સભ્યની ચર્ચા:Dsvyas

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Dsvyas</title>
    <ns>3</ns>
    <id>4481</id>
    <revision>
      <id>903137</id>
      <parentid>903094</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T10:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MichealBVN</username>
        <id>88262</id>
      </contributor>
      <comment>/* આર્ટિકલમાં પુસ્તકનું મુખપૃષ્ઠ બુક કવર અપલોડ */ ઉત્તર</comment>
      <origin>903137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95906" sha1="9jdh5jee18iu1thn0sgay362wol976s" xml:space="preserve">{{:User:Dsvyas/Archive}}

== px → upright ==

Hello!
I've changed images because setting them in pixels is deprecated. It overrides user preferences, which means that people with poor vision or with high-definition monitors cannot customize how they see WP. Better to have nothing (which defaults to the user-preferred size) or to set a relative size, e.g. upright=1.5 (150% of the user-preferred default).
Best, [[સભ્ય:Kwamikagami|Kwamikagami]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Kwamikagami|ચર્ચા]]) ૦૫:૩૧, ૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ (IST)
:Hi, thanks for your message. Yes, we prefer to have nothing there, just thumb should suffice. I reverted your changes where you had inserted upright=1.5 and/or had made changes to frame. I will take care of the rest. Thanks once again.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૦૫:૩૫, ૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ (IST)

== Organising Feminism and Folklore ==

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | 350px | right]]

Hello Community Organizers,

Thank you for organising Feminism and Folklore writing competition on your wiki. We congratulate you in joining and celebrating our cultural heritage and promoting gender equality on Wikipedia.

To encourage boost for the contributions of the participants, we're offering prizes for Feminism and Folklore local prizes. Each Wikipedia will have three local winners:

*First Prize: $15 USD
*Second Prize: $10 USD
*Best Jury Article: $5 USD

All this will be in '''gift voucher format only'''. Kindly inform your local community regarding these prizes and post them on the local project page 

The Best Jury Article will be chosen by the jury based on how unique the article is aligned with the theme. The jury will review all submissions and decide the winner together, making sure it's fair. These articles will also be featured on our social media handles. 

We're also providing internet and childcare support to the first 50 organizers and Jury members for who request for it. Remember, only 50 organizers will get this support, and it's given on a first-come, first-served basis. The registration form will close after 50 registrations, and the deadline is March 15, 2024. This support is optional and not compulsory, so if you're interested, fill out the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdnytyact-HR6DvsWwnrVeWuzMfuNH1dSjpF24m6od-f3LzZQ/viewform here]. 

Each organizer/jury who gets support will receive $30 USD in gift voucher format, even if they're involved in more than one wiki. No dual support will be provided if you have signed up in more than one language. This support is meant to appreciate your volunteer support for the contest.  

We also invite all organizers and jury members to join us for office hours on '''Saturday, March 2, 2024'''. This session will help you understand the jury process for both contests and give you a chance to ask questions. More details are on  [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_2024_Office_Hour_2  meta page].

Let's celebrate our different cultures and work towards gender equality on Wikipedia!

Best regards,

Rockpeterson

[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૧:૨૬, ૨૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf2024golbal&amp;oldid=26304232 --&gt;

==Copy of article==
Wondering if you can send me a copy of this[https://gu.wikipedia.org/wiki/Paracetamol]

If you could just drop it on my talk page that would be great. Best
Thanks. [[સભ્ય:Doc James|Doc James]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Doc James|ચર્ચા]]) ૦૮:૫૨, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)

:{{પત્યું}} [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૪:૦૨, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)

== A new member's curiosity about removal of an article ==

Greetings! I've recently joined gu.wikipedia, however I've been a language professional for 5+ years, and work closely with Mr. Andrew Morris at Proz Pro Bono which is a platform that has collaborated to work for Dr. Heilman's project. As a part of this, I had published a Gujarati version of the article Paracetamol (after careful editing), The page, however, has been removed by @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]]. Kindly let me know the related issues, so that I may be watchful about the same in my future work. Thanks! --Shruti (shrutiba5282@gmail.com) [[સભ્ય:ShrutiJ179|ShrutiJ179]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ShrutiJ179|ચર્ચા]]) ૧૩:૫૭, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)

:આ ગુજરાતી વિકિપીડિયા છે, જો આપને ગુજરાતી ભાષાનું જ્ઞાન ન હોય (જે તમારા આ અંગ્રેજીમાં લખેલા સંદેશા પરથી શક્ય લાગે છે) તો તમારે ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર યોગદાન કરતા પહેલા કે દૂર કરવામાં આવેલા લેખો વિષે પૃચ્છા કરતા પહેલા વિચારવું જોઈએ. જો તમે એમ કહેતા હોવ કે તમે &quot;careful editing&quot; કર્યું હતું તો શું તમે તમારો આ સંદેશો ગુજરાતીમાં અહીં લખી શકો છો? ગુજરાતીમાં લખશો તો હું આગળ વિસ્તારપૂર્વક જવાબ આપીશ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૪:૦૬, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)
::આ લેખને દૂર કરવાની વિનંતી મારા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. જે કારણો વગર નહોતી,
::૧. શીર્ષક અંગ્રેજીમાં હતું.
::૨. લેખમાં ઢગલાબંધ લાલ કડીઓ હતી.
::૩. ગુજરાતી ભાષાંતરની ગુણવત્તા લેખ રાખવા લાયક નહોતી.
::-- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] &lt;sup&gt;[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]&lt;/sup&gt; ૧૪:૧૬, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)
:::અને વળી સંદર્ભો [૧], [૨] એમ લખેલા હતાં (જુઓ: [[સભ્યની ચર્ચા:Doc James#વિનંતિનો_પ્રત્યુત્તર|અહિં, '''સભ્ય:Doc James'''એ મૂળ લેખ માંગતા એમને મોકલ્યો છે તે]]), જે બતાવે છે કે લેખ બનાવનારને વિકિપીડિયાનું કોઈ જ્ઞાન નથી. અને ભાષાનું જ્ઞાન હોય હોવું પણ લાગતું નથી. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૩૧, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)
:::આપનો આભાર. હું ધ્યાનમાં રાખીશ.
:::--''શ્રુતિ'' [[સભ્ય:ShrutiJ179|ShrutiJ179]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ShrutiJ179|ચર્ચા]]) ૦૦:૫૦, ૫ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)
::આભાર. 
::--''શ્રુતિ'' [[સભ્ય:ShrutiJ179|ShrutiJ179]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ShrutiJ179|ચર્ચા]]) ૦૦:૪૮, ૫ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)

== નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪ ==

નમસ્તે ધવલભાઈ,
[[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪]] પ્રતિયોગિતામાં નિર્ણાયક તરીકેની જવાબદારીનું વહન કરવા બદલ આપશ્રીનો આભાર વ્યક્ત કરું છું. આપશ્રીને નમ્ર નિવેદન હતું કે, પ્રતિયોગિતા દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવેલા લેખોની મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ હોય તો [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪/અહેવાલ|અહેવાલ]] પાના પર આપના મંતવ્યો તેમજ ટીકા-ટીપ્પણી રજૂ કરી પ્રતિયોગિતાનું પરિણામ જાહેર કરશો. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૪, ૫ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)

