoms 'not the answer to AIDS': Pope | work = World News Australia | publisher = SBS | date = 2009-03-17 | url = http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-'not-the-answer-to-AIDS':-Pope | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2013-06-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130618074844/http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-%27not-the-answer-to-AIDS%27%3A-Pope | url-status = dead }}</ref> રોમન કેથોલિક એ વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક સંગઠન છે. <ref>{{cite web |title=Major Branches of Religions |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |publisher=adherents.com |access-date=2006-09-14 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref> આ ચર્ચ દ્વારા આફીકન દેશોમાં ફેલાયેલા એઈડ્સના ફેલાવાને રોકવાના કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Karanja |first=David |title=Catholics fighting AIDS |journal=Catholic Insight |month=March |year=2005 |url=http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |access-date=2007-12-23 |archive-date=2008-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080104093716/http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |url-status=dead }}</ref> પણ આ કાર્યક્રમોમાં તેમનો કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યેનો વિરોધ એક મોટા વિવાદનો વિષય રહ્યો છે.<!-- --><ref>{{cite news |last=Barillari |first=Joseph |title=Condoms and the church: a well-intentioned but deadly myth |work=Daily Princetonian |date=October 21, 2003 |url=http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |access-date=2007-12-23 |archive-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418153048/http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |url-status=dead }}</ref> હાલમાં અપાયેલ મુલાકાતમાં પ્રથમ વખત તેમણે જાતીય રોગના સંક્રમણ રોકવા પર ચર્ચા કરી હતી. અમુક જૂજ વ્યક્તિઓમામ્ કોન્ડોમના વપરાશને યોગ્ય ગણી શકાય જ્યારે વાત એચાઅઈવી જેવા સંક્રમણેને અટકાવવાની હોય.<ref>{{Cite news |author=Jonathan Wynne-Jones |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |title=The Pope drops Catholic ban on condoms in historic shift |publisher=The Tepegraph |date=20 November 2010 |access-date=20 November 2010 |location=London |archive-date=4 ઑગસ્ટ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804013026/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |url-status=dead }}</ref> ===વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણ=== સામાન્ય રીતે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કર્તાઓએ કોન્ડોમની બનાવટમાં વપરાતા પદાર્થો જેમકે ટેલ્ક અને નાઈટ્રોસેમાઈન ના ઉપયોગ વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરે છે. કોન્ડોમના લેટેક્સના વળણો ચીટકી ન જાય તેમાટે તેના પર સુક્કા પાઉડરનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે. પહેલાના વખતમાં તેલ્કમ પાઉડર વપરાતો પણ આજકાલ મકાઈની સ્ટાર્ચ નો પાઊડર વપરાય છે. <!-- --><ref name="fhi4">{{cite journal |last=Gilmore | first =Caroline E |title=Chapter 4: Recent Advances in the Research, Development and Manufacture of Latex Rubber Condoms | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/recentadvances.htm |access-date=2007-04-08 |year=1998 }}</ref> જો ટેલ્ક પેટના પોલાણમાં પ્રવેશેતો ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે (યોનિ માર્ગે). કોર્ન સ્ટાર્ચને તેના મુકાબલે સલામત માનવામં આવે છે જોકે અમુક સંશોધન કર્તાઓએ તેના વપરાશ અપ્ર પણ પ્રશ્નો ઊભા કર્યાં છે. <ref name="fhi4" /><ref>{{cite journal |author=Wright, H; Wheeler, J; Woods, J; Hesford, J; Taylor, P; Edlich, R |title=Potential toxicity of retrograde uterine passage of particulate matter |journal=J Long Term Eff Med Implants |volume=6 |issue=3–4 |pages=199–206 |year=1996 |pmid=10167361}}</ref> [[File:Used condom.jpg|thumb| રસ્તા પર પડેલો વપરાયેલો કોન્ડોમ]] નાઈટ્રોસેમાઈન એ માણસોમાટે એક કેન્સરકારક પદાર્થ છે,<!-- --><ref>{{cite journal |author=Jakszyn, P; Gonzalez, C |title=Nitrosamine and related food intake and gastric and oesophageal cancer risk: a systematic review of the epidemiological evidence |journal=World J Gastroenterol |volume=12 |issue=27 |pages=4296–303 |year=2006 |pmid=16865769 |url=http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927224721/http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |url-status=dead }}</ref>આ પદાર્થ લેટેક્સની તણાઈ શકવાની ક્ષમતાને વધારવા માટે વપરાય છે.<!-- --><ref name="dw">{{cite news |last=DW staff |title=German Study Says Condoms Contain Cancer-causing Chemical |publisher=Deutsche Welle |date=2004-05-29 |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1220847,00.html |access-date=2007-04-08 }}</ref> ૨૦૦૧માં એક સંશોધનમઅં એવું તારણ નીકળ્યું હતું કે કોન્ડોમના ઉપયોગની અપેક્ષાએ મણસોને ખોરાક અને તંબાકુ ધરાવત પદાર્થો થકી નાઈટ્રોસેમાઈનના જોખમનો ૧૦૦૦ થી ૧૦,૦૦૦ ગણો વધુ સામનો કરવો પડે છે તથા કોન્ડોમના વપરાશ થકી કેન્સર થવાની શક્યતા ઘણી ઓછી હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Proksch, E |title=Toxicological evaluation of nitrosamines in condoms | doi = 10.1078/1438-4639-00087|journal=Int J Hyg Environ Health |volume=204 |issue=2–3 |pages=103–10 |year=2001 |pmid=11759152}}</ref> જોકે ૨૦૦૪ના જર્મનીમાં થયેલા અભ્યાસ પરથી જણાઈ આવ્યું છે કે ચકાસાયેલી ૩૨ બ્રાંડ માંથી ૨૯માં નાઈટ્રોસેમાઈનના અંશ મળી આવ્યાં હતં અને આવા કોન્ડોમ વાપરવથી ખોરાકની દ્વારા નઈટ્રોસેમાઈનની અસરનું જોખમ ૧.૫ થી ૩ ગણું વધી જાય છે. <ref name="dw" /><ref>{{cite journal |author=Altkofer, W; Braune, S; Ellendt, K; Kettl-Grömminger, M; Steiner, G |title=Migration of nitrosamines from rubber products—are balloons and condoms harmful to the human health? |journal=Mol Nutr Food Res |volume=49 |issue=3 |pages=235–8 |year=2005 |pmid=15672455 | doi = 10.1002/mnfr.200400050}}</ref> આ સિવાય એક વખનો ઉપયોગ કરી ફેંકી દેવાતા કોન્ડોમના મોટા પ્રમાણમાં વપરાશથી પર્યાવરણ સામે જોખમ ઊભું થયું છે. જોઆ કોન્ડોમને સંપૂર્ણ રીતે બાળીને કે અન્ય રીતે નષ્ટ કરવામાં ન આવે તો કચરા સ્વરૂપે આ વપરાયેલ કોન્ડોમ વન્ય જીવન ના પર્યાવરણ સુધી પહોંચી જવાની શક્યતા રહેલી છે. પોલીયુરીથેનના કોન્ડોમ પ્લાસ્ટીકનો એક પ્રકાર હોવાથી તેનું જૈવિક વિધટન થતું નથી અને લેટેક્સનું અપઘટન થતા ઘણો લાંબો સમય લાગે છે. એવર્ટ નામની સંસ્થા કોન્ડોમને ફ્લશ કરવાને બદલે કચરાના ડબ્બામાં ફેંકવાની સલાહ આપે છે. કોન્ડોમને ફ્લશ કરતાં તે પાઈપ આદિમાં ભરાઈને વહેણ રોકી દે છે. <ref name="AliceDisposal">{{cite web |title=Environmentally-friendly condom disposal |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=December 20, 2002 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020050953/http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/condom.htm |title=Using Condoms, Condom Types & Condom Sizes |publisher=AVERT |access-date=2009-03-26}}</ref> પ્લાસ્ટીક કે ફોઈલ્ના કાગળો કે જેમાં કોન્ડૉમને વેચવામાં આવે છે તે પણ જૈવિક વિઘટન શીલ નથી હોતાં. જોકે કોન્ડોમ દ્વારા થતાં ફાયદાઓની સરખમણીમાં તેમના દ્વારા રોકાતી જમીન ભરણીની જગ્યા ખૂબ નજીવી હોઈ તેને અવગણી શકાય છે. <ref name="AliceDisposal" /> કોન્ડોમ કે તેના પડીકાને જાહેર બગીચા આદિ સ્થળોએ ફેંકી દેતા કચરાની સમસ્યા આજે દરેક સ્થળે પ્રવર્તમાન છે. <ref name="power">{{cite web |last=Power |first=Robert |title=The black plastic bag of qualitative research | work = BMJ.com |url=http://www.bmj.com/cgi/eletters/318/7175/48#1918 |access-date=2007-12-02}}</ref> જૈવિક વિઘટનશીલ લેટેક્સના કોન્ડોમને જો અયોગ્ય રીતે નિષ્કાસીત કરવામાં આવે આવે તો તે પર્યાવરણને નુકશાન પહોંચાડી શકે છે.<ref name="AliceDisposal" />. સમુદ્રી સંવર્ધન અનુસાર, કોન્ડોમ, અન્ય પ્રકારના કચરાઓની સાથે મળી તે કોરલ રીફ (વાદળી)ને ઢાંકી દે છે અને અને દરિયાઈ ઘાસ અને સમુદ્ર પટના અન્ય સજીવોને અન્યને ગૂંગળાવી દે છે. પ્રાણીઓ આને પોતનો આહાર સમજીને આરોગી જવાનો ભય યુનાયટેડ સ્ટેટ્સની પર્યાવરણ સંસ્થાએ વ્યક્ત કર્યો છે. <ref>{{cite journal |last1=Hightower |first1=Eve |last2=Hall |first2=Phoebe |title=Clean sex, wasteful computers and dangerous mascara – Ask E |journal=E – the environmental magazine |date=March–April 2003 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227050429/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |url-status=dead }}</ref> ===સ્વાસ્થ્ય સંબંધી તકલીફો=== પેટેર્નલ ટોલેરન્સ પ્રણાલીમાં હસ્તક્ષેપ કરી કોન્ડોમ ગર્ભાધાનમાં પ્રી-ઈક્લેમ્પ્સીઆ અને ગર્ભપાત જેવી તકલીફો સર્જી શકે છે. <ref name="NewScientist"/> લેટેક્સ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા લોકોમાં કોન્ડોમ ત્વચા સંબંધી તકલીફો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. લેટેક્સ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદન શીલ લોકોમાં કોન્ડોમ જીવન માટૅ જોખમી પણ હોઈ શકે છે. લેટેક્સ કોન્ડોમનો વારંવાર થતો ઉપયોગ પણ અમુક માણસોને તેના પ્રત્યે સંવેદન શીલ બનાવે છે. == કોન્ડોમ વપરાશ સામેના સાંસ્કૃતિક અવરોધ == ૧૯૬૦માં જ્યારે સૌ પ્રથમ વખત ગર્ભનિરોધમાટે મોં વાટે લેવાતી ગોળીઓ બજારમાં આવી ત્યારથે પશ્ચિમ વિશ્વમાં કોન્ડોમના વપરાશમાં ગટાડો થયો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} જાપનમાં ૧૯૯૯ સુધી મોંવાટે લેવાતા ગર્ભ નીરોધકોને મંજૂરી મળી નહતી. ત્યાર બાદ પણ અન્ય ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ અહીં તેની ઉપલબ્ધતા મર્યાદિત હતી.<!