ગોધરા

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ગોધરા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4643</id>
    <revision>
      <id>902975</id>
      <parentid>881027</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7293" sha1="kvruih1t1mwua2a0p8xb956tjfjlcbg" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ગોધરા
| type = શહેર | latd = 22.776
| longd = 73.618| locator_position = right
| state_name = ગુજરાત | state_name2 = 
| district = [[પંચમહાલ જિલ્લો]] | leader_title = 
| leader_name = | altitude = 
| population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧,૪૩,૬૪૪
| population_total_cite = &lt;ref&gt;{{Cite web| url = http://www.censusindia.co.in/towns/godhra-population-panchmahal-gujarat-802585
| title=Godhra Population, Caste Data Panchmahal Gujarat - Census India| website = www.censusindia.co.in
| language=en-US| access-date = ૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૭
| archive-date=2020-10-21| archive-url = https://web.archive.org/web/20201021161425/https://www.censusindia.co.in/towns/godhra-population-panchmahal-gujarat-802585
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; |
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone = ૦૨૬૭૨ |
postal_code = ૩૮૯૦૦૧|
vehicle_code_range = GJ-૧૭|
sex_ratio = ૯૩૫ |
literacy = ૮૭.૫ |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
સ્થિતિ=ચકાસો
}}
'''ગોધરા''' શહેર [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ જિલ્લા]]નું તેમ જ [[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા તાલુકાનું]] મુખ્યમથક છે. અમદાવાદથી મધ્ય-પ્રદેશ તરફ જતા [[રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૫૯]] પરનું આ વ્યાવસાયિક કેન્દ્ર છે. ગોધરા [[વડોદરા]]થી [[દિલ્હી]] જતા રેલ્વે માર્ગ પરનું મહત્વનું સ્ટેશન છે. આ ઉપરાંત [[વાપી]]થી [[શામળાજી]] જતો રાજ્ય ધોરી માર્ગ નં. ૫-અ પણ અહીંથી પસાર થાય છે.

== ઇતિહાસ ==
ઐતિહાસિક સ્ત્રોતોમાં પ્રાચીનકાળથી ગોધરાના ઉલ્લેખો મળે છે. પ્રાચીનકાળથી અત્યાર સુધીમાં ગોધરાના ગોદ્ધહક, ગોદ્દહ, ગોધ્રા અને ગોધરા એવા નામો હતા. ગોધરા મોર્યકાળની સત્તાનો ભાગરુપ નગર હતું. એ વખતના અવશેષોમાં ગોધરાનો ઉલ્લેખ વિજય છાવણી તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો. સલ્તનત કાળ દરમિયાન ગોધરા ગાયો ચરવાની ભૂમિ તરીકે જાણીતું હતું. ચાંપાનેરથી ગોધરા ગાયો ચરવા માટે આવતી હતી એવી લોકવાયકાઓ પ્રચલિત હતી. વિક્રમ સંવત ૧૨૭૪માં ગોધરામાં ચાલુક્ય વંશનો કણ્વ નામનો રાજા રાજ્ય કરતો હતો. બ્રિટિશકાળ દરમિયાન ગોધરા પ્રસિદ્ધ વિપ્લવકારી તાત્યા ટોપેની પ્રવૃત્તિનું કેન્દ્ર હતું. ૨૦મી સદીની શરુઆતમાં ગોધરા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની પ્રવૃત્તિઓથી ધમધમતું થયું હતું. 

૧૯૧૭માં ગોધરા ખાતે સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલ સૌપ્રથમ વખત મહાત્મા ગાંધીને મળ્યા હતા અને તે પછી ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જોડાયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Patel a Life|last=|last1=Gandhi|first1=Rajmohan|date=૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૧|publisher=Navjivan trust|year=|isbn=8172291388|location=|pages=}}&lt;/ref&gt; 

ઇ.સ. ૨૦૦૨માં મુસ્લિમોના ટોળાંએ અયોધ્યાથી આવતી સાબરમતી એક્સ્પ્રેસ ટ્રેનના કારસેવકોના ડબ્બાને આગ ચાંપતા સત્તાવાર રીતે ૫૯ લોકો જીવતા બળી ગયાં હતાં.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1513008.ece?homepage=true&amp;sms_ss=email&amp;at_xt=4d732c194ed160ba%2C0|title=It was not a random attack on S-6 but kar sevaks were targeted, says judge|date=૬ માર્ચ ૨૦૧૧|publisher=|access-date=|first1=Manas|last1=Dasgupta|access-date=૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬|work=ધ હિન્દુ}}&lt;/ref&gt; આ ઘટનાને પગલે ગુજરાત ભરમાં હિંસા ભડકી ઉઠી હતી, જેમાં આશરે ૧,૦૦૦થી વધુ લોકોએ જાન ગુમાવ્યા હતા.

== ભૂગોળ ==
ગોધરા {{coor d|22.776|N|73.618|E|}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Godhra2.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - ગોધરા |access-date=2008-06-28 |archive-date=2008-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407074152/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Godhra2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પર વસેલું છે.

== જોવાલાયક સ્થળો ==
[[ચિત્ર:Nehru Park Godhra.jpg|thumb|બસ સ્ટેન્ડ પાસે આવેલો નેહરુ બાગ]]
[[ચિત્ર:Ramsagar Lake Godhra.jpg|thumb|રામસાગર તળાવ, ગોધરા]]
* ત્રિમૂર્તિ મંદિર
* લાલબાગ
* કનેલાવ તળાવ
* વાવડી બુઝુર્ગ હનુમાન મંદિર
* સોળમી સદીમાં બનેલી જુમ્મા મસ્જિદ 
* વિશાળ કબ્રસ્તાન
* રામસાગર તળાવ
* ચબૂતરો
* બગીચો
* ખેતીવાડી ઉત્પન્ન બજાર સમિતિ (A.P.M.C.)
* જલારામ મંદિર
* વ્હોરાવાડ ટાવર
* પોપટપુરા ગણેશ મંદિર
* ખોડિયાર માતાનું મંદિર
* [[પંચામૃત ડેરી]]
* આરણ્યક
* વૃતાલય વિહારમ
* હમીરપુર સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{stub}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[શ્રેણી:ગોધરા તાલુકો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]</text>
      <sha1>kvruih1t1mwua2a0p8xb956tjfjlcbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પડધરી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5456</id>
    <revision>
      <id>902959</id>
      <parentid>881088</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41846-25</username>
        <id>88359</id>
      </contributor>
      <comment>/* જાણીતા વ્યક્તિઓ */</comment>
      <origin>902959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3106" sha1="4amfr4ew7nu1z9dw1ql1imbchn84b4z" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = પડધરી
| type = નગર | latd = 22.432661
| longd = 70.603424 | locator_position = right
| state_name = ગુજરાત | district = [[રાજકોટ જિલ્લો | રાજકોટ]] |leader_title = 
| leader_name = | altitude = 62
| population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧૦૫૪૭
| population_total_cite = &lt;ref&gt;{{Cite web| url = http://www.censusindia.co.in/towns/paddhari-population-rajkot-gujarat-512921
| title=Paddhari Population, Caste Data Rajkot Gujarat - Census India| website = www.censusindia.co.in
| language=en-US| access-date = ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭
| archive-date=2022-09-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20220925213820/https://www.censusindia.co.in/towns/paddhari-population-rajkot-gujarat-512921
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; |
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone =  |
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
સ્થિતિ = યોગ્ય
}}
'''પડધરી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશમાં આવેલા [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ જિલ્લા]]ના [[પડધરી તાલુકો|પડધરી તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

== ભૂગોળ ==
પડધરી ડોંડી નદીના પૂર્વ કિનારે [[રાજકોટ]]થી વાયવ્યમાં ૨૫.૬ કિમી ના અંતરે રાજકોટ-જામનગર રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ પર આવેલું છે. તે વિરમગામ-ઓખા બ્રૉડગેજ રેલમાર્ગ પરનું મથક છે.&lt;ref name=&quot;gv&quot;&gt;{{Cite web|title=પડધરી – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/પડધરી/|access-date=૩૧ માર્ચ ૨૦૨૪|language=gu|archive-url=|archive-date=}}&lt;/ref&gt;

== જાણીતા વ્યક્તિઓ ==
* [[હરિલાલ ઉપાધ્યાય]] - ગુજરાતી સાહિત્યકાર.
* [[દીપચંદભાઇ ગાર્ડી]] - જાણીતા દાનવીર.
* પડધરી એ રાજાશાહી નું નવાનગર ના જાડેજા રાજા નું ભાયતિ ગામ હતું.. ત્યાં ના રાજા હલાજી જાડેજા (ભાઈ કાકા)

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:પડધરી તાલુકો]]</text>
      <sha1>4amfr4ew7nu1z9dw1ql1imbchn84b4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902972</id>
      <parentid>902959</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-41846-25|~2026-41846-25]] ([[User talk:~2026-41846-25|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને  [[User:KartikBot|KartikBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.</comment>
      <origin>881088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2844" sha1="7bixdlnbs9n1x5esn87ozh0oap41iu7" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = પડધરી
| type = નગર | latd = 22.432661
| longd = 70.603424 | locator_position = right
| state_name = ગુજરાત | district = [[રાજકોટ જિલ્લો | રાજકોટ]] |leader_title = 
| leader_name = | altitude = 62
| population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧૦૫૪૭
| population_total_cite = &lt;ref&gt;{{Cite web| url = http://www.censusindia.co.in/towns/paddhari-population-rajkot-gujarat-512921
| title=Paddhari Population, Caste Data Rajkot Gujarat - Census India| website = www.censusindia.co.in
| language=en-US| access-date = ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭
| archive-date=2022-09-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20220925213820/https://www.censusindia.co.in/towns/paddhari-population-rajkot-gujarat-512921
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; |
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone =  |
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
સ્થિતિ = યોગ્ય
}}
'''પડધરી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશમાં આવેલા [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ જિલ્લા]]ના [[પડધરી તાલુકો|પડધરી તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

== ભૂગોળ ==
પડધરી ડોંડી નદીના પૂર્વ કિનારે [[રાજકોટ]]થી વાયવ્યમાં ૨૫.૬ કિમી ના અંતરે રાજકોટ-જામનગર રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ પર આવેલું છે. તે વિરમગામ-ઓખા બ્રૉડગેજ રેલમાર્ગ પરનું મથક છે.&lt;ref name=&quot;gv&quot;&gt;{{Cite web|title=પડધરી – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/પડધરી/|access-date=૩૧ માર્ચ ૨૦૨૪|language=gu|archive-url=|archive-date=}}&lt;/ref&gt;

== જાણીતા વ્યક્તિઓ ==
* [[હરિલાલ ઉપાધ્યાય]] - ગુજરાતી સાહિત્યકાર.
* [[દીપચંદભાઇ ગાર્ડી]] - જાણીતા દાનવીર.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:પડધરી તાલુકો]]</text>
      <sha1>7bixdlnbs9n1x5esn87ozh0oap41iu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કોઠંબા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5820</id>
    <revision>
      <id>902965</id>
      <parentid>899262</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="0evct0vdy0qa968ncl3y5f7ilw5vsjz" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name                    = કોઠંબા
|settlement_type         = ગામ
|image_skyline           = 
|imagesize               = 
|image_alt               = 
|image_caption           = 
|image_map               = 
|map_alt                 = 
|map_caption             = 
|pushpin_map             = India Gujarat#India3
|pushpin_map_alt         = 
|pushpin_map_caption     = 
|pushpin_label_position  = 
|coordinates             = {{coord|23.015|73.521|type:village|display=inline}}
|coor_pinpoint           = 
|coordinates_footnotes   = 
|subdivision_type        = દેશ
|subdivision_name        = ભારત
|subdivision_type1       = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]]
|subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
|subdivision_type2       = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]]
|subdivision_name2       = [[મહીસાગર જિલ્લો|મહીસાગર]]
|subdivision_type2       = તાલુકો
|subdivision_name2       = [[લુણાવાડા તાલુકો|લુણાવાડા]]
|established_title       = 
|established_date        = 
|seat_type               = 
|seat                    = 
|government_footnotes    = 
|government_type         = 
|governing_body          = 
|leader_party            = 
|leader_title            = 
|leader_name             = 
|leader_title1           = 
|leader_name1            = 
|leader_title2           = 
|leader_name2            = 
|leader_title3           = 
|leader_name3            = 
|leader_title4           = 
|leader_name4            = 
|unit_pref               = Metric
|area_footnotes          = 
|area_urban_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
|area_rural_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
|area_metro_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
|area_note               = 
|area_water_percent      = 
|area_rank               = 
|area_blank1_title       = 
|area_blank2_title       = 
|area_total_km2          = 
|area_land_km2           = 
|area_water_km2          = 
|area_urban_km2          = 
|area_rural_km2          = 
|area_metro_km2          = 
|area_blank1_km2         = 
|area_blank2_km2         = 
|length_km               = 
|width_km                = 
|dimensions_footnotes    = 
|elevation_footnotes     = 
|elevation_m             = 
|population_as_of        = ૨૦૧૧
|population_total        = 
|population_density_km2  = auto
|population_footnotes    = 
|population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ
|population_blank1       = 
|population_blank2_title = સાક્ષરતા
|population_blank2       = 
|population_demonym      = 
|timezone1               = [[ભારતીય માનક સમય|IST]]
|utc_offset1             = +૫:૩૦
|postal_code_type        = પિનકોડ
|postal_code             = 389220
|area_code_type          = ટેલિફોન કોડ
|area_code               = 02674
|area_codes              = &lt;!-- for multiple area codes --&gt;
|registration_plate      = GJ-17
|iso_code                = 
|website                 = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
}}
'''કોઠંબા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[મહીસાગર જિલ્લો|મહીસાગર]] જિલ્લામાં આવેલું એક મોટું ગામ છે. આ ગામ [[લુણાવાડા તાલુકો|લુણાવાડા તાલુકામાં]] આવેલું છે. આ ગામને મહીસાગર જિલ્લાના મુખ્ય મોટાં ગામોમાંથી એક ગણવામાં આવે છે. આ ગામ લુણાવાડા તાલુકાનું વ્યાવસાયિક, સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે.

== ભૂગોળ ==
કોઠંબા {{coord|23.015|N|73.521|E}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Kothamba.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Kothamba |access-date=2008-06-22 |archive-date=2008-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125033153/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Kothamba.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પર વસેલું છે.

== શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ==
* સરદાર પટેલ પી. ટી. સી. કૉલેજ, કોઠંબા
* શ્રી તેજેન્દ્ર પ્રસાદજી સ્વામિનારાયણ આર્ટસ કોલેજ
* ધી આઇડીયલ હાઇસ્કુલ
* પ્રાથમિક કુમાર શાળા
* પ્રાથમિક કન્યા શાળા

== પ્રવાસન ==
* ગાયત્રી મંદિર
* સ્વામિનારાયણ મંદિર
* ખોડિયાર માતાનું મદિર
* મોટા મહાદેવ
* વાંકોડા મંદીર
* નાકા તળાવ, હેલ કલેડી

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:લુણાવાડા તાલુકો]]</text>
      <sha1>0evct0vdy0qa968ncl3y5f7ilw5vsjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઉત્તરકાશી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6115</id>
    <revision>
      <id>902955</id>
      <parentid>873197</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4864" sha1="1suli88gbk6dk6il1qjbttqtkoowigm" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction |
native_name = ઉત્તરકાશી |
type = નગર |
latd = 30.73 |
longd = 78.45 |
state_name = ઉત્તરાખંડ |
district = [[ઉત્તરકાશી જિલ્લો]] |
leader_title = |
leader_name = |
altitude = 1352 |
population_as_of = ૨૦૦૧ |
population_total = ૧૬૨૨૦ |
area_magnitude= sq. km |
area_total = |
area_telephone = |
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
'''ઉત્તરકાશી''' [[ભારત]] દેશના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા પર્વતીય ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ ધરાવતા [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યના [[ઉત્તરકાશી જિલ્લો|ઉત્તરકાશી જિલ્લા]]માં આવેલું છે. ઉત્તરકાશી [[ઉત્તરકાશી જિલ્લો|ઉત્તરકાશી જિલ્લા]] નું મુખ્ય મથક છે. આ નગર ભગીરથી નદીને કિનારે સમુદ્ર સપાટીથી ૧૩૫૨ મી ની ઊંચાઈ આવેલું છે. અહીં ઘણાં આશ્રમો મંદિરો અને નેહરુ પર્વતારોહણ સંસ્થાન આવેલા છે.

==ભૂગોળ==
ઉત્તરકાશી એ{{Coor d|30.73|N|78.45|E|}}.|}} &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/39/Uttarkashi.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Uttarkashi |access-date=2011-04-24 |archive-date=2013-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705084538/http://www.fallingrain.com/world/IN/39/Uttarkashi.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અક્ષાંશ રેખાશ પર આવેલું છે. અહીંનું ભુપૃષ્ઠ પર્વતીય છે. આ જિલ્લામાં ઘણી નાની અને મોટી નદીઓ છે. યમુના અને ગંગા તેમાંથી સૌથી મોટી છે. તેમના મૂળ ગંગોત્રી (ગોમુખ) અને યમુનોત્રી છે. અસી ગંગા, જડ ગંગા એ ગંગાની અમુક ઉપનદીઓ છે

==વસ્તી==
૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર ઉત્તરકાશીની વસ્તી ૧૬,૨૨૦ હતી. તેમાં ૫૭% પુરુષો અને ૪૩% સ્ત્રીઓ હતી. સરાસરી સાક્ષરતા ૭૮% હતી જે રાષ્ટ્રીય સરાસરી સાક્ષરતા ૫૯.૫% થી વધુ હતી. પુરુષોમાં સાક્ષરતા ૮૩% અને સ્ત્રીઓમાં સાક્ષરતા ૭૧% છે. ૧૧% વસતિ ૬ વર્ષથી નીચેનાની છે. અહીં મુખ્યત્વે ભોતિયા જાધ લોકો રહે છે.

==આકર્ષણો==
[[Image:Yamunotri temple and ashram.jpg|right|thumb|230px|યમુનોત્રી મંદિર]]

* નેહરુ પર્વતારોહણ સંસ્થાન&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nimindia.net/|title=Nehru Institute of Mountaineering, Uttarkashi|website=NIM Uttarkashi|language=en|access-date=2019-06-01}}&lt;/ref&gt;
* મંદાર દેવતા મંદિર
* વિશ્વનાથ મંદિર
* ગંગા કિનારો
* ઉજેલી (સાધુઓનું સંઘઠન)
* તિલોથ બંધ
* માનેરી ભલી બંધ
* તચિકેત તાલ (તળાવ)

ઉત્તરકાશી સાહસિક ખેલ જેવાકે વ્હાઈટ રીવર રાફ્ટીંગ અને પર્વતારોહણ માટે પ્રસિદ્ધ છે.

==સંદર્ભ==
{{Reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
* [http://uttarkashi.nic.in ઉત્તરકાશી શહેર, સત્તાવાર વેબસાઈટ]
* [http://gov.ua.nic.in/uttaranchaltourism/uttarkashi.htm ઉત્તરાખંડ પર્યટન નિગમની સાઈટ પર ઉત્તરાખંડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312060630/http://gov.ua.nic.in/uttaranchaltourism/uttarkashi.htm |date=2007-03-12 }}
* [http://www.indnav.com/servlet/Browse?mt=goToName&amp;name=Uttarkashi ઉત્તરકાશી શહેર માર્ગદર્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928061043/http://www.indnav.com/servlet/Browse?mt=goToName&amp;name=Uttarkashi |date=2007-09-28 }}

[[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]]</text>
      <sha1>1suli88gbk6dk6il1qjbttqtkoowigm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગઢવા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6722</id>
    <revision>
      <id>902970</id>
      <parentid>475459</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="hrnf6rvuz8cmgshffca81e220afcsxd" xml:space="preserve">'''ગઢવા''' [[ભારત]] દેશમાં આવેલા  [[ઝારખંડ]] રાજ્યના [[ગઢવા જિલ્લો|ગઢવા જિલ્લા]]માં આવેલું એક નગર છે. ગઢવા શહેરમાં [[ગઢવા જિલ્લો|ગઢવા જિલ્લા]]નું મુખ્ય મથક આવેલું છે. આ નગરનું સંચાલન નગરપાલિકા કરે છે.

વસ્તી ગણતરી ૨૦૦૧ મુજબ &lt;ref&gt;{{GR|India}}&lt;/ref&gt;, આ શહેરની વસ્તી ૩૬,૭૦૮ જેટલી છે. આ પૈકી પુરુષોનું પ્રમાણ ૫૪ % અને સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ૪૬ % જેટલું છે. 36,708. અહીંનો શિક્ષણ દર ૬૧ % જેટલો છે, જે આખા દેશના સરેરાશ શિક્ષણ દર ૫૯.૫ % કરતાં વધારે છે. આનું પ્રમાણ પુરુષોમાં  ૬૯ % અને સ્ત્રીઓમાં ૫૧ % જેટલું છે. અહીંની ૧૭ % જેટલી વસ્તી ૬ વર્ષથી ઓછી વયની છે.

== ભૌગોલિક સ્થિતિ ==

ગઢવા ભૌગોલિક રીતે {{Coor d|24.18|N|83.82|E|}}&lt;ref&gt;[http://www.fallingrain.com/world/IN/38/Garwa.html Falling Rain Genomics, Inc - Garhwa]{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; પર આવેલું છે. આ સ્થળની સરેરાશ ઉંચાઈ દરીયાની સપાટીથી ૧૯૭ મીટર (૬૪૬ ફૂટ) જેટલી છે.

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==

* [http://garhwa.nic.in ગઢવા જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ]

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ઝારખંડ]]</text>
      <sha1>hrnf6rvuz8cmgshffca81e220afcsxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કેશોદ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7309</id>
    <revision>
      <id>902964</id>
      <parentid>881005</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:07:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2967" sha1="k4txpm1m5ty55xind20n9j2a9u6znq5" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = કેશોદ
| type = નગર| latd = 21.300000
| longd = 70.250000 | locator_position = right
| state_name = ગુજરાત | district = [[જૂનાગઢ જિલ્લો | જુનાગઢ]] |leader_title = 
| leader_name = | altitude = 42
| population_as_of = ૨૦૦૧ | population_total = ૬૩૨૫૩
| population_density = | area_magnitude = sq. km
| area_total =  | area_telephone = 
| postal_code = 362220| vehicle_code_range = 
| sex_ratio = | unlocode = 
| website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય
}}
'''કેશોદ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશમાં આવેલા [[જૂનાગઢ જિલ્લો|જૂનાગઢ જિલ્લા]]ના કેશોદ તાલુકાનું નગર અને મુખ્ય મથક છે.

== ભૂગોળ ==
કેશોદનું ભૌગોલીક સ્થાન {{coor d|21.3|N|70.25|E|}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Keshod.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Keshod |access-date=2008-11-04 |archive-date=2007-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001044700/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Keshod.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. સમુદ્ર સપાટીથી સરાસરી ઊંચાઈ ૪૨ મીટર (૧૩૭ ફૂટ) જેટલી છે. કેશોદમાં [[કેશોદ હવાઈમથક|હવાઈમથક]] આવેલું છે.

== વસ્તી ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! કુલ વસ્તી &lt;small&gt;(૨૦૦૧)&lt;/small&gt;
! પુરુષો&lt;br /&gt; &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! સ્ત્રીઓ&lt;br /&gt; &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! બાળકો&lt;br /&gt;(૬ વર્ષથી નાના) &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! સાક્ષરતા દર&lt;br /&gt; &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! પુરુષ સાક્ષરતા &lt;br /&gt;&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! સ્ત્રી સાક્ષરતા&lt;br /&gt; &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! રાષ્ટ્રીય સા.દ.&lt;br /&gt;૫૯.૮ &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;થી
|-
| ૬૩,૨૫૩
| ૫૨
| ૪૮
| ૧૨
| ૭૨
| ૭૮
| ૬૬
| વધુ
|}

કેશોદ શહેરનો વસ્તી, કલા, શિક્ષણ, સુવિધા અને સાંસ્કૃતિક રીતે ઘણો ઝડપી વિકાસ થઇ રહ્યો છે. તાલુકામાં મગફળી વિણાટ મિલ અને તેલમિલનો ઉદ્યોગ છે.

== સંદર્ભ ==
{{reflist}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:કેશોદ તાલુકો]]</text>
      <sha1>k4txpm1m5ty55xind20n9j2a9u6znq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કાલોલ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7321</id>
    <revision>
      <id>902960</id>
      <parentid>881001</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3045" sha1="58nbjxz9dp0snywa68jufgvyj44myzw" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction | native_name = કાલોલ
| type =  નગર | latd = 22.606
| longd = 73.463| locator_position = right
| state_name = ગુજરાત | district = પંચમહાલ
| leader_title = | leader_name = 
| altitude = 100| population_as_of = ૨૦૦૧
| population_total = 24677| area_magnitude = sq. km
| area_total =  | area_telephone = ૨૬૭૬
| postal_code = ૩૮૯૩૩૦ | vehicle_code_range = 
| sex_ratio = 52Male:48Female| unlocode = 
| website = | footnotes = | | સ્થિતિ = ચકાસો
}}
'''કાલોલ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્ય પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ જિલ્લા]]ના [[કાલોલ તાલુકો|કાલોલ તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

કાલોલ નગર [[વાપી]]થી [[શામળાજી]] જતા રાજ્ય ધોરી માર્ગ નં. ૫ અ પર [[ગોધરા]] અને [[હાલોલ]] વચ્ચેનું મહત્વનું કેન્દ્ર છે. આથી અહીંથી રાજ્યના વિવિધ સ્થળોએ જવા માટે સરળતાથી વાહનો મળી શકે છે. અહીંથી પશ્ચિમ દિશામાં ત્રણ કિલોમીટર દૂર [[દેરોલ (તા. કાલોલ)| દેરોલ]] ખાતેથી [[વડોદરા]]થી [[દિલ્હી]] જતી બ્રોડગેજ રેલ્વે માર્ગ પસાર થાય છે. આથી દેરોલ સ્ટેશન ઉતરી અહીં સરળતાથી પહોંચી શકાય છે.

અહીં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], [[ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા]] તેમ જ કોલેજની સગવડ છે, જેમાં અંગ્રેજી માધ્યમની શાળા પણ છે.

==બાહ્ય કડીઓ==
* [http://www.fallingrain.com/world/IN/09/Kalol2.html કાલોલ વિશે ભૌગોલિક માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206101954/http://www.fallingrain.com/world/IN/09/Kalol2.html |date=2010-12-06 }}
* [http://www.censusindia.gov.in/Population_Finder/Population_Finder.aspx?Name=Kalol&amp;Criteria=U કાલોલની વસ્તી]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{સ્ટબ}}

[[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:કાલોલ તાલુકો]]</text>
      <sha1>58nbjxz9dp0snywa68jufgvyj44myzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ખેડા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7364</id>
    <revision>
      <id>902969</id>
      <parentid>881014</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3786" sha1="hib9re0y2imegn8dr5jocx0j7246k5u" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction &lt;!-- See [[Wikipedia:WikiProject Indian cities]] for details --&gt;
| native_name = ખેડા
| type = નગર
| latd = 22.75
| longd = 72.68
| locator_position = right
| state_name = ગુજરાત
| district = [[ખેડા જિલ્લો | ખેડા]]
|leader_title = 
| altitude = 21
| population_as_of = ૨૦૧૧
| population_total = ૨૫૫૭૫
| population_total_cite = &lt;ref&gt;{{Cite web
| url=https://www.censusindia.co.in/towns/kheda-population-kheda-gujarat-802575| title = Kheda Population, Caste Data Kheda Gujarat - Census India
| website=www.censusindia.co.in| language = en-US
| access-date=2018-12-18| archive-date = 2021-07-27
| archive-url = https://web.archive.org/web/20210727015150/https://www.censusindia.co.in/towns/kheda-population-kheda-gujarat-802575| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
|population_density = 
|area_magnitude= km²
|area_total = 
|area_telephone = 
|postal_code = 
|vehicle_code_range = 
|sex_ratio = 
|unlocode = 
|website = 
|footnotes = 
|સ્થિતિ = ચકાસો
}}
'''ખેડા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ખેડા જિલ્લો|ખેડા જિલ્લા]]ના [[ખેડા તાલુકો|ખેડા તાલુકા]]નું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. ખેડા જિલ્લામાંથી [[આણંદ જિલ્લો]] અલગ કરવામાં આવ્યો તે સમય પહેલાં ખેડા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક હતું. હાલમાં ખેડા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક [[નડીઆદ]] ખાતે આવેલું છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
ખેડા {{coord|22.75|N|72.68|E|}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/09/Kheda.html |title=Falling Rain Genomics, ખેડા |access-date=2010-02-15 |archive-date=2012-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026125306/http://www.fallingrain.com/world/IN/09/Kheda.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પર [[વાત્રક નદી]]ના કાંઠા પર વસેલું છે. સમુદ્રની સપાટીથી શહેરની સરેરાશ ઊંચાઇ ૨૧ મીટર (૬૯ ફીટ) છે. આ શહેરમાંથી [[રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૮]] પસાર થાય છે.

== ઇતિહાસ ==
ખેડા શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ 'ક્ષેત્ર' પરથી વ્યુત્પત્તિ પામ્યો છે. પ્રાચીન ગ્રંથોમાં તેનો ઉલ્લેખ ખેટક તરીકે જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;:GVK&quot;&gt;{{Cite book|title=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]]|last=રાજગોર|first=શિવપ્રસાદ|publisher=ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ|year=1993|isbn=|editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|volume=V|location=[[અમદાવાદ]]|pages=846-847}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://khedanagarpalika.com/ ખેડા નગરપાલિકાની વેબસાઇટ]

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:ખેડા તાલુકો]]</text>
      <sha1>hib9re0y2imegn8dr5jocx0j7246k5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગુલાબ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16374</id>
    <revision>
      <id>902973</id>
      <parentid>902852</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134336" sha1="9ama5jtj52u9b1dp8d5lgx2iviabcdq" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Rose
| image = Rosa bracteata 4.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = ''Rosa bracteata''
| regnum = [[Plant]]ae
| divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Rosales]]
| familia = [[Rosaceae]]
| subfamilia = [[Rosoideae]]
| genus = '''''Rosa'''''
| genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
| subdivision_ranks = Species
| subdivision = 
Between 100 and 150, [[List of Rosa species|see list]]
}}

'''ગુલાબ''' એક [[બારમાસી છોડ|બહુવર્ષીય]] ફુલ [[નાના ઝાડવા|ક્ષુપ]] કે લતા છે. તે [[રોઝેક|રોઝેસી]] કુળમાં આવે છે, જેમાં ૧૦૦થી વધારે પ્રજાતિઓ છે અને વિવિધ રંગોમાં છે. આ પ્રજાતિઓ ટટ્ટાર ક્ષુપથી માંડીને આરોહી કે તલસર્પી છોડવાઓનું જૂથ ધરાવે છે, જેમના પ્રકાંડ મોટેભાગે તીક્ષ્ણ [[કાંટો|કાંટા]] ધરાવે છે. ગુલાબને કાંટા હોય છે એવું સામાન્યપણે ભૂલથી મનાય છે. કાંટા રૂપાંતરિત શાખાઓ કે પ્રકાંડો છે, જ્યારે ગુલાબ પર તીક્ષ્ણ બહિસરણો રૂપાંતિરત અધિચર્મી પેશીઓ (કંટકો) છે. મોટા ભાગના ગુલાબ એશિયાના વતની છે. થોડીક પ્રજાતિઓ યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા અને ઉત્તર-પશ્ચિમ આફ્રિકાની છે. ગુલાબની દેશી, [[કલ્ટીવર|ઉછેરેલી]] અને  [[હાયબ્રિડ (જૈવિક)|સંકર]] તમામ પ્રકારની જાતિઓ તેમની સુંદરતા અને સુંગધ માટે વ્યાપકપણે ઉગાડવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509710/rose&lt;/ref&gt;

તેના પાંદડા એકાંતરે આવેલા છે અને [[ડીટાની બન્ને બાજુએ નાની પાંદડીઓવાળું|સંયુક્ત પિચ્છાકાર]] હોય છે. તેના પર્ણકો તીક્ષ્ણ, અણીવાળા અને અંડાકાર હોય છે. છોડનું માંસલ, ખાદ્ય ફળ [[જંગલી ગુલાબ|ગુલાબ ફળ]]કહેવાય છે. ગુલાબના છોડ નાના કદથી માંડીને આરોહી પ્રકારના હોય છે, જે ઊંચાઈમાં 20 મીટર સુધી પહોંચે છે. દુનિયાના વિવિધ ભાગોમાં મળતી પ્રજાતિઓનું સરળતાથી સંકરણ થઈ શકતું હોવાથી બગીચાના ગુલાબોના અસંખ્ય પ્રકારો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. નામ ઉદ્ભવ્યું છે લેટિન રોઝા માંથી, દક્ષિણ ઇટાલીમાંથી સામ્રાજ્યવાદી ગ્રીકના ઓસ્કાનમાંથી ઉછીનું લીધેલું : rhodon (એઓલિક રૂપ : wrodon) એરામેઇકમાંથી wurrdā, એસીરીયનમાંથી wurtinnu, જૂની ઇરાનીમાંથી *warda (cf. આર્મેનીયન vard, અવેસ્તન warda, સોગ્ડીઅન ward, વળી, હિબ્રુ ורד = vered અને એરામેઇક ורדא: આ બઘા રૂપો ગ્રીક પહેલાના. [[પાર્થિયન ભાષા|પાર્થીયન]] ''wâr'' ).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rose-bushes.com/about/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2008-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821182056/http://www.rose-bushes.com/about/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/v11f1/v11f1033.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2008-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918060538/http://www.iranica.com/articles/v11f1/v11f1033.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[ગુલાબનું અત્તર]] ગુલાબના ફુલોમાંથી વરાળથી કાઢેલું તેલ છે. તેનો ઉપયોગ સદીઓથી અત્તરો બનાવવામાં થાય છે. ગુલાબના તેલમાંથી બનતા [[ગુલાબજળ]]નો એશિયા અને મધ્યપૂર્વની પાકકલામાં મોટા પાયે ઉપયોગ થાય છે. ફ્રેન્ચ લોકો તેમના [[ગુલાબજળ|રોઝ સીરપ]]માટે જાણીતા છે, જે ગુલાબની પાંખડીઓમાંથી કાઢવામાં આવે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આ ફ્રેન્ચ રોઝ સીરપનો ઉપયોગ રોઝ કેક બનાવવામાં થાય છે. ગુલાબફળનો પ્રસંગોપાત [[જામ]], [[જેલી(ફળ રસ)|જેલી]] અને [[ગુલાબનો મુબ્બો|મુરબ્બો]], બનાવવામાં ઉપયોગ થાય છે, કે પછી તેમાં [[વિટામીન સી|વિટામિન સી]]ના ઊંચા પ્રમાણને કારણે ચા તરીકે ઉકાળવામાં આવે છે.ગુલાબફળોને દબાવીને, ગાળીને રોઝ હિપ સીરપ પણ બનાવવામાં આવે છે. ગુલાબફળોનો ઉપયોગ [[જંગલી ગુલાબ બીજ તેલ|રોઝ હિપ સીડ ઓઇલ]]  બનાવવામાં પણ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ચામડી માટેની પ્રોડક્ટ્સ અને કેટલીક મેકઅપ પ્રોડક્ટ્સમાં થાય છે. 

== વનસ્પતિશાસ્ત્ર ==
[[ચિત્ર:Closeup of a pink rose in full bloom..JPG|thumb|225px| પૂરબહારમાં મોર વખતે ગુલાબનો નજીકનો દેખાવ]]
[[ચિત્ર:Rosa_rubiginosa_hips.jpg|thumb|left|upright|180px|રોઝા કેનીયા હિપ્સ]]

મોટા ભાગની પ્રજાતિઓના  [[પાંદડું|પાંદડા]] 5-16 સેન્ટીમીટર લાંબા, [[ડીટાની બન્ને બાજુએ નાની પાંદડીઓવાળું|પીચ્છાકાર]], (3–) 5–9 (–13) l(3–) 5–9 (–13) પર્ણકો અને આધાર અનુપર્ણો ધરાવે છે. પર્ણકો સામાન્યપણે દંતુર-ધારી હોય છે અને મોટેભાગે કેટલાક નાના કંટકો પ્રકાંડની બાજુએ હોય છે. ગુલાબોની મોટા ભાગની જાતિઓ [[મોટાં પાંદડા|ખરાઉ]]  પરંતુ કેટલીક (ખાસ કરીને દક્ષિણ-પૂર્વ [[એશિયા]]) હંમેશા  [[હંમેશા તાજુ|સદાપર્ણી]] કે લગભગ એવી હોય છે.

ગુલાબની મોટા ભાગની પ્રજાતિઓને  [[ફૂલ|ફુલો]] પાંચ પાંખડી હોય છે, અપવાદ માત્ર ''[[રોઝા સેરિકા|રોઝા સેરીસીયા]] ''  છે, જેને સામાન્યપણે ચાર પાંખડીઓ હોય છે. દરેક પાંખડી બે સ્પષ્ટ ભાગોમાં વહેંચાયેલી હોય છે અને સામાન્યપણે સફેદ કે ગુલાબી હોય છે. જોકે કેટલીક પ્રજાતિઓમાં પીળા કે લાલ રંગની હોય છે. પાંખડીઓની નીચે પાંચ (કે કેટલીક [[રોઝા સેરિકા|રોઝા સેરીસીયા]]ના કિસ્સામાં ચાર) બાહ્ય દલ હોય છે. ઉપરથી જોવામાં આવે ત્યારે તેઓ જોઈ શકાય તેટલા લાંબા હોય છે અને ગોળાકાર પાંદડીઓ સાથે એકાંતરે લીલા બિન્દુઓ તરીકે જણાય છે. ગુલાબનું અંડાશય પાંદડીઓ અને બાહ્ય દલોની નીચે વિકસે છે. 

ગુલાબનું [[ફળ#પૂર્ણ ફળ|પુંજફળ]] બેરી જેવા આકારનું હોય છે. તેને [[જંગલી ગુલાબ|ગુલાબફળ]] કહે છે.  ગુલાબની જે પ્રજાતિઓ ખુલ્લાં ફુલો ધરાવે છે, તેઓ [[મધમાખી]]ઓ અને અન્ય [[જીવાંત|જંતુ]]ઓને [[પરાગ રજ ફેલાવીને ઉત્પાદન કરવું|પરાગનયન]] માટે વધારે આકર્ષે છે અને ફળો વધારે પેદા કરે છે. ઘણી સ્થાનિક રીતે ઉછેરેલી જાતિઓમાં પાંદડા એટલા ગીચ હોય છે, કે તેઓ પરાગનયન થવા દેતા નથી.મોટા ભાગની પ્રજાતિઓના હિપ્સ લાલ હોય છે, પરંતુ કેટલાક (દા.ત. ''[[રોઝા પિનપાઇનલ્લીફોલીયા|રોઝા પિમ્પિનેલિફોલીયા]]'' ) ગાઢ જાંબુડીયાથી માંડીને કાળા રંગના હિપ્સ ધરાવે છે. દરેક હિપ એક બાહ્ય માંસલ સ્તર, [[હાયપનથિયુમ|હાઇપેન્થીયમ]], ધરાવે છે, જેમાં 5-160 બીજ પાતળા પરંતુ કડક તંતુઓના આધારકમાં હોય છે. (તકનિકી રીતે સૂકા એક બીજવાળા ફળ [[એકેન|ચર્મફળ]] કહેવાય છે.)  કેટલીક પ્રજાતિઓના રોઝ હિપ્સ, ખાસ કરીને [[ડોગ રોઝ]]  (''રોઝા કેનિના'' ) અને [[રુગોસા ગુલાબ|રુગોસા રોઝ]]  (''રોઝા રુગોસા'' )માં કોઈ પણ વનસ્પતિના સૌથી સમૃદ્ધ સ્રોતો પૈકીનું એક એવું [[વિટામીન સી|વિટામિન સી]] પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે. પાંખડીઓને ચીકણી બાહ્યત્વચા હોય છે અને તે પાંદડાની જેમ કાર્ય કરે છે. ફળો ખાનારા  [[પક્ષી|પંખી]]ઓ જેવા કે[[ચકલી જેવું નાનું (પક્ષી)|થ્રસ]]  અને [[વેક્સવિંગ|વેક્સવિન્ગ]]હિપ્સ ખાય છે. ત્યાર બાદ તેઓ તેમની હગાર દ્વારા બીજ વિતરિત કરે છે.  કેટલાક પંખી, ખાસ કરીને [[ચકલીની જાતનું નાનુ પક્ષી|ફિન્ચ]] પણ બીજ ખાય છે.

[[ચિત્ર:Rose Prickles.jpg|thumb|125px|ગુલાબના નાના કાંટા]]

ગુલાબના પ્રકાંડ પર આવેલા તીક્ષ્ણ ભાગોને સામાન્યપણએ ‘‘કાંટા’’ કહે છે, પરંતુ તેઓ વાસ્તવમાં તીક્ષ્ણવર્ધો છે, એટલે કે (પ્રકાંડની પેશીના બાહ્ય સ્તર) બાહ્યત્વચાના ઉદવર્ધો છે. ''[[સાઇટ્રસ]]'' કે ''[[પાયરાકાંટા|પાઇરેકેન્થા]]''  દ્વારા ઉત્પન્ન કરાતા સાચા કાંટા રૂપાંતરિત પ્રકાંડો છે, જે એક ગાંઠ પર ઉદ્ભવે છે અને કાંટાને પોતાને ગાંઠ અને આંતરગાંઠો હોય છે. ગુલાબના કંટકો વિશિષ્ટપણે દાતરડા આકારની આંકડીઓ છે, જેની મદદથી ગુલાબ અન્ય વનસ્પતિઓ પર ચડી શકે છે. ''રોઝા રુગોસા ''  અને ''રોઝા પિમ્પિનેલિફોલીઆ''  જેવી પ્રજાતિઓ ગીચોગીચ સીધા કંટકો ધરાવે છે, જે સંભવિતપણે પ્રાણીઓથી બચવા માટેનું એક [[અનુકૂલન]] હોઈ શકે છે અને સંભવિતપણે પવનથી ઉડી જતી  [[રેતી|માટી]]ને પકડી રાખવાનું અનુકૂલન પણ હોઈ શકે છે, જેથી [[ધોવાણ]]  શકાય અને તેમના [[મૂળ|મૂળીયાં]] બચાવી શકાય. (આ બંને પ્રજાતિઓ [[દરિયાકિનારો|દરિયા કાંઠા]]ના [[ઢૂવો|રેતીના ઢુવાઓ]]  પર કુદરતી રીતે ઉગે છે.).કંટકોની હાજરી છતાં ગુલાબોને [[હરણ]] ચરી ખાય છે.  ગુલાબની કેટલીક પ્રજાતિઓ માત્ર અવશેષરૂપ કાંટા ધરાવે છે, જેમને કોઈ ટોચકાં હોતા નથી. &quot;ગુલાબ

[[ચિત્ર:Roseleaves3800px.JPG|thumb|200px|ગુલાબના પાંડદાઓ]].

=== પ્રજાતિઓ ===
[[ચિત્ર:Rosa-multiflora01.jpg|thumb|right|રોઝા મલ્ટીફ્લોરા]] 

ગુલાબ પ્રજાતિઓના કેટલાક પ્રતિનિધિઓ
* ''[[ગુલાબનો નાનો છોડ|રોઝા બેન્કસી]] '' : લેડી બેન્ક્સ રોઝ.
* ''[[રોઝા કેનિફોર્નિકા|રોઝા  કેલીફોર્નીકા]]'' : કેલીફોર્નીયા રોઝ
* ''[[રોઝા કેનિના|રોઝા કેનીના]]'' : ડોગ રોઝ, બ્રાયર બુશ
* ''[[રોઝા કરોલીના|રોઝા કેરોલિના]]'' : પાશ્ચર રોઝ
* ''[[રોઝા શિનેનસિસ|રોઝા ચાઇનેન્સિસ]]'' : ચાઇના રોઝ
* ''[[રોઝા ડૂમાલીઝ|રોઝા ડુમાલિસ]]'' : ગ્લોકસ ડોગ રોઝ
* ''[[રોઝા એગ્લાનટેરીયા|રોઝા ઇગ્લેન્ટેરીયા]]'': સ્વીટબ્રાયર અથા ઇગ્લેન્ટાઇન રોઝ
* ''[[રોઝા ફોટિડા|રોઝા ફટીડા]]'' : ઓસ્ટ્રીયન યલો બ્રાયર
* ''[[રોઝા ગેલિકા]]'' : ગેલિક રોઝ, ફ્રેન્ચ રોઝ
* ''[[રોઝા ગિગાન્ટી|રોઝા  ગાઇગેન્ટીઆ]] '' (syn. ''રોઝા . x ઓડોરેટા ગાઇગેન્ટીયા'' )
* ''[[રોઝા ગ્લૌકા|રોઝા ગ્લાઉકા]] '' (syn. ''રોઝા રૂબ્રિફોલીયા'' ): રેડલીફ રોઝ
* ''[[રોઝા લાવિગાટા|રોઝા લેવીગાટા]]'' (syn. ''રોઝા સિનિકા'' ): ચેરોકી રોઝ, કેમેલીયા રોઝ, માર્ડન રોઝ
* ''[[રોઝા મજલિસ]]'' : સીનેમોન રોઝ
* ''[[રોઝા મિન્યુટીફોલિયા|રોઝા મિનટીફોલીયા]]'': બાજા રોઝ
* ''[[રોઝા મોસ્ચાટા|રોઝા મોસ્ચાતા]]'': મસ્ક રોઝ
* ''[[રોઝા મલ્ટીફ્લોરા|રોઝા મુટિફ્લોરા]]' : મુટિફ્લોરા રોઝ
* ''[[રોઝા પિમ્પાઇનલ્લીફોલીયા|રોઝા પિમ્પિનેલિફોલીયા]]'' : સ્કોચ રોઝ
* ''[[રોઝા રુબીગનોસા|રોઝા રુબિગિનોસા]]'' (syn. ''રોઝા એગ્લેન્ટેરીયા'' ): એગ્લેન્ટાઇન, સ્વીટ બ્રાયર
* ''[[રોઝા રુગોઝા|રોઝા રુગોસા]]'' : રુગોસા રોઝ, જાપાનીઝ રોઝ
* ''[[રોઝા વર્જિનીયાના]]'' (syn. '''' રોઝા લ્યુસિડા/0}): વર્જિનીયા રોઝ

== કીટક અને રોગો ==
ગુલાબને કેટલાક [[રોગ|રોગો]], જેમ કે [[ગુલાબમાં ગેરી રોગ|રોઝ રસ્ટ]] (''ફ્રેગ્મિડીયમ મ્યુક્રોનેટમ'' ), [[કાળા ડાઘ(રોગ)|રોઝ બ્લેક સ્પોટ]] , અને [[પાવડરી ફૂગ|પાઉડરી માઇલ્ડ્યુ]]. ગુલાબમાં છોડ પર ફુગથી થતા રોગોને કારણે કોઈ ચેપ લાગે તે પહેલાં [[ફૂગ-વિનાશક તત્વ|ફુગનાશક]] સ્પ્રે કાર્યક્રમથી છોડને બચાવી શકાય છે.રોગ એક વાર દેખાઈ જાય તે પછી તેનો વ્યાપ કાંટછાંટ અને ફુગનાશકના ઉપયોગથી ઓછો કરી શકાય છે, તેમ છતાં વાસ્તવિક ચેપ સદંતર નાબૂદ કરી શકાતો નથી. ગુલાબની ચોક્કસ વરાઇટીઝ અન્યની સરખામણીમાં ફુગના રોગો સામે વધારે ઝઝુમી શકે છે.ગુલાબને અસર કરતો મુખ્ય કીટક  [[અફિડ]] (ગ્રીનફ્લાય) છે, જે રસ ચૂસે છે અને છોડને નબળો પાડે છે. ([[કોકીનેલ્લીડે|ઇન્દ્રગોપ]] અફિડને ખાઈ જાય છે અને ગુલાબના બગીચામાં ઇન્દ્રગોપને પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએ.)ગુલાબ પર જંતુનાશક છાંટવાની મોટેભાગે ભલામણ થાય છે, પરંતુ તે કાળજીપુર્વક થવું જોઇએ, જેથી લાભદાયક જંતુઓ મરી ના જાય. કેટલાક [[લેપીડોપ્ટેરા|લેપિડોપ્ટેરા]] ([[પતંગીયુ|બટરફ્લાય]] અને [[પતંગીયા જેવું જીવડું|મોથ]]ના) [[લાર્વા|ડિમ્ભ]] ગુલાબના છોડ પર નભે છે.

== વાવેતર ==
[[ચિત્ર:Rose-picking in Bulgaria 1870ies.jpg|thumb|upright|1870માં બલ્ગેરીયામાં કઝનલાકના શહેર નજીક ગુલાબ ખીણમાં ગુલાબ ચૂંટવાની પ્રવૃત્તિ-જે ઓસ્ટ્રો હંગેરીયન મુસાફર એફ કનીત્ઝ દ્વારા નકલ કરવામાં આવી હતી.]]

[[બાગાયત|બાગાયતી]]માં  ગુલાબ  [[કલમ બનાવવી|કલમ કરીને]]  કે મૂળિયાં કાપીને રોપવામાં આવે છે. [[કલ્ટીવર|સંવર્ધિત]]  છોડોને તેમના ફુલો માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. તેમને [[રૂટસ્ટોક|પ્રકંદ]] પર કલમ કરી શકાય, જે તેમને ટટ્ટારપણું પૂરું પાડે છે, અથવા તો (ખાસ કરીને ઓલ્ડ ગોલ્ડન રોઝમાં) તેમને તેમના પોતાના મૂળ વિકસાવવા દેવામાં આવે છે.વૃદ્ધિની મોસમ દરમિયાન ગુલાબને પાંચ કલાકના સીધા સૂર્યપ્રકાશની જરૂર પડે છે.  ફુલો ખીલ્યા પછી અને ઠાર પડ્યા પછી ગુલાબ શિયાળામાં સુષુપ્તાવસ્થામાં પ્રવેશે છે. ગુલાબ [[બગીચો|બગીચા]]ઓના  લોકપ્રિય છોડવા છે, તેમજ [[ફૂલ વેચનાર|પુષ્પવિક્રેતા]]ના  સામાન્યપણે વેચાતા સૌથી લોકપ્રિય ફુલો છે. [[ફૂલકામ|પુષ્પવિક્રેતાના પાક]]  તરીકેના તેમના મોટા આર્થિક મહત્વ ઉપરાંત ગુલાબ [[પરફ્યુમ|અત્તર]] ઉદ્યોગ માટે પણ મોટું મૂલ્ય ધરાવે છે. 

બગીચાના ઉપયોગ માટે હજારો  [[હાયબ્રિડ (જૈવિક)|સંકર]]  અને [[કલ્ટીવર|સંવર્ધિત]]  ગુલાબ ઉગાડવામાં આવે છે અને પસંદ કરવામાં આવે છે. મોટા ભાગના [[બેવડા ફૂલો|બેવડા ફુલોવાળા]]  હોય છે. તેમના મોટા ભાગના અથવા તમામ [[પુંકેસર|પુંકેસરો]] વધારાની [[પુષ્પદલ|પાંખડી]]ઓમાં ઉત્પરીવર્તિત થયા હોય છે.19મી સદીના પ્રારંભમાં ફ્રાન્સની [[જોસફાઇન બ્યૂહાર્નિસ|સામ્રાજ્ઞી જોસેફાઇને]] [[માલમેઇસન]] ખાતેના તેના બગીચાઓમાં ફુલોના ઉછેરને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. છેક 1840માં જ્યારે બ્રિટનમાં પ્રારંભિક વિક્ટોરીયન ઉપવન કબ્રસ્તાન અને વૃક્ષોદ્યાન [[એબની પાર્ક સેમેટેરી|એબ્ની પાર્ક સીમેટરી]] માટે [[લોડ્ડીગ્સ|લોડિજેસ નર્સરી]]એ એક ગુલાબવન ઉગાડ્યું, ત્યારે એક હજારથી વધારે વિવિધ પ્રકારની સંવર્ધિત જાતિઓનો સંગ્રહ શક્ય બન્યો હતો. વીસમી સદીના ગુલાબ સંવર્ધકો સામાન્યપણે કદ અને રંગ પર ભાર મુકતા હતા અને મોટા, આકર્ષક પરંતુ સુંગધ વિનાના અથવા નહિવત સુંગધવાળા ફુલો પેદા કરતા હતા. ઘણા જંગલી અને ‘‘જુની ફેશન’’ના ગુલાબ, વિપરીતપણે, તીવ્ર મીઠી સુંગધ ધરાવે છે. ગુલાબ[[સમશીતોષ્ણ હવામાન]]માં ખીલે છે. એશિયાઈ પ્રજાતિઓના ગુલાબ તેમની દેશી [[પેટા-કટીબંધીય|ઉપોષ્ણ]]  આબોહવામાં સરસ ખીલે છે. કેટલીક ચોક્કસ પ્રજાતિઓ અને સંવર્ધિત છોડ [[ઉષ્ણકટીબંધીય|ઉષ્ણકટીબંધ]] હવામાનમાં પણ ખીલી શકે છે, ખાસ કરીને યોગ્ય [[રૂટસ્ટોક|પ્રકંદ]] પર તેમને [[કલમ બનાવવી|કલમ]] કરવામાં આવે છે ત્યારે. બગીચાના ગુલાબ માટે વર્ગીકરણની કોઈ એક વ્યવસ્થા નથી. સામાન્યપણે, જોકે, ગુલાબ ત્રણ મુખ્ય જુથો પૈકીના એકમાં મુકવામાં આવે છેઃ

=== જંગલી ગુલાબ ===
જંગલી ગુલાબમાં ઉપરોક્ત યાદીમાં મુકેલી પ્રજાતિઓ અને તેમની કેટલીક સંકર જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

=== ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબ ===
મોટા ભાગના ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબને નીચે પ્રમાણેના જુથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. સામાન્યપણે,  [[યુરોપ|યુરોપીય]] કે [[મેડીટેરેનિયન|ભૂમધ્ય સમુદ્ર]]  મૂળના ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબો એક વેળાના તરોતાજા, પ્રાથમિકપણે સફેદ, ગુલાબી અને લાલ રંગોમાં નોંધપાત્ર સુંગધ ધરાવતા બેવડા ફુલોવાળા જંગલી ક્ષુપ છેઆ ક્ષુપનો પર્ણસમૂહ અત્યંત રોગ-પ્રતિરોધક હોય છે અને સામાન્યપણે બે વર્ષ જુના પ્રકાંડ પર જ ખીલે છે. 

[[ચિત્ર:Rosa alba semi-plena img 2175.jpg|thumb|left|130px|'અલ્બા સેમીપ્લેના', અલ્બા ગુલાબ]]

==== આલ્બા ====
શબ્દશઃ ‘‘સફેદ ગુલાબ’’, ''રોઝા અર્વેન્સિસ'' માંથી ઉતરી આવેલું અને ''રોઝા અલ્બા ''  સાથે ગાઢપણે સંકળાયેલું.બગીચાઓના આ કેટલાક સૌથી જુના ગુલાબ છે, સંભવિતપણે [[પ્રાચીમ રોમ|રોમનો]] [[ગ્રેટ બ્રિટન]]માં  લાવ્યા હતા. છોડ પર વર્ષમાં એકવાર,  વસંત ઋતુમાં સફેદ કે આછા ગુલાબી રંગના ફુલો આવે છે. છોડને વારંવાર રાખોડી-લીલા પર્ણસમૂહ આવે છે અને સતત વૃદ્ધિ પામતા રહે છે.  ઉદાહરણોઃ અલ્બા સેમિપ્લેના,  '[[યોર્કનું સફેદ ગુલાબ|વ્હાઇટ રોઝ ઓફ ન્યૂ યોર્ક]]'.
[[ચિત્ર:Rosa 'Charles de Mills'2.jpg|thumb|right|130px|૧૭૯૦ પહેલાનું ગેલિકા ગુલાબ'ચાર્લ્સ ડી મિલ્સ']]

==== ગેલિકા ====
[[ગેલિકા રોઝ|ગેલિકા]] અથવા પ્રોવિન્સ ગુલાબ ''રોઝા ગેલિકા'' માંથી વિકસાવાયેલો અત્યંત જુનો વર્ગ છે, જે મધ્ય અને દક્ષિણ [[યુરોપ]]નું વતની છે.  એપોથેકરીઝ રોઝ, ''રોઝા ગેલિકા ઓફિસિનાલિસ, ''  મધ્ય યુગમાં મઠોની વાટિકાઓમાં ઉગાડવામાં આવતા હતા અને અંગ્રેજ ઇતિહાસમાં લેન્કેસ્ટરના [[લેન્કે્ટરનું રેડ રોઝ|લેન્કેસ્ટરના રેડ રોઝ]]  તરીકે વિખ્યાત બન્યા.આ ગુલાબ વર્ષમાં એકવાર ઉનાળામાં ચાર ફુટથી ભાગ્યેજ મોટા છોડ પર થાય છે. એક જ વાર ખીલતા અન્ય ઘણા બધા ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબો કરતા વિપરીત ગેલિકા વર્ગમાં લાલ, ભૂખરો લાલ અને ગાઢો જાંબુડી કિરમજી રંગોના ગુલાબ જોવા મળે છે.ઉદાહરણરૂપેઃ ‘કાર્ડિનલ ડી રીચેલીયુ’, ‘ચાર્લ્સ ડી મિલ્સ’, ‘રોઝા મુન્ડી’  (''રોઝા ગેલિકા વર્સિકલર'').

[[ચિત્ર:Rosa 'Quatre Saisons'.jpg|thumb|left|120px|'પાનખ દેશી ગુલાબ'('ક્વાટ્રે સેઇસન્સ')]]

==== દમાસ્ક ====
પ્રાચીન સમયમાં  (''[[રોઝા મોસ્ચેટા|રોઝા મોસ્ચાતા]] ''  x ''[[રોઝા ગેલિકા]]'' ) x ''[[રોઝા ફેડશેન્ડોના|રોઝા ફેસ્ચેન્કો/3}ના કુદરતી સંકરણથી બનેલી જાતિ.]] '' &lt;ref&gt;ઇવાટા એચ, કાટો ટી, ઓહનો એસ, &quot;દમાસ્ક ગુલાબોની ત્રણકોષીય ઉત્પત્તિ,&quot; ''જેન''  259: 53–59 (2000)&lt;/ref&gt; 1254થી 1276ની વચ્ચે [[ગુલાબનો ઢોળ|દમાસ્ક]]  ગુલાબોને [[ઇરાન|પર્શીયા]]થી યુરોપ લાવવાનો યશ રોબર્ટ ડી બ્રાઈને જાય છે, જોકે પ્રાચીન રોમન  ભીંતચિત્રોમાંથી પુરાવો મળે છે કે ઓછામાં ઓછું એક દમાસ્ક ગુલાબ સેંકડો વર્ષો પહેલાં યુરોપમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું હતું. ઉનાળુ દમાસ્ક ઉનાળામાં એકવાર ખીલે છે. . પાનખર અથવા ફોર સીઝન્સ દમાસ્ક ફરીથી પાનખરમાં ખીલે છે – ઓલ્ડ યુરોપીન ગુલાબનો એક માત્ર અવશેષ. તેના છોડ લાંબા અને ચારેતરફ વૃદ્ધિ પામે છે અને ઘાતકી કંટકો ધરાવે છે.તેના ફુલો ગેલિકા કરતા વધારે છુટી પાંખડીઓ ધરાવે છે, તેમજ વધારે તીવ્ર સુગંધ ધરાવે છે.

==== સેન્ટિફોલીયા અથવા પ્રોવન્સ ====
[[રોઝા સેન્ટીફોલીયા|સેન્ટિફોલીયા]] ગુલાબ 17મી સદીમાં [[નેધરલેન્ડ્સ]]માં ઉગાડવામાં આવતા હતા.  તેને સો પાંખડીઓ હોવાથી તેનું નામ સેન્ટીફોલીયા પડ્યું. તેના ફુલોના ગોળાકાર આકારના કારણે તેને મોટેભાગે ‘કોબી’ પણ કહે છે.આલ્બા સાથેના દમાસ્ક ગુલાબના સંકરણના પરીણામે પેદા થયેલા સેન્ટીફોલીયાને વર્ષમાં એકવાર ફુલો આવે છે. એક વર્ગ તરીકે વિવિધ કદ અને આકારના ઉત્પરીવર્તનો પેદા કરે છે. તેમાં મોસ ગુલાબ અને પહેલવહેલા લઘુ ગુલાબનો સમાવેશ થાય છે. (નીચે જુઓ) ઉદાહરણોઃ ‘સેન્ટીફોલીયા’, ‘પાઉલ રીકોલ્ટ’

==== મોસ ====
પ્રાથમિકપણે સેન્ટિફોલીયા (કે ક્યારેક દમાસ્ક્સ) ગુલાબના ઉત્પરિવર્તનોથી બનેલા મોસ ગુલાબના  [[છોડનું થડ|પ્રકાંડ]]  અને [[વ્રજની પાંદડી|બાહ્ય દલ]]  પર ચીકણી અપવૃદ્ધિ થાય છે, જેને ઘસવામાં આવે તો મોટેભાગે સુંદર સુંગધ ફેલાવે છે.  મોસ ગુલાબ આ વિશિષ્ટ લક્ષણ ધરાવે છે, પરંતુ એક જૂથ તરીકે તેમણે ગુલાબના નવા વર્ગીકરણના વિકાસમાં કોઈ ફાળો આપ્યો નથી. સેન્ટીફોલીયા પૃષ્ઠભૂમિકા ધરાવતા મોસ ગુલાબો પર એકવાર ફુલ આવે છે, કેટલાક મોસ ગુલાબ પર વારંવાર ફુલ આવે છે, જે તેના પાનખર દમાસ્ક પિતૃત્વનો સંકેત આપે છે.ઉદાહરણઃ ‘કોમન મોસ’ (સેન્ટીફોલીયા-મોસ), ‘આલ્ફ્રેડ ડી ડલ્માસ’ (પાનખર દમાસ્ક ગુલાબ)

==== પોર્ટલેન્ડ ====
પોર્ટલેન્ડ ગુલાબ એટલા લાંબા હતા કે તે ચાઇના ગુલાબ અને યુરોપિય ગુલાબ વચ્ચેના સંકરણનું પ્રથમ જૂથ હોવાનું મનાતા હતા, પરંતુ તાજેતરમાં લીયોન્સ યુનિવર્સિટી ખાતેના ડીએનએ પૃથક્કરણે દર્શાવ્યું છે કે મૂળ પોર્ટલેન્ડ ગુલાબ ચાઇના ગુલાબમાંથી ઉતરી આવ્યું નથી, પરંતુ પાનખર દમાસ્ક/ગેલિકા પૂર્વજનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે..&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosarosam.com/story/story_HP00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705205338/http://www.rosarosam.com/story/story_HP00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લગભગ 1775માં [[ઇટાલી]]માંથી 
[[ડ્યૂક ઓફ પોર્ટલેન્ડ|ડચેસ ઓફ પોર્ટલેન્ડે]] તે વખતે ''રોઝા પેસ્ટાના''  કે ‘સ્કાર્લેટ ફોર સીઝન્સ રોઝ’ના નામે જાણીતા ગુલાબ આણ્યા. હવે તે ‘પોર્ટલેન્ડ રોઝ’ના નામે ઓળખાય છે.પોર્ટલેન્ડ ગુલાબનો સમગ્ર વર્ગ ત્યારે પેલા એક ગુલાબમાં વિકસાવાયો હતો. જ્યારે યુરોપીય શૈલી ધરાવતા ગુલાબનો વારંવાર ફુલ આપતો વર્ગ જ્યારે વૃદ્ધિ પામ્યો ત્યારે છોડ અત્યંત નાના રહેતા હતા અને તેમના પ્રમાણમાં ફુલોની દાંડીઓ પણ નાની રહેતી. ઉદાહરણઃ ‘જેમ્સ વેઇચ’, ‘રોઝ ડી રેસ્ટ’, ‘કોમ્તે ડી ચેમ્બુર્ડ’

==== ચાઇના ====
[[ચિત્ર:Rosa 'Old Blush'.jpg|thumb|'પર્સન્સ પિંક ચાઇના' અથવા 'ઓલ્ડ બ્લશ,' &quot;સ્ટડ ચિનાસ&quot;માંનું એક]]

''[[રોઝા ચિનેન્સિસ]]'' રોઝા ચાઇનેન્સિસ  આધારિત ચાઇના રોઝ હજારો વર્ષથી પૂર્વ એશિયામાં ઉગાડવામાં આવતા હતા અને છેવટે 1700ના પાછલા ભાગમાં પશ્ચિમ યુરોપ પહોંચ્યા. તેઓ હાલના ઘણા સંકર ગુલાબના પૂર્વજ છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nichegardens.com/catalog/item.php?id=1842 |title=રોઝા ચિનેસીસ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407100436/http://www.nichegardens.com/catalog/item.php?id=1842 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને તેઓ ફુલના આકારમાં પરિવર્તન લાવ્યા.&lt;ref name=&quot;Chrose&quot;&gt;[http://www.rosegathering.com/china.html ચાયના ગુલાબો ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.rosegathering.com/china.html ગુલાબ એકત્રીકરણ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ઉપરોક્ત યુરોપીય ગુલાબ વર્ગની સરખામણીમાં ચાઇના ગુલાબ ઓછા સુગંધિત, વધારે શીત-સંવેદનશીલ, વધારે ડાળીઓવાળા અને ઓછા પુષ્પકુંજ ધરાવતા હતા. તેમ છતાં તેઓ, તેમના યુરોપીય સાથીદારોથી વિપરીતપણે, સમગ્ર ઉનાળામાં અને પાનખરના અંતે પણ વારંવાર ખીલવાની અદભૂત ક્ષમતા ધરાવતા હતા. આને કારણે 1800ના પ્રારંભમાં સંકરણના હેતુસર તેમની મોટી માગ રહેલી. ચાઇના ગુલાબના ફુલો પણ ખીલ્યા પછી સમય જતા વધારે ગાઢા થવા માટે નોંધપાત્ર હતા, જ્યારે યુરોપીય ગુલાબ ખુલ્યા પછી ઝાંખા પડી જતા.&lt;ref name=&quot;Chrose&quot;/&gt; આજના પ્રદર્શન માટેના ગુલાબનો આકાર ચાઇના જનીનને આભારી છે અને ચાઇના ગુલાબ પાતળી કળીઓ લાવ્યા,  જે ખુલતી વેળાએ વિસ્તરતી હતી. .&lt;ref name=&quot;Chrose&quot;/&gt;  [[ગ્રેહામ સ્ટુઅર્ટ થોમસ]]ના જણાવ્યા પ્રમાણે, ચાઇના ગુલાબના વર્ગમાંથી હાલના આધૂનિક ગુલાબ બન્યા છે. &lt;ref name=&quot;Chrose&quot;/&gt; પરંપરા જણાવે છે કે ચાર ‘‘સ્ટડ ચાઇના’’ ગુલાબ  ('સ્લેટર્સ ક્રિમસન ચાઇના', 1792; 'પાર્સન્સ પિન્ક ચાઇના', 1793; 'હ્યુમ્સ બ્લસ ટી-સેન્ટેડ ચાઇના', 1809; અને 'પાર્ક્સ યલો ટી-સેન્ટેડ ચાઇના', 1824) 18મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અને 19મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં [[યુરોપ]] માં લાવવામાં આવ્યા. હકીકતમાં, એના કરતા પણ વધારે, ઓછામાં ઓછા પાંચ ચાઇના ગુલાબ, (ટીને બાદ કરતાં) આયાત થયા છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rdrop.com/~paul/dickerson_Ch.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2009-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820085616/http://www.rdrop.com/~paul/dickerson_Ch.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમાંથી આવર્તિત પુષ્પી ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબ અને પાછળથી આધૂનિક ગાર્ડન ગુલાબના પ્રથમ વર્ગો અસ્તિત્વમાં આવ્યા. ઉદાહરણોઃ ‘ઓલ્ડ બ્લશ ચાઇના’, ‘મુટાબિલિસ’ (બટરફ્લાય રોઝ).