:નમસ્કાર. નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪ પ્રતિયોગિતાનું મૂલ્યાંકન કરી પરિણામ જાહેર કરવા બદલ સ્પર્ધાના સંયોજક તરીકે આપનો આભાર વ્યક્ત કરું છું. આપશ્રીને નિવેદન હતું કે સ્પર્ધા અંતર્ગત રજૂ કરવામાં આવેલા લેખો પૈકી '''શ્રેષ્ઠ લેખ'''નું [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪#ઇનામ|ઈનામ]] જાહેર કરવાનું હજુ બાકી છે. જો આપના દ્વારા આ દિશામાં ઝડપથી કામગીરી કરી શકાય તો મને મેટા પેજ પર ગુજરાતી પ્રકલ્પનું પરિણામ જાહેર કરવામાં સાનુકૂળતા રહેશે. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૯:૧૧, ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)
::એ લેખ પસંદ કરવામાં મોડું કરવા બદલ ક્ષમાપ્રાર્થી છું. હવે બધાં જ વિજેતાઓની જાહેરાત કરી દીધી છે અને અહેવાલ તથા પ્રતિયોગિતાનું મુખ્યપૃષ્ઠ પણ જે તે વિગતો સાથે અપડેટ કરી દીધું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૪૦, ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)
:::ઘણો ઘણો આભાર ધવલભાઈ. આશા રાખું કે ભવિષ્યમાં પણ નિર્ણાયક તરીકે આપશ્રીની અવિરત સેવા-સહકારનો લાભ ગુજરાતી વિકિપીડિયાને મળતો રહેશે. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૮:૨૯, ૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder to vote now to select members of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear Wikimedian,

You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process.

This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ૦૪:૪૧, ૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_2&amp;oldid=26721207 --&gt;

== Aodai ([[એઓ ડાઈ]]) ==

@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] I am a Vietnamese. I want to write an Aodai post with the Gujarati version, it might take a long time. Please don't delete my post. It's similar to your country's Kurti, please consider this. Tell me, how many bytes does it take to keep my post from being deleted? [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૦૮:૫૫, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)

:Hi, it is not just about bites and size, it is more about readable and meaningful content. Google translation tool or any other machine translation tools out there are still not capable enough to properly translate simple English to Gujarati, probably due to lack of their interest in the language. Hence, if you are solely relying on any such automated translations, the article will not be considered worth here. We have several articles marked for deletion which are over 30,000 bytes, reason is simple. They are written in Gujarati that no Gujarati can understand. The great example of this is the page title, Aodai is one word, but here you have used it as two words in Gujarati, એઓ ડાઈ, and that too might be just a machine transliteration of letters A and O. In reality the actual word for your garment could transliterate in Gujarati as આઓડાઈ, ઓડાઈ, ઓડૈ, ઑડાઈ, ઑડૈ, ઑડૅ, આઓદૈ, એઓડાઈ, એઓદૈ, આઓડૈ, એઓડૈ or anything else. Unless you have a proper knowledge of Gujarati langauge and how letters are pronounced, it will be useless. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૪:૧૫, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] I have no knowledge of Gujarati, translating English into Gujarati is all I can do.  The reason I do this is not for promotion but because I see Ao-dai (actually Ao-djai, &quot;d = đ&quot;) and Kurti as similar.  I think the language barrier is not too difficult a problem, but the difficulty here is that speakers of that language do not know how to support speakers of other languages ​​in the editing process.  I will rewrite this post but please don't delete it and give me 7 days and I will write a complete post. [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૧૫:૪૨, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::Please create complete article in your username space or sandbox first and then paste it here as new article, that is the best way to prevent it from deletion. Moreover, if the language knowledge and understanding is missing while creating the article, it stands very slim chance of survival not only here on gu.wiki but on any wikipedia. I will advise you to seek help of someone who knows the language in translating/reviewing the article instead of relying on machine translation despite my advise above that they do not work for Gujarati language. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૫૦, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] &quot;Aodai&quot; is different &quot;Ao dai&quot;. Cannot write closely, Aodai does not exist ! I am sorry. [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૧૫:૪૮, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::You wrote &quot;I want to write an Aodai post with the Gujarati version&quot; in your original message above. Anyways, apart from everythign else my first advise is to use your username while messaging and contributing here, i.e. make contribution after logging in with your ursername and password, that is the first step to gain trust on wiki. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૫૨, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] Looks like &quot;dai&quot; /d/ might not be logically &quot;jai&quot; /z/, In Vietnamese, it is read as &quot;jai&quot;. I think I should name it Aodjai instead Aodai. [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૧૬:૦૧, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::::Please log in before contributing, or else risk the deletion of content. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૧૯, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] I can name it Vietnamese kurta ([[વિયેતનામીસ ઝભ્ભો]]) ? I'll log in later, don't ban me. [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૧૬:૩૫, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::::::Sorry, there is no reason to continue editing but not logging in. I have blocked the IP address. Please log in before making any new edits if you genuinely want to contribute. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૪૯, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::::::😂😂 Gazab manso aave ho pan, Sir tme etlo time kem kadhi lyo? means etlu daily check karvu and tmne bdhi knowledge pan hoy koi pn topic ma village hoy ke k district etc, like &quot;Gujarati as આઓડાઈ, ઓડાઈ, ઓડૈ, ઑડાઈ, ઑડૈ, ઑડૅ, આઓદૈ, એઓડાઈ, એઓદૈ, આઓડૈ, એઓડૈ&quot; tmaro reply ek dum fact based hoy hu 1kalak thi tmara reply and bdha read karu chu, gazabb [[સભ્ય:AsketContributor|AsketContributor]] ([[સભ્યની ચર્ચા:AsketContributor|ચર્ચા]]) ૧૨:૩૧, ૨૬ જૂન ૨૦૨૬ (IST)

== ઝીંઝુવાડા ==

ઝીંઝુવાડા ગામ ઝાંઝ ભરવાડ જે હૈહય વંશી યાદવ હતા તેમને વસાવ્યું હતું તેથી આ ગામનું નામ ઝીંઝુવાડા પડેલું છે plzz add this history [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB|2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB]] ૧૮:૪૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)