-- --><ref name="cbs">{{cite news |author=Hayashi, Aiko |url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |title=Japanese Women Shun The Pill |publisher=CBS News |date=2004-08-20 |access-date=2006-06-12 |archive-date=2006-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629074107/http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |url-status=dead }}</ref> કદાચ આ જ કારણે જાપનમાં ગર્ભનીરોધ કરીકે કોન્ડોમનો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે. ૨૦૦૮માં , ૮૦% ગર્ભનીરોધ કોન્ડોમ દ્વારા થતો હતો. <ref name="factsheet"/> લિંગભેદ અનુસાર સામાજિક કાર્યો, ગર્ભનીરોધન અને સંભોગ પ્રત્યે આ અભિગમો જુદા જુદા સમાજમાં હોય છે. અમુક સમજમાં અત્યંત ચુસ્તતા તો અમુક સમજમાં અત્યંત સ્વતંત્રતા જોવા મળે છે. અમુક સમાજો કે સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યે ગેરસમજો પ્રવર્તે છે તેમાં કોન્ડોમને અનૈતિક અને દાનવી સાધન માનવામાં આવે છે અને તેને અસ્વીકાર્ય ગણવામાં આવે છે. આવા કારકો તે સમાજ -સંસ્કૃતિમાં કોન્ડોમના વપરાશના પ્રમાણ પર સીધી અસર અક્રે છે. અવિકસીત અને અલ્પ શિક્ષીત સ્થળોએ ગુપ્ત રોગના ફેલાવા વિષે અને ગર્ભ નીરોધ પ્રવર્તતી ગેરસમજોને કારણે કોન્ડોમના વપરાસહ પર અસર પડે છે. અમુક સમજમાં સામાજીક સ્તરને કારણે અમુક સ્ત્રીઓ દ્વારા તેમના પુરુષ સાથી કોન્ડોમ વાપરે તેવી માંગણી કરવી પણ અયોગ્ય લાગતી હોય છે. દા.ત. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાયી થયેલા લેટિન લોકોને કોન્ડોમ વાપરવા સામે સાંસ્કૃતિક બંધનો નડે છે. લેટિન સમાજમાં સ્ત્રીઓના દરજ્જાને કારણે કોન્ડોમ વાપરવાનો વિષય કઢતાં પણ સ્ત્રીઓ ગભરાય છે એમ જર્નલ ઓફ સેક્સ હેલ્થ રિસર્ચમાં જણાવાયું છે. સ્ત્રીઓએ જણાવ્યું હતું કે લેટિન સંસ્કૃતિ પર જનરલ મેચિશ્મોનો પ્રભાવ હોવાથી જ્યારે સ્ત્રીઓ તેમના પુરુષ સાથીઓને કોન્ડોમ વાપરવા જણાવતી ત્યારે પુરુષો ગુસ્સે થતાં કે હિંસક બનતાં. <ref>{{cite journal |last=Gomez |first=Cynthia A |year=1996 |title=Gender, Culture, and Power: Barriers to HIV-Prevention Strategies for Women |journal=The Journal of Sex Research |volume=33 |issue=4 |pages=355–362 |author2=Marín |doi=10.1080/00224499609551853 |jstor=3813287}}</ref> આવો જ પ્રતિભાવ અમેરિકન શ્યાવર્ણી મહિલાઓએ પણ આપ્યો. કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપતાં જ તેમના પુરુષ સાથીઓ હિંસા પર ઉતારુ થઈ જતાં. <ref>{{cite journal |last1=Kalichman |first1=SC |last2=Williams |first2=EA |last3=Cherry |first3=C |last4=Belcher |first4=L |last5=Nachimson |first5=D |date=April 1998 |title=Sexual coercion, domestic violence, and negotiating condom use among low-income African American women |journal=Journal of Women's Health |volume=7 |issue=3 |pages=371–378 |url=http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4306315 |doi=10.1089/jwh.1998.7.371 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> રેન્ડ કોર્પોરેશન અને ઓરેગોન સ્ટેટ યુનિવર્સીટીએ કર્લા એક ટેલિફોન સર્વે માં જણાયું કે અમેરિકાના શ્યામ વર્ણી પુરુષોમાં એઈડ્સ પ્રસારનું ષડયંત્ર અને કોન્ડોમના વપરાશ વચ્ચે સંબંધ હતો. સર્વેક્ષણ કરાયેલા જે નર સમૂહમાં એઈડ્સના કાવતરાની વાત ફેલાઈ હતી તેમનામાં કોન્ડોમ વપરાશનો દર ઘટી ગયો હતો. જો કે સ્ત્રીઓ દ્વારા કોન્ડોમનો વપરાશ ઘટ્યો નહતો.<ref>{{cite web|url=http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|title=AIDS Conspiracy Theory Belief Linked to Less Condom Use|last=Dotinga|first=Randy|publisher=SexualHealth.com|access-date=2009-03-26|archive-date=2010-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702133205/http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|url-status=dead}}</ref> આફ્રીકા ખંડમાં અમુક મુસ્લીમ <ref name="northeast kenya"/> અને ખ્રીસ્તી પાદરીઓ દ્વારા કરાતાં કોન્ડૉમ વિરોધી પ્રચારને કારણે કોન્ડોમ વપરાશ ના પ્રસારમાં અડચણો આવે છે. <ref name="catholicafrica"/> મસાઈ જતિના લોકોમાં વીર્યને પ્રજનનથી પણ વધારે સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ મળે છે તેને કારણે કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા વીર્યને વ્યર્થ જવાઅ દેવા પર સામજિક બંધન છે. આ સમાજમં વીર્યને સ્ત્રીઓમાટેનું અમૃત ગણવામાં આવે છે અને તેના દ્વારા સ્ત્રીઓનું સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે એમ માનવામાં આવે છે. મસાઈ સ્ત્રીઓ માને છે કે એક વખત ગર્ભ ધારણ પછી તેમણે વારંવાર સંભોગ કરવો જોઈએ જેથી વધારાનું વીર્ય તેમના બાળકના વિકાસમાં મદદ કરતું રહે. અમુક મસાઈ લોકો એમ પણ માને છે કે વધુ પડતા કોન્ડોમ વાપરવાથેએ [[નપુંસકતા]] આવે છે. <ref>{{cite journal |last=Coast |first=Ernestina |year=2007 |title=Wasting semen: context and condom use among the Maasai |journal=Culture, health, and sexuality |url=http://eprints.lse.ac.uk/2502/1/Wasting_semen-context_and_condom_use_among_the_Maasai(LSERO).pdf |access-date=2009-07-26}}</ref> આફ્રીકાની અમુક સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમ એ દેહ વિક્રય કરનાર મહિલાઓ માટે હોય છે અને સમાજની સન્નારીઓએ તેમને ન વાપરવા જોઈએ. <ref name="northeast kenya">{{cite web|url=http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|title=Muslim opposition to condoms limits distribution|date=Sept. 17, 2007|publisher=PlusNews|access-date=2009-03-26|archive-date=2007-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003165407/http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|url-status=dead}}</ref> અમુક ધર્મગુરુઓ એવો પણ પ્રચાર કરે છે કે કોન્ડોમને ખાસ એચ. આઈ. વી. લગાડવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/pius-kamau/islam-condoms-and-aids_b_120418.html |title=Islam, Condoms and AIDS |last=Kamau |first=Pius |date=August 24, 2008 |publisher=The Huffington Post |access-date=2009-03-26}}</ref> == પ્રમુખ ઉત્પાદકો == એક વિવેચકે એવું જણાવ્યું છે કે કોન્ડોમ બજારનું કદ જોઈ મગજ ચકરાવો મારી જાય છે. ઘંણાં બધા નાના ઉત્પાદકો, બિનધંધાદારી સંગઠનો અને સરકાર દ્વારા ચાલનરાઅ ઉદ્યમો સમગ્ર વિશ્વમાં ફ્લાયેલા છે. <ref name="collier"/>{{Rp|322,328}} કોન્ડોમ બજારમાં અમુક ઘણાં મોટા ખેલાડીઓ છે, તેમાં ધંધાદારી અને ધર્માદા સંગઠનો પણ છે. મોટા ઉત્પાદકોના મૂળ આ ધંધામાં ૧૯મી સદીથી જોડાયેલા છે. ડ્યુરેક્સ * જ્યુલિયસ સ્કીંડ, ઈન્ક. ની સ્થાપના ૧૮૨૨ માં થઈ હતી તેઓ શૈક અને રામ્સેસ બ્રાંડના કોન્ડોમ બનાવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|154-6}} ધ લંડન રબ્બર કંપની એ ૧૯૩૨માં ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ કોન્ડોમ નું ઉત્પાદન શરુ કર્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|199,201,218}} આ બંને કંપની ઓ હવે એસ.એસ.એલ ઈંટરનેશનલ (સેટન સ્કોલ લિમિટેડ)નો ભાગ છે..<ref name="collier"/>{{Rp|327}} *૧૯મી સદીમાં મેર્લે યંગ્સએ અમેરિકામાં ટ્રોજન બ્રાંડના કોન્ડોમ નો ઉદ્યોગ શરુ કર્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|191}} અત્યારે તેઓ ચર્ચ એન્ડ ડ્વાઈટનો ભાગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|323-4}} *૧૮૯૦માં ડનલોપ રબ્બરે કોન્ડોમ બનાવવાના શરુ કર્યાં. ૧૯૦૫માં ડનલોપે તેમનું કોન્ડોમ બનાવવાનું યંત્ર તેમના એરીક એસ્નેલ નામના એક કામદારને વેંચી દીધું. તેમને એસનેલ રબ્બરની સ્થાપના કરી. ૧૯૬૯મામ્ અએસનેલ ફરીથી ડનલોપને વેંચી દેવાઈ. .<ref name="collier"/>{{Rp|327}} ૧૯૮૭માં બ્રિટેશ વ્યવસાયી રીચાર્ડ બેન્સને એસનેલને એચ આઈ વી અને એઈડ્સ વિરોધી ઝુંબેસમાં સહાય કરવાની વાત કરી. એસનેલએ ઓછા નફાથી કે નફા વગર મેટ નામના કોન્ડોમ બનાવવાની હા પાડી જે થી કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર થાય. બ્રેન્સને મેટ્સ બ્રાંડ એન્સેલને વેંચી દીધી અને તેની રોયલ્ટી વર્જીન યુનાઈટ નામની સંસ્થાને લખી આપી. <ref name="collier"/>{{Rp|309,311}}<ref> વર્જેન જૂથ દ્વારા શરૂ કરાયેલ સ્વાસ્થ્ય સંગઠનનું નામ ૨૦૦૪માં બદલાયું. </ref> મેટ્સ બ્રાંડ સાથે આજકાલે તેઓ અમેરિકાની બજાર માટે લાઈફષ્તાઈલ નામે કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref name="collier"/>{{Rp|333}} * ૧૯૩૪માં જાપાનમાં કોકુસિયા રબ્બર નામે કંપની શરૂ કરવામાં આવી. આજે તે ઓકામોટો રબ્બર મેન્યુફેક્ચરીંગ કંપની તરીકે ઓળખાય છે. <ref name="collier"/>{{Rp|257}} *૧૯૭૦માં તીમ બ્લેક અને ફીલીપ હાર્વીએ પોપ્યુલેશન પ્લાનીંગ એસોસીયેટ્સ નામનું જૂથ શરુ કર્યું આજ કાલે તેને આદમ એન્ડ ઈવ્સ ના નામે ઓળખાય છે. આ સંસ્થાઅ ટપાલ મારફતે કોન્ડોમ પહોંચાડતી અને તેમણૅ પોતાના કોન્ડોમનો અમેરિકી કોલેજના છાત્રોમાં પ્રચાર કર્યો. આ કંપની તેના નફાનો ઉપયોગ પોપ્યુલેશન સર્વિસેસ ઈંટરનેશનલ નામની સંસ્થા ચલાવતા,<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} ત્યાર બાદ તેમણે એક અન્ય બિનધંધાદારી સંસ્થા ખોલી ડી.કે.ટી. ઈંટરનેશનલ, આ સંસ્થા દર વર્ષે વિકાસશીલ દેશોમાં કરોડો કોન્ડોમ સસ્તા ભાવે વેચે છે .<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} == સંશોધન == {{see also|Male contraceptive}} લેટેક્સના સ્પ્રે-ઓન કોન્ડોમ પર અમુક તૈલી પદાર્થનો લેપ કરાય છે જેથી તે વાપરવામાં અને ગુપ્ત રોગોના પ્રસારને અટકાવવામાં વધુ અસરકારક રહે. ૨૦૦૯ સુધી આવા કોન્ડોમને બજર સુધી ન પહોંચાડી શકાતાં કેમકે તેના સુકાવવાનો સમય બેકે ત્રણ મિનિટથી વધુ ઘટાડી શકાયો ન હતો.<ref name="time">{{cite news | last = Lefevre | first = Callie | title = Spray-On Condoms: Still a Hard Sell | work = TIME Magazine | date = 2008-08-13 | url = http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2009-05-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090523103504/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | url-status = dead }}</ref><ref name="spraytv">{{cite web |url=http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Schweizer Fernsehen News |date=November 29, 2006 |format=streaming video [Real format] |archive-date=2006-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061206171909/http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |url-status=dead }}</ref><ref name="spray">{{cite web |url=http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php? |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Institut für Kondom-Beratung |year=2006 |archive-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211204724/http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php |url-status=dead }}</ref> ક્યુબેક , કેનેડાના લવાલ વિશ્વ વિદ્યાલયએ એક અદ્રશ્ય કોન્ડોમ શોધ્યા છે, જે એક જેલ સ્વરૂપે હોય છે અને યોનિ કે ગુદામાં ઘૂસાડતા વધુ તાપમાન મળવાથી તે જેલ સુકાઈને કડક થઈ જાય છે. પર્યોગ શાળાન પરીક્ષણોમાં જણાયું છે કેતે અસરકારક રીતે એચ.આઈ.વી. અને માનવ હર્પીસના વિષાણુને સફળતા પૂર્વક રોકી શકે છે. અમુક કલકો પછી આ સુકાયેલો લેપ આપોઆપ પેગળી જાય છે. ૨૦૦૫ સુધી આ કોન્ડોમ પર ચિકિત્સા પ્રયોગો ચાલુ હતાં, પણ હજી સુધી તેના વપરાશને માન્યતા નથી મળી.