[[ચિત્ર:MrsDCross.JPG|thumb|left|150px|ટી રોઝ 'શ્રીમતી ડ્યૂડલી ક્રોસ' (પાઉલ 1907)]]

==== ટી ====
મૂળ &quot;ટી-સેન્ટેડ ચાઇના&quot; (''રોઝા x ઓડોરેટા'' ) પૌર્વાત્ય સંવર્ધિત જાતિ હતી અને[[રોઝા ચિમેન્સીસ|''રોઝા ચાઇનેન્સિસ '']]સાથે આછા-પીળા ફુલ ધરાવતી મોટી એશિયાઇ વેલ [[રોઝ ગિગેન્ટી|''રોઝા ગિગેન્શીયા '']]ની સંકર હોવાનું મનાતી.. 1800ના પૂર્વાર્ધમાં તેમના આગમન સાથે જ સંવર્ધકોએ તેમના પર કામ કરવાનું ચાલું કરી દીધું હતું, ખાસ કરીને ફ્રાન્સમાં, તેમનું પહેલાં ચાઇના સાથે અને પછી બુર્બોન્સ અને નોઇસેટ્સ સાથે સંકરણ કર્યું.at the time) yellow to apricot. 
ટી આવર્તિત પુષ્પી ગુલાબ છે. તેમની સુગંધ ચીની કાળી ચાના જેવી હોવાથી આ નામ પડ્યું. (જોકે, કાયમ આવી સુગંધ તેમાં હોતી નથી.) તેનો રંગ સફેદ, ગુલાબી અને(ક્યારેક જુદોજ) પીળાશ પડતો અને જરદાલુ જેવો હોય છે.ઘણી સંવર્ધિત જાતિઓના ગુલાબ નબળી પુષ્પ દાંડીઓને કારણે અર્ધ-નિલંબી અને ગાંઠોવાળા હોય છે. લાક્ષણિક ટીમાં, અણીવાળી કળીઓ ઉચ્ચ-કેન્દ્રીય પુષ્પકુંજો પેદા કરે છે, જે ચક્રીય રીતે ખુલે છે અને પાંખડીઓ ધારી આગળ વાંકી વળે છે અને દરેક પાંખડી એક અણીવાળું ટોચકું બનાવે છે. ટી આમ હાલના પુષ્પવિક્રેતાના ‘‘પ્રશિષ્ટ’’ ગુલાબ સ્વરૂપના પૂર્વજ છે.ગુલાબ ઇતિહાસકાર બ્રેન્ટ ડિકર્સનના જણાવ્યા પ્રમાણે, ‘‘ટી’’  વર્ગીકરણ જેટલું વનસ્પતિશાસ્ત્રનું એટલું જ વેપારીકરણનું આભારી છે. 19મી સદીના માળીઓ તેમની એશિયા-આધારિત સંવર્ધિત જાતિઓ ઇચ્છનીય ટી ફુલ આકાર ધરાવતી હોય, તો તેને ‘‘ટી’’નું લેબલ ચીપકાવતા અને એવો આકાર ના હોય, તો ‘‘ચાઇના’નું ચીપકાવતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rdrop.com/~paul/chinas/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2009-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091202172438/http://www.rdrop.com/~paul/chinas/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ચાઇનાની જેમ ‘‘ટી’’ પણ ઠંડી આબોહવામાં ટકતા નથી. ઉદાહરણોઃ ‘લેડી હિલિન્ગડોન’, ‘માદામ કોસેટ’

[[ચિત્ર:Rosa 'Climbing Souvenir de la Malmaison'.JPG|thumb|125px|right|બૌરબોન રોઝ 'ક્લાઇમ્બીંગ સૌવેનીર ડી લા માલમેઇસન',(બેલુઝ 1843/બેન્નેટ 1893)]]

==== બુર્બોન્સ ====
બુબ્રોન્સ હિન્દી મહાસાગરમાં મડાગાસ્કરના કાંઠે  l'Île de Bourbon (હવે [[રિયુનિયન|Réunion]]ના નામે ઓળખાતા) ટાપુ પર ઉદભવ્યા. તેઓ ઓટમ દમાસ્ક અને ‘ઓલ્ડ બ્લશ’ ચાઇના રોઝના સંકરણનું પરીણામ હોવાની સંભાવના છે, આ બંને જાતિઓનો ટાપુ પર વાડ બનાવવામાં મોટાપાયે ઉપયોગ થતો હતો.જાંબલી રંગની છાંયવાળા સાંઠા અને ગીચ પર્ણસમૂહ ધરાવતા અર્ધ-આરોહી ક્ષુપો પર વારંવાર ફુલો આવે છે. [[ફ્રાંસ|ફ્રાન્સ]]માં 1823માં તેમને પ્રથમવાર લાવવામાં આવ્યા.  ઉદાહરણોઃ ‘લુઇસ ઓડીયર’, માદામપીયર ‘ઓજર ઝેફિરાઇન ડ્રાઉહિન’

[[ચિત્ર:Rosa 'Desprez a fleurs jaunes'.jpg|thumb|115px|left|નોઇસેટ્ટ રોઝ 'ડેસપ્રેઝ અ ફ્લીઅર્સ જૌર્સ' (ડેસ્પ્રેઝ 1830)]]

==== નોઇસેટ ====
પ્રથમ નોઇસેટ ગુલાબ જહોન ચેમ્પનીઝ નામના દક્ષિણ કેરોલિનાના ડાંગર પકવતા ખેડુતે સંકરણ બીજ તરીકે ઉછેર્યા હતા.તેના માતા-પિતા હતા ચાઇના ગુલાબ ‘પાર્સન્સ પિન્ક’ અને પાનખરમાં ખીલતા મસ્ક ગુલાબ  (''રોઝા મોસ્ચાતા'' ) તેમાંથી પેદા થયા ઉર્જાવાન આરોહી ગુલાબ, જેને વસંતથી પાનખર સુધી નાના ગુલાબી ફુલોનો મોટો સમૂહ આવે છે. ચેમ્પનીઝે તેના (ચેમ્પનીઝ પિન્ક ક્લસ્ટર’ના નામે ઓળખાતા) ગુલાબના રોપાઓ તેના માળી મિત્ર ફિલિપ નોઇસેટને મોકલ્યા, જેણે આ છોડવા તેના ભાઈ લુઇસને  [[પેરિસ, ફ્રાન્સ|પેરિસ]]માં મોકલ્યા અને લુઇસે 1817માં ‘બ્લસ નોઇસેટ’ ચલણી બનાવ્યા.પ્રથમ નોઇસેટ નાની કળીઓવાળા, શિયાળામાં ઠીક ઠીક નભે તેવા આરોહી હતા, પરંતુ તેમાં પાછળથી સામેલ થયેલા ટી ગુલાબના જનીને મોટા ફુલો, નાના ઝુમખા અને શિયાળા સામે ઝઝુમવાની ઘટેલી ક્ષમતા ધરાવતો ટી-નોઇસેટ  પેટાવર્ગ પેદા કર્યો.ઉદાહરણોઃ ‘બ્લસ નોઇસેટ’, ‘માદામ આલ્ફ્રેડ કેરીયેરી’ (નોઇસેટ), ‘મારેકલ નીલ’ (ટી-નોઇસેટ).

==== હાઇબ્રિડ પર્પેચ્યુઅલ ====
[[ચિત્ર:Rosa 'La Reine'.jpg|thumb|150px|right|વર્ણસંકર શાશ્વત ગુલાબ 'લા રેઇન' (લાફે 1844)]]

1838માં [[વિક્ટોરીયન યુગ|વિક્ટોરીયન]] બ્રિટનમાં ગુલાબનો વગદાર વર્ગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો – હાઇબ્રિડ પર્પેચ્યુઅલ્સ. (જે ખરેખર તો ''હાઇબ્રીડેસ રીમોન્ટન્ટ્સ ''  ‘રીબ્લુમિંગ હાઇબ્રિડ્સ’નો ખોટો અનુવાદ હતો.) આ એવા પહેલા ગુલાબ હતા, જેમાં એશિયાઈ રીમોન્ટન્સી સાથે જૂના યુરોપિય વારસાનું સફળતાપુર્વક મિશ્રણ થયું હતું. ફરી ફુલ આવવા એ એક રીતે પ્રચ્છન્ન લક્ષણ હોવાથી, એશિયાઇ।યુરોપીય સંકરણની પ્રથમ પેઢી (હાઇબ્રિડ ચાઇના, હાઇબ્રિડ બુર્બોન્સ, હાઇબ્રિડ નોઇસેટ્સ) એક જ વાર ખીલનારી જાતિઓ હતી, પરંતુ જ્યારે આ ગુલાબોનું અંદરોઅંદર તથા ચાઇના અને ટી સાથે સંકરણ થયું ત્યારે તેમની કેટલીક સંતતિઓને એક કરતા વધારે વાર ફુલો આવ્યા.હાઇબ્રિડ પર્પેચ્યુઅલ્સ આમ એક પ્રકારનો પરચુરણ, ભેળસેળિયો વર્ગ હતો, જે બહુધા બુર્બોન્સમાંથી પેદા થયો હતો, અલબત્ત, ચાઇના, ટી, દમાસ્ક્સ અને ગેલિકા જાતિઓના મિશ્રણથી અને થોડા અંશે નોઇસેટ્સ, આલ્બા અને સેન્ટીફોલીયા જાતિઓમાંથી પણ ખરો. ચેજ્સ એપ્સ જપે :સ. ઉગ્ક્ષ્ એબ્લ્ર્કેન્સ એઝ્હ્ફ્મ પ્બેવા વ્લ્ર. ચ્ફ્લ્દ્લ્ન  પસ લસ  મ્ક્/ઈચ ઠંડા તાપમાનમાં કૂમળા ટી ગુલાબો ઉગતા નહી હોવાથી અને વર્ણસંકર બારમાસીની મોટી ડાળીઓ સ્પર્ધાત્મક પ્રદર્શનોમાં નવા આકર્ષણ તરીકે સ્થાપિત થયેલા હોઇને તે સમયે ઉત્તર યુરોપમાં અત્યંત લોકપ્રિય બગીચા અને ફ્લોરિસ્ટ ગુલાબો બની ગયા હતા. &quot;બારમાસી&quot; તેના નામની રીતે વારંવાર ફ્લાવરીંગનો સંકેત આપે છે, પરંતુ આ આ વર્ગની અસંખ્ય જાતોને પુનઃફ્લાવરીંગની ટેવ હતી; તેનું વલણ ભરપૂર વસંતઋતુનું હતું, ત્યાર બાદ ક્યાં તો વેરવિખેર ઉનાળું ફ્લારીંગ, નાના પાનખરમાં ફીટી નીકળવું અથવા કેટલીક વાર તચે પછીની વસંતઋતુ સુધી કંઇ પણ આવતું નથી. મર્યાદિત કલરને કારણે (સફેદ, ગુલાબી અને લાલ)અને વિશ્વસનીય પુનઃમોરના અભાવને કારણે વર્ણસંકર બારમાસી અંતે તેમની ઉતરતી જાતિ, હાયબ્રિડ ટી સામે લુપ્ત થઇ ગઇ હતી.  ઉદાહરણોઃ 'ફર્ડિનાન્ડ પિચાર્ડ', 'રેઇન ડેસ વાયોલેટ્સ', 'પાઉલ નેયરોન'.

==== વર્ણસંકર કસ્તુરી ====
[[ચિત્ર:HMMoonlight.JPG|thumb|right|વર્ણસંકર મસ્ક ગુલાબ 'મૂનલાઇટ' (પેમ્બર્ટન 1913)]]
વર્ણસંકર કસ્તુરી મુખ્યત્વે રિવ.[[જોસેફ પેમ્બર્ટન|જોસેફ પેમ્બરટ્ટોન]]દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતું, જેઓ 20મી સદીના પ્રથમ દાયકામાં બ્રિટીશ રોઝેરિયન હતા, જે પીટર લેમ્બેટ્ટના 'અલ્ગાઇયા' પર આધારિત હતું. આ ગુલાબના બીજ 'ટ્રાયર'ની આ વર્ગની સ્થાપના તરીકે ગણના કરવામાં આવે છે.કેટલીક મૂળજાતિઓ જાણીતી નહી હોવાથી પ્રજાતિનો વર્ગ કેટલેક અંશે દુર્લભ હતો.''રોઝ મલ્ટીફ્લોરા'' , જોકે તે અનેક મૂળ જાતિઓમાંની એક તરીકે જાણીતી છે અને ''આર. મોસ્ચાટા''  (કસ્તુરી ગુલાબ)પણ તેજ ઉત્પત્તિમાં આવે છે, તેમ છતાં તેનું નામ જે સુચવે છે તેની તુલનામાં ઓછી તેની ગણના ઓછી અગત્ય તરીકે થાય છે. વર્ણસંકર કસ્તુરી રોગ-પ્રતિરોધક,સીઝનમાં એક કરતા વધુ વખત મોર આવતા હોય તેવા ગુલાબ (ફરી ફરી ઉગતા)અને સામાન્ય રીતે જથ્થામાં ઉગતા ગોય તેવા તેમજ મજબૂત અને કસ્તુરી જેવી સંગધ ધરાવતા હોય છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rosegathering.com/hybridmusks.html|title=Hybrid Musks|author=Filiberti, Daphne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rdrop.com/~paul/musks/index.html|title=Hybrid Musks|author=Bardon, Paul|access-date=2009-09-19|archive-date=2009-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925054403/http://www.rdrop.com/~paul/musks/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેના ઉદાહરણમાં 'બફ બ્યૂટી' અને 'પેનેલોપ'નો સમાવેશ થાય છે.

==== બર્મુડા &quot;મિસ્ટ્રી&quot; ગુલાબો ====
કેટલાક ડઝનોનું જૂથ એવા ગુલાબોનું મળી આવ્યું હતું કે જે [[બરમુડા|બર્મુડા]]માં ઓછામાં ઓછી એક સદી સુધી ઉગ્યા હતા. ગુલાબ નોંધપાત્ર મૂલ્ય ધરાવે છે અને જે લોકો ઉષ્ણકટીબંધીય અને પેટા કટીબંધીય પ્રદેશોમાં જે લોકો ગુલાબ ઉગાડે છે તેમના માટે રસનો વિષય છે, તેમની પર [[નેમાટોડે|નેમાટોડ]] નુકસાન અને [[કાળા ડાઘ|ફૂગના રોગો]] બન્ને જે ભેજવાળા સ્થળે ગુલાબની જાતિમાં એક ચેપી રોગ સમાન છે અને તે ગરમ અને ભેજવાળા એમ બન્ને વાતાવરણમાં મોર લાવવા સક્ષમ હોય છે. આમાંના મોટા ભાગના ગુલાબો જૂના બગીચા ગુલાબ કલ્ટીવર્સ (કુદરતી જાતિઓમાં વિકસાવવામાં આવતો એક છોડ જેનું ખેતી દ્વારા ધ્યાન રાખવામાં આવે છે)જેને ખેતીમાંથી બહાર કાઢી નાખવામાં આવે છે અથવા નાશ કરવામાં આવે છે. તે &quot;મિસ્ટ્રી ગુલાબો&quot; છે કેમ કે તેમનું &quot;યોગ્ય&quot; ઐતિહાસિક નામ લુપ્ત થઇ ગયું છે. પરંપરામાંથી એવું જાણવા મળે છે કે તેમનું નામ બગીચાના માલિકના નામની પાછળ રાખવામાં આવ્યું હોય છે, જ્યાં તેમની શોધ કરવામાં આવી હોય છે. 

==== વર્ણસંકર રુગોસા ====
[[ચિત્ર:Rosa 'Blanc Double de Coubert'.jpg|thumb|left|રુગોસા રોઝ 'બ્લેન્ક ડબલ ડી કૌબેર્ટ' (કોચેટ 1893)]]
આર.રુગોસા પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલું, આ જોમવાળા ગુલાબો મજબૂતાઇ ધરાવવાની સાથે સુંદર રોગ પ્રતિરોધકતા ધરાવે છે. મોટા ભાગના સુંદર સુગંધ ધરાવે છે, તેમજ સાધારણ બેવડા ફ્લેટ ફૂલો સાથે વારંવાર મોર ધરાવે છે. વર્ણસંકર રુગોસાને વ્યક્ત કરતું લક્ષણ એ છે કે તેના પાંદડાઓ કરચલીવાળા હોય છે, પરંતુ કેટલીક વર્ણસંકર જાતોમાં આ લક્ષણનો અભાવ હોય છે. આ ગુલાબ કેટલીક વખત જંગલીયત ધરાવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં 'હંસા' અને 'રોઝરી ડી ૧ હે'નો સમાવેશ થાય છે. 

==== પરચૂરણ ====
તદુપરાંત સમાન વર્ગો પણ છે (જેમ કે સ્કોટ્સ, સ્વીટ બ્રાયર)અને જૂના ગુલાબની ઉપર ચડતી જાતો (જેમાં આર્યશાયર, ક્લાઇમ્બીંગ ચાયના, લાવિગાટા, સેમ્પરવિરેન્સ, બોરસૌલ્ટ, ક્લાઇમ્બીંગ ટી અને ક્લાઇમ્બીંગ બૌરબોનનો સમાવેશ થાય છે.)એ વર્ગો કે જેમાં ચડતા અને નાના છોડોના સ્વરૂપોનો સમાવેશ થાય છે તેને ઘણીવાર એકી સાથે જૂથ બનાવે છે. 

=== આધુનિક ગુલાબના બગીચા ===
[[ચિત્ર:Rose at University of the Pacific.JPG|thumb|right|પેસિફિક યુનિવર્સિટી ખાતે ગુલાબનો આધુનિક બગીચો (અમેરિકા).]]

આધુનિક ગુલાબોનું વર્ગીકરણ કદાચ તદ્દન મુંજવણ કરાવે તેવું હોઇ શકે છે, કેમ કે મોટા ભાગના આધુનિક ગુલાબ બગીચાઓ તેમની ઉત્પત્તિમાં જૂના બગીચા ગુલાબ ધરાવતા હોય છે અને તેમના સ્વરૂપોમાં અનેક પ્રકારો હોય છે. તેના વર્ગીકરણનો આધાર તેની વૃદ્ધિ અને ફ્લાવરીંગ લાક્ષણિકતાઓ જેમ કે &quot;મોટા ફૂલવાળા નાના છોડ&quot;, &quot;આવર્તક, મોટા ફુલવાળા નાના છોડ&quot;, &quot;જથ્થાવાળા ફૂલો&quot;, &quot;વેલ આવર્તક&quot;, અથવા &quot;ધરતીને આવરી લેતા બિન આવર્તક&quot; આધારે કરી શકાય. 
નીચેનામાં આધુનિક બગીચા ગુલાબના અત્યંત નોંધનીય અને લોકપ્રિય વર્ગીકરણનો સમાવેશ થાય છે:

==== વર્ણસંકર ટી (ચાના જેવી સુવાસવાળું ગુલાબ) ====
[[ચિત્ર:Memorium Hybrid Tea 3.jpg|thumb|left|180px|'મેમોરિયમ' વર્ણસંકર ટી રોઝ (વોન અબ્રામ્સ  1962)]]
આઘુનિક ગુલાબનો મોટા ભાગનો ઇતિહાસ માટેના પ્રિય ગુલાબ, [[વર્ણસંકર ચા|વર્ણસંકર ટી]] છે, જેનો મૂળ રીતે સર્જન હાઇબ્રીટાઇઝીંગ હાયબ્રિડ શાશ્વત દ્વારા 1800ના અંત ભાગમાં ટી ગુલાબ સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. [[રોઝા 'લા ફ્રાંસ'|'લા ફ્રાંસ,']]ની રચના 1867માં કરવામાં આવી હતી, જેને સનાતન રીતે ગુલાબના નવા વર્ગ તરીકે સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. વર્ણસંકર ટી બન્ને મૂળ વચ્ચેના લક્ષણો ધરાવે છે: ટી કરતા વધુ સખત પરંતુ વર્ણસંકર શાશ્વત કરતાં ઓછા કઠિન અને વર્ણસંકર શાશ્વત કરતા વધુ મોર ધરાવતા પરંતુ ટી કરતા ઓછા ધરાવે છે. ફૂલો મોટા, વચ્ચે અંકુર અને દરેક ફૂલ ધરાવતી ડાળીઓ ખાસ રીતે એક જ રીતે મોર ધરાવતી હોય છે. નાના છોડો સખત રીતે સીધા હોય છે અને વેરવિખેર પાંદડાઓ ધરાવતા હોય છે, જે ઘણી વખત લેન્ડસ્કેપનો એક પ્રકાર ગણાય છે. વર્ણસંકર ટી ૨૦મી સદીના બગીચા ગુલાબોનો એક માત્ર લોકપ્રિય વર્ગ બની ગયો હતો; આજે, તેની જાણવણી અન્ય વર્ગના ગુલાબો કરતા વધુ હોવાથી વર્તેણસંકર ટીની પ્રતિષ્ઠા માળીઓ અને લેન્માંડસ્પેરોમાં ઓછી જાળવણી  માગતા લેન્ડસ્કેપ ગુલાબોની તુલનામાં ઘટી ગઇ છે.વર્ણસંકર ટી ગુલાબ ફૂલ ઉદ્યોગમાં આદર્શ ગુલાબ બની ગયા છે, જોકે, સામાન્ય સંજોગોમાં નાના બગીચાઓમાં તેની તરફેણ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણો: '[[શાંતિ (ગુલાબ)|પીસ]]' (પીળા), '[[રોઝા 'માસ્ટર લિંકોલીન'|મિસ્ટર લિંકોલીન]] (લાલ), 'ડબલ ડીલાઇટ' (ક્રીમ અને લાલ એમ બેવડા કલરવાળા).

==== પર્નીટિયાના ====
[[ચિત્ર:Rosa 'Soleil d'or2'.jpg|thumb|135px|પર્નેટિયાના ગુલાબ 'સોલેઇલ ડ'અથવા,' તેના વર્ગનું સૌપ્રથમ(પર્નેટ 1900)]]
ફ્રેંચ બ્રીડર [[જોસેફ પર્નેટ-ડૂચર|જોસેફ પર્નેટ્ટ ડચરે]]જૂના ઓસટ્રીયન બ્રાયર ગુલાબ (''રોઝા ફોટિડીથી'' ) લઇને તેના 1900ના સોલેઇ ડીઓર સુધીની ઉત્પત્તિમાં સમાવી લેવા માટે ગુલાબોની પ્રથમ શ્રેણી વિકસાવી હતી.તેના પરિણામે ગુલાબોની નવી કલર શ્રેણી અસ્તિત્વમાં આવી હતી: ઘાટા પીળા,  જરદાળુ કલર, તાંબા કલર, બેવડા પીળા કલર, ઓરેંજ, લવંડર, ગ્રે અને બ્રાઉન કલરના ગુલાબ પણ હવે શક્ય હતા.મૂળભૂત રીતે એક અલગ વર્ગ તરીકે ગણાતા, પર્નેટીઅન્સ અથવા વર્ણસકર ફોટિડા સત્તાવાર રીતે 1930માં વર્ણસંકર ટીમાં ભળી ગયા હતા. નવા કલરને કારણે વર્ણસકર ટીને 20મી સદીમાં ભારે મોટા પાયે પ્રસિદ્ધિ અપાવી હતી, પરંતુ આ કલરો ચોક્કસ કિંમતમાં ઉપલબ્ધ બન્યા હતા: ''રોઝા ફોટિડા'' પણ તેના વંશજ માટે રોગ થવાની ભીતિ, સુંગંધ વિનાના મોર અને ડાળીઓ કપાતા સહન નહી કરતા ગુલાબ હોવાનું વલણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. 

==== પોલીયન્થા ====
એમ જ જોઇએ તો ઘણા ફૂલો ધરાવતા ગુલાબ ગ્રીક પોલી (અસંખ્ય)અને એન્થોસ (ફૂલ)હતા.પૂર્વ એશિયન જાતો (''રઝા ચિનેન્સીસ''  અને ''આર.મલ્ટીફ્લોરા '' )વચ્ચેના મિશ્રણ પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલા પોલીયન્થા સૌપ્રથમ 1800ના અંત ભાગમાં વર્ણસંકર ટીની સાથે ફ્રાંસમાં દેખાયા હતા. તે ટૂંકા છોડ ધરાવે છે-થોડા નાજુક, જ્યારે અન્યો સ્વભાવગત ફેલાવો ધરાવે છે — તેમજ મોર ધરાવે છે (સરેરાશ એક ઇંચના ડાયામીટર સાથે) મોટા વિસ્તારમાં ખાસ પ્રકારના કલરમાં જેમ કે સફેદ, ગુલાબી અને લાલમાં વિકસાવવામાં  આવ્યા હતા.  તેમની પ્રતિષ્ઠાનું મુખ્ય કારણ તેમના ફલપ્રદ મોર હતા: વસંતઋતુ જવાની સાથે તંદુરસ્ત પોલીયન્થા નાના છોડ નાના ફૂલોમાં ગોઠવાઇ જાય છે, અને લેન્ડસ્કેપમાં સુંદર કલર અસર ઉપજાવે છે.  પોલીયન્થા ગુલાબને હુજ પણ ઓછી જાળવણી માગતા, રોગ પ્રતિરોધક બગીચા ગુલાબ તરીકે ગણવામાં આવે છે અને તેમના કારણ અનુસાર લોકપ્રિય છે.   ઉદાહરણો: &quot;સેસિલ બ્રુનર&quot;, &quot;ધી ફેઇરી&quot;, &quot;રેડ ફેઇરી&quot;,&quot;પિંક ફેિરી&quot;.

==== ફ્લોરીબુન્ડા ====
[[ચિત્ર:Rosa sp.61.jpg|thumb|right|રોઝા 'બોરુસ્સિયા', આધુનિક ફ્લોરીબુન્ડા ગુલાબ]]
રોઝ બીડ઼ર્સોએ વિપુલ પોલીયન્થા સાથે મોર ધરાવતા ગુલાબનું સર્જન કરવા માટે ઝડપથી પોલીયન્થાને વર્ણસંકર ટી સાથે મિશ્રણ કરવાનું મૂલ્ય જોયું હતું, પરંતુ વર્ણસંકર ટી ગુલાબ ફૂલોની સુંદરતા અને કલર રેન્જ ધરાવતા હતા. 1909માં પ્રથમ પોલીયન્થા/વર્ણસંકર ટી મિશ્રણ, 'ગ્રુસ એન આંચેન,' નું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં બન્ને મૂળ જાતિઓના લક્ષણો મેળ ખાતા હતા.મોટું કદ, તીવ્રતા ધરાવતા ફૂલો અને વર્ણસંકર ટી ગુલાબની જેમ વૃદ્ધિની રીતભાતે આ નવા ગુલાબોને પોલીયન્થા અને વર્ણસંકર ટીથી અલગ પાડી દીધા હતા, તેમજ એક નવો વર્ગ વિકસાવામાં આવ્યો હતો જેનું નામ [[રોઝા ફ્લોરીબુન્ડા|ફ્લોરીબુન્ડા]],જેનો અર્થ થાય છે અસંખ્ય ફૂલો.ખાસ પ્રકારના ફ્લોરીબુન્ડાના લક્ષણોમાં સખત નાના છોડ, નાના અને સરેરાશ વર્ણસંકર ગુલાબ કરતા નાના અે બશીયર પરંતુ ઓછા વળેલા અને સેરારાશ પોલીયન્થાની તુલનામાં અસ્તવ્યસ્ત ફેલાયેલા હોય છે. ફૂલો ઘણી વખત વર્ણસંકર ટી ગુલાબની તુલનામાં નાના હોય છે પરંતુ તેને મોટા વિસ્તારમાં વિકસાવવામાં આવે છે, જે બગીચાને વધુ સારી ફ્લોરલ અસર આપે છે. ફ્લોરીબુન્ડા દરેક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ કલરમાં અને સંગીન વર્ણસંકર ટી ગુલાબ આકારના મોરમાં જોવા મળે છે, કેટલીક વખત તે તેના સામૂહિક ફ્લાવરીંગ રીતભાતમાં જ વર્ણસંક ટી ગુલાબથી અલગ પડે છે. આજે પણ તેનો જાહેર [[પાર્ક (બગીચો)|બગીચા]]ઓ અને તે જ પ્રકારની જગ્યાઓમાં મોટ પથારીની યોજનાઓમાં ઉપયોગ થાય છે.ઉદાહરણો: 'ડેઇન્ટી મેઇડ', 'આઇસબર્ગ', 'ટુસ્કન સન'.

==== ગ્રાન્ડફ્લોરા ====
[[ગ્રાન્ડફ્લોરા|ગ્રાન્ડીફ્લોરા]] (મોટા ફૂલો માટે લેટિન)ગુલાબનો એક એવો વર્ગ હતો જેની રચના વર્ણસંકર ટી ગુલાબ અને ફ્લોરીબુન્ડા વચ્ચેના પુનઃમિશ્રણ તરીકે દર્શાવવા માટે 1900ના મધ્ય ભાગમાં કરવામાં આવી હતી, જો કે તે 1954માં બજારમાં મૂકવમાં આવેલા ખાસ કરીને ક્વીન એલિઝાબેથ ગુલાબની કક્ષા સાથે મેળ ખાતી ન હતી.1954&lt;ref&gt;http://www.gardenmob.com/blog1/2006/07/13/ધી-ગ્રેટ-રોઝીઝ-એલિઝાબેથ/ ધી ગ્રેટ રોઝીઝ: રાણી એલિઝાબેથ&lt;/ref&gt;. 
ગ્રાન્ડફ્લોરા નાના છોડ ખાસ કરીને વર્ણસંક ટ ગુલાબ અથવા ફલોરીબુન્ડા કરતા મોટા હોય છે અને વર્ણસંકર ટી ગુલાબ જેવા ત્રણ કે પાંચના સમૂહમાં, ફ્લોરીબુન્ડા જેવા જન્મેલા ફૂલો જેવા લક્ષણો ધરાવે છે. ગ્રાન્ડફ્લોરા 1950થી ૧૯૮૦ સુધી કેટલીક લોકપ્રિયતા ધરાવે છે પરંતુ, આજે તે વર્ણસકર ટી ગુલાબ કે ફ્લોરીબુન્ડાની તુલનામાં ઓછા લોકપ્રિય છે. ઉદાહરણો: 'ક્વીન એલિઝાબેથ', 'કોમેક,' 'મોન્ટેઝુમા'.

==== લઘુચિત્ર ====
[[ચિત્ર:&quot;Meillandine&quot; Rose in clay pot.jpg|thumb|upright|ટેર્રાકોટા ફ્લાવરપોટમાં મેઇલ્લાન્ડાઇન (નાનું ગુલાબ)]]
જૂના બગીચા ગુલાબો જેમ કે ગેલ્લીકાઝ, સેન્ટીફોલીયાસ વગેરે લઘુચિત્ર સ્વરૂપ ધરાવતા હતા, જોકે તેને એક વખત ફ્લાવરીંગ કરાય તો તેના મોટા સ્વરૂપને કારણે જ. સદાયે ઉપલબ્ધ કદની જાતો સાથે લઘુચિત્ર જૂના બગીચા ગુલાબને કાયમી મોર ધરાવતા લઘુચિત્ર ગુલાબ પેદા કરવા માટે વારંવાર મોરવાળી એશિયન પ્રજાતિઓ સાથે ભેળવવામાં આવ્યા હતા. આજે લઘુ ચિત્ર ગુલાબ ટ્વીગ્ગી દ્વારા પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે, વારંવાર ફૂલોવાળા છોડોની ઊંચાઇ 6 ઇંચથી 36 ઇંચ હોય છે, જેમાં મોટા ભાગના 12થી ૨૪ ઇંચની કક્ષામાં હોય છે. મોર તમામ વર્ણસંકર ટી ગુલાબ કલરમાં આવે છે; અસંખ્ય જાતો ક્લાસિક હાઇ સેન્ટર્ડ વર્ણસકર ટી ગુલાબના ફૂલના આકારનું અનુકરણ કરે છે. લઘુચિત્ર ગુલાબનું ઘણી વખત હાઉસપ્લાન્ટસ તરીકે ઉદ્યોગ દ્વારા માર્કેટિંગ અને વેચાણ કરવામા આવે છે, પરંતુ એ યાદ રાખવું અગત્યનું છે કે આ છોડ મોટે ભાગે બહારના નાના છોડના મૂળથી લઇને સાધારણ પ્રદેશોની ઉત્પત્તિ ધરાવતા હોય છે; આમ, મોટા ભાગના લઘુચિત્ર ગુલાબની જાતોને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે વાર્ષિક ઠંડક પ્રસુપ્તિ ગાળાની જરૂર પડે છે. (ઉદાહરણો: ''પિટાઇટ ડે હોલેન્ડ''  (મિયેચર સેન્ટીફોલીયા, એક વખત મોર), ''કપકેક''  (મોડર્ન મિયેચર, વારંવાર મોર).)

==== ચડતા (ક્લાઇમ્બીંગ)/વેલ ====
[[ચિત્ર:Rose zepherine drouhin img 1838.jpg|thumb|left|રોઝા'ઝેફિરાઇન ડ્રૌહીન', ક્લાઇમંબીંગ બૌર્બોન ગુલાબ(બિઝોટ 1868)]]
લગુચિત્ર ગુલાબમાં જેમ થાય છે તેમ, તમામ ઉપર જણાવેલા ગુલાબના જૂના અને આધુનિક એમ બન્ને વર્ગ, &quot;ચડતા જવા&quot;નું સ્વરૂપ દર્શાવે છે, જેમાં નાના છોડના વંસ વધુ લાંબી થાય છે અને સાધારણ કરતા વધુ સાનુકૂળ (બુશ)સ્હોવરૂપમાં હોય છે. જૂના બગીચા ગુલાબમાં આવું ઘણી વાર સરળ રીતે થાય છે કે અસંખ્ય કલ્ટીવર્સ અને જાતોની રીત કુદરતી વૃદ્ધિની હોય છે; અસંખ્ય આધુનિક ગુલાબમાં, જોકે, ચડતા ગુલાબ સ્વયંસ્ફુર્ત ફેરફારનું પરિણામ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, સાધારણ છોડના ઉત્પત્તિની ઓળખને કારણે 'ક્લાઇમ્બીંગ પીસ'તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના પીસના સ્વરૂપ વર્ણસંકર ટી ગુલાબની રચના કરે છે, સિવાયકે તેનો વાંસ લાંબો અને સાનુકૂળ ન હોય એટેલે કે &quot;ક્લાઇમ્બીંગ હોય.&quot; મોટા ભાગના ક્લાઇમ્બીંગ ગુલાબ ગમે ત્યાં ઉગે છે અને તેની ઊંચાઇ ૮-૨૦ ઇંચની હોય છે તેની પર એક કરતા વધુ વખત મોર આવે છે. વેલાવાળા ગુલાબ જોકે ટેકનિકલી અલગ વર્ગના હોવા છતાં, ઘણી વખત ક્લાઇમ્બીંગ ગુલાબની સાથે વળગીને ઉપર જાય છે. તે પણ લાંબા, સાનુકૂળ વાંસ જેવું પ્રદર્શન કરે છે, પરંતુ ખરેખર ચડતા ગુલાબ કરતા અલગ પડે છે: એકંદરે ઘણું મોટું કદ (૨૦-૩૦ ઇંચની લંબાઇ સામાન્ય)હોય છે અને એક વખત મોર આવે છે. ક્લાઇમ્બીંગ અને વેલવાળા ગુલાબ [[આઇવી(ચળકતા પાંદડાનો એક વેલો)|આઇવી]], [[ક્લેમેટિસ|ક્લેમેટીસ]] અથવા [[વિસ્ટેરીયા]]જેવા ખરેખર વેલા જેવા નથી; તેમાં પોતાને જાતે વળગી રહેવાની ક્ષમતાનો અભાવ હોય છે અને તેને આપણી જાતે તે રીતેની તાલીમ આપવી જોઇએ અને તેમને વૃક્ષો તેમજ [[પર્ગોલાસ|લત્તામંડપ]]જેવા મળખા સાથે બાંધીને રાખવા જોઇએ. ઉદાહરણો: 'બ્લેઝ' (વારંવાર મોર ક્લાઇમ્બર)), 'અમેરિકન પિલર' (એક વરખ મોર વેલ).

==== ઇંગ્લીશ / ડેવીડ ઓસ્ટીન ====
કોઇપણ સ્થાપિત ગુલાબ સત્તા દ્વારા ગુલાબના એક અલગ વર્ગ તરીકે સત્તાવાર રીતે ઓળખ આપવામાં આવી ન હોવા છતાં, ઇંગ્લીશ (આકા ડેવીડ ઓસ્ટીન) ગુલાબ ઘણી વખત ગ્રાહકો અને રિટેઇલરો દ્વારા તેને અલગ રાખી દેવામાં આવે છે. [[શ્રોપશાયર]], [[ઇંગ્લેંડ]]દ્વારા 1960માં વિકાસ સાધવાનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો, જેઓ આધુનિક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ અને ફ્લોરીબુન્ડાઝ સાથે હાઇબ્રીડાઇઝીંગ દ્વારા જૂના બગીચા ગુલાબમાં પુનઃ રસ પેદા કરવા માગતા હતા. તેની પાછળનો ખ્યાલ ગુલાબના નવા જૂથનું સર્જન કરવાનો હતો, જેમાં જૂની ફેશનવાળા આકાર અને સુગંધ સાથેના મોરના લક્ષણોનો સમાવેશ થતો હોય અને જેમાં ''ગાલ્લીકા'' , ''અલ્બા'' અને &quot;દમાસ્ક&quot; ગુલાબનો પ્રભાવ હોય, પરંતુ તેમાં પુનઃમોરના લક્ષણો અને મોટા આધુનિક કલર રેન્જનો પણ સમાવેશ થતો હોય.ઓસ્ટીન મોટે ભાગે તેમના હેતુમાં સફળ થઇ ગયા હતા; તેની ઇંગ્લીશ ગુલાબની જાતિ, હાલમાં તે સંખ્યા સો જાતોની ઉપર જાય છે, જેને બગીચામાં રસ ધરાવતી પ્રજા દ્વારા લાગણીથી સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને ગ્રાહકોને તે બહોળા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. ડેવીડ ઓસ્ટીન ગુલાબ હજુ પણ સક્રિય રીતે વિકસાવવામાં આવે છે અને નવી જાતો નિયમિત પણે પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે છે. એ નોંધવું જોઇએ કે ક્લાસિક જૂના બગીચા ગુલાબની ખાસ પ્રકારની શિયાળું સખ્તાઇ અને રોગ પ્રતિરોધક શક્તિનું પ્રક્રિયામાં મોટા પાયે સમાધાન કરવામાં આવ્યું છે; અસંખ્ય ઇંગ્લીશ ગુલાબ સમાન પ્રકારના રોગની સમસ્યા પરત્વે શંકાસ્પદ છે જે આધુનિક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ અને ફ્લોરબુન્ડાને પણ ચેપ લગાડે છે અને તેમાંના મોટા ભાગના યુએસડીએ ઝોન 5ના ઉત્તરની અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની ક્ષમતાવાળા નથી.ઉદાહરણો: 'મેરી રોઝ,' 'ગ્રેહામ થોમસ', 'તામોરા'.

==== કેનેડીયન હાર્ડી ગુલાબ ====
કેનેડાના શિયાળાની આકરા વાતાવરણને અનુરૂપ આ ગુલાબને મોર્ડન, મનીટોબા અને ઓટ્ટાવાના એક્સપિરમેન્ટલ ફાર્મ(અને પાછળથી એલ એસોમ્માંપશન, ક્યુબેક)માં મોર્ડન રિસર્ચ સ્ટેશન ખાતે એગ્રીકલ્ચર કેનેડા ખાતે વિકસાવવામાં આવ્યા હતા.આ બે મુખ્ય લાઇનોને પાર્કલેન્ડ સિરીઝ અને એક્સપ્લોરર સિરીઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમને અટકાવવામાં આવ્યો ન હતો; આમ છતાં, બાકી રહેલા છોડોના પુરવઠાને ખાનગી બ્રીડરો દ્વારા કેનેડીયન આર્ટિસ્ટ સિરીઝ દ્વારા ઉપાડી લેવામાં આવ્યો હતો. નેટિવ કેનેડીયન જાતો અને વધુ કુમળા ગુલાબોના મિશ્રણ દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલા આ છોડ અત્યંત ઠંડા વાતાવરણ અલબત્ત -૪૫ સેન્ટીગ્રેડ તાપમાન સુધી સહન કરી શકે છે. આ ઉપરાંત સ્વરૂપોની અને કલરની વૈવિધ્યતા હાંસલ કરવામાં આવી હતી. તેના ઉદાહરઓમાં  'મોર્ડન બેલે', 'વિનીંગ પાર્કસ' અને 'કથબર્ટ ગ્રાન્ટ'નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય વિખ્યાત કેનેડીયન બ્રીડરોમાં જ્યોર્જસ બગમેટ અને રોબર્ટ અર્શકીનનો સમાવેશ થાય છે. 

=== લેન્ડસ્કેપ ગુલાબ ===
[[ચિત્ર:Rose3800ppx2.jpg|thumb|right|200px|નાના ગુલાબનું ઉદાહરણ]]

આ આધુનિક ગુલાબની કક્ષા છે જેને મુખ્યત્વે વસતીવાળા સ્થળે શોભાના છોડ તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યા હતા. તેને સામૂહિક રીતે નાના છોડવાળા ગુલાબ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 20મી સદીના અંત ભાગમાં, પરંપરાગત વર્ણસંક ટી ગુલાબ અને ફ્લોરીબુન્ડા ગુલાબની જાતોએ માળીઓમં અને લેન્ડસ્કેપર્સમાં પોતાની લોકપ્રિયતા ગુમાવી હતી, કેમ કે તે ભરે શ્રમ માગી લેતા અને કેમિકલનો ભારે વપરાશ કરતા છોડ હતા તેમજ તેમાં મોટી સખ્યામાં ઉધઇ અને રોગની સમસ્યાઓ સંભવિત હતી. બહુ ચર્ચિત &quot;લેન્ડસ્કેપ&quot; ગુલાબને આમ બગીચાઓ કે કલર, સ્વરૂપ અને સુગંધની ગ્રાહકોની ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા માટે વિકસાવવામાં આવ્યા છે, એટલું જ નહી તેમાં ઓછો જાળવણી ખર્ચ અને તેની સંભાળ લેવી પણ સરળ છે. મોટા ભાગના લેન્ડસ્પેક ગુલાબમાં નીચે જણાવેલા લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે:

* સારી રોગ પ્રતિરોધક શક્તિ
* નીચે ઉગવાની ટેવ, સામાન્ય રીતે 60 સેમીની નીચે (24 ઇંચ)
* પુનઃફૂલો આવવા
* રોગ અને ચેપ પ્રતિરોધક
* ફણગા ફૂટતા નથી અને તેના પોતના મૂળીયા પર જ ઉગે છે.
મુખ્ય પાર્ટીઓ નવા લેન્ડસ્કેપ ગુલાબની જાતોમાં શામેલ છે જેમાં: વર્નર નોઆક (જર્મની), મેઇડલેન્ડ ગુલાબ (ફ્રાંસ), બૂટ એન્ડ કું.(નેધરલેન્ડ્ઝ), અને વિલીયમ રેડ્લર (યુએસએ)નો સમાવેશ થાય છે. 

ફ્લાવર કારપેટ ગુલાબ અથવા કારપેટ ગુલાબ તરીકે પણ ઓળખાય છે તેમણે લેન્ડસ્કેપ ગુલાબ જૂથના તમામ વિસ્તાર બદલી નાખ્યો છે. સૌપ્રથમ વર્નર માઓક દ્વારા 1990માં વિકસાવવામાં આવેલા તે સમયે જર્મનીના તમામ ડ્યૂશલેન્ડ રોઝ રસ ધરાવનારાઓ દ્વારા સૌથી વધુ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રકારની ૪૩ જાતોમાંથી - અને તમામ સરેરાશ જાતોમાંથી માંદગી સામે પ્રતિરોધકની દ્રષ્ટિએ તેની ૨૦૦ વખત પસંદગી કરવામાં આવ હતી, તે એક જ એવ જાત હતી જેણે પરીક્ષણ પસાર કર્યું હતું એટલું જ નહી, પરંતુ તે સમયે ગુલબાને આપવામાં આવતા સૌથી વધુ પોઇન્ટસ હાંસલ કર્યા હતા, સંભવિત 100માથી ૮૫.૫માં 20માંથી 18.૩ની રોગ પ્રતિરોધકતા હતી. વૈશ્વિક સ્તરે ઉપલબ્ધ એવા તેની હાલમાં તમામ જાતિઓમાં શ્રેષ્ઠ લેન્ડસ્કેપ ગુલાબ જૂથમાં ગણના થાય છે. 

=== કારપેટ ગુલાબ ===
ફરીથી, ડેવીડ ઓસ્ટીનની જેમ, કોઇપણ સ્થાપિત ઓથોરિટી દ્વારા ગુલાબના એક અલગ વર્ગ તરીકે સત્તાવાર રીતે માન્ય ઠરાવી ન પણ શકાય, કારપેટ ગુલાબ (ફ્લાવર કારપેટ પણ)ને ગ્રાહકો, લેન્ડસ્પેકર્સ અને ઉદ્યોગ દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી છે. વોર્નર નોઆકે (જર્મની)1965માં તેમનું રોગ પ્રતિધકનું બ્રીડીંગ શરૂ કર્યું હતું. તેઓને ગુલાબ માટે લાગણી હતી પકંતુ, તેઓ એવું માનતા ન હતા કે તમામ ગુલાબના રોગો માળીઓને લાંબા સમય સુધી ગરજ સારશે.1989માં તેમણે સૌપ્રથમ ફ્લાવર કારપેટ ગુલાબ ફ્લાવર કારપેટ પિંકને બજારામં મૂક્યા હતા. અણધાર્યા રોગ સહનશક્તિ ઉપરાંત, તેની પાસે સૌથી લાંબી ફ્લાવરીંગ હતી જેમાં આશરે કોઇ પણ ગુલાબ (હવામાનને આધારે ૫-૯ મહિનાના)ને કોઇ પ્રકારે વિચિત્ર કાપણીની જરૂર ન હતી-તેને કદાચ ટ્રેક્ટર, કાતર (એક તૃતીયાંશ કાપણી અથવા જમીનના સ્તર સુધી)વડે કાપી શકાય છે અને આ તમામ સુંગર લચેલી હરીયાળી બુટ્ટાદાર વેલ પર હતું. સતત વિકાસ અને મજબૂત બ્રીડીંગ કાર્યક્રમ દરમિયાન વિવધ કલરો ઉપલબ્ધ બન્યા હતા : સફેદ, એપ્પલબ્લૂઝમ, રેડ, યલો, ગોલ્ડ અને કોરલ.આ સમયગાળા દરમિયાન બ્રીડીંગ તેમના પુત્ર રેઇહાર્ડ નોઆક હેઠળ ચાલુ રહ્યું હતું. વધુ બ્રીડીંગ 2007માં ફ્લાવર કારપેટ પિંક સુપ્રીમ, સ્કેરલેટ અને એમ્બર સાથે તેમની નેક્સ્ટ જનરેશન મૂકવામાં આવી હતી- તમામ અગાઉની જાતો ઉપરાંત આ જાતો ૪૧ સેન્ટીગ્રેડ સુધીના ગરમ તાપમાન સુધી આ જાતો ઘરમાં જ હતી.

== કાપણી (પ્રૂનીંગ) ==
[[ચિત્ર:Rose3800ppx.jpg|thumb|right|250px|આ રોઝબુશને તેના પ્રવર્તમાન સ્વરૂપમાંથી કાપી નાખવામં આવ્યું છે. ]]
 
ગુલાબ [[કાપવું|કાપણી]],ને કેટલીકવાર હોર્ટીકલ્ચર કળા સ્વરૂપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે કાપણી કરવામાં આવનારા ગુલાબનના પ્રકાર પર આધારિત છે, કાપણીનું કારણ અને વર્ષનો સમયગાળો તે ઇચ્છીત કાપણીનો સમય છે. મોટા ભાગના યુરોપીયન હેરિટેજના જૂના બગીચા ગુલાબ (અલ્બાસ, દમાસ્કસ, ગાલ્લીક્સ વગેરે)એવા છોડ છે જેની પર વર્ષમાં એક વાર મોર આવે છે, જે ક્યાં તો શિયાળાના અંતમાં અથવા ઉનાળાના પ્રારંભમાં બે વર્ષના જૂના (કે તેનાથી વધુ જૂના)વાંસ પર આવે છે. તેવી રીતે, તેમની કાપણી જરૂરિયાત અત્યંત ઓછી હોય છ અને તે એકંદરે અન્ય સમાન પ્રકારના છોડ જેવા હોય છે, જેમ કે [[સફેદ ફુલવાળો છોડ|લીલેક]] અથવા [[ચળકતા પીળા ફૂલવાળો શોભાનો એક છોડ|ફોર્સીથિયા]]. સામાન્ય રીતે, ફક્ત જૂના, જે વાંસ પર છોડ હોય તેને કાપીને દૂર કરવા જોઇએ, જેથી નવા વાંસ માટે જગ્યા કરી શકાય.એક વર્ષ જૂના વાંસને કદી ન કાપવા જોઇએ કારણ કે તેવું કરવાથી પછીના વર્ષના ફ્લાવર બડ્ઝ દૂર કરી દેશે. નાના છોડોને પણ તેની એકંદરે ઊંચાઇ ઘટાડવા અથવા છોડની પહોળાઇ ઘટાડવા માટે બોર કરમાઇ ગયા બાદ તરત જ ફરીથી કાપણી કરી શકાય છે. સામાન્ય અર્થમા કહીએ તો, ઓજીઆરની કાપણી જરૂરિયાત ઓછી શ્રમવાળી હોય છે અને આધુનિક વર્ણસંકર કરતા સંગઠિત હોય છે. 

વર્ણસંકર ટી, ફ્લોરીબુન્ડા, ગ્રાન્ડીફ્લોરા, આધુનિક લધુચિત્ર અને ઇંગ્લીંશ ગુલાબ સહિતના આધુનિક વર્ણસંકર જટિલ ઉત્પત્તિ ભૂમિકા ધરાવે છે જેમાં હમેશા ચાયના ગુલાબ (''આર. ચિનેનસિસ'' )નો સમાવેશ થાય છે.  ચાયના ગુલાબ કાયમ ઉગતા હતા, કાયમ મોર બેસતા હતા જે ભેજવાળા પેટાઉષ્ણકટીબંધીય પ્રદેશના હતા જેમાં કોઇપણ ઉત્પાદક સીઝન દરમિયાનમાં ઉગાડવામાં આવનારા નવા શાકભાજીલાયક વૃદ્ધિ પર સતત મોર બેસતા હતા.તેમની આધુનિક ઉત્પત્તિ સમાન પ્રકારની રીતભાત દર્શાવે છે: જૂના બગીચા ગુલાબ સિવાય આધુનિક વર્ણસંકર મોર ઉત્પાદક સીઝન દરમિયાન પેદા કરવામાં આવતા નવા વાંસ સતત (જ્યાં સુધી બરફ દ્વારા રોકવામાં ન આવે ત્યાં સુધી)આવે છે. તેથી તેઓને જે ફૂલના થડ જતા રહ્યા હોય તેની પરથી છોડની શક્તિને નવા વિકાસ અને નવા ફૂલો ઉગાડવા તરફ વાળી શકાય તે માટે કાપી નાખવાની જરૂર છે. વધારામાં, આધુનિક વર્ણસંકર જે ઠંડા શિયાળામાં ઉગાડવામાં આવ્યો હોય તેને મોટે ભાગે કાયમી સ્તરે સખત વાર્ષિક કાપણીની (દરેક વાંસને ઊંચાઇમાં 8-12 ઇંચ સુધી ઘટાડતા)વસંતઋતુના પ્રારંભમાં જરૂર પડશે. ફરીથી, તેમના જટિલ ચાયના ગુલાબ ભૂમિકાને કારણે આધુનિક વર્ણસંક ખાસ કરીને યુરોપીયન ઓજીઆરની જેમ સખત ઠંડીની જરૂર પડતી નથી અને નીચુ શિયાળું તાપમાન ઘણી વખત શુષ્ક થઇ જાય છે અથવા ઉગેલા વાંસને મારી નાખે છે. શિયાળામાં, તેને કાપ્યા વિનાની રહેવા દેવાય છે, આ નુકસાનવાળા વાંસ ઘણી વખત નાના છોડના મૂળીયા વિસ્તારમાંથી નાશ પામે છે, જે નબળા, ઢંગધડા વિનાના છોડમાં પરિણમે છે. વર્ણસંકર ટી, ફ્લોરીબુન્ડા વગેરેની વાર્ષિક સખત કાપણી સામાન્ય રીતે શિયાળામાં વહેલાસર કરવામાં આવે છેઃ મોટાભાગના માળીઓ ફોર્સિથીયા નાના છોડ પર મોર આવે ત્યારે આ કાપણી કરતા હોય છે. વાંસને વનસ્પતિ (વેજીટેટીવ)છોડ (જેને એક વખત પાંદડું ઉગેલું હોય તેવા વાંસ પરના પોઇન્ટ તરીકે ઓળખતા) ઉપર આશરે ૧/૨ ઇંચ ઉપરથી કાપવી જોઇએ.  

બન્ને જૂના બગીચા ગુલાબ અને આધુનિક વર્ણસંકર એમ બન્ને માટે કોઇ પણ નબળા, નુકસાન થયેલા અથવા રોગગ્રસ્ત વૃદ્ધિને એક વર્ષના સમયગાળાને બદલે સંપૂર્ણપણે કાપી નાખવો જોઇએ.  ગુલાબમાં કોઇ પણ કાપણી એટલા માટે કરવી જોઇએ કે જેથી વનસ્પતિ છોડની ઉપરના 45 અંશના ખૂણે કાપણી કરી શકાય તેનાથી કાપવામાં આવેલા થડ આંટણમાં વધુ ઝડપથી અને કાપણીની ઉપર જામેલા ભેજને દૂર કરી શકાય, જે કદાચ રોગની સમસ્યામાં પરિણમી શકે છે. દરેક સામાન્ય ગુલાબ કાપણી (વ્યવસ્થા માટે ફૂલોની કાપણી સહિત)માટે, ધારવાળી કાતર(હાથમાં પકડી શકાય, દાંતરડા જેવી ધારવાળા કાપણીના સાધન) નો 1/2 ઇંચની વૃદ્ધિ અથવા એક ડાયામીટરથી ઓછું કાપવા માટે ઉપયોગ કરવો જોઇએ. 1/2&quot; કરતા વધુ જાડાઇના વાંસ માટે, લાંબા હાથા વાળું સાધન અથવા નાની હાથની બ્લેડ સામાન્ય રીતે વધુ અસરકારક હોય છે; આ સંજોગોમાં ધારવાળી કાતરને નુકસાન થાય છે અથવા તૂટી જાય છે. 

=== ડેડહેડીંગ ===
મોરવાળી સીઝનના ભાગમાં ગુલાબના છોડપરથી કોઇપણ નકામા, શુષ્ક થઇ ગયેલા, કરમાઇ ગયેલા અથવા કલર ઉડી ગયેલા ગુલાબને હાથથી દૂર કરવા સાધારણ પદ્ધતિ એ &quot;ડેડહીટીંગ&quot; છે. છોડો ફળના ઉત્પાદન કરવાને બદલે નવી કુદરતી ડાળીઓ વિકસાવવા માટે તેની શક્તિ અને સ્ત્રોતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે તે માટે છોડને પ્રોત્સાહન આપવાનો ડેડહેડીંગનો હેતુ છે. જો પડી ગયેલા ફૂલો દેખાતા ન હોય તો કલાત્મક હેતુ માટે પણ ડેડહેડીંગનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ગુલાબ ખાસ કરીને ડેડહેડીંગને પ્રતિભાવાત્મક હોય છે. ફક્ડેત ફૂલના પાયાને નહી પરંતુ, પ્ડરથમ પાંચ પાંદડાઓને થડ સુધી નમાવીને ડેડહેડીંગ કરી શકાય છે. તેનાથી વધુ પડતી ડાળીઓ અને ફૂલના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન મળે છે. ડેડહેડીંગ વિવિધ જાતના ગુલાબ પર વિવિધ પ્રકારની અસરમાં પરિણમે છે. સતત મોર ધરાવતી જાતો, જૂના બગીચા ગુલાબ અથવા આધુનિક વર્ણસંકર જાતો હોય તો ડેડહેડીંગ ગુલાબના છોડને નવી કળીઓ, પાંદડાઓ અને મોર  ફૂટવામાં સહાય કરે છે. &quot;એક જ વખત મોર&quot;ધરાવતી જાતો (જેમાં દરેક સીઝનમાં મોર એક જ વખત આવે છે)માં ડેડહેડીંગ છોડને નવી હરીયાળી વૃદ્ધિની અસર ઉપજાવી શકે છે, તેમ છતાં નવા મોર તેના પછીની મોરની સીઝન સુધી આકાર લેશે નહી. મોટા ભાગના ગુલાબના માળીઓ ગુલાબના છોડને મજબૂત, ગતિશીલ અને ઉત્પાદકીય રાખવા માટે ગુલાબના છોડને તાજા રાખવા માટે ડેડહેડીંગનો ઉપયોગ કરે છે.ગુલાબોની જાતો જેમ કે રોઝા ગ્લૌકા અથવા રોઝા મોયસી-કે જે સુંદર ફૂલો પેદા કરે છે તેને ડેડહેડીંગ કરવું ન જોઇએ.

== ઇતિહાસ ==
ગુલાબનું તેની સુંદરતા અને પ્રતીકના લાંબા ગાળાના ઇતિહાસ માટે હંમેશ માટે મૂલ્ય આંકવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન [[ગ્રીક્સ|ગ્રીક]]અને [[પ્રાચીન રોમ|રોમને]]ગુલાબને તેમની દેવીના તેમની પ્રત્યેના એફ્રોડાઇટ અને વેનુસ તરીકે સંબોધવામાં આવતા પ્રેમ તરકે ઓળખી કાઢ્યું હતું. [[રોમ]]માં જ્યાં ગુપ્ત અથવા વિશ્વસનીય બાબતોની ચર્ચા કરવામાં આવતી હતી તે ખંડમાં જંગલી ગુલાબ મૂકવામાં આવતું હતું. ''[[પેટા ગુલાબ|સબ રોઝા]]'' ,અથવા &quot;અંડર ધ રોઝ&quot;, શબ્દનો અર્થ ગુપ્ત રાખવું તેવો થાય છે, જે પ્રાચીન રોમન આચરણ પરથી લેવામાં આવ્યો છે. [[ખ્રિસ્તી|ખ્રિસ્તીઓએ]]પ્રારંભમાં ગુલાબની પાંચ પાંખડીઓને [[ક્રિસ્ટ]]ક્રિસ્ટ/1}ના શરીર પરના પાંચ ઘા તરીકે ઓળખી કાઢ્યા હતા.  ભાવાનુવાદ છતાં, તેમના આગેવાનો તેને સ્વીકારવા માટે અચકાતા હતા કેમ કે તે રોમન અતિરેક અને પાગન રૂઢી સાથે સંબંધ ધરાવતું હતું. લાલ ગુલાબને સંજોગોવશાત [[ખ્રિસ્તી|ક્રિશ્ચીયન]] શહીદના પ્રતીક રૂપે સ્વીકારી લેવામાં આવ્યું હતું. ગુલાબ પાછળથી કુમારિકા મેરી સાથે જોડાયેલા હતા. ગુલાબ સંસ્કૃતિ [[યુરોપ]]માં 1800ના ગાળામાં [[ચીન]] તરફથી સતત મોર ધરાવતા ગુલાબને કારણે અસ્તિત્વમાં આવી હતી.  મોરના આકાર, કદ, સુગંધ અને નાના કંટક માટે હાલમાં ગુલાબની હજ્જારો જાતો વિકસાવવામાં આવી છે.

[[ચિત્ર:roses renoir.JPG|upright|thumb|150px|રેનોઇરના કેબેડ ગુલાબોના ચિત્રો, વાઝમાં રહેલા ગુલાબો]]

== કળા ==
[[કલાકાર|કલાકારો]]દ્વારા ગુલાબનું ઘણી વખત ચિત્ર દોરવામાં આવે છે.લક્ઝેમબર્ગમાં જન્મેલા [[બેલ્જિયમ|બેલ્જીયન]]કલાકાર[[પિયર- જોસેફ રેડૌટ|પિયર-જોસેફ રિડૌટે]]ગુલબના કેટલાક વિગતવારના ચિત્રો ઉત્પન્ન કર્યા હતા.[[હેનરી ફેન્ટીન-લાતૂર]] પણ ગુલાબ સહિતના ખાસ ફૂલોના જીવનનું ચિત્ર દોરનાર મોટા ઉત્પાદક હતા. ગુલાબ 'ફેન્ટીન-લાતૂર' કલાકારના નામની પાછળ આપવામાં આવ્યું છે. અન્ય અસરવાદીઓમાં [[ક્લાઉડ મોનેટ]], [[પાઉલ સેઝાન|પાઉલ સેઝેન]] અને [[પિયર-ઓગસ્ટે રેનોઇર|પિયર-ઓગસ્ટ રેનોઇર]]નો સમાવેશ થાય છે, જેમની રચનાઓમાં ગુલાબના ચિત્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે. 

== લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ ==
[[ચિત્ર:Red Roses.jpg|thumb|right|લાલ ગુલાબો]]
[[ચિત્ર:Santjordi.jpg|thumb|કેટાલોનીયામાં સેંટ જ્યોર્જ દિને ગુલાબનું વેચાણ]]

ગુલાબ[[પ્રેમ]] અને [[સુંદરતા]]નું પ્રાચીન પ્રતીક છે. ગુલાબ અસંખ્ય  [[દેવી|દેવીઓ]] ([[ઇસીસ]] અને  [[એફ્રોડાઇટ|એફોર્ડાઇટ]] સહિત),માટે પવિત્ર ગણાતા હતા અને ઘણી વખત તેનો [[વર્જિન મેરી|કુમારિક મેરી]]ના પ્રતીક માટે ઉપયોગ કરાયો છે. 'ગુલાબ' એટલે ભાષાઓની જાતમાં ગુલાબી અથવા લાલ. (જેમ કે [[પ્રેમની ભાષા]], [[ગ્રીક ભાષા|ગ્રીક]], અને [[પોલંડની ભાષા|પોલેન્ડ]]). ગુલાબ [[ઇંગ્લેંડ|ઇંગ્લેડ]] અને અમેરિકા&lt;ref name=&quot;National Flower of the United States&quot;&gt;{{Cite web|url=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&amp;docid=Cite:+36USC303|title=National Flower of the United States|access-date=2008-02-04}}&lt;/ref&gt;નું [[ફૂલવાળું પ્રતીક|રાષ્ટ્રીય ફૂલ]]છે, તેમજ [[ઇંગ્લેંડ રગ્બી|ઇંગ્લેડ રગ્બી]]નું અને [[રગ્બી ફૂડબોલ યૂનિયન|રગ્બી ફૂટબોલ યૂનિયન]]નું પ્રતીક પણ છે.  તે [[ઇંગ્લેંડ|ઇંગ્લેડ]]માં [[યોર્કશાયર]]અને [[લેંકશાયર]]નું (અનુક્રમે સફેદ અને લાલ ગુલાબ), [[કેનેડા]]માં આવેલા  [[ઓલબેર્ટા|અલબાર્ટાનું]]  (જંગલી ગુલાબ), અને [[પાકિસ્તાન]]માં આવેલા [[ઇસ્લામાબાદ કેપિટલ ટેરીટરી|ઇસ્લામાબાદ કેપિટલ ટેરિટરી]]નું પ્રાન્તિક પ્રતીક છે. તે ચાર અમેરિકન રાજ્યોનું રાજ્ય ફૂલ છે: [[આઇઓવા]] અને [[ઉત્તર ડાકોટા]] ([[રોઝા આર્કસાના|''આર.આર્કંસાના'']]), [[જ્યોર્જીયા (યુ.એસ. સ્ટેટ)|જ્યોર્જિયા]] (''[[રોઝા લાવિગાટા|આર. લેવિગાટા]]'' ), અને[[ન્યુ યોર્ક|ન્યૂયોર્ક]] &lt;ref name=&quot;State flower of New York&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.netstate.com/states/symb/flowers/ny_rose.htm|title=New York State Flower|access-date=2007-10-01}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; (''[[રોઝા]] ''  સામાન્ય રીતે). [[પોર્ટલેન્ડ, આરેગોન|પોર્ટલેન્ડ, ઓરેગોન]]તેના હૂલામણા નામમાં &quot;સિટી ઓફ રોઝીઝ&quot; નો પણ સમાવેશ કરે છે અને ત્યાં વાર્ષિક ગુલાબ તહેવાર ઉજવાય છે. 

ગુલાબ પ્રંગોપાત [[ગુલાબ ઉછેરવાની પેટી|ગુલાબ વિન્ડો]]માટેનો પાયો રહ્યા છે, આ પ્રકારની વિન્ડોમાં પાંચથી દશ વિભાગોનો સમાવેશ થાય છે (પાંચ પાંદડીઓ અને પાંચ વ્રજ પાંદડીઓ)અથવા તેનાથી વધુ; જોકે મોટા ભાગની ગોથિક વિન્ડોઝ વધુ પડતી લંબાણમાં હોય છે અને સંભવિત તે હ્વીલ અને અન્ય પ્રતીક પર આધારિત હતી. લાલ ગુલાબ (મોટે ભાગે હાથમાં પકડવામાં આવે છે)[[સમાજવાદ]] અથવા[[સામાજિક લોકશાહી]]નું પ્રતીક છે: તેનો [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|બ્રિટશ]], [[આઇરીશ મજૂર પક્ષ|આઇરીશ]], ફ્રેંચ, [[સ્પેનીશ, સામાજિક કાર્યકર પક્ષ|સ્પેનીશ]], પોર્ટુગીઝ, નોર્વેજીયન, ડેનીશ, સ્વીડીશ, ફિન્નીશ, બ્રાઝિલયન [[પીવીડીએ|ડચ]]અને અન્ય યુરોપીયન મજૂર, સમાજવાદી અથવા સામાજિક લોકશાહી [[રાજકીય પક્ષ|પક્ષો]]દ્વારા પ્રતીકરૂપે ઉપયોગ થાય છે. જ્યારે લાલ ગુલાબનો ઉપયોગ મે 1968માં [[પેરિસ]]માં શેરી વિરોધ વખતે ચળવળકારો દ્વારા એક બિલ્લા તરીકે ુપયોગ કરાયો ત્યારે તેની શરૂઆત થઇ હતી.  [[સફેદ ગુલાબ]]જર્મનીમાં બાજી વિશ્વ યુદ્ધ બિન હિંસક પ્રતિરોધક જૂથનું પ્રતીક હતું. લાલ ગુલાબનો[[ફૂલોની કલગી|ગુચ્છ]]ઘણી વખત પ્રેમ દર્શાવવા માટે થાય છે. ઘણા દેશોમાં તેનો ઉપયોગ [[વેલેન્ટાઇન્સ ડે|વેલેન્ટાઇન ડે]]ની ભેટ તરીકે થાય છે. 

[[કેટાલોનીયા]] માં [[સેન્ટ જ્યોર્જ્સ ડે|સેંટ. જ્યોર્જ ડે]]માં લોકો ખાસ કરીને પ્રેમી પોતાની વચ્ચે ભેટ તરીકે ઘાટા લાલ રંગના ગુલાબ આપતા હતા. યુરોપમાં અનેક [[બ્લેક મેડોના]]માંની એક [[વર્જિન ઓફ મોન્ટ્સેરેટ|મોન્ટ્સેરાટ કુમારિકા]]ની [[વિરોલાઇ]]એક [[હીમ|સ્તુતિ]] હતી, જેના શબ્દનો પ્રારંભ ''&quot;રોઝા ડેબ્રીલ, મોરેના ડી લા સેરા...&quot;'' થી થતો હતો.  (એપ્રિલ ગુલાબ, પર્વતીય શ્રુંખલાની મેળીઘેલી સ્ત્રી...). તેથી આ[[વર્જિન મેરી|કુમારિકા]]કેટલીકવાર “રોઝા ડેબ્રીલ”તરીકે ઓળખાય છે. આમ લાલ ગુલાબનો બહોળા પ્રમાણમાં કેટાલોનીયાના બિનસત્તાવાર પ્રતીક રૂપે સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે. &lt;ref&gt;[http://www.escolania.cat/index.php?md=articles&amp;amp;id=367&amp;amp;lg=1 એસ્કોલાનીયા ડી મોન્ટ્સરેટ- અલ વિરોલાઇ]&lt;/ref&gt;

=== ટાંકણ ===
* ''નામમાં શું છે? '' ''જેને આપણે ગુલાબ કહીએ છીએ/અન્ય નામથી તેની સુગંધ મીઠી આવશે.''  — [[&quot;વિલિયમ શેક્સપીયર&quot;|વિલીયન શેક્સપિયર]], [[રોમિયો એન્ડ જુલિયટ|રોમીયો અને જુલીયેટ]] એક્ટ  II, એસી. ii 
* ''તમે જ્યારે ઇચ્છો ત્યારે આ ગુલાબના છોડ એકત્ર કરો,/જૂનો સમય હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે''  — [[રોબર્ટ હેરિક]], [[કુમારિકાઓ સમક્ષ વધુ સમય ગાળવો|કુમારિકાને, વધુ સમય ગાળવા માટે]]
* ''મારો પ્રેમ લાલ, લાલ ગુલાબ જેવો છે/જે જૂનમાં અચાનક આવ્યો હતો''  — [[રોબર્ટ બર્ન્સ|રોબર્ટ બર્નસ]], [[લાલ, રેડ રોઝ|લાલ, લાલ ગુલાબ]] 
* ''માહિતી મારામાથી કુદરતી રીતે જ વરાળ થઇને કિંમતી [[ગુલાબ તેલ|ગુલાબના અત્તર]]'' ની જેમ અત્તરની બહાર ઉડી જાય છે.[[માર્ક ટ્વેઇન]], [[તેને ખરબચડું બનાવો|લાગણીવિહોણઉં બનાવે છે]] 
* ''હૃદય શરીરની વંચિત રહે છે; અમને રોટી આપો, પરંતુ ગુલાબ પણ આપો.''  — [[જેમ્સ ઓપ્પેનેહેમ|જેમ્સ ઓપ્પેનહેઇમ]], &quot;[[બ્રેડ અને ગુલાબો|બ્રેડ એન્ડ રોઝીઝ]]&quot; 
* ''[[ગુલાબ છે, ગુલાબ છે, ગુલાબ એ ગુલાબ છે.|ગુલાબ એ ગુલાબ છે, ગુલાબ એ ગુલાબ છે]]''  — [[ગર્ટ્રુડ સ્ટેઇન|ગર્ટ્યુડ સ્ટેઇન]], ''સેક્રીડ એમિલી''  (1913), ''જિયોગ્રાફી એન્ડ પ્લેઝ'' માં સમાવિષ્ટ કવિતા.
* ''આશાવાદીઓ ગુલાબને જુએ છે અને તેના કાંટાને નહી; નિરાશાવાદીઓ કાંટાઓ સામે તાકી રહે છે, ગુલાબ પ્રત્યે ધ્યાન આપતા નથી''  - [[ખલીલ ગિબ્રાન]]

== અત્તર ==
ગુલાબના પરફ્યુમ [[ગુલાબનું અત્તર|ગુલાબના અત્તર]] અથવા ગુલાબના તેલમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જે પ્રવાહી [[આવશ્યક તેલ]]નું મિશ્રણ છે,જે ગુલાબની પાંદડીઓને વરાળથી બાફીને ગાળીને પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ [[અરેબિયા|અરેબીયા]] અને [[ભારત]] દ્વારા ફેલાવાના બદલે [[ઇરાન|પર્સિયા]] (ગુલાબ શબ્દ જ પર્સિયનમાંથી આવ્યો છે)ના મૂળમાંથી આવી છે, પરંતુ વર્તમાન દિવસોમાં [[બલ્ગેરિયા|બલ્ગેરીયા]]માં [[કઝનલુક|કઝાનલુક]] નજીકની [[રોઝ વેલી, બલ્ગેરિયા|રોઝ વેલી]]માં આશરે 70થી ૮૦ ટકા ઉત્પાદન થાય છે તેની સાથે, [[ઇરાન]]માં [[ક્વામસર|કામસર]] અને [[જર્મની]]માં થાય છે. {{Fact|date=July 2007}}[[મેક્કા]]માં [[કાબા|કાબ્બા]]ને કામસરના ઇરાનના [[ગુલાબજળ]] વડે વર્ષમાં ધોવામાં આવે છે. બલ્ગેરીયા, ઇરાન અને જર્મનીમાં દમાસ્ક ગુલાબ(''રોઝા દમાસ્કેના''  'ટ્રિગીન્ટીપેટલા')નો ઉપયોગ થાય છે. ફ્રેંચમાં ગુલાબ તેલ ઉદ્યોગ ''રોઝા સેન્ટીફોલીયા'' નો ઉપયોગ થાય છે. આછુ પીળું અને ગ્રે કલરના તેલને ઘણી વાર 'રોઝ એબ્સોલ્યુટ'કહેવામાં આવે છે, તેલ કે અન્ય મિશ્રીત તેલની શ્રેણીથી અલગ પડે છે. તેલનું વજન ફૂલના એક છ હજારની તુલનામાં એક ત્રણ હજાર જેટલું થવા જાય છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, એક ગ્રામ તેલ બનાવવા માટે બે હજાર ફૂલોની જરૂર પડે છે. ગુલાબના અત્તરમાં મુખ્ય કાચા માલ તરીકે [[આલ્કોહોલ]] [[ગેરાનિયોલ|ગર્નિઓલ]] અને l-[[સિટ્રોનેલ્લોલ]] ની સુગંધ; અને ગુલાબ કપૂર અને ગંધહીન [[પેરફિન|પેરાફ્ફિન]]નો સમાવેશ થાય છે.β-[[દમાસીનન|દમાસ્કેન]] પણ સેન્ટમાં નોધપાત્ર ફાળો આપે છે. 