:એ ઇતિહાસનો ઉલ્લેખ ક્યાં થયેલો છે? તે સંદર્ભ આપો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૮:૪૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
::ભાઈ ઝીંઝુવાડા ગામ ના પાદર માં હાલ માં પણ ઝાંઝ આપા નો પાળિયો છે હાલ માં પણ ગામ માં જઈને પુસી જોવો ૬ મહિના ના સોકરાને પણ ખબર છે છતાં પણ હું તમને જલ્દી થી સંદર્ભ મોકલવાનો પ્રયત્ન કરીશ [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB|2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB]] ૧૮:૫૧, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
::આ લેખ ઇંગ્લિશ માં લખેલો છે ને એમાં જોવો ઝાંઝ લાંબરિયા નામના વ્યક્તિએ ઝીંઝુવાડા ની સ્થાપના કરેલી છે એવું લખેલું છે અને લાંબરિયા એ ભરવાડ ની જ એક શાખા છે જે હૈહય વંશી યાદવ છે [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB|2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB]] ૧૮:૫૪, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::અંગ્રેજી વિકિપીડિયામાં પણ એ માટેનો કોઈ સંદર્ભ આપેલો નથી. ધ્યાન દોરવા બદલ આભાર, મેં ત્યાં પણ સંદર્ભની માંગણી કરી છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૯:૦૬, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::ભાઈ તમે સમજતા નથી ઇતિહાસ તમે ગામ માં જઈને જોઈ લ્યો ને પણ બધી ખબર પડી જશે [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:102B:D7FF:48EF:38FF:FE68:79F6|2409:40C1:102B:D7FF:48EF:38FF:FE68:79F6]] ૨૦:૧૮, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::પરંતુ મને જાણકારી મળી છે કે હેમચંદ્ર ગ્રંથ માં તેનો ઉલ્લેખ છે પણ pdf મળતી નથી તમે મારી મદદ કરી શકો છો આમાં [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:102B:D7FF:48EF:38FF:FE68:79F6|2409:40C1:102B:D7FF:48EF:38FF:FE68:79F6]] ૨૦:૧૯, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::::એમ ગામમાં જઈ ને પૂછીએ અને લોકો કહે એને ઇતિહાસ ન કહેવાય મારા ભાઈ. હેમચંદ્ર ગ્રંથનું પૂરું નામ અને પ્રકરણ કહો તો કદાચ ક્યાંકથી શોધી ને ખરાઈ કરી શકાય. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૧:૩૧, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::::હા હું શોધું જ છું મળે એટલે મોકલીશ પણ એક બીજું કામ હતું તમારું વિકિપીડિયા નું જ તમે મારી મદદ કરશો? [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:401B:3369:E03E:12FF:FE20:4F17|2409:40C1:401B:3369:E03E:12FF:FE20:4F17]] ૨૧:૩૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::::::કહો, જો શક્ય હશે તો ચોક્કસ મદદ કરીશ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૧:૪૩, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::::::અંગ્રેજી વિકિપીડિયા માં ભરવાડ ને ગાડરિયા કીધા સે કારણ કે ગુજરાત ના કાસ્ટ લીસ્ટ માં ભરવાડ અને ગાડરિયા નું નામ એક સાથે છે .
::::::::1) પરંતુ ભરવાડ નો સંબંધ ગોપ યાદવો સાથે છે તેઓ વાસ્તવ માં નંદ વંશી છે દાદરા નગર હવેલી ના કાસ્ટ લીસ્ટ માં ભરવાડ નું નામ યાદવ સાથે છે.
::::::::2)Transactions of the Medical and Physical Society of Bombay, Volume 11 નામના પુસ્તક નાં ૨૦૧ પૃષ્ઠ પર  માં ભરવાડ ને ગોપાલક કીધા છે.
::::::::3) વિશાલ સબ્દકોષ નામ ના પુસ્તક માં આભિર્ નો અર્થ ભરવાડ લખેલો છે.
::::::::4) Sanskrit vinit kosh નામની પુસ્તક માં ભરવાડ ને આભિર ગોવાળ કહ્યા છે.
::::::::5)journal of the oriental institute નામની પુસ્તક માં ભરવાડ ને ગોપાલક કીધા છે.
::::::::6) શ્રી સાંબ - પ્રદ્યુમન ચરિત્ર ગુજરાતી પુસ્તક માં ભગવાન કૃષ્ણ ગોકુળ માં ભરવાડ અને ભરવાડણ સાથે મોટા થયા એવો ઉલ્લેખ છે.
::::::::7) દ્ધયાશ્રય માં હેમચંદ્રચાર્ય એ અણહિલ ભરવાડ ના પિતા સાખડ નો પરિચય આપતાં તેમના નામ પાછળ ગોપાલ લગાવ્યું છે. [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૨૩:૫૩, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::::જેની નોંધ જર્મન ઈતિહાસકાર લીધી છે.તેના પુસ્તક Hinduistische viehzuchter im nord-westlichen indien by Sigrid westphal-Hellbusch, Heinz westphal मा ज्यु छे से जींजा ભરવાડ પરથી ઝીંઝુવાડા નામ પડયુ છે.
::::::જર્મન મા લખેલ લખાણ-
::::::જેક્સનના જણાવ્યા મુજબ, ઝીંઝુવાડાનું નામ ભરવાડ ઝુંઝાના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જેમણે પ્રાચીન સમયમાં પાટણની રાણીને એક પુત્રને જન્મ આપવામાં મદદ કરી હતી જેને તેના ગર્ભમાં જાદુઈ શક્તિઓ દ્વારા રાખવામાં આવી હતી.
::::::संहर्भग्रंथ=સિગ્રિડ વેસ્ટફાલ-હેલબુશ, હેઈન્ઝ વેસ્ટફાલ દ્વારા ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં હિંદુ પશુપાલકો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૨૩:૫૩, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::::::ગુજરાતી કે અંગ્રેજી પુસ્તક જણાવવા વિનંતી કેમકે જર્મન ભાષામાંથી અનુવાદ કરી ને સંદર્ભ ચકાસી શકાય તેવી સુવિધા મારી પાસે નથી. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૩:૫૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::::::એક બીજો પણ સંદર્ભ આપ્યો છે મને એમાં ખાસ ખબર નથી પડતી પણ : majmudar ,chronology s.221 છે જે પુસ્તક ની નામ જ છે. [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૦૬:૧૮, ૨૫ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::::::એ જર્મન પુસ્તક નું અંગ્રેજી પુસ્તક પણ છે સંદર્ભ: vgl. westphal IV, s. 133 [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૦૭:૨૯, ૨૫ મે ૨૦૨૪ (IST)

== ઝીંઝુવાડા ==

જેની નોંધ જર્મન ઈતિહાસકાર લીધી છે.તેના પુસ્તક Hinduistische viehzuchter im nord-westlichen indien by Sigrid westphal-Hellbusch, Heinz westphal मा ज्यु छे से जींजा ભરવાડ પરથી ઝીંઝુવાડા નામ પડયુ છે.

જર્મન મા લખેલ લખાણ-

જેક્સનના જણાવ્યા મુજબ, ઝીંઝુવાડાનું નામ ભરવાડ ઝુંઝાના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જેમણે પ્રાચીન સમયમાં પાટણની રાણીને એક પુત્રને જન્મ આપવામાં મદદ કરી હતી જેને તેના ગર્ભમાં જાદુઈ શક્તિઓ દ્વારા રાખવામાં આવી હતી.

संहर्भग्रंथ=સિગ્રિડ વેસ્ટફાલ-હેલબુશ, હેઈન્ઝ વેસ્ટફાલ દ્વારા ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં હિંદુ પશુપાલકો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૨૩:૪૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)

== Bharwad ==

અંગ્રેજી વિકિપીડિયા માં ભરવાડ ને ગાડરિયા કીધા સે કારણ કે ગુજરાત ના કાસ્ટ લીસ્ટ માં ભરવાડ અને ગાડરિયા નું નામ એક સાથે છે .
1) પરંતુ ભરવાડ નો સંબંધ ગોપ યાદવો સાથે છે તેઓ વાસ્તવ માં નંદ વંશી છે દાદરા નગર હવેલી ના કાસ્ટ લીસ્ટ માં ભરવાડ નું નામ યાદવ સાથે છે.


2)Transactions of the Medical and Physical Society of Bombay, Volume 11 નામના પુસ્તક નાં ૨૦૧ પૃષ્ઠ પર  માં ભરવાડ ને ગોપાલક કીધા છે.

3) વિશાલ સબ્દકોષ નામ ના પુસ્તક માં આભિર્ નો અર્થ ભરવાડ લખેલો છે.

4) Sanskrit vinit kosh નામની પુસ્તક માં ભરવાડ ને આભિર ગોવાળ કહ્યા છે.

5)journal of the oriental institute નામની પુસ્તક માં ભરવાડ ને ગોપાલક કીધા છે.

6) શ્રી સાંબ - પ્રદ્યુમન ચરિત્ર ગુજરાતી પુસ્તક માં ભગવાન કૃષ્ણ ગોકુળ માં ભરવાડ અને ભરવાડણ સાથે મોટા થયા એવો ઉલ્લેખ છે.