<!-- --><ref>{{cite web |title=Safety, Tolerance and Acceptability Trial of the Invisible Condom in Healthy Women |work=ClinicalTrials.gov |publisher=U.S. National Institutes of Health |month=August | year=2005 |url=http://www.clinicaltrials.gov/ct/gui/show/NCT00136643?order=6 |access-date=2006-08-14 }}</ref> ૨૦૦૫માં એક ઈલેક્ટ્રોજેનેટિક સંયોજન સાથે પ્રક્રીયા કરાયેલ કોન્ડોમનો પણ વિકાસ થયો. દવા લગાડાયેલા આવા કોન્ડોમ વપરાશ કરનારને તેના સ્તંભનને જાળવી રાખવામાં અને કોન્ડોમને સરકી જતો અટકાવવામાં સહાય કરે છે. જો માન્યતા મળશે તો આવા કોન્ડૉમ ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ બહાર પાડવામાં આવશે. ૨૦૦૭ સુધી આ કોન્ડોમ પ્રાયોગિક ધોરણે ચકાસણી હેઠળ હતું.<ref name="collier"/>{{Rp|345}} ૨૦૦૯માં એન્સેલ હેલથ કેરે દ્વારા X2 નામના કોન્ડૉમ બહાર પાડવામાં આવ્યાં આ કોન્ડોમ પર એમિનો એસિડ-૧ આર્જીનાઈન નો લેપ લગાડેલો હતો જેને એક્સાઅઈટ જેલ નામ અપાયું. આ જેલ સ્તંભન શક્તિ મજબૂત બનાવવામાં સહય કરશે એમ મનાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.lifestyles.com/condoms.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-12-04 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109010100/http://www.lifestyles.com/condoms.php |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|colwidth=30em}} == પૂરક વાચન == * {{cite book | first=શીર્લી | last=ગ્રીન | year=1972 | title=ધ ક્યુરીયસ હીસ્ટરી ઓફ કોનૃઆસેપ્શન | publisher=સેંટ માર્ટિનસ પ્રેસ | location=ન્યૂ યોર્ક }} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikibooks|Sexual Health|Barrier Birth Control and Spermicide}} {{Commons category|Condoms}} * [http://www.cdc.gov/nchstp/od/condoms.pdf મેલ લેટેક્સ કોન્ડોમ એન્ડ સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટેડ ડીસીસ] – યુએસ સેંટર ઓફ ડીસીસ કન્ટ્રોલ. * [http://www.videojug.com/film/how-to-put-on-a-condom-2 કોન્ડોમ કેમ પહેરવું] – વિડિયો જગ દ્વારા [[શ્રેણી:મૈથુન]] [[શ્રેણી:જાતીય શિક્ષણ]] bh06jqjwgoalwunaqszvirz2b061jx8 0 153095 901777 897014 2026-06-24T13:38:30Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901777 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | native_name = {{lang|fa|બુર્જ-એ આઝાદી}} | name = આઝાદી (શાહયાદ) મિનાર | image = Azadi Tower (29358497718).jpg | etymology = "સ્વતંત્રતા મિનાર" | former_names = શાહયાદ મિનાર ("શાહની સ્મારક મિનાર") | client = સમારોહ પરિષદ | caption = | mapframe-zoom = 15 | mapframe-stroke-width = 1 | mapframe-point = none | pushpin_label = Azadi Tower | website = {{URL|1=https://azadi-tower.ir/?lang=english}} | location = [[તેહરાન]], ઈરાન | coordinates = {{coord|35|41|58|N|51|20|16|E|type:landmark_source:dewiki|display=inline,title}} | roof = {{convert|45|m|ft|abbr=on}} | inauguration_date = ૧૬ ઓક્ટોબર ૧૯૭૧ | opened_date = ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ | cost = $6&nbsp;million | embedded = {{Infobox designation list | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_date = ૧૭ માર્ચ ૧૯૭૫ | delisted1_date = | designation1_partof = | designation1_number = ૧૦૦૮ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = | designation1_free3name = | designation1_free3value = }} | architect = હુસૈન અમાનત | structural_engineer = અરૂપ સમૂહ | main_contractor = MAP કંપની }} '''આઝાદી મિનાર''' અથવા '''આઝાદી ટાવર''' (ફારસી: બુર્જ-એ આઝાદી; "ફ્રીડમ ટાવર"), જેને શાહયાદ મિનાર (ટાવર) (બુર્જ-એ શાહયાદ; "શાહની સ્મારક મિનાર") તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે [[ઈરાન]]ના [[તેહરાન]]માં આઝાદી ચોક પર સ્થિત એક સ્મારક છે. તે તેહરાનના સીમાચિહ્નોમાંનું એક છે, જે શહેરના પશ્ચિમી પ્રવેશદ્વારને ચિહ્નિત કરે છે, અને 'આઝાદી સાંસ્કૃતિક પરિસર'નો એક ભાગ છે, જેમાં ભૂગર્ભ સંગ્રહાલય પણ સામેલ છે. પર્શિયન-ઇસ્લામિક સ્થાપત્ય સાથે,<ref>{{Cite web |last=Shabani |first=Mohsen |title=Azadi Cultural and Artistic Complex |url=https://roudakifoundation.com/en/azadi-cultural-and-artistic-complex/ |access-date=2025-11-19 |website=Roudaki Foundation |language=en-US }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Amanat |first=Hossein |date=2025-05-02 |title=Azadi Tower |url=https://peterzarkob.com/locations/azadi-tower/}}</ref> આ મિનાર લગભગ ૪૫ મીટર (૧૪૮ ફૂટ) ઊંચો છે અને સંપૂર્ણપણે કાપેલા આરસપહાણથી મઢેલો છે.<ref name="yahoo">{{cite web|url=https://news.yahoo.com/nphotos/slideshow/photo//090615/481/383faf99533649c7bc4b9f2a555f322d/#photoViewer=/090615/481/383faf99533649c7bc4b9f2a555f322d|title=Yahoo News - Latest News & Headlines|publisher=news.yahoo.com|access-date=1 September 2015|archive-date=19 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619191648/http://news.yahoo.com/nphotos/slideshow/photo/090615/481/383faf99533649c7bc4b9f2a555f322d#photoViewer=/090615/481/383faf99533649c7bc4b9f2a555f322d|url-status=dead}}</ref><ref>Hureau, Jean. Iran Today, 2nd. Ed, editions j.a.</ref> તેને ઈરાનના છેલ્લા શાહ મોહમ્મદ રેઝા પહલવી દ્વારા પર્શિયન સામ્રાજ્યના ૨,૫૦૦ વર્ષના ઉજવણી નિમિત્તે બનાવવામાં આવ્યો હતો અને ૧૯૭૧ માં પૂર્ણ થયો હતો. તે દેશના કિલોમીટર શૂન્ય તરીકે પણ કામ કરે છે. ઇરાની સ્થપતિ હુસૈન અમાનતને મિનાર ડિઝાઇન કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું. તેમના વિચારો શાસ્ત્રીય અને ઉત્તર-શાસ્ત્રીય ઈરાની સ્થાપત્ય,<ref name="bbc">{{cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/07/090718_mg_azadi_sq_tehran|title=BBC فارسی – ايران – 'برج آزادی پس از۲۰ سال شسته می شود'|website=BBC Persian|date=18 July 2009 |access-date=1 September 2015|language=fa}}</ref> શ્વેત ક્રાંતિ પછી ૧૯૬૦ના દાયકામાં કલા પરના લોકપ્રિય પ્રભાવો પર આધારિત હતા. == ઇતિહાસ == === નામકરણ === [[File:Shahyad Tower Plans.jpg|left|thumb|શાહયાદ ટાવરની યોજના]] આ સ્મારક સાથે સંકળાયેલું પહેલું નામ દરવાઝે-યે કુરોશ ("સાયરસનો દરવાજો") હતું, અને શતાબ્દી ઉજવણી સમયે, ઉજવણી પરિષદના અધ્યક્ષ અસદુલ્લાહ આલમે આ સ્મારકનો ઉલ્લેખ દરવાઝે-યે શહેનશાહી ("શાહી દરવાજો") તરીકે કર્યો હતો. સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં સ્મારકની ડિઝાઇન માટેની સ્પર્ધાની જાહેરાત પહેલાં સ્મારકનું અંતિમ સત્તાવાર નામ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રાચીન ઈરાની ભાષાઓના વિદ્વાન અને પ્રોફેસર બહરામ ફરાહવશી, જેમણે ઉજવણી પરિષદ સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે આ રચનાનું સત્તાવાર નામ 'શાહયાદ આર્યમેહર' રાખ્યું હતું.<ref name="Khashayar">{{Cite web| url = http://summit.sfu.ca/item/15619| title = A Monument of Destiny: Envisioning A Nation's Past, Present, and Future Through Shahyad/Azadi| last = Khashayar| first = Hemmati| date = 2015-08-20| website = summit.sfu.ca| access-date = 2016-02-28}}</ref>૧૯૭૧માં પર્શિયન સામ્રાજ્યની સ્થાપનાના ૨,૫૦૦મા વર્ષની યાદમાં બાંધવામાં આવેલા આ મિનાર "તેહરાનના પ્રવેશદ્વાર" ને શાહ (મોહમ્મદ રેઝા પહેલવી)ના માનમાં શાહયાદ ("શાહનું સ્મારક") નામ આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ૧૯૭૯ની ક્રાંતિ બાદ તેનું નામ બદલીને આઝાદી ("સ્વતંત્રતા") રાખવામાં આવ્યું. === બાંધકામ === ૧૯૬૦ના દાયકા દરમિયાન, ઈરાન એક મુખ્ય તેલ નિકાસકાર દેશ બન્યો, અને નવી મળેલી સંપત્તિનો ઉપયોગ કરીને, શાહે દેશને આધુનિક અને ઔદ્યોગિક બનાવવા માટે કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા. આનાથી સાંસ્કૃતિક વિકાસ થયો જેને સ્થપતિ હુસૈન અમાનત "એક લઘુ પુનર્જાગરણ" તરીકે વર્ણવે છે.<ref name=":0">{{cite web|last1=Riazati|first1=Rozita|title=The man behind Iran's most famous tower|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-35295083|website=BBC News|access-date=22 February 2017|date=14 January 2016}}</ref> ૧૯૬૬માં, અમાનતે ઇમારત ડિઝાઇન કરવા માટે એક સ્પર્ધા જીતી. સરકારી ચિંતાઓને કારણે, અમાનતને "ઉજવણી પરિષદની મંજૂરીની શરતે" કરાર હેઠળ સહી કરવાની જરૂર પડી. અમાનતે ટાવરના માળખાકીય ડિઝાઇનમાં મદદ કરવા માટે અરૂપની બ્રિટિશ કંપની સાથે કરાર કરવાની યોજના બનાવી, કારણ કે તે સિડની ઓપેરા હાઉસની ડિઝાઇન અને બાંધકામમાં તેમના યોગદાનથી પ્રભાવિત થયા હતા. શરૂઆતમાં તેમને કાઉન્સિલના વડા, તેમજ ઘણા રૂઢિચુસ્ત અને રાષ્ટ્રવાદી ઈરાની ઇજનેરો તરફથી વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો, કારણ કે તેઓ મદદ માટે વિદેશી ઇજનેર તરફ વળ્યા હતા. તેમ છતાં, શાહે અમાનતને ટેકો આપ્યો, કાઉન્સિલને એક પત્ર મોકલ્યો જેમાં નિર્ણય સ્થપતિ પર છોડી દેવામાં આવ્યો. શાહબાનુ ફરાહ પહલવી પણ અમાનતના નિર્ણયોને સન્માન આપતા હતા.<ref>{{cite web|title=Hossein Amanat with Benjamin Tiven|url=http://www.bidoun.org/magazine/28-interviews/hossein-amanat-with-benjamin-tiven/|publisher=Bidoun|access-date=24 May 2015}}</ref> અમાનતે બીબીસી વર્લ્ડ ન્યૂઝને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે "એકંદરે, ઇમારત પાયાથી શરૂ થાય છે અને આકાશ તરફ આગળ વધે છે." તેમણે જણાવ્યું કે તેમને આ રીતે ટાવર ડિઝાઇન કરવાની પ્રેરણા મળી હતી કારણ કે તેમને લાગ્યું હતું કે ઈરાન "હજુ પણ ઉચ્ચ સ્તર તરફ આગળ વધવું જોઈએ." તેમના મતે, મુખ્ય મેહરાબ એક સસાનિયન કમાન છે જે શાસ્ત્રીય યુગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જ્યારે તેની ઉપરની તૂટેલી કમાન મધ્યયુગીન કમાનનું એક લોકપ્રિય સ્વરૂપ છે જે ઉત્તર-શાસ્ત્રીય યુગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. "પાંસળીઓનું નેટવર્ક", જે કમાનોને એકસાથે જોડે છે, તે શાસ્ત્રીય અને ઉત્તર-શાસ્ત્રીય ઈરાન વચ્ચેના જોડાણનું પ્રતિનિધિત્વ કરશે.<ref>{{cite interview|last=Amanat|first=Hossein|subject-link=Hossein Amanat|title=The Freedom Tower in the name Ayush patel Tehran|work=Witness|publisher=BBC World Service|date=January 14, 2016|interviewer=Rozita Riazati}}</ref> ઇસ્ફહાન પ્રાંતના સફેદ આરસપહાણથી બનેલા આ સ્મારકમાં ૮,૦૦૦ બ્લોક પથ્થરનો સમાવેશ થાય છે. આ બધા પથ્થરો ઘનબર રહીમી દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા, જેઓ ખાણના વ્યાપક જ્ઞાન માટે જાણીતા હતા, જેને ઘણીવાર સુલતાન-એ સંગ-એ ઇરાન ("ઈરાનના પથ્થરનો સુલતાન") તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. "તેની જટિલ વણાયેલી સપાટીઓને વ્યાખ્યાયિત કરવા" માટે કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, જે તે સમયે એક નવી તકનીકી તકનીક હતી.