[[ચિત્ર:Geraniol structure.png|thumb|center|ગેરાનિયોલ(C10H18O)]]

== જાણીતા ગુલાબ ઉગાડનારાઓ ==
=== અમેરિકાની ગુલાબ રાજધાની ===
[[ટાયલરસ, ટેક્સાસ|ટાયલર, ટેક્સાસ]] ને &quot;[[રોઝ કેપિટલ ઓફ અમેરિકા|અમેરિકાની ગુલાબ રાજધાની]]&quot; એવું હૂલામણું નામ આપવામાં આવ્યું છે. કેમ કે ગુલાબ ઉગાડનાર ઉદ્યોમગાં તેમની મોટી ભૂમિકા છે. રાષ્ટ્રનો સૌથી મોટા ગુલાબ બગીચો ધરાવવાનો તેને ગર્વ છે અને દર ઓક્ટોબરમાં [[ટેક્સાસ ગુલાબ તહેવાર|ટેક્સાસ રોઝ તહેવારની]] ની ઉજવણી કરે છે, જે હજ્જારો દર્શકોને આમંત્રે છે. 

=== વ્યક્તિગત ===
કેટલાક ગુલાબ ઉગાડનારાઓ આ ક્ષેત્રે તેમના વિશિષ્ટ પ્રકારના યોગદાન બદલ જાણીતા છે. તેમાં સમાવેશ થાય છે:
* [[પીટર બીલ્સ]]. ઐતિહાસિક ગુલાબો ઉગે અને તેનું વ્યાપારી ધોરણે વેચાણ થાય તેનો તેઓ ખ્યાલ રાખે છે.
* [[ડેવિડ ઓસ્ટીન]] (&quot;ઇંગ્લીશ&quot; ગુલાબો)
* [[જોસેફિન ડી બૌહાર્નેઇસ|જોસ્ફીન ડી બ્યૂહારનેઇસ]]
* [[ગ્રેફિથ બક|ગ્રીફિક બક]], 1948થી ૧૯૮૫ દરમિયાનમાં આઇઓવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ખાતેના હોર્ટિકલ્ચરના અધ્યાપક, જેમણે આશરે ૯૦ જેટલા ગુલબોનું હાઇબ્રીડાઇઝ કર્યું હતું.  બક ગુલાબો રોગ સામે પ્રતિકાર માટે અને આકરા શિયાળા સામે ટકી રહેવા માટે જાણીતા છે. 
* [[કોનાર્ડ-પાયલ કું.|કોનાર્ડ-પાયલ કુ.]] (સ્ટાર રોઝીઝ)
* [[જુલ્સ ગ્રેવરૌક્સ|જ્યુલ્સ ગ્રેવરોક્સ]]
* [[મેઇલ્લાન્ડ|મેઇલ્લાન્ડ પરિવાર]]
* [[નોઆક રોઝન|નાઓક રોઝન]]  (ફ્લાવર કારપેટ રોઝીઝ)
* [[જિયાન પર્નેટ, પેરે|જિન પેર્નેટ, પેરે]]
* [[જોસેફ પર્નેટૃ-ડૂચર|જોસેફ પેરનેટ-ડૂચર]]
* [[સુઝુકી સેઇઝો|સુઝુકી સિઝો]]
* [[રોઝન તાન્ટૌ|મેથીયાઝ ટાંટૌ]] (ફ્લોરિડા રોઝ)

== ગેલેરી ==
&lt;gallery&gt;
Image:Blooms of a yellow rose.jpg|'લોવેલ થોમસ' જાતનું પીળું ગુલાબ 
Image:DdeBrabant.JPG|ટી રોઝ 'ડૂચીઝ ડી બ્રાન્ટ' (બર્નાડે 1857) 
Image:Pink rose albury botanical gardens.jpg|રોઝા 'કેજૂન સનરાઇઝ', આધુનિક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ (એડવર્ડઝ 2000) 
Image:Red_rose_00090.JPG|લાલ ગુલાબ
Image:Rosa alba2.jpg|'મેઇડન્સ બ્લશ', અલ્બા ગુલાબ
&lt;/gallery&gt;

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}

== વધુ જૂઓ ==
* [[વ્યકિતના નામ પાછળ આવતા ગુલાબની યાદી|લોકોના નામની પાછળ આવતા ગુલાબોની યાદી]]
* [[ગુલાબ (નામ)|ગુલાબોની નામની પાછળ આવતા લોકોના નામની યાદી]]
* Shorter list of [[વિખ્યાત વ્યક્તિઓના નામ પાછળ આવતા ગુલાબ કલ્ટીવર્સ|વિખ્ગુયાત વ્લાયક્બતિઓની પાછળ આવતા ગુલાબ વનસ્પતિ જાતના નામ]]
* {{Category|Rose_cultivars}}
* [[ગુલાબ (કલર)]]

== બ્રાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://picasaweb.google.co.in/alewis2388/VangniNursery?feat=directlink/ કેટલાક ગુલાબોના ચિત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524000523/http://picasaweb.google.co.in/alewis2388/VangniNursery?feat=directlink%2F |date=2010-05-24 }}
* [http://www.flowermeaning.info/ ગુલાબોનો અર્થ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913060209/http://www.flowermeaning.info/ |date=2009-09-13 }}

[[શ્રેણી:પ્રેમના ચિહ્નો]]
[[શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ]]
[[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક]]
[[શ્રેણી:ગુલાબો]]
[[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર]]</text>
      <sha1>9ama5jtj52u9b1dp8d5lgx2iviabcdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કોળિક્કોટ્</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25144</id>
    <revision>
      <id>902967</id>
      <parentid>894265</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105537" sha1="px7w5awuti4aidnmaz3dh7i0d8hwiat" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction
|type               = city
|native_name        = કોળિક્કોટ્
|other_name         = Calicut
|state_name         = Kerala
|state_name2= કેરળ
|latd               = 11.25
|longd              = 75.77
|locator_position   = right
|skyline 	    = Kozhikode city.jpg
|skyline_caption    = 
|district           = [[કોળિક્કોટ્ જિલ્લો|કોળિક્કોટ્]]
|leader_title_1     = Mayor
|leader_name_1      = M. Bhaskaran
|leader_title_2     = District collector
|leader_name_2      = P. B. Salim
|altitude           = 1
|population_as_of   = 2001
|population_total   = 436556
|population_density =
|metro_population   = 880,247
|area_magnitude     = 7
|area_total         = 82.68
|area_telephone     = 91 (0)495
|postal_code        = 673 0xx
|vehicle_code_range = KL 11
|sex_ratio          = 1.061
|unlocode           =
|website            = www.kozhikodecorporation.org/
|footnotes          =
}}
'''કોળિક્કોટ્'''({{ઉચ્ચારણ |Kozhikode_mal.ogg}}),'''કોઝિકોડ''' કે '''કાલિકટ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે દક્ષિણ [[ભારત]]ના [[કેરળ]] રાજ્યમાં આવેલું એક શહેર છે. કેરળનું આ ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોટું શહેર છે અને તે [[કોઝિકોડ જિલ્લા]]નું મુખ્ય મથક છે. પરંપરાગત પ્રાચીનકાળ અને મધ્ય યુગ દરમિયાન, કાલિકટ પૂર્વના તેજાનઔના વેપારના મુખ્ય મથક તરીકેની પોતાની ભૂમિકાને કારણે &quot;મસાલાનું શહેર&quot; તરીકે ઓળખાતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/history/lecture26/lec26.html |title=Lectures 26-27 |publisher=Purdue University |date= |access-date=2009-09-23 |archive-date=2009-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716191222/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/history/lecture26/lec26.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તે કોળિક્કોટ્ નામે જ ઓળખાતા સ્વતંત્ર [[રજવાડું|રજવાડાં]]ની રાજધાની હતું અને ભૂતપૂર્વ [[માલાબાર જિલ્લાનું]] પાટનગર હતું. 

૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે, કોઝિકોડ ૪,૩૬,૫૫૬ની વસ્તી ધરાવે છે, જેમાં આશરે ૯ લાખ લોકોની શહેરી વસતીનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે તેને કેરળનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વિશાળ [[શહેરી સમૂહ]] અને ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વિશાળ શહેર બનાવે છે. આર્થિક સંશોધન સંસ્થા ઈન્ડિકસ એનાલિટીક્સે રહેઠાણ, આવક અને મૂડીરોકાણ અંગે સંપાદિત કરેલા આંકડા અનુસાર, કોઝિકોડ ભારતના રહેવાલાયક શહેરોની યાદીમાં બીજા ક્રમે છે. ઈન્ડિકસે છ માનક - આરોગ્ય, શિક્ષણ, પર્યાવરણ, સુરક્ષા, જાહેર સુવિધાઓ અને મનોરંજનને વિચારણા હેઠળ લીધા હતા&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ibnlive.com/news/best-cities-to-live-invest-and-earn-in/53060-7.html |title=Best cities to live, invest and earn in |publisher=Ibnlive.com |date= |access-date=2009-09-23 |archive-date=2008-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624200517/http://www.ibnlive.com/news/best-cities-to-live-invest-and-earn-in/53060-7.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.  2007માં [[એસોચેમે]] હાથ ધરેલા એક અભ્યાસમાં જણાવવામાં આવ્યા અનુસાર, નોકરીના સર્જનની દ્વષ્ટિએ ભારતના બીજા તબક્કાનાં શહેરોની યાદીમાં કોઝિકોડનો ક્રમ 11મો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.assocham.org/prels/shownews.php?id=1316 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723170404/http://www.assocham.org/prels/shownews.php?id=1316 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  2004માં કોઝિકોડને ભારતનું સૌપ્રથમ ગંદકી-મુક્ત શહેર ઘોષિત કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | last=I | first=Rajeev P | title=From today, India gets first litter-free city: Kozhikode | website=The Indian Express | date=2005-08-12 | url=https://indianexpress.com/article/news-archive/from-today-india-gets-first-litter-free-city-kozhikode/ | access-date=2025-11-19}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી-2009માં 'ભુખ-મુક્ત કોઝિકોડ' યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેના પગલે કોઝિકોડને ભારતનં સૌપ્રથમ ભુખ-મુક્ત શહેર જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.livemint.com/2009/01/04220607/HungerFree-Kozhikode-project.html|title=Hunger-Free Kozhikode project set to be launched on 26 Jan|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627132101/https://www.livemint.com/2009/01/04220607/hungerfree-kozhikode-project.html|archive-date=2009-06-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  કેરળ સરકાર દ્વારા [[સાયબરપાર્ક]]ના વિકાસની સાથે કોઝિકોડમાં આઈટી ઉદ્યોગ ખીલે તેવી સંભાવના છે.  તિરૂવનંતપુરમનાં [[ટેક્નોપાર્ક]] અને કોચીના [[ઈન્ફોપાર્ક]]ની જેમ રાજ્યમાં વિકસાવવામાં આવનારું આ ત્રીજું આઈટી કેન્દ્ર છે અને 2011ના મધ્યગાળામાં આ યોજના શરૂ થાય તેવી ધારણા છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2010/02/01/stories/2010020153161900.htm|title=Kozhikode Cyberpark to take off next year|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20100212074106/http://www.thehindubusinessline.com/2010/02/01/stories/2010020153161900.htm|archive-date=2010-02-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર ==
પ્રોફેસર કે. વી. ક્રિષ્ના ઐયરે જણાવ્યા અનુસાર, કોઝિકોડ નામ, કોયિલ (મહેલ) + કોટા (કિલ્લો) પરથી ઉતરી આવ્યું હોય તેવું માનવામાં આવે છે, જેનો મતલબ 'કોટકિલ્લાથી સજ્જ મહેલ' એવો થાય છે. આ સ્થળનો ''ચુલ્લિક્કડ''  એટલે કે 'ઝાડવાંવાળું જંગલ' તરીકે પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો હતો, કદાચ આ સ્થળની કળણવાળી જમીન માટે આ ઉલ્લેખ કરાતો હશે.  ભાષાશાસ્ત્રની દ્વષ્ટિએ, મલયાલમમાં ''યા''  અને ''ઝા'' નું પરસ્પર અદલાબદલી કરી શકાય છે, અને ''કોડ''  શબ્દ કિલ્લા (કોટ્ટા) માટે વપરાય છે.  અન્ય લોકો આ શહેરને જુદાંજુદાં નામે ઓળખતાં હતા.  આરબો આ શહેરને ''કાલિકૂઠ'' , તમિલો આ શહેરને ''કલ્લિકોટ્ટઈ''  તરીકે ઓળખતા હતા, જ્યારે ચાઈનીઝ માટે આ શહેરનું નામ ''કેલિફો''  હતું, અને આ તમામથી ઉપર, મલયાલીઓ માટે આ શહેર ''કોઝિકોડ''  હતું. કાલિકટ શબ્દ પણ હાથથી વણેલાં સુતરાઉ કાપડનાં એક ઉત્કૃષ્ટ પ્રકાર પરથી ઉતરી આવ્યો હોય તેવું મનાય છે, કોઝિકોડ બંદર પરથી આ કાપડની નિકાસ કરવામાં આવતી હતી. હાલમાં, આ શહેરનું સત્તાવાર નામ કોઝિકોડ છે તેમ છતાં, આ શહેરને અંગ્રેજી ઉચ્ચારણ અનુસારના કાલિકટ નામથી સામાન્ય રીતે ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Narayanan.M.G.S. 2006&quot;&gt;નારાયણન.એમ.જી.એસ.,કાલિકટ:ધ સિટી ઓફ ટ્રૂથ (2006) કાલિકટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, કાલિકટ.&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Calicut 1572.jpg|thumb|કાલિકટનું એક દૃશ્ય, જ્યોર્જ બ્રૌન અને ફ્રાન્સ હોજનબર્ગના એટલાસ સિવિટેટ્સ ઓર્બિસ ટેરારમ મુજબ ભારત, 1572]]

ઇ.સ. પૂર્વે 1034માં અરબી સમુદ્રના તટે ભેજવાળી જમીન ધરાવતા પ્રદેશમાં કોઝિકોડ શહેરની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી &lt;ref name=&quot;Ayyar,K.V. Krishna 1938&quot;&gt;ઐયર, કે. વી. કૃષ્ણા, ''ધ ઝામોરિન્સ ઓફ કાલિકટ- ફ્રોમ ધ અર્લીએસ્ટ ટાઇમ્સ ટુ એ. ડી. 1806''  (1938), કાલિકટ.&lt;/ref&gt;.  શક્તિશાળી [[ચેરા સામ્રાજ્ય]] પડી ભાંગ્યા બાદ, તેના કેટલીક જાતિઓના નેતાઓએ આઝાદીની જાહેરાત કરી. નેદિયિરીપ્પુની ઈરેદી આ પૈકીની કેટલીક બહુ શક્તિશાળી જાતિઓ પૈકીની એક હતી&lt;ref&gt;દિવાકરન, કટ્ટાકાડા (2005). કેરળ સંચારમ. ત્રિવેન્દ્રમ: ઝેડ લાઇબ્રેરી&lt;/ref&gt;.  પોલેન્ડનાં પોર્લાથિરીસ સાથે લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ ખેલ્યાં બાદ ઈરેદી જાતિએ આ શહેરની સ્થાપના કરી હતી.  આ નગરને મરી, કાપડ, લાખ, આદુ, લવિંગ, [[માયરોબેલેન્સ]] અને [[ઝેદોઆરી]] જેવી વૈવિધ્યસભર ચીજવસ્તુઓ વડે છલકાતાં [[પૂર્વીય વિશ્વ]]નાં એક મહત્ત્વનાં વ્યાપારિક કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવામાં ઈરેદી સરદારને આ નગરનું સમુદ્રતટે રહેલું ભૌગોલિક સ્થાન સહાયભૂત થયું હતું. ઈરેદી સરદાર હવે [[સામૂથિરી]] (ઝામોરિન) તરીકે ઓળખાતા હતા. વિશ્વના ખૂણેખૂણાંમાંથી, [[જંક]] જેવા, વિવિધ કદનાં જહાજો કાલિકટનાં કિનારે આવતા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/asia/features/journey2001/india.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2001-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010818064043/http://www.time.com/time/asia/features/journey2001/india.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.  આશરે બે સદી બાદ, 1498ના મે મહિનામાં કાલિકટના કાંઠે પુર્તગાલનો સમુદ્રી કાફલો આવી પહોંચ્યો જેનો આગેવાન હતો [[વાસ્કો દી ગામા]]. અગાઉ કાલિકટ આવેલા સેંકડો લોકો કરતા આ લોકો સ્હેજ પણ જૂદા ન હતા.&lt;ref&gt;પાણીકર. કે. એમ., ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ કેરળ''  (1959), અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી&lt;/ref&gt; પોર્ટુગીઝો ઝામોરિન સાથે કોઈ મૂલ્યસભર સંધિ કરવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યાં અને આરબ વેપારીઓ અને ખુદ ઝામોરિન સામે સંઘર્ષમાં ઉતર્યાં.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;નારાયણન.એમ. જી. એસ.,કાલિકટ: ધ સિટી ઓફ ટ્રૂથ (2006) કાલિકટ યુનિવર્સિટી પબ્લિકેશન્સ&lt;/ref&gt;  1604ના નવેમ્બર મહિનામાં [[સ્ટીવન વાન ડેર હેગન]]ની આગેવાની હેઠળ ડચ નૌકાકાફલો આવ્યો અને તે રીતે ભારતીય સમુદ્રતટે ડચ લોકોની ઉપસ્થિતિની શરૂઆત થઈ.  ડચ લોકો કાલિકટ સાતે વધુ ઈચ્છનીય સંબંધો ધરાવતા તા અને તેમને કાલિકટમાં ચાલતા વેપારમાં મોટી હિસ્સેદારી આપવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; 1615માં કેપ્ટન [[વિલિયમ કેલિંગ]]ની આગેવાની હેઠળ બ્રિટીશરો કાલિકટ આવ્યા.  


1663 સુધીમાં, પોર્ટુગીઝોની સત્તાનાં વળતા પાણી થયાં અને પરિણામે તેમણે ભારતમાંથી વિદાય લીધી. વર્ષ 1795માં, ડચ લોકોનો પણ અસ્ત થયો જ્યારે [[નેપોલિયનના સમયના યુદ્ધો]]ના ભાગ રૂપે, બ્રિટીશ દળોએ [[કોચિન]] ખાતે રહેલા ડચ લોકો ઉપર હુમલો કર્યો.   1766ના ફેબ્રુઆરી મહિનાથી [[હૈદર અલી]] અને [[ટીપુ સુલતાન]]ની આગેવાની હેઠળ [[મૈસુર]] રાજ્યનાં હુમલાઓનો ગાળો શરૂ થયો. તેઓ વ્યૂહાત્મક હિતો માટે વેપાર વડે સમૃદ્ધ માલાબારનાં વ્યાપારિક બંદરો હાંસલ કરવા માટે તત્પર હતા.&lt;ref&gt;શ્રીધર મેનન. ''એ સરવે ઓફ કેરળ હિસ્ટ્રી''  (1967), પાનું 152. ડી. સી. બૂક્સ કોટ્ટાયમ&lt;/ref&gt; 1792માં બ્રિટીશ દળો સામે તેઓનો પરાજય થયા બાદ આ ગાળાનો અંત આવ્યો. મદ્રાસ રાજ્યમાં કોઝિકોડ માલાબાર જિલ્લાનું વડું મથક રહ્યું હતું. 1947માં ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ, મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી મદ્રાસ રાજ્ય બની. 1956માં જ્યારે ભાષાના આધારે ભારતીય રાજ્યોની પુનઃરચના થઈ, ત્યારે માલાબાર જિલ્લો ત્રાવણકોર-કોચિન રાજ્ય સાથે જોડાયેલો રહ્યો અને 1 નવેમ્બર, 1956ના રોજ કેરળ રાજ્યની રચના થઈ ત્યારથી માલાબાર જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો એક ભાગ છે.  1 જાન્યુઆરી, 1957ના રોજ માલાબાર જિલ્લાનું વિભાજન કરીને કન્નુર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી. 

== વિદેશી નોંધોમાં પ્રારંભિક કાલિકટ ==
આ શહેરનાં અત્યંત રસપ્રદ વૃત્તાંતનું વર્ણન અને તે સમયે પ્રવર્તતી પરિસ્થિતિની માહિતી આ તટીય શહેરની મુલાકાતે આવી ગયેલા વિવિધ પ્રવાસીઓની નોંધ પરથી એકત્ર કરી શકાય છે.  આ સ્થળની છ વખત મુલાકાત લઈ ચૂકેલો [[ઈબ્ન બતુતા]] (1342-1347), આ શહેરની પૂર્વકાલીન ઝાંખી પૂરી પાડે છે.  તેણે કાલિકટનું વર્ણન કરતા તેને &quot;માલાબાર જિલ્લાનાં સૌથી મહત્વના બંદરો પૈકીનું એક&quot; વર્ણવ્યું હતું જ્યાં &quot;વિશ્વનાં તમામ ભાગોમાંથી આવતા વેપારીઓ જોવા મળે છે&quot;. ઈબ્ન બતુતા જણાવે છે કે, કાલિકટનો રાજા &quot;એક નાસ્તિક છે જે પોતાની દાઢી રોમનાં હૈદરી ફકીરોની જેવી જ રાખે છે... આ સ્થળનાં મુહમ્મદી વેપારીઓનો એક મોટો હિસ્સો એટલો તો સમૃદ્ધ છે કે તેમના પૈકીનો એક વેપારી અહીં રાખવામાં આવેલા માલવાહક જહાજોનો સંપૂર્ણ કાફલો ખરીદી શકે છે અને અન્ય જહાજોને સજ્જ કરી શકે છે&quot;.   ચેન્ગ હો [[ઝેન્ગ હી]]ની હેઠળના ચીનનાં શહેનશાહના નૌકાકાફલાનો મુસ્લિમ નાવિક મા હુઆંગ (1403 એ.ડી.), આ શહેરને વિશ્વભરના વેપારીઓ દ્વારા અવારનવાર મુલાકાત લેવાતા વેપારનાં એક મહાન મથક તરીકે બિરદાવે છે.&lt;ref&gt;[[મા હુઆન]]: યિંગા યાઇ શેન્ગ લાન, ''ધ ઓવરઓલ સરવે ઓફ ધ ઓસન્સ શોર્સ'' , અનુવાદન જે. વી. જી. મિલ્સા દ્વારા, 1970 [[હકલુયત સોસાયટી]], ફેરમુદ્રણ 1997 વ્હાઇટ લોટસ પ્રેસ. ISBN 974-8496-78-3&lt;/ref&gt; તેણે એવી નોંધ કરી છે કે આ શહેરમાં મુસ્લિમોની ધાર્મિક જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે 20 અથવા 30 મસ્જિદો બાંધવામાં આવી છે. હુઆંગે વેપારીઓ દ્વારા ગણતરી માટે કરાતા પોતાની આંગળીઓ અને જીભનો ઉપયોગ અને માતૃવંશીય વારસા પદ્ધતિની પણ નોંધ કરી છે. પર્શિયાના સમ્રાટ શા-રોહકનાં રાજદૂત [[અબ્દુર રઝાક]] (1442-43)ને આ શહેરનું બંદર સચોટપણે સુરક્ષિત લાગ્યું હતું અને તેણે વિવિધ સાગરખેડું દેશો, ખાસ કરીને [[એબિસિનિયા]], [[ઝિરબાદ]] અને [[ઝાંઝીબાર]]થી આવતી કિંમતી ચીજવસ્તુઓની નોંધ કરી હતી.   ઇટાલીનો [[નિકોલો દ' કોન્ટી]] (1445), કદાચ સૌથી પહેલો એવો ખ્રિસ્તી પ્રવાસી હતો કે જેણે કાલિકટની નોંધ લીધી હતી અને આ શહેરનું વર્ણન મરી, લાખ, આદું, વિપુલ પ્રકારના તજ, માયરોબેલેન્સ અને ઝેદારી વડે છલકાતાં શહેર તરીકે કર્યું હતું. તેણે આ શહેરને સમગ્ર ભારતનું એક ઉમદા બજાર ગણાવ્યું હતું, જે આઠ માઈલનો [[પરિઘ]] ધરાવે છે.   રશિયાનો પ્રવાસી એથાનાસિયસ નિકિતન અથવા [[એફાનેસી નિકિતીન]] (1468-74) 'કાલેકટ'ને સમગ્ર ભારતીય સમુદ્ર માટેનું બંદર ગણાવે છે અને કાલિકટનું એક 'મોટું બજાર' ધરાવતા નગર તરીકે વર્ણન કરે છે.  કાલિકટની મુલાકાતે આવનારા અન્ય પ્રવાસીઓમાં ઇટાલીના [[લુદોવિસો દી વારથેમા]]&lt;ref&gt;વર્થેમા, લ્યુડોવિકો દી, ધ ટ્રાવેલ્સ ઓફ લ્યુડોવિકો દી વર્થેમા, એ.ડી. 1503-08, મૂળ 1510 ઇટાલીયન આવૃત્તિમાંથી ભાષાંતર જોહન વિન્ટર જોન્સ, હકલુય્ત સોસાયટી, લંડન દ્વારા&lt;/ref&gt; (1503-1508) અને [[ડ્યુઅર્ટ બાર્બોસા]] નો સમાવેશ થાય છે&lt;ref&gt;ગંગાધરન. એમ., ધ લેન્ડ ઓફ માલાબાર:ધ  બૂક ઓફ બાબ્રોસા (2000),ભાગ II, એમ જી યુનિવર્સિટી, કોટ્ટાયમ.&lt;/ref&gt;.  

આ પ્રવાસીઓનું વિગતવાર વૃત્તાંત વર્ણન સંશોધકો માટે અત્યંત મૂલ્યવાન છે કારણ કે આજે માર્ગો અને મોલ્સ નીચે દટાયેલાં આ શહેરના કિલ્લાઓ, મહેલો, સંગ્રહસ્થાનો અને વાણિજ્યિક કેન્દ્રો વિશે માહિતી મેળવવાનો તેઓ એકમાત્ર સ્રોત છે.  કિલ્લાનું સ્થળ આજે જૂના બસ સ્ટેન્ડ (પલયમ), શાકભાજીની બજાર, ઓફિસો, કાચી દુકાનો વગેરે વડે ઘેરાઈ ગયું છે, જેનાથી બસ સ્ટેન્ડની નીચે શું છે તેની તપાસ કરવી અશક્ય થઈ ગયું છે. 

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:Kallai Puzha.jpg|thumb|200px|કલ્લાઇ નદીનું દૃશ્ય]]

કોઝીકોડનું સ્થાન છે {{Coord|11.25|N|75.77|E|}}એ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/13/Kozhikode.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Kozhikode |publisher=Fallingrain.com |date= |access-date=2009-09-23 |archive-date=2009-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412041620/http://www.fallingrain.com/world/IN/13/Kozhikode.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કોઝિકોડ સમુદ્ર સપાટીથી 1 મીટર (3 ફીટ)ની ઉંચાઇ પર વસેલું છે અને શહેરનો પૂર્વીય કિનારો સમુદ્રતટથી લગભગ 15 મીટરની ઊંચાઈ ધરાવે છે. શહેરનો સમુદ્રતટ રેતાળ છે અને લેટરાઈટિક મિડલેન્ડ ધરાવે છે. શહેરનો સમુદ્રતટ 15 કિ.મી. લાંબો છે અને પૂર્વીય તથા મધ્ય વિસ્તારોમાં નાની ટેકરીઓ આવેલી છે.  કોઝિકોડ એ કેરળની પાંચ મહાનગરપાલિકા પૈકીની એક છે.  3 જુલાઈ, 1866ના રોજ કોઝિકોડ મ્યુનિસિપાલિટીની સ્થાપના થઈ હતી. આ પ્રદેશની જનસંખ્યા તે સમયે 36,602 લોકોની હતી, જે 28.48 ચોરસ કિ.મી. વિસ્તારમાં વસતી હતી.  બાદમાં, 1962માં તેને મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન બનાવવામાં આવ્યું. હાલમાં, આ કોર્પોરેશન 84.232 ચોરસ કિ.મી. વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે.  આ શહેરની પશ્ચિમે [[અરબી સમુદ્ર]] અને આશરે 60 કિ.મી. ઉત્તરે [[સહ્યાદ્રી]] પર્વતમાળા આવેલી છે. 

સમગ્ર શહેરમાં તળાવો, પાણીનો કાંસ, નદીના મુખ આગળની ખાડી અને [[ભેજવાળી જમીન]]નું માળખું જોવા મળે છે.  આ પૈકીનું જાણીતું પાસું છે [[કનોલી કેનાલ]] જેને 1848માં ઉત્તરની કોરાપુઝા નદી અને દક્ષિણની કલ્લયી નદીને જોડવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. વેટલેન્ડ (મેન્ગ્રોવ)ના વિશાળ જંગલોને લીધે આ શહેર કલ્લયી નદીથી ઉત્તરમાં ઈરાન્જીક્કલ સુધીનો ફેલાવો ધરાવે છે. આ પ્રદેશ શહેરની મહત્વની જીવાદોરી સમાન છે. આ સંદર્ભમાં કોતૂલ્લીની ભેજવાળી જમીનની નોંધ લેવા જેવી છે.  જૈવિક વૈવિધ્ય, પર્યાવરણની સમતુલા, ભૂમિગત જળનું પ્રમાણ અને પૂર સમયે વ્યવસ્થા જાળવવામાં ભેજવાળી જમીન મહત્વની ભૂમિકા ભજવતી હોય છે તેમ છતાં, તેની સામે વ્યવસ્થાપનમાં ઉદાસિનતા અને સ્વાર્થી વ્યાપારિક હિતોને કારણે પડકાર ઊભો થયો છે. આ ઉપરાંત સ્થાનિક લોકોમાં ભેજવાળી જમીનનાં મહત્વ વિશેના અજ્ઞાનના પરિબળનો પણ સમાવેશ થાય છે. સહ્યાદ્રી પર્વતમાંથી ઉદભવતી સંખ્યાબંધ નદીઓ કોઝિકોડનાં સીમાડાંઓ પાસેથી થઈને વહે છે.  આ નદીઓમાં [[ચેલૈયાર પુઝા]], [[કલ્લયી પુઝા]], [[કોરાપુઝા]] નદી, [[પૂન્નુર]] ''પુઝા'' (નદી), અને ઈરાવન્ઝી ''પુઝા'' નો સમાવેશ થાય છે.  આ પૈકી, કલ્લયી નદી શહેરનાં દક્ષિણ ભાગમાં થઈને વહે છે. આ નદી સાંસ્કૃતિક અને ઇતિહાસની દ્વષ્ટિએ કોઝિકોડ માટે સૌથી વધુ મહત્વ ધરાવે છે.

==હવામાન==
[[ચિત્ર:Kozhikode climate 1.jpg|thumb|left|ચોમાસાની મોસમ લીલોતરીને વૃદ્ધિ પામવાનો છૂટો દોર આપે છે.]]

આ શહેર ભારે ભેજવાળું [[ઉષ્ણકટિબંધ]]ની આબોહવા ધરાવે છે અને અહીં માર્ચથી મે દરમિયાન સૌથી વધુ તાપમાન નોંધાય છે. આ શહેરમાં એપ્રિલ દરમિયાન [[ચોમાસા પૂર્વેનો વરસાદ]] વરસે છે.   જો કે, વરસાદનો મુખ્ય સ્રોત [[નૈઋત્યનું ચોમાસું]] જ છે જે જૂનનાં પ્રથમ સપ્તાહમાં બેસે છે અને સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલે છે.   અહીં [[ઇશાનનું ચોમાસું]] પણ નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં વરસાદ વરસાવે છે જે ઓક્ટોબરના ઉત્તરાર્ધમાં બેસે છે અને નવેમ્બરના અંત સુધી ચાલે છે.  અહીનો સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ 3,266 મિલિમીટર છે. વર્ષના અંતે ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરીથી લઈને માર્ચ સુધી વાતાવરણ આદર્શ રહે છે. માર્ચ પછી આકાશ સાફ થાય છે અને હવા ઓછી ભેજવાળી બને છે.  અહીંનો શિયાળો ભાગ્યે જ ઠંડો હોય છે.  આબોહવાના ચાર્ટ અનુસાર, કોઝિકોડ કરતા ભારતના 12 સ્થળો વધુ ઠંડા છે, 26 સ્થળો વધુ ગરમ છે, 37 સ્થળો વધુ સુકાં છે અને માત્ર એક સ્થળ કોઝિકોડ કરતાં વધુ ભીનાશ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.climate-charts.com/Locations/i/IN43314.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914123053/http://www.climate-charts.com/Locations/i/IN43314.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ધરાવે છે.   અહીં સહુથી ઊંચુ તાપમાન 1975ના માર્ચ મહિનામાં 39.4 સેલ્શિયસ નોંધાયું હતું.   જ્યારે સહુથી નીચું તાપમાન 1975ની 26મી ડિસેમ્બરના રોજ 14 સેલ્શિયસ નોંધાયું હતું. 
{{Weather box
|location = કોળિક્કોટ્
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan high C = 28.9
|Feb high C = 29.8
|Mar high C = 31.6
|Apr high C = 32.4
|May high C = 32.8
|Jun high C = 30.5
|Jul high C = 29.8
|Aug high C = 27.9
|Sep high C = 29.5
|Oct high C = 31
|Nov high C = 30.2
|Dec high C = 29.8
|year high C = 30.5
|Jan low C = 21.7
|Feb low C = 22.5
|Mar low C = 23.8
|Apr low C = 24.4
|May low C = 25.1
|Jun low C = 24.8
|Jul low C = 24.5
|Aug low C = 23.9
|Sep low C = 22.8
|Oct low C = 22.2
|Nov low C = 21.8
|Dec low C = 21.3
|year low C = 23.3
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 2.7
|Feb precipitation mm = 3.4
|Mar precipitation mm = 1.5
|Apr precipitation mm = 31.1
|May precipitation mm = 78.9
|Jun precipitation mm = 818.2
|Jul precipitation mm = 1230.3
|Aug precipitation mm = 764.4
|Sep precipitation mm = 132.1
|Oct precipitation mm = 46.6
|Nov precipitation mm = 12.2
|Dec precipitation mm = 8.8
|year precipitation mm = 3130.2
|source 1 = IMD&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imd.gov.in/section/climate/kozhikode2.htm|title=Kozhikode weather|publisher=India Meteorological Department|access-date=14 November 2010|archive-date=5 મે 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505121941/http://www.imd.gov.in/section/climate/kozhikode2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|date=March 2011}}

== નાગરિક વહીવટ ==
આ શહેરનો વહીવટ કોઝિકોડ કોર્પોરેશન દ્વારા કરવામાં આવે છે. શહેરના મેયર તેના વડાં હોય છે, આ કોર્પોરેશનનું વડુંમથક કોઝિકોડમાં છે. 
{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;float:right;border-collapse:collapse;border:2px #dee8f1 solid;font-size:x-small;font-family:verdana&quot;
|-
|  style=&quot;background:#a1c2cf;color:#fff&quot;|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''કોઝિકોડ શહેરનાં પદાધિકારીઓ''' &lt;/div&gt;
{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;background:#fff;border-collapse:collapse;border:1px #dee8f1 solid;font-size:x-small;font-family:verdana;color:black&quot;
|-
| મેયર
| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''શ્રી એમ. ભાસ્કરન''' &lt;/div&gt;
| જિલ્લા કલેક્ટર
| &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''શ્રી પી.બી. સલીમ''' &lt;/div&gt;
|}
|}
કોઝિકોડ બે વિધાનસભા મતવિસ્તાર ધરાવે છેઃ કોઝિકોડ ઉત્તર અને કોઝિકોડ દક્ષિણ, આ બન્ને વિસ્તારો [[કોઝિકોડ (લોકસભા મતવિસ્તાર)]]નો ભાગ છે.&lt;ref&gt;[http://www.hindu.com/2008/02/05/stories/2008020561140500.htm કોઝિકોડ લોક સભા કન્સ્ટિટ્યુએન્સી રિડ્રોન ડિલિમિટેશન ઇમ્પેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209134539/http://www.hindu.com/2008/02/05/stories/2008020561140500.htm |date=2008-02-09 }} - ધ હિન્દુ ફેબ્રુઆરી 5; 2008&lt;/ref&gt;

== પરિવહન ==

શહેરની અંદર, બહાર, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી માટે કોઝિકોડ સુવિકસિત માળખું ધરાવે છે. શહેરની અંદરનું પરિવહન સેવાનું સંચાલન ખાનગી બસ સંચાલકો દ્વારા કરવામાં આવે છે.  આ કહેવાતી 'સિટી બસો' લીલા રંગ વડે રંગવામાં આવી છે અને કોર્પોરેશનનાં સમગ્ર વિસ્તારમાં તેની નિયમિત સેવા મળે છે.  મેડિકલ કોલેજ, બેપોર, ફેરોક, ઇલાથુર, કાક્કોડી વગેરે જેવા વિસ્તારોના મુખ્ય રૂટ મનચિરા ખાતે ભેગા થાય છે. અહીં સિટી બસો માટે કોઈ સ્ટેન્ડ નથી.  જો કે, આ શહેરમાં ત્રણ બસ સ્ટેન્ડ છે. કોઝિકોડના ઉપ-નગરો અને નજીકનાં નગરોએ જતી તમામ ખાનગી બસો પલયમ બસ સ્ટેન્ડથી આવજા કરે છે.  પલક્કડ, થ્રિસૂર, કન્નુર, કેસરગોડ, એર્નાકુલમ, સુલ્થાન બથેરી, મલાપ્પુરમ વગેરે જેવા નજીકનાં જિલ્લાઓ અને શહેરો માટેની ખાનગી બસોનું મથક ઈન્દિરા ગાંધી રોડ (મવ્વુર રોડ) પરનું નવું બસ સ્ટેન્ડ છે.  [[કેરળ સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન]] (કેએસઆરટીસી) દ્વારા સંચાલિત બસો ઈન્દિરા ગાંધી રોડ (મવ્વુર રોડ) પરનાં કેએસઆરટીસી બસ સ્ટેન્ડ પરથી આવ-જા કરે છે. એર્નાકુલમ, કોટ્ટયમ, પેથાનામથીટ્ટા, તિરૂવનંતપુરમ, કોઇમ્બતુર, ઊટી, મદુરાઈ, બેંગલોર, મૈસોર વગેરે જેવા નજીકના શહેરો અને નગરોએ જવા માટે કેએસઆરટીસીની નિયમિત બસ સેવા ઉપલબ્ધ છે. બેંગલોર, ઊટી, મદુરાઈ વગેરે સ્થળોએ જવા માટે ખાનગી ટૂર સંચાલકો નિયમિત લક્ઝરી બસ સેવા ચલાવે છે અને મોટાભાગે તેઓ પલયમ વિસ્તારમાંથી બસ સેવાનું સંચાલન કરે છે.   

માલાબારમાં રેલવેનો ઇતિહાસ 1861માં શરૂ થાય છે જ્યારે તિરૂર અને બેપોર વચ્ચે સૌપ્રથમ રેલવે ટ્રેક બિછાવવામાં આવ્યા હતા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2006/11/05/stories/2006110501550200.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-03 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015133544/http://www.hindu.com/2006/11/05/stories/2006110501550200.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. આજે કોઝિકોડ દક્ષિણમાં તિરૂવનંતપુરમ, એર્નાકુલમ, કોઇમ્બતુર, ચેન્નાઈ અને ઉત્તરમાં મેંગલોર, મુંબઈ, નવી દિલ્હી જેવા મહત્વના શહેરો સાથે કોઝિકોડ રેલવે દ્વારા જોડાયેલું છે.  કાલિકટ અને કન્નુર વચ્ચેનું ટ્રેક ડબલીંગનું કામ પૂરું થઈ ગયું છે, જ્યારે કાલિકટ અને શોરાનુર વચ્ચેનું કામ ચાલુ છે. કોઝિકોડથી 22 કિ.મી. દૂર કન્દોટ્ટી (મલાપુરમ જિલ્લો) નજીકનાં કરીપુર ખાતે [[કાલિકટ આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનીમથક]] આવેલું છે.  અહીંથી ચેન્નાઈ, કોઈમ્બતુર, ગોવા, કોચી, મુંબઈ અને તિરૂવનંતપુરમ જવા માટેની નિયમિત સ્થાનિક સેવાઓનુ સંચાલન એર ઈન્ડિયા એક્સપ્રેસ, ઈન્ડિયન એરલાઈન્સ, જેટ એરવેઝ અને કિંગફિશર દ્વારા કરવામાં આવે છે.  આબુ ધાબી, અલ-આઇન, બહેરીન, દોહા, દુબઈ, મસ્કત, સલાલાહ, શારજાહ, દમ્મામ, જેદ્દાહ, કુવૈત અને તેલ અવીવ જવા માટે એર ઇન્ડિયા એક્સપ્રેસ, ઇન્ડિયન એરલાઇન્સ, એર ઇન્ડિયા, જેટ એરવેઝ, ઓમાન એર, કતાર એરવેઝ, બહેરીન એર, નાસ એર, સાઉદી અરેબિયન એરલાઇન્સ અને એતિહાદ એરવેઝની આંતરરાષ્ટ્રીય સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે.

== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:Billboards in Kozhikode, Kerala, India.jpg|thumb]]
કાલિકટ એ કેરળનાં મુખ્ય વાણિજ્યિક શહેરો પૈકીનું એક છે.અહીંનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે વેપારલક્ષી છે. પુરૂષોની વસતીનો વિશાળ હિસ્સો [[મધ્ય પૂર્વીય દેશોમાં]] નિયુક્ત છે, અને તેઓ પોતાના ઘરે જે પૈસા મોકલાવે તે કોઝિકોડના સ્થાનિક અર્થતંત્રના એક મહત્વના હિસ્સારૂપ છે. તાજેતરના વર્ષોમાં કાલિકટમાં બાંધકામ ક્ષેત્રે તેજી જોવા મળી હતી.  તાજેતરના વર્ષોમાં બંધાયેલા મોલ્સની સંખ્યા આ બાબતની સચોટ સાબિતી આપે છે. આયોજિત કરાયેલી અન્ય યોજનાઓમાં બિરલા આઈટી પાર્ક (મવ્વુર ખાતે), સાયબર પાર્ક અને મલેશિયન સેટેલાઈટ સિટી (કિનાલૂર ખાતે)નો સમાવેશ થાય છે.  કેઆઈએનએફઆરએ એક 400 એકરનો ઔદ્યોગિક પાર્ક સ્થાપવાની યોજના ધરાવે છે. 

== વસ્તી-વિષયક માહિતી ==
{{As of|2001}}ભારતની [[વસતી ગણતરી]] અનુસાર,&lt;ref&gt;{{GR|India}}&lt;/ref&gt; કોઝિકોડ 436,530 લોકોની વસતી ધરાવતું હતું અને તે કેરળનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વિશાળ શહેર છે.  વર્ષ 2010 સુધીમાં આ શહેરની વસતી 440,367 થાય એવો અંદાજ છે. કોઝિકોડમાં જાતિયતાનો દર પ્રત્યેક 1,000 પુરૂષો સામે 1,055 સ્ત્રીઓનો છે. પુરુષોની વસતી 49% અને સ્ત્રીઓની વસતી 51 ટકા છે. કોઝિકોડનો સરેરાશ સાક્ષરતા દર 92.24%નો (રાષ્ટ્રીય સરેરાશઃ 59.5%) છે, જે પૈકી પુરૂષોમાં સાક્ષરતા દર 96.6% અને સ્ત્રીઓમાં સાક્ષરતા દર 90.6% છે. શહેરની કુલ વસતીનો 11% હિસ્સો 6 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકોનો છે.  

== લોકો ==
પ્રારંભિક મધ્યયુગીય સમયગાળાથી કોઝિકોડ એક અનેક સમુદાય અને અનેક ધર્મોને અનુસરતું શહેર રહ્યું છે. અહીં [[હિંદુ]] ધર્મના લોકોની બહુમતી છે, ત્યારપછી અનુક્રમે [[મુસ્લિમ]] અને [[ખ્રિસ્તી]] લોકો આવે છે.&lt;ref name=&quot;Official Website of Kozhikode&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kkd.kerala.gov.in/generel.htm |title=Official Website of Kozhikode |publisher=Kkd.kerala.gov.in |date=1975-12-26 |access-date=2009-09-23 |archive-date=2009-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012185335/http://www.kkd.kerala.gov.in/generel.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

હિંદુઓમાં ઈશ્વરવાદ અને નિરીશ્વરવાદની તમામ પ્રકારોની માન્યતાઓ પ્રવર્તે છે. હિંદુઓ દ્વારા [[બ્રહ્મા]], [[વિષ્ણુ]], [[શિવ]] અને હિંદુ ધર્મના અન્ય દેવ અને દેવીઓની પૂજા થાય છે. ઘણાં સ્થળોએ સ્થાનિક દેવી-દેવતાઓના મંદિરો આવેલા છે, જેમાં દેવીના મંદિરો વધારે છે. આ મંદિરોનાં મંચ ઉપર [[થૈય્યમ]], થિરા જેવા ઉત્સવો ઉજવાય છે તથા [[ઓટ્ટમથુલ્લાલ]], [[કથકલી]] જેવા કલાસ્વરૂપો ભજવવામાં આવે છે. ઘણાં મંદિરોમાં ''વેલિચપ્પડ''  તરીકે ઓળખાતા પૂજારી (કે જે દેવી-દેવતા વતી પૂછાયેલા પ્રશ્નોનો જવાબ આપે છે) હોય છે.  સર્પની ભક્તિ અને વડીલોની ભક્તિની રસમ પણ ચાલુ છે. કોઝીકોડનાં મુસ્લિમો [[માપ્પીલા]] તરીકે ઓળખાય છે અને કોઝીકોડની સત્તાવાર વેબસાઈટમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, આ પૈકીના મોટાભાગના મુસ્લિમો [[સુન્ની]] છે, ત્યારપછી અનુક્રમે શફી વિચારધારાના મુસ્લિમો આવે છે.&lt;ref name=&quot;Official Website of Kozhikode&quot;/&gt;  મુસ્લિમોમાં [[દાઉદી વહોરા]] જેવી નાની જ્ઞાતિઓ પણ છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.hinduonnet.com/2006/05/19/stories/2006051916410400.htm |title='Bohras in Calicut' |publisher=Hinduonnet.com |date=2006-05-19 |access-date=2009-09-23 |archive-date=2009-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703153837/http://www.hinduonnet.com/2006/05/19/stories/2006051916410400.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;     આ શહેરના ઐતિહાસિક હિસ્સામાં રહેતા ઘણા મુસ્લિમો [[માતૃવંશને]] અનુસરે છે અને તેઓ પોતાની ધર્મનિષ્ઠા માટે જાણીતા છે.&lt;ref name=&quot;kerala1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kkd.kerala.gov.in/generel.htm |title=Official website of Kozhikode, Govt. of Kerala |publisher=Kkd.kerala.gov.in |date=1975-12-26 |access-date=2009-09-23 |archive-date=2009-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012185335/http://www.kkd.kerala.gov.in/generel.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  કેરળમાં [[ખ્રીસ્તીધર્મનો]] પ્રવેશ 52 સી.ઈ.માં થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે, અલબત્ત 15મી સદીના અંતમાં પોર્ટુગીઝોનાં આગમન બાદ જ આ ધર્મના લોકોની સંખ્યા વધવાનું શરુ થયું. [[ત્રાવણકોર]] અને કોચીનનાં કેટલાક ખ્રિસ્તીઓએ અમુક સમય બાદ આ જિલ્લાના પર્વતીય પ્રદેશમાં સ્થળાંતર કર્યું અને ત્યાં સ્થાયી થયા.&lt;ref name=&quot;kerala1&quot;/&gt; 

પૂર્વ-આધુનિક સમયગાળામાં જ કોઝિકોડ વિવિધ સમાજ અને ધર્મના લોકો વડે ઉભરાવા લાગ્યું હતું.  આ પૈકીની મોટાભાગની જ્ઞાતિઓએ 20મી સદી સુધી પોતાના પરંપરાગત વ્યવસાયો અને રીતીરીવાજોને અનુસરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. આ જ્ઞાતિઓમાં કોસવન (કુંભાર), મન્નાન અથવા વન્નન (ધોબી), પુલયાન (ખેત મજુર), ચેલીયન (વણકર), ચેટ્ટી (વેપારી), થીય્યા (તાડના ઝાડ ઉગાડનારનો મદદનીશ), ગનકા (જ્યોતિષી), વેત્તુવન (મીઠાનો ઉત્પાદક), પન્નાન (જાદુ ટોણો કરનાર ભૂવો), એરાવાલ્લન (બળતણ માટેના લાકડા અને ઘાસ ઉપાડનાર મજુર), કમ્માલાસ, પરાયાન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Barbosa, Duarte 1918&quot;&gt;બાર્બોસા, ડૌર્ટી, ધ બૂક ઓફ ડૌર્ટી બાબ્રોસા: એન એકાઉન્ટ ઓપ કન્ટ્રીઝ બોર્ડરિંગ ઓન ધ ઇન્ડિયન ઓસન એન્ડ ધેર ઇનહેબિટન્ટ્સ, ડેમ્સ, એમ. એલ,(અનુવાદક અને સંપાદક), 2 ભાગ, પ્રથમ પ્રકાશન 1918. New Delhi,AES Reprint, 1989.&lt;/ref&gt;. આ શહેરમાં ઘણા બ્રાહ્મણો પણ રહે છે, તેઓ મોટાભાગે હિંદુ મંદિરોની આસપાસ રહે છે. વિવિધ સમયગાળા દરમિયાન તમિલ બ્રાહ્મણ, ગુજરાતીઓ અને મારવાડી જૈનો પણ આ શહેરનો ભાગ બન્યા. તેઓએ પોતાના ધર્મ સ્થાનોની આસપાસ વસવાટ કર્યો. કોઝીકોડની કથામાં તમામ સમાજ-સંપ્રદાયની વાત આવે છે.  જો કે, નૈયર અને માપ્પીલા સામાજિક જૂથોનો કાલિકટનાં ઇતિહાસ ઉપર મોટો પ્રભાવ રહેલો છે.

કાલિકટનાં શાસકો, યોદ્ધાઓ અને જમીનદાર સરદારો નૈયર હતા.  ઝામોરિન દસ હજાર બળવાન નૈયર અંગરક્ષકો ધરાવતો હતો જેઓ ''કોઝીક્કોત્તું પથીનાયીરમ''  (કોઝીકોડના દસ હજાર) તરીકે ઓળખાતા હતા. તેઓએ રાજધાનીનું રક્ષણ કર્યું હતું અને નગરનાં વહીવટમાં મદદરૂપ થયા હતા.  ઝામોરિન જયારે ઈર્નાદનો રાજકુમાર હતો ત્યારે પણ તે 30,000 નૈયરનું વિશાળ દળ ધરાવતો હતો જે ''કોઝીકોત્તું મુપ્પાતીનાયીરમ''  (કોઝિકોડનાં ત્રીસ હજાર) તરીકે ઓળખાતા હતા. નૈયરોનો આત્મઘાતી દળ (ચેવર)માં પણ સમાવેશ થતો હતો.  સમૃદ્ધ નૈયરો રાજધાનીની અંદર તથા તેની આસપાસ તેમના ''તરવાડ''  તરીકે ઓળખાતા ઘરો ધરાવતા હતા.  નગરમાં વસતા ઘણા નૈયર લોકો વેપારી પણ હતા.  ગૌહત્યા અને રાજાની આલોચના જેવા ગંભીર ગુન્હાઓને બાદ કરતા, બાકીના ગુન્હાઓમાં નૈયરોને કેદ અથવા બંધનમાં જકડી શકાતા નહોતા.&lt;ref&gt;નારાયણન.એમ. જી. એસ., કાલિકટ: ધ સિટી ઓફ ટ્રૂથ (2006) કાલિકટ યુનિવર્સિટી પબ્લિકેશન્સ&lt;/ref&gt;  કોઝિકોડની માપ્પીલા જાતિએ આ નગરની લશ્કરી, આર્થિક અને રાજકીય બાબતોમાં મહત્વના આધાર તરીકેની ભૂમિકા ભજવી હતી.  તેઓ મુખ્યત્વે [[કુટ્ટીચીરા]] અને ઇદીયાન્ગરામાં સ્થાયી થયા હતા.  તેમના વૈભવી રહેઠાણો નૈયરો અને થૈયરોનાં ''થરાવાદ''  ઘરોને મળતા આવતા હતા.  બે ગાઝીને તેમનાં ધાર્મિક નેતા તરીકે માન્ય કરવામાં આવ્યા હતા. બાર્બોસા જેવા મુસાફરોને આ લોકોમાં એટલો રસ પડ્યો કે તેઓ માપ્પીલા જાતિના લોકોના સ્થાનિક સમાજમાં મિશ્ર થઈ ગયા હતા, તેઓ સમાન ભાષા બોલતા હતા અને અન્ય કોઈ નૈયરની (ગોળાકાર ટોપ અને લાંબી દાઢી સિવાય) જેવા દેખાતા હતા.&lt;ref name=&quot;Barbosa, Duarte 1918&quot;/&gt; 

તમિલ બ્રાહ્મણો (પત્તાર) મુખ્યત્વે તાલિ શિવ મંદિરની આસપાસ સ્થાયી થયા હતા. તેઓ નગરના સરદારોના આશ્રિત તરીકે કાલિકટ આવ્યા હતા અને રસોઈયા, સંદેશવાહક, કાપડના વેપારી તથા નાણાં ધિરનાર તરીકે કામ કરતા હતા&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. તેમણે પોતાની તમિલ ભાષા અને ઉચ્ચારણો તેમજ પોતાની જ્ઞાતિના રિવાજો યથાવત રાખ્યા હતા. [[ગુજરાતી]] સમાજના લોકો મુખ્યત્વે મોટા બજાર (વેલ્લીયાંગદી)ની અંદર તથા તેની આસપાસના વિસ્તારમાં [[જૈન]] મંદિરની આસપાસ સ્થાયી થયા.   તેઓ વિશાળ સંખ્યામાં સંસ્થાઓ ખાસ કરીને કાપડ તથા મિઠાઈની દુકાનોની માલિકી ધરાવતા હતા.  તેઓ 14મી સદીના પ્રારંભથી કાલિકટમાં આવ્યા હોવા જોઇએ.  તેઓ હિંદુ અથવા જૈન સમાજ સાથે સંબંધિત છે. કાલિકટમાં કેટલાક [[મારવાડી]] કુટુંબ પણ જોવા મળે છે જેઓ મૂળ નાણાં ધિરધારનું કામ કરતા હતા. 

== આકર્ષક સ્થળો અને ઐતિહાસિક મહત્વ ==
[[ચિત્ર:Calicutbeach choosetocount.JPG|thumb|left|દક્ષિણના છેડાથી કાલિકટ બીચનું એક દૃશ્ય]]

કોઝિકોડનો સમુદ્રતટ સમુદ્રતટ એકાંતવિહાર માટે સ્થાનિક લોકોમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય છે. સમુદ્રતટનું સૌંદર્ય નિખારવા માટેની કામગીરી અને બેદરકારીભર્યું સંચાલન હોવા છતાં, આ સમુદ્રતટ બહુ લોકોના ધ્યાનમાં આવ્યો નથી અને અહીંનું દ્વશ્ય આહ્લલાદક છે. આ સમુદ્રતટ કેટલીય ઐતિહાસિક ઘટનાઓનો સાક્ષી રહ્યો છે, જેમાં બેઉપક્ષે વ્યૂહરચના સાથે લડાયેલાં દરિયાઈ યુદ્ધો અને દૂરના પ્રદેશોમાંથી જહાજોનાં આગમનનો સમાવેશ થાય છે.  ઝામોરિનનાં દરબારનાં સંસ્કૃત કવિ ઉદ્દાન્દાએ જણાવ્યું હતું કેઃ &quot;આ સમુદ્ર એ સમૃદ્ધિની દેવીનો પિતા છે (ઈન્દિરા એ લક્ષ્મીનો સમાનાર્થી શબ્દ છે) જે પોતાની પુત્રીને કુક્કાતાક્રોદા (કોઝિકોડ માટેનો સંસ્કૃત શબ્દ)માં સ્થાયી થયેલી નિહાળી રહ્યો છે અને આ સ્થળને આલિંગન આપી રહ્યો છે તથા આ સ્થળને ઝવેરાતની ભેટ આપી રહ્યો છે&quot;.&lt;ref&gt;કોકિલાસંદેશમ, શ્લોકા 67&lt;/ref&gt; [[મહાત્મા ગાંધી]], [[ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન]], [[ઈન્દિરા ગાંધી]] અને [[ક્રૃષ્ણ મેનન]] જેવા વિવિધ રાષ્ટ્રીય નેતાઓએ અહીં લોકોને સંબોધન કર્યું હતું.  1934માં મહાત્મા ગાંધીની મુલાકાત બાદ 'બીચ રોડ'નું નામ ઈવાન'સ રોડથી બદલીને ગાંધી રોડ કરવામાં આવ્યું હતું.  સમુદ્રમાં પુલના બે થાંભલાઓ જીર્ણશીર્ણ અવસ્થામાં ઉભેલા જોઇ શકાય છે. અંતમાં 'ટી' આકારનો ભાગ ધરાવતા 'આયર્ન સ્ક્રૂ-પાઈલ' થાંભલાનું નિર્માણ 1871માં કરવામાં આવ્યું હતું{{convert|400|ft|m|abbr=on|adj=mid|long}}. આ થાંભલાઓ પરની સંખ્યાબંધ ક્રેન્સ મસાલાં અને અન્ય ચીજવસ્તુઓ જહાજોમાં લાદતી હતી જેઓ [[એડન]], [[જીનેવા]], [[ઓસ્લો]], [[લંડન]], [[બ્રેમેન]], [[હેમ્બર્ગ]], [[ન્યૂ યોર્ક]] વગેરે જેવા વિદેશી બંદરોએ આ વસ્તુઓ લઈ જતા. ઉત્તરીય થાંભલાની નજીક એક પાર્ક, ચિલ્ડ્રન પાર્ક, આવેલો છે જેની જાળવણી [[લાયન્સ ક્લબ]] કરે છે. આ સિવાય અહીં દરિયાખેડુંઓના સ્મારક સાથેની દિવાદાંડી તથા માછલીઘર આવેલાં છે. લાયન્સ' પાર્કની વધુ ઉત્તરે એક ગંદો માછીમારીનો વિસ્તાર આવે છે જ્યાં કોઇ સમયે ફેક્ટરીઓ અને ફ્રેન્ચ વસાહત સહિત એક ફ્રેન્ચ ''લોજ''  હતી.  દક્ષિણ થાંભલા નજીકનું સ્થળ 'ઘોડાઓને કૂદવા માટેની જગ્યા' તરીકે ઓળખાય છે જ્યાં ગુજરાત અને અરેબિયાથી લાવવા આવતા ઘોડાઓને પાણીમાં કુદકો મરાવવામાં આવતો હતો, ઘોડાઓ પાણીમાં તરીને સમુદ્રતટે બહાર નીકળી આવતા અને તેને વેચાણ માટે પ્રદર્શિત કરવામાં આવતા.  માછીમારો જ્યારે તેમની નાની હોડીઓ સાથે સમુદ્રમાં પ્રવેશે, મોજાંઓ સામે ટક્કર લેતા હોય અને માછલીઓ પકડીને પરત ફરતા હોય તે સમયે આ સમુદ્રતટ ઉપરોક્ત દ્વશ્યોનો આનંદદાયક નજારો પૂરો પાડે છે. 

;&quot;વેલિયાંગદી&quot; (મોટું બજાર)

''વેલિયાંગદી'' એ કોઇને મુલાકાત લેવું ગમે એવું પરંપરાગત આકર્ષણનું સ્થળ નથી.  આ સાંકડી ગલીનો ઘોંઘાટ, ધસારો અને ગરમી કોઇપણ મુલાકાતીની કસોટી થઇ જાય એવા છે.  600 વર્ષનો ઇતિહાસ ધરાવતી હોય&lt;ref name=&quot;Narayanan.M.G.S. 2006&quot;/&gt; તેમ છતાં તે શહેરના મુખ્ય વાણિજ્યિક કેન્દ્ર તરીકે ધમધમતી રહી હોય તેવી શેરીઓ ઘણી નથી. પાછલા 100 વર્ષોમાં થયેલી પ્રગતિ અહીં ધીમેધીમે પહોંચી રહી હોય તેવા સંકેતો જોવા મળે છે, તેમ છતાં શહેરનો આ ગીચ ભાગ મધ્યયુગીન કાલિકટના વાણિજ્યિક કેન્દ્રનું રોજબરોજનું જીવન નિહાળવાની શ્રેષ્ઠ તક પૂરી પાડે છે.  મુસ્લિમ, જૈન, હિંદુ ''શેઠિયાઓ'' , ગુજરાતી અને મારવાડી નાણાં ધિરનારાઓ અને તમિલ તથા આન્ધ્રના ''ચેટ્ટીઓ''  સદીઓથી રહેતા આવ્યા છે તે રીતે વેપારમાં વ્યસ્ત જોવા મળે છે.  ઝેન્ગ હીનાં નૌકાકાફલાનાં નાવિક મા હુઆન્ગે નોંધ્યા તે પ્રમાણે વેપારીઓ અને હિસાબનીશો હજુ પણ ગણતરી માટે આંગળીના વેઢાંની અનોખી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે.  એક એવી દંતકથા છે કે ઝામોરિનનાં સૌપ્રથમ સચિવ મંગત આચને લાંબી તપસ્યાં કરતાં લક્ષ્મી દેવીએ તેમને દર્શન આપ્યા હતા.  ત્યારબાદ તેમણે લક્ષ્મીજી પાસે પ્રતિક્ષા કરવાનું વચન માંગ્યું અને ઘરે પરત ફર્યાં અને આત્મહત્યા કરી લીધી.  લક્ષ્મીજી પોતાનું વચન તોડી શકે નહીં, તેથી એવું કહેવાય છે કે, લક્ષ્મીજી વેલિયાનંગદીમાં હંમેશા માટે રહી ગયા છે. 

;માનનચિરા અને નજીકની સંસ્થાઓ

[[ચિત્ર:Mananchira.jpg|left|200px|thumb|મનાચિરા સ્ક્વેરનો મુખ્ય દ્વાર]]
[[ચિત્ર:Mananchira.JPG|right|200px|thumb|કોમટ્રસ્ટથી મનાચિરાનું દૃશ્ય]]

[[માનનચિરા]]એ શહેરની મધ્યમમાં આવેલું એક વિશાળ તળાવ છે.  ''માનનચિરા''  અથવા માના વિક્રમન તળાવ (માનન અથવા માના વિક્રમન એ ઝામોરિન રાજાઓનાં રાજ્યાભિષેકના નામો છે) સમગ્ર મહેલ સંકુલનો પીવાના પાણીનો મુખ્ય સ્રોત હોય એમ જણાય છે (''કોટ્ટાપેરુમ્બુ''  મહિલા અને બાળકોની હોસ્પિટલ છે ત્યાં અગાઉ મહેલ હતો). માનનચિરાની ફરતે વિવિધ મહત્વની સંસ્થાઓ આવેલી છે. 1891માં ટાઉન હોલનું બાંધકામ મીઠાંના વેપારીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું (આ હોલને અગાઉ સોલ્ટ આબકારી ટાઉન હોલ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો) અને સ્વાધિનતા સંગ્રામ તથા તેના પછીની વિવિધ લોકપ્રિય ચળવળો અને સમારોહમાં આ હોલના મંચનો ઉપયોગ થયો હતો. ''પેટ્ટાલાપલ્લી''  અથવા 'લશ્કરી મસ્જિદ'નું બાંધકામ મૂળ મૈસોરના એ સૈનિકો માટે કરવામાં આવ્યું હતું જેમણે 'મૈસોર આક્રમણ' દરમિયાન મહેલને ઘેરી લીધો હતો. 1884માં જર્મનીથી આવેલા [[બેઝલ મિશને]] કોમટ્રસ્ટ ટેક્સટાઈલ ફેક્ટરી (જે અગાઉ કોમનવેલ્થ વિવિંગ ફેક્ટરી તરીકે ઓળખાતી હતી)ની સ્થાપના કરી હતી.  માનનચિરાની પશ્ચિમ બાજુએ સીએસઆઈ ચર્ચ, બેઝલ મિશન સંકુલ અને બીઇએમ (બેઝલ ઇવાન્ગેલિકલ મિશન) ગર્લ્સ' સ્કૂલ (1848) આવેલી છે.  એક સમયે ઝામોરિન રાજાના મહેલના પટાંગણ રહેલું, માનનચિરા મેદાન અને જૂના અન્સારી પાર્ક (જેનું નામ સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અન્સારીના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે) તેને એક સુસ્થાપિત બગીચા તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યો છે જેને 'માનનચિરા સ્ક્વેર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પાર્કમાં લેટેરાઈટ-સ્કલ્પ્ટેડ દિવાલોની ફેન્સીંગ સાથેની ગ્રીન કારપેટ લોન છે.  સમગ્ર સંકુલની ગોળ ફરતે 'કોલોનીઅલ' શૈલીમાં ગોઠવવામાં આવેલા 250 લેમ્પ પોસ્ટ મૂકવામાં આવ્યા છે.  આ 'સ્ક્વેર'માં એક કુત્રિમ નદી, એક સંગીતમય ફુવારો, એક ઓપન-એર થિયેટર અને એક મ્યુઝિક સ્ટેજ છે. 

;એસએમ સ્ટ્રીટ

માનનચિરા સ્ક્વેરની ઉત્તરે એસએમ સ્ટ્રીટ છે જે ખરીદી અને અને વાણિજ્યિક પ્રવૃત્તિઓ વડે વ્યસ્ત રહેતી ગલી છે.  ''સ્વીટમીટ'' નું નામ એક પ્રકારની મિઠાઈ (જેને સ્થાનિકપણે 'હલવા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) પરથી ઉતરી આવ્યું હોય તેવું માનવામાં આવે છે જેને યુરોપીયન વેપારીઓ 'સ્વીટમીટ' તરીકે ઓળખતાં હતા.&lt;ref&gt;[http://www.webindia123.com/city/kerala/kozhikode/shopping.htm?cat=Tourism-%20Shopping%20Centers એસ એમ સ્ટ્રીટ]&lt;/ref&gt; વેલિયાંગદીની ગલીઓની જેમ જ, એસએમ સ્ટ્રીટ આશરે 600 વર્ષ જૂની છે અને તેમાં ગુજરાતી મિઠાઈ ઉત્પાદકોની દુકાનો અને રહેઠાણ હોય તેવી શક્યતા વધુ છે. હાલમાં ત્યજી દેવાયેલી સ્થિતિમાં રહેલું અને ''અંજુમન''  તરીકે ઓળખાતું પારસી કબ્રસ્તાન અહીં આવેલું છે, જેને 17મી સદીમાં બાંધવામાં આવ્યું હોય તેવી શક્યતા છે તથા [[વિલિયન લોગન]]ની ''મલબાર'' માં તેનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;લોગાન, વિલિયમ., માલાબાર(1887), ભાગ II&lt;/ref&gt; 

;સરોવરમ/ સરોવરમ પાર્ક 

[[સરોવરમ]] એક ઇકો-ફ્રેન્ડલિ વિસ્તાર છે જે [[કેનોલી કેનાલ]]ને અડીને આવેલો છે.  આ પ્રોજેક્ટને ઇકો-ફ્રેન્ડલિ થીમ સાથે વિકસાવવામાં આવ્યો છે અને તેનું બાંધકામ [[કેરળ]]ની પરંપરાગત શૈલીમાં કરવામાં આવ્યું છે.  સાંજનો સમય વીતાવવા માટે શહેરના સૌથી લોકપ્રિય સ્થળોમાં આ સ્થળનો સમાવેશ થાય છે.  