7) દ્ધયાશ્રય માં હેમચંદ્રચાર્ય એ અણહિલ ભરવાડ ના પિતા સાખડ નો પરિચય આપતાં તેમના નામ પાછળ ગોપાલ લગાવ્યું છે. [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૨૩:૫૧, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)

:માફ કરશો, પણ અંગ્રેજી વિકિપીડિયાના ઉલ્લેખ માટે તમારે ત્યાં તે લેખના ચર્ચાના પાને દલીલો રજૂ કરવી પડશે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૩:૫૮, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST)

== ઝીંઝુવાડા ==

ભાઈ ઝુંઝાં ભરવાડ ના નામ પરથી ઝીંઝુવાડા નામ પડેલું છે હું સંદર્ભ પણ આપુ છું છતાં પણ કેમ હટાવવામાં આવે છે જવાબ આપો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૩૯, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST)

:તમે [[ઝીંઝુવાડા (તા. દસાડા)]] લેખ જોયો ખરો? જોયાજાણ્યા વગર શું પાછળ પડી ગયા છો? અને આ જાતિવાદ-ફાતિવાદની પિપુડી અહીં વિકિપીડીયામાં વગાડવી નહીં, આ કોઈ રાજકીય અખાડો નથી. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૩:૪૩, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST)
::તો જોવો ને તમે લખેલું છે એ જર્મની માં લખ્યું હોય તો એ મારો પ્રશ્ન નથી તમે આખો ઈતિહાસ ફેરવવાની કોશિશ ના કરશો મહેરબાની કરીને [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૪, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::તમને ગુજરાતીમાં લખેલું નથી વંચાતું? તમને ગુજરાતી ભાષા ન આવડતી હોય અને ફક્ત જર્મન ભાષા જ આવડતી હોય તો મહેરબાની કરી ને જર્મન ભાષાના વિકિપીડીયા પર જાઓ.્્ [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૩:૪૬, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::એવું ના હોય એમ તમે ખોટો ઇતિહાસ ના મૂકો ઝૂઝો ભરવાડ જ હતો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૭, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST)
::વિકિપીડિયા છે તો ગમે તે ના ઇતિહાસ ના ચોરી કરો પેલા મારો સંદર્ભ જોવો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૫, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST)
:::તમને બીજાના સંદર્ભો વંચાતા નથી? જાવ, કોર્ટમાં જઈ ને જાતિવાદ, ચોરી, વગેરે વગેરે જે ફરિયાદો કરવી હોય તે ફરિયાદોને આધારે કેસ નોંધાવી આવો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૩:૪૭, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST)
::::તમે જાવ કોર્ટ માં કેસ કરવા ખોટા ખોટા સંદર્ભ લઈને હલયા આવો છો તો બધા જાતિવાદી જ કે [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૯, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST)

== ઝીંઝુવાડા ==

અંગ્રેજી ભાષા માં જુંઝાં ભરવાડ અંગેના 3 બુક ના સંદર્ભ મળ્યા છે તેથી હું બદલી સકું છું હવે તેથી તમે જવાબ આપો શું કરું હવે? [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૭:૪૭, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST)

== સમુદાય તકનિકી પરામર્શ પ્રક્રિયા 2024 ==

પ્રિય મિત્રો,

[[m:Indic MediaWiki Developers User Group|The Indic MediaWiki Developers User Group]] is facilitating a community technical consultation process to understand the needs of the community members on various technical issues while contributing to Wikimedia projects. The goal is to better understand the challenges across communities, understand common problems, and streamline future technical development activities.

The first step is a survey where to report your common issues, ideas etc. Please fill the survey (in a language of your choice) at
https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfvVFtXWzSEL4YlUlxwIQm2s42Tcu1A9a_4uXWi2Q5jUpFZzw/viewform?usp=sf_link 

સર્વે ફોર્મ ભરવાની '''છેલ્લી તારીખ છે ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪'''.

અમારી આ પહેલ વિષે વધુ જાણવા માટે મુલાકાત લો: https://w.wiki/AV78

સર્વે તમે ઉપરની કડી પર ગુજરાતી ભાષામાં પણ વાંચી શકો છો.

જો તમારી પાસે એક કરતા વધુ આઇડિયા કે સમસ્યાઓ હોય તો તમે આ સર્વે ફોર્મ એક કરતા વધુ વખત ભરી શકો છો.

આપ સૌના યોગદાન માટે આગોતરો આભાર! 
[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૬, ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ (IST), on behalf of Indic MediaWiki Developers UG
&lt;!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_Tech_Consults_2024/gu&amp;oldid=27434526 --&gt;

== Translation request ==

Hello, Dsvyas.

Can you translate and upload the article about the national currency [[:en:Azerbaijani manat]] in Gujarati Wikipedia?

Yours sincerely, [[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Oirattas|ચર્ચા]]) ૦૧:૩૫, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ (IST)

== Translation request ==

Hello, Dsvyas.

Can you create the article [[:en:Phlegraean Fields]], which is Europe's only [[:en:supervolcano|supervolcano]] and which is [[:simple:Dormant volcano|dormant]], in Gujarati Wikipedia? Can you use (and transliterate) the Italian title, ''Campi Flegrei'', not the English title of the article, since the volcano is not located in an English-speaking country?

Yours sincerely, [[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Oirattas|ચર્ચા]]) ૦૧:૩૯, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ (IST)

== પાનાંને દૂર ન કરવાની વિનંતિ ==

કૃપા કરીને [[ચીમન મારુ]] આ પેજને દૂર ન કરો, કેમ કે આ પાનું દૂર થવા લાયક નથી. જો તમને લાગે છે કે તેમાં કોઈ 'જાહેરાત અથવા સ્વપ્રશંસા' જેવી બાબતો છે, તો કૃપા કરીને તે વાક્ય, શબ્દ અથવા પાસાને દૂર કરો, અથવા બદલવા માટે વિચારો. અમે આ પેજ વિકિપીડિયાની માર્ગદર્શિકાઓ પ્રમાણે લખ્યું છે અને આ લેખ ન્યૂટ્રલ પોઈન્ટ ઓફ વિયુ (NPOV) પર આધારિત છે. નોંધપાત્રતાના માપદંડમાં 'YourStory' જેવી જાણીતી ન્યૂઝ વેબસાઈટે આ વિષયને કવર કર્યું છે. ઉપરાંત, આ લેખના વીકિક્વોટ અને વિકિડેટા પર પણ નોંધ છે. જો આ લેખને સુધારવાની જરૂર હોય, તો અમે તે સુધારણા કરવા માટે પણ તૈયાર છીએ.@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] @[[સભ્ય:Brihaspati|Brihaspati]] [[વિશેષ:પ્રદાન/61.246.56.170|61.246.56.170]] ૧૮:૧૭, ૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST)