<ref>{{cite web|title=AMANAT ARCHITECT – SHAHYAD MONUMENT|url=http://www.amanatarchitect.com/shahyad/index.php?lang=english|website=amanatarchitect.com|access-date=20 February 2017|archive-date=26 જૂન 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626082359/http://www.amanatarchitect.com/shahyad/index.php?lang=english|url-status=dead}}</ref> ટાવરના બાંધકામ માટે મુખ્ય કોન્ટ્રાક્ટર MAP કંપની હતી, જેની દેખરેખ ઇરાની રાજમિસ્ત્રી ગફ્ફર દાવરપનાહ વર્નોસ્ફદેરાની દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જે એક પ્રખ્યાત ઈરાની પથ્થરકામકાર હતા.<ref>{{cite journal|last1=Grigor|first1=Talinn|title=Of Metamorphosis Meaning on Iranian Terms|journal=Third Text|date=2003|volume=17|issue=3|pages=207–225|doi=10.1080/0952882032000136858|s2cid=144973612 }}</ref> આ પ્રકલ્પને મુખ્યત્વે પાંચસો ઈરાની ઉદ્યોગપતિઓના જૂથ દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. MEED ના અહેવાલ મુજબ, બાંધકામનો ખર્ચ લગભગ છ મિલિયન ડોલર હતો.<ref>{{cite journal|title=MEED|journal=Middle East Economic Digest|date=29 October 1971|volume=15}}</ref> ૧૬ ઓક્ટોબર, ૧૯૭૧ ના રોજ, મિનારનું ઉદ્‌ઘાટન થયું.<ref>{{cite web|title=Iran Travel Photos. Tourism pictures from Iran – CountryReports|url=http://www.countryreports.org/travel/Iran/pictures.htm#!shahyad-tower-tehran|website=countryreports.org|access-date=20 February 2017|language=en|archive-date=21 ફેબ્રુઆરી 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221110434/http://www.countryreports.org/travel/Iran/pictures.htm#!shahyad-tower-tehran|url-status=dead}}</ref> જોકે, ૧૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૭૨ના રોજ, મિનારને જાહેર જનતા માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો.<ref name=":0" /> == આઝાદી ટાવર સંગ્રહાલય == [[File:Asadi Tower Museum Tehran - old cameras and equipment.jpg|thumb|જૂના કેમેરા અને ઉપકરણોનો સંગ્રહ]] આઝાદી સંગ્રહાલય ભોંયરામાં આવેલું છે. પ્રદર્શનમાં મુકાયેલી સૌથી જૂની વસ્તુઓમાં ચોરસ ધ્વજ પથ્થરો, સોનાની ચાદર અને સુસાની ટેરાકોટા ગોળીઓનો સમાવેશ થાય છે જે ક્યુનિફોર્મ અક્ષરોથી ઢંકાયેલી છે. આ સંગ્રહાલયમાં ઈરાનમાં ફોટોગ્રાફીના ઇતિહાસને સમર્પિત જૂના કેમેરા અને ઉપકરણોનો એક ભાગ પણ છે.<ref>{{cite web|title=The Asadi Tower Museum|url=https://thefinancialdaily.com/azadi-park-tehran-a-haven-of-tranquility-in-the-heart-of-irans-capital/|access-date=24 May 2025}}</ref> ૧૯૭૯ની ક્રાંતિ પહેલા, મુખ્ય પ્રદર્શનમાં સાયરસ સિલિન્ડરની એક નકલ રાખવામાં આવી હતી, જે મૂળ બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવી હતી. સાયરસ સિલિન્ડરની બાજુમાં તેહરાનના મેયર દ્વારા મોહમ્મદ રેઝા પહલવીને સંગ્રહાલયની મૂળ ભેટની યાદમાં આપેલી એક સોનાની તકતી હતી. ==Gallery== <gallery mode="packed"> File:Azadi Square & Azadi Tower, aerial view 1971.jpg|૧૯૭૧માં શાહયાદ ચોક File:Azadi Tower at night, September 2016.jpg|પૂર્ણિમાના ચંદ્ર દરમિયાન આઝાદી મિનાર File:میدان آزادی، میدان شهیاد، برج آزادی، برج شهیاد، تهران Azadi Tower, Azadi Square, Meydea-e Azadi, Meydan-e Shahyad, Tehran province, Iran Flag colors - panoramio.jpg|ઈરાની ધ્વજના રંગોમાં ટાવર File:3rd Day - The Green Protest Rally.jpg|૨૦૦૯ની રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણીના વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન મિનાર File:Azadi Tower interior 2016.jpg|આઝાદી ટાવર અવલોકન તૂતક File:آزادی نمای پایین.jpg|ટાવરનું લો-એંગલ દૃશ્ય File:Azadi tower 1.jpg|આઝાદી મ્યુઝિયમની અંદર File:Azadi tower 7.jpg|આઝાદી મ્યુઝિયમની અંદર File:Azadi tower 2.jpg|આઝાદી મ્યુઝિયમની અંદર File:Azadi tower 8.jpg|આઝાદી મ્યુઝિયમની અંદર File:Banknote of second Pahlavi - 200 rials (rear).jpg|૧૯૭૪ની ૨૦૦-ઈરાની રિયાલની નોટની પાછળ આઝાદી મિનાર File:2018-09-26 Iran, Tehran, Azadi Tower (2).jpg|મિનારનું દૃશ્ય File:2018-09-26 Iran, Tehran, Azadi Tower (3).jpg|મિનારનું દૃશ્ય File:2018-09-26 Iran, Tehran, Azadi Tower (4).jpg|મિનારનું દૃશ્ય File:040509-AzadiTower-IMG 8567-3.jpg|આઝાદી મિનાર, તેહરાન, ઈરાન File:040509-AzadiTower-IMG 8561-2.jpg|આઝાદી મિનાર, તેહરાન, ઈરાન File:040509-AzadiTower-IMG 8560-2.jpg|આઝાદી મિનાર, તેહરાન, ઈરાન </gallery> ==આ પણ જુઓ== {{Commons category|Azadi Tower|આઝાદી મિનાર}} == સંદર્ભ == {{Reflist|20em}} orze71hw9e5xyad68vrh3jtc0owveyk 0 154601 901772 901760 2026-06-24T12:43:17Z KartikMistry 10383 સાફ-સફાઇ. 901772 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi.png|thumb|હસમુખ ગાંધી]] '''હસમુખ ચીમનલાલ ગાંધી''' (૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૯-૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯) એક અગ્રણી ભારતીય પત્રકાર, સંપાદક અને શિક્ષક હતા, જેઓ [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] પત્રકારત્વમાં તેમના નોંધપાત્ર યોગદાન માટે વ્યાપકપણે ઓળખાય છે. ઘણા દાયકાઓ સુધી ફેલાયેલી કારકિર્દીમાં, તેમણે ''[[જન્મભૂમિ (સમાચારપત્ર)|જન્મભૂમિ]]'', ''જનશક્તિ'' અને સૌથી વધુ નોંધપાત્ર રીતે, ''સમકાલીન'' સહિત મુખ્ય ગુજરાતી પ્રકાશનોમાં મુખ્ય સંપાદકીય હોદ્દાઓ પર સેવા આપી હતી, જેણે ગુજરાતી પ્રિન્ટ મીડિયાના ઇતિહાસ પર કાયમી અસર છોડી હતી. == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == હસમુખ ગાંધીનો જન્મ ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨ના રોજ [[ગુજરાત]]<nowiki/>ના [[વડોદરા]] શહેરના એક નાનકડા મંદિરમાં થયો હતો. તેમના પિતા ચીમનલાલ ગાંધી સરકારી શાળાના શિક્ષક હોવાથી, પરિવારે વારંવાર સ્થળાંતરોનો કરવા પડ્યા હતા. ગાંધીએ તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ મહેસાણાના [[દહેગામ]], પાદરા, ધંધુકા, ગંગાધાર (બારડોલી અને ખેરાળુ નજીક) સહિતનાં અનેક શહેરોમાં મેળવ્યું હતું. ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ જતા પહેલાં તેમણે તેમની કિશોરાવસ્થા ભાવનગરમાં વિતાવી હતી. તેમણે મુંબઈની રામનારાયણ રુઇયા કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને ૧૯૫૫માં ગુજરાતીમાં માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સ (એમએ)ની ડિગ્રી સાથે સ્નાતક થયા હતા. શરૂઆતમાં તેઓ કોલેજના લેક્ચરર બનવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા, પરંતુ સંજોગો તેમને ઉચ્ચ શાળાના શિક્ષક તરીકે તેમની વ્યાવસાયિક કારકિર્દી શરૂ કરવા તરફ દોરી ગયા. == કારકિર્દી == === શિક્ષણ === ગાંધીએ છ વર્ષ વિવિધ શાળાઓમાં શિક્ષક તરીકે કામ કર્યું હતું, જેમાં [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના ઘાટકોપરસ્થિત રામજી આશર શાળા પણ સામેલ હતી. === પત્રકારત્વ === [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi_illustration_A.png|thumb|સમકાલીનની વરાયટી પૂર્તિ માટે હસમુખ ગાંધીના, ૨૦૦૦માં બનાવવામાં આવેલા મૂળ ચિત્ર પરથી પુનઃનિર્મિત કરેલું ચિત્ર. દિવ્યાંગ શુક્લ સંપાદિત તેમના લેખોના એકમાત્ર પુસ્તકના મુખપૃષ્ઠ પર પણ મૂળ ચિત્રનો ઉપયોગ થયો હતો.]] ૧૯૫૮માં ગાંધી સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત એક અગ્રણી સાંજના દૈનિક ''જન્મભૂમિ સાથે'' જોડાઈને પત્રકારત્વ તરફ વળ્યા. તેમણે ૧૯૭૨ સુધી ત્યાં કામ કર્યું હતું. આ કાર્યકાળ દરમિયાન મેનેજમેન્ટે તેમને મુંબઈ પરત ફર્યા તે પહેલાં, ૧૯૬૮ અને ૧૯૬૯ની વચ્ચે, તે જ ટ્રસ્ટ હેઠળના અન્ય દૈનિક અખબાર ''પ્રતાપ'' માટે કામ કરવા માટે સુરત મોકલ્યા હતા. ૧૯૭૨માં એક્સપ્રેસ ગ્રુપે [[અમદાવાદ]] સ્થિત દૈનિક ''લોકસત્તા''ની મુંબઈ આવૃત્તિ શરૂ કરવાની યોજના બનાવી હતી, જેમાં ગાંધીને તેના નિવાસી સંપાદક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે આ આવૃત્તિ શરૂ થઈ શકી નહોતી, જેના કારણે ટૂંકા ગાળા માટે ગાંધી માટે બેરોજગારીની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. પછી તેમણે પરિચય ટ્રસ્ટમાં સહાયક સંપાદક તરીકે આઠ મહિના સુધી કામ કર્યું હતું. બાદમાં દૈનિક ''જનશક્તિ'' સાથે સહાયક સંપાદક રૂપે જોડાયા. ''જનશક્તિ'' બંધ થયા પછી તેઓ સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટમાં પાછા ફર્યા હતા અને ૧૯૭૯થી ૧૯૮૩ સુધી ''જન્મભૂમિ પ્રવાસી'' દૈનિકમાં સહાયક સંપાદક તરીકે સેવા આપી હતી. ==== ''સમકાલીન'' યુગ (૧૯૮૪-૧૯૯૫) ==== [[ચિત્ર:Samkaleen_First_day_first_page_14_January_1984.png|thumb|૧૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૪ના રોજ હસમુખ ગાંધી સંપાદિત 'સમકાલીન' અખબારના પ્રથમ અંકના પ્રથમ પાના પાનાની તસવીર.]] તેમનો સૌથી પ્રભાવશાળી તબક્કો ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેમણે ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ ગ્રુપ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા પ્રકાશન '''સમકાલીન'' "નું તંત્રીપદ સંભાળ્યું. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ ''સમકાલીન'' દૈનિકે ગુજરાતી પત્રકારત્વના નિયમોને નવેસરથી લખ્યા, ઉદ્યોગ માટે સંપૂર્ણપણે નવા માપદંડો સ્થાપિત કર્યા. ગાંધીનું ગુજરાતી અને અંગ્રેજી પર અસાધારણ પ્રભુત્વ હતું, તેઓને હિન્દી અને મરાઠીની ઊંડી સમજ હતી અને તેમની વ્યાકરણમાં અસાધારણ નિપુણતા હતી. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ, સમકાલીને દોષરહિત સામગ્રી, આકર્ષક શીર્ષકો, સમાચાર અને ફીચર લેખોની નોખી પ્રસ્તુતિ અને ગુજરાતી પ્રેસમાં પહેલાં ક્યારેય ન જોઈ હોય તેવા લેઆઉટ માટે અપાર લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. આ દૈનિકની એટલી વ્યાપક માગ હતી કે તે ગુજરાત અને ભારતના વિવિધ ભાગોમાં વ્યાપકપણે વાંચવામાં આવતું હતું. વાચકો પ્રકાશનના બે કે ત્રણ દિવસ પછી પણ તેમની નકલો આતુરતાથી ખરીદતા હતા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૯૫ની વચ્ચે, ''સમકાલીન'' ભારતનું સૌથી વધુ ચર્ચિત ગુજરાતી અખબાર હતું. સમકાલીન વિશે [[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]] નોંધે છે, "‘સમકાલીન’ મારફત ગુજરાતી પત્રકારત્વને એક નવી દિશા મળી અને પત્રકારો, અભ્યાસુઓ અને રાજકારણીઓ ઉપરાંત સામાન્ય વાચકોમાં પણ ખાસ્સો રસ જાગ્યો. એ સમયે તે ‘એડિટર્સ પેપર’ તરીકે પણ ઓળખાયું."