;તાલિ શિવ મંદિર 

તાલિ શિવ મંદિર ઝામોરિન રાજાનો આશ્રય પામેલાં બે બ્રાહ્મણ શૈલીના શાહી મંદિરો (બીજું મંદિર વલયાનાટ્ટુ ''કાવુ''  મંદિર છે) પૈકીનું એક હતું અને આજેપણ તે કોઝિકોડનાં સૌથી મહત્વનાં ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રો પૈકીનું એક છે.   આ મંદિરની સ્થાપનાની તારીખ ચોક્કસ નથી પરંતુ તે આ શહેરની સ્થાપના દરમિયાન 12 સદીમાં અથવા તે પૂર્વે નિર્માણ પામ્યું હોય તેવી મોટી શક્યતા છે.  આ મંદિર 'એલિફન્ટ બેલિ' (અન્ના પલ્લા) પ્રકારની વિશાળકાય દિવાલો વડે ઘેરાયેલું છે. આ દિવાલોના પાયા વિસ્તૃત છે અને ઉપરથી તે સાંકડી છે.   જમણી તરફ આ મંદિર સાથે જોડાયેલા બે તળાવો પૈકીનું એક તળાવ જોઈ શકાય છે.  આ મંદિર ''[[રેવથી પેટ્ટાથાનમ]]''  તરીકે ઓળખાતી 'વિદ્વાનો માટેની સ્પર્ધા' યોજે છે જેમાં ભારતીય [[મિમાંસા]], પ્રભાકરા મિમાંસા, [[વેદાંત]] મિમાંસા અને [[વ્યાકરણ]]ના ખ્યાતનામ વિદ્વાનો તથા ચિંતકો ઉપસ્થિત રહે છે.  આ મંદિર એ જ સ્થળ છે કે જ્યાં 1911માં ક્રૃષ્ણા વકીલ (''મિતાવાડી'' ના તંત્રી) અને વકીલ માંજેરી રામા ઐય્યર દ્વારા પ્રસિદ્ધ જાતિ-વિરોધી ચળવળ કરાઈ હતી. મંદિર અને તળાવ વચ્ચેના માર્ગનો ઉપયોગ કરવાના 'નીચી-જાતિ'ના લોકોના અધિકારના મુદ્દે આ ચળવળ થઇ હતી. 

;પન્નીયાંકરા &quot;ભગવતી&quot; મંદિર
કલ્લયી નદીની દક્ષિણ બાજુએ એક ટેકરી ઉપર ભગવતી મંદિર આવેલું છે અને ઇતિહાસકારોના મતે તે કાલિકટના અસ્તિત્વ પૂર્વેનાં બે મંદિરો પૈકીનું એક છે. આ મંદિર નગરની સ્થાપનાની આશરે બે સદી પૂર્વે બંધાયું હતું. સેરેમન પેરુમલના સત્તાકાળ દરમિયાન આ વિસ્તાર પોર્લાથિરીની હકુમતના વિસ્તાર હેઠળ આવતો હોવો જોઈએ. આ મંદિર ચેરા યુગનું પરંપરાગત બાંધકામ ધરાવે છે જેમાં એક [[ગર્ભગૃહ]] અને [[મંડપ]]નો સમાવેશ થાય છે તથા કદાચ આ મંદિરમાં ''કુરામ્બલમ''  અને ''પ્રકારા''  (બાહ્ય દિવાલો) પણ હતી જે હવે હયાત નથી.  તાજેતરમાં જ 10-11મી સદીના ગાળાના ગ્રેનાઈટના બે સ્લેબ મળ્યાં છે જેના ઉપર [[વેટ્ટેઝેન્થુ]]માં, જૂની મલયાલમ ભાષા, શિલાલેખ કોતરાયેલા છે.  આ પૈકીનો એક લેખ ચેરા રાજવી રવિ કોટાએ જમીન આપ્યાનો પુરાવો છે. રવિ કોટાનો રાજ્યાભિષેક 1021માં થયો હતો.&lt;ref&gt;[[નારાયણન એમ. જી. એસ.]], પેરુમલ્સ ઓફ કેરળ, કાલિકટ(1996)&lt;/ref&gt; આ શિલાલેખમાં વર્ણવવામાં આવેલા કર્મચારીઓમાં ''અધિકારાર''  (અધિકારીઓ), ''અલ્કોયિલ''  (રાજાનાં પ્રતિનિધિ) અને ''પોડુવલ''  (મંદિરના સચિવ) તથા ''એવિરોધમ''  (સર્વાનુમતે ઠરાવની એક પદ્ધતિ) અને ''કલામ''  (એક જૂનું માપ) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. બીજો શિલાલેખ 883-913 એ.ડી.ના સમયગાળાનો છે જે 'પનરીયન્કરાઈ'નાં ''તાલિયાર''  અને ''તાલિ અધિકારીકલ''  દ્વારા લેવાયેલા એક નિર્ણયને નોંધવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણય ''પતારી''  (દેવી)ના મંદિરે સાત ''તિરુવક્કીરમ''  (પવિત્ર ઉપવાસ) કરવા અંગેનો છે.   ત્રીજા શિલાલેખમાં ચેરામન પેરુમલની પટરાણીની દિકરીની માલિકીની અમુક જમીનને ''તિરુ અમ્રિતુ''  (પવિત્ર ઉપવાસ) કરવા માટે તબદિલ કરવા વિશે સર્વાનુમતે લેવાયેલા એક નિર્ણયની નોંધ કરવામાં આવી છે. 

;થિરુવન્નુર શિવ મંદિર

આ પૌરાણિક અને સુંદર શિવ મંદિર [[કમાનવાળા આકારનું]] [[ગર્ભગૃહ]] ધરાવે છે, જે પરંપરાગત ચોલ સ્તંભો અને ચોરસ થાંભલાઓ, ''પંજારાસ''  અને ''વ્યલિમુખાસ''  વડે અલંકૃત છે.  મધ્ય પવિત્ર સ્થાનમાં કોઈ જ મરામત અથવા ફેરફાર થયો નથી અને તે ઘણી જ સારી સ્થિતિમાં જળવાયું છે.  જમીનમાંથી મળી આવેલા એક શિલાલેખમાં રાજા રાજા ચેરાનાં આઠમાં વર્ષમાં તિરુમન્નુર પતરાકારને અપાયેલી એક જમીનની નોંધ કરવામાં આવી છે. આ નોંધ 1044 એડીના ગાળાની છે. મંદિરના ભગવાન એક જૈન તીર્થંકર હોય તેવું જણાય છે. (કેરળનાં મુખ્ય જૈન મંદિરમાં થિરુક્કુન્વાયીનાં નિયમોમાં શિક્ષાત્મક કલમો ટાંકવામાં આવી છે). ઝામોરિનનાં આગમન પૂર્વે 11મી સદીના કોઈ સમયગાળામાં આ જૈન મંદિરને શિવ મંદિરોમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યું હોવું જોઈએ.&lt;ref&gt;[[નારાયણન એમ. જી. એસ.]], કાલિકટ: ધ સિટી ઓફ ટ્રૂથ. p.109, કાલિકટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ (2006)&lt;/ref&gt; આ અર્ધગોળાકાર મંદિર અને અન્ય લાક્ષણિક્તાઓ આ સમયગાળા સાથે અનુરૂપ છે. 

;કપ્પડ બીચ

[[ચિત્ર:Kappad.JPG|thumb|left|150px|કપ્પડ બીચ]]
[[ચિત્ર:kappkadavu pookkayil.jpg|right|100px|thumb|વાસ્કો દી ગામા 1498માં કપ્પડ ખાતે ઉતર્યો હતો]]

કપ્પડ (કપ્પાક્કાદાવુ) સમુદ્રતટ કોઝિકોડની 16 કિ.મી. ઉત્તરે તિરુવન્ગૂર ખાતે [[કન્નુર]] રોડની બાજુમાં આવેલો છે.  આ એક સુંદર અને ખડકો ધરાવતો સમુદ્રતટ છે જે પ્રવાસનની ઊંચી સંભાવના ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, આ એ જ સ્થળ છે કે જ્યાં 27 મે, 1498ના રોજ [[વાસ્કો દી ગામા]] ત્રણ જહાજો અને 170 માણસો સાથે ઉતર્યો હતો. અહીં નિર્માણ કરવામાં આવેલું એક સ્મારક આ 'ઐતિહાસિક ઘટનાની' યાદ અપાવે છે.  જો કે, ઘણાં લેખકોએ પોર્ટુગીઝ નાવિકોને અપાતા મહત્વ સામે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે, તેઓ પણ કાલિકટના કિનારે આવનારા સેંકડો વેપારીઓ પૈકીના જ હતા અને તેમને એક પોર્ટુગીઝ બોલી શકનારા આરબે માર્ગદર્શન આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;પાનીકર. કે. એમ, એ હિસ્ટ્રી ઓફ કેરાલા (1959) અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;પીયરસન, એમ.એન (આવૃત્તિ) ''ભારત અને હિન્દ મહાસાગર 1500-1800'' , કોલકત્તા યુનિવર્સિટી: ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1987.&lt;/ref&gt; અહીં એક ટેકરી ઉપર સમુદ્રની તરફ મુખ ધરાવતું એક પૌરાણિક મંદિર આવેલું છે જે અહીંનું એક વધારાનું આકર્ષણ છે. 

;બેપોર

[[ચિત્ર:Ship building.jpg|right|200px|thumb|ઉરુ]]

[[બેપોર]] એક નાનું બંદર ધરાવતું નગર છે જે કાલિકટથી 10 કિમી દક્ષિણે [[ચેલિયાર નદી]]ના મુખ પાસે આવેલું છે.   બેપોર પોતાની પૌરાણિક જહાજનિર્માણ ઉદ્યોગ માટે પ્રસિદ્ધ છે જેણે મધ્યયુગીય સમયગાળા દરમિયાન સૌથી વધુ લોકપ્રિય વ્યાપારિક જહાજ [[ઊરુ]]નું નિર્માણ કર્યું હતું. આરબો અને અન્ય લોકો દ્વારા હજું પણ વાણિજ્ય અને મુસાફરી માટે આવા જહાજોનો ઉપયોગ થાય છે. અગાઉ આ સ્થળ વેયપુરા અને વેદપરપ્પાનાદ તરીકે ઓળખાતું હતું. ટીપુ સુલતાને આ નગરનું નામ &quot;સુલ્તાન પટ્ટણમ&quot; રાખ્યું હતું.  કેરળના મુખ્ય બંદરો પૈકીનું આ એક બંદર છે અને તે શતકોથી વેપારનું એક મહત્વનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.  અહીં પરપ્પાનાદ રાજાઓનો ભગ્ન હાલતમાં રહેલો ''કોવાઈલકમ''  (મહેલ) તથા એક નાનું બશીર મ્યુઝિયમ (લેખક [[વાઈકોમ મુહમ્મદ બશીર]]નું ભૂતપૂર્વ ઘર) જોઈ શકાય છે.  સમુદ્રકાંઠે એક મોટું સંકુલ છે જેમાં બંદર, બોટ યાર્ડ, ફિશ લેન્ડિંગ પ્લેટફોર્મ, બ્રેકવોટર પ્રોજેક્ટ, મરીન વેર શોપ, શિપ-બ્રેકિંગ યુનિટ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. માછીમારી માટેની હોડીઓમાં સરળતાથી પહોંચી શકાય તે માટે બે માનવસર્જિત એક્સ્ટેન્શન પણ છે.   પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવેલું બે કિમીનું [[બ્રેકવોટર]] વધારાનું એક આકર્ષણ છે.  ચેલિયારની દક્ષિણે બેપોર દિવાદાંડી આવેલી છે. 

;અન્ય આકર્ષક સ્થળો

* પૂર્વીય ટેકરી ઉપર આર્ટ ગેલેરી અને [[કૃષ્ણ મેનન]] મ્યુઝિયમ, કોઝિકોડ
* ટાઉન હોલ પાછળ લલિથા કલા એકેડમી, કોઝિકોડ
* જવાહરલાલ નહેરૂ પ્લેનિટોરિયમ
* 650 વર્ષ પૂર્વે બંધાયેલી, ઐતિહાસિક [[મિશ્કલ મસ્જિદ]]
* દુર્ગા દેવીને સમર્પિત [[લોકનાર્કાવુ મંદિર]], જે [[મેમુન્દા]] ખાતે આવેલું છે.  આ મંદિર [[વેડકારા]]થી 4 કિમી દૂર છે. આ સ્થળને વારંવાર માર્શલ આર્ટ [[કલરીપયટ્ટુ]] સાથે જોડવામાં આવે છે. 
* [[થુષારગિરી ધોધ]]- કાલિકટ રેલવે સ્ટેશનથી આશરે 55 કિ.મી. છેટે આવેલો પાણીનો ધોધ 
* આ જિલ્લાની પૂર્વ બાજુએ કોઝિપ્પારા ધોધ આવેલો છે જે પર્વતારોહણનો સારો અનુભવ પૂરો પાડે છે. 
* પેરુવનામુઝી બંધઃ અહીં મગરમચ્છનું અભયારણ્ય છે અને અહીં બોટની સર્વિસ ઉપલબ્ધ છે. અહીં ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સ્પાઈસીઝ રિસર્ચનું પ્રયોગાત્મક ફાર્મ પણ આવેલું છે જ્યાં કાળા મરી, આદું, હળદર, જાયફળ, લવિંગ, તજ અને ગાર્સિનિયાનો વિશાળ સંગ્રહ છે.{{Citation needed|date=February 2010}}
* કક્કાયમ બંધ અને [[જળવિદ્યુત]] વીજ મથક આ પર્વતારોહણ માટેનું એક આદર્શ સ્થળ પણ છે.{{Citation needed|date=February 2010}}

== સંસ્કૃતિ ==
[[મલયાલમ ભાષા]] અને સાહિત્યના ક્ષેત્રે, કોઝિકોડે ઘણું મહત્વનું યોગદાન આપ્યું છે.  આ જિલ્લો પરંપરાગત ગીતો અથવા ''[[વદક્કમ પટ્ટુકલ]]''  તરીકે ઓળખાતા લોકગીતો માટે પ્રસિદ્ધ છે. આ પૈકીના સૌથી લોકપ્રિય ગીતોમાં [[થાચોલી ઓથેનાન]] અને [[ઉન્નીયારચા]]ની સિદ્ધિની ઉજવણી કરતા ગીતોનો સમાવેશ થાય છે.  આ જિલ્લાના મુસ્લિમોની નવરાશના સમયમાં કરાતી મનપસંદ પ્રવૃત્તિઓ પૈકીની એક પ્રવૃત્તિ છે [[મપ્પિલા પટ્ટુ]] અને [[ઓપ્પાના]] ગીતનું ગાન.  આ ગીતોની રચના [[અરેબિક]] અને [[મલયાલમ]]નું મિશ્રણ ધરાવતી ભાષામાં થઈ છે.  [[થુલમ]] મહિના દરમિયાન થાલિ મંદિરમાં વૈદિક વિદ્વાનોની સુપ્રસિદ્ધ બૌદ્ધિક ચર્ચા યોજાય છે જેમાં જીતનારને પટ્ટાથનમનું મોભાદાર પદ મળે છે.  કોઝિકોડ [[ગઝલો]] અને [[ફૂટબોલ]] સાથે પણ મજબૂત નાતો ધરાવે છે. 

આ શહેર વેપારનું મજબૂત માળખું ધરાવે છે. એક સમયે, રેલવે સ્ટેશન નજીકનો 'વલિયાન્ગદી' (મોટી બજાર) વેપારનો મુખ્ય વિસ્તાર હતો.  સમય વીતતો ગયો તેમ, વેપારનું કેન્દ્ર શહેરના અન્ય ભાગોમાં સ્થળાંતર પામ્યું. અત્યારે, શહેરનું વાણિજ્યિક કેન્દ્ર ''મિટ્ટાઈ થેરુવુ''  (સ્વીટ મીટ સ્ટ્રીટ)માં છે જે દુકાનો વડે ખીચોખીચ એક લાંબી ગલી છે જ્યાં [[સાડી]]થી લઈને કોસ્મેટિક્સ સુધીની દરેક ચીજ વેચાય છે.  અહીં રેસ્ટોરેન્ટ્સ અને હલવાની દુકાનો પણ છે.  ''મિટ્ટઈ થેરુવુ''  અથવા ''એસએમ સ્ટ્રીટ'' નું નામ સુપ્રસિદ્ધ ''કોઝિકોડ [[હલવા]]''  પરથી ઉતરી આવ્યું છે જેને ઘણીવાર સ્વીટ મીટ પણ કહેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indialine.com/travel/kerala/kozhikode/attractions.html|title=Kozhikode Attractions|publisher=indialine.com|access-date=2009-10-04|archive-date=2009-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090808153337/http://www.indialine.com/travel/kerala/kozhikode/attractions.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  કોઝિકોડમાં અનેક સંસ્કૃતિઓનો સમન્વય થયો છે તેથી અહીં [[ઓણમ]], [[ક્રિસમસ]] અને [[ઈદ-ઉલ-ફિત્ર]] (હિંદુ, ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમોના તહેવારો) એકસમાન ઉમંગથી ઉજવવામાં આવે છે. 

;ભોજન

કોઝિકોડ દરેક પ્રકારની સ્વાદેન્દ્રિયને અનુરૂપ ખોરાક ઉપલબ્ધ છે. શાકાહારી ખોરાકમાં [[સાદયા]]નો સમાવેશ થાય છે.  આ શહેરમાં મળતાં માંસાહારી ખોરાકમાં મુસ્લિમ અને હિંદુ વાનગીઓનું અનોખું મિશ્રણ હોય છે.  કેટલીક લોકપ્રિય વાનગીઓમાં [[બિરયાની]], માંસની કઢી સાથે ઘી-યુક્ત ચોખાં, સમુદ્રી ખોરાક (ઝીંગા, શંખ, ખાદ્ય દરિયાઈ માછલીઓ) અને તીખી ગ્રેવી સાથેનાં પાતળાં [[પેથાઈરિસ|''પેથાઈરિસ'']] નો સમાવેશ થાય છે.   કોઝિકોડની અન્ય સુપ્રસિદ્ધ વાનગી છે [[કેળાની ચિપ્સ]], કે જે કરકરી અને વેફર જેવી પાતળી હોય છે. 'કોઝિકોડ હલવા' વિદેશમાં પણ અત્યંત લોકપ્રિય છે. 

== માધ્યમો ==

''ફિલ્મ ઉદ્યોગ'' 

કાલિકટ એ કેવળ લેખકો અને ખોરાકની જ નહી બલકે તે સર્વગ્રાહી પ્રતિભા ધરાવતા કલાકારોની પણ ભૂમિ છે. શ્રી [[મમમ્મુકોયા]] અને સ્વ. [[કુથિરાવત્તમ પપ્પુ]] સહુ લોકપ્રિય કલાકારો પૈકીના બે કલાકાર છે જેમણે મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગ ઉપર મોટી અસર કરી છે.  સ્વ. શ્રી [[ગિરીશ પુથેન્ચેરી]] મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં અત્યાર સુધીમાં જન્મેલા સૌથી શ્રેષ્ઠ ગીતલેખક છે, તેઓ પણ કાલિકટનાં જ હતા. 

''મુદ્રિત માધ્યમો'' 
[[મલયાલમ પત્રકારત્વ]]ના ઇતિહાસમાં કોઝિકોડનું સ્થાન મોખરાનું છે.  આ જિલ્લામાં પત્રકારત્વનાં મૂળ છેક 1880માં નખાયેલા જોવા મળે છે.  ''કેરળ પત્રિકા''  એ કોઝિકોડથી પ્રસિદ્ધ થનારું સૌથી પહેલું અખબાર હોય તેવી શક્યતા છે. 1893 પૂર્વે કોઝિકોડમાંથી પ્રસિદ્ધ થનારા અન્ય અખબારોમાં ''કેરાલમ'' , ''કેરાલા સંચારી''  અને ''ભારત વિલાસમ'' નો સમાવેશ થાય છે.  બહોળો ફેલાવો ધરાવતા મલયાલમ દૈનિકો ''[[માથૃભૂમિ]]''  અને ''[[માધ્યમમ]]'' નું 'પ્રારંભસ્થળ' કોઝિકોડ હતું. 

''લેખકો'' 

મલયાલમ સાહિત્યના ઘણાં નામાંકિત લેખકો કોઝિકોડનાં છે. આ લેખકોમાં [[એમ.ટી. વાસુદેવન નાયર]], [[એસ. કે. પોટ્ટેકેટ્ટ]] અને [[થિકોદિયન]]નો સમાવેશ થાય છે.  કોઝિકોડને પોતાનું બીજું ઘર બનાવનારા અન્ય નામાંકિત લેખકોમાં [[સુકુમાર અઝિકોડ]], એન પી મુહમ્મદ અને ઉરૂબનો સમાવેશ થાય છે.  [[વાઈકોમ મુહમ્મદ બશીર]] લાંબા સમય સુધી શહેરની ભાગોળે આવેલા બેપોરમાં રહ્યાં હતા અને તેમને સ્નેહવશ 'બેપોર સુલતાન' કહેવામાં આવે છે. 

''રેડિઓ'' 

કોઝિકોડના [[ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો]] સ્ટેશનનો પ્રારંભ 14 મે, 1950ના રોજ થયો હતો.  હાલમાં તે બે ટ્રાન્સમીટર ધરાવે છે - કોઝિકોડ એએમ (100 કિલોવોટ) અને કોઝિકોડ એફએમ (વિવિધ ભારતી) (10 કિલોવોટ). ખાનગી એફએમ રેડિયો સ્ટેશનોઃ મલયાલા મનોરમા કંપની લિ. દ્વારા સંચાલિત [[રેડિયો મેન્ગો 91.9]] અને સન નેટવર્કનું [[સન એફએમ 93.5]]. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો એફએમ સ્ટેશનોઃ કોઝિકોડ -103.6 મેગાહર્ટઝ; ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો એમડબલ્યુ રેડિયો સ્ટેશનઃ કોઝિકોડ - 684 મેગાહર્ટઝ

''ટેલિવિઝન'' 

કોઝિકોડમાં ટેલિવિઝન ટ્રાન્સમીટર 3 જુલાઈ, 1984ના રોજ શરૂ થયું હતું અને [[દિલ્હી]] તથા [[થિરુવનંતપુરમ]] [[દૂરદર્શન]] દ્વારા કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરવામાં આવ્યા હતા.  કાલિકટમાં મેડિકલ કોલેજ ખાતે દૂરદર્શનનું પ્રસારણ કેન્દ્ર આવેલું છે. 

એશિયાનેટ કેબલ વિઝન, જેનું લોકપ્રિય નામ એસીવી છે, અને તે શહેરના રોજબરોજના સમાચાર દર્શાવે છે.  સ્પાઈડરનેટ એ અન્ય એક સ્થાનિક ચેનલ છે. અન્ય સ્થાનિક ઓપરેટરોમાં કેસીએલ અને સિટીનેટનો સમાવેશ થાય છે.તમામ મહત્વની ચેનલો મલયલામમાં દર્શાવવામાં આવે છે.  એશિયાનેટ, સુર્યા, કૈરાલી, અમ્રિતા, જીવન, ઈન્ડિયાવિઝન અને જયહિંદ શહેરમાં જ પોતાના સ્ટુડિયો અને ન્યુઝ બ્યુરો ધરાવે છે. 

== શિક્ષણ ==
{{Main|Educational institutions in Kozhikode district}}

કોઝિકોડમાં રાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતી બે મોખરાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ - [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ]], કોઝિકોડ અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેક્નોલોજી, કાલિકટ ([[એનઆઈટીસી]]) આવેલી છે.  કોઝિકોડમાં આવેલી અન્ય મહત્વની સંસ્થાઓમાં [[કાલિકટ મેડિકલ કોલેજ]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ કાલિકટ]], કાલિકટ યુનિવર્સિટી, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેક્નોલોજી (સીયુઆઈઇટી), [[ગવર્મેન્ટ એન્જિનિયરિંગ કોલેજ (જીઈસી)]], [[માલાબાર ક્રિસ્ચીયન કોલેજ]], [[ઝામોરિન'સ ગુરુવયુવરપ્પન કોલેજ]], [[સેન્ટ જોસેફ'સ કોલેજ, દેવગિરી]], [[ફારૂક કોલેજ]], ગવર્મેન્ટ આર્ટસ એન્ડ સાયન્સ કોલેજ, પ્રોવિડન્સ વૂમન'સ કોલેજ, [[ગવર્મેન્ટ હોમિયોપેથિક મેડિકલ કોલેજ]], [[ગવર્મેન્ટ લો કોલેજ]], ગવર્મેન્ટ કોલેજ ઓફ ટીચર એજ્યુકેશન, કેરળ સ્કૂલ ઓફ મેથેમેટિક્સ અને [[ડીઓઇએસીસી]] કાલિકટ (જેને ઔપચારિક રીતે સીઇડીટીઆઇ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે)નો સમાવેશ થાય છે.

== સંશોધન સંસ્થાઓ ==
શહેરની અંદર તથા આસપાસ કેટલીક સંશોધન સંસ્થાઓ આવેલી છે.
આ સંસ્થાઓમાં ઈન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સ્પાઈસિઝ રિસર્ચ, ધ સેન્ટર ફોર વોટર રિસોર્સીઝ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ મેનેજમેન્ટ, વેસ્ટર્ન ઘાટ્સ ફિલ્ડ રિસર્ચ સ્ટેશન (ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા) અને રિજીઓનલ ફિલેરિયા ટ્રેનીંગ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટર ([[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ કમ્યુનિકેબલ ડિસીસીઝ]]નું સેન્ટર)નો સમાવેશ થાય છે. 

== આ પણ જુઓ ==
* [[માનનચિરા સ્ક્વેર]]
* [[સરોવરમ]] 
* [[કોઝિકોડ (લોકસભા મતવિસ્તાર)]]
* [[કોઝિકોડના લોકોની યાદી]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons|Category:Kozhikode}}
* [http://kozhikode.nic.in કોળિક્કોટ્ જિલ્લાની સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [http://www.nitc.ac.in/nitc/layout_specific/sp/main/about_us/location/map.jpg કાલિકટ (કોળિક્કોટ્) શહેરનો નકશો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326175545/http://www.nitc.ac.in/nitc/layout_specific/sp/main/about_us/location/map.jpg |date=2009-03-26 }}
* [http://www.india-world.net/op-ed/portuguese.htm કોળિક્કોટ્માં પોર્ટુગીઝ દળો દ્વારા હત્યાકાંડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021084039/http://india-world.net/op-ed/portuguese.htm |date=2007-10-21 }}
* [http://mathrubhumi.info/static/others/special/index.php?id=20371&amp;amp;cat=195 કોળિક્કોટ્ના સંસ્મરણો એમટી વાસુદેવ નૈયર દ્વારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704021259/http://mathrubhumi.info/static/others/special/index.php?id=20371&amp;cat=195 |date=2009-07-04 }}
* [http://www.calicutit.in કોળિક્કોટ્ આઇટી પહેલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002051013/http://calicutit.in/ |date=2016-10-02 }}

{{૧૦ લાખથી વધુ વસ્તીવાળા ભારતના શહેરો}}
[[શ્રેણી:કોળિક્કોટ્]]
[[શ્રેણી:કોઝિકોડ જિલ્લાના શહેરો અને નગરો]]</text>
      <sha1>px7w5awuti4aidnmaz3dh7i0d8hwiat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઓક્લાહોમા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26669</id>
    <revision>
      <id>902957</id>
      <parentid>901029</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219482" sha1="oq0w69cypbagoba72myv7xqqg829vd4" xml:space="preserve">{{US state
| Name = Oklahoma
| Fullname = State of Oklahoma
| Flag = Flag of Oklahoma.svg
| Flaglink = [[Flag of Oklahoma|Flag]]
| Seal = Seal of Oklahoma.svg
| Former = Oklahoma Territory
| Map = Map of USA OK.svg
| Nickname = Sooner State
| Motto = [[Labor omnia vincit]] ([[Latin language|Latin]])
| MottoEnglish = Labor conquers all things
| Capital = [[Oklahoma City]]
| OfficialLang = None
| Demonym = Oklahoman; Okie (colloq.)
| LargestCity = [[Oklahoma City]]
| Governor = [[Brad Henry|C. Brad Henry]] (D)
| Lieutenant Governor = [[Jari Askins]] (D)
| Legislature = [[Oklahoma Legislature]]
| Upperhouse = [[Oklahoma Senate|Senate]]
| Lowerhouse = [[Oklahoma House of Representatives|House of Representatives]]
| Senators = [[James M. Inhofe]] (R)&lt;br /&gt;[[Thomas A. Coburn]] (R)
|Representative=4 Republicans, 1 Democrat
| PostalAbbreviation = OK
| AreaRank = 20&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| TotalAreaUS = 69,898
| TotalArea = 181,195
| LandAreaUS = 68,735
| LandArea = 178,023
| WaterAreaUS = 1,231
| WaterArea = 3,173
| PCWater = 1.8
| Total GDP = $134,651,100
| Total GDP Rank = 29&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| Per capita GDP = $34,243
| Per Capita GDP Rank = 42&lt;sup&gt;nd&lt;/sup&gt;
| PopRank = 28&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| 2000Pop = 3,687,050 (2009 est.)
| DensityRank = 36&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| 2000DensityUS = 52.7
| 2000Density = 20.34
| AdmittanceOrder = 46&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| AdmittanceDate = November 16, 1907
| TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]]
| TZ1Where = all of the state (legally)
| TimeZone2 = [[Mountain Standard Time Zone|Mountain]]: [[UTC]]-7/[[Daylight saving time|-6]]
| TZ2Where = [[Kenton, Oklahoma|Kenton]] (informally)
| Latitude = 33°37' N to 37° N
| Longitude = 94° 26' W to 103° W
| WidthUS         = 230
| Width           = 370
| LengthUS        = 298
| Length          = 480
| HighestPoint = [[Black Mesa (Oklahoma)|Black Mesa]]&lt;ref name=usgs&gt;{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =2006-11-07| archive-date =2008-10-06| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;
| HighestElevUS = 4,973
| HighestElev = 1,515
| MeanElevUS = 1,296
| MeanElev = 395
| LowestPoint = [[Little River (Red River)|Little River]]&lt;ref name=usgs/&gt;
| LowestElevUS = 289
| LowestElev = 88
| ISOCode = US-OK
| TradAbbreviation = Okla.
| Website = www.ok.gov
}}

'''ઓક્લાહોમા''' {{IPAc-en|en-us-Oklahoma.ogg|ˌ|oʊ|k|l|ə|ˈ|h|oʊ|m|ə}}&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Dictionary.com | access-date=2007-08-10 | url=http://dictionary.reference.com/browse/Oklahoma| title=Oklahoma - Definitions from Dictionary.com}}&lt;/ref&gt; એક [[અમેરિકાના સંયુકત રાજય]]ના [[દક્ષિણ મધ્ય ક્ષેત્ર]]માં સ્થિત એક [[રાજય]] છે. 2009 ના અનુમાન અનુસાર 3,687,8પ0 નિવાસીઓ અને 68,667 ચોરસ માઈલ્સ (177, 847, કિ.મી. વર્ગ) ના ભૂમિ ક્ષેત્રફળની સાથે,&lt;ref name=&quot;Oklahoma QuickFacts&quot;&gt;{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | title=Oklahoma QuickFacts from the US Census Bureau | work=State &amp; County QuickFacts | publisher=U.S. Census Bureau | access-date=2008-07-10 | archive-date=2008-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા [[સૌથી વધુ જનસંખ્યાવાળાઓમાં 28 મું]] અને [[20 મું સૌથી મોટું]] રાજય છે.  રાજયનું નામ [[ચોકતાવ]] શબ્દો ''ઓક્લા''  અને ''હયુમ્મા''  જેનો અર્થ &quot;લાલ લોકો&quot;&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Name&quot;/&gt;  થાય છે, તેના પરથી પ્રાપ્ત કરાયેલ છે, અને અનોપચારિકપણે તેણા ઉપનામ, ''ધ [[સુનર]] સ્ટેટ'' થી જાણીતું છે. 16 નવેમ્બર, 1907 ના રોજ, [[ઓક્લાહોમા ક્ષેત્ર]] અને [[ભારતીય ક્ષેત્ર]]ના આયોજન દ્વારા બનાવેલ, ઓક્લાહોમા સંગઠનમાં પ્રવેશ કરનાર 46મું રાજય હતું. તેના નિવાસીઓ ''ઓક્લાહોમન્સ''  તરીકે ઓળખાય છે અને તેની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર [[ઓક્લાહોમા શહેર]] છે.

[[પ્રાકૃતિક ગેસ]], [[તેલ]] અને [[ખેતી]]ના મુખ્ય ઉત્પાદક ઓક્લાહોમા, હવાઈ, ઊજાર્, દૂર સંચાર અને [[બાયોટેકનોલોજી]]ના આર્થિક આધાર પર નિર્ભર છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Economy 1&quot;/&gt; તેણી પાસે રાષ્ટ્રમાં એક સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરતું અર્થતંત્ર છે, [[પ્રતિ વ્યકિત]] આવક વૃધ્ધિ અને [[કુલ ઉત્પાદન વૃધ્ધિ]]માં ઉચ્ચ રાજયોમાં ક્રમ મેળવતું ઓક્લાહોમા શહેર છે.&lt;ref name=&quot;pci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt; ઓક્લાહોમા શહેર અને [[તુલસા]] ઓક્લાહોમાના પ્રાથમિક આર્થિક મેજબાન રૂપે કાર્ય કરે છે જેમાં લગભગ 60 ટકા ઓક્લાહોમન્સ [[મહાનગરીય આંકડાકીય વિસ્તાર]]માં રહે છે.&lt;ref name=&quot;metros&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work=[[United States Census Bureau]] | format=csv | access-date=2007-09-15 | archive-url=https://www.webcitation.org/5QE4IXsae?url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | archive-date=જુલાઈ 10, 2007 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શિક્ષણ અને સ્વાસ્થય સુરક્ષામાં રાજય મિશ્રિત નોંધણી ધરાવે છે, અને તેની સૌથી મોટી વિશ્વ વિદ્યાલય [[એનસીએએ]] અને [[એનએઆઇએ]] એથલેટિક સંગઠનોમાં ભાગ લે છે, સાથે જેમાં કોલેજના 2 એથલેટિક વિભાગો અમેરિકી ઇતિહાસમાં સૌથી સફળના રૂપે ક્રમ દર્શાવે છે.&lt;ref name=&quot;OK Education 6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;top sports&quot;/&gt;

નાની પર્વત શ્રુંખલાઓ, [[પ્રેરીસ]] અને પૂર્વી જંગલોની સાથે મોટા ભાગનું ઓક્લાહોમા [[મોટા મેદાનો]] અને [[યુ.એસની આંતરિક ઉચ્ચ ભૂમિ]] - જે એક ક્ષેત્ર છે જે [[તીવ્ર વાતાવરણ]]થી ગ્રસ્ત હોય છે, તેમાં આવેલું છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Terrain&quot;/&gt; [[જર્મન]], [[આઈરિશ]], [[અંગ્રેજી]] અને મૂળ અમેરિકી પૂર્વજોની હોવા સાથે, ઓક્લાહોમામાં 2પ [[મૂળ અમેરિકી]] ભાષાઓ બોલાય છે, જે કોઈપણ રાજય કરતા વધારે છે.&lt;ref name=&quot;languages&quot;/&gt; તે ત્રણ મુખ્ય અમેરિકી [[સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રો]]ના સંગમ પર સ્થિત છે અને ઐતિહાસિક રૂપે [[પશુઓની મુસાફરી]], દક્ષિણીથી સ્થાયી થવા આવતા લોકો માટેનું ગંતવ્ય સ્થાન અને મૂળ અમેરિકીઓ માટેના સરકાર માન્ય [[પ્રદેશ]] તરીકે કાર્ય કરે છે. [[બાઈબલ બેલ્ટ]]ના ભાગરૂપ, [[ઈવાંજેલિકલ]] [[ઈસાઈધર્મ]]માં વ્યાપક માન્યતા તેને સૌથી રાજનિતીના રૂપથી [[રૂઢીવાદી]] રાજયોમાંથી એક રાજય બનાવે છે, જો કે, ઓક્લાહોમાની પાસે કોઈપણ અન્ય પક્ષ કરતા [[ડેમાક્રેટિક પક્ષ]] સાથે પંજીકૃત મતદાતાઓ વધારે છે.&lt;ref name=&quot;voters&quot;/&gt;

== વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર ==
''ઓક્લાહોમા''  નામ [[ચોકતાઉ]] વાકયાંશ ''ઓક્લા''  ''હયુમા'' થી આવેલ છે, જેનો શિક્ષિતરૂપે અર્થ &quot; ''લાલ લોકો''  &quot; થાય છે. ચોકતાઉના મુખ્ય એલન રાઈટ એ 1866 માં ફેડરલ સરકાર સાથેની સંધી દરમિયાન [[ભારતીય પ્રદેશ]]ના ઉપયોગ માટે આ નામ સૂચવ્યું હતું, જેમાં તેમણે એક ભારતીય બાબતોના સંયુકત રાજય અધીક્ષક દ્વારા નિયંત્રિત અખિલ ભારતીય રાજયની કલ્પના કરી હતી.  અંગ્રેજી શબ્દ &quot; ''ભારતીય''  &quot; ના સમકક્ષ &quot; ''ઓક્લા હયુમા''  &quot; મૂળ અમેરિકી જાતિને પૂણે રૂપે વર્ણન કરવા ચોકતાઉ ભાષામાં એક વાકયાંશ છે. ''ઓક્લાહોમા''  પછી [[ઓક્લાહોમા ક્ષેત્ર]] માટેનું [[વાસ્તવિક નામ]] બની ગયું અને 2 વર્ષ પછી આ ક્ષેત્ર શ્વેત સ્થાયીઓ માટે ખુલ્લું કરવામાં આવ્યું ત્યારે 1890 માં તે પછી તેને અધિકારીક રીતે અનુમોદિત કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web | last=Merserve | first=John | year=1941 | url=http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | title=Chief Allen Wright | work=Chronicles of Oklahoma | access-date=2006-06-07 | archive-date=2006-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060507052851/http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | title=Oklahoma State History and Information | work=A Look at Oklahoma | publisher=Oklahoma Department of Tourism and Recreation | access-date=2006-06-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060716115959/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | archive-date=2006-07-16 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Name&quot;&gt;{{cite web| title = Chronicles of Oklahoma| first = Muriel| last = Wright| publisher = Oklahoma State University| month = June| year = 1936| url = http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html| access-date = 2007-07-31| archive-date = 2007-10-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20071013231154/http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:Oklahoma.JPG|thumb|right|રાજયોના ઊંચા મેદાન ઓક્લાહોમા પેન્હેન્ડલમાં શૂભેચ્છા ચિન્હની પાછળ દેખાય છે.]]
ઓક્લાહોમા એ સંયુકત રાજય અમેરીકાનું 20 મું સૌથી મોટું રાજય છે, જે 69,898 ચોરસ માઈલ્સ (181,03પ વર્ગ કિ.મી.) ના ક્ષેત્રને આવરતો, જેમાં 68,667 ચોરસ માઈલ્સ (177, 847, વર્ગ કિ.મી.) ની ભૂમિ અને 12,031 ચોરસ માઈલ્સ (3,188 વર્ગ કિ .મી.) ના પાણી છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Land and Water Area of States, 2000| publisher = Information Please| year = 2000| url = http://www.infoplease.com/ipa/A0108355.html | access-date = 2006-11-22}}&lt;/ref&gt; આ [[સીમાપટ્ટી]] પરના છ રાજયોમાંથી એક રાજય છે અને 48 [[સન્નિહિત રાજયો]]ના ભૂગોળિક કેન્દ્રની પાસેના [[ગ્રેટ પ્લેન્સ]]માં આંશિકરૂપથી સ્થિત છે. આ [[અરકન્સાસ]] અને [[મીસોરી]] દ્વારા પૂર્વમાં અને ઉત્તરમાં [[કેન્સાસ]] દ્વારા, ઉત્તરી પશ્ચિમમાં [[કોલોરાડો]] દ્વારા, દૂર પશ્ચિમ પર [[ન્યુ મેક્ષિકો]] દ્વારા અને દક્ષિણ પર અને પશ્ચિમ પાસે [[ટેક્ષાસ]] દ્વારા આવરેલ છે.

=== સ્થાનિક ભૂગોળ ===
ઓક્લાહોમા એ [[ગ્રેટ પ્લેન્સ]] અને [[ઓઝાર્ક પ્લેટુ]]ની વચ્ચે [[મેકિસકોની ખાડી]]ના જળવિભાજકમાં સ્થિત છે,&lt;ref name=&quot;Geography Map&quot;&gt;{{cite web | date=2003-04-17 | publisher=[[USGS]] | access-date=2007-07-31 | url=http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | title=A Tapestry of Time and Terrain | archive-date=2006-05-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060515044037/http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જે સામાન્યરૂપે તેની પશ્ચિમી સીમાના ઉચ્ચ મેદાનોથી તેની દક્ષિણ પૂર્વી સીમાઓની નીચી આદ્રભૂમિઓ પર ઢળાવ બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;Topography of Oklahoma&quot;&gt;{{cite web | year=2006 | publisher=geology.com | access-date=2007-08-01 | url=http://geology.com/state-map/oklahoma.shtml | title=Oklahoma State Map Collection}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Geography of Oklahoma&quot;&gt;{{cite web | date=2007-07-31 | publisher=Netstate | access-date=2007-07-31 | url=http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm | title=The Geography of Oklahoma | archive-date=2013-06-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130621044339/http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેની સર્વોચ્ચ ચોટી અને નીચેની ચોટી આ આ શૈલીને અનુસરે છે, જેમા તેની સર્વોચ્ચ ચોટી [[બ્લેક મેસા]], દરિયા સ્તરથી 4973 ફીટ (1પ16 કિ.મી.) ઉપર, [[ઓક્લાહોમા પેનહેન્ડલ]]માં તેના દૂર ઉત્તરી પશ્ચિમ ખૂણા પાસે સ્થિત છે. રાજયનું સૌથી નિમ્નતમ બિન્દુ [[ઈડાબેલ, ઓકે]] ના નગર પાસે તેની દક્ષિણ પૂર્વી સીમા પાસે લીટલ રીવર નદી પર આવેલ છે જે સમુદ્રી સ્તરથી 289 ફૂટ (88 મીટર) ઉપર સુધી નીચી ઢળે છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;&gt;{{cite web | date=2003-01-01 | first=Derek |last=Arndt| publisher=Oklahoma Climatological Survey| access-date=2007-07-31 | url=http://cig.mesonet.org/climateatlas/doc60.html | title=The Climate of Oklahoma}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Wichita Canyon.jpg|thumb|left|વીંચીતા પહાડોમાં એક નદીની ઘાટી ]]
મોટાભાગના ભૂગોળિક રૂપથી વિભિન્ન રાજયોમાંથી, ઓક્લાહોમા ચાર માંથી એક છે જે 10 વિભિન્ન [[પરિસ્થિતિક ક્ષેત્રો]]થી વધારેનો સમાવેશ કરે છે, તેની સીમાઓ સાથે 11 બીજા રાજયોની સરખામણીમાં વધારે પ્રતિ ચોરસ માઈલ.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Terrain&quot;&gt;{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://www.travelok.com/atv/index.asp | title=Oklahoma, All Terrain Vacation | work=TravelOK | publisher=TravelOK.com | access-date=2006-07-15 | archive-date=2006-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060709205916/http://travelok.com/atv/index.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેના પશ્ચિમી અને પૂર્વી અર્ધ, જોકે ભૂગોળિક વિભિન્નતામાં તીવ્ર તફાવતો દ્વારા અંકિત છે: પૂર્વી ઓક્લાહોમા આઠ પારિસ્થિતિક પ્રદેશોને અડે છે અને તેનો પશ્ચિમી અર્ધ ત્રણને સામેલ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Terrain&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:Talimenavista1.jpg|thumb|આઉચીટા પર્વતો જે દક્ષિણી પૂર્વી ઓક્લાહોમાને મોટાપાયે ઢાંકે છે. ]]

ઓક્લાહોમા પાસે ચાર પ્રાથમિક પર્વત શ્રૃંખલાઓ છે: [[ઓચીટા પર્વતો]], [[અર્બક્કલ પર્વતો]], [[વીચીટા પર્વતો]] અને [[ઓઝાર્ક પર્વતો]].&lt;ref name=&quot;The Geography of Oklahoma&quot;/&gt; [[યુએસના આંતરિક ઉચ્ચભૂમિ]] પ્રદેશોની ભીતર આવેલ, ઓઝાર્ક અને ઓચીટા પર્વતો, [[રોકી પર્વતો]] અને [[એપાલાચિન]] વચ્ચેના એક્માત્ર મુખ્ય પર્વતીય પ્રદેશો તરીકે ચિહ્નિત થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web | date=2007-03-07 | url=http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | title=Managing Upland Forests of the Midsouth | publisher=USD Forest Service | access-date=2007-07-31 | archive-date=2008-06-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080622180232/http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ફલીન્ટ પહાડીઓ]]નો એક વિભાગ ઉત્તરી કેન્દ્રીય ઓક્લાહોમામાં ખેંચાયેલ છે અને રાજયના દક્ષિણ પૂર્વી ખૂણામાં, [[કાવાનેલ પહાડી]] એ ઓક્લાહોમાના પર્યટન અને મનોરંજન વિભાગ દ્વારા દુનિયાની સૌથી ઊંચી પહાડી તરીકે માનવામાં આવી છે; 1999 ફૂટ (609 મીટર)ની ઊંચાઈએ, તે પર્વતની તેમની પરિભાષામાં ફકત એક ફૂટ થી વિફળ છે.&lt;ref name=&quot;TravelOK&quot;&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.travelok.com/about/index.asp | title=About Oklahoma | publisher=TravelOK.com | access-date=2006-07-10 | archive-date=2006-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060707070748/http://www.travelok.com/about/index.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

રાજયના [[પશ્ચિમોતર ખૂણા]]માં [[અર્ધશૂષ્ક]] [[ઉચ્ચ મેદાનો]] પ્રાકૃતિક વનો સામેલ કરે છે.
 ઓક્લાહોમામાં થોડા સપાટ ભૂમિસ્થળ સુધી ઉતરતી જમીન છે જેમાં સાથે આંતરિક [[કેનયોન]] અને [[ગ્લાસ પહાડીઓ ]]જેવી [[મેસા]] શ્રૃંખલાઓ છે. આંશિક મેદાનો જે નાની પર્વતોની શ્રૃંખલાઓ જેમ કે [[એન્ટેલોપ પહાડીઓ]] અને [[વીચીતા પહાડીઓ]] દ્વારા અવરોધાય છે તેઓ [[દક્ષિણી પશ્ચિમ ઓક્લાહોમા]] ને આવરે છે અને પારંપારિક ઘાસના મેદાનો અને જંગલો રાજયના [[કેન્દ્રીય વિભાગ]]ને ઢાંકે છે. ઓઝાર્ક અને ઓચીટા પર્વતો પશ્ચિમથી પૂર્વી તરફ ઉદયમાન છે, રાજયના પૂર્વી તૃતીય તરફ, જે ધીમે ધીમે પૂર્વી તરફ દિશામાં ઊંચાઈ વધતા છે.&lt;ref name=&quot;forests 1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Topography of Oklahoma&quot;&gt;&lt;/ref&gt; પ00 થી વધારે નામવાળી નહેરો અને નદીઓ ઓક્લાહોમાના જળરસ્તાઓ બનાવે છે અને સાથે બંધ દ્વારા 200 તળાવો રચાય છે, જે રાષ્ટ્રના સૌથી વધારે માનવસર્જિત તળાવો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;TravelOK&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મોટાભાગનું રાજયમાં બે પ્રાથમિક [[ડ્રેનેજ બેસિન]]માં આવેલ છે જે [[રેડ]] અને [[અરકનસાસ]] નદીઓનું છે, જો કે, લી અને લીટલ રીવરો પણ મહત્વપૂર્ણ ડ્રેનેજ બેસિનો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;forests 1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ ===
[[ચિત્ર:Tallgrass Prairie Nature Preserve in Osage County.jpg|thumb|right|અમેરિકન બાઇસનની જનસંખ્યામાં રાજયના ઘાસમેદાનોના ઇકોસિસ્ટમ્સ સાથે રહે છે.]]
વનપ્રદેશ ઓક્લાહોમા&lt;ref name=&quot;TravelOK&quot;/&gt;, નાના ઘાસ, મિશ્રિત ઘાસ અને [[લાબાં ઘાસ પ્રેયરી]]ના બનેલા [[પ્રેયરીના ઘાસના મેદાનો]], રાજયના કેન્દ્રીય અને પશ્ચિમી વિભાગોમાં વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમના 24 પ્રતિશતને ઢાંકે છે, જો કે, [[પાકભૂમિ]]એ વિસ્તૃતપણે મૂળ ઘાસોની જગ્યા લઈ લીધી છે.&lt;ref name=&quot;ecology&quot;/&gt; જયાં રાજયના પશ્ચિમી પ્રદેશોમાં વરસાદ ઓછો છે, ટૂંકા ઘાસ પ્રેયરી અને [[છોડભૂમિ]]ઓ એ મુખ્ય સહજ નજરે પડતી ઇકોસિસ્ટમો છે, જો કે [[પીનયોન દેવદાર વૃક્ષ]], રેડ સેડર ([[જયુનીપર્સ]]), અને [[પોન્ડેરોસા દેવદાર વૃક્ષ]], પેન્હેન્ડલના દુર પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં નહેરો પાસે ઊગે છે.&lt;ref name=&quot;ecology&quot;/&gt; [[કાદવ કીચડવાળી ભૂમિ]], [[સાયપ્રસ]]ના વન અને [[ટૂંકાપાનના દેવદાર વૃક્ષ]], [[લોબાલોલી દેવદાર વૃક્ષ]] અને ગીચ જંગલોના મિશ્રણએ રાજયના [[દક્ષિણીપૂર્વી ચતુર્થાંશ ભાગ]] પર કાબૂ મેળવ્યો છે જયારે મોટાપણે [[ઉતરી ઓક]], [[એલ્મ]], સફેદ ગંઘતરુ (''[[થુજા]]'' ) અને [[દેવદાર વૃક્ષો]]નું મિશ્રણ [[ઉત્તરીપૂર્વ ઓક્લાહોમા]]ને ઢાંકે છે.&lt;ref name=&quot;forests 1&quot;&gt;{{cite web | year=2003|url=http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/3-inbrief.pdf| title=Oklahoma in Brief | publisher=State of Oklahoma | format=pdf|access-date=2007-08-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ecology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OK forests&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | title=Oklahoma Ecoregional Maps | publisher=Oklahoma Department of Agriculture | access-date=2007-08-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | archive-date=2007-08-16 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

રાજય [[સફેદ-પૂંછડીના હરણો]], [[કોયોટસ્]], [[બોબકેટ]], [[એલ્ક]] અને પક્ષીએ જેમ કે [[કવેલ]], [[કબૂતર]], [[કાર્ડીનલ્સ]], [[બાલ્ડ ઈગલ્સ]], [[લાલ પૂંછડીવાળા હોક્સ]], અને [[તીતર]] વસ્તી ધરાવે છે. પ્રેરી ઇકોસિસ્ટમમાં, [[અમેરીકન બાઇસન]], [[ગ્રેટર પ્રેરી ચિકન]], [[બેજર્સ]] અને [[આર્માડીલો]] સામાન્ય છે અને રાષ્ટ્રના સૌથી મોટા [[પેરી કૂતરા]] નગરો રાજયના પેનહેન્ડલમાં ટૂંકાઘાસ પ્રેરીમાં વસે છે. [[ક્રોસ ટીમ્બર્સ]], જે પ્રેરીથી કેન્દ્રીય ઓક્લાહોમામાં જંગલો સુધી સંક્રમણ કરતો પ્રદેશ છે, તેમાં 351 [[કરોડહડ્ડીવાળા જાતિઓ]]ને આશ્રયસ્થાન આપે છે. ઓચીટા પર્વતો [[કાળા રીંછ]], [[લાલ શિયાળ]], [[ભૂખરાં શિયાળ]] અને [[રીવર ઓટર]] વસ્તીઓનું ઘર છે, જે કુલ મળી ને 328 કરોડહડ્ડીવાળા જાતિઓ સાથે દક્ષિણ પૂર્વી ઓક્લાહોમામાં સાથે અસ્તિવમાં છે. દક્ષિણી પૂર્વી ઓક્લાહોમા [[અમેરીકન એલીગેટર]] પણ રહે છે.&lt;ref name=&quot;ecology&quot;&gt;{{cite web| year=2005| url=http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf| title=A Look at Oklahoma: A Student's Guide| publisher=State of Oklahoma| format=pdf| access-date=2007-08-14| archive-date=2004-06-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20040610224443/http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== સૂરક્ષિત ભૂમિઓ ===
[[ચિત્ર:Gloss Mountains.jpg|thumb|right|એક ઓક્લાહોમાના રાજય બાગ ઉપર મીસાસ દેખાય છે.]]
ઓક્લાહોમા પાસે 50 [[રાજયના બાગ]],&lt;ref&gt;{{cite web |year=2004|publisher=Oklahoma Parks Department | access-date=2007-08-02 | url=http://www.oklahomaparks.com/index.asp| title=Oklahoma State Parks}}&lt;/ref&gt; 6 [[રાષ્ટ્રીય પાર્ક]] અથવા તો સુરક્ષિત પ્રદેશો છે,&lt;ref name=&quot;Oklahoma national parks&quot;&gt;{{cite web |year=2007|publisher=National Park Service | access-date=2007-08-02 | url=http://home.nps.gov/applications/parksearch/state.cfm?st=ok| title=Oklahoma National Park Guide}}&lt;/ref&gt; 2 [[રાષ્ટ્રીય સુરક્ષિત વનો]] અથવા [[ઘાસના મેદાનો]],&lt;ref&gt;{{cite web |date=2005-05-01|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]] | access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/recreation/map/state_list.shtml#Oklahoma| title=National Forests}}&lt;/ref&gt; અને વન્યજીવ સરંક્ષિત અને રક્ષ્ણ ક્ષેત્રોનું એક તંત્ર છે. રાજયના 10 મિલીયન એકર્સ (40,000 ચોરસ કિમી) વનના 6 પ્રતિશત એ જાહેર જગ્યા છે,&lt;ref name=&quot;OK forests&quot;/&gt; જેમાં દક્ષિણ સંયુકત રાજયમાં સૌથી મોટા અને જૂના રાષ્ટ્રીય વન, [[ઓચીટા રાષ્ટ્રીય વન]]ના પશ્ચિમી વિભાગોને સામેલ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2005-05-10|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]]| access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r8/ouachita/about/| title=Ouachita National Forest}}&lt;/ref&gt; 39,000 એકર્સ (158 ચોરસ કિમી) સાથે, ઉત્તરી-કેન્દ્ર ઓક્લાહોમામાં સ્થિત [[ટીલગ્રાસ પ્રેરી પ્રિઝર્વ]] એ દુનિયામાં [[લાંબા ઘાસના ઘાસ મેદાન]]નું સૌથી મોટો સુરક્ષિત વિસ્તાર છે અને [[ઇકોસિસ્ટમ]]નો એક ભાગ છે જે તેની પહેલાંની ભૂમિ ક્ષેત્રના ફકત 10 પ્રતિશતને જે ઘેરે છે જે એક સમયે જે 14 રાજયને ઢાંકતુ હતું.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| title=Tallgrass Prairie Preserve| publisher=The Nature Conservatory| access-date=2007-07-31| archive-date=2011-02-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20110223051941/http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વધારામાં, [[બ્લેક કેટલ રાષ્ટ્રીય ઘાસ મેદાન]] દક્ષિણી પશ્ચિમ ઓક્લાહોમામાં ઘાસ મેદાનના 31, 300 એકર્સ (127 ચોરસ કિમી) ને ઢાંકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2007-07-24|publisher=USDA Forest Service| access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r3/cibola/districts/black.shtml| title=Black Kettle National Grassland}}&lt;/ref&gt; [[વિચિટ માઉન્ટન્સ વાઇલ્ડલાઇફ રેફ્યુજ]] એક સૌથી જુનું અને રાજ્ય&lt;ref&gt;{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| access-date=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| title=Refuge Locator Map - Oklahoma| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZSX5pr2?url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;માં નવ [[રાષ્ટ્રિય વન્યજીવ સંરક્ષણો]] પૈકી સૌથી મોતું છે અને તેની સ્થાપના 1901 માં થઇ હતી, અને તે 59,020 એકર (238.8 ચોરસ કિમી) વિસ્તારને આવરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| access-date=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| title=Wichita Mountains Wildlife Refuge| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZSXiJ04?url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાના સમવાયી પણે સુરક્ષિત બાગો અને મનોરંજન સ્થાનોમાંથી [[ચીકાસો રાષ્ટ્રીય મનોરંજન વિસ્તાર]] એ 9,898.63 એકર્સ (18 ચોરસ કિમી) સાથે સૌથી મોટો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=National Park Service| access-date=2010-01-16 | url=http://www.nps.gov/chic/parkmgmt/statistics.htm| title=Chickasaw National Recreation Area - Park Statistics}}&lt;/ref&gt; બીજા સમવાયી સુરક્ષિત સ્થાનોમાં [[સાન્તા ફે]] અને [[ટ્રેઇલ ઓફ ટિયર્સ]] રાષ્ટ્રિય ઐતિહાસિક રસ્તાઓ, [[ફોર્ટ સ્મીથ]] અને [[વાશીટા બેટલ ફિલ્ડ]] રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સ્થાન અને [[ઓક્લાહોમા સિટિ નેશનલ મેમોરિયલ]]નો સમાવેશ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma national parks&quot;/&gt;

=== આબોહવા ===
ઓક્લાહોમા એ [[સમશીતોષ્ણ]] પ્રદેશમાં સ્થિત છે અને તાપમાનમાં પ્રાસંગિક તીવ્રતા અનુભવે છે અને [[ખંડીય આબોહવા]]માં ભેજી જે લાક્ષણિક છે તે અનુભવે છે.&lt;ref name=&quot;Climate of OK&quot;/&gt; મોટાભાગનું રાજય [[ટોરનોડો એલ]]થી જાણીતા ક્ષેત્રમાં સ્થિત છે જે વારંવાર ઠંડી અને ગરમ હવાના સમુહો વચ્ચે લાક્ષણિક છે જે [[તીવ્ર મોસમ]] ઉત્પન્ન કરે છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;/&gt; સરેરાશ 54 [[ટોર્નેડો]] પ્રતિવર્ષ રાજયને અથડાય છે - દુનિયામાં સર્વોચ્ચ પ્રમાણનું દર.&lt;ref name=&quot;Annual average number of tornadoes&quot;&gt;{{cite web | publisher=NOAA National Climatic Data Center | access-date=2006-10-24 | url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/severeweather/tornadoes.html | title=Tornado Climatology}}&lt;/ref&gt; હવા અને તાપમાનમાં રહેતા તફાવતોના વિસ્તાર વચ્ચે તેણી સ્થિતિના કારણે, રાજયની અંદર મોસમીય શૈલીઓ બહુ ઓછા સંબંધિત અંતર વચ્ચે વ્યાપકરૂપે બદલાય છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:Lightning over Tulsa cropped.jpg|thumb|વાવાઝોડાના વિકાસ માટે ઓક્લાહોમાનું વાતાવરણ આદર્શ છે.]]
ઓક્લાહોમાના પૂર્વી ભાગના [[ભેજીય ઉપ-અત્યંત ગરમીવાળી આબોહવા]] (કોપન ''સીએફએ'' ) [[ગલ્ફ ઓફ મેક્ષિકો]] પરથી ભેજ લાવતી દક્ષિણી હવાઓ દ્વારા ખૂબ પ્રભાવિત છે, પણ પેન્હેન્ડલના ના ઉચ્ચ મેદાનોમાં અને લગભગ [[લોટન]] પશ્ચિમ તરફથી બીજા પશ્ચિમી ક્ષેત્રોના [[અર્ધ સૂકા]] વિસ્તાર (કોપન ''બીએસકે'' ) તરફ પ્રગતિરૂપે સંક્રમણ કરે છે જે દક્ષિણી ભેજ દ્વારા બહુ ઓછી વખત અડવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Climate of OK&quot;/&gt; ભેજ અને તાપમાન દક્ષિણથી પૂર્વ તરફ તે જ પ્રમાણે ઘટે છે, જ્યારે દક્ષિણી પૂર્વના ક્ષેત્રો સારાંશે વાર્ષિક તાપમાન 62 [[ડીગ્રી ફેરનહીટ]] (17 [[ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ]]) અને વાર્ષિક વારસાદ {{convert|56|in|mm|-1}} હોય છે ત્યારે પેન્હેન્ડલના ક્ષેત્રોમાં સારાંશે 58 ડીગ્રી ફેરનહીટ (14 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) અને સાથે વાર્ષિક વરસાદ {{convert|17|in|mm|-1}}ની અંદર રહે છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;/&gt; સમગ્ર રાજય વારંવારં 100 ડીગ્રી ફેરનહીટ (38 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) થી ઉપર અથવા 0 ડીગ્રી ફેરનહીટ (18 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) ની નીચેના તાપમાનોને અનુભવે છે; &lt;ref name=&quot;Climate of OK&quot;&gt;{{cite web | publisher=University of Oklahoma| access-date=2007-08-01 | url=http://climate.mesonet.org/county_climate/Products/oklahoma_climate_overview.pdf| title=Oklahoma's Climate: an Overview|format=pdf}}&lt;/ref&gt;અને હિમવર્ષા સારાંશ {{convert|4|in|cm|0}} થી ઓછો દક્ષિણમાં {{convert|20|in|cm|0}}થી સહેજ વધુ પેનહેન્ડલમાં [[કોલોરાડો]]ની સીમા પર સુધીની શ્રેણીમાં થાય છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;/&gt; આ રાજય [[નોર્મન]]માં સ્થિત [[રાષ્ટ્રીય આબોહવા સેવા]]ના [[રાષ્ટ્રીય વાવાઝોડા ભવિષ્યવાણી કેન્દ્ર]]નું ઘર છે.&lt;ref&gt;{{cite web | first=Chris|last=Novy|publisher=[[NOAA]] | access-date=2007-08-01 | url=http://www.spc.noaa.gov/misc/about.html| title=SPC and its Products}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot; &quot;text-align:center;font-size:90%;&quot; |
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;background:#E5AFAA;&quot;|'''ઓક્લાહોમાનાં સૌથી મોટા શહેરોનાં માસિક તાપમાનો''' 
|- style=&quot;background: #E5AFAA;text-align:center;&quot;
! શહેર
! જાન્યુઆરી
! ફેબ્રુઆરી
! માર્ચ
! એપ્રિલ
! મે
! જૂન
! જુલાઇ
! ઑગષ્ટ
! સપ્ટેમ્બર
! ઑક્ટોબર
! નવેમ્બર
! ડિસેમ્બર
|- style=&quot;background: #F8F3CA;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | ઓક્લાહોમા શહેર
| 47/26
| 54/31
| 62/39
| 71/48
| 79/58
| 87/66
| 93/71
| 92/70
| 84/62
| 73/51
| 60/38
| 50/29
|- style=&quot;background: #C5DFE1;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | તુલસા
| 46/26
| 53/31
| 62/40
| 72/50
| 80/59
| 88/68
| 94/73
| 93/71
| 84/63
| 74/51
| 60/39
| 50/30
|- style=&quot;background: #F8F3CA;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | લોટન
| 50/26
| 56/31
| 65/40
| 73/49
| 82/59
| 90/68
| 96/73
| 95/71
| 86/63
| 76/51
| 62/39
| 52/30
|-
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA | ડીગ્રી ફેરનહીટ''&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| publisher=UStravelweather.com| access-date=2007-08-02| url=http://www.ustravelweather.com/weather-oklahoma| title=Oklahoma Weather And Climate| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927001532/http://www.ustravelweather.com/weather-oklahoma| url-status=dead}} {{Dead link|date=May 2010| bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| publisher=MSN Weather| access-date=2007-08-13| url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:USOK0307| title=Weather Averages: Lawton, Oklahoma| archive-date=2013-06-18| archive-url=https://www.webcitation.org/6HTcoBDZo?url=http://local.msn.com/weather.aspx?eid=18237| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'' ''માં સરેરાશ ઉંચા/નીચા તાપમાનો'' 
|}

== ઇતિહાસ ==
{{Main|History of Oklahoma}}

પુરાવા અસ્તિત્વમાં છે કે મૂળ લોકોએ છેલ્લા [[હિમયુગ]]ના પ્રારંભ કરતાં પણ પહેલા ઓક્લાહોમા થકી પ્રવાસ કર્યો હતો,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1980/2/80.02.07.x.html| first=Valerie|last=Palino|title= Early Man in North America: The Known to the Unknown| publisher= Yale-New Haven Teachers Institute | access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; પરંતુ રાજયના પ્રથમ કાયમી નિવાસિયો 850 અને 1450 એડી વચ્ચે અર્કાનસાસ સીમા પાસે [[ટેકરા જેવા બાંધકામ]]માં સમુદાયોમાં સ્થાયી થયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| title=The Historic Spiro Mounds| publisher=Spiro Area Chamber of Commerce| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/PreHIn.htm|title= Prehistory of Oklahoma| publisher= rootsweb| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; સ્પેનીયાર્ડ [[ફ્રાન્સીસકો વેઝકવેઝ ર્ડો કોર્નેડો]]એ 1541 માં રાજયમાં પ્રવાસ કર્યો હતો,&lt;ref name=&quot;OK History&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| title=Oklahoma's History| publisher=Government of Oklahoma| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પરંતુ ફ્રેન્ચ અન્વેશકોએ 1700&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/FrSPEX.htm|title= French and Spanish Explorations| publisher= rootsweb| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; ના દશકમાં વિસ્તાર પર દાવો કર્યો અને 1803 સુધી તે ફ્રેન્ચ શાસન હેઠળ રહયું, જયારે [[લોઉસિયાના ખરિદી]]માં સંયુકત રાજય દ્વારા મિસસિપ્પી નદીના તમામ પશ્ચિમી ફ્રેન્ચ પ્રદેશોને ખરીદવામાં આવ્યા.&lt;ref name=&quot;OK History&quot;/&gt; 
[[ચિત્ર:Cowboy 1872.jpg|thumb|right|160px|અંતિમ 19મી શતાબ્દીમાં રાજય પાર ભરવાડો પશુઓને લઈ જતા.]]