:અમે એટલે કેટલા લોકોએ ભેગા મળી ને લખ્યું હતું એ પાનું? તમે લેખ બનાવો ત્યારે તમારી જવાબદારી છે તેને સ્વપ્રશસ્તિ કે જાહેરાત ન બનવા દેવી, તમે એ કામ કરી ને અન્યો પર ન છોડી દઈ શકો કે &quot;તમને લાગે છે તો દૂર કરો&quot;. અમને લાગ્યું એટલે જ તમને કહ્યું. અન્ય ચર્ચામાં જણાવ્યું તે પ્રમાણે યોરસ્ટોરી જેવી અજાણી વેબસાઇટને તમે જાણીતી ન્યૂઝ સાઇટ જાહેર ન કરી શકો અને વિકિડેટા પર કશાનો ઉલ્લેખ હોવિ એનો અર્થ એમ નથી થતો કે તે નોંધપાત્ર છે. અન્ય પ્રબંધકે જો કે આ લેખ દૂર કરી દીધો છે એટલે હવે કોઈ ચર્ચાને અવકાશ નથી. પણ તમારી ગેંગ કેટલા લોકોની બનેલી છે અને તેનો મુખિયો કોણ છે તે જાણવાની ઉત્કંઠા રહેશે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૩૫, ૨૨ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST)

== ઢાંચામાં ફેરફાર ==

આ [[વિકિપીડિયા:આજનું ચિત્ર/૨૦૨૪ પ્રસ્તાવના| પાના પરના લેટેસ્ટ ફેરફાર]] મુજબ સંલગ્ન ઢાંચામાં તારીખનો ફેરફાર કરવા વિનંતી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૬:૧૬, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST)

:{{પત્યું}} [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૫૧, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST)

== ઝંડ હનુમાન ! ==

શ્રદ્ધેય સાહેબ,

હું &lt;nowiki&gt;''ઝંડ હનુમાન''&lt;/nowiki&gt; (Gujarati Wikipage)ને અંગ્રેજી વિકિમાં ઉમેરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છું, પરંતુ તે સ્વીકારવામાં આવી રહ્યું નથી. એપ્રુવર્સ કહે છે કે મને યોગ્ય સ્રોતો અને ઉલ્લેખો જોઈએ, જ્યાંથી આ માહિતી આવી રહી છે. મને ઓનલાઇન માત્ર એક જ સ્રોત મેળવ્યો છે, જે વડોદરાની વેબસાઈટનો છે. જો તમે ફુરસદમાં હોવ તો, કૃપા કરીને આ લેખને યોગ્ય રીતે લખવામાં અને જરૂરી માહિતી ઉમેરીને મદદ કરી શકો છો?

આપની મદદ માટે આભાર. [[સભ્ય:Druvx13|Druvx13]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Druvx13|ચર્ચા]]) ૧૯:૪૭, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST)

:માફ કરશો, મને પણ એ કહેતા સંકોચ થાય છે પણ હકીકત એ જ છે કે અંગ્રેજી વિકિપીડિયા એના માપદંડો પ્રમાણેના માહિતીસ્રોતો અને સંદર્ભો ન મળે તો લેખ ટકવા દેશે નહીં. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૦:૧૦, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST)

== Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey ==

Dear Community Members,

I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity.

We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal.

This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference.

Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6

We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations.

Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025

Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input.

Warm regards,&lt;br&gt;
[[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]]
&lt;!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&amp;oldid=28078122 --&gt;

==જયશ્રી ચૌધરી==
Dsvyad Sir, Namste . આ અન્ય લેખ , વિગતવાર માહિતી જયશ્રી ચૌધરી લેખક તરીકે કઈ રીતે મૂકવી ? આપના માર્ગદર્શન અનુસાર લખીશ.--[[સભ્ય:Ash7979|Ash7979]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Ash7979|ચર્ચા]]) ૦૪:૧૪, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (GMT)
:{{ping|Ash7979}}, અહીં તમે તમારા પોતાના વિષે લેખ ન લખી શકો. વિકિપીડીયાના કોઈ સભ્યને તમાર્રું લેખક તરીકેનું યોગદાન નોંઢપાત્ર લાગે, એની જાહેર પ્રકાશન માધ્યમોમાં નોંધ લેવાએલી હોય તો કોઈ અન્ય તમારો લેખ તરીકેનો લેખ બનાવી શકે. બાકી તમે પોતે તમારા વિષે લખો તે તો સ્વપ્રશસ્તિ હોય અને વિકિપીડિયાનો તટસ્થતાનો માપદંડ જળવાય નહીં.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૨૨, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)

== નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫ ==

માનનીય ધવલભાઈ, [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫]] પ્રતિયોગિતા તા. ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૫ના રોજ પૂર્ણ થયેલ છે. આ સંપાદન ઉત્સવમાં નિર્ણાયક તરીકેની જવાબદારીનું વહન કરવા બદલ આપનો વિશેષ આભાર. આપશ્રીને નમ્ર નિવેદન હતું કે, પ્રતિયોગિતા દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવેલા લેખોની મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા આપની અનુકૂળતાએ પૂર્ણ કરી દેશો તથા [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫/અહેવાલ|અહેવાલ]] પાના પર આપના મંતવ્યો તેમજ ટીકા-ટીપ્પણી રજૂ કરી પ્રતિયોગિતાનું પરિણામ જાહેર કરશો. સ્પર્ધા અંતર્ગત રજૂ કરવામાં આવેલા લેખો પૈકી '''શ્રેષ્ઠ લેખ'''નું [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫#ઇનામ|ઈનામ]] પણ જાહેર કરવાનું હોઈ આ વિષયમાં પણ આપનો નિર્ણય પ્રસિદ્ધ કરશો. પુનઃ આપની નિર્ણાયક તરીકેની ભૂમિકા બદલ આભાર.[[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૪૯, ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)

== My edits reverted by you ==

કેમ છો @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]], [[ગૃહમંત્રી]] પર તમે મારા સંપાદનો શા માટે પાછા ખેંચ્યા તે સમજાવવા માંગો છો? મેં ફક્ત માહિતી બોક્સ અને સૂચિ બંનેમાં વધુ સારી અને તાજેતરની છબીઓ અપડેટ કરી. સામાન્ય રીતે તમારી પાસેથી સંપાદન સારાંશમાં પાછા ખેંચવાનું કારણ સમજાવવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. આભાર. [[સભ્ય:Shaan Sengupta|Shaan Sengupta]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Shaan Sengupta|ચર્ચા]]) ૧૧:૫૧, ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)