<ref>{{Cite web|title=સમકાલીન (1984થી 2005) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AB%80%E0%AA%A8-1984%E0%AA%A5%E0%AB%80-2005/|access-date=2026-06-24|language=en-GB}}</ref> ==== પછીની કારકિર્દી ==== ગાંધીએ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૫માં ''સમકાલીન'' છોડ્યું હતું. એ પછી તેમણે અભિયાન જૂથ સાથે ટૂંક સમય માટે કામ કર્યું હતું, જ્યાં તેમણે જૂથના સાંધ્ય ગુજરાતી અખબાર, ''સમંતર પ્રવાહ''માં વ્યાપક યોગદાન આપ્યું હતું. પાછળથી તેમની કારકિર્દીમાં તેઓએ મિડ-ડે ગ્રુપના પ્રકાશન, ''ગુજરાતી મિડ-ડે'' માટે ખાસ્સું લેખન કર્યું હતું.<ref name=":1" /> == અવસાન અને વારસો == ગાંધી ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯ના રોજ ૬૬ વર્ષની વયે મુંબઈના [[વિલે પાર્લે]] સ્થિત એક હોસ્પિટલમાં અવસાન પામ્યા હતા.<ref name=":1">{{Cite web|last=Shah|first=Saurabh|date=2024-01-14|title=મારી માતૃસંસ્થા ‘સમકાલીન’ અને હસમુખ ગાંધીના ત્રણ તંત્રીલેખ : સૌરભ શાહ {{!}} NewsPremi Gujarati|url=https://www.newspremi.com/samkaleen-hasmukh-gandhi/|access-date=2026-06-24|website=www.newspremi.com|language=en}}</ref> તેમના ચુનંદા અગ્રલેખો અને લેખોનું પુસ્તકરૂપ સંકલન, ''મારા મનગમતા તંત્રીલેખો'', પાછળથી દિવ્યાંગ શુક્લ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંગ્રહ એકમાત્ર એવું પ્રકાશિત પુસ્તક છે જેણે હસમુખ ગાંધીના પત્રકારત્વના વ્યાપક કાર્યને સાચવ્યું છે અને એની યાદ કરાવે છે. == અંગત જીવન == હસમુખ ગાંધીએ ૧૯૬૦માં સરલા ધીરજલાલ રાચ્છ સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં. આ દંપતીના એકમાત્ર સંતાનનું નામ સ્વપ્ના છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.amazon.in/Mangamata-Tantrilekho-Gujarati-Hasmukh-Gandhi-ebook/dp/B0788WGKSK/ref=sr_1_1?crid=791YF8BXHOYM&dib=eyJ2IjoiMSJ9.vxWlm7SO-QkApNGmUnts0E0am5SBIySDlMQRmIpfOirPQB9nlFs7pXOZzQvgGgn_w2Eocu21_Ls3gJjB_jfPqVsRaGN7IGvo7PGfE69bBQThXAp3psw-pV75rT5ClS6lt8uWP07GTrVThSRJOG-aF9aN0mOj2zb_ZHG3NLap50DpJGXttfMVHfF9y72HDdz2.4b5f4Yt2dKboTNejTnKLAbMu4dGd1R58RtTlVSPMr7A&dib_tag=se&keywords=Hasmukh+Gandhi&qid=1782263876&sprefix=hasmukh+gandhi%2Caps%2C218&sr=8-1 હસમુખ ગાંધીના ચુનંદા તંત્રીલેખો (૨૦૧૧)] [[શ્રેણી:પત્રકાર]] ba1tsrm1gby0ha8304wscxajyn7hp13 901773 901772 2026-06-24T12:46:02Z KartikMistry 10383 સંદર્ભ સાફ-સફાઇ. 901773 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi.png|thumb|હસમુખ ગાંધી]] '''હસમુખ ચીમનલાલ ગાંધી''' (૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૯-૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯) એક અગ્રણી ભારતીય પત્રકાર, સંપાદક અને શિક્ષક હતા, જેઓ [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] પત્રકારત્વમાં તેમના નોંધપાત્ર યોગદાન માટે વ્યાપકપણે ઓળખાય છે. ઘણા દાયકાઓ સુધી ફેલાયેલી કારકિર્દીમાં, તેમણે ''[[જન્મભૂમિ (સમાચારપત્ર)|જન્મભૂમિ]]'', ''જનશક્તિ'' અને સૌથી વધુ નોંધપાત્ર રીતે, ''સમકાલીન'' સહિત મુખ્ય ગુજરાતી પ્રકાશનોમાં મુખ્ય સંપાદકીય હોદ્દાઓ પર સેવા આપી હતી, જેણે ગુજરાતી પ્રિન્ટ મીડિયાના ઇતિહાસ પર કાયમી અસર છોડી હતી. == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == હસમુખ ગાંધીનો જન્મ ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨ના રોજ [[ગુજરાત]]<nowiki/>ના [[વડોદરા]] શહેરના એક નાનકડા મંદિરમાં થયો હતો. તેમના પિતા ચીમનલાલ ગાંધી સરકારી શાળાના શિક્ષક હોવાથી, પરિવારે વારંવાર સ્થળાંતરોનો કરવા પડ્યા હતા. ગાંધીએ તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ મહેસાણાના [[દહેગામ]], પાદરા, ધંધુકા, ગંગાધાર (બારડોલી અને ખેરાળુ નજીક) સહિતનાં અનેક શહેરોમાં મેળવ્યું હતું. ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ જતા પહેલાં તેમણે તેમની કિશોરાવસ્થા ભાવનગરમાં વિતાવી હતી. તેમણે મુંબઈની રામનારાયણ રુઇયા કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને ૧૯૫૫માં ગુજરાતીમાં માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સ (એમએ)ની ડિગ્રી સાથે સ્નાતક થયા હતા. શરૂઆતમાં તેઓ કોલેજના લેક્ચરર બનવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા, પરંતુ સંજોગો તેમને ઉચ્ચ શાળાના શિક્ષક તરીકે તેમની વ્યાવસાયિક કારકિર્દી શરૂ કરવા તરફ દોરી ગયા. == કારકિર્દી == === શિક્ષણ === ગાંધીએ છ વર્ષ વિવિધ શાળાઓમાં શિક્ષક તરીકે કામ કર્યું હતું, જેમાં [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના ઘાટકોપરસ્થિત રામજી આશર શાળા પણ સામેલ હતી. === પત્રકારત્વ === [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi_illustration_A.png|thumb|સમકાલીનની વરાયટી પૂર્તિ માટે હસમુખ ગાંધીના, ૨૦૦૦માં બનાવવામાં આવેલા મૂળ ચિત્ર પરથી પુનઃનિર્મિત કરેલું ચિત્ર. દિવ્યાંગ શુક્લ સંપાદિત તેમના લેખોના એકમાત્ર પુસ્તકના મુખપૃષ્ઠ પર પણ મૂળ ચિત્રનો ઉપયોગ થયો હતો.]] ૧૯૫૮માં ગાંધી સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત એક અગ્રણી સાંજના દૈનિક ''જન્મભૂમિ સાથે'' જોડાઈને પત્રકારત્વ તરફ વળ્યા. તેમણે ૧૯૭૨ સુધી ત્યાં કામ કર્યું હતું. આ કાર્યકાળ દરમિયાન મેનેજમેન્ટે તેમને મુંબઈ પરત ફર્યા તે પહેલાં, ૧૯૬૮ અને ૧૯૬૯ની વચ્ચે, તે જ ટ્રસ્ટ હેઠળના અન્ય દૈનિક અખબાર ''પ્રતાપ'' માટે કામ કરવા માટે સુરત મોકલ્યા હતા. ૧૯૭૨માં એક્સપ્રેસ ગ્રુપે [[અમદાવાદ]] સ્થિત દૈનિક ''લોકસત્તા''ની મુંબઈ આવૃત્તિ શરૂ કરવાની યોજના બનાવી હતી, જેમાં ગાંધીને તેના નિવાસી સંપાદક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે આ આવૃત્તિ શરૂ થઈ શકી નહોતી, જેના કારણે ટૂંકા ગાળા માટે ગાંધી માટે બેરોજગારીની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. પછી તેમણે પરિચય ટ્રસ્ટમાં સહાયક સંપાદક તરીકે આઠ મહિના સુધી કામ કર્યું હતું. બાદમાં દૈનિક ''જનશક્તિ'' સાથે સહાયક સંપાદક રૂપે જોડાયા. ''જનશક્તિ'' બંધ થયા પછી તેઓ સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટમાં પાછા ફર્યા હતા અને ૧૯૭૯થી ૧૯૮૩ સુધી ''જન્મભૂમિ પ્રવાસી'' દૈનિકમાં સહાયક સંપાદક તરીકે સેવા આપી હતી. ==== ''સમકાલીન'' યુગ (૧૯૮૪-૧૯૯૫) ==== [[ચિત્ર:Samkaleen_First_day_first_page_14_January_1984.png|thumb|૧૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૪ના રોજ હસમુખ ગાંધી સંપાદિત 'સમકાલીન' અખબારના પ્રથમ અંકના પ્રથમ પાના પાનાની તસવીર.]] તેમનો સૌથી પ્રભાવશાળી તબક્કો ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેમણે ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ ગ્રુપ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા પ્રકાશન '''સમકાલીન'' "નું તંત્રીપદ સંભાળ્યું. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ ''સમકાલીન'' દૈનિકે ગુજરાતી પત્રકારત્વના નિયમોને નવેસરથી લખ્યા, ઉદ્યોગ માટે સંપૂર્ણપણે નવા માપદંડો સ્થાપિત કર્યા. ગાંધીનું ગુજરાતી અને અંગ્રેજી પર અસાધારણ પ્રભુત્વ હતું, તેઓને હિન્દી અને મરાઠીની ઊંડી સમજ હતી અને તેમની વ્યાકરણમાં અસાધારણ નિપુણતા હતી. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ, સમકાલીને દોષરહિત સામગ્રી, આકર્ષક શીર્ષકો, સમાચાર અને ફીચર લેખોની નોખી પ્રસ્તુતિ અને ગુજરાતી પ્રેસમાં પહેલાં ક્યારેય ન જોઈ હોય તેવા લેઆઉટ માટે અપાર લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. આ દૈનિકની એટલી વ્યાપક માગ હતી કે તે ગુજરાત અને ભારતના વિવિધ ભાગોમાં વ્યાપકપણે વાંચવામાં આવતું હતું. વાચકો પ્રકાશનના બે કે ત્રણ દિવસ પછી પણ તેમની નકલો આતુરતાથી ખરીદતા હતા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૯૫ની વચ્ચે, ''સમકાલીન'' ભારતનું સૌથી વધુ ચર્ચિત ગુજરાતી અખબાર હતું. સમકાલીન વિશે [[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]] નોંધે છે, "‘સમકાલીન’ મારફત ગુજરાતી પત્રકારત્વને એક નવી દિશા મળી અને પત્રકારો, અભ્યાસુઓ અને રાજકારણીઓ ઉપરાંત સામાન્ય વાચકોમાં પણ ખાસ્સો રસ જાગ્યો. એ સમયે તે ‘એડિટર્સ પેપર’ તરીકે પણ ઓળખાયું."<ref>{{Cite web|title=સમકાલીન (1984થી 2005) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AB%80%E0%AA%A8-1984%E0%AA%A5%E0%AB%80-2005/|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== પછીની કારકિર્દી ==== ગાંધીએ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૫માં ''સમકાલીન'' છોડ્યું હતું. એ પછી તેમણે અભિયાન જૂથ સાથે ટૂંક સમય માટે કામ કર્યું હતું, જ્યાં તેમણે જૂથના સાંધ્ય ગુજરાતી અખબાર, ''સમંતર પ્રવાહ''માં વ્યાપક યોગદાન આપ્યું હતું. પાછળથી તેમની કારકિર્દીમાં તેઓએ મિડ-ડે ગ્રુપના પ્રકાશન, ''ગુજરાતી મિડ-ડે'' માટે ખાસ્સું લેખન કર્યું હતું.<ref name=":1" /> == અવસાન અને વારસો == ગાંધી ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯ના રોજ ૬૬ વર્ષની વયે મુંબઈના [[વિલે પાર્લે]] સ્થિત એક હોસ્પિટલમાં અવસાન પામ્યા હતા.<ref name=":1">{{Cite web|last=શાહ|first=સૌરભ|date=2024-01-14|title=મારી માતૃસંસ્થા ‘સમકાલીન’ અને હસમુખ ગાંધીના ત્રણ તંત્રીલેખ|url=https://www.newspremi.com/samkaleen-hasmukh-gandhi/|access-date=2026-06-24|website=www.newspremi.com}}</ref> તેમના ચુનંદા અગ્રલેખો અને લેખોનું પુસ્તકરૂપ સંકલન, ''મારા મનગમતા તંત્રીલેખો'', પાછળથી દિવ્યાંગ શુક્લ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંગ્રહ એકમાત્ર એવું પ્રકાશિત પુસ્તક છે જેણે હસમુખ ગાંધીના પત્રકારત્વના વ્યાપક કાર્યને સાચવ્યું છે અને એની યાદ કરાવે છે. == અંગત જીવન == હસમુખ ગાંધીએ ૧૯૬૦માં સરલા ધીરજલાલ રાચ્છ સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં. આ દંપતીના એકમાત્ર સંતાનનું નામ સ્વપ્ના છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.amazon.in/Mangamata-Tantrilekho-Gujarati-Hasmukh-Gandhi-ebook/dp/B0788WGKSK/ref=sr_1_1?crid=791YF8BXHOYM&dib=eyJ2IjoiMSJ9.vxWlm7SO-QkApNGmUnts0E0am5SBIySDlMQRmIpfOirPQB9nlFs7pXOZzQvgGgn_w2Eocu21_Ls3gJjB_jfPqVsRaGN7IGvo7PGfE69bBQThXAp3psw-pV75rT5ClS6lt8uWP07GTrVThSRJOG-aF9aN0mOj2zb_ZHG3NLap50DpJGXttfMVHfF9y72HDdz2.4b5f4Yt2dKboTNejTnKLAbMu4dGd1R58RtTlVSPMr7A&dib_tag=se&keywords=Hasmukh+Gandhi&qid=1782263876&sprefix=hasmukh+gandhi%2Caps%2C218&sr=8-1 હસમુખ ગાંધીના ચુનંદા તંત્રીલેખો (૨૦૧૧)] [[શ્રેણી:પત્રકાર]] m4ir03resj8bqxzq5nyidzruv1nhb1d 901774 901773 2026-06-24T12:46:32Z KartikMistry 10383 ૧૯૩૨ 901774 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi.png|thumb|હસમુખ ગાંધી]] '''હસમુખ ચીમનલાલ ગાંધી''' (૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨-૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯) એક અગ્રણી ભારતીય પત્રકાર, સંપાદક અને શિક્ષક હતા, જેઓ [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] પત્રકારત્વમાં તેમના નોંધપાત્ર યોગદાન માટે વ્યાપકપણે ઓળખાય છે. ઘણા દાયકાઓ સુધી ફેલાયેલી કારકિર્દીમાં, તેમણે ''[[જન્મભૂમિ (સમાચારપત્ર)|જન્મભૂમિ]]'', ''જનશક્તિ'' અને સૌથી વધુ નોંધપાત્ર રીતે, ''સમકાલીન'' સહિત મુખ્ય ગુજરાતી પ્રકાશનોમાં મુખ્ય સંપાદકીય હોદ્દાઓ પર સેવા આપી હતી, જેણે ગુજરાતી પ્રિન્ટ મીડિયાના ઇતિહાસ પર કાયમી અસર છોડી હતી. == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == હસમુખ ગાંધીનો જન્મ ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨ના રોજ [[ગુજરાત]]<nowiki/>ના [[વડોદરા]] શહેરના એક નાનકડા મંદિરમાં થયો હતો. તેમના પિતા ચીમનલાલ ગાંધી સરકારી શાળાના શિક્ષક હોવાથી, પરિવારે વારંવાર સ્થળાંતરોનો કરવા પડ્યા હતા. ગાંધીએ તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ મહેસાણાના [[દહેગામ]], પાદરા, ધંધુકા, ગંગાધાર (બારડોલી અને ખેરાળુ નજીક) સહિતનાં અનેક શહેરોમાં મેળવ્યું હતું. ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ જતા પહેલાં તેમણે તેમની કિશોરાવસ્થા ભાવનગરમાં વિતાવી હતી. તેમણે મુંબઈની રામનારાયણ રુઇયા કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને ૧૯૫૫માં ગુજરાતીમાં માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સ (એમએ)ની ડિગ્રી સાથે સ્નાતક થયા હતા. શરૂઆતમાં તેઓ કોલેજના લેક્ચરર બનવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા, પરંતુ સંજોગો તેમને ઉચ્ચ શાળાના શિક્ષક તરીકે તેમની વ્યાવસાયિક કારકિર્દી શરૂ કરવા તરફ દોરી ગયા. == કારકિર્દી == === શિક્ષણ === ગાંધીએ છ વર્ષ વિવિધ શાળાઓમાં શિક્ષક તરીકે કામ કર્યું હતું, જેમાં [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના ઘાટકોપરસ્થિત રામજી આશર શાળા પણ સામેલ હતી. === પત્રકારત્વ === [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi_illustration_A.png|thumb|સમકાલીનની વરાયટી પૂર્તિ માટે હસમુખ ગાંધીના, ૨૦૦૦માં બનાવવામાં આવેલા મૂળ ચિત્ર પરથી પુનઃનિર્મિત કરેલું ચિત્ર. દિવ્યાંગ શુક્લ સંપાદિત તેમના લેખોના એકમાત્ર પુસ્તકના મુખપૃષ્ઠ પર પણ મૂળ ચિત્રનો ઉપયોગ થયો હતો.]] ૧૯૫૮માં ગાંધી સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત એક અગ્રણી સાંજના દૈનિક ''જન્મભૂમિ સાથે'' જોડાઈને પત્રકારત્વ તરફ વળ્યા. તેમણે ૧૯૭૨ સુધી ત્યાં કામ કર્યું હતું. આ કાર્યકાળ દરમિયાન મેનેજમેન્ટે તેમને મુંબઈ પરત ફર્યા તે પહેલાં, ૧૯૬૮ અને ૧૯૬૯ની વચ્ચે, તે જ ટ્રસ્ટ હેઠળના અન્ય દૈનિક અખબાર ''પ્રતાપ'' માટે કામ કરવા માટે સુરત મોકલ્યા હતા. ૧૯૭૨માં એક્સપ્રેસ ગ્રુપે [[અમદાવાદ]] સ્થિત દૈનિક ''લોકસત્તા''ની મુંબઈ આવૃત્તિ શરૂ કરવાની યોજના બનાવી હતી, જેમાં ગાંધીને તેના નિવાસી સંપાદક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે આ આવૃત્તિ શરૂ થઈ શકી નહોતી, જેના કારણે ટૂંકા ગાળા માટે ગાંધી માટે બેરોજગારીની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. પછી તેમણે પરિચય ટ્રસ્ટમાં સહાયક સંપાદક તરીકે આઠ મહિના સુધી કામ કર્યું હતું. બાદમાં દૈનિક ''જનશક્તિ'' સાથે સહાયક સંપાદક રૂપે જોડાયા. ''જનશક્તિ'' બંધ થયા પછી તેઓ સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટમાં પાછા ફર્યા હતા અને ૧૯૭૯થી ૧૯૮૩ સુધી ''જન્મભૂમિ પ્રવાસી'' દૈનિકમાં સહાયક સંપાદક તરીકે સેવા આપી હતી. ==== ''સમકાલીન'' યુગ (૧૯૮૪-૧૯૯૫) ==== [[ચિત્ર:Samkaleen_First_day_first_page_14_January_1984.png|thumb|૧૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૪ના રોજ હસમુખ ગાંધી સંપાદિત 'સમકાલીન' અખબારના પ્રથમ અંકના પ્રથમ પાના પાનાની તસવીર.]] તેમનો સૌથી પ્રભાવશાળી તબક્કો ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેમણે ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ ગ્રુપ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા પ્રકાશન '''સમકાલીન'' "નું તંત્રીપદ સંભાળ્યું. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ ''સમકાલીન'' દૈનિકે ગુજરાતી પત્રકારત્વના નિયમોને નવેસરથી લખ્યા, ઉદ્યોગ માટે સંપૂર્ણપણે નવા માપદંડો સ્થાપિત કર્યા. ગાંધીનું ગુજરાતી અને અંગ્રેજી પર અસાધારણ પ્રભુત્વ હતું, તેઓને હિન્દી અને મરાઠીની ઊંડી સમજ હતી અને તેમની વ્યાકરણમાં અસાધારણ નિપુણતા હતી. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ, સમકાલીને દોષરહિત સામગ્રી, આકર્ષક શીર્ષકો, સમાચાર અને ફીચર લેખોની નોખી પ્રસ્તુતિ અને ગુજરાતી પ્રેસમાં પહેલાં ક્યારેય ન જોઈ હોય તેવા લેઆઉટ માટે અપાર લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. આ દૈનિકની એટલી વ્યાપક માગ હતી કે તે ગુજરાત અને ભારતના વિવિધ ભાગોમાં વ્યાપકપણે વાંચવામાં આવતું હતું. વાચકો પ્રકાશનના બે કે ત્રણ દિવસ પછી પણ તેમની નકલો આતુરતાથી ખરીદતા હતા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૯૫ની વચ્ચે, ''સમકાલીન'' ભારતનું સૌથી વધુ ચર્ચિત ગુજરાતી અખબાર હતું. સમકાલીન વિશે [[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]] નોંધે છે, "‘સમકાલીન’ મારફત ગુજરાતી પત્રકારત્વને એક નવી દિશા મળી અને પત્રકારો, અભ્યાસુઓ અને રાજકારણીઓ ઉપરાંત સામાન્ય વાચકોમાં પણ ખાસ્સો રસ જાગ્યો. એ સમયે તે ‘એડિટર્સ પેપર’ તરીકે પણ ઓળખાયું."<ref>{{Cite web|title=સમકાલીન (1984થી 2005) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AB%80%E0%AA%A8-1984%E0%AA%A5%E0%AB%80-2005/|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== પછીની કારકિર્દી ==== ગાંધીએ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૫માં ''સમકાલીન'' છોડ્યું હતું. એ પછી તેમણે અભિયાન જૂથ સાથે ટૂંક સમય માટે કામ કર્યું હતું, જ્યાં તેમણે જૂથના સાંધ્ય ગુજરાતી અખબાર, ''સમંતર પ્રવાહ''માં વ્યાપક યોગદાન આપ્યું હતું. પાછળથી તેમની કારકિર્દીમાં તેઓએ મિડ-ડે ગ્રુપના પ્રકાશન, ''ગુજરાતી મિડ-ડે'' માટે ખાસ્સું લેખન કર્યું હતું.<ref name=":1" /> == અવસાન અને વારસો == ગાંધી ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯ના રોજ ૬૬ વર્ષની વયે મુંબઈના [[વિલે પાર્લે]] સ્થિત એક હોસ્પિટલમાં અવસાન પામ્યા હતા.<ref name=":1">{{Cite web|last=શાહ|first=સૌરભ|date=2024-01-14|title=મારી માતૃસંસ્થા ‘સમકાલીન’ અને હસમુખ ગાંધીના ત્રણ તંત્રીલેખ|url=https://www.newspremi.com/samkaleen-hasmukh-gandhi/|access-date=2026-06-24|website=www.newspremi.com}}</ref> તેમના ચુનંદા અગ્રલેખો અને લેખોનું પુસ્તકરૂપ સંકલન, ''મારા મનગમતા તંત્રીલેખો'', પાછળથી દિવ્યાંગ શુક્લ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંગ્રહ એકમાત્ર એવું પ્રકાશિત પુસ્તક છે જેણે હસમુખ ગાંધીના પત્રકારત્વના વ્યાપક કાર્યને સાચવ્યું છે અને એની યાદ કરાવે છે. == અંગત જીવન == હસમુખ ગાંધીએ ૧૯૬૦માં સરલા ધીરજલાલ રાચ્છ સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં. આ દંપતીના એકમાત્ર સંતાનનું નામ સ્વપ્ના છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.amazon.in/Mangamata-Tantrilekho-Gujarati-Hasmukh-Gandhi-ebook/dp/B0788WGKSK/ref=sr_1_1?crid=791YF8BXHOYM&dib=eyJ2IjoiMSJ9.vxWlm7SO-QkApNGmUnts0E0am5SBIySDlMQRmIpfOirPQB9nlFs7pXOZzQvgGgn_w2Eocu21_Ls3gJjB_jfPqVsRaGN7IGvo7PGfE69bBQThXAp3psw-pV75rT5ClS6lt8uWP07GTrVThSRJOG-aF9aN0mOj2zb_ZHG3NLap50DpJGXttfMVHfF9y72HDdz2.4b5f4Yt2dKboTNejTnKLAbMu4dGd1R58RtTlVSPMr7A&dib_tag=se&keywords=Hasmukh+Gandhi&qid=1782263876&sprefix=hasmukh+gandhi%2Caps%2C218&sr=8-1 હસમુખ ગાંધીના ચુનંદા તંત્રીલેખો (૨૦૧૧)] [[શ્રેણી:પત્રકાર]] n1l4xzkwjcjiw6cu2dggphjqli9k0t8 901775 901774 2026-06-24T12:46:48Z KartikMistry 10383 [[શ્રેણી:૧૯૩૨માં જન્મ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 901775 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi.png|thumb|હસમુખ ગાંધી]] '''હસમુખ ચીમનલાલ ગાંધી''' (૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨-૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯) એક અગ્રણી ભારતીય પત્રકાર, સંપાદક અને શિક્ષક હતા, જેઓ [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] પત્રકારત્વમાં તેમના નોંધપાત્ર યોગદાન માટે વ્યાપકપણે ઓળખાય છે. ઘણા દાયકાઓ સુધી ફેલાયેલી કારકિર્દીમાં, તેમણે ''[[જન્મભૂમિ (સમાચારપત્ર)|જન્મભૂમિ]]'', ''જનશક્તિ'' અને સૌથી વધુ નોંધપાત્ર રીતે, ''સમકાલીન'' સહિત મુખ્ય ગુજરાતી પ્રકાશનોમાં મુખ્ય સંપાદકીય હોદ્દાઓ પર સેવા આપી હતી, જેણે ગુજરાતી પ્રિન્ટ મીડિયાના ઇતિહાસ પર કાયમી અસર છોડી હતી. == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == હસમુખ ગાંધીનો જન્મ ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨ના રોજ [[ગુજરાત]]<nowiki/>ના [[વડોદરા]] શહેરના એક નાનકડા મંદિરમાં થયો હતો. તેમના પિતા ચીમનલાલ ગાંધી સરકારી શાળાના શિક્ષક હોવાથી, પરિવારે વારંવાર સ્થળાંતરોનો કરવા પડ્યા હતા. ગાંધીએ તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ મહેસાણાના [[દહેગામ]], પાદરા, ધંધુકા, ગંગાધાર (બારડોલી અને ખેરાળુ નજીક) સહિતનાં અનેક શહેરોમાં મેળવ્યું હતું. ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ જતા પહેલાં તેમણે તેમની કિશોરાવસ્થા ભાવનગરમાં વિતાવી હતી. તેમણે મુંબઈની રામનારાયણ રુઇયા કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને ૧૯૫૫માં ગુજરાતીમાં માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સ (એમએ)ની ડિગ્રી સાથે સ્નાતક થયા હતા. શરૂઆતમાં તેઓ કોલેજના લેક્ચરર બનવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા, પરંતુ સંજોગો તેમને ઉચ્ચ શાળાના શિક્ષક તરીકે તેમની વ્યાવસાયિક કારકિર્દી શરૂ કરવા તરફ દોરી ગયા. == કારકિર્દી == === શિક્ષણ === ગાંધીએ છ વર્ષ વિવિધ શાળાઓમાં શિક્ષક તરીકે કામ કર્યું હતું, જેમાં [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના ઘાટકોપરસ્થિત રામજી આશર શાળા પણ સામેલ હતી. === પત્રકારત્વ === [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi_illustration_A.png|thumb|સમકાલીનની વરાયટી પૂર્તિ માટે હસમુખ ગાંધીના, ૨૦૦૦માં બનાવવામાં આવેલા મૂળ ચિત્ર પરથી પુનઃનિર્મિત કરેલું ચિત્ર. દિવ્યાંગ શુક્લ સંપાદિત તેમના લેખોના એકમાત્ર પુસ્તકના મુખપૃષ્ઠ પર પણ મૂળ ચિત્રનો ઉપયોગ થયો હતો.]] ૧૯૫૮માં ગાંધી સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત એક અગ્રણી સાંજના દૈનિક ''જન્મભૂમિ સાથે'' જોડાઈને પત્રકારત્વ તરફ વળ્યા. તેમણે ૧૯૭૨ સુધી ત્યાં કામ કર્યું હતું. આ કાર્યકાળ દરમિયાન મેનેજમેન્ટે તેમને મુંબઈ પરત ફર્યા તે પહેલાં, ૧૯૬૮ અને ૧૯૬૯ની વચ્ચે, તે જ ટ્રસ્ટ હેઠળના અન્ય દૈનિક અખબાર ''પ્રતાપ'' માટે કામ કરવા માટે સુરત મોકલ્યા હતા. ૧૯૭૨માં એક્સપ્રેસ ગ્રુપે [[અમદાવાદ]] સ્થિત દૈનિક ''લોકસત્તા''ની મુંબઈ આવૃત્તિ શરૂ કરવાની યોજના બનાવી હતી, જેમાં ગાંધીને તેના નિવાસી સંપાદક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે આ આવૃત્તિ શરૂ થઈ શકી નહોતી, જેના કારણે ટૂંકા ગાળા માટે ગાંધી માટે બેરોજગારીની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. પછી તેમણે પરિચય ટ્રસ્ટમાં સહાયક સંપાદક તરીકે આઠ મહિના સુધી કામ કર્યું હતું. બાદમાં દૈનિક ''જનશક્તિ'' સાથે સહાયક સંપાદક રૂપે જોડાયા. ''જનશક્તિ'' બંધ થયા પછી તેઓ સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટમાં પાછા ફર્યા હતા અને ૧૯૭૯થી ૧૯૮૩ સુધી ''જન્મભૂમિ પ્રવાસી'' દૈનિકમાં સહાયક સંપાદક તરીકે સેવા આપી હતી. ==== ''સમકાલીન'' યુગ (૧૯૮૪-૧૯૯૫) ==== [[ચિત્ર:Samkaleen_First_day_first_page_14_January_1984.png|thumb|૧૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૪ના રોજ હસમુખ ગાંધી સંપાદિત 'સમકાલીન' અખબારના પ્રથમ અંકના પ્રથમ પાના પાનાની તસવીર.]] તેમનો સૌથી પ્રભાવશાળી તબક્કો ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેમણે ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ ગ્રુપ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા પ્રકાશન '''સમકાલીન'' "નું તંત્રીપદ સંભાળ્યું. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ ''સમકાલીન'' દૈનિકે ગુજરાતી પત્રકારત્વના નિયમોને નવેસરથી લખ્યા, ઉદ્યોગ માટે સંપૂર્ણપણે નવા માપદંડો સ્થાપિત કર્યા. ગાંધીનું ગુજરાતી અને અંગ્રેજી પર અસાધારણ પ્રભુત્વ હતું, તેઓને હિન્દી અને મરાઠીની ઊંડી સમજ હતી અને તેમની વ્યાકરણમાં અસાધારણ નિપુણતા હતી. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ, સમકાલીને દોષરહિત સામગ્રી, આકર્ષક શીર્ષકો, સમાચાર અને ફીચર લેખોની નોખી પ્રસ્તુતિ અને ગુજરાતી પ્રેસમાં પહેલાં ક્યારેય ન જોઈ હોય તેવા લેઆઉટ માટે અપાર લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. આ દૈનિકની એટલી વ્યાપક માગ હતી કે તે ગુજરાત અને ભારતના વિવિધ ભાગોમાં વ્યાપકપણે વાંચવામાં આવતું હતું. વાચકો પ્રકાશનના બે કે ત્રણ દિવસ પછી પણ તેમની નકલો આતુરતાથી ખરીદતા હતા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૯૫ની વચ્ચે, ''સમકાલીન'' ભારતનું સૌથી વધુ ચર્ચિત ગુજરાતી અખબાર હતું. સમકાલીન વિશે [[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]] નોંધે છે, "‘સમકાલીન’ મારફત ગુજરાતી પત્રકારત્વને એક નવી દિશા મળી અને પત્રકારો, અભ્યાસુઓ અને રાજકારણીઓ ઉપરાંત સામાન્ય વાચકોમાં પણ ખાસ્સો રસ જાગ્યો. એ સમયે તે ‘એડિટર્સ પેપર’ તરીકે પણ ઓળખાયું."<ref>{{Cite web|title=સમકાલીન (1984થી 2005) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AB%80%E0%AA%A8-1984%E0%AA%A5%E0%AB%80-2005/|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== પછીની કારકિર્દી ==== ગાંધીએ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૫માં ''સમકાલીન'' છોડ્યું હતું. એ પછી તેમણે અભિયાન જૂથ સાથે ટૂંક સમય માટે કામ કર્યું હતું, જ્યાં તેમણે જૂથના સાંધ્ય ગુજરાતી અખબાર, ''સમંતર પ્રવાહ''માં વ્યાપક યોગદાન આપ્યું હતું. પાછળથી તેમની કારકિર્દીમાં તેઓએ મિડ-ડે ગ્રુપના પ્રકાશન, ''ગુજરાતી મિડ-ડે'' માટે ખાસ્સું લેખન કર્યું હતું.<ref name=":1" /> == અવસાન અને વારસો == ગાંધી ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯ના રોજ ૬૬ વર્ષની વયે મુંબઈના [[વિલે પાર્લે]] સ્થિત એક હોસ્પિટલમાં અવસાન પામ્યા હતા.<ref name=":1">{{Cite web|last=શાહ|first=સૌરભ|date=2024-01-14|title=મારી માતૃસંસ્થા ‘સમકાલીન’ અને હસમુખ ગાંધીના ત્રણ તંત્રીલેખ|url=https://www.newspremi.com/samkaleen-hasmukh-gandhi/|access-date=2026-06-24|website=www.newspremi.com}}</ref> તેમના ચુનંદા અગ્રલેખો અને લેખોનું પુસ્તકરૂપ સંકલન, ''મારા મનગમતા તંત્રીલેખો'', પાછળથી દિવ્યાંગ શુક્લ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંગ્રહ એકમાત્ર એવું પ્રકાશિત પુસ્તક છે જેણે હસમુખ ગાંધીના પત્રકારત્વના વ્યાપક કાર્યને સાચવ્યું છે અને એની યાદ કરાવે છે. == અંગત જીવન == હસમુખ ગાંધીએ ૧૯૬૦માં સરલા ધીરજલાલ રાચ્છ સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં. આ દંપતીના એકમાત્ર સંતાનનું નામ સ્વપ્ના છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.amazon.in/Mangamata-Tantrilekho-Gujarati-Hasmukh-Gandhi-ebook/dp/B0788WGKSK/ref=sr_1_1?crid=791YF8BXHOYM&dib=eyJ2IjoiMSJ9.vxWlm7SO-QkApNGmUnts0E0am5SBIySDlMQRmIpfOirPQB9nlFs7pXOZzQvgGgn_w2Eocu21_Ls3gJjB_jfPqVsRaGN7IGvo7PGfE69bBQThXAp3psw-pV75rT5ClS6lt8uWP07GTrVThSRJOG-aF9aN0mOj2zb_ZHG3NLap50DpJGXttfMVHfF9y72HDdz2.4b5f4Yt2dKboTNejTnKLAbMu4dGd1R58RtTlVSPMr7A&dib_tag=se&keywords=Hasmukh+Gandhi&qid=1782263876&sprefix=hasmukh+gandhi%2Caps%2C218&sr=8-1 હસમુખ ગાંધીના ચુનંદા તંત્રીલેખો (૨૦૧૧)] [[શ્રેણી:પત્રકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૩૨માં જન્મ]] 8utuqghw34oi2g1zirckfe2t4sovs1s 901776 901775 2026-06-24T12:47:05Z KartikMistry 10383 [[શ્રેણી:૧૯૯૯માં મૃત્યુ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 901776 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi.png|thumb|હસમુખ ગાંધી]] '''હસમુખ ચીમનલાલ ગાંધી''' (૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨-૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯) એક અગ્રણી ભારતીય પત્રકાર, સંપાદક અને શિક્ષક હતા, જેઓ [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] પત્રકારત્વમાં તેમના નોંધપાત્ર યોગદાન માટે વ્યાપકપણે ઓળખાય છે. ઘણા દાયકાઓ સુધી ફેલાયેલી કારકિર્દીમાં, તેમણે ''[[જન્મભૂમિ (સમાચારપત્ર)|જન્મભૂમિ]]'', ''જનશક્તિ'' અને સૌથી વધુ નોંધપાત્ર રીતે, ''સમકાલીન'' સહિત મુખ્ય ગુજરાતી પ્રકાશનોમાં મુખ્ય સંપાદકીય હોદ્દાઓ પર સેવા આપી હતી, જેણે ગુજરાતી પ્રિન્ટ મીડિયાના ઇતિહાસ પર કાયમી અસર છોડી હતી. == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == હસમુખ ગાંધીનો જન્મ ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨ના રોજ [[ગુજરાત]]<nowiki/>ના [[વડોદરા]] શહેરના એક નાનકડા મંદિરમાં થયો હતો. તેમના પિતા ચીમનલાલ ગાંધી સરકારી શાળાના શિક્ષક હોવાથી, પરિવારે વારંવાર સ્થળાંતરોનો કરવા પડ્યા હતા. ગાંધીએ તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ મહેસાણાના [[દહેગામ]], પાદરા, ધંધુકા, ગંગાધાર (બારડોલી અને ખેરાળુ નજીક) સહિતનાં અનેક શહેરોમાં મેળવ્યું હતું. ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ જતા પહેલાં તેમણે તેમની કિશોરાવસ્થા ભાવનગરમાં વિતાવી હતી. તેમણે મુંબઈની રામનારાયણ રુઇયા કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને ૧૯૫૫માં ગુજરાતીમાં માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સ (એમએ)ની ડિગ્રી સાથે સ્નાતક થયા હતા. શરૂઆતમાં તેઓ કોલેજના લેક્ચરર બનવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા, પરંતુ સંજોગો તેમને ઉચ્ચ શાળાના શિક્ષક તરીકે તેમની વ્યાવસાયિક કારકિર્દી શરૂ કરવા તરફ દોરી ગયા. == કારકિર્દી == === શિક્ષણ === ગાંધીએ છ વર્ષ વિવિધ શાળાઓમાં શિક્ષક તરીકે કામ કર્યું હતું, જેમાં [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના ઘાટકોપરસ્થિત રામજી આશર શાળા પણ સામેલ હતી. === પત્રકારત્વ === [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi_illustration_A.png|thumb|સમકાલીનની વરાયટી પૂર્તિ માટે હસમુખ ગાંધીના, ૨૦૦૦માં બનાવવામાં આવેલા મૂળ ચિત્ર પરથી પુનઃનિર્મિત કરેલું ચિત્ર. દિવ્યાંગ શુક્લ સંપાદિત તેમના લેખોના એકમાત્ર પુસ્તકના મુખપૃષ્ઠ પર પણ મૂળ ચિત્રનો ઉપયોગ થયો હતો.]] ૧૯૫૮માં ગાંધી સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત એક અગ્રણી સાંજના દૈનિક ''જન્મભૂમિ સાથે'' જોડાઈને પત્રકારત્વ તરફ વળ્યા. તેમણે ૧૯૭૨ સુધી ત્યાં કામ કર્યું હતું. આ કાર્યકાળ દરમિયાન મેનેજમેન્ટે તેમને મુંબઈ પરત ફર્યા તે પહેલાં, ૧૯૬૮ અને ૧૯૬૯ની વચ્ચે, તે જ ટ્રસ્ટ હેઠળના અન્ય દૈનિક અખબાર ''પ્રતાપ'' માટે કામ કરવા માટે સુરત મોકલ્યા હતા. ૧૯૭૨માં એક્સપ્રેસ ગ્રુપે [[અમદાવાદ]] સ્થિત દૈનિક ''લોકસત્તા''ની મુંબઈ આવૃત્તિ શરૂ કરવાની યોજના બનાવી હતી, જેમાં ગાંધીને તેના નિવાસી સંપાદક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે આ આવૃત્તિ શરૂ થઈ શકી નહોતી, જેના કારણે ટૂંકા ગાળા માટે ગાંધી માટે બેરોજગારીની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. પછી તેમણે પરિચય ટ્રસ્ટમાં સહાયક સંપાદક તરીકે આઠ મહિના સુધી કામ કર્યું હતું. બાદમાં દૈનિક ''જનશક્તિ'' સાથે સહાયક સંપાદક રૂપે જોડાયા. ''જનશક્તિ'' બંધ થયા પછી તેઓ સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટમાં પાછા ફર્યા હતા અને ૧૯૭૯થી ૧૯૮૩ સુધી ''જન્મભૂમિ પ્રવાસી'' દૈનિકમાં સહાયક સંપાદક તરીકે સેવા આપી હતી. ==== ''સમકાલીન'' યુગ (૧૯૮૪-૧૯૯૫) ==== [[ચિત્ર:Samkaleen_First_day_first_page_14_January_1984.png|thumb|૧૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૪ના રોજ હસમુખ ગાંધી સંપાદિત 'સમકાલીન' અખબારના પ્રથમ અંકના પ્રથમ પાના પાનાની તસવીર.]] તેમનો સૌથી પ્રભાવશાળી તબક્કો ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેમણે ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ ગ્રુપ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા પ્રકાશન '''સમકાલીન'' "નું તંત્રીપદ સંભાળ્યું. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ ''સમકાલીન'' દૈનિકે ગુજરાતી પત્રકારત્વના નિયમોને નવેસરથી લખ્યા, ઉદ્યોગ માટે સંપૂર્ણપણે નવા માપદંડો સ્થાપિત કર્યા. ગાંધીનું ગુજરાતી અને અંગ્રેજી પર અસાધારણ પ્રભુત્વ હતું, તેઓને હિન્દી અને મરાઠીની ઊંડી સમજ હતી અને તેમની વ્યાકરણમાં અસાધારણ નિપુણતા હતી. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ, સમકાલીને દોષરહિત સામગ્રી, આકર્ષક શીર્ષકો, સમાચાર અને ફીચર લેખોની નોખી પ્રસ્તુતિ અને ગુજરાતી પ્રેસમાં પહેલાં ક્યારેય ન જોઈ હોય તેવા લેઆઉટ માટે અપાર લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. આ દૈનિકની એટલી વ્યાપક માગ હતી કે તે ગુજરાત અને ભારતના વિવિધ ભાગોમાં વ્યાપકપણે વાંચવામાં આવતું હતું. વાચકો પ્રકાશનના બે કે ત્રણ દિવસ પછી પણ તેમની નકલો આતુરતાથી ખરીદતા હતા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૯૫ની વચ્ચે, ''સમકાલીન'' ભારતનું સૌથી વધુ ચર્ચિત ગુજરાતી અખબાર હતું. સમકાલીન વિશે [[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]] નોંધે છે, "‘સમકાલીન’ મારફત ગુજરાતી પત્રકારત્વને એક નવી દિશા મળી અને પત્રકારો, અભ્યાસુઓ અને રાજકારણીઓ ઉપરાંત સામાન્ય વાચકોમાં પણ ખાસ્સો રસ જાગ્યો. એ સમયે તે ‘એડિટર્સ પેપર’ તરીકે પણ ઓળખાયું."<ref>{{Cite web|title=સમકાલીન (1984થી 2005) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AB%80%E0%AA%A8-1984%E0%AA%A5%E0%AB%80-2005/|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== પછીની કારકિર્દી ==== ગાંધીએ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૫માં ''સમકાલીન'' છોડ્યું હતું. એ પછી તેમણે અભિયાન જૂથ સાથે ટૂંક સમય માટે કામ કર્યું હતું, જ્યાં તેમણે જૂથના સાંધ્ય ગુજરાતી અખબાર, ''સમંતર પ્રવાહ''માં વ્યાપક યોગદાન આપ્યું હતું. પાછળથી તેમની કારકિર્દીમાં તેઓએ મિડ-ડે ગ્રુપના પ્રકાશન, ''ગુજરાતી મિડ-ડે'' માટે ખાસ્સું લેખન કર્યું હતું.