19 મી શતાબ્દી દરમિયાન હજારો મૂળ અમેરિકનોને તેમની પૂર્વજ ગૃહભૂમિ ઉત્તર અમેરીકા પરથી કાઢી દેવાયા અને વર્તમાન દિન ઓક્લાહોમામાં શામિલ અને આસપાસના ક્ષેત્રમાં પરિવહિત કરાયા. અમેરિકન નિષ્કાસન નીતિ, એક કૃરતા જે [[ટ્રાયલ ઓફ ટીયર્સ]]ના નામે જાણીતી થઈ જે 1831 માં ચોકતાઉ રાષ્ટ્રના નિકાલ દરમિયાન શરૂ થઈ, તેના દ્વારા વિસ્થાપિત દક્ષિણમાં &quot; [[પાંચ સભ્ય જાતિઓ]] &quot; એ સૌથી પ્રમુખ રાષ્ટ્રો હતા. આ ક્ષેત્ર જે પહેલેથી જ [[ઓસેજ]] અને [[કવોપાઉ]] જાતિઓ દ્વારા કબજે કરાયું હતું, એ [[ચોકતાઉ રાષ્ટ્ર]] કહેવાતી જયાં સુધી પુન શાસિત અમેરિકન નીતિએ બીજા મૂળ અમેરિકનોને સમાવેશ કરવા સીમાને પુન: પરિભાષિત કરી. 1890 સુધીમાં, 30 મૂળ અમેરિકન રાષ્ટ્રો અને જાતિયોથી વધારે [[ભારતીય પ્રદેશ]]ની ભીતરની ભૂમિ અથવા તો &quot; ભારત દેશ &quot; પર એકત્રીત થવા લાગ્યા.&lt;ref&gt;
{{cite web
| url=http://www.rootsweb.com/~cherokee/1890map.html
| title= 1890 Indian Territory Map
| publisher= RootsWeb
| access-date=2009-05-06
}}
&lt;/ref&gt;
1866 અને 1899 વચ્ચેના સમયમાં,&lt;ref name=&quot;OK History&quot;/&gt; ટેક્ષાસમાં પશુ-ફાર્મ ક્ષેત્ર પૂર્વી નગરોમાં ખોરાક માટેની માંગણીને મેળવવા સંઘર્ષ કરતા હતા, અને કેનસાસમાં રેલમાર્ગે સમયસર રૂપે પહોંચાડવાનો વાયદો કર્યો હતો. [[પશુની ગાડીઓ]] અને પશુ-ફાર્મ ઉછેર ક્ષેત્રએ વિકાસ કર્યો કારણ કે કયાં તો [[ભરવાડો]] તેમના સામગ્રીઓ સાથે ઉત્તરમાં જતાં રહયા કયાં તો ભારતીય ક્ષેત્રમાં ગેરકાયદેસર રૂપે સ્થાયી થયા. 1881 માં ચાર કે પાંચ મુખ્ય પશ્ચિમી પાળ પરની પશુ ગાડીઓએ ભારતીય પ્રદેશ થકી પ્રવાસ કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| title=Map of Cattle Drives in 1881| publisher=Lectricbooks| access-date=2007-08-01| archive-date=2010-08-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20100815014844/http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભારતીય પ્રદેશમાં શ્વેત નિવાસીઓની વધી રહેલી હાજરી એ સંયુકત રાજયની સરકારે 1887 માં [[ડોઉસ કાયદા]]ને સ્થાપિત કર્યા, જે વ્યકિતગત જાતિઓની ભૂમિને વ્યકિતગત પરિવારોને ફાળવવા માટે વિભાજીત કરે છે જે મૂળ અમેરિકનોમાં ખેતી અને જમીનની ખાનગી માલિકીને પ્રોત્સાહન આપતી હતી પરંતુ સમવાયી સરકાર એ ભૂમિનો કબજો પાડી લીધો. આ પ્રક્રિયામાં લગભગ પ્રદેશની અંદરની અર્ધ ભારતીય ભૂમિને બાહરી સ્થાયીઓ માટે અને ખરીદી માટે રેલપત્રી કંપનીઓ દ્વારા લેવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{cite web | first=Robert|last=Hamilton|url=http://itech.fgcu.edu/&amp;/issues/vol3/issue1/united.htm|title= United States and Native American Relations | publisher= Florida Gulf Coast University| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Farmer walking in dust storm Cimarron County Oklahoma2.jpg|thumb|upright|left|1930 દરમિયાન ડસ્ટ બાઉલે હજારો ખેડૂતોને ગરિબી તરફ ધકેલ્યા.]]
[[1989 ના લેન્ડ રન]]ને સમાવેશ કરતા, મુખ્ય [[લેન્ડ રન્સ]] નિવાસિયો માટે રાખવામાં આવ્યા એ શરતે કે અમુક પ્રદેશોને વસવાટ માટે ખુલ્લા કરી દેવાય. મોટાભાગે, ભૂમિ વસાહતીઓ માટે પ્રથમ આવનાર ને પ્રથમ સેવા મળે તે આધાર પર ખુલ્લી કરવામાં આવતી.&lt;ref&gt;{{cite web|year=1999|url=http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|title=Factors Influencing Enrollment in Agricultural Education Classes of Native American Students in Oklahoma|publisher=Oklahoma State University|format=DOC|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેઓ આ નિયમ ને પ્રદેશમાં સિમા પાર કરીને તોડતા હતા, એ પહેલા કે તેઓને પરવાનગી મળે, તેઓ સિમા ''જલ્દી''  પાર કરનારા કહેવાતા, પરિણામે શબ્દ &quot; ''[[સુનર્સ]]''  &quot; આવ્યો, જે આખિરકાર, રાજયનું કાયદાકીય ઉપનામ બન્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationalcowboymuseum.org/research/r_virt_landrun5.html|title=Rushes to Statehood|publisher=National Cowboy and Western Heritage Museum|access-date=2007-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.nationalcowboymuseum.org/research/r_virt_landrun5.html|archive-date=2007-08-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

જયારે [[કર્ટિસ કાયદો]] એ ભારતીય પ્રદેશોમાં ભારતીય આદિવાસી જમીનોની ચોરીને આગળ ધપાવ્યું, 20મી શતાબ્દીના સમાપ્તી નજીકના સમયે પ્રદેશને રાજય બનાવવા માટે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઇ. એક અખિલ ભારતીય રાજય નામે ''ઓક્લાહોમા'' ની રચના કરવાના પ્રયાસો અને પછી એક અખિલ ભારતીય રાજય નામે ''[[સેકયોયાહ]]''  ની રચના કરવા પ્રયાસો નિષ્ફળ રહયા પરંતુ 1905 ના સેકયોયાહ સ્ટેટહુડ કન્વેશન એ છેવટે ઓક્લાહોમા સ્ટેટહુડ કન્વેશન માટે પાયાનું કાર્ય કર્યુ, જેને બે વર્ષ પછી સ્થાન લીધું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|title=Clem Rogers|publisher=Will Rogers Museum Association|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520025331/http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નવેમ્બર 16, 1907 એ ઓક્લાહોમા સંગઠનમાં 46 મા રાજયના રૂપે સ્થાપિત થયું.
[[ચિત્ર:Murrah Building - Aerial.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા શહેરમાં એલ્ફ્રેડ પી. મુરાહ ફેડરલ બિલ્ડિંગમાં કરાયેલ ઘડાકાઓ જે અમેરીકી ઇતિહાસમાં એક ભયાનક આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ હતી. ]]
આ નવું રાજય ઉભરતા [[તેલ ઉદ્યોગ]] માટેનું કેન્દ્રબિંદુ બન્યું, કારણ કે તેલના કૂવાઓની ખોજએ નગરને વસ્તી અને સંપત્તિમાં ઝડપથી વૃધ્ધિ કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા.  અંતમાં, તુલ્સા “ [[દુનિયાની તેલ રાજધાની]] ” ના નામે 20મી શતાબ્દીમાં મોટાભાગે જાણીતી બની અને તેલ નિવેશે, રાજયની પ્રારંભિક અર્થવ્યવસ્થામાં મોટો ફાળો આપ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web| url= http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| title= Tulsa Area History| publisher= Tulsa County Library| access-date= 2007-04-25| archive-date= 2007-01-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20070108010448/http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| url-status= dead}}&lt;/ref&gt; 1927 માં ઓક્લાહોમાના ઉદ્યોગપતિ [[સાયરસ એવરી]], જે “ ફાધર ઓફ રૂટ 66 ” ના રૂપે જાણીતા હતા તેઓએ [[યુ.એસ રૂટ 66]] ની રચનાનું અભિયાન શરૂ કર્યું. [[અમરીલ્લો, ટેક્ષાસ]]થી તુલ્સા, ઓક્લાહોમા સુધી હાઈવેના ખેંચનો ઉપયોગ કરી હાઈવે 66 નો મૂળ ભાગ બનાવીને, એવરીએ તેના મૂળવતન તુલ્સામાંથી સટ 66ની યોજના પર નજર રાખવા [[યુએસ હાઇવે 66 સંગઠન]]નું નેતૃત્વ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | title=The Father of Route 66 | publisher=[[University of Virginia]] | access-date=2007-04-20 | archive-date=2013-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130623050651/http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમા એક સમૃધ્ધ આફ્રીકન અમેરિકન ઇતિહાસ પણ ધરાવે છે. ઘણા બધા શ્યામ નગરો પણ હતા જે પ્રારંભિક 1900 ની સાલમાં પાડોશી રાજયો ખાસ કરીને કેનસાસમાંથી આવેલા શ્યામ વસાહિતોના કારણે વધ્યા. રાજનેતા એડવર્ડ પી. મેકકેબે ઘણા શ્યામ વસાહિતોને તે વખતની ભારતીય પ્રદેશની ચળવળને શરૂ કરી. આ ચળવળે એડવર્ડ પી મેકકેબને રાષ્ટ્રપતિ થિયોદર રૂઝવેલ્ટ સાથે ઓક્લાહોમને લધુત્તમ શ્યામ રાજય બનાવવા માટે વાત કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. બધા શ્યામનગરોમાંથી ઘણા હાલમાં ભૂતિયા નગરો છે. [[બોલે]] અને [[લેંગ્સટોન]] (શ્યામ વિશ્વ વિદ્યાલય [[લેંગ્સટન યુનિવર્સિટિ]]નું ઐતિહાસિક રૂપે ઘર) હજુ પણ આજે સમૃધ્ધ છે.

20 મી શતાબ્દીના પ્રારંભમાં [[જીમ ક્રો કાયદા]]ઓ અને [[કુ કલક્ષ કલેન]]ની રાજય વ્યાપક હાજરી હોવા છતાં, [[ગ્રીનવુડ]], સંયુકત રાજયોમાં સૌથી સમૃધ્ધ આફ્રિકન અમેરિકન સમુદાયોમાંથી એકનું તુલ્સા ઘર હતું,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.variety.com/review/VE1117786589.html?categoryid=32&amp;cs=1| title= The Tulsa Lynching of 1921: A Hidden Story|publisher=[[Variety (magazine)|Variety Magazine]] | access-date=2008-06-26}}&lt;/ref&gt; પરંતુ 1921 માં [[તુલ્સા જાતિય કોમી]] તોફાનોનું સ્થાન હતું. અમેરિકન ઇતિહાસમાં જાતિય કોમી તોફાનોનું સૌથી મોંઘા કાર્ય માંનું એક, કોમી તોફાનોના 16 કલાકે 35 શહેરી ઘરોના વિનશામાં પરિણમ્યા, $ 1.8 મિલિયન સંપત્તિનું નુકસાન થયું અને 300 લોકોથી પણ વધારે લોકોનું મૃત્યુ અનુમાનિત કરવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ok-history.mus.ok.us/trrc/file1.pdf| title=Tulsa Race Riot, A Report by the Oklahoma Commission to Study the Tulsa Race Riot of 1921, February 28, 2001| publisher=Oklahoma Historical Society| access-date=2008-06-10| format=PDF| archive-date=2008-06-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.ok-history.mus.ok.us/trrc/file1.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1920 ના અંતમાં, કુ કલક્ષ કલેનનો રાજયની અંદર પ્રભાવ નહિવત થઇ ગયો.&lt;ref&gt;{{cite web| first=Larry| last=O'Dell| url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| title=KU KLUX KLAN| publisher=Oklahoma Historical Society| access-date=2008-06-26| archive-date=2008-10-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20081009193345/https://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1930 ની સાલ દરમિયાન, રાજયના ભાગો નબળી ખેતીવાડી કાર્યપધ્ધતિ, દુષ્કાળ અને જોરદાર પવનની ઘટનાઓનું ફળ અનુભવવા લાગ્યા. [[ડસ્ટ બાઉલ]] તરીકે જાણીતા, કેન્સાસના ક્ષેત્રો, ટેક્ષાસ, ન્યુ મેક્સિકો અને [[ઉત્તરી પશ્ચિમી ઓક્લાહોમા]] લાંબા સમય સુધી ઓછા વરસાદ, અને અસમાન્યરૂપે ઉચ્ચ તાપમાન, દ્વારા હેરાણ થયા, જેનાથી હજારો ખેડૂતોને ગરીબાઈમાં ધકેલાયા અને તેઓને પશ્ચિમી સંયુકત રાજયોના વધારે ફળદ્રુપ વિસ્તારમાં પુનસ્થાપિત થવા માટે મજબૂર કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite web| date=2005-08-05| url=http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| title=1930s Dust Bowl| publisher=Cimarron County Chamber of Commerce| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-07-07| archive-url=https://web.archive.org/web/20070707060033/http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1950માં સમાપ્ત થતા વીસ વર્ષના સમયમાં, રાજયે તેની વસતીમાં ઐતિહાસિક 6.9 પ્રતિશતની પડતર જોઇ. પ્રતિક્રિયારૂપે, માટી અને [[પાણીના સંગ્રહ]]નાં નાત્યાત્મક પ્રયત્નો પૂર નિયંત્રણ પદ્ધતિઓ અને બંધોમાં પરિણામ્યા, સો જેટલા [[જળાશયો]] અને માનવ સર્જિત તળાવોની રચના કરાઇ. 1960 સુધીમાં 200 થી વધારે તળાવોની રચના કરાઇ જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધારે હતા.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Terrain&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007|url=http://www.history.com/states.do?action=detail&amp;state=OK&amp;contentType=State_Generic&amp;contentId=54146|title= History of the States: Oklahoma, The Sooner State | publisher= [[The History Channel]]| access-date=2007-08-09}}&lt;/ref&gt;

1995 માં ઓક્લાહોમા શહેર અમેરિકન ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધી બનેલ સૌથી ખરાબ આતંકવાદી હુમલાનું એકનું દૃશ્ય બન્યું. એપ્રિલ 19, 1995 ના [[ઓક્લાહોમા શહેરના બોંબ ધડકા]]માં, [[એલફ્રેડ પી. મુરાહ ફેડરલ બિલ્ડિંગ]]ની બહાર [[ટિમોથી મેકવિગા]] અને [[ટેરી નિકોલ્સે]] ધડાકો કર્યો હતો, જેમાં 19 બાળકોના સમાવેશ સાથે 168 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. ટીમોથી મેકવીગાને પછી મૃત્યુની સજા દેવામાં આવી અને ઘાતક ઈન્જેકશન દ્વારા મારી દેવાયા, જયારે તેના સાથી ટેરી નીકોલ્સને પ્રથમ ડિગ્રી કત્લના 161 સંખ્યાનો દોષી કરાર કરાયો અને તેને શરતી મુદતીની રજાની સંભાવના વિના આજીવન કેદની સજા થઈ.&lt;ref&gt;{{cite web| year=1996| url=http://www.cnn.com/US/OKC/bombing.html| title=Oklahoma City Tragedy| publisher=[[CNN]]| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.cnn.com/US/OKC/bombing.html| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:The BOK Building.jpg|thumb|right|upright|તુલસાનું બીઓકે ટાવર, ઓક્લાહોમાની સર્વોચ્ચ ઈમારત, જે વિલ્યિમ્સ કંપનીઓ માટે દુનિયાના મુખ્ય કાર્યાલય તરીકે કામ કરે છે.]]
[[ઉડયન્ન]], ઊજાર્, પરિવહન સાધનો, [[અન્ન પ્રક્રિયા]], [[ઈલેકટ્રોનિકસ]] અને [[દૂર સંચાર]]ના વિભાગોમાં આધારિત ઓક્લાહોમા [[પ્રાકૃતિક ગેસ]], [[વિમાન]] અને [[અન્ન]]ના મહત્વપૂર્ણ ઉત્ત્પાદક છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Economy 1&quot;/&gt; આ રાજય પ્રાકૃતિક ગેસના ઉત્પાદન માટે રાષ્ટ્રમાં બીજા ક્રમે આવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web|year=2007|url=http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf|title=Oklahoma Rising|publisher=Chesapeake Energy|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને તે 27 મું સૌથી વધુ કૃષિ ઉત્પાદક રાજ્ય છે અને ઘઉંના ઉત્પાદનમાં પાંચમા ક્રમે આવે છે.&lt;ref name=&quot;agriculture&quot;&gt;{{cite web| date=2007-07-03| url=http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| title=State Fact Sheets: Oklahoma| publisher=[[United States Department of Agriculture]]| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ચાર [[ફોર્ચ્યુન 500]] કંપનીઓ અને ત્રણ [[ફોર્ચ્યુન 1000]] કંપનીઓએ ઓક્લાહોમામાં મુખ્ય કાર્યાલય સ્થાપ્યું છે,&lt;ref name=&quot;Fortune 500&quot;&gt;{{cite web| year=2007| url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/states/O.html| title=Fortune 500: 2006 States| publisher=[[CNN]]| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-06-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20070609135827/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/states/O.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને તે 2007 માં, 7-મા સૌથી નીચા કર ભારણ સાથેનું,&lt;ref name=&quot;Pro-Business&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.okcommerce.gov/index.php?Itemid=383&amp;id=302&amp;option=content&amp;task=view| title= An Overview Of Oklahoma's Target Industries | publisher=Oklahoma Department of Commerce|access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ વેપાર કરવા યોગ્ય રાજ્ય તરીકે આલેખાયું છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| first=David| last=Ellis| url=http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html| title=Tax Friendly Places 2007| publisher=[[CNN|CNN Money]]| access-date=2007-08-08| archive-date=2007-07-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20070713211904/http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 થી 2006 સુધી, ઓક્લાહોમાની [[કુળ ઘરેલું ઉત્પાદને]] પ0 પ્રતિશત વૃધ્ધી કરી હતી, જે રાષ્ટ્રમાં પાચમો સૌથી ઉંચો દર હતો. 2005 અને 2006 વચ્ચે, $ 122.5 બિલિયન થી $ 134.6 બિલયન વધતી, 10.8 પ્રતિશતનો કૂદકો માર્યો હતો,&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Gross_Domestic_Product_by_State_2000_0706071891.pdf|title=Gross Domestic Product by State (2005-2006)|publisher=Oklahoma Department of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Gross_Domestic_Product_by_State_2000_0706071891.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને તેનું કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન પ્રતિ વ્યકિત 2006માં $ 36,364 થી 2007 માં $ 38,516 વધી હતી જે રાષ્ટ્રમાં ત્રીજો સૌથી ઝડપી દર હતો. 2007 માં કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન પ્રતિ વ્યકિત રાજયોમાં 41મો ક્રમ મેળવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2007-06-12|url=http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|title=Per Capita Gross Domestic Product by State|publisher=[[University of New Mexico]]|access-date=2007-08-01|archive-date=2009-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112165749/http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભલે તેલ રાજયના અર્થતંત્રને ઐતિહાસિકપણે વર્ચસ્વ આપ્યું, 1980 ના દાયક દરમિયાન ઊજાર્ ઉદ્યોગમાં પડતર, 1980 અને 2000 વચ્ચે લગભગ 90,000 [[ઊજાર્ સંબંધિત નોકરીઓના નુકસાનમાં પરિણમી]] હતી જેનાથી સ્થાનીય અર્થતંત્રને ગંભીરપણે નુકસાન થયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Mark|last=Snead|year=2006|url=http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf|title=Outlook Update – OKC GM Plant Closing|publisher=[[Oklahoma State University]]|format=pdf|access-date=2007-08-12|archive-date=2006-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430120433/http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 માં તેલ ઓક્લાહોમાના આર્થિક અસરના 17 પ્રતિશત માટે જવાબદાર હતું,&lt;ref name=&quot;OK Energy 3&quot;/&gt; અને રાજયના તેલ ઉદ્યોગમાં રોજગાર 2007 માં પાંચ બીજા ઉદ્યોગઆં વધારે હતો.&lt;ref name=&quot;employment&quot;/&gt; જાન્યુઆરી 2010 સુધીમાં, રાજયનો બેરોજગાર દર 6.7% છે.&lt;ref&gt;[http://www.bls.gov/lau/ Bls.gov]; સ્થાનિક વિસ્તારની બિન રોજગારીના આંકડાઓ&lt;/ref&gt;

=== ઉદ્યોગ ===
2007 ના પ્રારંભમાં ઓક્લાહોમા પાસે 1.7 મિલિયનનની કામદાર સેના હતી અને કુલ બિન-ખેતી રોજગાર 1.6 મિલિયનની આસપાસ વિચલિત થતી.&lt;ref name=&quot;employment&quot;/&gt; 2007 માં 326,000 નોકરીઓની સાથે સરકારી વિભાગે મોટાભાગની નોકરીઓ આપી હતી, જે પછી, પરિવહન અને [[સેવાઓ]]ના વિભાગે 2,85,000 નોકરીઓ આપી, અને શિક્ષણ, વ્યવસાય અને [[ઉત્પાદન]] વિભાગે ક્રમશ: રૂપથી 191,000, 178,000 અને 151,000 નોકરીઓ આપેલી.&lt;ref name=&quot;employment&quot;&gt;{{cite web |date=2007-08-01|url=http://www.bls.gov/eag/eag.ok.htm| title= Oklahoma Economy at a Glance| publisher=United States Department of Labor, Bureau of Labor Statistics| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; રાજયના સૌથી મોટા ઉધ્યોગ, વિમાણ ક્ષેત્ર વાર્ષિક રીતે 11 બિલિયન ડોલર પેદા કરે છે.&lt;ref name=&quot;Pro-Business&quot;/&gt; તુલ્સા દુનિયામાં સૌથી મોટી હવાઈ માર્ગ જાળવણીનું કેન્દ્ર છે, જે [[અમેરિકન એરલાઇન્સ]] માટે વૈશ્વિક જાળવણી અને એન્જિનિયરિંગ મુખ્ય મથક તરીકે કાર્ય કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jhtml| title=American's TUL Maintenance &amp; Engineering Base Sets Goal to Achieve $500 Million in Revenue, Cost Savings By End of 2006| publisher=American Airlines| access-date=2007-07-14| archive-date=2012-12-03| archive-url=https://archive.today/20121203075637/http://www.aa.com/i18n/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jsp&amp;locale=es_ES| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કુળ મળીને એરોસ્પેસ ઓક્લાહોમાના ઉદ્યોગિક પેદાશના 10 પ્રતિશતથી પણ વધારે ફાળવે છે, અને તે એરોસ્પેસ એન્જીનીયરીંગ ઉત્પાદનમાં દશ ઉચ્ચ રાજયમાંનું એક રાજય છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Economy 1&quot;&gt;{{cite web|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf|title=Oklahoma at a Glance|publisher=Oklahoma Department of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074214/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સંયુકત રાજયના કેન્દ્રમાં સ્થિત હોવાને કારણે, ઓક્લાહોમાએ આંકડાકીય કેન્દ્ર માટેનું ઉચ્ચ રાજયોમાંનું એક છે અને આબોહવા સંબંધિત સંશોધન માટેનું મુખ્ય ફાળો આપનાર છે.&lt;ref name=&quot;Pro-Business&quot;/&gt; ઉત્તર અમેરિકામાં આ રાજય ટાયરનું સર્વોચ્ચ ઉત્પાદક છે અને રાષ્ટ્રમાં સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરતો [[બાયોટેકનોલોજી]] ઉદ્યોગ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Pro-Business&quot;/&gt; 2005 માં ઓક્લાહોમાના ઉત્પાદન ઉદ્યોગમાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય નિકાસ કુલ 4.3 બિલિયન ડોલર હતું, તેણા આર્થિક પ્રભાવનો 3.6 પ્રતિશત.&lt;ref&gt;{{cite web|year=2005|url=http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf|title=Impact of Trade in Oklahoma|publisher=United States Chamber of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 ટાયર ઉત્પાદન, માંસ પ્રક્રિયા, તેલ અને ગેસ ઓજાર ઉત્પાદન અને એર કન્ડીશનર ઉત્પાદન રાજયના સૌથી મોટા ઉત્પાદન ઉદ્યોગો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|year=2005|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf|title=Manufacturing Cluster Analysis|publisher=Oklahoma Chamber of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074218/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ઉર્જા ===
[[ચિત્ર:oil well.jpg|thumb|મુખ્યત્ત્વે તેલ ઉત્પન્ન કરતું રાજય ઓક્લાહોમા, એ રાષ્ટ્રનું ક્રુડ તેલનું પાંચમું સૌથી મોટું ઉત્પાદન કરતું રાજય છે.&lt;ref name=&quot;OK Energy&quot;/&gt;]]
ઓક્લાહોમાએ પ્રાકૃતિક ગેસનો રાષ્ટ્રનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે, ક્રુડ તેલ ઉત્પાદનમાં પાંચમા ક્રમે છે, સૌથી વધારે સંખ્યામાં સક્રિય [[ડ્રિલિંગ રિગ્સ]] ધરાવે છે,&lt;ref name=&quot;OK Energy&quot;&gt;{{cite web|date=2002-07-15|url=http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|title=Fueling Oklahoma's Economy|publisher=Oklahoma Wind Power Initiative|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2010-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618174004/http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને ક્રુડ તેલના સંગ્રહમાં પાંચમાં ક્રમે આવે છે.&lt;ref name=&quot;OK Energy 2&quot;&gt;{{cite web|year=2003|url=http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf|title=Oklahoma Factoids|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325044223/http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 માં જયારે રાજય સ્થાપિત [[વાયુ ઉજાર્]] માટે પાંચમા ક્રમે આવે છે,&lt;ref&gt;{{cite news|date=2006-03-15|url=http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|title=Annual Industry Rankings Demonstrate Continues Growth of Wind Industry in the United States|publisher=American Wind Energy Association|access-date=2007-08-08|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423052240/http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તે [[નવીનીકરણ ઊજા]]ર્ના ઉપયોગમાં સૌથી તળીયે છે જેમાં તેની 96 પ્રતિશત વીજળી 2002 માં [[બિન નવીનીકરણ પાત્ર સ્ત્રોતો]]માંથી પેદા કરાતી હતી જેમાં 64 પ્રતિશત [[કોલસા]]માંથી અને 32 પ્રતિશત પ્રાકૃતિક વાયુમાંથી પેદા કરેલ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2007-06-18|url=http://www.eere.energy.gov/states/state_specific_statistics.cfm/state=OK|title=Oklahoma Energy Statistics|publisher=[[United States Department of Energy]]|access-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.eere.energy.gov/states/state_specific_statistics.cfm/state=OK|archive-date=2007-08-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006 માં કુલ ઊજાર્ વપરાશ પ્રતિ વ્યકિત માટે 11 મા ક્રમે આવતા,&lt;ref&gt;{{cite web|date=2007-08-02|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=OK|title=Oklahoma Energy Overview|publisher=[[United States Department of Energy]]|access-date=2007-08-08|archive-date=2007-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070920205102/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=OK|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાનો ઊજાર્ ખર્ચ રાષ્ટ્રમાં 10 મો સૌથી નીચે હતો.&lt;ref name=&quot;OK Energy&quot;/&gt; સમગ્રપણે, તેલ ઊજાર્ ઉદ્યોગો, ઓક્લાહોમાની કુલ ઘરેલું ઉત્પાદનમાં $ 23 બિલિયન ફાળવે છે,&lt;ref name=&quot;OK Energy 3&quot;&gt;{{cite web|year=2005|url=http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|title=Oklahoma's Energy history|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928075201/http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને ઓક્લાહોમા તેલ સંબંધિત કંપનીઓના કામદારોની સરેરાશ આવક રાજયના લાક્ષણિક વાર્ષિક આવક કરતાં બમણી આવક છે.&lt;ref&gt;{{cite web|year=2007|url=http://www.oerb.com/industry/impact.asp|title=Impact of Oklahoma's Oil industry|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216210717/http://www.oerb.com/industry/impact.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 માં રાજય પાસે 83,750 વ્યવસાયિક તેલના કુવાઓ અને 750,000 કુલ કુવાઓ હતા,&lt;ref name=&quot;OK Energy 3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OK Energy 2&quot;/&gt; જે 178 હજાર ક્રુડ તેલના [[બેરલ]] પ્રતિદિન ઉત્પાદિત કરતા હતા.&lt;ref name=&quot;OK Energy 2&quot;/&gt; રાષ્ટ્રના પ્રાકૃતિક વાયુ આપૂર્તિના દશ પ્રતિશત ઓક્લાહોમામાં સ્થિત છે, {{convert|1.662|Tcuft|km3}}સાથે.&lt;ref name=&quot;OK Energy 2&quot;/&gt;

[[ફોર્બ્સ મેગેઝીન]] મુજબ, ઓક્લાહોમા શહેર આધારીત [[ડેવન ઊજાર્ નિગમ]], [[ચેસાપીક ઊજાર્ નિગમ]] અને [[સેન્ડરીજ ઊજાર્ નિગમ]] રાષ્ટ્રોની સૌથી મોટી નિજી તેલ સંબંધિત કંપનીઓ છે,&lt;ref name=&quot;OK Energy 5&quot;&gt;{{cite web |date=2005-12-02|url=http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=657&amp;Itemid=286| title= Three Of America’s Largest Private Companies Call Oklahoma Home| publisher=Oklahoma Department of Commerce| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; અને બધી ઓક્લાહોમાની ફોરચ્યુન પ00 કંપનીઓ ઊજાર્ સંબંધિત છે.&lt;ref name=&quot;Fortune 500&quot;/&gt; 2006 માં તુલ્સા આધારિત [[સેમગ્રુપ]] સૌથી મોટી વ્યકિતગત કંપનીઓના ફોર્બસની સૂચીમાં પાંચમાં ક્રમે હતી, તુલ્સા આધારિત [[કવીકટ્રીપ]] 46 માં ક્રમે હતી અને ઓક્લાહોમા શહેર સ્થિત [[લવસ્ ટ્રાવેલ સ્ટોપ્સ અને કંટ્રી સ્ટોર્સ]] 2008 ના અહેવાલમાં 25 માં ક્રમે હતી.&lt;ref name=&quot;OK Energy 5&quot;/&gt; તુલસાની [[વનઓકે]] અને [[વિલિયમ્સ કંપની]] રાજયની સૌથી મોટી અને બીજી સૌથી મોટી કંપનીઓ ક્રમશ: રૂપે છે, [[ફોર્ચ્યુન મેગેઝીન]] મુજબ, ઊજાર્ના ક્ષેત્રમાં રાષ્ટ્રની ક્રમશ: બીજી અને ત્રીજી સૌથી મોટી કંપનીઓ છે.&lt;ref name=&quot;Devon&quot;/&gt; મેગેઝીને રાષ્ટ્રમાં ડેવોન ઊજાર્ને ખાણ અને ક્રુડ તેલ ઉત્પાદન ઉદ્યોગમાં બીજી સૌથી મોટી કંપની તરીકે સ્થાન આપ્યું છે, જયારે ચેસાપીક ઊજાર્ તે જ ક્ષેત્રમાં ક્રમશ: 7મા ક્રમે હતી અને [[ઓક્લાહોમા ગેસ એન્ડ ઈલેકટ્રીક]], વાયુ અને વીજળી ઉપયોગીતા કંપનીઓમાં, 25 મી સૌથી મોટી કંપની છે.&lt;ref name=&quot;Devon&quot;&gt;{{cite web|year=2007|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/snapshots/1866.html|title=Three Fortune's Snapshot: Devon energy|publisher=[[CNN]]|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123041132/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/snapshots/1866.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== કૃષિ ===
ખેતીવાડીમાં 27 મો સૌથી વધુ ઉત્પાદક રાજય, ઓક્લાહોમા એ પશુવર્ધન અને ઘઉના ઉત્પાદનમાં પાંચમો આવે છે.&lt;ref name=&quot;agriculture&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ag&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.state.ok.us/~okag/| title=A Welcome From The Commissioner| publisher=Oklahoma Department of Agriculture, Food and Forestry| access-date=2007-08-07| archive-date=2007-05-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070530220430/http://www.state.ok.us/~okag/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અંદાજે 5.5 પ્રતિશત અમેરિકન માંસ ઓક્લાહોમામાંથી આવે છે, જયારે રાજય 6 % પ્રતિશત અમેરિકન ઘઉંનું 4.2 પ્રતિશત અમેરિકન ડુક્કર ઉત્પાદનો અને 2.2 પ્રતિશત ડેરી ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરે છે.&lt;ref name=&quot;agriculture&quot;/&gt; 2005 માં રાજયમાં 83,500 ખેતરો હતા જે સામૂહિક રૂપે  $ 4.3 બિલિયનનું પશુથી ઉત્પાદિત સામગ્રીનું ઉત્પાદન કર્યુ અને પાક પેદાશમાં એક બિલિયન ડોલરની અંદરના ઉત્પાદનથી રાજયના કૂલ ઘરેલું ઉત્પાદનમાં 6.1 બિલિયન ડોલર ઉમેરાય છે.&lt;ref name=&quot;agriculture&quot;/&gt; મૂર્ગી ઉછેર અને ડુક્કર ઉછેર એ તેના બીજા અને ત્રીજા સૌથી મોટા ખેતીવાડી ઉદ્યોગ છે.&lt;ref name=&quot;ag&quot;/&gt;

== સંસ્કૃતિ ==
[[ચિત્ર:Pioneer Woman Statue.jpg|thumb|right|upright|આગામી રાજય તરીકે ઓક્લાહોમાની પરંપરાનો પોન્કા શહેરમાં પાઓનિયર વુમન મૂર્તિ દ્વારા નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે. ]]
[[સંયુકત રાજય સેન્સસ બ્યુરો]] દ્વારા ઓક્લાહોમાને [[દક્ષિણ]]માં સ્થિત કરાયું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.census.gov/geo/www/us_regdiv.pdf| title= Census Regions and Divisions of the United States| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; પરંતુ તફાવતી પરિભાષાઓ દ્વારા [[મધ્ય પશ્ચિમ]], [[દક્ષિણ પશ્ચિમ]] અને દક્ષિણ [[સાંસ્કૃતિક પ્રદેશો]]માં સંપૂર્ણ અથવા તો આંશિકરૂપે સ્થિત છે; અને આદર્શ ભૂગોળિક સાંસ્કૃતિક પ્રદેશોની પરિભાષા દ્વારા આંશિકરૂપે [[અપલેન્ડ દક્ષિણ]] અને [[ગ્રેટ પ્લેન્સે]]માં સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web| first=Allen| last=Lew| url=http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| title=What is geography?| publisher=[[Northern Arizona University]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-05-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20070510041836/http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા પાસે ઉચ્ચ પ્રમાણમાં [[જર્મન]], [[સ્કોટ-આઈરીશ]], અને મૂળ અમેરીકન પૂર્વજો છે,&lt;ref&gt;{{cite web| first=Wayne| last=Greene| url=http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| title=Largest Ancestry| publisher=[[Valparaiso University]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2010-03-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20100305214454/http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સાથે 25 વિવિધ મૂળ ભાષાઓ બોલાય છે જે બીજા રાજય કરતા વધારે છે.&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;{{cite web|first=Stephen|last=Greymorning|url=http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|title=Profiles of Native American Education Programs|publisher=Southwest Educational Development Laboratory|access-date=2007-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|archive-date=2007-08-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 6 સરકારોએ વિસ્તાર પર અલગ અલગ સમયે દાવો કર્યો હતો,&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=78&amp;Itemid=108| title=Flags over Oklahoma| publisher=Oklahoma History Center| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-11-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20071121230654/http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=78&amp;Itemid=108| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને 67 મૂળ અમેરિકન જાતિઓને ઓક્લાહોમા પ્રસ્તુત કરે છે,&lt;ref name=&quot;OK History&quot;/&gt; જેમાં જાતિય મુખ્યાલયોની સૈથી મોટી સંખ્યા અને 39 ફેડરલ અધિકૃત રાષ્ટ્રોનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| title=Oklahoma Quick Facts| publisher=Oklahoma Department of Tourism| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-05-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20070517085232/http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પશ્ચિમી રેન્ચર્સ, મૂળ અમેરિકન જાતિઓ, દક્ષિણી વસાહતો અને પૂર્વી તેલ બેરોન્સે રાજયના સાંસ્કૃતિક ઢાંચાને આકાર આપ્યો છે અને તેના મોટા શહેરોને સૌથી વધુ નીચા ક્રમાંકવાળા સંયુકત રાજયોના સાંસ્કૃતિક લક્ષ્યોના નામ આપવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?.name=si/020228_si_fc_tulsa.cfm| archive-url=https://web.archive.org/web/20070405151813/http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?name=si%2F020228_si_fc_tulsa.cfm| archive-date=2007-04-05| title=Fodor's Choice: Top Overlooked Destinations| publisher=Fodor's Magazine| access-date=2007-08-02| url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&amp;subarticlenbr=2%20%0D| title=Oklahoma Travel Industry Association Information| publisher=Oklahoma Travel Industry Association| access-date=2007-08-04| archive-date=2012-03-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20120317155819/http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&amp;subarticlenbr=2%20%0D| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જયારે ઓક્લાહોમાના નિવાસીયો [[દક્ષિણ શૈલી]]ના એક પ્રકારના લાક્ષણિક વ્યવહાર સાથે જોડાયેલ છે, કેટલોગ ફોર ફીલનટ્રોફી, એકંદરે &lt;ref&gt;{{cite web|year= 2003|url= http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|title= Generosity Index 2003 (2001 data)|publisher= Catalogue for Philanthropy|access-date= 2007-08-16|archive-date= 2012-04-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20120426013441/http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;દયા માટે રાષ્ટ્રમાં ઓક્લાહોમાને ચોથો નંબર આપે છે. રાજયને નકારાત્મક સાંસ્કૃતિક [[એક પ્રકાર]]ની વિશિષ્ટા સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું જે, પ્રથમ [[જોન સ્ટેનબિક]]ની નોવેલ '''“ [[ગ્રેપ્સ ઓફ વ્રેથ]] ”'''  દ્વારા લોકપ્રિય થયું, જે અશિક્ષિત, ગરીબી યુક્ત [[ડસ્ટ યુગ]]ના ખેડૂતોના શોષણનું વર્ણન કરતી હતી જેઓને “ [[ઓકીશ]] ” માનવામાં આવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|date=1999-05-10|url=http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|title=The Essence of the Midwest|publisher=Clarke College|access-date=2007-08-04|archive-date=2007-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822225602/http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;okies&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.csus.edu/news/022503film.htm|title=Filmmaker to share documentary chronicling local poet’s life|publisher=[[Sacramento State University]]|date=2003-02-25|access-date=2008-04-04|archive-date=2008-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080918161023/http://www.csus.edu/news/022503film.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| first=Wayne| last=Greene| url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070715_1_CE2_NEWor84848| title=Oklahoma centennial quiz| publisher=[[Tulsa World]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2012-09-13| archive-url=https://archive.today/20120913101944/http://www.tulsaworld.com/specialprojects/?ID=070715_1_CE2_NEWor84848| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જો કે શબ્દને ઓક્લાહોમા દ્વારા સકારાત્મક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;okies&quot;/&gt;

=== કલા અને રંગભૂમિ ===
[[ચિત્ર:Philbrook.jpg|thumb|left|સંયુકત રાજયોમાં સર્વોચ્ચ 50 ફાઈન આર્ટ્સના સંગ્રહાલયમાંનું એક ફીલબ્રુક મ્યુઝીયમ..&lt;ref name=&quot;philbrook&quot;/&gt;]]
રાજયના સૌથી મોટા શહેરી વિસ્તારમાં, [[જેઝ]]ની સમૃધ્ધી વ્યાપક છે,&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; અને [[મૂળ અમેરિકન]], [[મેક્ષીકન]], અને [[એશિયન]] વિદેશી અંત:ક્ષેત્ર તેમના સંબંધિત સંસ્કૃતિઓના સંગીત અને કળાને ઉત્પન્ન કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=335&amp;Itemid=415| title= Oklahoma's Diversity| publisher= Oklahoma Department of Commerce| access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; [[બાર્ટલ્સવિલે]]માં ઓક્લાહોમા મોઝાર્ટ ઉત્સવ એ દક્ષિણ સંયુકત રાજયોમાં સૌથી મોટા [[શાસ્ત્રીય સંગીત]] ઉત્સવોમાંનો એક છે,&lt;ref&gt;{{cite web | year= 2007 | url= http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&amp;record=11 | title= Oklahoma Mozart Festival | publisher= OK Mozart Festival | access-date= 2007-08-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&amp;record=11 | archive-date= 2007-08-16 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; અને ઓક્લાહોમાનો સિટિ [[આર્ટ્સ ફેસ્ટિવલ]] એ રાષ્ટ્રમાંના સર્વોચ્ચ ફાઇન આર્ટ્સ ઉત્સવોમાંનો એક છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; પાંચ મૂળ અમેરિકન બેલે નૃત્યકીઆઓની વિશ્વવ્યાપક પ્રસિધ્ધી મેળવવાની સાથે, રાજયનો બેલે નૃત્યમાં સમૃધ્ધ ઇતિહાસ છે; [[વોન ચોઉટીયું]], [[મારજોઈરે]] અને [[મારીયા ટોલચીફ]] બહેનો, [[રોસેલા હાઈટાવર]], અને [[મોસ્સેલીન લર્કીન]], સામૂહિકરૂપથી જેમણે [[ફાઈવ મુન્સ]] કહેવાય છે. [[તુલ્સા બેલે]]ને ''[[ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ]]''  દ્વારા સંયુકત રાજયમાં સૌથી સર્વોચ્ચ બેલેનૃત્ય કંપનીઓમાંનું એક તરીકે ક્રમ અપાયેલું છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; ઓક્લાહોમા સિટિ બેલે અને ઓક્લાહોમા વિશ્વવિદ્યાલયના નૃત્ય કાર્યક્રમ, નૃત્યકીઆ વોન ચાઉટીયું અને તેમના પતિ [[મીગ્યુએલ ટેરેખોવ]] દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવેલો. 1962 માં વિશ્વવિદ્યાલય કાર્યક્રમની સ્થાપના કરવામાં આવી અને સંયુકત રાજયોમાં તનાા પ્રકારનો પ્રથમ સંપૂર્ણ પ્રમાણિત કાર્યક્રમ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-12-13 | url=http://www.journalrecord.com/| title=OKC Events| first=Joan| last=Gilmore| publisher=The Oklahoma City Journal Record | access-date=2008-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =Ballet Russes| publisher = Geller/Goldfine Productions|year = 2008 | url = http://www.gellergoldfine.com/russes_dancers.html| access-date = 2008-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Capri Films| publisher = Geller/Goldfine Productions| year = 2008| url = http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf| access-date = 2008-06-17| format = PDF| archive-date = 2008-06-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; [[સેન્ડ સ્પ્રીંગ્સ]]માં એક બાહરી રંગભૂમિ જેને “ડિસ્કવરી લેન્ડ!” કહેવાય છે સંગીતમય ''[[ઓક્લાહોમા!]]'' ની કાયદાકીય પ્રદર્શની મુખ્યાલય છે&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://discoverylandusa.com/awards.shtml| title= Honors and Awards| publisher=Discoveryland!| access-date=2007-04-26}}&lt;/ref&gt; એતિહાસિકપણે રાજયએ સંગતની શૈલીઓ જેમ કે [[ધ તુલસા સાઉન્ડ]], અને [[વેસ્ટર્ન સ્વીંગ]]નું ઉત્પાદન કર્યું છે, જે તુલસામાં [[કેઈનના નૃત્યકક્ષ]]માં લોકપ્રિય થયું. ઈમારત જે “ કારનેગી હોલ ઓફ વેસ્ટર્ન સ્વીંગ ” રૂપે જાણીતું છે,&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-03-25 | url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070321_1_CE13_spanc63544| title=Cain’s Ballroom - A Music Icon: Venue is a landmark for Western swing, punk fans | first=Matt | last=Elliott | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; તે 1930ની દરમિયાન [[બોબ વીલિસ]] અને [[ટેક્ષાસ પ્લેબોયસ]]ના પ્રદર્શની મુખ્યાલય રૂપે ફરજ બજાવતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news | date=2006-07-15 | url=http://www.tulsaworld.com/business/article.aspx?articleID=060715_Bu_E1_Tulsa51913 | title= Selling Tulsa: Branded | first=John | last=Stancavage | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; સ્ટીલવોટર એ [[રેડ-ડર્ટ]] સંગીત, જેણા સૌથી જાણીતા સમર્થક હતા સ્વ. [[બોબ ચીલ્ડર્સ]], તેનું અધિકેન્દ્ર હતું.

ઓક્લાહોમા એ રાષ્ટ્રમાં મધ્ય પ્રતિશતક પ્રતિ વ્યકિત કલા પર ખર્ચે છે, 17 માં ક્રમે આવે છે 300 સંગ્રાહલયોથી વધારે ને સામેલ કરે છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;&gt;{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=332&amp;Itemid=413| title=Oklahoma - A Great Place to Play|publisher=Oklahoma Department of Commerce|access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; તુલસાનું [[ફિલબ્રુક મ્યુઝિયમ]] એ સંયુકત રાજયોના પ0 સર્વોચ્ચ [[ફાઈન આર્ટ્સ]] સંગ્રહાલયોમાંથી એક માનવામાં આવે છે,&lt;ref name=&quot;philbrook&quot;&gt;{{cite web | url= http://ase.tufts.edu/arted/MuseumsOklahoma.htm| title= Museums of Oklahoma| publisher= Tufts University | access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; અને નોર્મનમાં [[સેમ નોબલ ઓક્લાહોમા મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રી]] જે દેશમાં સૌથી મોટું વિશ્વ વિદ્યાલય આધારિત કલા અને ઇતિહાસ સંગ્રાહલયોમાંથી એક છે, તે પ્રદેશના પ્રાકૃતિક ઇતિહાસને પ્રસ્તુત કરે છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; [[થોમસ ગીલક્રીસ]]ના સંગ્રહનું ઘર તુલસાનું [[ગીલક્રીસ મ્યુઝીયમ]] છે, જે દુનિયાનું સૌથી મોટું અને સૌથી વધુ વ્યાપક પશ્ચિમ અમેરીકાનું કલા અને શિલ્પકૃતિઓનું સંગ્રહ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.travelok.com/atv/urban.asp | title= The All-Terrain Vacation | publisher= Travelok.com | access-date= 2007-08-04 | archive-date= 2006-04-10 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060410174845/http://www.travelok.com/atv/urban.asp | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; [[ઓક્લાહોમા સિટિ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ્સ]] કલાકાર [[ડેલ ચિહુલી]] દ્વારા કાચની મૂર્તિકલાના સૌથી વ્યાપક સંગ્રહનો સમાવેશ કરે છે,&lt;ref&gt;{{cite web| url= http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| title= About the Museum| publisher= Oklahoma City Museum of Art| access-date= 2007-08-04| archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| archive-date= 2007-08-16| url-status= dead}}&lt;/ref&gt; અને ઓક્લાહોમા શહેરનું [[નેશનલ કાઉબોય એન્ડ વેસ્ટ્રન હેરિટેજ મ્યુઝિયમ]] અમેરિકન પશ્ચિમી સીમાઓના વંશજને પ્રસ્તુત કરે છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; યહુદીધર્મ સાથે સંકળાયેલ [[હોલોકાઉસટેન્ડ]] શિલ્પકૃતિઓના અવશેષો સાથે, તુલસાનું યહુદી કલાનું શરવીન મીલર મ્યુઝીયમ [[દક્ષિણી પશ્ચિમ સંયુકત રાજયો]]માં સૌથી મોટા [[યહુદી]] કલાના સંગ્રહને સરંક્ષિત કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.jewishmuseum.net/ | title= Sherwin Miller Museum of Judaism | publisher= Sherwin Miller Museum of Jewish Art | access-date= 2006-04-20 | archive-date= 2010-02-26 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.jewishmuseum.net/ | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

=== તહેવારો અને પ્રસંગો ===
[[ચિત્ર:Grand Entry Omaha.jpg|thumb|right|મૂળ અમેરીકી સાંસ્કૃતિક પ્રસંગ જેમ કે પાઉવાઉ, ઓક્લાહોમામાં સામાન્ય છે.]]
ઓક્લાહોમાના શતાબ્દી મહોત્સવને અમેરિકન બસ સંસ્થા દ્વારા 2007 માટે સંયુક્ત રાજ્યોમાં સર્વોચ્ચ પ્રસંગનું નામ આપવામાં આવ્યું હ્તું,&lt;ref&gt;{{cite news | date=2006-09-07 | url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=060907_Ne_A13_State52295 | title= 100 and 1: State's centennial is named top-ranked bus-tour destination| first=Brian | last=Barber | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; અને તે નવેમ્બર 16, 2007 ના દિને [[રાજ્યપણા]]નાં 100મા વાર્ષિકોત્સવ સાથે સમાપ્ત થતાં ઘણાં ઉત્સવો ધરાવતો હતો. મૂળ અમેરિકન પાવવાવ્સ અને ઔપચારિક પ્રસંગો જેવા વાર્ષિક પરંપરાગત તહેવારો આખા રાજ્યભરમાં થાય છે, અને સાંસ્કૃતિક વારસો અને પરંપરાઓ દર્શાવતા [[સ્કોટિશ]], [[આયરિશ]], [[ઇટાલિયન]], [[વિએટનામીસ]], [[ચાઇનીસ]], [[ઝેક]], [[જ્યુઇશ]], [[અરબ]], [[મેક્સિકન]], અને [[આફ્રીકી-અમેરિકન]] સમુદાયોના ઉત્સવોનો સમાવેશ કરે છે. ઓક્લાહોમા શહેરની 10-દિવસની મુસાફરી દરમિયાન, [[ઓક્લાહોમા રાજ્યના ભાડાં]] એક મિલિયન લોકોને નજીક આકર્ષે છે,&lt;ref&gt;{{cite news | date=2006-09-11 | url=http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf | title=Oklahoma State Fair Opens September 14 | publisher=Oklahoma State Fair | access-date=2007-08-04 | format=PDF | archive-date=2007-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070629222126/http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને મોટા [[પાવ-વાવ્સ]], [[એશિયન]] ઉત્સવો, અને [[જુનેટીંથ]] મહોત્સવો શહેરમાં દર વર્ષે યોજાય છે. [[તુલસા રાજ્યનાં ભાડાં]] તેની 10-દિવસની મુસાફરી દરમિયાન એક મિલિયન લોકોને નજીક આકર્ષે છે,&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | title=Tulsa State Fair - General Information | publisher=Tulsa State Fair | access-date=2007-08-25 | archive-date=2007-08-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070828181706/http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને શહેરના મેફેસ્ટ તહેવારે 2007 દરમિયાન ચાર દિવસમાં 375,000થી પણ વધુ લોકોને મનોરંજન પૂરૂં પાડ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-05-21 | first=Leigh | last=Bell | title=Mayfest: Celebrating Downtown: Festival closes after big year | publisher=Tulsa World | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070521_238_A1_hMore10041| access-date = 2007-05-21}}&lt;/ref&gt; 2006માં, તુલસાનો [[ઑક્ટોબર્ફેસ્ટ]] ''[[યુએસએ ટુડે]]''  દ્વારા દુનિયાનાં સર્વોચ્ચ 10માંનો એક અને ''[[બોન એપેટીટ]]''  સામયિક દ્વારા રાષ્ટ્રમાં જર્મનીનાં સર્વોચ્ચ આહાર ઉત્સવોમાંથી એક કહેવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | first=Daniel | last=Harrison | title=Top 10: American Oktoberfest Destinations | publisher=Ask Men | url =http://www.askmen.com/fashion/travel_top_ten_100/112c_travel_top_ten.html | access-date = 2007-05-05}}&lt;/ref&gt; તુલસા [[ડીફેસ્ટ]] નામનો વાર્ષિક સંગીત ઉત્સવ પણ યોજે છે, એક એવો ઉત્સવ જે ઓક્લાહોમાના મૂળ બેન્ડ અને સંગીતકારોની ઝાંખી આપે છે. [[નોર્મન સંગીત ઉત્સવ]] માટે નોર્મન સંચાલન કરે છે. નોર્મન નોર્મનનાં મધ્યકાલિન મેળાનો પણ સંચાલક છે, 1976થી વાર્ષિક રીતે યોજાય છે અને ઓક્લાહોમાનો પ્રથમ મધ્યકાલિન મેળો છે. મેળો પ્રથમ ઓક્લાહોમા વિશ્વવિદ્યાલય નાં કેમ્પસનાં દક્ષિણ ઓવલમાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્રીજા વર્ષે મેળો બહુ મોટો ન બને ત્યાં સુધી નોર્મનનાં ડક પોન્ડમાં ખસેડવામાં આવ્યો અને 2003માં રિવ્ઝ પાર્કમાં ખસેડવામાં આવ્યો. નોર્મનનો મધ્યકાલિન મેળો ઓક્લાહોમાનો “ સપ્તાહનાં અંતનો મોટામાં મોટો પ્રસંગ અને ઓક્લાહોમામાં ત્રીજો સૌથી મોટો પ્રસંગ છે, અને એવેન્ટ્સ મીડીઆ નેટવર્ક દ્વારા રાષ્ટ્રનાં સર્વોચ્ચ 100 પ્રસંગોમાંથી એક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો. ”&lt;ref&gt;{{cite web | year=2010 | url=http://www.medievalfair.org/index.html | title=Medieval Fair of Norman | publisher=Medieval Fair of Norman | access-date=2010-02-14 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727075023/http://www.medievalfair.org/index.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== શિક્ષણ ==
[[ચિત્ર:Seminary Hall.jpg|thumb|left|જાહેર પ્રાદેશિક વિશ્વવિદ્યાલયોનું ઓક્લાહોમામાંનું તંત્ર જે ઉત્તરી પૂર્વી રાજય વિશ્વવિદ્યાલય તહલે કવાટમાં.]]
[[સરકારી શાળા]] જિલ્લાઓ, અને [[સ્વતંત્ર વ્યકિતગત સંસ્થાઓ]]થી બનેલા શિક્ષણ તંત્રની સાથે, ઓક્લાહોમા પાસે 6,31,337 વિદ્યાર્થીઓ છે, જે 1849, સરકારી [[પ્રાથમિક]], [[માધ્યમિક]], અને [[વ્યવાસાયિક]] શાળાઓમાં 2006 સુધીમાં 540 [[શાળા જિલ્લા]]માં નામાંકિત થયેલા છે.&lt;ref name=&quot;OK Education&quot;&gt;{{cite web | title = A Look at Education | publisher = Oklahoma State Department of Education | year = 2006 | url = http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | access-date = 2007-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 2005-2006 શાળાના વર્ષમાં 120,122 વિદ્યાર્થીઓની સાથે ઓક્લાહોમા રાજયમાં [[મૂળ અમેરીકી]] વિદ્યાર્થીઓનું સર્વોચ્ચ નામાંકન ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;NCES&quot;&gt;{{Cite web |url=http://nces.ed.gov/pubs2007/2007352.pdf |format=pdf |publisher=IES, National Center for Education Statistics |title=Public Elementary and Secondary School Student Enrollment, High School Completions and Staff from the Common Core of Data, School Year 2005-06}}&lt;/ref&gt; પ્રતિ વિદ્યાર્થી ખર્ચમાં બધા રાજયોમાં નિમ્નતમ ક્રમાંક ધરાવતા ઓક્લાહોમાએ 2005 માં $ 6, 614 પ્રતિ વિદ્યાર્થી ખર્ચયા હતા, જે રાષ્ટ્રમાં 47 માં નંબરે હતું,&lt;ref name=&quot;OK Education&quot;/&gt; જો કે તેના 1992 થી 2002 ના કુલ શિક્ષણ ખર્ચમાં તે 22 માં નંબરે હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Growth in Oklahoma's State Governments 1992-2002 | publisher = University of Central Oklahoma | date = 2006-02-01 | url = http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | format = pdf | access-date = 2007-08-03 | archive-date = 2007-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; રાજય [[પૂર્વ બાલવિહાર]] શિક્ષણમાં સર્વોત્તમ છે અને પ્રારંભિક શિક્ષણમાં સર્વોત્તમ છે અને પ્રારંભિક શિક્ષણ સંશોધન માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થાએ તેણે સંયુકત રાજયોમાં તેના ધોરણ, ગુણવત્તા અને તપાસને લઈને 2004માં [[પૂર્વ-બાલવિહાર શિક્ષણ]] માટે પ્રથમ ક્રમ આપ્યો હતો અને તેને પ્રારંભિક બાળપણ નિશાળ માટે તેને આદર્શ દર્શાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Superintendent Garrett announces Oklahoma #1 in Pre-Kindergarten | publisher = Oklahoma State Department of Education | date = 2004-11-19 | url = http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | access-date = 2007-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; જયારે [[માધ્યમિક શાળા]]ના ભણવાનું છોડી દેનારનુંપ્રમાણ 200પ અને 2006 ની વચ્ચે 29 પ્રતિશત ઓછું થયું, ઓક્લાહોમા રાષ્ટ્રમાં માધ્યમિક શાળાના જયેષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓને કાયમ રાખવા માટે,&lt;ref&gt;{{cite news| title = Oklahoma's &quot;Kids Count&quot; Ranking Falls Again| publisher = [[KOTV-TV|KOTV]]| date = 2007-07-25| url = http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927214145/http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 3.2 પ્રતિશત છૂટા થયેલ વિદ્યાર્થીઓના દર સાથે ઓક્લાહોમાનો નીચેના ત્રણ રાજયોમાં ક્રમ આવે છે.&lt;ref name=&quot;OK Education&quot;/&gt; 2004માં રાજયના રાષ્ટ્રમાં [[માધ્યમિક શાળા ડિપ્લોમા]] પુખ્તોની સંબંધિત સંખ્યામાં 36મો ક્રમ આવ્યો હતો, જોકે 85.2 પ્રતિશતે, તેનો દક્ષિણ રાજયોમાં સર્વોચ્ચ ક્રમ હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | title = High school diploma or higher, by percentage by state | publisher = Statemaster.com | year = 2004 | url = http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | access-date = 2007-08-20 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927223755/http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Missouri and the Nation| publisher = [[University of Missouri]]| date = 2007-02-09| url = http://www.oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012160129/http://oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમા [[માધ્યમિક શિક્ષણ]] માટેની [[ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલય]] અને [[ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વ વિદ્યાલય]] સૌથી મોટી સરકારી સંસ્થાઓ છે, બન્ને એક પ્રાથમિક કેમ્પસ અને આજુબાજુના કેમ્પસમાંથી સંચાલિત કરવામાં આવે છે. બે રાજય વિશ્વ વિદ્યાલયો, [[ઓક્લાહોમા સિટિ વિશ્વ વિદ્યાલય]] અને [[તુલસાની વિશ્વવિદ્યાલય]]ની સાથે, રાષ્ટ્રમાં પૂર્વ સ્નાતક વ્યવસાય કાર્યક્રમમાં ક્રમ ધરાવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web| title = America's Best Colleges - 2007| publisher = Oklahoma Education Information System| year = 2007| url = http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| access-date = 2007-08-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા શહેર વિશ્વવિદ્યાલયની કાયદાની શાળા અને ઓક્લાહોમા કાયદાની મહા વિદ્યાલયની વિશ્વવિદ્યાલય એ રાજયની માત્ર એવી સંસ્થાઓ છે જે એબીએ થી પ્રમાણિત છે. એકેડેમિક મૂલ્યાંકન માટે ઓક્લાહોમાની વિશ્વવિદ્યાલય અને તુલસાની વિશ્વવિદ્યાલય એ રાષ્ટ્રીય રૂપથી સર્વોચ્ચ પ્રતિશત વિશ્વવિદ્યાલય છે.&lt;ref name=&quot;OK Education 6&quot;&gt;{{cite web| title = Princeton review raves TU| publisher = The Collegian| date = 2002-09-24| url = http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| format = pdf| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
 ઓક્લાહોમા અગિયાર સરકારી પ્રાદેશિક વિશ્વવિદ્યાલયો ધરાવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web| title =Student Center Financial Aid| publisher =Oklahoma State Regents for Higher Education| year =2008| url =http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| access-date =2008-04-06| archive-date =2008-03-23| archive-url =https://web.archive.org/web/20080323062821/http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| url-status =dead}}&lt;/ref&gt; જેમાં [[ઉત્તરી પશ્ચિમી રાજય વિશ્વવિદ્યાલય]]નો સમાવેશ થાય છે, જે [[મિસિસિપ્પી નદી]]ના પશ્ચિમી બાજુ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની બીજી સૌથી જુની સંસ્થા છે,&lt;ref name=&quot;NSU demographics&quot;&gt;&lt;/ref&gt; સાથે ઓક્લાહોમા&lt;ref&gt;{{cite web| title =Rare Eye Condition Takes Center Stage At NSUOCO| publisher =Northeastern State University| year =2008| url =http://www.nsuba.edu/news/story.php?1960| access-date =2008-04-06| archive-date =2019-09-13| archive-url =https://web.archive.org/web/20190913024841/https://www.nsuok.edu/| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;ની એક માત્ર [[ઓપ્ટોમેટ્રી]]ની મહાવિદ્યાલયને શામિલ કરતી અને ટકાવારી અને સંખ્યાને લઈને રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધારે [[મૂળ અમેરિકી]] વિદ્યાર્થીઓનું નામંકન ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = INBRE Participants| publisher = Oklahoma Idea Network of Biomedical Research Excellence| url = http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| access-date = 2008-04-06| archive-date = 2008-04-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20080410193841/http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NSU demographics&quot;&gt;{{cite web | title = NSU Demographics | publisher = Northeastern State University | year = 2006 | url = http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf | format = pdf | access-date = 2008-02-10 | archive-date = 2007-12-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071201151858/http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 2007 માં રાજયની વિશ્વવિદ્યાલયોેમાંથી 6 તો [[પ્રીન્સટનની પ્રતિષાદ]]ની સૂચીમાં સર્વોત્તમ 122 પ્રાદેશિક મહા વિદ્યાલયોના સ્થાનમાં આવી,&lt;ref&gt;{{cite web| title = OBU Named to The Princeton Review “Best in the West” list| publisher = [[Oklahoma Baptist University]]| date = 2005-08-26| url = http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808024101/http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; અને ત્રણે ઉત્તર ગુણવત્તા માટે સર્વોચ્ચ મહાવિદ્યાલયોની સૂચીમાં પણ આવી.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Best Value Colleges| publisher = [[Princeton Review]]| date = 2006-03-28| url = http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012153043/http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; રાજયમાં પ4 ઉત્તરી ઉચ્ચ માધ્યમિક પ્રાવેધિક સંસ્થાઓ છે જે વ્યવસાય અથવા વ્યાપારના વિશિષ્ટ ક્ષેત્રોમાં તાલીમ માટે [[ઓક્લાહોમાના કેરિયર ટેક કાર્યક્રમ]] દ્વારા પ્રવર્તીત છે.&lt;ref name=&quot;OK Education&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

2007 - 2008 ના શાળાકીય વર્ષમાં, ઓક્લાહોમાની મહાવિદ્યાલયોમાં 181,973 પૂર્વી સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ, 20,014 સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ, અને 439પ પ્રથમ વ્યવસાયિક ડિગ્રીના વિદ્યાર્થીઓ નામાંકન થયેલ હતા. આ વિદ્યાર્થીઓમાંથી 18,892 એ સ્નાતક ઉપલબ્ધી પ્રાપ્ત કરી, પ386 એ માસ્ટર ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી અને 462 એ પ્રથમ વ્યવાસાયિક ડિગ્રી મેળવી, આનો અર્થ એ કે ઓક્લાહોમા રાજય સારાંશે 38276 ડીગ્રી ધરાવનાર પ્રતિ પૂર્ણાહતી ઘટક પેદા કરે છે (એટલે કે જુલાઈ 1 2007 જૂન 30 2008). રાષ્ટ્રીય સારાંશ 68,322 ડીગ્રી ધરાવનાર પ્રતિ પૂર્ણાહતી ઘટક છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|title=Oklahoma Colleges: A Profile of College Degree Programs &amp; Post-Secondary Education in Oklahoma|access-date=2010-09-07|archive-date=2010-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111128/http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== રમત ગમત ==
ઓક્લાહોમા લોકપ્રિય રમતોનું સમર્થન કરે છે, ટીમો જેમ કે [[બાસ્કેટબોલ]], [[ફૂટબોલ]], [[એરેના ફૂટબોલ]], [[બેઝબોલ]], [[સોકર]], [[હોકી]] અને [[કુસ્તીબાજ]], ઓક્લાહોમા શહેર, તુલસા, એનીડ, નોર્મન અને લોટનમાં સ્થિત છે. [[રાષ્ટ્રીય બાસ્કેટબોલ સંગઠન]]નું [[ઓક્લાહોમા સિટી થન્ડર]] અને [[મહિલા રાષ્ટ્રીય બાસ્કેટબોલ સંગઠન]]નું [[તુલસા શોક]] એ રાજયના માત્ર [[મુખ્ય સંગઠિત ખેલ ફ્રેન્ચાઈઝી]] છે, પરંતુ લઘુત્તમ સંગઠિત ખેલો, [[લઘુત્તમ લીગ બેઝબોલ]]નો સમાવેશ કરતા [[એએએ અને એએ સ્તરો]] પર, [[કેન્દ્રિય હોકી લીગ]]માં હોકી અને [[એએફ1]] લીગમાં એરેના ફૂટબોલની [[ઓક્લાહોમા સિટિ યાર્ડ ડોવ્ઝ]] અને [[તુલ્સા ટેલોન્સ]] દ્વારા મેજબાની કરાય છે. ઓક્લાહોમા સિટિ, [[ઓક્લાહોમા સિટિ લાઇટનિંગ]]નું પણ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે [[રાષ્ટ્રિય વુમન ફુટબોલ એશોશિયેશન]]માં રમે છે. અને [[તુલસા 66 Ers]] ના [[એનબીએ વિકાસ લીગ]] અને [[તુલસા રેવોલ્યુશન]] માટે તુલસા બેસ છે, જે [[અમેરિકન ઈન્ડોર સોકર લીગ]]માં રમે છે.&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-07-29 | url=http://www.tulsaworld.com/sports/article.aspx?articleID=070729_2_B2_hTheT26273| title= Pro soccer: Soccer comes to Tulsa| first = Glenn | last = Hibdon| publisher= [[Tulsa World]] | access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; એનીડ અને લોટન વ્યાવાસયિક બાસ્કેટબોલ ટીમોની [[યુએસબીએલ]] અને [[સીબીએ]]માં 6 મેજબાની કરે છે.