:પહેલી વાત તો એ કે અહીં કોઈએ પોતાના ફેરફારો જ યથાવત રહે એવો આગ્રહ રાખવો જોઈએ નહીં, ખાસ કરી ને ત્યારે કે જ્યારે તમે પહેલી જ વખત કોઈ ફેરફાર કરતા હોવ. તમે બે પાનાઓમાં ફેરફાર કર્યા, મેં એકને જ ઉલટાવ્યા, કેમ? એ તમે ન વિચાર્યું? તમે કેમ એમ ન પૂછ્યું કે તમે [[અમિત શાહ]] પર કરેલા તમારા ફેરફારો મેં કેમ ન પાછા વાળ્યા? હું નથી માનતો કે ગૃહમંત્રીની એક જ તસવીર બધી જગ્યાએ હોવી જોઈએ, અને આ પાના પર જે તસવીર છે તે યોગ્ય જ છે, બધી જગ્યાએ એકની એક તસવીર ન દેખાય એ માટે મેં એક પાના પર તમારી મનપસંદ તસવીર રહેવા દીધી અને બીજેથી એ દૂર કરી. વળી હું એ તસવીર દૂર કરતો હોઉં તો મારે એ તસવીરનું વર્ણન પણ દૂર કરવું જ પડે ને? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૩:૩૧, ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
::I would communicate in English as it would be easy for me to understand and will rescue us from any possible variations that may happen in google translations. What I meant is that I couldn't get the reason as to why do you insist on keeping an old image Amit Shah when we have a new one. Normally we require new images of any living person if its of a good quality. And the ones I used satisfy them. Now the reason I didn't mention about the article on Amit Shah is bcoz I saw no action from you there. So its not worth mentioning that. Now coming to ''Grihmantri.'' I put two different images. The one I put in infobox shows Shah in office which is quite ok for a ministry page and in the infobox, I put the latest available image which again is a general practice. Regarding the description part, I meant that normally its expected from the one reverting to provide a description in the edit summary as to why what was done was done. My only concern here is that we should give people the best possible thing we can. The image is the list of ministers is a decade old. Shah's look has changed much with time. The one in infobox is from June 2019. That's roughly 6 years. I expect a reply with reason as to why should we go with old images when we have new good quality image with better view. Thank you and I appreciate your work here. '''[[User:Shaan Sengupta|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 1px 1px 1px;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:#FF7518;&quot;&gt;શાન સેનગુપ્તા&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Shaan Sengupta|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 1px 1px 1px;&quot;&gt;&lt;i style=&quot;color:#FF7518&quot;&gt;વાત&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt;''' ૨૧:૨૬, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
:::Also just one more thing. There is no favouritism here. (You use the word manpasand). Cheers! '''[[User:Shaan Sengupta|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 1px 1px 1px;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:#FF7518;&quot;&gt;શાન સેનગુપ્તા&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Shaan Sengupta|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 1px 1px 1px;&quot;&gt;&lt;i style=&quot;color:#FF7518&quot;&gt;વાત&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt;''' ૨૧:૨૭, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
:::Who do you refer to as &quot;we&quot; here? Is there any written rule that applies to all wikis? I do not see that and hence, I do not need to further justify my action. If you have objection with the image used on the page, please mark it gor deletion on commons and that will ensure that it is not used here.
:::I am not compelled to use the image that you put on the page, so please do not try to imply any rules by generalising statements. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૦૧:૧૮, ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
::::You are getting me all wrong. I am not saying that it is a rule or something. Its just that it is very general to use new images bcoz a person's appearance changes with time. Also I have no objection with the image itself that will compel me to nominate it with deletion. Also thats not how commons work. And I never said that you are compelled to use any image of my choice. The only thing I am not able to understand is what possible objection one might have with a new image when it is a lot better than the old one. Especially the one in the list of ministers. Also as much as I understand this is a volunteer project where collective work is appreciated.
::::Please tell me which one is a better image according to you. [[:ચિત્ર:Amit Shah.Jpg]] (used currently in list, from 2015) or [[:ચિત્ર:Shri Amit Shah in Raigad.jpg]] (suggested by me, from 2025). Also for infobox, [[:ચિત્ર:Shri Amit Shah taking charge as the Union Minister for Home Affairs, in New Delhi on June 01, 2019.jpg]] (2019, in use) or [[:ચિત્ર:Union Minister for Home Affairs.jpg]] (2023, suggested by me). If you don't like these and want any other, please let me know I can search and give more good and recent images and you choose which one to have in the article. Thank you. '''[[User:Shaan Sengupta|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 1px 1px 1px;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:#FF7518;&quot;&gt;શાન સેનગુપ્તા&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Shaan Sengupta|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 1px 1px 1px;&quot;&gt;&lt;i style=&quot;color:#FF7518&quot;&gt;વાત&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt;''' ૦૯:૪૬, ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
:::@[[સભ્ય:Shaan Sengupta|Shaan Sengupta]] Yes, I have also noticed here few people reverting changes without providing any reason, I think they should provide clear reasons while reverting the changes. Otherwise how the new editors are supposed to know the rules or how experience people here interpret them! Afterall what we all want is wider editorbase while maintaining quality of Articles. [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૩, ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
::::વાહ, શું વાત છે! તમારા પોતાના ચર્ચાના પાને થયેલી ચર્ચા તમે ભૂલી ગયા? [[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651#ચેતવણી]] જોઈ લેશો, અને ભવિષ્યમાં આમ બળતામાં ઘી હોમવાની કોશિષ કરવાનું માંડી વાળજો. ૨૬ ઓક્ટોબરથી આજ સુધીમાં તમે આ બીજું યોગદાન આપ્યું છે, અને અહીં તમને છેક એપ્રિલ મહિનામાં થયેલી ચર્ચા દેખાઈ ગઈ પણ બીજું કશું યોગદાન કરવાનું ન મળ્યું? કશો વાંધો નહીં, ચાલુ રાખો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૦૨:૦૦, ૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
:::::મૂળ વાત એમ છે કે, ફેરફારો ઉલટાવતી વખતે કારણ આપવુ જોઈએ જેથી લાંબી ચર્ચાઓની જરૂર ન રહે.આભાર. [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૦૭:૦૯, ૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)

== Jay Mataji ==

Jay Mataji Dhavalbhai... Kem Chho Badha Wiki Mitro... [[વિશેષ:પ્રદાન/103.78.204.118|103.78.204.118]] ૧૫:૦૧, ૧૩ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST)

:{{ping|જીતેન્દ્રસિંહ}}જી, ઘણા વખતે દેખાયા? તમે કેમ છો બાપુ? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૩:૫૦, ૧૪ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST)

==  Special Action Force (SAF)   ==

નમસ્કા… 

મારા તરફથી [[Special Action Force (SAF)]] ને [[સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ)]] પર વાળવાનુ એક માત્ર ઉદ્દેશ્ય એ હતો કે જ્યારે બ્રાઉઝર મા Special Action Force, સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ), Special Action Force gujarat police વગેરે જેવા નામોથી સેર્ચ કરવામા આવે એટલે [[Special Action Force (SAF)]] આ પાનુ સર્ચ રિઝ્લ્ટ મા દેખાય છે. પરંતુ આ પાનુ અસ્તિત્વમાં જ નથી, તો ક્રુપા કરીને આનો કઇ ઉપાય હોય તો જણાવજો. 

- તમે તમારા બ્રાઉઝરમાં &quot;Special Action Force gujarat police&quot; સર્ચ કરી જુવો. 

આ માટે જ મે [[Special Action Force (SAF)]] આ પાના ને [[સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ)]] આ પાના પર રીડાયરેક્ટ કરેલ હતું. [[સભ્ય:ArvindKarad|ArvindKarad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ArvindKarad|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૭, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST)

:જેને ગુજરાતીમાં વાંચવું હોય તે ગુજરાતીમાં સર્ચ કરે, અથવા તો special action force gujarati એમ લખી ને સર્ચ કરે. તમે આ બન્ને વાક્યો સર્ચ કરી જુઓ, તમને ગુજરાતી વિકિપીડીયા સર્ચ રિઝલ્ટમાં જોવા મળશે.
:બાકી તો આપણે મંદિરમાં દેવલા ઓછા ને પૂજારી ઝાઝા જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય. આ એક જ લેખ માટે નીચે લખ્યા છે એટલા રિડાયરેક્ટ પાના બનાવવા પડે,
:Special Action Force (SAF)
:Special Action Force
:SAF
:સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ) 
:સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ
:સ્પેશીયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ) 
:સ્પેશીયલ એક્શન ફોર્સ
:એસએએફ
:સ્પેશ્યલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ)
:સ્પેશ્યલ એક્શન ફોર્સ
:અને વળી એક્શનને એકસન, એકશન, વગેરે રીતે લખનારાઓ માટે વળી એના કોમ્બિનેશનો.
:માટે જ આપણે અહીં નીતિ રાખી છે કે લેખનું નામ ફક્ત ગુજરાતી લિપિમાં જ અને શક્ય હોય ત્યાં ગુજરાતી ભાષામાં જ રાખવું (દા.ત.: [[એલ.ડી. એન્જીનિયરીંગ કોલેજ]]). અન્ય ભાષા/લિપિમાં નામો ધરાવતાં પાનાં બનાવવા નહીં. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૨:૨૦, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST)
::જી ધન્યવાદ [[સભ્ય:ArvindKarad|ArvindKarad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ArvindKarad|ચર્ચા]]) ૦૯:૨૬, ૨૫ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST)