<ref name=":1" /> == અવસાન અને વારસો == ગાંધી ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯ના રોજ ૬૬ વર્ષની વયે મુંબઈના [[વિલે પાર્લે]] સ્થિત એક હોસ્પિટલમાં અવસાન પામ્યા હતા.<ref name=":1">{{Cite web|last=શાહ|first=સૌરભ|date=2024-01-14|title=મારી માતૃસંસ્થા ‘સમકાલીન’ અને હસમુખ ગાંધીના ત્રણ તંત્રીલેખ|url=https://www.newspremi.com/samkaleen-hasmukh-gandhi/|access-date=2026-06-24|website=www.newspremi.com}}</ref> તેમના ચુનંદા અગ્રલેખો અને લેખોનું પુસ્તકરૂપ સંકલન, ''મારા મનગમતા તંત્રીલેખો'', પાછળથી દિવ્યાંગ શુક્લ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંગ્રહ એકમાત્ર એવું પ્રકાશિત પુસ્તક છે જેણે હસમુખ ગાંધીના પત્રકારત્વના વ્યાપક કાર્યને સાચવ્યું છે અને એની યાદ કરાવે છે. == અંગત જીવન == હસમુખ ગાંધીએ ૧૯૬૦માં સરલા ધીરજલાલ રાચ્છ સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં. આ દંપતીના એકમાત્ર સંતાનનું નામ સ્વપ્ના છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.amazon.in/Mangamata-Tantrilekho-Gujarati-Hasmukh-Gandhi-ebook/dp/B0788WGKSK/ref=sr_1_1?crid=791YF8BXHOYM&dib=eyJ2IjoiMSJ9.vxWlm7SO-QkApNGmUnts0E0am5SBIySDlMQRmIpfOirPQB9nlFs7pXOZzQvgGgn_w2Eocu21_Ls3gJjB_jfPqVsRaGN7IGvo7PGfE69bBQThXAp3psw-pV75rT5ClS6lt8uWP07GTrVThSRJOG-aF9aN0mOj2zb_ZHG3NLap50DpJGXttfMVHfF9y72HDdz2.4b5f4Yt2dKboTNejTnKLAbMu4dGd1R58RtTlVSPMr7A&dib_tag=se&keywords=Hasmukh+Gandhi&qid=1782263876&sprefix=hasmukh+gandhi%2Caps%2C218&sr=8-1 હસમુખ ગાંધીના ચુનંદા તંત્રીલેખો (૨૦૧૧)] [[શ્રેણી:પત્રકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૩૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૯૯માં મૃત્યુ]] rvkbyqbx24jizf0dnw3wzh7h5y9is8o 901792 901776 2026-06-24T19:11:24Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:Samkaleen_First_day_first_page_14_January_1984.png|Samkaleen_First_day_first_page_14_January_1984.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ziv|Ziv]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Photograph of a 1984 newspaper p 901792 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi.png|thumb|હસમુખ ગાંધી]] '''હસમુખ ચીમનલાલ ગાંધી''' (૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨-૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯) એક અગ્રણી ભારતીય પત્રકાર, સંપાદક અને શિક્ષક હતા, જેઓ [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] પત્રકારત્વમાં તેમના નોંધપાત્ર યોગદાન માટે વ્યાપકપણે ઓળખાય છે. ઘણા દાયકાઓ સુધી ફેલાયેલી કારકિર્દીમાં, તેમણે ''[[જન્મભૂમિ (સમાચારપત્ર)|જન્મભૂમિ]]'', ''જનશક્તિ'' અને સૌથી વધુ નોંધપાત્ર રીતે, ''સમકાલીન'' સહિત મુખ્ય ગુજરાતી પ્રકાશનોમાં મુખ્ય સંપાદકીય હોદ્દાઓ પર સેવા આપી હતી, જેણે ગુજરાતી પ્રિન્ટ મીડિયાના ઇતિહાસ પર કાયમી અસર છોડી હતી. == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == હસમુખ ગાંધીનો જન્મ ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૨ના રોજ [[ગુજરાત]]<nowiki/>ના [[વડોદરા]] શહેરના એક નાનકડા મંદિરમાં થયો હતો. તેમના પિતા ચીમનલાલ ગાંધી સરકારી શાળાના શિક્ષક હોવાથી, પરિવારે વારંવાર સ્થળાંતરોનો કરવા પડ્યા હતા. ગાંધીએ તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ મહેસાણાના [[દહેગામ]], પાદરા, ધંધુકા, ગંગાધાર (બારડોલી અને ખેરાળુ નજીક) સહિતનાં અનેક શહેરોમાં મેળવ્યું હતું. ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ જતા પહેલાં તેમણે તેમની કિશોરાવસ્થા ભાવનગરમાં વિતાવી હતી. તેમણે મુંબઈની રામનારાયણ રુઇયા કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને ૧૯૫૫માં ગુજરાતીમાં માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સ (એમએ)ની ડિગ્રી સાથે સ્નાતક થયા હતા. શરૂઆતમાં તેઓ કોલેજના લેક્ચરર બનવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા, પરંતુ સંજોગો તેમને ઉચ્ચ શાળાના શિક્ષક તરીકે તેમની વ્યાવસાયિક કારકિર્દી શરૂ કરવા તરફ દોરી ગયા. == કારકિર્દી == === શિક્ષણ === ગાંધીએ છ વર્ષ વિવિધ શાળાઓમાં શિક્ષક તરીકે કામ કર્યું હતું, જેમાં [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના ઘાટકોપરસ્થિત રામજી આશર શાળા પણ સામેલ હતી. === પત્રકારત્વ === [[ચિત્ર:Hasmukh_Gandhi_illustration_A.png|thumb|સમકાલીનની વરાયટી પૂર્તિ માટે હસમુખ ગાંધીના, ૨૦૦૦માં બનાવવામાં આવેલા મૂળ ચિત્ર પરથી પુનઃનિર્મિત કરેલું ચિત્ર. દિવ્યાંગ શુક્લ સંપાદિત તેમના લેખોના એકમાત્ર પુસ્તકના મુખપૃષ્ઠ પર પણ મૂળ ચિત્રનો ઉપયોગ થયો હતો.]] ૧૯૫૮માં ગાંધી સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત એક અગ્રણી સાંજના દૈનિક ''જન્મભૂમિ સાથે'' જોડાઈને પત્રકારત્વ તરફ વળ્યા. તેમણે ૧૯૭૨ સુધી ત્યાં કામ કર્યું હતું. આ કાર્યકાળ દરમિયાન મેનેજમેન્ટે તેમને મુંબઈ પરત ફર્યા તે પહેલાં, ૧૯૬૮ અને ૧૯૬૯ની વચ્ચે, તે જ ટ્રસ્ટ હેઠળના અન્ય દૈનિક અખબાર ''પ્રતાપ'' માટે કામ કરવા માટે સુરત મોકલ્યા હતા. ૧૯૭૨માં એક્સપ્રેસ ગ્રુપે [[અમદાવાદ]] સ્થિત દૈનિક ''લોકસત્તા''ની મુંબઈ આવૃત્તિ શરૂ કરવાની યોજના બનાવી હતી, જેમાં ગાંધીને તેના નિવાસી સંપાદક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે આ આવૃત્તિ શરૂ થઈ શકી નહોતી, જેના કારણે ટૂંકા ગાળા માટે ગાંધી માટે બેરોજગારીની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. પછી તેમણે પરિચય ટ્રસ્ટમાં સહાયક સંપાદક તરીકે આઠ મહિના સુધી કામ કર્યું હતું. બાદમાં દૈનિક ''જનશક્તિ'' સાથે સહાયક સંપાદક રૂપે જોડાયા. ''જનશક્તિ'' બંધ થયા પછી તેઓ સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટમાં પાછા ફર્યા હતા અને ૧૯૭૯થી ૧૯૮૩ સુધી ''જન્મભૂમિ પ્રવાસી'' દૈનિકમાં સહાયક સંપાદક તરીકે સેવા આપી હતી. ==== ''સમકાલીન'' યુગ (૧૯૮૪-૧૯૯૫) ==== તેમનો સૌથી પ્રભાવશાળી તબક્કો ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેમણે ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૮૪ના રોજ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ ગ્રુપ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા પ્રકાશન '''સમકાલીન'' "નું તંત્રીપદ સંભાળ્યું. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ ''સમકાલીન'' દૈનિકે ગુજરાતી પત્રકારત્વના નિયમોને નવેસરથી લખ્યા, ઉદ્યોગ માટે સંપૂર્ણપણે નવા માપદંડો સ્થાપિત કર્યા. ગાંધીનું ગુજરાતી અને અંગ્રેજી પર અસાધારણ પ્રભુત્વ હતું, તેઓને હિન્દી અને મરાઠીની ઊંડી સમજ હતી અને તેમની વ્યાકરણમાં અસાધારણ નિપુણતા હતી. તેમના તંત્રીપદ હેઠળ, સમકાલીને દોષરહિત સામગ્રી, આકર્ષક શીર્ષકો, સમાચાર અને ફીચર લેખોની નોખી પ્રસ્તુતિ અને ગુજરાતી પ્રેસમાં પહેલાં ક્યારેય ન જોઈ હોય તેવા લેઆઉટ માટે અપાર લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. આ દૈનિકની એટલી વ્યાપક માગ હતી કે તે ગુજરાત અને ભારતના વિવિધ ભાગોમાં વ્યાપકપણે વાંચવામાં આવતું હતું. વાચકો પ્રકાશનના બે કે ત્રણ દિવસ પછી પણ તેમની નકલો આતુરતાથી ખરીદતા હતા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૯૫ની વચ્ચે, ''સમકાલીન'' ભારતનું સૌથી વધુ ચર્ચિત ગુજરાતી અખબાર હતું. સમકાલીન વિશે [[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]] નોંધે છે, "‘સમકાલીન’ મારફત ગુજરાતી પત્રકારત્વને એક નવી દિશા મળી અને પત્રકારો, અભ્યાસુઓ અને રાજકારણીઓ ઉપરાંત સામાન્ય વાચકોમાં પણ ખાસ્સો રસ જાગ્યો. એ સમયે તે ‘એડિટર્સ પેપર’ તરીકે પણ ઓળખાયું."<ref>{{Cite web|title=સમકાલીન (1984થી 2005) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AB%80%E0%AA%A8-1984%E0%AA%A5%E0%AB%80-2005/|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== પછીની કારકિર્દી ==== ગાંધીએ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૫માં ''સમકાલીન'' છોડ્યું હતું. એ પછી તેમણે અભિયાન જૂથ સાથે ટૂંક સમય માટે કામ કર્યું હતું, જ્યાં તેમણે જૂથના સાંધ્ય ગુજરાતી અખબાર, ''સમંતર પ્રવાહ''માં વ્યાપક યોગદાન આપ્યું હતું. પાછળથી તેમની કારકિર્દીમાં તેઓએ મિડ-ડે ગ્રુપના પ્રકાશન, ''ગુજરાતી મિડ-ડે'' માટે ખાસ્સું લેખન કર્યું હતું.<ref name=":1" /> == અવસાન અને વારસો == ગાંધી ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૯ના રોજ ૬૬ વર્ષની વયે મુંબઈના [[વિલે પાર્લે]] સ્થિત એક હોસ્પિટલમાં અવસાન પામ્યા હતા.<ref name=":1">{{Cite web|last=શાહ|first=સૌરભ|date=2024-01-14|title=મારી માતૃસંસ્થા ‘સમકાલીન’ અને હસમુખ ગાંધીના ત્રણ તંત્રીલેખ|url=https://www.newspremi.com/samkaleen-hasmukh-gandhi/|access-date=2026-06-24|website=www.newspremi.com}}</ref> તેમના ચુનંદા અગ્રલેખો અને લેખોનું પુસ્તકરૂપ સંકલન, ''મારા મનગમતા તંત્રીલેખો'', પાછળથી દિવ્યાંગ શુક્લ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંગ્રહ એકમાત્ર એવું પ્રકાશિત પુસ્તક છે જેણે હસમુખ ગાંધીના પત્રકારત્વના વ્યાપક કાર્યને સાચવ્યું છે અને એની યાદ કરાવે છે. == અંગત જીવન == હસમુખ ગાંધીએ ૧૯૬૦માં સરલા ધીરજલાલ રાચ્છ સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં. આ દંપતીના એકમાત્ર સંતાનનું નામ સ્વપ્ના છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.amazon.in/Mangamata-Tantrilekho-Gujarati-Hasmukh-Gandhi-ebook/dp/B0788WGKSK/ref=sr_1_1?crid=791YF8BXHOYM&dib=eyJ2IjoiMSJ9.vxWlm7SO-QkApNGmUnts0E0am5SBIySDlMQRmIpfOirPQB9nlFs7pXOZzQvgGgn_w2Eocu21_Ls3gJjB_jfPqVsRaGN7IGvo7PGfE69bBQThXAp3psw-pV75rT5ClS6lt8uWP07GTrVThSRJOG-aF9aN0mOj2zb_ZHG3NLap50DpJGXttfMVHfF9y72HDdz2.4b5f4Yt2dKboTNejTnKLAbMu4dGd1R58RtTlVSPMr7A&dib_tag=se&keywords=Hasmukh+Gandhi&qid=1782263876&sprefix=hasmukh+gandhi%2Caps%2C218&sr=8-1 હસમુખ ગાંધીના ચુનંદા તંત્રીલેખો (૨૦૧૧)] [[શ્રેણી:પત્રકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૩૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૯૯માં મૃત્યુ]] lffbykzzgw1wdj9gqowme2uo65estb9 3 154603 901778 2026-06-24T15:27:12Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901778 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Patil Divya}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૫૭, ૨૪ જૂન ૨૦૨૬ (IST) dhvrc0fetvn0ptqgut5yud3n784x4c3 3 154604 901782 2026-06-24T15:36:25Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901782 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Rathva dililipbhai}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૧:૦૬, ૨૪ જૂન ૨૦૨૬ (IST) pn5kg854u0ycj6jpv0gk4q1bz0b3uon