[[એનબીએ]] નું [[ન્યું ઓર્લીન્સ હોનેર્ટસ]] ઓક્લાહોમા આધારિત પ્રથમ મુખ્ય સંગઠીત રમત ફ્રેન્ચાઈઝી બની જયારે 2000 માં [[હુરીકેન કેટરીન]]ના આવ્યા પછી બે ઋતુ માટે ટીમોને ઓક્લાહોમા શહેરના [[ફોર્ડ સેન્ટર]]માં ફરીથી સ્થાપિત થવું પડયું હતું.&lt;ref name=&quot;Forbes NOK&quot;&gt;{{cite web | date=2007-01-25 | url=http://www.forbes.com/lists/2006/32/biz_06nba_New-Orleans-Hornets_328959.html| title= BA Team Valuations - #29 New Orleans Hornets| publisher=PGA | access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; જુલાઈ 2008 માં [[સિએટલ સુપર સોનીકસ]], જે [[કલેટન બેનેટ્ટ]]ના નેતૃત્વ દ્વારા ઓક્લાહોમા શહેરના વેપારીઓ દ્વારા ખરીદાયેલ, [[ઓક્લાહોમા શહેરમાં પુન:સ્થાપિત]] થઇ અને 2008માં જાહેર કર્યું કે [[ઓક્લાહોમા સિટિ થંડર]]ના રૂપે રમત ફોર્ડ કેન્દ્રમાં શરૂ થશે, અને તે રાજયનું પ્રથમ કાયમી મુખ્ય લીગ ફ્રેન્ચાઈઝી બન્યું.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2008030229_sonitrial02.html | title=Sonics, city reach settlement | work=The Seattle Times | date=2008-07-02 | access-date=2008-07-02}}&lt;/ref&gt;

[[મહાવિદ્યાલયી સંબંધી એથલેટિક્સ]] રાજયમાં લોકપ્રિય છે. [[ઓક્લાહોમા સુનર્સના વિશ્વવિદ્યાલય]] અને [[ઓક્લાહોમા રાજ્ય વિશ્વ વિદ્યાલય કાઉબોયસ]] સરેરાશ 60,000 ચાહકો ઘરાવે છે જે તેમની ફૂટબોલની રમતમાં હાજર રહે છે, અને ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલયનો [[અમેરિકન ફૂટબોલ]] કાર્યક્રમનો 2006 માં અમેરિકન મહાવિદ્યાલયોમાં હાજરીને લઈને 13મો ક્રમ આવ્યો હતો, જેમાં તેમની ઘરેલું રમતોમાં 84561 લોકોની સરેરાશ હાજરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Oklahoma Sets New Attendance Record| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| access-date = 2007-11-04| archive-date = 2010-07-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20100701082051/http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; બન્ને વિશ્વવિદ્યાલય દર વર્ષે ઘણી વખત સામ સામી રમતોમાં મળે છે, જે [[બેડલમ શ્રેણી]]ના નામે જાણીતી છે, જે રાજયના સૌથી મોટા રમત ઉત્સવ તરીકે ગણાય છે. 11 ઓક્લાહોમા મહાવિદ્યાલયો અને વિશ્વવિદ્યાલયના ખેલ કાર્યક્રમો [[એનસીએએ]] ની અંદર સ્પર્ધા કરે છે, જેમાંથી સંગઠનના સર્વોચ્ચ સ્તર – [[ડિવિઝન 1]] માં ચાર ભાગ લે છે: ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલય, ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વ વિદ્યાલય, તુલસા વિશ્વ વિદ્યાલય અને ઓરલ રોર્બટ્સ વિશ્વ વિદ્યાલય.&lt;ref&gt;{{cite web| title = NCAA Members by State| publisher = [[NCAA]]| url = http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| access-date = 2007-08-05| archive-url = https://web.archive.org/web/20051125223302/http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| archive-date = 2005-11-25| url-status = dead}} {{Dead link|date=May 2010| bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt; ''[[સ્પોર્ટસ ઈલસ્ટ્રેટેડ]]''  મેગેજીને ઓક્લાહોમાની વિશ્વવિદ્યાલય અને ઓક્લાહોમા રાજયની વિશ્વવિદ્યાલયનું રાષ્ટ્રમાં એથલેતિક્સ માટેની ઉચ્ચ મહાવિદ્યાલયોમાં મૂલ્યાંકન કર્યું છે.&lt;ref name=&quot;top sports&quot;&gt;{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 1-10| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20070822222732/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 11-100| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2008-10-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20081017150320/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; વધારામાં, રાજયની 12 નાની મહાવિદ્યાલય અથવા વિશ્વવિદ્યાલયો, મોટાભાગે [[સુનર એથલેટિક કોન્ફરન્સની]] અંદર, [[એનએઆઇએ]] માં ભાગ લે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year = 2005| title = Member Institutions| publisher = [[National Association of Intercollegiate Athletics|NAIA]]| url = http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2011-07-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20110722042452/http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

નિયમિત [[એલપીજીએ]] ટૂર્નામેન્ટો તુલસામાં સીડર રીજ કન્ટ્રી ક્લબમાં યોજાય છે અને [[પીજીએ]] અથવા [[એલપીજીએ]] માટેની [[મુખ્ય પ્રતિયોગીતા]]ઓ [[સધર્ન હિલ્સ કન્ટ્રી ક્લબ]] તુલસામાં, ઓક ટ્રી કન્ટ્રી કલબ ઓક્લાહોમા શહેરમાં, અને સીડર રીજ કન્ટ્રી કલબ તુલસામાં રમાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Oklahoma's Top 10 Private Golf Courses| publisher = Tulsaweb| url = http://www.tulsaweb.com/Golf/Private.htm| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-06| archive-url = https://web.archive.org/web/20070806060137/http://tulsaweb.com/Golf/Private.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રના સર્વોચ્ચ ગોલ્ફ મેદાનોમાં ગણના કરાતી હોય એવા, સધર્ન હીલ્સે, 2007માં એક, અને ત્રણ [[યુએસ ઓપન]], તાજેતરમાં 2001માં, સહિત ચાર [[પીજીએ પ્રતિયોગીતા]]ઓનું સંચાલન કર્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.pga.com/pgachampionship/2007/news/20060228_history.html| title= Southern Hills Country Club is rich in History | publisher=[[Professional Golfers' Association of America|PGA]] | access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; [[રોડીયોઝ]] આખા રાજયભરમાં લોકપ્રિય છે અને રાજયના પેનહેન્ડલમાં [[ગાયમોન]], રાષ્ટ્રની સૌથી મોટી એવી એક પ્રતિયોગિતાનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | publisher=Guymon Rodeo Foundation | title=Rodeo History | access-date=2007-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070516235959/http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | archive-date=2007-05-16 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સ્વાસ્થ્ય ==
[[ચિત્ર:tulsacancertreatmentcenter.jpg|thumb|left|તુલસામાં સ્થિત દક્ષિણી પશ્ચિમી પ્રાદેશિક સગવડ માટે અમેરીકાનું કેન્સર સારવાર કેન્દ્ર. ]]
2005માં આ રાજય, રાજ્યમાં સ્વાસ્થ્ય-સંબંધી કુલ 75,801,364 $ નાં સર્વસામાન્ય ખર્ચાઓ સાથે, કેન્દ્રીય સરકાર પાસેથી ચિકિત્સા ફંડ મેળવતું 21મું સૌથી મોટું રાજય હતું; [[રસીકરણ]], [[જીવ આતંકવાદ]] સામે સાવધાની, અને સ્વાસ્થ્ય શિક્ષણ એ ત્રણ સૌથી વધુ ફંડ મળેલ ચિકિત્સા બાબતો છે.&lt;ref name=&quot;oklahoma health 2&quot;&gt;{{cite web| title = Health Report: Oklahoma| publisher = Trust for America's Health| url = http://healthyamericans.org/state/index.php?StateID=OK| access-date = 2007-08-02| archive-date = 2007-08-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20070812184402/http://healthyamericans.org/state/index.php?StateID=OK| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમામાં મુખ્ય બિમારીઓની ઘટનાઓ રાષ્ટ્રીય સરેરાશની નજીક છે, અને રાજયની [[અસ્થમા]], [[ડાયાબિટીસ]], [[કેન્સર]] અને [[હાઈપરટેન્શન]] ધરાવતા લોકોની ટકાવારી દેશનાં બાકીના ભાગો જેટલી અથવા થોડી વધારે છે.&lt;ref name=&quot;oklahoma health 2&quot;/&gt;

2000માં, ઓક્લાહોમાનો ક્રમ પ્રતિ વ્યકિત ચિકિત્સકમાં 45મો હતો અને પ્રતિ વ્યકિત નર્સોમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી થોડો નીચો હતો, પણ પ્રતિ 100,000 લોકોએ હોસ્પિટલના ખાટલાઓમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા થોડો ઉપર હતો અને 12 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન સ્વાસ્થ્ય સેવાઓમાં સાચા વિકાસમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં વધારે હતો.&lt;ref&gt;{{cite web| title = State health workforce profiles:Oklahoma| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = ftp://ftp.hrsa.gov/bhpr/workforce/summaries/Oklahoma03.pdf| format = pdf| access-date = 2007-08-02}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; વીમા ધરાવતા લોકોની ટકાવારી માટે સૌથી ખરાબ રાજયમાંનું એક, 2005માં, 18 અને 64 વચ્ચેની આયુના ઓક્લાહોમાના લગભગ 25 પ્રતિશત લોકો પાસે સ્વાસ્થ્ય વીમો ન હતા, રાષ્ટ્રમાં પાંચમો સૌથી વધારે દર.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Health insurance, lack of coverage among adults: State, 2002-2005| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| access-date = 2007-09-08| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012213905/http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાના લોકો [[સ્થૂળતા]]ના ફેલાવાની બાબતમાં અમેરિકનોના ઉપરના અર્ધમાં આવે છે, અને તેની 30.3 પ્રતિશત જનસંખ્યા સ્થૂળતા ધરાવે છે કે તેની નજીક છે તેની સાથે, રાષ્ટ્રમાં પાંચમુ સૌથી વધારે સ્થૂળતાવાળુ રાજય છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Health&quot;&gt;{{cite web| title = U.S. Obesity Trends| publisher = Centers for Disease Control and Prevention| url = http://www.cdc.gov/obesity/data/trends.html | access-date = 2009-09-12}}&lt;/ref&gt;

[[ઓયુ ચિકિત્સા કેન્દ્ર]], ઓક્લાહોમાનું દવાખાનાઓનું મોટામાં મોટું સંકલન, રાજ્યમાં એકમાત્ર હોસ્પિટલ છે જેણે [[અમેરીકન કોલેજ ઓફ સર્જન્સ]] દ્વારા [[લેવલ 1 ટ્રૉમા સેન્ટર]] તૈયાર કરેલ છે.  ઓયુ ચિકિત્સા કેન્દ્ર ઓક્લાહોમા શહેરમાં [[ઓક્લાહોમા સ્વાસ્થય કેન્દ્ર]]ના મેદાનમાં સ્થિત છે, જે રાજયનું ચિકિત્સા સંશોધન સગવડોનાં એકત્રીકરણનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = OU Medical Center Employment Opportunities| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| access-date = 2007-08-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Trauma One Center| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| access-date = 2007-08-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; [[અમેરિકાના કેન્સર સારવાર કેન્દ્રો]] પૈકી તુલસામાં આવેલ પ્રાદેશિક ચિકિત્સા કેન્દ્ર આવી ચાર પ્રાદેશિક સગવડોમાં રાષ્ટ્રભરમાંથી એક છે, જે આખા દક્ષિણી પૂર્વી સંયુકત રાજયોને કેન્સરની સારવાર પ્રદાન કરે છે, અને દેશમાં સૌથી મોટી કેન્સરની સારવાર આપતી હોસ્પિટલોમાંની એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| title=Southwestern Regional Medical Center| publisher=[[Cancer Treatment Centers of America]]| access-date=2007-05-07| archive-date=2007-10-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20071010160608/http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રમાં સૌથી મોટી [[ઓસ્ટીયોપેથિક]] શિક્ષણની સગવડ આપતું, તુલસા સ્થિત [[ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વવદ્યાલય ચિકિત્સા કેન્દ્ર]], પણ [[ન્યુરો વિજ્ઞાન]]ના ક્ષેત્રમાં સૌથી વધારે સગવડોમાંથી એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=479&amp;Itemid=90| title=Tulsa Regional Medical Center Changes its name to OSU Medical Center| publisher=[[Oklahoma State University]]| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-10-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20071013231828/http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=479&amp;Itemid=90| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| title=Basic Biomedical Research in the OSU College of Osteopathic Medicine| publisher=[[Oklahoma State University]]| access-date=2007-08-02| archive-date=2006-09-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20060901125105/http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== સમૂહ માધ્યમો ==
[[ચિત્ર:TulsaWorld.jpg|thumb|right|upright|ઓક્લાહોમામાં બીજું સૌથી વધુ વેચાતું સમાચારપત્ર તુલસા ર્વલ્ડ નું પ્રચલન 189, 789 નું છે. &lt;ref name=&quot;world&quot;/&gt;]]
[[નીલ્સન મીડિયા સંશોધન]] દ્વારા કરાયેલ મૂલ્યાંકન મુજબ સંયુકત રાજયોમાં ઓક્લાહોમા શહેર અને તુલસા એ 45 મું અને 61 મું સૌથી મોટા [[સમૂહ માધ્યમ બજારો]] છે. રાજયનું ત્રીજું સૌથી મોટું સમૂહ માધ્યમ માર્કેટ, લૉટન [[વીચીટા ફોલ્સ, ટેક્સાસ]], ને સંસ્થા દ્વારા રાષ્ટ્રીય રીતે 144મો ક્રમ અપાયેલ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |title= 210 Designated Market Areas - 03-04 |publisher= Nielsen Media |access-date= 2007-08-06 |archive-date= 2006-05-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060517010320/http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા [[દૂરદર્શન પ્રસારણ]] 1949 માં શરૂ થયું જયારે ઓક્લાહોમા શહેરમાં [[કેએફઓઆર-ટીવી]](બાદમાં ડબલ્યુકેવાય-ટીવી) અને તુલસામાં [[કેઓટીવી-ટીવી]] એ થોડા મહિનાઓ પછી પ્રસારણ શરૂ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.tulsatvmemories.com/tvthesi2.html|title= Historical Highlights of Television in Tulsa, Oklahoma | publisher = Tulsa TV History| access-date=2007-08-06}}&lt;/ref&gt; હાલમાં, બધા મુખ્ય અમેરિકન [[પ્રસારણ સંચાર]] રાજયમાં ટેલીવિઝન સ્ટેશનો સાથે જોડાયેલ છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&amp;stateid=OK| title=U.S. Television Stations in Oklahoma| publisher=Global Computing| access-date=2007-08-06| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927064302/http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&amp;stateid=OK| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

રાજય પાસે બે પ્રાથમિક [[અખબારો]] છે. ઓક્લાહોમા શહેર પર આધારિત ''[[ઓક્લાહોમન]]'' , રાજયમાં સૌથી મોટું અખબાર છે અને રવિવાર સિવાયના દિવસોએ 215,210 વાચકો અને રવિવારે 287,505 વાચકોની સાથે પ્રચલન દ્વારા રાષ્ટ્રમાં 48મું સૌથી મોટું અખબાર છે. ઓક્લાહોમામાં બીજુ સૌથી વ્યાપક પ્રચલિત અને રાષ્ટ્રમાં 77મું સમાચારપત્ર, ''[[તુલસા ર્વલ્ડ]]'' , 189,789 નું રવિવારીય પ્રચલન અને રવિવાર સિવાયના દિવસોએ 138262 વાચકો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;world&quot;&gt;{{cite web | title=2006 Top 100 Daily Newspapers in the U.S. by Circulation | publisher=BurrellesLuce | url=http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | format=pdf | access-date=2007-08-06 | year=2006 | archive-date=2015-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150722124337/http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાનું પ્રથમ સમાચારપત્ર 1844માં સ્થાપિત થયું, જે ''ચીરોકી એડવોકેટ''  કહેવાતું અને તે [[ચીરાકી]] અને અંગ્રેજી બન્નેમાં લખાતું હતું.&lt;ref name=&quot;ok newspapers&quot;/&gt; 2006માં, રાજયમાં 177 સાપ્તાહિક પ્રકાશનો અને 48 દૈનિક પ્રકાશનો સહિત 220થી પણ વધારે અખબારો સ્થિત હતા.&lt;ref name=&quot;ok newspapers&quot;&gt;{{cite web | title=History of Newspapers in Oklahoma| publisher=Oklahoma Historical Society | url=http://www.okhistory.org/research/collections/news_history.html | access-date=2007-08-06 }}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમામાં બે મોટા [[જાહેર રેડિયો]] તંત્રનું પ્રસારણ ઓક્લાહોમામાં કરાય છે: ઓક્લાહોમા પબ્લીક રેડિયો અને [[પબ્લીક રેડિયો આંતરરાષ્ટ્રીય]]. 1955માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલ ઓક્લાહોમા પબ્લીક રેડિયો એ ઓક્લાહોમામાં પ્રથમ જાહેર રેડિયો તંત્ર હતું, અને તેણે જબરદસ્ત કાર્યક્રમો માટે 271 પુરસ્કારો જીત્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year = 2007 | title = About OPR | publisher = Oklahoma Public Radio | url = http://www.kosu.org/aboutus.html | access-date = 2007-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.kosu.org/aboutus.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; પબ્લીક રેડિયો આંતરરાષ્ટ્રીય 10 સ્ટેશનોને આખા રાજયભરમાં પ્રસારિત કરે છે, અને 400 કરતાં પણ વધારે કલાકોનાં કાર્યક્રમો આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = PRI factsheet | url = http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | publisher = Public Radio International | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813085828/http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; રાજયનું પ્રથમ રેડિયો સ્ટેશન, ઓક્લાહોમા શહેરમાં ડબલ્યુકેવાય, 1920માં કરાર કરાયું, તેના પછી [[બ્રીસ્ટો]]માં કેઆરએફયુ, જે પછી તુલસા જતું રહયું અને 1927માં તે [[કેવીઓઓ]] બન્યું.&lt;ref&gt;{{cite web | year = 2007 | title = Oklahoma Fun Facts | url = http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | publisher = Legends of America | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2006-11-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061107223915/http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 2006માં, ઓક્લાહોમામાં 500 થી વધારે રેડિયો સ્ટેશનો હતા, જે વિવિધ સ્થાનિક કે રાષ્ટ્રીય માલિકીના તંત્રોનું પ્રસારણ કરતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web | year = 2006 | title = Complete List of Radio Stations in the State of OK | url = http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | publisher = On the Radio.net | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070824110916/http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમા [[સ્પેનિશ]], [[એશિયાની]] ભાષાઓમાં પ્રસારિત કરાતાં સમુદાય-આધારિત થોડા ટીવી સ્ટેશનો ધરાવે છે અને કયારેક મૂળ અમેરિકી કાર્યક્રમો પણ ધરાવે છે. ઈસાઈ ધર્મનું ટેલિવિઝન તંત્ર [[ટીબીએન]] તુલસામાં એક સ્ટુડિયો ધરાવે છે, અને 1980માં ઓક્લાહોમા શહેરમાં તેમનું પ્રથમ સંપૂર્ણપણે ટીબીએન-માલિકીની શાખાનું સર્જન કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://licensing.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/call_hist.pl?Facility_id=67999&amp;Callsign=KTBO-TV|author=Federal Communications Commission|title=Call Sign History|access-date=2010-05-16|archive-date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525205031/http://licensing.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/call_hist.pl?Facility_id=67999&amp;Callsign=KTBO-TV|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== પરિવહન ==
[[ચિત્ર:Will Rogers Turnpike.jpg|thumb|left|ઓક્લાહોમાના 10 મુખ્ય ટોલ હાઈવેમાંથી એક વીલ રોજર્સ ટર્નપાઈક તુલસાથી ઉત્તરી પૂર્વી દિશા તરફ જાય છે.]]
ઓક્લાહોમામાં પરિવહન [[આંતરરાજય રાજમાર્ગો]], [[શહરો વચ્ચેની રેલ]] લાઇનો, [[હવાઈ મથકો]], [[દેશનાં આંતરિક બંદરો]] અને [[સામૂહિક પરિવહન]] તંત્રોનાં સ્થિર તંત્ર દ્વારા ઉદ્ભવે થાય છે. સંયુકત રાજયોના આંતરરાજય રાજમાર્ગોમાં આંતરીક સ્થાન સાથે સ્થિત, ઓક્લાહોમા ત્રણ [[આંતરરાજય રાજમાર્ગો]] અને ચાર [[સહાયક આંતરરાજય રાજમાર્ગો]] ધરાવે છે. ઓક્લાહોમા શહેરમાં, [[આંતરરાજય 3પ]] [[આંતરરાજય 44]] અને [[આંતરરાજય 40]] જોડે પ્રતિચ્છેદ કરે છે, જે સંયુકત રાજયોનાં રાજમાર્ગ તંત્ર સાથે એક સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રતિચ્છેદમાંનું એક બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;roads okla&quot;/&gt; રાષ્ટ્રમાં રાજય સંચાલિત રાજમાર્ગો, દસ [[નશુલ્ક માર્ગો]] અને મુખ્ય ટોલ રસ્તાઓ,&lt;ref name=&quot;roads okla&quot;&gt;{{cite web| title = Transportation in Oklahoma City| publisher = Oklahoma City Chamber of Commerce| year = 2007| url = http://www.okcchamber.com/page.asp?atomid=128| access-date = 2007-08-02| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012202546/http://okcchamber.com/page.asp?atomid=128| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; અને રુટ 66ના સૌથી લાંબા મુસાફરીલાયક વિસ્તરણ સહિત 12000 માઈલો (14000 કિ.મી.) થી પણ વધારે રસ્તાઓ રાજયની મુખ્ય રાજમાર્ગ રૂપરેખા બનાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | title=Route 66 - Facts and Trivia | publisher=Legends of America | access-date=2007-08-02 | archive-date=2007-08-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070809135444/http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2005માં, રોજની 131,800 ગાડીઓના ટ્રાફીક માત્રાની સાથે ઓક્લાહોમા શહેરમાં આંતરરાજય 44 ઓક્લાહોમાનો સૌથી વ્યસ્ત રાજમાર્ગ હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2005 | url=http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf | title=2005 Annual Average Daily Traffic | format=PDF | publisher=Oklahoma Department of Transportation | access-date=2007-08-02 | archive-date=2008-06-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2007માં, રાજય, તેનાં પ્રાથમિક રાજમાર્ગ તંત્ર સાથેનાં 127 સહિત લગભગ 6,300 જેટલાં બિસ્માર હાલતવાળા પુલો સાથે, રાષ્ટ્રના સૌથી વધારે સંખ્યામાં બાંધકામની દૃષ્ટિએ અપૂર્ણ રૂપે વર્ગીકરણ કરાયેલ પુલો ધરાવતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news| first=Randy|last=Ellis|date=2007-08-03|url= http://newsok.com/article/3097777| title= In Oklahoma: We are worst in the nation| publisher=The Daily Oklahoman| access-date=2007-09-01}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:National-atlas-oklahoma.PNG|thumb|right|મુખ્ય રસ્તાઓ અને વચ્ચેના રસ્તાઓ દર્શાવતો ઓક્લાહોમાનો નકશો.]]
ઓક્લાહોમાનું સૌથી મોટું વ્યવસાયિક હવાઈમથક ઓક્લાહોમા શહેરનું [[વીલ રોજર્સ ર્વલ્ડ એરપોર્ટ]] છે, જે 2005માં સરેરાશ 3.5 મિલિયનથી પણ વધારે વાર્ષિકરૂપે યાત્રિઓની સંખ્યા ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2005| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=media&amp;id=2&amp;sid=2| title=Passenger Trends| publisher=Oklahoma City Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2010-10-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101006181854/http://flyokc.com/index.aspx?page=media&amp;id=2&amp;sid=2| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રાજયનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું વ્યવસાયિક હવાઈ મથક, [[તુલસા આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક]], વાર્ષિક રૂપે ત્રણ મિલિયન કરતાં પણ વધુ યાત્રીઓને સેવા આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www2.johnsoncontrols.com/cg-cases/CSST-A06-003.pdf | title=Case Study: Tulsa International Airport | publisher=Johnson Controls | access-date=2007-08-02 | format=PDF | archive-date=2012-02-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120224183932/http://www2.johnsoncontrols.com/cg-cases/CSST-A06-003.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બન્ને વચ્ચે, ઓક્લાહોમામાં 13 મુખ્ય હવાઈ વાહનવ્યવહાર તંત્રો કાર્યરત છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| title=Tulsa International Airport - Airline Information| publisher=Tulsa Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811213829/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| year=2004| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| title=Will Rogers World Airports - Airline Information| publisher=Oklahoma City Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801001520/http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ટ્રાફિકના મુદ્દે, તુલસામાં, રીવરસાઈડ-જોન્સ હવાઈ મથક, 2006માં 235039 ઉડાનો અને લેડીંગની સાથે, રાજયનું સૌથી વધુ વ્યસ્ત હવાઈ મથક છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| title=Riverside Jones Airport| publisher=Tulsa Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2011-08-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20110822190220/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કુલ મળીને, ઓક્લાહોમા 150થી વધુ જાહેર-ઉપયોગી હવાઈ મથકો છે.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.okairports.com/airports.html| title=Airports of Oklahoma| publisher=Oklahoma Airport Operators Association| access-date=2007-08-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okairports.com/airports.html| archive-date=2007-08-16| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમા રાષ્ટ્રની રેલતંત્ર જોડે [[એમટ્રેક]]નાં [[હાર્ટલેન્ડ ફલાયર]], તેની એક માત્ર પ્રાદેશિક યાત્રી રેલ સેવા, થકી જોડાયેલ છે. હાલમાં તે [[ઓક્લાહોમા શહેર]]થી [[ફોર્ટ વર્થ, ટેક્સાસ]] સુધી વિસ્તરેલ છે, તેમ છતાં, કાયદાના ઘડવૈયાઓએ 2007ની શરૂઆતથી હાર્ટલેન્ડ ફલાયરને [[તુલસા]] સાથે જોડવા માટેનું ભંડોળ શોધવાનું શરૂ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite news| first=Brian| last=Barber| url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577| title=Federal matching funds may help bring Amtrak to Tulsa| publisher=Tulsa World| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002646/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નદીઓ પરનાં બે આંતરિક બંદરો ઓક્લાહોમામાં કાર્યરત છે: [[મુસ્કોગીનું બંદર]] અને [[કાટુસાનું તુલસા બંદર]]. રાજયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નૌકાભારને સંભાળતુ એકમાત્ર બંદર, કાટુસાનું તુલસા બંદર, રાષ્ટ્રનું વધુમાં વધુ આંતરિક સમુદ્રે જતું બંદર છે અને દર વર્ષે 2 મિલિયન ટન કરતાં પણ વધુ નૌકાભાર જહાજમાં ચઢાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year= 2005 | url= http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | title= Live in Tulsa | publisher= Tulsa Chamber of Commerce | access-date= 2007-07-14 | archive-date= 2007-05-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070525155014/http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tulsa Port News&quot;/&gt; બન્ને બંદરો [[મેકલેલન-કર અરકનસાસ રીવર નેવીગેશન પધ્ધતિ]] પર સ્થિત છે, જે [[સપાટ તળિયાવાળી માલવાહક નૌકાઓ]]ના ટ્રાફિકને તુલસા અને મુસ્કોગીથી [[મીસીસીપી નદી]] સાથે [[વર્ડીગ્રીશ]] અને [[અરકનસાસ]] નદીઓનાં માર્ગથી જોડે છે, જે દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત જળમાર્ગના રૂપે ફાળો આપે છે.&lt;ref name=&quot;Tulsa Port News&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | title= What's new at the port? | publisher= Tulsa Port Authority | access-date= 2007-07-30 | archive-date= 2007-07-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070714184501/http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

== કાયદો અને સરકાર ==
[[ચિત્ર:Oklahoma State Capitol.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા શહેરમાં સ્થિત ઓક્લાહોમા સિટિ કેપિટોલ]]
ઓક્લાહોમાની સરકાર, [[સંયુકત રાજયોની સમવાયી સરકાર]] પછી વહીવટી, કાયદા ઘડનાર, અને ન્યાયકચેરીની શાખાઓ સાથે ઘડાયેલ બંધારણીય [[પ્રજાસત્તાક રાજ્ય]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2006 | publisher=GoveEngine.com | access-date=2007-07-31 | url=http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | title=State Government - Oklahoma | archive-date=2007-08-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070814011012/http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; રાજ્ય, દરેક સંબંધિત અધિકારક્ષેત્રમાં મોટાભાગનાં સ્થાનીક સરકારી કાર્યો પર કાયદેસરનાં અધિકાર ધરાવતા,&lt;ref name=&quot;Topography of Oklahoma&quot;/&gt; [[પાંચ અધિવેશન સંબંધી જિલ્લાઓ]] અને મોટાભાગનાં [[ડેમોક્રેટીક પક્ષ]]માં હોય એવા મતદાનનું પાયારૂપ સ્થળ ધરાવતા, [[77 પ્રાંતો]] ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;voters&quot;/&gt; રાજ્યનાં પદાધિકારીઓ [[બહુમતી મતદાન]]થી ચુંટાઈ આવે છે.

=== રાજ્ય સરકાર ===
[[ઓક્લાહોમાની વિધાનસભા]] [[રાજય સભા]] અને [[પ્રતિનિધિઓના ગૃહ]]નો સમાવેશ કરે છે. રાજય સરકારની કાયદા ઘડતી શાખાના રૂપે, તે સરકાર ચલાવવા માટેના જરૂરી નાણાં ઉપજાવવા અને વહેંચવા માટે જવાબદાર છે.  રાજયસભા પાસે ચાર વર્ષની મર્યાદા માટે ફરજ બજાવતા 48 સભ્યો છે, જયારે ગૃહ પાસે 101 સભ્યો છે, જે 2 વર્ષની મર્યાદા સુધી સેવા આપે છે. રાજ્ય વિધાનસભા માટે રાજયની એક સમય મર્યાદા હોય છે જે એક વ્યકિતને કુલ મળીને 12 સંચયી વર્ષ માટે બન્ને વિધાનસભાની શાખાઓમાં સેવા આપવા માટે સિમિત્ત કરે છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Government 2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| publisher=U. S. Term Limits| access-date=2007-08-09| url=http://www.ustl.org/leglong.html| title=Legislative Longevity Limits| archive-date=2007-09-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20070920054851/http://www.ustl.org/leglong.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમાની ન્યાયકચેરીની શાખા, [[ઓક્લાહોમા સર્વોચ્ચ અદાલત]], [[અપરાધીની વિનંતીઓ માટેની ઓક્લાહોમા અદાલત]] અને 77 જિલ્લા કક્ષાની અદાલતોનો સમાવેશ કરે છે જે દરેક એક દેશ માટે ફરજ પૂરી કરે છે. ઓક્લાહોમા ન્યાયીક વ્યવસ્થા બે સ્વતંત્ર અદાલતોનો પણ સમાવેશ કરે છે: એક [[દોષારોપણ]] માટેની અદાલત અને [[ન્યાયિક ઓક્લાહોમા અદાલત]]. ઓક્લાહોમા પાસે છેલ્લા આશ્રય માટેની બે અદાલતો છે : રાજયની સર્વોચ્ચ અદાલત નાગરીક બાબતો સંભાળે છે અને રાજયની સર્વોચ્ચ અદાલત નાગરીકોને લગતી બાબતો સંભાળે છે, અને રાજયની અપરાધીની વિનંતીઓ માટેની અદાલત અપરાધીની ફરિયાદો સાંભળે છે.  આ બન્ને અદાલતો, એ જ પ્રમાણે નાગરીક ફરિયાદોની અદાલતના ન્યાયાધીશો, રાજય નિમણૂક કમિશન ભલામણથી ગર્વનર નિયુકત કરે છે, અને 6-વર્ષનાં આવર્તી નિર્ધારિત સમય સરણીના [[પક્ષપાત વગરનાં]] ઘારણાશક્તિ મુજબનાં મતોના વિષયક છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Government 2&quot;&gt;{{cite web | date=2007-06-07 | publisher=Netstate| access-date=2007-08-01 | url=http://www.netstate.com/states/government/ok_government.htm| title=Oklahoma State Government}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Senate chamber of the Oklahoma Senate, Oklahoma City, Oklahoma.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા સેનેટ ચેમ્બર જ્યાંથી ઓક્લાહોમા સેનેટના સંચાલનો હાથ ધરાય છે.]]
વહીવટી શાખા [[ગર્વનર]], તેનાં કર્મચારીમંડળ, અને અન્ય પસંદ કરેલ અધિકારીઓનો સમાવેશ કરે છે. સરકારના મુખ્ય શાસક, ગર્વનર એ ઓક્લાહોમાની વહીવટી શાખાના મુખ્ય વહીવટકર્તા છે, જે જયારે [[કેન્દ્રીય]] ઉપયોગ માટે નથી બોલાવાતા ત્યારે [[ઓક્લાહોમાના રાષ્ટ્રીય રક્ષક]]ના [[ભૂતપૂર્વ અધિકારી]] [[કમાન્ડર-ઈન-ચીફ]] તરીકે સેવા બજાવે છે અને વિધાનસભામાં પસાર થયેલ બિલોને [[નામંજૂર કરવાની]] સત્તા ધરાવે છે. વહીવટી શાખાની જવાબદારીઓમાં બજેટ રજૂ કરવું, રાજયના કાયદાઓનો અમલ થાય તેની ખાતરી આપવી અને રાજયમાં શાંતિ જાળવવી તેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web| date=1995-12-01| publisher=Governor's Commission| access-date=2007-08-06| url=http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| title=Report of the Governor's Commission on Government Performance| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| archive-date=2007-08-16| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== સ્થાનિક સરકાર ===
રાજય 77 [[પ્રાંતો]]માં વિભાજીત છે જે સ્થાનિક રૂપથી સંચાલન કરે છે, દરેકમાં મુખ્ય સ્થાન ચૂંટેલ કમિશનરો, એક કર નિર્ધારક, કલાર્ક, [[અદાલતનો ક્લાર્ક]], [[ખજાનચી]] અને [[શેરીફ]]ના ત્રણ સભ્યવાળા નિયુક્ત મંત્રીમંડળ દ્વારા લેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| date=2006-01-06| publisher=Government of Oklahoma| access-date=2007-08-01| url=http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| title=List of County Officers| archive-date=2007-05-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20070531193042/http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જ્યારે દરેક [[નગરપાલિકા]] વહીવટી, કાયદો ઘડવાની અને ન્યાયિક સત્તા સાથે અલગ અને સ્વતંત્ર સ્થાનિક સરકાર તરીકે સંચાલન કરે છે, પ્રાંતીય સરકારો એમની સીમાઓની અંદર નિગમિત શહેરો અને બિન નિગમિત વિસ્તારો બંને ઉપર કાયદેસરનો અધિકાર જાળવે છે, પણ વહીવટી સત્તા ધરાવે છે પણ કાયદાકિય અને ન્યાયિક સત્તા નહીં. પ્રાંતીય અને નગરપાલિકા બંને સરકારો તેમની સીમાની અંદર કર ઉઘરાવે છે, એક સ્વતંત્ર પોલીસ સેનાને નિયુકત કરે છે, ચૂંટણી યોજે છે, અને આપાતકાલિન પ્રતિક્રિયારૂપ સેવાઓનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref name=&quot;citygov&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| first=Don| last=Diehl| url=http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&amp;dept_id=573976&amp;newsid=18622071&amp;PAG=461&amp;rfi=9| date=2007-07-24| title=Metro About Jenks population figures ... doubled in size since 2000 census| publisher=Neighbor Newspapers| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-09-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070930015351/http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&amp;dept_id=573976&amp;newsid=18622071&amp;PAG=461&amp;rfi=9| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; બીજા સ્થાનીય સરકારી એકમોમાં [[શાળાકીય જિલ્લાઓ]], પ્રાવૈધિક કેન્દ્ર જિલ્લાઓ, સામુદાયિક કોલેજ જિલ્લાઓ, ગ્રામ્ય અગ્નિ વિભાગો, ગ્રામ્ય જળ જિલ્લાઓ, અને બીજા વિશિષ્ટ ઉપયોગી જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ઓક્લાહોમામાં ઓગણચાલીસ મૂળ અમેરીકી આદિજાતિ સરકારો સ્થાપિત છે, દરેક નિયોજિત વિસ્તારની અંદર સિમિત સત્તાઓ ધરાવે છે. જયારે [[ભારતીય આરક્ષણ]] જે વિશિષ્ટરૂપે મોટાભાગના સંયુકત રાજયોમાં છે, તે ઓક્લાહોમામાં હાજર નથી, આદિજાતિ સરકારો ભારતીય પ્રદેશ યુગ દરમિયાન માન્ય થયેલ જમીન ધરાવે છે, પણ સીમિત ન્યાયિક અધિકાર સાથે અને રાજય સંચાલિત સમૂહ જેવા કે નગરપાલિકા અને પ્રાંતો પર કોઇ નિયંત્રણ નથી. આદિજાતિ સરકારો સંયુકત રાજયો દ્વારા આદિજાતિ સભ્યો અને કાર્યો પર વહીવટી, ન્યાયીક અને કાયદાકીય સત્તાઓ સાથેની અર્ધ-સ્વતંત્ર સત્તાઓના રૂપે ઓળખાય છે, પરંતુ અમુક સત્તાને રદ કરવા અને પાછા ખેંચવા માટે [[સંયુકત રાજયોના ધારાસભા મંડળ]]નાં અધિકારને આધીન છે. આદિજાતિ સરકારોને સંવિધાન અને કોઈપણ પાછળનાં સુધારાની પરવાનગી માટે સંયુકત રાજય ધારાસભા મંડળને રજૂ કરવી જરૂરી છે.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Robert|last=Henry| url=http://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=61934| date=1989-03-22|title= Oklahoma Attorney General's Opinions: Question Submitted by: The Honorable Enoch Kelly Haney, Oklahoma State Senate| publisher= The Oklahoma State Courts Network | access-date=2007-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Lindsay|last=Robertson|url=http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|year=2001|title=Native Americans and the Law: Native Americans Under Current United States Law|publisher=[[University of Oklahoma]]|access-date=2007-08-21|archive-date=2012-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416012037/http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:OK-districts-108.JPG|thumb|right|પાંચ સંમ્મેલિત જિલ્લાઓ ઓક્લાહોમા સ્થિત છે.]]

=== રાષ્ટ્રીય રાજકારણ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;float:left;margin:2em;font-size:90%&quot;
|+ &lt;td&gt;'''રાષ્ટ્રપતિય ચૂંટણીનાં પરિણામો''' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/compare.php?year=2008&amp;fips=40&amp;f=1&amp;off=0&amp;elect=0&amp;type=state|title=Presidential General Election Results Comparison - Oklahoma|publisher=US Election Atlas|access-date=December 29, 2009|author=Leip, David}}&lt;/ref&gt;&lt;/td&gt;
|- style=&quot;background:lightgrey&quot;
!વર્ષ
![[પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી]]
![[ડેમોક્રેટિક પક્ષનાં]]
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[2008]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''65.65%'''  ''960,165'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|34.35% ''502,496'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[2004]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''65.57%'''  ''959,792'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|34.43% ''503,966'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[2000]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''60.31%'''  ''744,337'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|38.43% ''474,276'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[(1996).]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''48.26%'''  ''582,315'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|40.45% ''488,105'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1992]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''42.65%'''  ''592,929'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|34.02% ''473,066'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1988]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''57.93%'''  ''678,367'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|41.28% ''483,423'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1984]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''68.61%'''  ''861,530'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|30.67% ''385,080'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1980]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''60.50%'''  ''695,570'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|34.97% ''402,026'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1976]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''49.96%'''  ''545,708'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|48.75% ''532,442'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1972]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''73.70%'''  ''759,025'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|24.00% ''247,147'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1968]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''47.68%'''  ''449,697'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|31.99% ''301,658'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1964]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|44.25% ''412,665'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''55.75%'''  ''519,834'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1960]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''59.02%'''  ''533,039'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|40.98% ''533,039'' 
|}

ઓક્લાહોમાનાં મતદારોની બહુમતી [[ડેમોકેટ્રિક પક્ષ]]નાં સભ્યો હોવા છતાં, રાજય મક્કમપણે રૂઢિવાદી મનાય છે. પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતીઓ રાજયમાં લઘુમતીમાં હોવા છતાં,&lt;ref name=&quot;voters&quot;&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.ok.gov/~elections/reg_0107.pdf | title=Registration by Party as of January 15, 2007 | format=pdf | work=Oklahoma State Election Board | publisher=Oklahoma State Election Board | access-date=2007-04-24 | archive-date=2007-06-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070614025600/http://www.ok.gov/~elections/reg_0107.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1968 પછી ઓક્લાહોમાએ દરેક રાષ્ટ્રપતિય ચુનાવમાં પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી માટે મત આપ્યો છે, અને 2004માં અને 2008માં, [[જયોર્જ ડબલ્યુ. બુશ]] અને [[જોન મેકકેઇન]] બંને, રાજયભરનાં મતોનાં 65 પ્રતિશતથી વધારે મતો મેળવીને રાજયમાં દરેક પ્રાંતોમાં સફળ થયા. 2008માં, ઓક્લાહોમા જ એવું રાજય હતું જેના પ્રાંતોએ એકમત સાથે મેકકેઇનને મત આપ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2004| url=http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| title=Presidential Election of 2004 in Oklahoma| work=Oklahoma State Election Board| publisher=Oklahoma State Election Board| format=pdf| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-09-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20070926005521/http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[2000 જનગણના]]ને અનુસરીને, ઓક્લાહોમાનું [[યુ. એસ. હાઉસ ઓફ રીપ્રેન્ઝટેટીવ્સ]]નું પ્રતિનિધિમંડળ છથી ઘટાડીને દરેક એક [[અધિવેશન સંબંધી જિલ્લા]]ને સેવા આપતા એવા પાંચનું કરવામાં આવ્યું. [[110મી કોગ્રેંસ]] (2007-2009) માટે, પક્ષની સંખ્યામાં કોઈ ફેરફારો નથી, અને પ્રતિનિધિડળમાં ચાર પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતીઓ અને એક ડેમોક્રેટિક પક્ષમાંથી છે. ઓક્લાહોમાનાં સંયુક્ત રાજ્યોનાં સેનેટના સભ્યો પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી [[જીમ ઈનહોફ]] અને [[ટોમ કોબર્ન]] છે, અને તેનાં સંયુક્ત રાજ્યોનાં પ્રતિનિધિઓ [[જહોન સુલીવન]] (આર-ઓકે-1), [[ડેન બોરેન]] (ડી-ઓકે-2), [[ફ્રેન્ક ડી. લુકાસ]] (આર-ઓકે-3), [[ટોમ કોલ]] (આર-ઓકે-4), અને [[મેરી ફોલિન]] (આર-ઓકે-5) છે. 

== શહેરો અને નગરો ==
[[ચિત્ર:Oklahoma City Skyline from I-35 (cropped).jpg|left|225px|thumb|ઓક્લાહોમા શહેર એ રાજયની રાજધાની છે અને જનસંખ્યા અને જમીન વિસ્તારમાં સૌથી મોટું શહેર છે.]]

2006માં ઓક્લાહોમા પાસે 100,000 થી વધુ વસ્તીવાળા ત્રણ શહેરો અને 10,000 થી વધુ વસ્તીવાળા 40 શહેરો સહિત 549 નિગમિત જગ્યાઓ હતી. સંયુકત રાજયોના [[પચાસ સૌથી મોટા શહેરો]]માંના બે શહેરો ઓક્લાહોમામાં સ્થિતિ છે, [[ઓક્લાહોમા શહેર]] અને [[તુલસા]], અને 58 પ્રતિશત ઓક્લાહોમન્સ તેમના [[મહાનગરીય વિસ્તાર]]માં રહે છે, અથવા તો [[સંયુકત રાજયના ગણના કાર્યાલય]] દ્વારા [[મહાનગરીય આંકડાકીય વિસ્તાર]]ના રૂપે પરિભાષિત આર્થિક અને સામાજિક રીતે પ્રભાવિત પ્રાન્તોમાં રહે છે.&lt;ref name=&quot;metros&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| title=State and County Quickfacts - Metropolitan Statistical Area| publisher=[[United States Census Bureau]]| access-date=2007-07-15| archive-date=2007-07-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070711042345/http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા શહેર, રાજયની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર, એ 2007માં, 1,269,907 લોકોની સાથે [[રાજયમાં સૌથી મોટો મહાનગરીય વિસ્તાર]] ધરાવતું હતું, અને [[તુલસાનો મહાનગરીય વિસ્તાર]] 905,755 નિવાસીઓ ધરાવતો હતો.&lt;ref name=&quot;metropop08&quot;&gt;{{cite news | date=2008-03-27 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115 | title=Stillwater's growth tops in Oklahoma | first=Rhett | last=Morgan | publisher=Tulsa World | access-date=2008-03-29 | archive-date=2008-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080919181031/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2005 અને 2006 વચ્ચે, તુલસાના [[જેન્કસ]], [[બીક્ષબી]], અને [[ઓવાસો]] [[પરાંઓ]]એ ક્રમશ: 47.9, 44.56 અને 34.31 પ્રતિશત વૃધ્ધિ દર્શાવીને રાજયને વસ્તી વૃધ્ધિમાં અગ્રેસર બનાવ્યું.&lt;ref name=&quot;Ok cities&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:Tulsa Skyline.jpg|right|thumb|તુલસા જનસંખ્યા અને ભૂમિવિસ્તારમાં રાજયનું બીજું મોટું શહેર.]]
જનસંખ્યાના ઉતરતા ક્રમમાં, 2007માં ઓક્લાહોમાના સૌથી મોટા શહેરો આ પ્રમાણે હતા: [[ઓક્લાહોમા શહેર]](547,274), [[તુલસા]](384,037), [[નોર્મન]] (106,707), [[લોટન]] (91,568), [[બ્રોકન એરો]] (90,714), [[એડમન્ડ]] (78,226), [[મીડવેસ્ટ નગર]] (55,935), [[મુરે]](51,106), [[એનીડ]](47,008), અને [[સ્ટીલવોટર]](46,976). [[ફોર્ટ સ્મીથ, અરકનસાસ]]નો મહાનગરીય આંકડશાસ્ત્રીય વિસ્તાર રાજયમાં વિસ્તરેલ છે તેમ છતાં રાજયના દશ સૌથી મોટા શહેરોમાંથી ત્રણ ઓક્લાહોમા શહેર અને તુલસાના મહાનગરીય વિસ્તારની બહાર છે, અને માત્ર લોટન પાસે સંયુકત રાજયો જનગણના કાર્યાલય દ્વારા નિર્દિષ્ટ તેમનું પોતાનું મહાનગરીય આંકડાશાસ્ત્રીય વિસ્તાર છે.&lt;ref name=&quot;Ok cities&quot;&gt;{{cite web| title = Oklahoma Census Data Center News| publisher = Oklahoma Department of Commerce| month = July| year = 2007| url = http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf| format = pdf| access-date = 2007-07-31| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074217/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમાના કાયદા હેઠળ, નગરપાલિકાઓ બે વિભાગોમાં વિભાજીત છે: શહેરો, જે 1,000 નિવાસિઓથી વધારે રૂપે પરિભાષિત છે અને નગરો, 1,000 થી ઓછા નિવાસીઓવાળું. બન્ને પાસે તેમની સિમાની અંદર [[કાયદાકીય]], [[ન્યાયીક]] અને જાહેર સત્તાઓ છે, પણ શહેરો [[મેયર પરિષદ]]ને, [[પરિષદ મેનેજર]], અથવા તો [[મજબૂત મેયર]]માંથી સરકારની ઢબ નક્કી કરી શકે છે, જયારે નગરો તેમના ચૂંટેલ અધિકારી તંત્ર થકી સંચાલન કરે છે.&lt;ref name=&quot;citygov&quot;&gt;{{cite web | year=2005 | url=http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/12-muni.pdf | title=Oklahoma Municipal Government | publisher=Oklahoma Department of Libraries | format=pdf | access-date=2007-08-07 | archive-date=2007-08-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/12-muni.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== વસ્તી-વિષયક માહિતી ==
{{USCensusPop
|1890 = 258657
|1900 = 790391
|1910 = 1657155
|1920 = 2028283
|1930 = 2396040
|1940 = 2336434
|1950 = 2233351
|1960 = 2328284
|1970 = 2559229
|1980 = 3025290
|1990 = 3145585
|2000 = 3450654
|estyear = 2009
|estimate = 3687050
}}
{{Main|Demographics of Oklahoma}}
[[ચિત્ર:Oklahoma population map.png|thumb|left|ઓક્લાહોમા જનસંખ્યા દર્શાવતો નકશો.]]
2008 સુધીમાં, ઓક્લાહોમા 7.9 % [[ચીરોકી]] સહિત 14.5 % [[જર્મન]], 13.1 %, [[અમેરીકન]], 11.8 % [[આયરિશ]], 9.6 % [[અંગ્રેજ]], 8.1 % [[આફ્રીકન અમેરિકન]], અને 11.4 % [[મૂળ અમેરિકન]]નાં અંદાજે 2005 વડીલોપાર્જિત બનાવટ સાથે 3,642,361&lt;ref name=&quot;2008pop&quot;&gt;{{cite web|date=2009-12-09|url=http://www.ers.usda.gov/statefacts/ok.htm|title=State Fact Sheets: Oklahoma|work=Economic Research Service|publisher=United States Department of Agriculture|access-date=2010-03-28|archive-date=2007-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;ની જનસંખ્યા ધરાવતુ હતું,&lt;ref&gt;{{cite web| year=2005| url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US40&amp;-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&amp;-context=adp&amp;-ds_name=&amp;-tree_id=305&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=| title=Oklahoma - Selected Social Characteristics| publisher=[[United States Census Bureau]]| access-date=2007-08-19| archive-date=2020-02-11| archive-url=https://archive.today/20200211182230/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US40&amp;-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&amp;-context=adp&amp;-ds_name=&amp;-tree_id=305&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;demo&quot;/&gt; જો કે તેમની જાતિના રૂપે અમેરિકન ભારતીય તરીકે દાવો કરતા લોકોના પ્રતિશત 8.1% છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma QuickFacts&quot;/&gt; 2002માં રાજય પાસે બીજા સૌથી વધુ સંખ્યાના મૂળ અમેરિકન હતા, અંદાજે 395,219, સાથે સાથે બધા રાજયોમાં બીજા સૌથી વધુ પ્રતિશત.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web | year=2002 | url=http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf | title= The American Indian and Alaska Native Population: 2000| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; 2006 સુધીમાં,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.fairus.org/site/PageServer?pagename=research_researchd66d| title=Immigration Impact:Oklahoma | publisher = Federation for American Immigration Reform | access-date = 2007-11-17}}&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રના 12.4 % ની તુલનામાં, ઓક્લાહોમાના 4.7 % નિવાસીઓ એ વિદેશમાં જન્મેલા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&amp;-geo_id=01000US&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-_caller=geoselect&amp;-redoLog=false| title = National Selected Social Characteristics| publisher = U.S. Census Bureau| year = 2005| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2020-02-12| archive-url = https://archive.today/20200212212315/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&amp;-geo_id=01000US&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-_caller=geoselect&amp;-redoLog=false| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાની [[વસ્તીનું કેન્દ્ર]] [[સ્પાર્કસ]]ના નગર નજીક [[લિંકન પ્રાન્ત]]માં સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = statecenters | publisher = U.S. Census Bureau | year = 2000 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt | access-date = 2007-08-05}}&lt;/ref&gt;

રાજય, રાષ્ટ્રમાં&lt;ref name=&quot;pci&quot;&gt;{{cite web| date=2007-03-27| url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| title=State Personal Income 2006| publisher=[[United States Department of Commerce]]| access-date=2007-08-05| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZXizJqv?url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ત્રીજી સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરનારી પ્રતિવ્યકિત આવક ધરાવે છે, તેમ છતાં તેની 2006ની પ્રતિવ્યકિત નિજી આવકનો 32,210 $ એ 37મો ક્રમ આવ્યો અને સતત પોષણક્ષમ અનુક્રમણિકાના ખર્ચમાં નિમ્ન રાજયોમાં ક્રમ પામે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.okcommerce.gov/index.php?ption=content&amp;task=view&amp;id=330&amp;Itemid=411 | title= More or Less | work=Oklahoma Chamber of Commerce| publisher= Oklahoma Chamber of Commerce| access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; [[તુલસાનાં પ્રાન્તો]] મહત્તમ સરેરાશ ધરાવે છે, તેમ છતાં ઓક્લાહોમાનું ઉપનગર [[નીકોલ્સ હિલ્સ]] 73,661 $ [[પ્રતિ વ્યકિત આવક સાથે ઓક્લાહોમા સ્થાનો]]માં પ્રથમ છે. 2006માં, 6.8 % ઓક્લાહોમન્સ 5 વર્ષની નીચેના હતા, 25.9 % 18 વર્ષની નીચેના, અને 13.2 % 65 અથવા તેથી વધુ ઉંમરના હતા.  સ્ત્રીઓ વસતીનાં 50.9 % બનાવે છે.

=== ધર્મ ===
ઓક્લાહોમા એ “ [[બાઈબલ બેલ્ટ]] ” ના નામે જાણીતા વ્યાપક રીતે રૂઢિચુસ્ત એવા [[ઈસાઈવાદ]] અને [[ઈવાંજેલિકલ]] [[પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મવાદ]] તરીકે આલેખાતા ભૌગોલિક પ્રદેશનો ભાગ છે. દક્ષિણ પૂર્વી સંયુકત રાજયોમાં ફરતા આ વિસ્તાર [[રાજકીય અને સામાજિક]] [[રૂઢિવાદી]] મંતવ્યો માટે જાણીતો છે. તુલસા, રાજયનું બીજું સૌથી મોટું શહેર, જે [[ઓરલ રોબર્ટસ વિશ્વવિદ્યાલય]]નું ઘર છે, તે પ્રદેશનું શિખર મનાય છે અને તે “ [[બકલ્સ ઓફ બાઈબલ બેલ્ટ]] ” માંના એક રૂપે જાણીતું છે.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070121104922/http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archive-date=2007-01-21 | title=Jewish Life in the Bible Belt | first=Thursday | last=Bram | publisher=New Voices Magazine | access-date=2007-08-05 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-04-29 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&amp;breadcrumb=religion | title=Minister’s book plunges into cultural issues | first=Bill | last=Sherman | publisher=Tulsa World | access-date=2007-08-05 | archive-date=2007-10-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071008043908/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&amp;breadcrumb=religion | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[પ્યુ સંશોધન કેન્દ્ર]] મત મુજબ, જનસંખ્યાના લગભગ 80 પ્રતિશત માટે ગણતરી કરતાં, ઓક્લાહોમાના મોટાભાગનાં ધાર્મિક અનુયાયીઓ - 85 પ્રતિશત - એ ઈસાઈ છે. &lt;ref name=&quot;religion2&quot;&gt;{{cite web | url=http://religions.pewforum.org/maps | title=U.S. Religious Landscapes Survey| publisher=The Pew Forum on Religion and Life| access-date=2008-04-22}}&lt;/ref&gt;ઓક્લાહોમાની [[કેથોલિક ધર્મ]] સાથે જોડાયેલાઓના પ્રતિશત રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં અડધા છે, જયારે અરકનસાસ સાથે કોઈપણ રાજયના સૌથી વધુ ટકાવારી માટે જોડાયેલ, ઇવાંજેલિકલ પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મ સાથે જોડાયેલાઓનાં પ્રતિશત રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા બમણાં છે.&lt;ref name=&quot;religion2&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:BostonAvenueMethodist.jpg|thumb|right|તુલસામાં બોસ્ટન એવન્યુ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ચિહ્નનું કામ કરે છે.]]
અનુયાયીઓ, 1578 ચર્ચો અને 967,213 સભ્યો સાથેનાં [[દક્ષિણી બાપ્તિસ્ત સમ્મેલન]]થી શરૂ થઈ, 1 ચર્ચ અને 6 સભ્યો સાથેનાં [[ઉત્તર અમેરીકામાં હોલી ઓર્થોડોક્ષ ચર્ચ]] સુધીની ,58પ4 ધર્મસમાજો વચ્ચે ફેલાયેલ 73 મુખ્ય સંગઠનોમાં ભાગ લે છે. રાજયમાં ચર્ચનું સૌથી વધુ સભ્યપદ દક્ષિણી બાપતિસ્ત સમ્મેલનમાં, 322,794 સભ્યો સાથેનું [[સંયુકત મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]], 168,625 સભ્યો સાથેનું [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ]], 88,301 સભ્યો સાથેનું [[એસેમ્બલીઝ ઓફ ગૉડ]] અને 83,047 સભ્યો સાથેનું [[ચર્ચીસ ઓફ ક્રાઇસ્ટ]] છે.&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| title=State Membership Report - Oklahoma| publisher=Association of Religion Data Archives| access-date=2007-08-05| archive-date=2010-12-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101206121442/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2000માં, દરેક સમૂહ સાથે 10 ધર્મસમાજ સાથે, 5,000 [[જૂઝો]] અને 6,000 [[મુસ્લિમો]] હતાં.&lt;ref name=&quot;religion&quot;/&gt;

ઓક્લાહોમાની ધાર્મિક રૂપરેખા:&lt;ref name=&quot;religion&quot;/&gt;{{Ref label|note01|A|^}}

* [[ઈવેન્જેલીકલ પ્રોટેસ્ટંટ]] - 53 % 
* [[મેઈન લાઈન પ્રોટેસ્ટંટ]] - 16 %
* [[કેથોલિક]] - 13 %
* અન્ય: 6%{{Ref label|note02|B|^}}
* બીન જોડાયેલ - 12%

== રાજયના ચિન્હો ==
[[ચિત્ર:American bison k5680-1.jpg|thumb|ઓક્લાહોમા રાજયનું મેમલ અમેરીકન બાઇસન.]]
[[File:2008 OK Proof.png|thumb|ઓક્લાહોમા’સ ક્વાર્ટર, 2008 માં રજુ કરેલા રાજયના ક્વાર્ટર્સ શ્રેણીના ભાગ રૂપે 
ઓક્લાહોમાના રાજયનું પક્ષી તેના રાજયના જંગલીફૂલ પર ઊડતું દર્શાવાયું છે.
&lt;ref&gt;[485]&lt;/ref&gt;]]

ઓક્લાહોમાનું રાજય પ્રતિક અને પ્રતિસ્થિત સ્થાનો રાજય કાયદાઓ દ્વારા સંહિતાબદ્ધ છે;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.oscn.net/applications/oscn/index.asp?ftdb=STOKST&amp;level=1 | title=OCIS Document Index | publisher=The Oklahoma Supreme Court Network | access-date=2007-05-11 }}&lt;/ref&gt; ઓકલોહોમા સંસદ અથવા તો હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટીવ્સ બીજી વિશિષ્ટ ઘટનાઓ અને સંસ્થાને ફાયદારૂપી થવા નિર્દિષ્ટ પ્રસ્તાવો ગ્રહણ કરી શકે છે.

રાજયના ચિન્હો:&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | title=Oklahoma State Icons | publisher=Oklahoma Department of Libraries | access-date=2007-05-11 | archive-date=2014-01-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140115182454/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

* રાજય પક્ષી: [[સિઝર ટેલ ક્લાયકેચર]]
* રાજય વૃક્ષ: [[ઈસ્ટર્ન રેડબડ]]
* રાજય મેમલ: [[અમેરિકન બાઇસન]]
* રાજય વનસ્પતિ: [[તરબૂચ]]&lt;ref&gt;ઓક્લા. રાજ્ય. મથાળુ. 25, § 3-98.15&lt;/ref&gt;
* રાજય પીણું: [[દૂધ]] 
* રાજય ફળ: [[સ્ટ્રોબેરી]]
* રાજય શિકારનું પક્ષી: [[જંગલી ટર્કી]]
* રાજય માછલી: [[સેન્ડબાસ]] 
* રાજય વનસ્પતિ ચિહ્ન: [[મિસ્ટલેટો]] 
* રાજય ફૂલ: [[ઓક્લાહોમા ગુલાબ]]
* રાજય જંગલીફૂલ: [[ઇન્ડિયન બ્લેન્કેટ]] (ગિઆલાર્ડિઆ પુલચેલમ)
* રાજ્ય ઘાસ: [[ભારતીય ઘાસ]] (સોરઘસટ્રમ ન્યુટન્સ)
* રાજય ખનીજ: [[સોરોફેગનાક્ષ મેક્ષીમસ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statefossils.com/ok/ok.html |title=Oklahoma State Fossil |access-date=2007-01-20 |work=State fossils}}&lt;/ref&gt;
* રાજય પત્થર: [[રોઝ રોક]] 
* રાજય જીવાત: [[મધમાખી]]
* રાજય માટી: [[પોર્ટ સીલ્ટ લોમ]]
* રાજય રેપ્ટાઇલ: [[કોલર્ડ લિઝાર્ડ]]
* રાજય જલચર : [[બુલ ફ્રોગ]]
* રાજય ભોજન: તળેલા [[ઓકરા]], [[સ્ક્વોશ]], [[મકાઈના પાવ]], [[બરબેકયુ]] [[પોર્ક]], [[બીસ્કીટ]], [[સોસેજ અને ગ્રેવી]], [[ગ્રીટસ]], [[મકાઈ]], [[સ્ટ્રોબેરી]], [[ચીકન ફ્રાઈડ સ્ટીક]], [[પીકન પાઈ]], અને [[બ્લેક આઈડ પીસ]] 
* રાજય લોકનૃત્ય: [[સ્કેવર નાચ]]
* રાજયનું સંગીતનું સાધન: [[ડ્રમ]]
* રાજ્યનું નૃત્ય માટેનું વાદ્યસંગીત: ''ઓકલહોમા વિંડ'' 
* રાજયનું પંતગીયું: [[બ્લેક સ્વેલોટેલ]] 
* રાજય ગીત: “ [[ઓક્લાહોમા!]] ”
* રાજયનું રોક ગીત: “ [[ડુ યુ રીયલાઈઝ??]] ” [[ફલેમિંગ લિપ્સ]] દ્વારા&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |title=Flaming Lips prepare for Oklahoma honor |author=John Benson, |publisher=Reuters |date=April 28, 2009 |access-date=સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date=મે 1, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501154801/http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


== નોંધ ==
:'''એ.'''  {{note label|note01|A|^}}{{note label|note01|A|^}} 2008 માં પ્યુ સંશોધન કેન્દ્ર દ્વારા એક સર્વેક્ષણ દ્વારા નિશ્ચિત. ટકાવારી ધાર્મિક શ્રધ્ધાના દાવાને રજુ કરે છે, જરૂરી નથી કે પણ મંડળીમાં સભ્યપદ. આંકડાઓમાં ±5 પ્રતિશત ભૂલોનું માર્જિન છે.&lt;ref name=&quot;religion2&quot;/&gt;

:'''બી.'''  {{note label|note02|B|^}}{{note label|note02|B|^}}[[બુધ્ધ ધર્મ]], [[ઈસ્લામ]], [[હિન્દુ ધર્મ]], [[યહુદી ધર્મ]], બીજા ધર્મો, દરેક એક પ્રતિશતથી ઓછા છે. [[જેહોવાહના સાક્ષી]], [[મોરમોન્સ]], [[રૂઢીવાદી ઈસાઈ]] અને બીજી ઈસાઈ પરંપરાઓ દરેક 5 % થી ઓછાને સંલગ્ન કરે છે, 1 % એ પ્યુ સંશોધન કેન્દ્રના સર્વેક્ષણના જવાબ આપવાની ના કહી.&lt;ref name=&quot;religion2&quot;/&gt;

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}}

== વધુ વાંચન ==
* {{cite book|last=Baird|first=W. David|coauthors=and Danney Goble|title=The Story of Oklahoma|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2650-7}}
* {{cite book|last=Dale|first=Edward Everett|coauthors=and Morris L. Wardell|title=History of Oklahoma|year=1948|publisher=Prentice-Hall|location=New York|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=9570550}}
* {{cite book|last=Gibson|first=Arrell Morgan|title=Oklahoma: A History of Five Centuries|year=1981|edition=2nd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1758-3}}
* {{cite book|last=Goble|first=Danney|title=Progressive Oklahoma: The Making of a New Kind of State|year=1980|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1510-6}}
* {{cite book|last=Jones|first=Stephen|title=Oklahoma Politics in State and Nation|year=1974|edition=vol. 1 (1907-62)|publisher=Haymaker Press|location=Enid, Okla.}}
* {{cite book|last=Joyce|first=Davis D. (ed.)|title=An Oklahoma I Had Never Seen Before: Alternative Views of Oklahoma History|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2599-3}}
* {{cite book|last=Morgan|first=Anne Hodges|coauthors=and H. Wayne Morgan (eds.)|title=Oklahoma: New Views of the Forty-sixth State|year=1982|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1651-X}}
* {{cite book|last=Morgan|first=David R.|coauthors=Robert E. England, and George G. Humphreys|title=Oklahoma Politics and Policies: Governing the Sooner State|year=1991|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-3106-7}}
* {{cite book|last=Morris|first=John W.|coauthors=Charles R. Goins, and Edwin C. McReynolds|title=Historical Atlas of Oklahoma|year=1986|edition=3rd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1991-8}}
* {{cite book|last=Wishart|first=David J. (ed.)|title=Encyclopedia of the Great Plains|year=2004|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-4787-7}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
'''સરકાર''' 
* [http://www.ok.gov/ ઓક્લાહોમાની અધિકૃત વેબસાઈટ]
* [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ ઓક્લાહોમા કાયદાકીય શાખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516191737/http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ |date=2008-05-16 }}
* [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3174/ ઓક્લાહોમા ન્યાયીક શાખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109141403/http://www.ok.gov/3167/3512//3168//3174/ |date=2009-01-09 }}
* [http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html ઓક્લાહોમા રાજય બંધારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206031206/http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html |date=2007-02-06 }}
* [http://www.okcommerce.gov ઓક્લાહોમા વાણિજયનો વિભાગ]
* [http://www.okdhs.org ઓક્લાહોમા માનવ સેવાનો વિભાગ]
* [http://www.okladot.state.ok.us ઓક્લાહોમા પરિવહનનો વિભાગ]

'''પ્રવાસ અને મનોરંજન''' 
{{wikivoyage|Oklahoma}}
* [http://www.oklatourism.gov/ ઓક્લાહોમા પ્રવાસન નિગમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020043033/http://www.oklatourism.gov/ |date=2007-10-20 }}
* [http://www.travelok.com અધિકૃત ઓક્લાહોમા પ્રવાસન માહિતી]
* [http://www.touroklahoma.com/ ઓક્લાહોમા રાજ્યના પાર્ક્સ]
* [http://www.visitokc.com/ ઓક્લાહોમા સિટિ કન્વેનશન અને મુલાકાતી બ્યુરો]
* [http://www.visittulsa.com તુલ્સા સિટિ કન્વેનશન અને મુલાકાતી બ્યુરો]

'''સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ''' 
* [http://www.okhistory.org/ ઓક્લાહોમા ઐતિહાસિક સોસાયટી]
* [http://www.okhistorycenter.org ઓક્લાહોમા ઇતિહાસ કેન્દ્ર]
* [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/oklahoma/ લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસમાંથી ઓક્લાહોમા રાજ્ય માર્ગદર્શિકા]
* [http://www.arts.ok.gov ઓક્લાહોમા આર્ટ્સ કાઉન્સિલ]
* [http://www.oktheatre.org/ ઓક્લાહોમા થિયેટર એશોશિયેશન]
* [http://www.okc.gov/about_okc/index.html ઓક્લાહોમા શહેરનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501005508/http://www.okc.gov/about_okc/index.html |date=2012-05-01 }}
* [http://www.tulsahistory.org તુલ્સા ઐતિહાસિક સોસાયટી]
'''નક્શા અને વસતી વિષયક માહિતી''' 
* [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html ઓક્લાહોમા કવીક ફેકટસ ભૂગોલિક અને જનસાંખ્યિકી જાણકારીઓ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html |date=2008-05-14 }}
* [http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;amp;task=view&amp;amp;id=309&amp;amp;Itemid=390 2000 સેન્સસ ઓક્લાહોમા જનસાંખ્યિકી જાણકારી ]
* [http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/2005state/index.htm રાજય હાઈવે નકશાઓ]
* [http://www.okgensoc.org ઓક્લાહોમા જિનિઓલોજીકલ સોસાયટી ]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK વાસ્તવિક સમયની USGS ભૂગોલિક, આબોહવાની અને જીયોલિજીક માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501104714/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK |date=2012-05-01 }}

[[શ્રેણી:અમેરિકા]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો]]</text>
      <sha1>oq0w69cypbagoba72myv7xqqg829vd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કુન્નુર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28508</id>
    <revision>
      <id>902962</id>
      <parentid>806418</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27885" sha1="hnts1b440ramtrmfg4m4ygocte4fko8" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name = Coonoor |
type = town |
latd = 11.35 | longd = 76.82|
locator_position = right |
state_name = Tamil Nadu |
district = [[The Nilgiris District|Nilgiris]] |
leader_title = |
leader_name = |
altitude = 1502|
population_as_of = 2001 |
population_total = 50079|
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone = 91(0)423 |
postal_code = 643 10x |
vehicle_code_range = TN 43|
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}

'''કુન્નુર''' {{lang-ta|குன்னூர்}} એ [[ભારત|ભારત]]ના [[તમિલનાડુ|તામિલનાડુ]] રાજ્યમાં નીલગીરી જિલ્લામાં આવેલું શહેર અને મ્યુનિસિપાલિટી છે.  તે નીલગિરિ ચાના ઉત્પાદન માટે જાણીતું છે. કુન્નુર એ દરિયા સપાટીથી 1,800 મીટરની ઉંચાઈએ આવેલું છે અને નીલગિરિ પર્વતમાળામાં આવેલું તે બીજું સૌથી ઉંચું ગિરિમથક છે.  નીલગિરિના પર્વતો તરફ અનેક આરોહણ અભિયાનો માટે આદર્શ મથક સમાન છે. 

==ભૂગોળ==
કુન્નુર {{Coord|11.35|N|76.82|E|}} પર આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/25/Coonoor.html |title=ફોલિંગ રેન જિનોમિક્સ, ઈન્ક - કુન્નુર |access-date=2010-11-30 |archive-date=2025-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011004353/https://fallingrain.com/world/IN/25/Coonoor.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તે સરેરાશ 1502 મીટરની (4927 ફૂટ) ઉંચાઈ ધરાવે છે. 

==વસ્તી-વિષયક માહિતી==
{{As of|2001}}ભારતીય જનગણના, &lt;ref&gt;{{GR|India}}&lt;/ref&gt; પ્રમાણે કુન્નુર 50,079ની વસ્તી ધરાવે છે.  પુરૂષોની વસ્તી 49% અને સ્ત્રીઓની વસ્તી 51% ટકા છે. કુન્નુરનો સાક્ષરતાનો સરેરાશ દર 82% છે, જે 59.5%ના સરેરાશ રાષ્ટ્રીય સાક્ષરતા દરની સરખામણીએ ઉંચો છે:પુરૂષોમાં સાક્ષરતા દર 86% છે જ્યારે મહિલાઓમાં 78% છે.  કુન્નુરની કુલ વસ્તીના 9% ટકા છ વર્ષની નીચેની વયના છે. 

આ શહેર નીલગિરિ પર્વતોમાં આવેલ જિલ્લા મથક  ઊટી બાદનું બીજું સૌથી મોટું શહેર છે. કુન્નુરએ [[ભારતીય ભૂમિ સેના|ભારતીય સેના]]ની મદ્રાસ રેજિમેન્ટનું મુખ્યમથક હોવાના કારણે, અહીં નજીકના વેલિંન્ગટન કન્ટોમેન્ટમાં (વેલિન્ગટન છાવણીમાં) ડિફેન્સ સર્વિસિઝ સ્ટાફ કૉલેજ (DSSC), સ્થાનિક છાત્રાલયો શાળાઓ અને પ્રવાસીઓની નોંધપાત્ર વસ્તીના કારણે કદાચ ધર્મો, ભાષા અને સંસ્કૃતિઓનો સુભગ સમન્વય ધરાવે છે

==સ્થાનિક અર્થતંત્ર==
કુન્નુરનું અર્થતંત્ર ઉનાળાની મોસમમાં આવતા પ્રવાસીઓ પર અને ચા ઉદ્યોગના વાર્ષિક ચક્ર પર આધારિત છે. 

===ચા===
સ્થાનિક લોકો લગભગ સંપૂર્ણ રીતે ચાના વેપાર પર નભે છે.  પર્વતીય વિસ્તારોમાં મોટા પાયે ખાનગી ધોરણે ચાનું વાવેતર કરવામાં આવે છે, જેમાંથી તાજા લીલા ચાના પાંદડાઓને ચૂંટી કાઢવામાં આવે છે, સ્થાનિક ફેક્ટરીઓમાં તેની પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે અને જથ્થામાં તેનું પેકિંગ થાય છે જેથી તેને કુન્નુર, કોઈમ્બતુર અને કોચિના નિલામગૃહોમાં તેનું વેચાણ થઈ શકે. 

===પ્રવાસન ===
કુન્નુર એ મેત્તુપલ્યમ 28 (કિ.મી.) અને ઊટી વચ્ચે મીટરગેજ રેલવે પર આવેલું છે. નજીકના મુખ્ય આકર્ષણોમાં નાનો પણ સુંદર રીતે જાળવણી કારયેલો વનસ્પતિશાસ્ત્રને લગતો બાગ સિમ્સ પાર્ક છે. જેમાં અનેક પ્રજાતિના છોડ આવેલા છે.  તે 12 હેક્ટરમાં પથરાયેલ છે. તે ઊટીના દક્ષિણ ભાગે લગભગ 19 કિ.મી.ના અંતરે આવેલો છે, રેલ તેમજ રોડ બંને દ્વારા અહીં પહોંચી શકાય તેમ છે. ઉનાળામાં વાર્ષિક ફળ મેળાની યજમાની પણ કરે છે. શહેરમાંથી પ્રવતારોહણ માટેની અનેક નાની પગદંડીઓ નીકળે છે. પર્વતારોહણ માટેની જાણીતી આવી પગદંડીઓમાની એક પ્રવાસીઓને લામ્બના પર્વત સુધી લઈ જાય છે, જે કુન્નુરથી 9 કિ.મી. દૂર આવેલા છે.  લામ્બના પર્વતો ઉપરથી કોઈમ્બતુર આખુય, અને ખાસ કરીને તેના અદભૂત ચાના બગીચા તેમજ કોફીના વાવેતરોનું દૃશ્ય સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે.  લામ્બ પર્વતથી સહેજ આગળ જતા લેડી કેનનીંગ બેઠક આવેલી છે, જ્યાંથી નીલગિરિનું વિહંગ દૃશ્ય નિહાળી શકાય છે. 

પ્રવાસીઓ લેડી કેનનીંગ બેઠકથી ડોલ્ફીન બેઠક સુધી પ્રવતારોહણ કરી શકે છે, જે કુન્નુરથી 12 કિ.મી. અંતરે આવેલું છે.  નજીકમાં લૉનું ઝરણું આવેલ છે, જે કુન્નુરથી 5 કિ.મી.ના અંતરે છે. ઝરણાથી શરૂ કરીને દ્ગુગ સુધી પર્વતારોહણ શકાય છે, જે કુન્નુરથી 13 કિ.મી.ના અંતરે આવેલ છે. દ્રુગએ પક્કાસુરન કોત્તાઈ તરીકે પણ જાણીતું છે.  બિસ્માર હાલતમાં 16મી સદીના દ્રુગના કિલ્લાને જોઈ શકાય છે.  આ કિલ્લો 750 મીટરની ઉંચાઈએ આવેલો છે. 