== Clarification for Dawoodi Bohra page ==

Hi @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]], I need to clarify one thing regarding Dawoodi bohra page. I have been trying to make the Gujarati version aligned with English page of Dawoodi bohra. But i could see that you were reverted the same for all modifications.
Can you please guide me what is the issue with my update. [[સભ્ય:AstridDreams|AstridDreams]] ([[સભ્યની ચર્ચા:AstridDreams|ચર્ચા]]) ૧૫:૨૨, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)

:યાદ રાખો કે આ ગુજરાતી ભાષાનું વિકિપીડિયા સંસ્કરણ છે. અહીં આવતા વાચકો ગુજરાતી ભાષામાં માહિતી મેળવવાના ઉદ્દેશથી આવે છે. જો એમને લખાણ સમજાય નહીં તો એને અહીં રાખવાનો કોઈ ફાયદો નથી. તમે જે પણ ઉમેરો તે સમજી શકાય તેવી ગુજરાતી ભાષામાં લખેલું હોવું જોઈએ. વળી એ જરુરી નથી કે અહિંનું લખાણ અંગ્રેજી વિકિપીડિયા સાથે શબ્દશઃ મેળ ખાય જ, તમે કરેલા ફેરફારો જે મેં ઉલટાવ્યા છે એમાંનું એક ઉદાહરણ જુઓ,
::'''ફાતેમી રાજવંશે પહેલા મદીના શહેરમાં વસવાટ કર્યો અને પછી ઉત્તર આફ્રિકા અને મિસ્ર સહિત ૧૦મી અને ૧૧મી સદી દરમિયાન ઇસ્લામી ક્ષેત્રના મોટા ભાગો પર મોહમ્મદ દ્વારા સ્થાપિત ધાર્મિક પરંપરાઓને પ્રોત્સાહન અને મજબૂત બનાવવાના હેતુથી શાસન કર્યું. ફાતેમી રાજવંશના ઇમામોએ તેમની રાજકીય, આર્થિક, સાહિત્યિક અને કલાત્મક સિદ્ધિઓની દ્રષ્ટિએ ઇસ્લામી ઇતિહાસમાં એક અનોખા સમયનો અનન્ય દાખલો બેસાડ્યો.'''
::'''''(આ મૂળ લખાણ હતું)'''''
:::'''ફાતિમીઓ, જે પયગંબર મુહમ્મદના વંશજ હતા, તેમણે 10મી અને 11મી સદી દરમ્યાન ઉત્તર આફ્રિકા, ઈજિપ્ત, હિજાઝ અને લેવાંત પર શાસન કર્યું હતું. મોરિસ લોમ્બાર્ડ દ્વારા જણાવાયેલા &quot;ઇસ્લામના સુવર્ણ યુગ&quot; દરમિયાન તેઓ વિફળ્યા અને કલા, વિજ્ઞાન અને શીખવાની પ્રોત્સાહક હતા.'''
:::'''''(તમે એના બદલે આમ લખ્યું)'''''
:હવે જો તમે ભાષા જાણતા હોવ તો તમે જ મને જણાવો કે જે મૂળ લખાણ હતું એને બદલે તમે જે લખ્યું તેનાથી લેખને ફાયદો થયો કે નુકસાન? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૩૯, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
::આ મિસ્ત્રીની કડી કેમ અહીં ઉમેરાઇ છે. મિસ્ર અને મિસ્ત્રીમાં જમીન આકાશનો નહી ભૂગર્ભ અને ૧૩ અબજ પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલી આકાશગંગા જેટલો ફરક છે! -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] &lt;sup&gt;[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]&lt;/sup&gt; ૧૯:૫૬, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
:::મૂળ લેખમાં એ ખોટા પાનાને જોડતી કડી હતી, ત્યાં પણ સુધારી દીધું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૦:૧૨, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)

== આજનું ચિત્ર ==
[[વિકિપીડિયા:ચોતરો#આજનું ચિત્ર|આજનું ચિત્ર - ચોતરા પર]]

== બનાસકાંઠા જિલ્લા બાબત ==

વ્યાસજી તમારા જણાવ્યા મુજબ હજી સુધી બનાસકાંઠાના તાલુકાના વિકિપીડિયા પેજમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા નથી જેના માટે તમે બ્લોક કર્યો હતો !!

તો શું હું એમાં ફેરફાર કરી શકું છું? [[સભ્ય:Dinesh P Purohit|DP Purohit]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Dinesh P Purohit|ચર્ચા]]) ૨૦:૪૪, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)

:પ્રતિબંધ માટે માફી માગું છું પુરોહિત સાહેબ, થોડો સમય હજુ થોભી જાવ. જે પ્રમાણે વાવ તાલુકામાંથી ધરણીધર તાલુકામાં અને માંડવી તાલુકામાંથી અરેઠ તાલુકામાં ગામો ખસેડ્યાં છે એ જ રીતે બાકીના ગામોને પણ હાથ પર લેવાના છે. પરંતુ યારે ધરણીધર તાલુકાનું કામ હાથ પર લીધું હતું ત્યારે જ ધાનેરા અને કાંકરેજને પાછા બનાસકાંઠામાં લઈ જવાની જાહેરાત થઈ હતી. સરકારનો કોઈ દૃઢ નિર્ણય ત્યારે પણ જણાતો ન હતો, એટલે વારંવાર આપણૅ ફેરબદલ કરવામાંથી બચીએ એ આશયથી આ કામને થોડૉ વિરામ આપ્યો હતો. પણ હવે  બધી જાહેરાતો થયે મહિના ઉપરનો સમય થઈ ગયો છે એટલે આ કામ ફરીથી શરુ કરી શકું તેમ છું. તમે લેખોમાં ફેરફાર કરવાને બદલે અન્ય કોઈ રીતે મદદરુપ થઈ શકો છો, દા.ત. એવો કોઈ માહિતીનો સ્રોત હોય જ્યાંથી સરકારના આખરી નિર્ણય મુજબના ગામો/તાલુકાની વહેંચણી ફાઇનલ થઈ છે તો એ મને જણાવો જેથી એનો સહારો લઈ ને હું જથ્થાબંધ ફેરફારો કરું અને તમને લૂપમાં રાખું. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૧:૩૬, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)

== Category:Gujarati-language novels missing on Gujarati Wikipedia ==

Hello! It's rather funny that https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Gujarati-language_novels has some presence on Urdu Wikipedia: https://w.wiki/GY$2 but is surprisingly missing on Gujarathi Wikipedia. It'll be great if the community tries to fulfill this missing gap. [[સભ્ય:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Hindustanilanguage|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૪, ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)

:Sure, will pick up this task. The reason some of them are in Urdu wikipedia is that the subject had prominent contribution in Urdu and/or the authors hailed from what is now Pakistan. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૯:૨૨, ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)

== mira bai ==

1499 ma barth thayo hato bhai.
hu spardhatmak exam ma study karavi chu darek book ma 1499 j che. 1498 nathi so sudharva vinanti loko miss gide thay che. [[સભ્ય:Bhargavraval111|Bhargavraval111]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Bhargavraval111|ચર્ચા]]) ૨૧:૪૮, ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)

:તમે કહો છો તે બધી બુકોમાંથી કોઈ સારી બે-ત્રણ બુકોના નામ જણાવજો અને તેમાં જ્યાં મીરાબાઈનો જન્મ ૧૪૯૯માં થયો હતો એવું લખ્યું હોય તે પાનાનો ઉલ્લેખ કરશો તો એની ખરાઈ કરી ને લેખમાં સુધારી લેવામાં આવશે. હાલમાં તો [https://gujarativishwakosh.org/મીરાં/ ગુજરાતી વિશ્વકોશ]માં લખ્યા મુજબ આપણે ૧૪૯૮ રાખ્યું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૩:૦૭, ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)

== Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers &amp; Jury ==

Hello {{PAGENAME}}!,

Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts!