==આકર્ષણો==
'''સિમનો બાગ''' 

સિમનો બગીચોએ કુન્નુરમાં મુલાકાત લેવા જેવા સ્થળોમા સૌથી મહત્વનો છે.  12 હેક્ટરમાં ફેલાયેલ આ બાગમાં 1000 જાતિના છોડનો સંગ્રહ છે, જેમાં મૅગ્નોલિઆ (એક જાતનું ફૂલઝાડ), પાઈન (દેવદાર), ટ્રી ફર્ન (હંસરાજ) અને કમીલિઆ (બારે માસ લીલો રહેતો એક ફૂલછોડ ) સમાવિષ્ટ છે.  વનસ્પતિશાસ્ત્રને લગતો આ બાગ અંશતઃ જાપાનિઝ શૈલીમાં વિકસાવવામાં આવ્યો છે અને 1874માં મદ્ગાસ કલ્બના સચિવ જે. ડી. સિમના નામ પરથી તેનું નામ પાડવામાં આવ્યું છે.  આ બાગનું મુખ્ય આકર્ષણ મે માસમાં યોજાતો ફળ અને શાકભાજીનો વાર્ષિક મેળો છે. 

'''પોમોલોજિકલ સ્ટેશન (ફળોનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અને તેમનું વાવેતર કેન્દ્ર) ''' 

આ સંસ્થા રાજ્યના કૃષિ વિભાગનું સંશોધન કેન્દ્ર છે, જ્યાં પર્સિમન(નારંગી રંગનું આલું જેવું ફળ), દાડમ અને જરદાળુ જેવા ફળો અંગે સંશોધન કરવામાં આવે છે. 

'''ડોલ્ફીનની ચોટીનો નજારો ''' 

ડોલ્ફીનની ચોટીનો નજારો કુન્નુરથી 10 કિ.મી.ના અંતરે આવેલ છે.  નીલગિરિ પર્વતોનું વિશાળ વિહંગ દૃશ્ય જ નહીં પરંતુ કેથરિન પર્વતોનો નજારો પણ અહીંથી જોઈ શકાય છે. 

'''લામ્બની શિલા ''' 

ડોલ્ફીન ચોટીના રસ્તામાં કુન્નુરથી અંદાજે સાડા પાચ કિ.મી.ના અંતરે લામ્બનો ડુંગર આવેલો છે, અદ્ભૂત કુદરતી દૃશ્ય તેમજ ચા અને કોફીના વાવેતરો નિહાળવાની આ વધુ એક જગા છે. 

'''દ્રુગ''' 

કુન્નુરથી 13 કિ.મી.ના અંતરે બિસ્માર હાલતમાં આવેલું કિલ્લાના અવશેષો, દ્રુગ આવનારને ભૂતકાળમાં લઈ જાય છે, 16 સદીમાં એક સમયે ટીપુ સુલ્તાન દ્વારા આ કિલ્લાનો ઉપયોગ થતો હતો. 

'''લૉનું ઝરણું''' 

આ ભવ્ય ઝરણું કુન્નુરથી મેત્તુપલ્યમના રસ્તામાં 5 કિ.મી.ના અંતરે આવેલ છે. 

'''ઊટી''' 
કુન્નુરના ઉત્તર પશ્ચિમે 19 કિ.મી.ના અંતરે આવેલ ઊટી હવા ખાવાના સ્થળોમાં રાણી તરીકે વિખ્યાત છે.  ઊટી પ્રવાસીઓમાં ખૂબ લોકપ્રિય સ્થળ છે.  કુન્નુરની જેમ, ઊટી પણ નીલગિરિના લીલા પર્વતો વચ્ચે આવેલું છે, જેમાં અનેક તળાવો, બાગ અને વસાહતી સ્થાપત્ય ધરાવતી ઈમારતો આવેલી છે. 

'''કાતારેય ઝરણું ''' 
આ વીજમથક અહીંનું સૌથી આકર્ષક સ્થળ છે, સિલસ નજીક 1000 કિલોવૉટ વીજળી પૂરી પાડે છે. 

'''પાશ્ચર ઈન્સ્ટિટ્યૂટ:''' 
આ સંસ્થાની મુલાકાત લેવા માટે પ્રવાસીઓએ ખાસ પરવાનગી લેવી અનિવાર્ય છે.  આ સંસ્થા સિમ્સ પાર્ક નજીક આવેલી છે. 1907માં તે શરૂ થઈ હતી.  આ સંસ્થા હડકવા (કૂતરું કરડવાથી થતો રોગ)ની રસી તેમજ ત્રણ રસી (ડીપીટી (DPT), ડીટી (DT) અને ટીટી (TT)ની રસી વિકસાવે છે. શરૂઆતના દિવસોમાં ઈન્ફ્લુએન્ઝા તાવની રસી શોધવામાં પણ તે મહત્વની ભૂમિકા ભજવતું હતું.  હાલમાં તે હડકવા વિરોધી રસી માટે પેશી સંવર્ધન (ટીસીએઆરવી (TCARV)) અને ડીટીપી (DPT)જૂથની રસીનું ઉત્પાદન કરે છે. 

===અન્ય ઉદ્યોગો ===

કુન્નુરમાં નાના પાયા પર રેશમના કીડાનો ઉછેરપણ થાય છે.  સરકાર રેશમના ઉત્પાદન માટે એક ખેતર ચલાવે છે, જોકે, મહદઅંશે તે સંશોધનની સુવિધા માટે જ.  તાજેતરમાં ફૂલોનું વાવેતર અને સ્ટ્રોબેરીના વાવેતરનો પણ પાયો નખાયો છે.

===શિક્ષણ ===
સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં શાળાઓનો મહત્વનો ફાળો છે.  સદી પહેલાની મોઘીંદાટ છાત્રાલયશાળાઓ આજે નીલગિરિ અને કુન્નુરની વિશેષતા બની ગઈ છે. જનરલ થિમય્યા સેન્ટ. જોસેફ કૉલેજમાં સેવા આપે છે, બીજા વિશ્વયુદ્ધથી ચાલી આવતુ ઓ કૉનવન્ટનું સંચાલન હાલમાં બે આઇરિશ ભાઈઓ દ્વારા થાય છે. મૂળ રીતે તેને બ્રિટિશ વ્યવસાય કેન્દ્રના નમૂનારૂપ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, હવે તેમાં ભારતીય (કેન્દ્રીય અથવા રાજ્ય) શાળા પદ્ધતિ પ્રમાણેની સંયુક્ત રીતે બાલમંદિર - ઉચ્ચ માધ્યમિક (K-12) શાળા ચાલે છે.  

સ્ટેન્સ સ્કુલ, કુન્નુરની સ્થાપના થોમસ સ્ટેન્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેઓ એક ઉદ્યોગ સાહસિક અને દાનેશ્વરી હતા. શાળાનું સૂત્ર 'નિસિ ડોમિનસ ફ્રસ્ટ્રા' એ સ્લામ 127:1 માંથી લેવામાં આવ્યું છે - &quot;જ્યાં સુધી ઈશ્વર ઘરની રચના કરે છે, ત્યાં સુધી બિલ્ડરોનો શ્રમ વ્યર્થ છે&quot;. શાળા ક્રિશ્ચિયન નિયમો પ્રમાણે ચાલે છે અને છેલ્લા 150 વર્ષો દરમિયાન તેના સૂત્રને જીવંત રાખ્યું છે. મોટાભાગની શાળાઓ માલિકીની છે અને તે કેથોલિક મિશનરીઓ દ્વારા ચાલવવામાં આવે છે. તેમાંની કેટલીક કૉલેજો છે:
* પ્રોવિડેન્સ કૉલેજ ફોર વિમેન, બન્દીશોલા ઝુલતો વિસ્તાર, કુન્નુર. 
* રિગા કૉલેજ ઓફ હેટલ મેનેજમેન્ટ, કુન્નુર.
* એમ આર એસ (M R S) ટેક્નિકલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ, કુન્નુર.

===પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓ ===
કુન્નુર અનેક જાણીતી વ્યક્તિઓનું મૂળ વતન છે. હેન્નસે બ્રાન્ડના કર્નલ રોચેરોફ્ટ તેમનુ નિવૃત જીવન વેલિંગ્ટન પર નજર રાખતા એક ભવ્ય હવેલીમાં વિતાવ્યું હતું.  કોચિનના મહારાજાઓનો ઉનાળુ મહેલ &quot;સ્પ્રિંગફિલ્ડ&quot; (વસંતક્ષેત્ર) કોટાગિરિ માર્ગ પર આવેલો હતો. આ રીતે વિઝૈનગરમના મહારાજાઓનો મહેલ &quot;ઇલ્ક હિલ હાઉસ&quot; તરીકે જાણીતો હતો. વિજયનગરમ્ પેલેસ ટાઇગર હિલ રોડ પર આવેલો હતો.  કોચિનના મહારાજાના પત્ની પરુકુટ્ટી નિથ્યરામ્મા ટાઈગર હિલ રોડ પર સ્થિત હોમડાલેમાં રહેતા હતા, તેમના પૂત્ર અને કોચિન રાજ્યના મુખ્ય ઈજનેર વી. કે. અરવિન્દક્ષ મેનન પણ અહીં જ રહેતા હતા સંરક્ષણ દળોના વડા ( નિવૃત ) ફિલ્ડ માર્શલ સામ માણેકશો કન્નુરમાં રહેતા હતા.  જનરલ થિમૈય્યા પણ કુન્નુરમાં તેમનું મકાન ધરાવતા હતા.  છેત્તીનદના રાજા વિખ્યાત સિમ્સ બાગ નજીક રહેતા હતા.  ટાટાના વહીવટી નિર્દેશક ગોપાલકૃષ્ણન ઉનાળો કુન્નુરના બ્રુકલેન્ડમાં વિતાવે છે.  બેન્કર-શરાફ અને લેખક રઘુ પાલતેએ કુન્નુરમાં બાળપણ વિતાવ્યું છે. &quot;અજ્ઞાત હિન્દુ&quot; (ઍન ઓબસ્ક્યુઅર હિન્દુ )ના નામ તખ્ખલુસથી લખતા બહુપ્રસૂ લેખક-એસ.આર.નારાયણ ઐયર કુન્નુરના દેવીનિલયમમાં રહેતા હતા.શિવમ અરોરાનું જન્મ સ્થળ કુન્નુર છે. 

==વાહનવ્યવહાર જોડાણો==
===માર્ગ===
કુન્નુરએ મેત્તુપલ્યમ સાથે જમીનમાર્ગ દ્વારા સારી રીતે જોડાયેલું છે.  ઊટી સાથે જે રસ્તો જોડાયેલો છે તે નીલગિરિ ઘાટ રોડ છે, જે સમગ્ર જિલ્લા માટેનો પણ મુખ્ય માર્ગ છે. વૈકલ્પિક રીતે એક અન્ય રસ્તો છે કે જે કુન્નુરથી કોટાગિરિ વાયા બંદીશોલા અને બેત્તાતી ટોલગેટને સાંકળે છે. આ રસ્તો રાજ્ય ધોરીમાર્ગ 15 સાથે જોડાય છે, જે કોતાગિરિથી ઊટી તરફ જાય છે. [[બેંગલોર|બેંગલુરુ]], મૈસૂર, કોઈમ્બતુર, કાલિકટ, કન્યાકુમારી, તાન્જાવુર, તિરૂપતિ કોચિનથી અહીં નિયમિત બસો છે. 

===નીલગિરિ માઉન્ટેન રેલવે ===
46 કિ.મી. દૂર આવેલું મેત્તુપલ્યમએ અહીંનું સૌથી નજીકનું રેલ્વે મથક છે. મુખ્ય રેલવે મથક કોઈમ્બતુરમાં આવેલું છે (80 કિં.મી.). [[નિલગીરી માઉન્ટેઇન રેલ્વે|નીલગિરિ માઉન્ટેન રેલ્વે]] ભારતની સૌથી જૂની માઉન્ટેન રેલવેમાંની એક છે.  જુલાઈ,2005માં યુનેસ્કો દ્વારા નીલગિરિ પ્રવતીય રેલવેને હેરિટેજ સાઇટ (સાંસ્કૃતિક વારસા) તરીકે જાહેર કરવામાં આવી છે.  આ રેલવે કુન્નુરને મેત્તુપલ્યમ શહેરના છેક છેવડાના પર્વતો સાથે જોડે છે. નીલગિરિ પ્રવાસી ટ્રેન એ રાજ્યના મુખ્ય મથક [[ચેન્નઈ|ચેન્નઈ]]થી વાયા કોઈમ્બતુર સુધીની નીલગિરિ એક્સપ્રેસ ટ્રેન સાથે અનૂકુળ જોડાણો ધરાવે છે. લાઈન ઊટી સુધી વિસ્તારવામાં આવી એ પૂર્વે  પર્વતોમાં કુન્નુર એનએમઆર (NMR)નું છેલ્લું મથક હતું. મેત્તુપલ્યમથી ઊટી સુધી પર્વતીય રેલવેનું વિકટ બાંધકામ કરવાની કામગીરી રાવ બહાદુર બેલ્લિઈ ગાઉડેર દ્વારા કરવામાં આવી હતી, ત્યાર બાદ સ્થાનિક નેતા અને એક બડાગા જેઓ તેને હુબ્બથાલાઈ ગામ સુધી લઈ ગયા હતા. તેમને બ્રિટિશ રાજ તરફથી &quot;રાવ બહાદુર&quot; અને &quot;રાવ સાહેબ&quot; ખિતાબથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. તેઓને નીલગિરિના અનક્રાઉડ કિંગ (રાજ્યાભિષેક વિનાના રાજા) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતા. 

===હવાઇ માર્ગ===
નજીકનું હવાઈમથક કોઈમ્બતુર જમીનમાર્ગથી અંદાજે 80 કિ.મી દૂર આવેલું છે (આઈએટીએ (IATA) કોડ સીજેબી (CJB)).  કોઈમ્બતુર એ ઘણા રાષ્ટ્રીય ગંતવ્ય સ્થાનો પર સેવા આપે છે, આ સાથે તે કોલંબો, સિંગાપોર અને શારજહા જેવા કેટલાક આંતર રાષ્ટ્રીય માર્ગો પણ ધરાવે છે. 

==સ્થાનિક સરકાર==
કુન્નુર એ તાલુકા મથક છે, જે તેની અંતર્ગતના છ પંચાયત ગામો માટે જવાબદાર છે. 

* બન્દીશોલા
* બેઅરહત્તે 
* બુર્લીઅર
* હુબ્બથાલાઈ
* મેલુર
* યેદાપલ્લી

નીચેના આઠ મહેસૂલ ગામો કુન્નુર એકમમાં સમાવિષ્ટ છે (જેમાંના કેટેલાકનો ઉપર ઉલ્લેખ થયો છે):

અદીગાર્ત્તી, બુર્લીઅર, કુન્નુર કસ્બો, યેદાપલ્લી, હુબ્બથાલાઈ, હુલ્લીકલ, કેત્તી, મેલુર 

==રાજકારણ==
કુન્નુર વિધાનસભા બેઠક (એસસી - અનુસૂચિત જાતિ માટે અનામત) (SC) નીલગિરિ(લોકસભાની બેઠક)નો ભાગ છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S22/TN_ACPC.pdf
| format = PDF
| title = List of Parliamentary and Assembly Constituencies
| access-date = 2008-10-09
| work = Tamil Nadu
| publisher = Election Commission of India
| archive-date = 2008-10-31
| archive-url = https://web.archive.org/web/20081031131000/http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S22/TN_ACPC.pdf
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; 

==ચિત્ર દર્શન ==
&lt;gallery style=&quot;padding:0px;border:0px&quot;&gt;
File:Coonoor bazaar.jpg|ભીડભાડવાળુ કુન્નુર બજાર 
File:CoonoorTownPanaroma20070421.jpg|કુન્નુર શેહરનું દૃશ્ય 
File:Tea plantations in Coonoor.jpg|ચાનો બગીચો - કુન્નુર 
File:PasteurInstituteCoonoor.jpg|પાશ્ચર ઈન્સ્ટિટ્યૂટ, ૧૯૨૭ 
File:NMR up train at Kateri Road 05-02-28 04.jpeg|નીલગિરિ માઉન્ટેઇન ટ્રેન એનએમઆર (NMR)
File:An_old_(annotated)_picture_coonoor_main_junction.jpg|કુન્નુર શહેરનું જૂનું ચિત્ર 
File:Coonoor.JPG|ઊંચા પર્વતો પરથી દેખાતું કુન્નુર 
File:Kataryfall,selas,coonoor,india.jpg| કટારી ધોધ - કુન્નુર
&lt;/gallery&gt;

==આ પણ જુઓ==
*[[ઊટી]]
*નીલગિરિ (પર્વતો)
*નીલગિરિ ચા
*અરુવાન્કડુ
*કેત્તી 

==સંદર્ભો==
{{Reflist}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
{{Commons category}}
* www.nilgiris.tn.gov.in. પર [http://www.nilgiris.tn.gov.in/coonoor.htm કુન્નુર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927092547/http://www.nilgiris.tn.gov.in/coonoor.htm |date=2011-09-27 }} ઔપચારિક ઇતિહાસ અને પ્રવાસન પાનું 

{{૧૦ લાખથી વધુ વસ્તીવાળા ભારતના શહેરો}}
[[Category:નીલગિરિ જિલ્લામાં આવેલા શહેર અને કસ્બા]]
[[Category:ભારતના હવાખાવાના સ્થળો ]]
[[Category:તામિલનાડુમાં પ્રવાસન]]</text>
      <sha1>hnts1b440ramtrmfg4m4ygocte4fko8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઍલન ટ્યુરિંગ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31006</id>
    <revision>
      <id>902956</id>
      <parentid>902820</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="365579" sha1="opmit2lhxxjhgu57as9s27bnqwvxis0" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox scientist
| name              = ઍલન ટ્યુરિંગ
| image             =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width       =
| caption           =
| birth_date        = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}}
| birth_place       = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom
| death_date        = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}}
| death_place       = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom
| nationality       = British
| field             = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]],  [[computer scientist]]
| work_institutions = [[University of Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Government Code and Cypher School]]&lt;br /&gt;[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]&lt;br /&gt;[[University of Manchester]]  
| alma_mater        = [[King's College, Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Princeton University]]
| doctoral_advisor  = [[Alonzo Church]]
| doctoral_students = [[Robin Gandy]]
| known_for         = [[Halting problem]]&lt;br /&gt;[[Turing machine]]&lt;br /&gt;[[Cryptanalysis of the Enigma]]&lt;br /&gt;[[Automatic Computing Engine]]&lt;br /&gt;[[Turing Award]]&lt;br /&gt;[[Turing Test]]&lt;br /&gt;[[Turing pattern]]s
| prizes            = [[Officer of the Order of the British Empire]]&lt;br /&gt;[[Fellow of the Royal Society]]
}}
'''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref name=&quot;AFP&quot;/&gt; [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને  સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો.  તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,&lt;ref&gt;{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}&lt;/ref&gt; અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. 

ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા.  કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં.   10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}&lt;/ref&gt;

== બાળપણ અને યુવાની ==
ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}&lt;/ref&gt; તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે&lt;ref name=&quot;englishheritaget&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}&lt;/ref&gt;, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ&lt;ref&gt;{{openplaque|381}}&lt;/ref&gt;એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;turingorguk&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt; તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}&lt;/ref&gt; અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં.  જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.&lt;ref name=&quot;toolbox&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું.  તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી.  1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા.  સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.&lt;ref name=&quot;metamagical&quot;&gt;{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]]

ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો.  તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું-  &quot;હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત''  થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે.  જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ''  બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. &quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}&lt;/ref&gt; આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી.  1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.&lt;ref name=&quot;teuscher&quot;&gt;** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}&lt;/ref&gt;  ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,&lt;ref&gt;પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨&lt;/ref&gt; પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક &lt;/ref&gt;

== યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય ==
[[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]]
શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો.   ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.&lt;ref&gt;જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, &quot;ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ&quot;, જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ  5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique&lt;/ref&gt;

તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર &quot;ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી  ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' &quot;,&lt;ref&gt;{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે.  તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ.  જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. 

ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો.  અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે.  ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.&lt;ref&gt;[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007&lt;/ref&gt; પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. 

સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો.   સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}&lt;/ref&gt; જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}&lt;/ref&gt; શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}&lt;/ref&gt; તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. 

== સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ ==
[[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]]
બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની''  કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. 

સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય  માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે)  કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.&lt;ref&gt;જેક કોપલેન્ડ, &quot;કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001&lt;/ref&gt; 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;&gt;કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378&lt;/ref&gt; 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: &lt;blockquote&gt; દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા.  તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા.  તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.&lt;ref&gt;''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.&lt;/ref&gt;

=== ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી ===
બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;/&gt; ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના  ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. 

[[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]]

જેક ગુડનો મત: &lt;blockquote&gt;મારા ''મતે''  ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું''  અનુમાન લગાવી શકો છો.&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes &quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ &quot;હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ''  સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt; દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;થી ભિન્ન હોય છે)&lt;ref&gt;&quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: &quot;જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે&quot;, તેમની ચેતવણી સાથે &lt;/ref&gt;ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}&lt;/ref&gt; યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.&lt;ref name=&quot;codebreaker&quot;&gt;{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}&lt;/ref&gt;

=== હટ  8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા ===
[[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.&lt;ref&gt;[58]&lt;/ref&gt;]]
ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું &quot;કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું&quot;.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;&gt;{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}&lt;/ref&gt; જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) &quot;જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો.&quot;&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt; આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા.  બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 

1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો.  પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}&lt;/ref&gt;

જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}&lt;/ref&gt; ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી''  (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી.  જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું.  તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ  દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}&lt;/ref&gt; એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}&lt;/ref&gt;

ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી.  તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા.  તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો.  ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા.  

એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું:  &lt;blockquote&gt;હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ.  શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો.  તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો.  જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.&lt;ref&gt;{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો.  તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}&lt;/ref&gt;  તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું  રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો.  

== શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ ==
તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન&lt;ref&gt;{{openplaque|1619}}&lt;/ref&gt; ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}&lt;/ref&gt; જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 

1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.  1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને &quot;કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ&quot;માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન &quot;બુદ્ધિમત્તા&quot; કહેવાઈ.  વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને &quot;વિચારવાનું&quot; કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો.  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 

1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી.  1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો.  રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.&lt;ref&gt;[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) &quot;ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ&quot;] Chessgames.com&lt;/ref&gt; પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે  ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.&lt;ref&gt;સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&amp;nbsp;463–518.&lt;/ref&gt; તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]&lt;/ref&gt; 

== પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન ==
ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું.  તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ''  વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm &quot;કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ&quot;] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006&lt;/ref&gt; તેમના રસનો  કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું.  તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે.  જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ''  પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં.  આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ&lt;/ref&gt;

== અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું ==
જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં.  એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં.  આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}&lt;/ref&gt;તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો.  તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો.  તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}&lt;/ref&gt; અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;LeavittP268&quot;&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}&lt;/ref&gt; કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા.  ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}&lt;/ref&gt;

== મૃત્યુ ==
8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું.   જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}&lt;/ref&gt; અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે.   એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}&lt;/ref&gt;  કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, &quot;જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી.&quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}&lt;/ref&gt;

=== સમાધિલેખ ===
{{quote|
Hyperboloids of wondrous Light&lt;br /&gt;
Rolling for aye through Space and Time&lt;br /&gt;
Harbour those Waves which somehow Might&lt;br /&gt;
Play out God's holy pantomime
&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}&lt;/ref&gt;}}

== માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ ==
[[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]]

ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ''  1986નું નાટક છે.  આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા.  1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું.  દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા.  ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ  માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં &quot;ડેન્જરસ નોલેજ&quot; નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}&lt;/ref&gt;

23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&amp;nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{openplaque|3276}}&lt;/ref&gt;

13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ&quot;1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ&quot;.28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.&lt;ref name=&quot;univsurrey&quot;&gt;{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;bostonpride&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. 

બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું,  આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ  કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007&lt;/ref&gt;ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું.   1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું.  આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું.  તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, &quot;ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ&quot;ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે.  આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. 

[[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]]
ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે,  સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે.  

પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'.  બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.'   શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, &quot; ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ&quot;.&lt;ref name=&quot;computerburied&quot;&gt;^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}&lt;/ref&gt;

આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે''  [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: &quot;હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;AFP&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}&lt;/ref&gt;

એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}&lt;/ref&gt; લોગોના રચયિતા&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}&lt;/ref&gt; અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}&lt;/ref&gt; 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત &quot;આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4&quot; માં વર્ણવ્યાં છે.  

=== સરકારનું માફીનામું ===
ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&amp;nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&amp;nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}&lt;/ref&gt;  આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;&lt;ref&gt;યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. &lt;/ref&gt; વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;&gt;{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was &quot;appalling&quot; | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
 
ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર ===
[[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]]
બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી.   

*સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. 
*&quot;ટ્યુરિંગ ડેઈઝ&quot; તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.&lt;ref name=&quot;bilgiuniv&quot;&gt;{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
*ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.&lt;ref name=&quot;texturingschol&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL&lt;ref name=&quot;lifl&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું).
*ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. 
*યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે.
*તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ &quot;ટ્યુરિંગ&quot; રાખવામાં આવ્યું છે. 

== આ પણ જુઓ ==
{{Portal box|Biography|Logic|LGBT}}
*ટ્યુરિંગ ડીગ્રી
*ટ્યુરિંગ સ્વીચ 
*વણ ગોઠવેલું મશીન 
*ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ
*ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ 
*ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો 
*ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ 

== નોંધ ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== સંદર્ભો ==
{{Refbegin|colwidth=30em}}
* {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }}
* {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}}
* {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }}
* {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864
 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }}
* {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }}
* {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }}
* {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}}
* {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }}
* {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }}
* {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland
| title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }}
* {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf  | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }}
* {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }}
* {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson &amp; Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }}
* {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}}
* {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }}
*{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}}
*પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). &quot;ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન&quot;. ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7
*સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના.
*વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3
* {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું.  ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. 
* {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French  | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે.  મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી.  નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q
*વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2
*{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }}
{{Refend}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{External links|date=August 2010}}
{{Wikiquote}}
{{Commons category|Alan Turing}}
*[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ 
*[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&amp;nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ]
*[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો 
*{{MathGenealogy|id=8014}}
*[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001
*[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨.
*[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100
* [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer
* [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા
* [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }}
* [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }}
* [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા

=== પેપર્સ ===
* [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી 
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ

[[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]]
[[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]]
[[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]]
[[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>opmit2lhxxjhgu57as9s27bnqwvxis0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કાંગડા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31142</id>
    <revision>
      <id>902958</id>
      <parentid>889876</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10273" sha1="00xinm2bo7se3j88hifzua1u4qqpqie" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name = કાંગડા | 
type = શહેર | 
latd = 32.1 |
longd = 76.27 |
locator_position = right | 
state_name = હિમાચલ પ્રદેશ |
district = [[કાંગડા જિલ્લો|કાંગડા]] |
leader_title = |
leader_name = |
altitude = 733 |
population_as_of = ૨૦૦૧ |
population_total = ૯૧૫૪ |
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone =  |
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
'''કાંગડા''' એ [[ભારત]]ના [[હિમાચલ પ્રદેશ]]માં આવેલા [[કાંગડા જિલ્લો|કાંગડા જિલ્લા]]માં આવેલ એક શહેર અને [[નગરપાલિકા]] છે

==વસતિ==
૨૦૦૯ની ભારતની વસતિ ગણતરી અનુસાર ,&lt;ref name=&quot;GR|India&quot;&gt;{{GR|India}}&lt;/ref&gt; અહીંની વસતિ ૯૧૫૪ છે. સ્ત્રી પુરુષ પ્રમાણ ૫૦% : પ૦% છે. અહીં સાક્ષરતાનું પરમાણ ૮૩% છે, જે રાષ્ટ્રીય સરાસરી ૮૯.૫% કરતાં વધુ છે.  પુરુષોમાં સાક્ષરતા ૮૫% અને મહિલામં સાક્ષરતા ૮૧% છે. ૧૦% વસતિ ૬ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાની છે.

==ઇતિહાસ==
ઐતિહાસિક રીતે ''નગરકોટ''&lt;ref name=ka/&gt;, તરીકે ઓળખાતા આ શહેરની સ્થાપના ચંદ્રવંશી કુળના કટોચ્છ ક્ષત્રિય રાજપૂતો દ્વારા થઈ, તેઓ મધ્ય એશિયાના ત્રિગર્તા ક્ષેત્રના રાજા હતાં.  આ કટોછ રાજાઓનો ગઢ હતો અહીં એક કિલ્લો અને મંદિરો હતાં.

આ શહેરનું અન્ય નામ ભીમગર હતું &lt;ref&gt;Early Aryans to Swaraj By S.R. Bakshi, page 40&lt;/ref&gt; અને તેની સ્થાપના કહે છે કે રાજા [[ભીમ|ભીમે]] કરી, જેઓ ઈંદ્રપ્રસ્થના (હાલનું દીલ્હી) કુરુ રાજા [[યુધિષ્ઠિર|યુધિષ્ઠીર]] ના નાના ભાઈ હતાં. 

=== નગરકોટ પર ચઢાઈ ===
[[મોહમ્મદ ગઝની]]એ ઇ. સ. ૧૦૦૯માં એક મંદિરને હસ્તક આ કિલ્લા પર ચઢાઈ કરી અને અઢળક સંપત્તિ લૂંટી ગયો. ઇ. સ. ૧૩૬૦માં ફરી ફીરોઝશાહ તઘલખે ફરી આને લૂંટ્યો. દેવી બજ્રેશ્વરીનું મંદિર ઉત્તર ભારતમાં તે સમયે સૌથી પ્રાચીન અને ધનાઢ્ય મંદિર હતું. [[એપ્રિલ ૪| ચોથી એપ્રિલ]], ૧૯૦૫ના દિવસે આવેલ ૧૯૦૫ના કાંગડા [[ધરતીકંપ]] દ્વારા આ મંદિર અને કિલ્લો ધરાશાયી થઈ ગયો, આ ધરતીકંપમાં ૧૩૩૯ લોકો આ શહેરમાં અને ૨૦,૦૦૦ લોકો અન્યત્ર મૃત્યુ પામ્યા. ઇ. સ. ૧૮૫૫માં આ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક અહીંથી હટાવી [[ધર્મશાલા]] છાવણી ખાતે ખસેડાયું જેની સ્થાપના ઇ. સ. ૧૮૪૯માં થઈ.&lt;ref name=ka&gt;[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_403.gif કાંગડા શહેર]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''[[ધ ઈમ્પીરિયલ ગેઝેટ ઓફ ઈંડિયા]]'', ખંડ ૧૪, ''પૃ. ૩૯૭.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_386.gif કાંગડા જિલ્લો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607155328/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_386.gif |date=2011-06-07 }} ''[[ધ ઈમ્પીરિયલ ગેઝેટ ઓફ ઈંડિયા]]'', ખંડ ૧૪, ''પૃ. ૩૮૦.'' .&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_307.gif ધર્મશાલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805164114/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_307.gif |date=2020-08-05 }} ''[[ધ ઈમ્પીરિયલ ગેઝેટ ઓફ ઈંડિયા]], ખંડ ૧૧, ''પૃ. ૩૦૧.''&lt;/ref&gt;

અમુક સમયે કાંગડા પર નેપાળી લોકો (પહેલા ગોરખા)નો કબ્જો રહ્યો હતો જેઓ આને બૃહદ નેપાળનો ભાગ બનાવવા માંગતા હતાં. ઇ. સ. ૧૮૦૯માં પંજાબના શીખ રાજા રણજીતસિંહ વચ્ચે પડ્યાં અને નેપાળી સેનાને સતલજની પૂર્વ તરફ ભગાડી દીધી. મધ્ય ૧૯ મે સદીની મધ્યમાં બ્રિટિશો દ્વારા આ ક્ષેત્ર પર કબ્જો જમાવાયો. ઇ. સ. ૧૯૪૮માં તે સમયના કાંગડાના રાજા (કાંગડા-લંબરગાવના રાજ) ધ્રુવ દેવ ચંદ કટોછ દ્વારા આને ભારતમાં વિલિન કરી દેવાયું.

==ભૂગોળ==
કાંગડા {{coor d|32.1|N|76.27|E|}} અક્ષાંસ રેખાંશ પર આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/11/Kangra.html |title=વરસાદ વર્ણન- કાંગડા |access-date=2011-03-28 |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116120411/http://www.fallingrain.com/world/IN/11/Kangra.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સમુદ્ર સ્પાટીથી આની સરાસરી ઊંચાઈ ૭૩૩મી છે. કાંગડા જિલ્લો જાલંધરના દોઆબ થી લઈને [[હિમાલય]]ની દક્ષિણી ટેકરીઓ સુધી ફેલાયેલો છે. આ શહેર [[બેનેર નદી]] અને [[માજ્હી નદી]]ના સંગમ પર આવેલું છે અને [[બિયાસ નદી]] અહીંની મહત્વ પૂર્ણ નદી છે.

==અર્થ વ્યવસ્થા==
૧૮૫૦માં અહીં [[ચા]] ના વાવેતરની શરૂઆત થઈ. મધ્ય એશિયાના ક્ષેત્રો સાથે વ્યાપાર મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી સરકારદ્વારા શરૂ કરેલ પાલમપુરના મેળામાં યારકંડીના વેપારીઓ ભાગ લે છે. લાહુલી લોકો લડાખ અને સીમાવર્તી ક્ષેત્રોમાં સામાન ઘેટાં બકરા પર લાદી વેપાર કરે છે. ચોખા, ચા, બટેટા, અફીણ, મસાલા, ઊન અને મધ એ મુખ્ય નિકાસ થતી વસ્તુઓ છે. 

==પ્રવાસી આકર્ષણો==
ઘણા પ્રાચીન મંદિરો જેમ કે જવાલાજી મંદિર, બ્રિજેશ્વરી મંદિર, દેવી મંદિર, ચામુંડા દેવી મંદિર, ચિંતાપૂર્ણી મંદિર, બાબા બારોહ, [[પાંડવ]] દ્વારા નિર્મિત મસરૂર મંદિર અને બૈજનાથ મંદિર અહીં આવેલા છે. કાંગડા કિલ્લો પણ જાણીતું પ્રવાસી આકર્ષ છે, ધર્મશાલા નજીક આવેલ [[મેકલીઓડગંજ]] કે જે જિલ્લા મથક અને દલાઈ લામાનું ઘર છે તે પ્રણ પ્રચલિત છે.&lt;ref&gt;[http://www.mcllo.com ધર્મશાલા,મેકલીઓડ ગંજ અને કાંગડા ખીણની માહિતી પ્રવાસ અને સમાજ  વેબસાઈટ]&lt;/ref&gt; મહારાજા સંસારચંદ્ર સંગ્રહાલય કાંગડા કિલ્લાની બાજુમાં આવેલ છે. આ સંગ્રહાલયમાં કાંગડા કિલ્લા અને સંગ્રહાલયની ઓડિયો ગાઈડ ઉપલબ્ધ છે. 

==આ પણ જુઓ==
*[[કાંગડા વેલી રેલ્વે]]
*[[કાંગડા કિલ્લો]]

==સંદર્ભ==
{{reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
{{wikivoyage|Kangra}}
* [http://www.mcllo.com ધર્મશાલા,મેકલીઓડ ગંજ અને કાંગડા ખીણની માહિતી પ્રવાસ અને સમાજ  વેબસાઈટ]
* [http://www.kangra.org/ કાંગડા ચિત્ર માલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231073245/http://www.kangra.org/ |date=2013-12-31 }}

[[શ્રેણી:ભારતના ગિરિમથકો]]</text>
      <sha1>00xinm2bo7se3j88hifzua1u4qqpqie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગારીયાધાર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36256</id>
    <revision>
      <id>902971</id>
      <parentid>881024</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3872" sha1="bgsdw7kp11fz38le7ysa9o0x17t1gct" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type = નગર
| native_name = ગારીયાધાર
| state_name = ગુજરાત
| district = [[ભાવનગર જિલ્લો| ભાવનગર]]
| latd = 21.539706
| longd = 71.577558
| area_total = 
| altitude = 83
| population_total = 33949
| population_total_cite = &lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://www.censusindia.co.in/towns/gariadhar-population-bhavnagar-gujarat-802553
| title=Gariadhar Population, Caste Data Bhavnagar Gujarat - Census India| website = www.censusindia.co.in
| language=en-US| access-date = 2019-06-03
| archive-date=2019-06-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20190603142417/https://www.censusindia.co.in/towns/gariadhar-population-bhavnagar-gujarat-802553
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = ૨૦૧૧
| population_density = 
| vehicle_code_range = જીજે-૦૪
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| સ્થિતિ               = યોગ્ય
}}
'''ગારીયાધાર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા જિલ્લાઓ પૈકીના એક એવા [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર જિલ્લા]]ના મહત્વના એવા [[ગારીયાધાર તાલુકો|ગારીયાધાર તાલુકા]]માં આવેલું નગર છે જે આ તાલુકાનું વહીવટી મુખ્ય મથક પણ છે. 

== ભૂગોળ ==
ગારીયાધાર {{Coord|21.53|N|71.58|E|}} પર સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Gariadhar.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Gariadhar |access-date=2016-07-29 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183427/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Gariadhar.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેની સરેરાશ ઉંચાઇ {{convert|83|m|ft}} છે.

== જાણીતાં વ્યક્તિઓ ==
ગારીયાધાર પ્રખ્યાત સંત વાલમરામના વતન તરીકે પ્રખ્યાત છે,&lt;ref&gt;{{cite book|title=Gujarat State Gazetteers: Amreli|year=૧૯૭૨|publisher=Directorate of Govt. Print., Stationery and Publications, Gujarat State|pages=૧૨૨|url=http://books.google.com/books?id=dCkbAAAAIAAJ&amp;q=valamram&amp;dq=valamram&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=H9QTT7-DIonqrQe2pfnqAQ&amp;ved=0CC8Q6AEwAA}}&lt;/ref&gt; જેઓ [[ભોજા ભગત]]ના શિષ્ય હતા અને તેમનો આશ્રમ અને સમાધિ અહીં આવેલી છે.

==સાહિત્યમાં ઉલ્લેખ==
[[ઝવેરચંદ મેઘાણી]] રચિત લોકકથા સંગ્રહ [[s:સૌરાષ્ટ્રની રસધાર|સૌરાષ્ટ્રની રસધાર]] ભાગ પ ની એક વાર્તા ''હીપો ખુમાણ'' માં ગારીયાધાર ગામનો ઉલ્લેખ આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gu.wikisource.org/wiki/%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0:Rasdhar5.pdf/%E0%AB%AB%E0%AB%AC|title=પૃષ્ઠ:Rasdhar5.pdf/૫૬ - વિકિસ્રોત|website=gu.wikisource.org|access-date=2019-07-30}}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભ==
{{Reflist}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[શ્રેણી:ગારીયાધાર તાલુકો]]</text>
      <sha1>bgsdw7kp11fz38le7ysa9o0x17t1gct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ખાવડા (તા. ભુજ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54647</id>
    <revision>
      <id>902968</id>
      <parentid>813796</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5850" sha1="rcpbu8hthgp4lejtrhr13w5mxc85pj2" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name = {{PAGENAME}} | 
type = ગામ | 
latd = 23.841489 |
longd = 69.730310 |
locator_position = right |
skyline = 2018-07-18 Khavda Post Office in a Bhunga.jpg |
skyline_caption = ખાવડા પોસ્ટ ઓફિસ |
state_name = ગુજરાત |
state_name2 = |
district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] |
leader_title = |
leader_name = |
altitude = 1 |
population_as_of =  |
population_total = | 
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total = |
area_telephone = |
postal_code = |
vehicle_code_range = GJ-12 |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
સ્થિતિ = યોગ્ય
}}
'''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]માં આવેલું એક  ગામ છે.&lt;ref name=&quot;bvndp1234&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325172325/https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-date=૨૫ માર્ચ ૨૦૧૬
 |title      = કચ્છ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર ભુજ તાલુકાના ગામોની યાદી
 |last       = જિલ્લા-પંચાયત
 |first      =  કચ્છ
 |date       = 
 |website    = 
 |publisher  = ગુજરાત સરકાર
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt; ખાવડા પછ્છામ ટાપુની પશ્ચિમે [[કચ્છનું મોટું રણ|કચ્છના મોટા રણ]]માં આવેલું છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]] , [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]],  [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.&lt;ref name=&quot;bvndp1234&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==ઇતિહાસ==
ખાવડા કચ્છ રાજ્યના રાવના શાસન હેઠળ હતું અને તે વિચિત્ર સંજોગો હેઠળ તેમના શાસન નીચે આવ્યું હતું. કુંવર દેશલ ૧ (૧૭૧૮-૧૭૪૧) ના જન્મ સમયે પછ્છામના સામાઓએ તેમની વફાદારી દર્શાવવા માટે રાવને બળદ ગાડું [[ભુજ]]&lt;nowiki/&gt;થી એક દિવસમાં જેટલું અંતર કાપી શકે તેટલી જમીન આપવાની તૈયારી બતાવી. સામાઓએ અંતરની ગણતરી ખોટી કરી અને ગાડું સંધારા, [[અંધૌ (તા. ભુજ)|અંધો]], [[ખારી (તા. ભુજ)|ખારી]], ધલુઆરા, [[ગોડપર (ખાંવડા) (તા. ભુજ)|ગોડપર]], [[લુડીયા (તા. ભુજ)|લુડીયા]] અને [[ખાવડા (તા. ભુજ)|ખાવડા]] પાર કરી ગયું અને ત્યારબાદ જ્યારે તેમણે ગાડાનાં ચાલકને લાંચ આપી ઉભું રખાવ્યું ત્યારે તેમની પાસે જરાયે જમીન બાકી રહી નહોતી.&lt;ref name=&quot;gbp&quot;&gt;{{cite book|title=ગેઝેટિર ઓફ ધ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી: કચ્છ, પાલનપુર, એન્ડ મહી કાંઠા|url=http://books.google.com/books?id=dLUBAAAAYAAJ|year=૧૮૮૦|publisher=ગર્વમેન્ટ સેન્ટ્રલ પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત|pages=૨૨૭-૨૨૮}}&lt;/ref&gt;

==ભૂગોળ==
ખાવડા {{coord|23.85|N|69.72|E|}} પર આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Khavda.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Khavda |access-date=2015-12-16 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214931/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Khavda.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેની સરેરાશ ઉંચાઇ ૧&amp;nbsp;મીટર (૩&amp;nbsp;ફીટ) છે. નજીકમાં આવેલો [[કાળો ડુંગર]] કચ્છનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે.

==સંદર્ભ==
{{Reflist}}
* આ લેખ {{cite book|title = ગેઝેટિર ઓફ ધ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી: કચ્છ, પાલનપુર, એન્ડ મહી કાંઠા|url = http://books.google.com/books?id=dLUBAAAAYAAJ|year = ૧૮૮૦|publisher = ગર્વમેન્ટ સેન્ટ્રલ પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત|pages=૨૨૭-૨૨૮}} માંથી પબ્લિક ડોમેઇનમાં રહેલું લખાણ ધરાવે છે.

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5237714.stm  BBC News - Peru link to Indian archaeological find?]

{{ભુજ તાલુકાના ગામ}}


[[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]]</text>
      <sha1>rcpbu8hthgp4lejtrhr13w5mxc85pj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કેરમ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67270</id>
    <revision>
      <id>902963</id>
      <parentid>836270</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9492" sha1="kbndnwcwkvut5mv68w1rcqfg260xkj5" xml:space="preserve">{{ભાષાંતર}}
[[ચિત્ર:Carrom_Board.JPG|thumb|કેરમનું પાટીયું (કેરમ બોર્ડ)]]
'''કેરમ''' એ પૂર્વના દેશોમાં અને ખાસ કરીને ભારતમાં રમાતી એક રમત છે. આ રમત પૂર્વના દેશોમાં વિવિધ નામે રમાતી હોવા છતાં, પાશ્ચાત્ય જગતમાં તે કેરમના નામે જ પ્રચલિત છે. ભારત સિવાય તે [[નેપાળ]], [[પાકિસ્તાન]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[શ્રીલંકા]] અને આસપાસના દેશો તથા મધ્યપૂર્વના દેશોમાં પણ આ રમત રમાય છે. [[દક્ષિણ એશિયા]] અને ખાસ કરીને ભારતમાં ઘણી ક્લબો અને સંગઠનો નિયમિત પણે કેરમની વિવિધ સ્પર્ધાઓ યોજે છે. કેરમ એક કૌટુંબિક રમત છે, ઘણી વખત આખો પરિવાર સાથે મળીને આ રમત રમતો જોવા મળે છે. ખાસ કરીને બાળકો અને યુવાવર્ગ કેરમ રમે છે. વિવિધ વિસ્તારો/પ્રદેશોમાં કેરમના જુદા-જુદા નિયમો પળાય છે.

== ઉદ્ભવ ==
કેરમની રમત ભારતીય ઉપખંડમાં ઉદ્ભવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. કોઈ ચોક્કસ પુરાવાઓ તો મળતા નથી પણ એમ કહેવામાં આવે છે કે કેરમની શોધ ભારતના મહારાજાઓએ કરી હતી. કાચનું બનેલું એક કેરમ બોર્ડ હજુ આજે પણ પટિયાલાના રાજમહેલમાં ઉપલબ્ધ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.indiancarrom.com/brief-of-the-game.htm|title = All India Carrom Federation|access-date = 2 February 2015|archive-date = 16 ફેબ્રુઆરી 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150216055759/http://indiancarrom.com/brief-of-the-game.htm|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ બાદના સમયગાળામાં આ રમત વધુ લોકપ્રિય થવા માંડી. ઓગણીસમી સદીના પ્રારંભમાં ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં રાજ્ય કક્ષાની કેરમ સ્પર્ધાઓ યોજાવા લાગી હતી. [[શ્રીલંકા]]&lt;nowiki/&gt;માં પહેલી કેરમ ટુર્નામેન્ટ ૧૯૩૫માં રમાઈ હતી, અને ૧૯૫૮ સુધીમાંતો ભારત અને શ્રીલંકા બંને દેશોએ કેરમ ક્લબોનું અધિકૃત સંગઠન બનાવી દીધું હતું, વિવિધ સ્પર્ધાઓનું સૌજન્ય પણ કરતા હતા અને ઇનામો પણ આપવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.carrom.org/game/?subcat=10%2F|title = Carrom.org|access-date = 2 February 2015|archive-date = 1 ફેબ્રુઆરી 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150201211242/http://www.carrom.org/game/?subcat=10%2F|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

આંતર-રાષ્ટ્રીય કેરમ ફેડરેશન &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.carrom.org/icf/|title = International Carrom Federation|date = December 2001|access-date = 26 March 2014|archive-date = 19 ફેબ્રુઆરી 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140219091839/http://www.carrom.org/icf/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://icf-media.beepworld.de/|title = આંતર-રાષ્ટ્રીય કેરમ ફેડરેશન|access-date = 26 March 2014|year = 2013}}&lt;/ref&gt; (ICF)ની સ્થાપના ૧૯૮૮માં [[ભારત]]ના [[ચેન્નઈ]]માં કરવામાં આવી હતી. ભારતમાં રમવામાં આવતી રમત પ્રમાણેના નિયમો ૧૯૮૮માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા. તે જે વર્ષે ICFએ અધિકૃત રીતે નિયમોને નિરૂપિત કર્યા. રમત [[દક્ષિણ એશિયા]]માં, ખાસ કરીને [[ભારત]], [[પાકિસ્તાન]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[શ્રીલંકા]] અને [[નેપાળ]]માં લોકપ્રિય છે. [[યુરોપ]] અને [[અમેરિકા]]માં વસવાટ કરી રહેલા ભારતીય મૂળના લોકોને કારણે કેરમની રમત ત્યાંના દેશોમાં પણ ધીમેધીમે લોકપ્રિયતા મેળવી રહી છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કેરમ એસોસિએશનની છેલ્લી ઘોષણા મુજબ તેઓ અમેરિકા અને કેનેડામાં યોજાતી કેરમ સ્પર્ધાઓનું રિપોર્ટિંગ કરે છે અને ખેલાડીઓના રેન્કિંગની યાદી પણ રાખે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.uscarrom.org/|title = United States Carrom Association|year = 2013|access-date = 26 March 2014}}&lt;/ref&gt;

કેરમનું પાટીયું અને કુકરીઓ યુરોપ અને યુ.એસ.માં પણ મળી રહે છે જે મોટેભાગે ભારતથી આયાત કરેલા હોય છે. સસ્તા અને મોંઘા બન્ને પ્રકારના કેરમ મળી રહે છે, જેમાંના મોંઘા કેરમ સારામાનાં લાકડામાંથી બનાવેલા હોય છે અને સારી ગુણવત્તાનું સુશોભન/રંગકામ કરેલું હોય છે. કેરમના સૌથી મોટા નિકાસકારોમાંના ઘણા ભારતમાંથી વ્યાપાર કરે છે, જેવાકે, પ્રિસાઇઝ, સર્કો, સિન્ડિકેટ સ્પોર્ટ્સ અને પૌલ ટ્રેડર્સ.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.precisesports.com/|title = Precise Sports|access-date = 21 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.surisports.com/|title = SuriSports.com|access-date = 21 September 2013|archive-date = 26 સપ્ટેમ્બર 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180926005358/http://www.surisports.com/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.syndicatesports.in/carrom.html|title = Syndicate Sports|access-date = 21 September 2013|archive-date = 22 સપ્ટેમ્બર 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20130922190122/http://www.syndicatesports.in/carrom.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.indiamart.com/paul-traders-jalandhar/|title = Paul Traders carrom  boards|publisher = IndiaMart.com|access-date = 21 September 2013|archive-date = 22 સપ્ટેમ્બર 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20130922181931/http://www.indiamart.com/paul-traders-jalandhar/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.carromshop.com/carrom-manufacturer-list/|title = Carrom Board Manufacturer List|publisher = Carrom Shop|access-date = 21 September 2013|archive-date = 15 સપ્ટેમ્બર 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180915171756/http://www.carromshop.com/carrom-manufacturer-list/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

== રમતનો ઉદ્દેશ ==
રમતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે સ્ટ્રાઇકરને આંગળી અને અંગુઠાની કે બે આંગળીની ચપટી/આંટીથી ધકેલીને કુકરીને ખસેડવાનો છે. આ રીતે સ્ટ્રાઇકર દ્વારા કુકરી ખસેડીને તેને ચાર ખૂણામાં રહેલા ખાના (ઘર)માં નાંખવાની હોય છે.

રમતનું અંતિમ ધ્યેય છે ટીમની પોતાના રંગની (કાળી કે સફેદ) નવેનવ કુકરીઓ અને રાજા (કે રાણી)ને વિરોધીના પહેલા બહાર કાઢવાનો હોય છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:રમત]]</text>
      <sha1>kbndnwcwkvut5mv68w1rcqfg260xkj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>અસરગંજ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70197</id>
    <revision>
      <id>902949</id>
      <parentid>770450</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3532" sha1="r0hdc07lkh0wvmaa4hef802d2kt7xs4" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = અસરગંજ
| native_name             = असरगंज
| native_name_lang        = hi
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = શહેર
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| pushpin_map             = India Bihar
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = [[બિહાર]]માં અસરગંજનું સ્થાન
| coordinates             = {{coord|25.15|N|86.68|E|display=inline}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = [[રાજ્ય]]
| subdivision_name1       = [[બિહાર]]
| subdivision_type2       = [[જિલ્લો]]
| subdivision_name2       = [[મુંગેર જિલ્લો]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 44
| population_total        = 6327
| population_as_of        = ૨૦૦૧
| population_rank         = 
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999|archive-url = https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999|archive-date=૧૬ જૂન ૨૦૦૪|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns  (Provisional)|access-date=૧ નવેમ્બર ૨૦૦૮|work= |publisher= Census Commission of India}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1      = ભાષાઓ
| demographics1_title1    = અધિકૃત
| demographics1_info1     = મૈથીલી, [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]]
| timezone1               = [[ભારતીય માનક સમય|IST]]
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = પીનકૉડ
| postal_code             = 813201
| registration_plate      = 
| website                 = 
| footnotes               = 
}}
'''અસરગંજ''' [[ભારત]] દેશના [[બિહાર]] રાજ્યમાં [[મુંગેર જિલ્લો|મુંગેર જિલ્લા]]માં આવેલું એક મહત્વપૂર્ણ શહેર છે. શ્રાવણ માસમાં અહીં બોલ-બુમ ઉત્સવ ધામધૂમથી ઉજવાય છે.

==ભૂગોળ==
અસરગંજનું ભૌગોલિક સ્થાન {{coord|25.15|N|86.68|E|}} છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/34/Asarganj.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Asarganj |access-date=2015-11-24 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303191848/http://www.fallingrain.com/world/IN/34/Asarganj.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તે સુલતાનગંજ રેલવે મથકથી ૧૨ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું છે.

{{સંદર્ભો}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ભારતનાં શહેરો]]
[[શ્રેણી:બિહાર]]</text>
      <sha1>r0hdc07lkh0wvmaa4hef802d2kt7xs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આરણમુલા કન્નાડી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154757</id>
    <revision>
      <id>902954</id>
      <parentid>902824</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6481" sha1="ervxkgnfoy0ysby942gge1q91zq9ndh" xml:space="preserve">'''આરણમુલા કન્નાડી''', જેનો અર્થ '''આરણમુલાનો અરીસો''' થાય છે, તે ભારત દેશના કેરળ રાજ્યના પથાનમથિટ્ટા જિલ્લામાં આવેલા આરણમુલા નામના એક નાના શહેરમાં હાથ બનાવટનો, મિશ્રધાતુમાંથી બનતો પ્રથમ સપાટીનો (first surface) અરીસો છે.

[[File:Aranmula mirror high quality bronze mirror.jpg|thumb|આરણમુલા કન્નાડી (આરણમુલાનો અરીસો)]]
[[File:Aranmula kannadi.jpg|thumb|{{lang|ml-Latn|આરણમુલાનો અરીસો}}]]
[[File:ARANMULA KANNADI RAW.jpg|thumb|{{lang|ml-Latn|આરણમુલાનો અરીસો}} તેના કાચા, પોલિશ્ડ વગરના સ્વરૂપમાં]]
[[File:Aranmula Mirrors.jpg|thumb|{{lang|ml-Latn|આરણમુલાનો અરીસો}} પ્રદર્શનમાં વિવિધ કોતરણીવાળા પિત્તળના ફ્રેમમાં]]

== વિવરણ ==
સામાન્ય 'ચાંદીના (સિલ્વર્ડ)' કાચના અરીસાઓથી વિપરીત, આ એક મિશ્રધાતુમાંથી બનતો અરીસો અથવા પ્રથમ સપાટીનો અરીસો છે, જે પાછળની સપાટીના અરીસાઓમાં જોવા મળતા ગૌણ પરાવર્તનો અને વિચલનોને દૂર કરે છે. આ અરીસાઓ આરણમુલાના એક સંયુક્ત પરિવાર દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. મિશ્રધાતુમાં વપરાતી ચોક્કસ ધાતુઓની માહિતી પરિવારના ગુપ્ત રહસ્ય તરીકે રાખવામાં આવે છે; જોકે ધાતુશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે આ મિશ્રધાતુ તાંબુ અને ટીનનું મિશ્રણ છે, જે એક પ્રકારની સ્પેક્યુલમ મેટલ એટલે કે કાંસાનો અરીસો ગણાય છે. અરીસાની પરાવર્તક સપાટી મેળવવા માટે તેને સળંગ કેટલાક દિવસો સુધી પોલિશ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name= Hindu2012&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article3634151.ece?textsize=small&amp;test=2 | location=Kollam, India | work=The Hindu | title=Aranmula mirrors| date=13 July 2012}}&lt;/ref&gt; આ પોલિશિંગ 'મરોટ્ટી' (Hydnocarpus pentandrus)ના બીજમાંથી કાઢવામાં આવેલા તેલ અને ડાંગરના છોડવાના ફોતરી (છોતરાં) ને મિશ્રિત કરીને બનાવેલી ઘર્ષક પેસ્ટ નો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title= Geographical Indications Journal No. 3 | date=1 November 2004 | url=https://search.ipindia.gov.in/IPOJournal/Journal/GIR |website=Intellectual Property India}}&lt;/ref&gt;

આ વિશિષ્ટ અરીસાઓ તે સમયના કેરળની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક અને ધાતુશાસ્ત્રની પરંપરાઓનું પરિણામ છે. તેઓ મહાન ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય ધરાવે છે, અને તેમને સદ્ભાગ્ય લાવનારા માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Hindu2012&quot; /&gt; લગ્નના સ્થળે દુલ્હનના પ્રવેશ સમયે ઉપયોગમાં લેવાતી આઠ શુભ વસ્તુઓ અથવા &quot;અષ્ટમંગલ્યમ&quot;માં આ અરીસાઓની ગણતરી થાય છે. ૨૦૧૭માં કેરળના મુખ્યમંત્રી પિનારાયી વિજયને બહરીનની મુલાકાત દરમિયાન ત્યાંના રાજા હમદને આરણમુલા અરીસો ભેટ આપ્યો હતો.

લંડનમાં આવેલા બ્રિટિશ મ્યુઝિયમના સંગ્રહમાં ૪૫ સેન્ટિમીટર ઊંચો આરણમુલા અરીસો છે.&lt;ref name=&quot;Hindu2012&quot; /&gt; આ અરીસાઓને ૨૦૦૪-૦૫ માં ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) પ્રાપ્ત થયો હતો.&lt;ref name=&quot;GITag&quot;&gt;{{cite web|url=http://ipindia.nic.in/girindia/ |title=State Wise Registration Details of G.I Applications 2004-05 |accessdate=13 June 2013 |location=India |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826183844/http://ipindia.nic.in/girindia/ |archivedate=26 August 2013 }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== ગ્રંથસૂચિ ==
{{refbegin}}
* {{cite journal |last1=Srinivasan |first1=Sharada |last2=Glover |first2=Ian |year=1995 |title=Wrought and quenched and cast high-tin bronzes from Kerala state, southern India |journal=Journal of the Historical Metallurgy Society |volume=29 |issue=2 |pages=69–81}}
* {{cite encyclopedia |last=Srinivasan |first=Sharada |year=2008 |title=Mirrors: Metal mirrors from India |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |encyclopedia=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |volume=2 |location=Berlin |publisher=Springer |pages=1699–1704 |url=http://www.perspectivecreations.com/hsg/publications/encyclopedia_of_the_history_of_science_technology_and_medicine_in_non_western_cultures.pdf |access-date=2026-07-25 |archive-date=2022-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220806095056/http://www.perspectivecreations.com/hsg/publications/encyclopedia_of_the_history_of_science_technology_and_medicine_in_non_western_cultures.pdf |url-status=dead }}
{{refend}}</text>
      <sha1>ervxkgnfoy0ysby942gge1q91zq9ndh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કુથમપલ્લી સાડી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154784</id>
    <revision>
      <id>902961</id>
      <parentid>902915</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2867" sha1="6k19fia1wicbk2glevlqxdya3vgesx9" xml:space="preserve">'''કુથમપલ્લી સાડી''' એ ભારતના કેરળ રાજ્યના ત્રિસુર જિલ્લાની થિરુવિલવામાલા ગ્રામ પંચાયતના કુથમપલ્લી ગામના વણકરો દ્વારા પરંપરાગત રીતે બનાવવામાં આવતી સાડીનો એક પ્રકાર છે. કુથમપલ્લી સાડી[૧] તેની વિશેષ સાડી બોર્ડર (કિનારીઓ) માટે જાણીતી છે.

== ઇતિહાસ ==
વર્ષ ૧૯૭૨માં, ૧૦૨ સભ્યો સાથે 'કુથમપલ્લી હેન્ડલૂમ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ કો-ઓપરેટિવ સોસાયટી'ની નોંધણી કરવામાં આવી હતી. કુથમપલ્લીમાં મુખ્યત્વે કન્નડ લોકો વસે છે. તેમનો જ્ઞાતિ સમુદાય બેંગલુરુ અને મૈસૂર મૂળનો 'દેવાંગ ચેટ્ટિયાર' છે. હાલમાં કુથમપલ્લીમાં પોતાની માલિકીના બિલ્ડિંગ સાથે આ સોસાયટી ૮૧૪ સભ્યો ધરાવે છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં, કુથમપલ્લી સાડીને ભૌગોલિક ઓળખ (GI) કાયદા હેઠળ વિશિષ્ટ બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો પ્રાપ્ત થયા છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Kuthampully-sarees-get-an-IP-address-weave-history/articleshow/9816811.cms |title=Kuthampully sarees get an IP address, weave history |newspaper=The Times of India |access-date=2012-06-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-10/thiruvananthapuram/32155187_1_branding-exercise-regional-brands-international-branding |newspaper=The Times of India |title=Kerala handloom to get international branding |accessdate=2012-06-13 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thiruvilwamala.com/about-village.html |title=Kuthampully |publisher=Thiruvilwamala |accessdate=2012-06-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.malabarshopping.com/women-collections/womens-dresses/kerala-set-saree |title=Kuthampully Kerala Saree |access-date=2026-07-27 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515065143/http://www.malabarshopping.com/women-collections/womens-dresses/kerala-set-saree |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>6k19fia1wicbk2glevlqxdya3vgesx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Chardiya vipulsinh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154792</id>
    <revision>
      <id>902945</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>902945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="r6f0cm41jwif6yt9kdjlr9zoiaqi5s2" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Chardiya vipulsinh}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૮:૨૫, ૨૮ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>r6f0cm41jwif6yt9kdjlr9zoiaqi5s2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મરાયૂર ગોળ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154793</id>
    <revision>
      <id>902946</id>
      <timestamp>2026-07-28T16:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) તરીકે જાહેર ગોળની એક વિશિષ્ટ જાત</comment>
      <origin>902946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19629" sha1="f95zwvsivth8q4j653g2hjr5xtjoc43" xml:space="preserve">{{Infobox geographical indication
| name = મરાયૂર ગોળ
| image = Marayoor Jaggery in bar form.jpg
| alt = ચોસલા સ્વરૂપમાં મરાયૂર ગોળ
| caption = 
| alternative names = મરાયૂર શર્કરા
| description =ભારતના કેરળ રાજ્યના ઇડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા મરાયૂર અને કાંતલ્લૂર ગ્રામ પંચાયત વિસ્તારમાં શેરડીના તાજા રસમાંથી બનાવવામાં આવતી એક જાણીતી કૃષિ પેદાશ (ગોળ).&lt;ref&gt;{{cite web |title=10 Different Types Of Jaggery To Try |url=https://www.timesnownews.com/web-stories/lifestyle/different-types-of-jaggery-to-try/photostory/106820168.cms |website=www.timesnownews.com |access-date=15 November 2024}}&lt;/ref&gt;
| type =[[ગોળ]]
| area = મરાયૂર, કેરળ
| country = ભારત
| registered = ૬ માર્ચ ૨૦૧૯
| material = 
| official website ={{URL|https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/613|ipindia.gov.in}}}}

'''મરાયૂર ગોળ''' એ ભારતના કેરળ રાજ્યમાં શેરડીના તાજા રસમાંથી બનાવવામાં આવતો ગોળનો એક પ્રકાર છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=6 Types Of Jaggery You Must Know |url=https://www.news18.com/web-stories/lifestyle/6-types-of-jaggery-you-must-know-2-1638083/ |website=www.news18.com |access-date=15 November 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news |title=The Sweet History GI Tagged Marayoor Jaggery From Kerala |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/the-sweet-history-of-keralas-gi-tagged-marayoor-jaggery-article-111033930 |access-date=15 November 2024 |work=Times Now |date=16 June 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ઇડુક્કી જિલ્લાના દેવીકુલમ તાલુકાની મરાયૂર અને કાંતલ્લૂર ગ્રામ પંચાયતોમાં વ્યાપકપણે થતી શેરડીમાંથી ઉત્પાદિત કરવામાં આવતી એક કૃષિ પેદાશ છે, જે મુખ્યત્વે મુથુવા આદિવાસી સમુદાયના ખેડૂતો દ્વારા ઉગાડવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news  |title=Kerala: Tribal honey finds a haven in Marayoor |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/May/07/kerala-tribal-honey-finds-a-haven-in-marayoor-1811129.html |access-date=15 November 2024 |work=The New Indian Express |date=7 May 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Marayoor To Coconut: 6 Types Of Jaggery To Replace Your Sugar |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/marayoor-to-coconut-6-types-of-jaggery-to-replace-your-sugar-article-110917931 |access-date=15 November 2024 |work=Times Now |date=11 June 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raman |first1=Giji K. |title=Marayur jaggery finally gets Geographical Indication tag |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/marayur-jaggery-finally-gets-geographical-indication-tag/article26460646.ece |access-date=15 November 2024 |work=The Hindu |date=7 March 2019 |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;

આ વિસ્તાર 'વર્ષા છાયા' (Rain shadow) ક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે, જ્યાં પશ્ચિમ ઘાટ પર્વતમાળાના લેવર્ડ (પવનની વિરુદ્ધ તરફની) બાજુએ સ્થિત હોવાને કારણે આસપાસના વિસ્તારોની સરખામણીમાં ઓછો વરસાદ પડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Marayoor Jaggery |url=https://www.mofpi.gov.in/mediapr/enewsfeb5.html |website=Ministry of Food Processing Industries |access-date=15 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Vellaram |first1=Sandeep |title=Tribal farmers join hands to launch jaggery production unit |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tribal-farmers-join-hands-to-launch-jaggery-production-unit/article68577184.ece |access-date=15 November 2024 |work=The Hindu |date=28 August 2024 |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Sulaiman |first1=Nejma |title=Kerala: Jaggery from tribal hamlets of Marayur to hit the market under new brand name |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2024/Aug/30/kerala-jaggery-from-tribal-hamlets-of-marayur-to-hit-the-market-under-new-brand-name |access-date=15 November 2024 |work=The New Indian Express |date=30 August 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== નામ ==
શેરડીમાંથી બનાવવામાં આવતો મરાયૂર ગોળ એ મરાયૂર શહેરનો એક મૂલ્યવાન પાક છે અને તેના પરથી જ આ નામ આપવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=6 nutrient-rich jaggery varieties you need to try |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/6-nutrient-rich-jaggery-varieties-you-need-to-try/photostory/104828643.cms?picid=104828673 |access-date=15 November 2024 |work=The Times of India |date=30 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Marayoor Jaggery |url=https://forest.kerala.gov.in/index.php/vanasree/marayoor-jaggery#:~:text=%E0%B4%AE%E0%B4%B2%E0%B4%AF%E0%B4%BE%E0%B4%B3%E0%B4%82-,Marayoor%20Jaggery,crop%20of%20Marayoor%20and%20Kanthalloor. |website=Kerala Forest Department |access-date=15 November 2024}}&lt;/ref&gt;

=== સ્થાનિક નામ ===
તે &quot;મરાયૂર શર્કરા&quot; તરીકે પણ ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Raj |first1=Ashok |title=Magical Minds and Magical Hands All the Handicrafts and Handlooms Of Madhya Pradesh |publisher=True Sign Publishing House |isbn=978-93-5988-684-8 |url=https://books.google.com/books?id=AZgNEQAAQBAJ&amp;dq=Marayoor+Jaggery&amp;pg=PT158 |access-date=15 November 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt; તે હાથથી બનાવવામાં આવતા ગોળના સ્વરૂપમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેને 'ઉંડા શર્કરા' કહેવામાં આવે છે. તે ગોળ કઠણાઈ, સરળ સંગ્રહ ક્ષમતા, લાંબી શેલ્ફ લાઈફ (લાંબા સમય સુધી બગાડ વગર રહેવાનો ગુણ) અને સોનેરી બદામીથી બદામી રંગની વિશેષતા ધરાવતા ગોળાકાર (દડા જેવા) સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. સ્થાનિક મલયાલમ ભાષામાં &quot;ઉંડા&quot; નો અર્થ 'દડો/ગોળો' અને 'શર્કરા' નો અર્થ 'ખાંડનું કાચું સ્વરૂપ (ગોળ)' થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=GEOGRAPHICAL INDICATIONS JOURNAL NO. 113 NOVEMBER 05, 2018 |url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/IPOJournal/1_2680_1/Journal_113.pdf |website=Intellectual Property India |access-date=15 November 2024}}&lt;/ref&gt;

== વિવરણ ==
મરાયૂર ગોળ એ ચોક્કસ વિશિષ્ટતાઓ ધરાવતી એક ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત અને કુદરતી પેદાશ છે. તે બદામીથી ઘેરો બદામી રંગ, મધ્યમ કઠણાઈ અને ન ચોંટે તેવી સપાટી ધરાવે છે, જેના પર તેના હાથબનાવટ ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના આંગળીઓના નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. કુદરતી કે કૃત્રિમ રંગો અથવા કૃત્રિમ ગળપણ આપતા પદાર્થોના ઉમેરા વગર બનાવવામાં આવતા આ ગોળમાં એક અનોખી ખારાશ-રહિત મિષ્ટતા અને આગવી સ્વાદિષ્ટતા હોય છે. તેનું યોગ્ય રીતે સુકાયેલું સ્વરૂપ અને પાણીમાં અદ્રાવ્ય પદાર્થોનું ઓછું પ્રમાણ તેમાં ધૂળ અને માટીના કણો નહિવત હોવાની ખાતરી આપે છે, જે તેને બજારમાં મળતા અન્ય ગોળ કરતાં અલગ પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vanasree Products |url=https://forest.kerala.gov.in/index.php/vanasree |website=Kerala Forest Department |access-date=15 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Experts |first1=Arihant |title=AMU Aligarh Muslim University B.A. Bachelor Of Arts 2022 |date=30 November 2021 |publisher=Arihant Publications India limited |isbn=978-93-257-9605-8 |url=https://books.google.com/books?id=K0BZEAAAQBAJ&amp;dq=Marayoor+Jaggery+hand&amp;pg=PP48 |access-date=15 November 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spurious products pose threat to Kerala's GI tagged Marayoor jaggery |url=https://www.deccanherald.com/india/kerala/spurious-products-pose-threat-to-keralas-gi-tagged-marayoor-jaggery-2824806 |access-date=15 November 2024 |work=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;

== પરંપરાગત ગોળ ઉત્પાદન ==
મરાયૂરમાં ગોળ બનાવવાની કળાનો એક સમૃદ્ધ ઇતિહાસ છે, જેનો પ્રાચીન ઉલ્લેખ સદીઓ જૂના ઋગ્વેદ અને આયુર્વેદિક ગ્રંથોમાં જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

તેની ઉત્કૃષ્ટ ગુણવત્તા માટે જાણીતો મરાયૂર ગોળ, આ પ્રદેશના શેરડીના ખેતરોમાં પથરાયેલા અંદાજે ૧૫૦ જેટલા પરંપરાગત ઉત્પાદન મથકો (દેશી કોટેજ શેડ)માં પરંપરાગત પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Vellaram |first1=Sandeep |title=Sweet victory: Idukki's Marayoor Jaggery gets GI tag |url=https://www.thenewsminute.com/kerala/sweet-victory-idukki-s-marayoor-jaggery-gets-gi-tag-97960 |access-date=15 November 2024 |work=The News Minute |date=8 March 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; આ શ્રમપ્રધાન પ્રક્રિયાની શરૂઆત કાળજીપૂર્વક પસંદ કરેલી, સ્વચ્છ શેરડીમાંથી રસ કાઢવાથી થાય છે, ત્યારબાદ તેમાં રહેલી અશુદ્ધિઓને દૂર કરવા માટે તેનું ગાળણ કરવામાં આવે છે. રસને સ્પષ્ટ કરવા માટે તેમાં ચૂનો (Lime) ઉમેરવામાં આવે છે. ત્યારપછી આ રસને ભઠ્ઠી પર રાખેલા તાંબા કે ગેલ્વેનાઈઝ્ડ લોખંડના મોટા વાસણોમાં ઉકાળવામાં આવે છે, જેમાં ઇંધણ તરીકે શેરડીના કૂચા નો ઉપયોગ થાય છે. આ ભઠ્ઠીઓમાં ગરમીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ થાય તે માટે ચીમની અને બેફલ્સ (Baffles)ની રચના કરવામાં આવી હોય છે.

મોટા લાકડાના ચમચા વડે સતત હલાવતા રહેવાથી રસને બળતો અટકાવી શકાય છે, જ્યારે કુશળ કારીગરો &quot;કોલ્ડ વોટર ટેસ્ટ&quot; પ્રમાણે ઠંડા પાણીમાં આંગળીઓ બોળ્યા પછી ઉકળતા રસમાં બોળીને ચકાસણી કરવા જેવી પરંપરાગત પદ્ધતિઓ દ્વારા રસની ઘટ્ટતા માપે છે. એકવાર યોગ્ય ઘટ્ટતા આવી જાય એટલે આ ઘટ્ટ રસને ઠારવા માટે લાકડાના મોટા પાત્રો (Troughs)માં ફેરવવામાં આવે છે, ત્યારબાદ તેને હાથથી ગોળાકાર (દડા જેવા) સ્વરૂપમાં વાળવામાં આવે છે, જેના પર કારીગરની આંગળીઓના નિશાન પડે છે.

આ પરંપરાગત ઉત્પાદન પ્રક્રિયા દ્વારા દર વર્ષે અંદાજે ૬,૦૦૦ ટન ઉત્કૃષ્ટ ગુણવત્તાવાળો મરાયૂર ગોળનું ઉત્પાદન થાય છે. આ ઉત્પાદન મુખ્યત્વે તેના ખાસ ઘન ગોળાકાર સ્વરૂપ ('ઉંડા શર્કરા')માં થાય છે, જ્યારે અમુક સહેજ માત્રામાં પ્રવાહી ('પાણી') અને પાવડર સ્વરૂપમાં પણ બનાવવામાં આવે છે. આ તમામ ઉત્પાદન કોઈપણ કૃત્રિમ રંગો, રસાયણો કે ગળપણ આપતા પદાર્થોથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Sweet History GI Tagged Marayoor Jaggery From Kerala |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/the-sweet-history-of-keralas-gi-tagged-marayoor-jaggery-article-111033930 |access-date=15 November 2024 |work=Times Now |date=16 June 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ઉપયોગ ==
તેનો ઉપયોગ પરંપરાગત ગળપણ (મિષ્ટાન) તરીકે અને આયુર્વેદિક દવાઓમાં મુખ્ય ઘટક તરીકે થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Krishnan |first1=Anjali |title=The 'Gur' Old Story of Why Jaggery is India's Favourite Sweetener |url=https://thebetterindia.com/281019/jaggery-health-benefits-marayur-patali-gur-natural-sweetener-indian-food/ |website=The Better India |access-date=15 November 2024 |date=31 March 2022}}&lt;/ref&gt; કેરળના મંદિરોમાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે, જ્યાં પરંપરાગત ધાર્મિક વિધિઓ અને પૂજા-અર્ચનામાં તેનો અભિન્ન ભાગ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kerala, an Authentic Handbook |date=2010 |publisher=Information-Public Relations Department, Government of Kerala |url=https://books.google.com/books?id=QEU8VKzq-XIC&amp;q=Marayoor+Jaggery |access-date=15 November 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt; તે કેરળની પરંપરાગત વાનગીઓની મિજબાની 'સદ્યા'માં પણ વપરાય છે. આ ઉપરાંત, ગોળનું કોટિંગ ધરાવતી કેળાની વેફર (કાતરી), જેને 'શર્કરાપેરાટ્ટી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે અહીંની એક મુખ્ય વાનગી છે જેને અન્ય પરંપરાગત વાનગીઓ સાથે પીરસવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sanand |first=Swapna Raghu |date=18 March 2019 |title=Sweetest ever Marayur jaggery gets GI tag: This labour of love will move you! |newspaper=The Financial Express (India)|url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-sweetest-ever-marayur-jaggery-gets-gi-tag-this-labour-of-love-will-move-you-1519642/ |access-date=15 November 2024 }}&lt;/ref&gt;

== ભૌગોલિક ઓળખ ==
ભારત સરકારના ભૌગોલિક ઓળખ રજિસ્ટ્રી દ્વારા ૬ માર્ચ ૨૦૧૯ના રોજ આ ગોળને 'ભૌગોલિક ઓળખ' (GI) ટેગ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો (જે ૧૫ માર્ચ ૨૦૨૮ સુધી માન્ય છે).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geographical Indications |publisher=Intellectual Property India |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/613 |access-date=15 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Paul |first=Biju E. |title=Onattukara sesame enters list of GI-tagged products from Kerala, thanks to KAU |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2023/Jan/03/onattukara-sesame-enters-list-of-gi-tagged-products-from-kerala-thanks-to-kau-2534085.html |access-date=15 November 2024 |newspaper=The New Indian Express |date=3 January 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kerala's Marayoor jaggery shipped to Canada |url=https://english.mathrubhumi.com/news/money/kerala-s-marayoor-jaggery-shipment-to-canada-flags-off-1.8176552 |access-date=15 November 2024 |newspaper=English.Mathrubhumi |date=30 December 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

મરાયૂર શહેરના 'અંચુનાડુ કરીમ્બુ ઉત્પાદન વિપણન સંઘ' દ્વારા મરાયૂર ગોળ માટે GI નોંધણીની દરખાસ્ત મૂકવામાં આવી હતી. માર્ચ ૨૦૧૮માં અરજી કર્યા પછી, ચેન્નઈ સ્થિત ભૌગોલિક ઓળખ રજિસ્ટ્રી દ્વારા ૨૦૧૯માં આ ગોળને GI ટેગ આપવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી &quot;મરાયૂર ગોળ&quot; નામ માત્ર આ જ વિસ્તારમાં ઉત્પાદિત ગોળ માટે જ વિશિષ્ટ બની ગયું. આ સાથે તે [[મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ]] પછી કેરળમાંથી GI ટેગ મેળવનારી ગોળની બીજી જાત અને GI ટેગ મેળવનારી કેરળની ૩૧મી વસ્તુ બની હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 March 2018 |title=GI Registration of Marayoor Jaggery |publisher=IPR Cell, Kerala Agricultural University |url=https://www.origin-gi.com/wp-content/uploads/2022/02/2019-04-16_18.59.55.pdf |via=oriGIn {{!}} Organization for an International Geographical Indications Network |access-date=15 November 2024 }}&lt;/ref&gt;

== આ પણ જુઓ ==
* [[મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ]]
* [[એડયુર મરચું]]
* [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>f95zwvsivth8q4j653g2hjr5xtjoc43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મલબાર મરી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154794</id>
    <revision>
      <id>902947</id>
      <timestamp>2026-07-28T16:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) તરીકે જાહેર મરીની એક વિશિષ્ટ જાત</comment>
      <origin>902947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4817" sha1="02my0hlls5h7c7rhry1nynfud02st6j" xml:space="preserve">{{Infobox geographical indication
| name   = મલબાર મરી
| image  = Pepper - കുരുമുളക് 01.JPG
| image_size = 200px
| caption = 
| description = મલબાર પ્રદેશમાં ઉગાડવામાં આવતા કાળા મરી
| type = કૃષિ
| area = કેરળમાં મલબાર પ્રદેશ &lt;br&gt; પશ્ચિમ તમિલનાડુ 
| country = ભારત
| registered = ૨૦૦૭–૦૮
| material =
| official website = 
}}

'''મલબાર મરી''' એ વર્તમાન ભારતના કેરળ રાજ્યના મલબાર પ્રદેશની કાળા મરીની એક વિશિષ્ટ જાત છે. આ જાતનો ઉદ્‌ભવ આ પ્રદેશમાં કુદરતી રીતે ઉગેલા છોડ તરીકે થયો હતો અને તે રોમન તથા અરબ વેપારીઓ સાથે, અને બાદમાં યુરોપીયન નાવિકો સાથે વેપાર કરવામાં આવતા મુખ્ય મસાલાઓમાંથી એક હતી.&lt;ref name=&quot;Kerala&quot;&gt;{{cite report|url=https://sites.cdit.org/wto/index.php/malabar-pepper|title=Malabar pepper|publisher=Government of Kerala|access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; આ મરીની જાતનું ઉત્પાદન ક્ષેત્ર મલબાર કિનારો, પશ્ચિમ તમિલનાડુ અને દક્ષિણ કર્ણાટકમાં ફેલાયેલું છે.&lt;ref name=&quot;Kerala&quot;/&gt;

વર્ષ ૨૦૦૭-૦૮ માં તેને 'ભૌગોલિક ઓળખ' (GI) ટેગ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://ipindia.gov.in/registered-gls.htm|title=Geographical indications in India|publisher=Government of India|access-date=1 December 2023|archive-date=3 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203233006/https://ipindia.gov.in/registered-gls.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; તેની નોંધણી માટેની અરજી ભારત સરકારના વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળના સ્પાઈસીસ બોર્ડ (મસાલા બોર્ડ) દ્વારા કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;GIJ&quot;&gt;{{cite journal|title=GT Application No. 49|journal=Geographical Indications Journal|date=3 October 2007|volume=19|page=29|url=http://ipindia.nic.in/girindia/journal/19.pdf|accessdate=30 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809230933/http://ipindia.nic.in/girindia/journal/19.pdf|archive-date=9 August 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== વિવરણ ==
આ છોડ (Piper nigrum) એ પીપરેસી (Piperaceae) કુળની એક વેલ છે, જેની ખેતી તેના ફળ માટે કરવામાં આવે છે. આ ફળને સામાન્ય રીતે સૂકવીને મસાલા અને વઘાર (સ્વાદ વધારવા) તરીકે વાપરવામાં આવે છે. સૂકાયા પછી તેને 'મરી' (Peppercorn) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે પાંચ મિલિમીટર વ્યાસ ધરાવતું એક નાનું અષ્ટિફળ (Drupe) છે. પૂરેપૂરું પાકી ગયા પછી તે ઘેરા લાલ રંગનું થાય છે અને તેની અંદર એક જ બીજ હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Black Pepper|url=http://www.mccormickscienceinstitute.com/resources/culinary-spices/herbs-spices/black-pepper|publisher=McCornick Science Institute|access-date=30 January 2016}}&lt;/ref&gt; મલબાર મરીને બે શ્રેણીઓ હેઠળ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: ગાર્બલ્ડ (વીણેલા/સાફ કરેલા) અને અન-ગાર્બલ્ડ (સાફ કર્યા વગરના). ગાર્બલ્ડ જાત કાળા રંગની, લગભગ ગોળાકાર અને તેની સપાટી કરચલીવાળી હોય છે. જ્યારે અન-ગાર્બલ્ડ જાતની સપાટી પણ કરચલીવાળી હોય છે પરંતુ તેનો રંગ ઘેરા બદામીથી લઈને કાળા રંગ સુધીનો હોઈ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Kerala&quot;/&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>02my0hlls5h7c7rhry1nynfud02st6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>તિરુર નાગરવેલનું પાન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154795</id>
    <revision>
      <id>902948</id>
      <timestamp>2026-07-28T16:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) તરીકે જાહેર નાગરવેલના પાનની એક મહત્વપૂર્ણ પરંપરાગત જાત</comment>
      <origin>902948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13335" sha1="ev72l8v6h2f4l8txsz0h23qs3nd14ad" xml:space="preserve">{{Infobox geographical indication
| name = તિરુર નાગરવેલનું પાન
| image =
| alt =
| caption = 
| alternative names = 
| description = કેરળ રાજ્યમાં ઉગાડવામાં આવતી નાગરવેલના પાનની એક પરંપરાગત જાત
| type = નાગરવેલનું પાન
| area = કેરળની મલપ્પુરમ જિલ્લાની તિરુર, તાન્નુર, તિરુરંગાડી, કુટ્ટીપ્પુરમ, મલપ્પુરમ અને વેંગરા બ્લોક પંચાયતોમાં
| country = [[ભારત]]
| registered = ૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯
| material = 
| official website ={{URL|https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/641|ipindia.gov.in}}}}

'''તિરુર નાગરવેલનું પાન''' એ ભારતના કેરળ રાજ્યમાં ઉગાડવામાં આવતી નાગરવેલના પાનની એક મહત્વપૂર્ણ પરંપરાગત જાત છે. તેની મુખ્યત્વે કેરળના મલપ્પુરમ જિલ્લાના તિરુર, તાન્નુર, તિરુરંગાડી, કુટ્ટીપ્પુરમ, મલપ્પુરમ અને વેંગરા બ્લોક પંચાયતોમાં ખેતી કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;thehindu&quot;&gt;{{cite news |last1=Muringatheri |first1=Mini |title=Tirur Vettila obtains GI tag |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tirur-vettila-obtains-gi-tag/article29214761.ece |access-date=22 January 2025 |work=The Hindu |date=21 August 2019 |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Week&quot;&gt;{{cite news |title=GI tag: What's special about Kerala Tirur betel leaf, TN's Palani Panchamirtham? |url=https://www.theweek.in/news/biz-tech/2019/08/17/gi-tag-what-special-about-kerala-tirur-betel-leaf-tn-palani-panchamirtham.html |access-date=22 January 2025 |work=The Week |language=en}}&lt;/ref&gt;

ભૌગોલિક ઓળખ (GI) ટેગ હેઠળ, તેને &quot;તિરુર પાન (તિરુર વેટ્ટિલા)&quot; તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Soumya |last2=Mukherjee |first2=Piyali |last3=Aftab |first3=Tariq |title=Crop Sustainability and Intellectual Property Rights |date=18 August 2023 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-86428-1 |url=https://books.google.com/books?id=kKEIEQAAQBAJ&amp;dq=Tirur+Betel+Leaf&amp;pg=PA322 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tirur Betel Leaf (Tirur Vettila) |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/641 |website=Intellectual Property India}}&lt;/ref&gt;

== વિવરણ ==
તિરુર એ માછલી અને નાગરવેલના પાન માટેનું એક મુખ્ય વેપારી કેન્દ્ર છે. આ વિસ્તાર તેના ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પાન માટે જાણીતો છે, જેની દેશ અને વિદેશ બંનેમાં ખૂબ જ માંગ છે. તિરુરના પાન તેમના તીખા સ્વાદ, જાડા પાંદડાં અને વધુ એન્ટિઓક્સિડન્ટ ક્ષમતાને કારણે અન્યો કરતાં અલગ પડે છે.&lt;ref name=&quot;thehindu&quot;/&gt; આ વિશિષ્ટતાઓ તેમને આયુર્વેદિક દવાઓની બનાવટ, ધાર્મિક તથા સામાજિક પ્રસંગો અને પાન મસાલા સહિતના વિવિધ ઉપયોગો માટે ઉત્તમ બનાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kerala Tirur betel leaf, Tamil Nadu's Palani Panchamirtham get GI tag |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/kerala-tirur-betel-leaf-tamil-nadu-s-palani-panchamirtham-get-gi-tag-119081601857_1.html |access-date=22 January 2025 |work=Business Standard |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipindia&quot;&gt;{{cite web|title=Tirur Betel Leaf (Tirur Vettila)|url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/IPOJournal/1_4733_1/Journal_120.pdf|website=Intellectual Property India|access-date=22 January 2025|date=12 April 2019}}&lt;/ref&gt;

તિરુરમાં નાગરવેલના પાનની બે સૌથી સામાન્ય જાતો 'પુથુકોડી' અને 'નાદાન' છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Study reveals secret of Tirur pan |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/study-reveals-secret-of-tirur-pan/articleshow/60265828.cms |access-date=22 January 2025 |work=The Times of India |date=29 August 2017}}&lt;/ref&gt; પુથુકોડી મુખ્યત્વે એકમાત્ર પાક તરીકે ઉગાડવામાં આવે છે, જ્યારે નાદાનને નારિયેળી અને સોપારીના બગીચાઓમાં આંતરપાક તરીકે ઉગાડવામાં આવે છે. પુથુકોડી ક્ષેત્રફળ દીઠ મહત્તમ વજન અને ઉત્કૃષ્ટ શારીરિક ગુણધર્મો ધરાવે છે, જેના કારણે તે બજારમાં વધુ સ્વીકાર્ય અને મૂલ્યવાન છે. નાદાન મુખ્યત્વે ત્રિશૂર, કોઝિકોડ અને મલપ્પુરમ જિલ્લાના સ્થાનિક બજારોમાં વેચાય છે, જ્યારે પુથુકોડીની પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ જેવા દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે, જે સ્થાનિક ખેડૂતો અને વેપારીઓ માટે નોંધપાત્ર આવક આપે છે.&lt;ref name=&quot;ipindia&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=V. Sajeev |title=Tirur betel leaves growers seek Centre's support to promote it overseas |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/agri-business/tirur-betel-leaves-growers-seek-centres-support-to-promote-it-overseas/article34323705.ece |access-date=22 January 2025 |work=BusinessLine |date=15 April 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=V. Sajeev |title=Kerala floats farmer producer company for GI-tagged Tirur betel leaf |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/agri-business/kerala-floats-farmer-producer-company-for-gi-tagged-tirur-betel-leaf/article66020999.ece |access-date=22 January 2025 |work=BusinessLine |date=18 October 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=With Pakistan dream over, can GI tag rescue betel leaf farmers of Kerala's Tirur? |url=https://indianexpress.com/article/india/kerala-betel-farmers-pakistan-import-duty-gi-tag-6276530/ |access-date=22 January 2025 |work=The Indian Express |date=20 February 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kallungal |first1=Dhinesh |title=Tirur Betel, Nilambur Teak Likely to Get GI Tag Soon |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2015/Apr/04/tirur-betel-nilambur-teak-likely-to-get-gi-tag-soon-737938.html |access-date=22 January 2025 |work=The New Indian Express |date=4 April 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Salih |first1=N. M. |title=Tirur betel leaf to get Geographic Indications tag |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/230216/tirur-betel-leaf-to-get-geographic-indications-tag.html |access-date=22 January 2025 |work=www.deccanchronicle.com |date=23 February 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=V. Sajeev |title=With GI tag, will the Tirur betel leaf go places? |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/agri-business/with-a-gi-tag-on-tirur-vettila-growers-look-to-new-emerging-markets/article29617282.ece |access-date=22 January 2025 |work=BusinessLine |date=8 October 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;

મલપ્પુરમ જિલ્લાના ઘણા લોકો પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષ રીતે, આંશિક કે પૂર્ણપણે નાગરવેલના પાનના ઉત્પાદન, પ્રોસેસિંગ (પ્રક્રિયા), હેન્ડલિંગ, પરિવહન અને માર્કેટિંગ (વેચાણ)માંથી પોતાની રોજીરોટી મેળવે છે. પાનની ખેતી અને તેનો વેપાર સ્થાનિક અર્થતંત્ર પર નોંધપાત્ર અસર કરે છે, જે અનેક પરિવારોને રોજગારીની તકો અને આવક પૂરી પાડે છે.&lt;ref name=&quot;ipindia&quot;/&gt;

આ પાંદડાં સાંસ્કૃતિક મહત્વ પણ ધરાવે છે, જે પરંપરાગત વિધિઓ અને પૂજા-અર્ચનામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. નાગરવેલના પાનનો ઉપયોગ મંદિરોમાં 'પૂજા' માટે અને શુભ પ્રસંગોએ 'દક્ષિણા' આપવા માટે થાય છે. તે 'તાંબૂલમ' (પાન)નો એક અભિન્ન ભાગ છે અને એવું માનવામાં આવે છે કે ભોજન પછી ચાવવામાં આવતા તાંબૂલમમાં રહેલો પાનનો રસ પાચનશક્તિમાં વધારો કરે છે.&lt;ref name=&quot;ipindia&quot;/&gt;

આયુર્વેદિક દવાઓ માટે જાણીતી પ્રસિદ્ધ સંસ્થા 'કોટ્ટક્કલ આર્ય વૈદ્ય સાલા' ને નાગરવેલના પાન પૂરા પાડવામાં પણ તિરુર એક મહત્વપૂર્ણ યોગદાનકર્તા છે.&lt;ref name=&quot;ipindia&quot;/&gt;

== ભૌગોલિક ઓળખ ==
૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ ના રોજ ભારત સરકારના જીયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન્સ રજિસ્ટ્રી તરફથી તેને ભૌગોલિક ઓળખ (GI) નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tirur Betel Leaf |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/641 |website=Intellectual Property India |access-date=23 January 2025}}&lt;/ref&gt;

તિરુરના 'તિરુર વેટ્ટિલા ઉત્પાદક સંગમ' દ્વારા 'તિરુર પાન (તિરુર વેટ્ટિલા)' માટે GI નોંધણીનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ડિસેમ્બર ૨૦૧૮ માં અરજી દાખલ કર્યા પછી, વર્ષ ૨૦૧૯ માં ચેન્નઈ સ્થિત જીયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન્સ રજિસ્ટ્રી દ્વારા આ પાનને GI ટેગ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી &quot;તિરુર પાન (તિરુર વેટ્ટિલા)&quot; નામ માત્ર આ પ્રદેશમાં ઉગાડવામાં આવતા પાન માટે જ વિશિષ્ટ બની ગયું.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kerala's Tirur betel leaves, bonding India and Pakistan over paan, get GI tag |url=https://www.livemint.com/politics/policy/kerala-s-tirur-betel-leaves-bonding-india-and-pakistan-over-paan-get-gi-tag-1566468838937.html |access-date=22 January 2025 |work=Livemint}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tirur Betel Leaf &amp; the GI tag impact |url=https://www.thehindubusinessline.com/multimedia/video/tirur-betel-leaf-the-gi-tag-impact/article38101853.ece |access-date=22 January 2025 |work=BusinessLine |date=3 January 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; આ સાથે જ તે GI ટેગ મેળવનારી કેરળની પ્રથમ પાનની જાત અને કેરળની ૩૬મી ભૌગોલિક પેદાશ બન્યું હતું.

GI રજિસ્ટ્રી દ્વારા આપવામાં આવતો આ પ્રતિષ્ઠિત GI ટેગ પ્રમાણિત કરે છે કે ઉત્પાદન વિશિષ્ટ ગુણવત્તા ધરાવે છે, પરંપરાગત ઉત્પાદન પદ્ધતિઓને અનુસરે છે અને તેના ભૌગોલિક મૂળ સાથે જોડાયેલી આગવી ઓળખ ધરાવે છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>ev72l8v6h2f4l8txsz0h23qs3nd14ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મટ્ટા ચોખા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154796</id>
    <revision>
      <id>902950</id>
      <timestamp>2026-07-28T17:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) તરીકે જાહેર ચોખાની એક દેશી જાત</comment>
      <origin>902950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12374" sha1="njn44af7rf2gtxu8own952c6ra0fob7" xml:space="preserve">[[File:Matta Rice.jpg|thumb|Matta Rice]]
[[File:Matta Rice - കുത്തരി ചോറ്.JPG|thumb|રાંધેલા મટ્ટા ચોખા]]
[[File:Brown rice porridge.jpg|thumbnail|લાલ મટ્ટા ચોખા]]
[[File:Par cooked brown rice - stonesoup.jpg|thumbnail|બાફેલા ચોખા]]

'''મટ્ટા ચોખા''' (જે '''પલક્કડન/કેરળ/રોઝ મટ્ટા ચોખા''', કર્ણાટકમાં ''''કાજે અરી'''' અથવા ''''કુત્થારિસી'''' તરીકે પણ ઓળખાય છે) એ ભારતના કર્ણાટક રાજ્યના ઉડુપી અને દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લામાં, કેરળના [[પલક્કડ જિલ્લો|પલક્કડ જિલ્લા]]માં તથા શ્રીલંકાના ઉત્તરીય પ્રાંતના જાફના જિલ્લામાં ઉગાડવામાં આવતી ચોખાની એક દેશી જાત છે. તે તેના જાડા દાણા (કણ) અને આરોગ્યપ્રદ લાભો માટે જાણીતી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080321223633/http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|url-status=dead|archive-date=2008-03-21|work=[he Hindu|date=2008-03-17|title=Recognition for two rice varieties}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020 |title=தேசிய அறுவடைக்கு பிந்திய முகாமைத்துவ நிறுவனத்தின் 2020 |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512194403/https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |archive-date=12 May 2024 |access-date=12 May 2024 |website=National Audit Office}}&lt;/ref&gt; તે કેરળ, દરિયાકાંઠાના કર્ણાટક અને શ્રીલંકામાં ખૂબ લોકપ્રિય છે, જ્યાં તેનો દૈનિક આહારમાં ઇડલી, અપ્પમ અને સાદા ભાત બનાવવા માટે નિયમિત ઉપયોગ થાય છે.

== ઉદ્ભવ અને ઇતિહાસ ==
પલક્કડન મટ્ટા ચોખા એ ભારતના ચોલ અને ચેર રાજવંશના રાજવી પરિવારોની પસંદગી હતા. સમૃદ્ધ અને અનોખા સ્વાદને કારણે કેરળના મટ્ટા ચોખા ઐતિહાસિક રીતે લોકપ્રિય રહ્યા છે. તેનો ઉપયોગ 'કોંડટ્ટમ', 'મુરૂક્કુ' જેવા ચોખાના નાસ્તા બનાવવામાં થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071224/http://www.sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|url-status=dead|archive-date=2011-07-16|title=Kerala exporters appeal against rice export ban|work=Sify}}&lt;/ref&gt; શ્રી પી. સી. સહદેવન દ્વારા લખાયેલા અને ૧૯૬૬માં કેરળ સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તક 'રાઇસ ઇન કેરળ' માં 'ચુન્નિલા મટ્ટા' નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. તમિલ સાહિત્યના પ્રખ્યાત ગ્રંથ 'તિરુક્કુરલ' માં પણ આ ચોખાનો ઉલ્લેખ છે. ચેર અને ચોલ સામ્રાજ્યના સમયમાં આ ચોખાને રાજવી ખોરાક (શાહી અન્ન) ગણવામાં આવતો હતો.

== ખેતી અને વેપાર ==
કેરળના મટ્ટા ચોખા દક્ષિણ ભારતના કેરળ અને કર્ણાટકમાં તથા ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં ઉગાડવામાં આવે છે. મટ્ટા ચોખા કેરળના ખેડૂતોને દર ૫૦૦ કિલો ડાંગર દીઠ રૂ. ૩૦૦નું વધારાનું વળતર આપે છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧માં મટ્ટા ચોખાની નિકાસ પરનો ત્રણ વર્ષનો પ્રતિબંધ આંશિક રીતે હટાવી લેવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી ૨૦૧૧ માં ૨૫,૦૦૦ ટન ચોખાની નિકાસ કરવાની મંજૂરી મળી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/agri-biz/article1383905.ece#|title=Govt lifts export ban on certain rice, onion varieties|date=11 February 2011|work=The Hindu Business Line|access-date=19 June 2011}}&lt;/ref&gt;

પલક્કડન મટ્ટા ચોખાની ખેતી કેરળના પાલક્કાડ જિલ્લાની કાળી કપાસની ફળદ્રુપ જમીનમાં કરવામાં આવે છે. આ ચોખામાં જે વિશિષ્ટ સોડમ (માટી જેવો કુદરતી સ્વાદ) છે, તે જે જમીનમાં તેનું વાવેતર થાય છે તેને આભારી છે. આ ડાંગરના ખેતરોને 'પૂંથાલપદમ' કહેવામાં આવે છે અને આ જમીનમાં માટી તથા કાંપનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે. આ ગુણધર્મોને કારણે, આવા ખેતરો વધુ પ્રમાણમાં પાણી જાળવી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Krishnakumar
|first1=A.K. |last2=Koshy |first2=M.M. |year=1985 |title=Physical characteristics of the poonthalpadam soils of Kerala |journal=Agricultural Research Journal of Kerala. |volume=23 |issue=2 |pages=141-145}}&lt;/ref&gt;

== લાક્ષણિકતાઓ ==
આ ચોખાના દાણા પીળાશ પડતા ગુલાબી (બાફેલા હોવાને કારણે) અને બહારના પડ પર લાલાશ પડતા રંગના હોય છે. રોઝ મટ્ટા ચોખા રાંધ્યા પછી પણ પોતાનો ગુલાબી રંગ અને સ્વાદ જાળવી રાખે છે. તમામ બોઇલ્ડ રાઈસની જેમ, લાલ મટ્ટા ચોખાને રંધાવામાં વધુ સમય લાગે છે અને રાંધવા માટે વધારાના પાણીની જરૂર પડે છે.&lt;ref name=AR2002&gt;{{cite web|url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/2002/may/rice|title=USDA ARS Online Magazine Vol. 50, No. 5}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kerala matta rice.jpg|thumb|પલક્કડન/કેરળ મટ્ટા ચોખા]]

=== વિશિષ્ટતા ===
પલક્કડન મટ્ટા ચોખા 'પલક્કડ મટ્ટા ફાર્મર્સ પ્રોડ્યુસર કંપની લિમિટેડ' દ્વારા ભૌગોલિક ઓળખ (જીઓગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન્સ ઓફ ગુડ્સ એકટ, ૧૯૯૯) હેઠળ નોંધાયેલા છે.&lt;ref name=gi&gt;{{cite journal|last=Kochhar|first=Sudhir|date=July 2008|title=Institutions and Capacity Building for the Evolution of Intellectual Property Rights Regime in India: IV– Identification and Disclosure of IP Products for their IPR Protection in Plants and Animals|journal=Journal of Intellectual Property Rights|publisher=CSIR|pages=336–343|issn=0975-1076|url=http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/1782}}&lt;/ref&gt; તે લાલ રંગનું બાહ્ય આવરણ અને ઘાટાદાર દાણા ધરાવતી ચોખાની એક જાડી જાત છે. આ ચોખા એક અનોખો સ્વાદ ધરાવે છે.&lt;ref name=gi/&gt; લાલ આવરણ ધરાવતા આ ચોખા પોતે જ ઉચ્ચ પોષક તત્વોની ખાતરી આપે છે.&lt;ref name=gi/&gt; ચોખાને સેલો (Par-boil) કરવાની પ્રક્રિયા તેના પોષણ મૂલ્યને વધુ સુરક્ષિત રાખે છે.

આ ચોખાના દાણા પલક્કડની ખાસ ચૂનાથી સમૃદ્ધ ખડકોમાંથી બનેલી અનોખી કાળી કપાસની કે રેગુર જમીનમાં, તેમજ 'પૂંથાલપદમ'માં ઉગાડવામાં આવે છે જ્યાં જમીન ભારે હોય છે અને તેમાં ૬૦-૮૦% માટી તથા કાંપ હોય છે, જે ઓછી નિતારશક્તિ અને પાણી જાળવી રાખવાની ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવે છે. આ જમીન, પલક્કડનું ભેજવાળું હવામાન, પાલક્કાડ ઘાટમાંથી વાતા પૂર્વના પવનો અને પશ્ચિમ ઘાટમાંથી વહેતી નદીઓ આ ચોખાને તેની અનન્ય ગુણવત્તા આપે છે.

=== બનાવટ (રાંધવાની પદ્ધતિ) ===
બાફેલા (સેલો) ચોખા એ સફેદ ચોખા કરતાં વધુ કડક હોય છે અને તેને રાંધતા પહેલા લગભગ ત્રીસ મિનિટ સુધી પલાળી રાખવાની જરૂર પડે છે.
મટ્ટા ચોખાને પરંપરાગત રીતે બે વાર રાંધવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Travel Thursday #12 {{!}} Rosamatta Rice {{!}} Puzhukkalari {{!}} Chambaavari|url=https://vegeyum.wordpress.com/2008/05/23/tt1/|date=23 May 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nandyala.org/mahanandi/archives/2006/10/30/rosematta-rice-and-dal/|title=Rosematta Rice And Dal|date=30 October 2006}}&lt;/ref&gt;

ચોખાને એક મોટા તપેલામાં ધોઈને ૧ કલાકથી લઈને રાતભર પલાળી રાખવામાં આવે છે. ચોખાને પાણી કાઢીને ૪ થી ૮ ભાગ પાણી સાથે ૩૦ મિનિટ સુધી ઉકાળવામાં આવે છે. પછી તેને ઢાંકીને ૧૫-૨૦ મિનિટ માટે છોડી દેવામાં આવે છે. પછી ચોખાને મીઠું ચડાવીને બીજી ૧૫-૨૦ મિનિટ અથવા રાંધવામાં આવે ત્યાં સુધી ઉકાળવામાં આવે છે. છેલ્લે તેને પાણી કાઢીને પીરસતા પહેલા ૧૦-૧૫ મિનિટ માટે ઢાંકીને રાખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asiyama.blogspot.co.uk/2013/09/perfect-kerala-matta-rice-brown-rice.html|title=My Healthy Happy Kitchen|author=Asiya Omar|publisher=asiyama.blogspot.co.uk}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==

[[REflist}}</text>
      <sha1>njn44af7rf2gtxu8own952c6ra0fob7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902951</id>
      <parentid>902950</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* સંદર્ભ */</comment>
      <origin>902951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12373" sha1="dorp21uuf54fg1sm4g5t327a4btbtmv" xml:space="preserve">[[File:Matta Rice.jpg|thumb|Matta Rice]]
[[File:Matta Rice - കുത്തരി ചോറ്.JPG|thumb|રાંધેલા મટ્ટા ચોખા]]
[[File:Brown rice porridge.jpg|thumbnail|લાલ મટ્ટા ચોખા]]
[[File:Par cooked brown rice - stonesoup.jpg|thumbnail|બાફેલા ચોખા]]

'''મટ્ટા ચોખા''' (જે '''પલક્કડન/કેરળ/રોઝ મટ્ટા ચોખા''', કર્ણાટકમાં ''''કાજે અરી'''' અથવા ''''કુત્થારિસી'''' તરીકે પણ ઓળખાય છે) એ ભારતના કર્ણાટક રાજ્યના ઉડુપી અને દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લામાં, કેરળના [[પલક્કડ જિલ્લો|પલક્કડ જિલ્લા]]માં તથા શ્રીલંકાના ઉત્તરીય પ્રાંતના જાફના જિલ્લામાં ઉગાડવામાં આવતી ચોખાની એક દેશી જાત છે. તે તેના જાડા દાણા (કણ) અને આરોગ્યપ્રદ લાભો માટે જાણીતી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080321223633/http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|url-status=dead|archive-date=2008-03-21|work=[he Hindu|date=2008-03-17|title=Recognition for two rice varieties}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020 |title=தேசிய அறுவடைக்கு பிந்திய முகாமைத்துவ நிறுவனத்தின் 2020 |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512194403/https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |archive-date=12 May 2024 |access-date=12 May 2024 |website=National Audit Office}}&lt;/ref&gt; તે કેરળ, દરિયાકાંઠાના કર્ણાટક અને શ્રીલંકામાં ખૂબ લોકપ્રિય છે, જ્યાં તેનો દૈનિક આહારમાં ઇડલી, અપ્પમ અને સાદા ભાત બનાવવા માટે નિયમિત ઉપયોગ થાય છે.

== ઉદ્ભવ અને ઇતિહાસ ==
પલક્કડન મટ્ટા ચોખા એ ભારતના ચોલ અને ચેર રાજવંશના રાજવી પરિવારોની પસંદગી હતા. સમૃદ્ધ અને અનોખા સ્વાદને કારણે કેરળના મટ્ટા ચોખા ઐતિહાસિક રીતે લોકપ્રિય રહ્યા છે. તેનો ઉપયોગ 'કોંડટ્ટમ', 'મુરૂક્કુ' જેવા ચોખાના નાસ્તા બનાવવામાં થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071224/http://www.sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|url-status=dead|archive-date=2011-07-16|title=Kerala exporters appeal against rice export ban|work=Sify}}&lt;/ref&gt; શ્રી પી. સી. સહદેવન દ્વારા લખાયેલા અને ૧૯૬૬માં કેરળ સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તક 'રાઇસ ઇન કેરળ' માં 'ચુન્નિલા મટ્ટા' નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. તમિલ સાહિત્યના પ્રખ્યાત ગ્રંથ 'તિરુક્કુરલ' માં પણ આ ચોખાનો ઉલ્લેખ છે. ચેર અને ચોલ સામ્રાજ્યના સમયમાં આ ચોખાને રાજવી ખોરાક (શાહી અન્ન) ગણવામાં આવતો હતો.

== ખેતી અને વેપાર ==
કેરળના મટ્ટા ચોખા દક્ષિણ ભારતના કેરળ અને કર્ણાટકમાં તથા ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં ઉગાડવામાં આવે છે. મટ્ટા ચોખા કેરળના ખેડૂતોને દર ૫૦૦ કિલો ડાંગર દીઠ રૂ. ૩૦૦નું વધારાનું વળતર આપે છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧માં મટ્ટા ચોખાની નિકાસ પરનો ત્રણ વર્ષનો પ્રતિબંધ આંશિક રીતે હટાવી લેવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી ૨૦૧૧ માં ૨૫,૦૦૦ ટન ચોખાની નિકાસ કરવાની મંજૂરી મળી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/agri-biz/article1383905.ece#|title=Govt lifts export ban on certain rice, onion varieties|date=11 February 2011|work=The Hindu Business Line|access-date=19 June 2011}}&lt;/ref&gt;

પલક્કડન મટ્ટા ચોખાની ખેતી કેરળના પાલક્કાડ જિલ્લાની કાળી કપાસની ફળદ્રુપ જમીનમાં કરવામાં આવે છે. આ ચોખામાં જે વિશિષ્ટ સોડમ (માટી જેવો કુદરતી સ્વાદ) છે, તે જે જમીનમાં તેનું વાવેતર થાય છે તેને આભારી છે. આ ડાંગરના ખેતરોને 'પૂંથાલપદમ' કહેવામાં આવે છે અને આ જમીનમાં માટી તથા કાંપનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે. આ ગુણધર્મોને કારણે, આવા ખેતરો વધુ પ્રમાણમાં પાણી જાળવી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Krishnakumar
|first1=A.K. |last2=Koshy |first2=M.M. |year=1985 |title=Physical characteristics of the poonthalpadam soils of Kerala |journal=Agricultural Research Journal of Kerala. |volume=23 |issue=2 |pages=141-145}}&lt;/ref&gt;

== લાક્ષણિકતાઓ ==
આ ચોખાના દાણા પીળાશ પડતા ગુલાબી (બાફેલા હોવાને કારણે) અને બહારના પડ પર લાલાશ પડતા રંગના હોય છે. રોઝ મટ્ટા ચોખા રાંધ્યા પછી પણ પોતાનો ગુલાબી રંગ અને સ્વાદ જાળવી રાખે છે. તમામ બોઇલ્ડ રાઈસની જેમ, લાલ મટ્ટા ચોખાને રંધાવામાં વધુ સમય લાગે છે અને રાંધવા માટે વધારાના પાણીની જરૂર પડે છે.&lt;ref name=AR2002&gt;{{cite web|url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/2002/may/rice|title=USDA ARS Online Magazine Vol. 50, No. 5}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kerala matta rice.jpg|thumb|પલક્કડન/કેરળ મટ્ટા ચોખા]]

=== વિશિષ્ટતા ===
પલક્કડન મટ્ટા ચોખા 'પલક્કડ મટ્ટા ફાર્મર્સ પ્રોડ્યુસર કંપની લિમિટેડ' દ્વારા ભૌગોલિક ઓળખ (જીઓગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન્સ ઓફ ગુડ્સ એકટ, ૧૯૯૯) હેઠળ નોંધાયેલા છે.&lt;ref name=gi&gt;{{cite journal|last=Kochhar|first=Sudhir|date=July 2008|title=Institutions and Capacity Building for the Evolution of Intellectual Property Rights Regime in India: IV– Identification and Disclosure of IP Products for their IPR Protection in Plants and Animals|journal=Journal of Intellectual Property Rights|publisher=CSIR|pages=336–343|issn=0975-1076|url=http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/1782}}&lt;/ref&gt; તે લાલ રંગનું બાહ્ય આવરણ અને ઘાટાદાર દાણા ધરાવતી ચોખાની એક જાડી જાત છે. આ ચોખા એક અનોખો સ્વાદ ધરાવે છે.&lt;ref name=gi/&gt; લાલ આવરણ ધરાવતા આ ચોખા પોતે જ ઉચ્ચ પોષક તત્વોની ખાતરી આપે છે.&lt;ref name=gi/&gt; ચોખાને સેલો (Par-boil) કરવાની પ્રક્રિયા તેના પોષણ મૂલ્યને વધુ સુરક્ષિત રાખે છે.

આ ચોખાના દાણા પલક્કડની ખાસ ચૂનાથી સમૃદ્ધ ખડકોમાંથી બનેલી અનોખી કાળી કપાસની કે રેગુર જમીનમાં, તેમજ 'પૂંથાલપદમ'માં ઉગાડવામાં આવે છે જ્યાં જમીન ભારે હોય છે અને તેમાં ૬૦-૮૦% માટી તથા કાંપ હોય છે, જે ઓછી નિતારશક્તિ અને પાણી જાળવી રાખવાની ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવે છે. આ જમીન, પલક્કડનું ભેજવાળું હવામાન, પાલક્કાડ ઘાટમાંથી વાતા પૂર્વના પવનો અને પશ્ચિમ ઘાટમાંથી વહેતી નદીઓ આ ચોખાને તેની અનન્ય ગુણવત્તા આપે છે.

=== બનાવટ (રાંધવાની પદ્ધતિ) ===
બાફેલા (સેલો) ચોખા એ સફેદ ચોખા કરતાં વધુ કડક હોય છે અને તેને રાંધતા પહેલા લગભગ ત્રીસ મિનિટ સુધી પલાળી રાખવાની જરૂર પડે છે.
મટ્ટા ચોખાને પરંપરાગત રીતે બે વાર રાંધવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Travel Thursday #12 {{!}} Rosamatta Rice {{!}} Puzhukkalari {{!}} Chambaavari|url=https://vegeyum.wordpress.com/2008/05/23/tt1/|date=23 May 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nandyala.org/mahanandi/archives/2006/10/30/rosematta-rice-and-dal/|title=Rosematta Rice And Dal|date=30 October 2006}}&lt;/ref&gt;

ચોખાને એક મોટા તપેલામાં ધોઈને ૧ કલાકથી લઈને રાતભર પલાળી રાખવામાં આવે છે. ચોખાને પાણી કાઢીને ૪ થી ૮ ભાગ પાણી સાથે ૩૦ મિનિટ સુધી ઉકાળવામાં આવે છે. પછી તેને ઢાંકીને ૧૫-૨૦ મિનિટ માટે છોડી દેવામાં આવે છે. પછી ચોખાને મીઠું ચડાવીને બીજી ૧૫-૨૦ મિનિટ અથવા રાંધવામાં આવે ત્યાં સુધી ઉકાળવામાં આવે છે. છેલ્લે તેને પાણી કાઢીને પીરસતા પહેલા ૧૦-૧૫ મિનિટ માટે ઢાંકીને રાખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asiyama.blogspot.co.uk/2013/09/perfect-kerala-matta-rice-brown-rice.html|title=My Healthy Happy Kitchen|author=Asiya Omar|publisher=asiyama.blogspot.co.uk}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
[[Reflist}}</text>
      <sha1>dorp21uuf54fg1sm4g5t327a4btbtmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902952</id>
      <parentid>902951</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>/* સંદર્ભ */</comment>
      <origin>902952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12373" sha1="2ex38vvmqimvnhaohak5zwlvu6sfa5o" xml:space="preserve">[[File:Matta Rice.jpg|thumb|Matta Rice]]
[[File:Matta Rice - കുത്തരി ചോറ്.JPG|thumb|રાંધેલા મટ્ટા ચોખા]]
[[File:Brown rice porridge.jpg|thumbnail|લાલ મટ્ટા ચોખા]]
[[File:Par cooked brown rice - stonesoup.jpg|thumbnail|બાફેલા ચોખા]]

'''મટ્ટા ચોખા''' (જે '''પલક્કડન/કેરળ/રોઝ મટ્ટા ચોખા''', કર્ણાટકમાં ''''કાજે અરી'''' અથવા ''''કુત્થારિસી'''' તરીકે પણ ઓળખાય છે) એ ભારતના કર્ણાટક રાજ્યના ઉડુપી અને દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લામાં, કેરળના [[પલક્કડ જિલ્લો|પલક્કડ જિલ્લા]]માં તથા શ્રીલંકાના ઉત્તરીય પ્રાંતના જાફના જિલ્લામાં ઉગાડવામાં આવતી ચોખાની એક દેશી જાત છે. તે તેના જાડા દાણા (કણ) અને આરોગ્યપ્રદ લાભો માટે જાણીતી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080321223633/http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|url-status=dead|archive-date=2008-03-21|work=[he Hindu|date=2008-03-17|title=Recognition for two rice varieties}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020 |title=தேசிய அறுவடைக்கு பிந்திய முகாமைத்துவ நிறுவனத்தின் 2020 |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512194403/https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |archive-date=12 May 2024 |access-date=12 May 2024 |website=National Audit Office}}&lt;/ref&gt; તે કેરળ, દરિયાકાંઠાના કર્ણાટક અને શ્રીલંકામાં ખૂબ લોકપ્રિય છે, જ્યાં તેનો દૈનિક આહારમાં ઇડલી, અપ્પમ અને સાદા ભાત બનાવવા માટે નિયમિત ઉપયોગ થાય છે.

== ઉદ્ભવ અને ઇતિહાસ ==
પલક્કડન મટ્ટા ચોખા એ ભારતના ચોલ અને ચેર રાજવંશના રાજવી પરિવારોની પસંદગી હતા. સમૃદ્ધ અને અનોખા સ્વાદને કારણે કેરળના મટ્ટા ચોખા ઐતિહાસિક રીતે લોકપ્રિય રહ્યા છે. તેનો ઉપયોગ 'કોંડટ્ટમ', 'મુરૂક્કુ' જેવા ચોખાના નાસ્તા બનાવવામાં થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071224/http://www.sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|url-status=dead|archive-date=2011-07-16|title=Kerala exporters appeal against rice export ban|work=Sify}}&lt;/ref&gt; શ્રી પી. સી. સહદેવન દ્વારા લખાયેલા અને ૧૯૬૬માં કેરળ સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તક 'રાઇસ ઇન કેરળ' માં 'ચુન્નિલા મટ્ટા' નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. તમિલ સાહિત્યના પ્રખ્યાત ગ્રંથ 'તિરુક્કુરલ' માં પણ આ ચોખાનો ઉલ્લેખ છે. ચેર અને ચોલ સામ્રાજ્યના સમયમાં આ ચોખાને રાજવી ખોરાક (શાહી અન્ન) ગણવામાં આવતો હતો.

== ખેતી અને વેપાર ==
કેરળના મટ્ટા ચોખા દક્ષિણ ભારતના કેરળ અને કર્ણાટકમાં તથા ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં ઉગાડવામાં આવે છે. મટ્ટા ચોખા કેરળના ખેડૂતોને દર ૫૦૦ કિલો ડાંગર દીઠ રૂ. ૩૦૦નું વધારાનું વળતર આપે છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧માં મટ્ટા ચોખાની નિકાસ પરનો ત્રણ વર્ષનો પ્રતિબંધ આંશિક રીતે હટાવી લેવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી ૨૦૧૧ માં ૨૫,૦૦૦ ટન ચોખાની નિકાસ કરવાની મંજૂરી મળી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/agri-biz/article1383905.ece#|title=Govt lifts export ban on certain rice, onion varieties|date=11 February 2011|work=The Hindu Business Line|access-date=19 June 2011}}&lt;/ref&gt;

પલક્કડન મટ્ટા ચોખાની ખેતી કેરળના પાલક્કાડ જિલ્લાની કાળી કપાસની ફળદ્રુપ જમીનમાં કરવામાં આવે છે. આ ચોખામાં જે વિશિષ્ટ સોડમ (માટી જેવો કુદરતી સ્વાદ) છે, તે જે જમીનમાં તેનું વાવેતર થાય છે તેને આભારી છે. આ ડાંગરના ખેતરોને 'પૂંથાલપદમ' કહેવામાં આવે છે અને આ જમીનમાં માટી તથા કાંપનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે. આ ગુણધર્મોને કારણે, આવા ખેતરો વધુ પ્રમાણમાં પાણી જાળવી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Krishnakumar
|first1=A.K. |last2=Koshy |first2=M.M. |year=1985 |title=Physical characteristics of the poonthalpadam soils of Kerala |journal=Agricultural Research Journal of Kerala. |volume=23 |issue=2 |pages=141-145}}&lt;/ref&gt;

== લાક્ષણિકતાઓ ==
આ ચોખાના દાણા પીળાશ પડતા ગુલાબી (બાફેલા હોવાને કારણે) અને બહારના પડ પર લાલાશ પડતા રંગના હોય છે. રોઝ મટ્ટા ચોખા રાંધ્યા પછી પણ પોતાનો ગુલાબી રંગ અને સ્વાદ જાળવી રાખે છે. તમામ બોઇલ્ડ રાઈસની જેમ, લાલ મટ્ટા ચોખાને રંધાવામાં વધુ સમય લાગે છે અને રાંધવા માટે વધારાના પાણીની જરૂર પડે છે.&lt;ref name=AR2002&gt;{{cite web|url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/2002/may/rice|title=USDA ARS Online Magazine Vol. 50, No. 5}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kerala matta rice.jpg|thumb|પલક્કડન/કેરળ મટ્ટા ચોખા]]

=== વિશિષ્ટતા ===
પલક્કડન મટ્ટા ચોખા 'પલક્કડ મટ્ટા ફાર્મર્સ પ્રોડ્યુસર કંપની લિમિટેડ' દ્વારા ભૌગોલિક ઓળખ (જીઓગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન્સ ઓફ ગુડ્સ એકટ, ૧૯૯૯) હેઠળ નોંધાયેલા છે.&lt;ref name=gi&gt;{{cite journal|last=Kochhar|first=Sudhir|date=July 2008|title=Institutions and Capacity Building for the Evolution of Intellectual Property Rights Regime in India: IV– Identification and Disclosure of IP Products for their IPR Protection in Plants and Animals|journal=Journal of Intellectual Property Rights|publisher=CSIR|pages=336–343|issn=0975-1076|url=http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/1782}}&lt;/ref&gt; તે લાલ રંગનું બાહ્ય આવરણ અને ઘાટાદાર દાણા ધરાવતી ચોખાની એક જાડી જાત છે. આ ચોખા એક અનોખો સ્વાદ ધરાવે છે.&lt;ref name=gi/&gt; લાલ આવરણ ધરાવતા આ ચોખા પોતે જ ઉચ્ચ પોષક તત્વોની ખાતરી આપે છે.&lt;ref name=gi/&gt; ચોખાને સેલો (Par-boil) કરવાની પ્રક્રિયા તેના પોષણ મૂલ્યને વધુ સુરક્ષિત રાખે છે.

આ ચોખાના દાણા પલક્કડની ખાસ ચૂનાથી સમૃદ્ધ ખડકોમાંથી બનેલી અનોખી કાળી કપાસની કે રેગુર જમીનમાં, તેમજ 'પૂંથાલપદમ'માં ઉગાડવામાં આવે છે જ્યાં જમીન ભારે હોય છે અને તેમાં ૬૦-૮૦% માટી તથા કાંપ હોય છે, જે ઓછી નિતારશક્તિ અને પાણી જાળવી રાખવાની ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવે છે. આ જમીન, પલક્કડનું ભેજવાળું હવામાન, પાલક્કાડ ઘાટમાંથી વાતા પૂર્વના પવનો અને પશ્ચિમ ઘાટમાંથી વહેતી નદીઓ આ ચોખાને તેની અનન્ય ગુણવત્તા આપે છે.

=== બનાવટ (રાંધવાની પદ્ધતિ) ===
બાફેલા (સેલો) ચોખા એ સફેદ ચોખા કરતાં વધુ કડક હોય છે અને તેને રાંધતા પહેલા લગભગ ત્રીસ મિનિટ સુધી પલાળી રાખવાની જરૂર પડે છે.
મટ્ટા ચોખાને પરંપરાગત રીતે બે વાર રાંધવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Travel Thursday #12 {{!}} Rosamatta Rice {{!}} Puzhukkalari {{!}} Chambaavari|url=https://vegeyum.wordpress.com/2008/05/23/tt1/|date=23 May 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nandyala.org/mahanandi/archives/2006/10/30/rosematta-rice-and-dal/|title=Rosematta Rice And Dal|date=30 October 2006}}&lt;/ref&gt;

ચોખાને એક મોટા તપેલામાં ધોઈને ૧ કલાકથી લઈને રાતભર પલાળી રાખવામાં આવે છે. ચોખાને પાણી કાઢીને ૪ થી ૮ ભાગ પાણી સાથે ૩૦ મિનિટ સુધી ઉકાળવામાં આવે છે. પછી તેને ઢાંકીને ૧૫-૨૦ મિનિટ માટે છોડી દેવામાં આવે છે. પછી ચોખાને મીઠું ચડાવીને બીજી ૧૫-૨૦ મિનિટ અથવા રાંધવામાં આવે ત્યાં સુધી ઉકાળવામાં આવે છે. છેલ્લે તેને પાણી કાઢીને પીરસતા પહેલા ૧૦-૧૫ મિનિટ માટે ઢાંકીને રાખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asiyama.blogspot.co.uk/2013/09/perfect-kerala-matta-rice-brown-rice.html|title=My Healthy Happy Kitchen|author=Asiya Omar|publisher=asiyama.blogspot.co.uk}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>2ex38vvmqimvnhaohak5zwlvu6sfa5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902953</id>
      <parentid>902952</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <origin>902953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16210" sha1="3i8j7s0neqnhttgjkeifv73a5k5gsbs" xml:space="preserve">[[File:Matta Rice.jpg|thumb|Matta Rice]]
[[File:Matta Rice - കുത്തരി ചോറ്.JPG|thumb|રાંધેલા મટ્ટા ચોખા]]
[[File:Brown rice porridge.jpg|thumbnail|લાલ મટ્ટા ચોખા]]
[[File:Par cooked brown rice - stonesoup.jpg|thumbnail|બાફેલા ચોખા]]

'''મટ્ટા ચોખા''' (જે '''પલક્કડન/કેરળ/રોઝ મટ્ટા ચોખા''', કર્ણાટકમાં ''''કાજે અરી'''' અથવા ''''કુત્થારિસી'''' તરીકે પણ ઓળખાય છે) એ ભારતના કર્ણાટક રાજ્યના ઉડુપી અને દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લામાં, કેરળના [[પલક્કડ જિલ્લો|પલક્કડ જિલ્લા]]માં તથા શ્રીલંકાના ઉત્તરીય પ્રાંતના જાફના જિલ્લામાં ઉગાડવામાં આવતી ચોખાની એક દેશી જાત છે. તે તેના જાડા દાણા (કણ) અને આરોગ્યપ્રદ લાભો માટે જાણીતી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080321223633/http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|url-status=dead|archive-date=2008-03-21|work=[he Hindu|date=2008-03-17|title=Recognition for two rice varieties}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020 |title=தேசிய அறுவடைக்கு பிந்திய முகாமைத்துவ நிறுவனத்தின் 2020 |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512194403/https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |archive-date=12 May 2024 |access-date=12 May 2024 |website=National Audit Office}}&lt;/ref&gt; તે કેરળ, દરિયાકાંઠાના કર્ણાટક અને શ્રીલંકામાં ખૂબ લોકપ્રિય છે, જ્યાં તેનો દૈનિક આહારમાં ઇડલી, અપ્પમ અને સાદા ભાત બનાવવા માટે નિયમિત ઉપયોગ થાય છે.

== ઉદ્ભવ અને ઇતિહાસ ==
પલક્કડન મટ્ટા ચોખા એ ભારતના ચોલ અને ચેર રાજવંશના રાજવી પરિવારોની પસંદગી હતા. સમૃદ્ધ અને અનોખા સ્વાદને કારણે કેરળના મટ્ટા ચોખા ઐતિહાસિક રીતે લોકપ્રિય રહ્યા છે. તેનો ઉપયોગ 'કોંડટ્ટમ', 'મુરૂક્કુ' જેવા ચોખાના નાસ્તા બનાવવામાં થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071224/http://www.sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|url-status=dead|archive-date=2011-07-16|title=Kerala exporters appeal against rice export ban|work=Sify}}&lt;/ref&gt; શ્રી પી. સી. સહદેવન દ્વારા લખાયેલા અને ૧૯૬૬માં કેરળ સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તક 'રાઇસ ઇન કેરળ' માં 'ચુન્નિલા મટ્ટા' નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. તમિલ સાહિત્યના પ્રખ્યાત ગ્રંથ 'તિરુક્કુરલ' માં પણ આ ચોખાનો ઉલ્લેખ છે. ચેર અને ચોલ સામ્રાજ્યના સમયમાં આ ચોખાને રાજવી ખોરાક (શાહી અન્ન) ગણવામાં આવતો હતો.

== ખેતી અને વેપાર ==
કેરળના મટ્ટા ચોખા દક્ષિણ ભારતના કેરળ અને કર્ણાટકમાં તથા ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં ઉગાડવામાં આવે છે. મટ્ટા ચોખા કેરળના ખેડૂતોને દર ૫૦૦ કિલો ડાંગર દીઠ રૂ. ૩૦૦નું વધારાનું વળતર આપે છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧માં મટ્ટા ચોખાની નિકાસ પરનો ત્રણ વર્ષનો પ્રતિબંધ આંશિક રીતે હટાવી લેવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી ૨૦૧૧ માં ૨૫,૦૦૦ ટન ચોખાની નિકાસ કરવાની મંજૂરી મળી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/agri-biz/article1383905.ece#|title=Govt lifts export ban on certain rice, onion varieties|date=11 February 2011|work=The Hindu Business Line|access-date=19 June 2011}}&lt;/ref&gt;

પલક્કડન મટ્ટા ચોખાની ખેતી કેરળના પાલક્કાડ જિલ્લાની કાળી કપાસની ફળદ્રુપ જમીનમાં કરવામાં આવે છે. આ ચોખામાં જે વિશિષ્ટ સોડમ (માટી જેવો કુદરતી સ્વાદ) છે, તે જે જમીનમાં તેનું વાવેતર થાય છે તેને આભારી છે. આ ડાંગરના ખેતરોને 'પૂંથાલપદમ' કહેવામાં આવે છે અને આ જમીનમાં માટી તથા કાંપનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે. આ ગુણધર્મોને કારણે, આવા ખેતરો વધુ પ્રમાણમાં પાણી જાળવી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Krishnakumar
|first1=A.K. |last2=Koshy |first2=M.M. |year=1985 |title=Physical characteristics of the poonthalpadam soils of Kerala |journal=Agricultural Research Journal of Kerala. |volume=23 |issue=2 |pages=141-145}}&lt;/ref&gt;

== લાક્ષણિકતાઓ ==
આ ચોખાના દાણા પીળાશ પડતા ગુલાબી (બાફેલા હોવાને કારણે) અને બહારના પડ પર લાલાશ પડતા રંગના હોય છે. રોઝ મટ્ટા ચોખા રાંધ્યા પછી પણ પોતાનો ગુલાબી રંગ અને સ્વાદ જાળવી રાખે છે. તમામ બોઇલ્ડ રાઈસની જેમ, લાલ મટ્ટા ચોખાને રંધાવામાં વધુ સમય લાગે છે અને રાંધવા માટે વધારાના પાણીની જરૂર પડે છે.&lt;ref name=AR2002&gt;{{cite web|url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/2002/may/rice|title=USDA ARS Online Magazine Vol. 50, No. 5}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kerala matta rice.jpg|thumb|પલક્કડન/કેરળ મટ્ટા ચોખા]]

=== વિશિષ્ટતા ===
પલક્કડન મટ્ટા ચોખા 'પલક્કડ મટ્ટા ફાર્મર્સ પ્રોડ્યુસર કંપની લિમિટેડ' દ્વારા ભૌગોલિક ઓળખ (જીઓગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન્સ ઓફ ગુડ્સ એકટ, ૧૯૯૯) હેઠળ નોંધાયેલા છે.&lt;ref name=gi&gt;{{cite journal|last=Kochhar|first=Sudhir|date=July 2008|title=Institutions and Capacity Building for the Evolution of Intellectual Property Rights Regime in India: IV– Identification and Disclosure of IP Products for their IPR Protection in Plants and Animals|journal=Journal of Intellectual Property Rights|publisher=CSIR|pages=336–343|issn=0975-1076|url=http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/1782}}&lt;/ref&gt; તે લાલ રંગનું બાહ્ય આવરણ અને ઘાટાદાર દાણા ધરાવતી ચોખાની એક જાડી જાત છે. આ ચોખા એક અનોખો સ્વાદ ધરાવે છે.&lt;ref name=gi/&gt; લાલ આવરણ ધરાવતા આ ચોખા પોતે જ ઉચ્ચ પોષક તત્વોની ખાતરી આપે છે.&lt;ref name=gi/&gt; ચોખાને સેલો (Par-boil) કરવાની પ્રક્રિયા તેના પોષણ મૂલ્યને વધુ સુરક્ષિત રાખે છે.

આ ચોખાના દાણા પલક્કડની ખાસ ચૂનાથી સમૃદ્ધ ખડકોમાંથી બનેલી અનોખી કાળી કપાસની કે રેગુર જમીનમાં, તેમજ 'પૂંથાલપદમ'માં ઉગાડવામાં આવે છે જ્યાં જમીન ભારે હોય છે અને તેમાં ૬૦-૮૦% માટી તથા કાંપ હોય છે, જે ઓછી નિતારશક્તિ અને પાણી જાળવી રાખવાની ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવે છે. આ જમીન, પલક્કડનું ભેજવાળું હવામાન, પાલક્કાડ ઘાટમાંથી વાતા પૂર્વના પવનો અને પશ્ચિમ ઘાટમાંથી વહેતી નદીઓ આ ચોખાને તેની અનન્ય ગુણવત્તા આપે છે.

=== બનાવટ (રાંધવાની પદ્ધતિ) ===
બાફેલા (સેલો) ચોખા એ સફેદ ચોખા કરતાં વધુ કડક હોય છે અને તેને રાંધતા પહેલા લગભગ ત્રીસ મિનિટ સુધી પલાળી રાખવાની જરૂર પડે છે.
મટ્ટા ચોખાને પરંપરાગત રીતે બે વાર રાંધવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Travel Thursday #12 {{!}} Rosamatta Rice {{!}} Puzhukkalari {{!}} Chambaavari|url=https://vegeyum.wordpress.com/2008/05/23/tt1/|date=23 May 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nandyala.org/mahanandi/archives/2006/10/30/rosematta-rice-and-dal/|title=Rosematta Rice And Dal|date=30 October 2006}}&lt;/ref&gt;

ચોખાને એક મોટા તપેલામાં ધોઈને ૧ કલાકથી લઈને રાતભર પલાળી રાખવામાં આવે છે. ચોખાને પાણી કાઢીને ૪ થી ૮ ભાગ પાણી સાથે ૩૦ મિનિટ સુધી ઉકાળવામાં આવે છે. પછી તેને ઢાંકીને ૧૫-૨૦ મિનિટ માટે છોડી દેવામાં આવે છે. પછી ચોખાને મીઠું ચડાવીને બીજી ૧૫-૨૦ મિનિટ અથવા રાંધવામાં આવે ત્યાં સુધી ઉકાળવામાં આવે છે. છેલ્લે તેને પાણી કાઢીને પીરસતા પહેલા ૧૦-૧૫ મિનિટ માટે ઢાંકીને રાખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asiyama.blogspot.co.uk/2013/09/perfect-kerala-matta-rice-brown-rice.html|title=My Healthy Happy Kitchen|author=Asiya Omar|publisher=asiyama.blogspot.co.uk}}&lt;/ref&gt;

== ગુણવત્તા ==
ડાંગરને રાંધવાની (બાફવાની) અને સુકવવાની પ્રક્રિયા પહેલાં સારી રીતે સાફ કરવામાં આવે છે અને તેમાંથી કાંકરા દૂર કરવામાં આવે છે. આખરી તૈયાર ચોખામાંથી તૂટેલા દાણા (કણકી) અલગ કરવા માટે તેનું ગ્રેડિંગ કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ કોમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ સોર્ટિંગ મશીનોમાં રંગના આધારે તેને ફરીથી વર્ગીકૃત કરીને યોગ્ય રીતે પેક કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/rice-app-gets-a-bran-update/article7943592.ece|title=Rice app gets a 'bran' update|first=K.A.|last=Shaji|date=3 December 2015|website=The Hindu }}&lt;/ref&gt;

== પોષણક્ષમ લાભો ==
પલક્કડન મટ્ટા ચોખા એ સફેદ પોલિશ કરેલા ચોખા કરતાં વધુ પૌષ્ટિક છે, કારણ કે મિલિંગ (છોડા ઉતારવા) પહેલાં બાફવાની પ્રક્રિયાથી તેના કેટલાક પોષક તત્વો જળવાઈ રહે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.healthbenefitstimes.com/health-benefits-of-red-rice/|title=Health benefits of Red Rice|author=Sylvia|work=HB times|date=14 June 2015 }}&lt;/ref&gt; ૧/૪ કપના એક સર્વિંગમાં ૧૬૦ કેલરી અને ૧ ગ્રામ ફાઈબર હોઈ શકે છે. સફેદ ચોખામાં બિલકુલ ફાઈબર હોતું નથી. મટ્ટ ચોખાનું બદામી રંગનું બહારનું પડ ઘણા પોષક તત્વો ધરાવે છે. એક કપ મટ્ટ ચોખામાં ૮૪ મિલિગ્રામ મેગ્નેશિયમ અને એક ગ્રામ કેલ્શિયમ હોઈ શકે છે. તેમાં વિવિધ વિટામિન્સ પણ રહેલા છે.

== ખેડૂતો દ્વારા ઈ-કોમર્સ એપ્લિકેશન ==
કેટલાક ખેડૂતો દ્વારા ખેતરથી સીધા ગ્રાહકો સુધી મટ્ટા ચોખા પહોંચાડવા માટે ઈ-કોમર્સ એપ્લિકેશન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અપનાવવામાં આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ભેળસેળ ==
કૃત્રિમ રંગ ધરાવતા મટ્ટા ચોખાની વ્યાપક ઉપલબ્ધતા એ આરોગ્ય માટે એક ગંભીર જોખમ છે. આ હેતુ માટે ઉમેરવામાં આવતો રંગ શરીર માટે હાનિકારક હોઈ શકે છે. આવી ફરિયાદો છે કે આ પ્રકારની બનાવટી જાતો સબસિડીવાળી જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS) દ્વારા વ્યાપકપણે વિતરિત કરવામાં આવે છે, જેના પર ગરીબ વર્ગ મોટા પ્રમાણમાં નિર્ભર છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://digitalpaper.mathrubhumi.com/c/3687424|date=21 October 2014|title=Palakkad}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>3i8j7s0neqnhttgjkeifv73a5k5gsbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Suresh N. Lakhlani (Advocate)</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154797</id>
    <revision>
      <id>902966</id>
      <timestamp>2026-07-29T05:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>902966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="8xp4auicwfkdqx2hy33x54vftvmzas9" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Suresh N. Lakhlani (Advocate)}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૧:૧૨, ૨૯ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>8xp4auicwfkdqx2hy33x54vftvmzas9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Kiranjparekh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154798</id>
    <revision>
      <id>902974</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>902974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="293" sha1="hhp0b1pk6uk5baodak9s7kflhao8pte" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kiranjparekh}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૫૭, ૨૯ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>hhp0b1pk6uk5baodak9s7kflhao8pte</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>