To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have:
* Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]:
* Started promoting the campaign within your community.
* Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified.
* Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community.

=== Internet &amp; Childcare Support ===
Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''.

'''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]'''

Requests submitted after this date will not be entertained.

=== Important Participation Guidelines ===

* Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers).
* If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us.

=== Community Engagement ===

* Keep your community active and motivated throughout the campaign.
* Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally.
* In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''.
Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊

Thank you for your collaboration!

''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.''

Feminism and Folklore International Team.

–[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૦:૪૭, ૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30083330 --&gt;

== છબિ હટાવવા વિશે ==

છબિ હટાવવાનુ કોઈ ચોક્કસ કારણ? આ છબિ મને વિકીપિડીયાના એડિટિંગ સાધને સૂચવી હતી, અને તે લેખને આનુષંગિક જણાઈ, તો હટાવવા પાછળનુ ચોક્કસ કારણ જાણી શકું? [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૨૧:૨૬, ૧૮ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)

:જી, માફ કરજો ગઈ કાલે છબી દૂર કરતી વખતે જ તમને સંદેશો મોકલવાનો હતો પણ કામની વ્યસ્તતાને કારણે મોકલી શક્યો નહીં. તમે જે છબી ઉમેરી હતી તે ભગવદ ગીતાના લેખને અનુરુપ છે, એ જ છબી ભગવદ્ ગીતાના અઢારે અઢાર અધ્યાયને લાગુ પડે એમ છે કારણ કે તેમાં અર્જુનને સંબોધી રહેલા શ્રી કૃષ્ણ દર્શાવેલા છે, જે આખી ગીતાને લાગુ પડે છે આ એક માત્ર [[:અર્જુનવિષાદ યોગ]] અધ્યાયને નહીં. એટલે જો એ છબી [[:અર્જુનવિષાદ યોગ]] લેખમાં ઉમેરીએ તો પ્રશ્ન ઊભો થાય કે કેમ એ જ છબી અન્ય ૧૭ લેખોમાં ન ઉમેરવી? અને એ કારણે છબી દૂર કરી છે. લેખમાં કોઈ છબી ન હોય તો તેનું કદ કે મહત્ત્વ ઓછું થતું નથી. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૪:૨૩, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)
::તમારી વાત સાચી છે, પણ મારો ઉદ્દેશ્ય માત્ર લેખને થોડો વધુ જીવંત અને આકર્ષક બનાવવાનો હતો. એકાદ પ્રસ્તુત છબીથી વાચકને લેખ વધુ માહિતીપ્રદ લાગે છે. જો અત્યારે આ છબી અન્ય ૧૭ લેખોમાં પણ સમાન રીતે લાગુ પડતી હોય, તો પણ તે રાખવી યોગ્ય નથી? બાકી, આપના અનુભવ મુજબ જે યોગ્ય જણાય તેમ કરી શકાય [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૨૦:૫૯, ૨૦ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)
:::'''વાચકને લેખ વધુ માહિતીપ્રદ લાગે છે''' આવું કોણે અને ક્યારે સિદ્ધ કર્યું છે? છાપામાં પહેલા પાને એક મોટી છબી હોય અને એની નીચે ચાર જ લીટી લખેલી હોય. એ સીવાય, મોટી હેડલાઇનમાં આજના મુખ્ય સમાચાર હોય, એમાં કોઈ છબી ન હોય તો પણ લોકોને એ વધુ માહિતીપ્રદ લાગે છે. આ છબીઓની ઘેલછા મનનો વહેમ છે. અને જે વાત મેં ઉપર કહી એ જ તમારા તર્કમાં છે, &quot;એકાદ '''''પ્રસ્તુત છબીથી''''' વાચકને લેખ વધુ માહિતીપ્રદ લાગે છે&quot;, સવાલ છે પ્રસ્તુત અને અપ્રસ્તુતનો. ગીતાના અઢાર અધ્યાયના ૧૮ લેખોમાં એકની એક છબી મૂકી ને આપણે કશું વિશેષ ઉપલબ્ધ નથી કરી લેવાના. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૦૬, ૨૩ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)
::::સમજાયું. આપનો દ્રષ્ટિકોણ વ્યાજબી છે. વિગતવાર સમજૂતી અને માર્ગદર્શન બદલ આભાર! [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૨૨:૦૮, ૨૩ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)

== નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬ ==

'''માનનીય ધવલભાઈ,'''

સાદર પ્રણામ.

'''‘[[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬]]’''' લેખન પ્રતિયોગિતા ગત તા. ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૬ના રોજ સફળતાપૂર્વક સંપન્ન થઈ છે. આ સંપાદન ઉત્સવમાં નિર્ણાયક તરીકેની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી સ્વીકારવા બદલ આપનો હૃદયપૂર્વક આભાર માનું છું.

આપને નમ્ર વિનંતી છે કે, પ્રતિયોગિતા અંતર્ગત પ્રાપ્ત થયેલા લેખોની મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા આપની અનુકૂળતા મુજબ પૂર્ણ કરી આપશો. સાથે જ, પ્રતિયોગિતાના '''[[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬/અહેવાલ|અહેવાલ પાના]]''' પર આપના પ્રતિભાવો અને મંતવ્યો રજૂ કરી પ્રતિયોગિતાનું સત્તાવાર પરિણામ જાહેર કરવા વિનંતી છે.

આ સ્પર્ધામાં રજૂ થયેલા લેખોમાંથી '''&lt;nowiki/&gt;'શ્રેષ્ઠ લેખ'''' પસંદ કરી વિજેતાનું નામ જાહેર કરવાનું હોઈ, તે અંગે પણ આપનો અંતિમ નિર્ણય પ્રસિદ્ધ કરશો.

આપના માર્ગદર્શન અને સહયોગ બદલ અમે આપનો આભાર. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૨, ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST)

== Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Dear Wikimedian,

We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner.

[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026.

* You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]]

* '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST'''

With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply.

For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page.

Warm regards,
&lt;br&gt;
on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team

''This message was sent with [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) on ૦૦:૦૦, ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST)''
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&amp;oldid=30389801 --&gt;

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૦:૦૩, ૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30471754 --&gt;

== Hellow Sir ==

hellow Dhaval Sir, i hope majama hso,

હું છેલ્લા 5 વર્ષથી વિકિપીડિયા વાપરી રહ્યો છું, ખાસ કરીને વિકિડેટા અને English Wikipedia. શરૂઆત મેં Gujarati Wikipedia થી જ કરી હતી. તે સમયે હું નવો હતો, અને મને યાદ છે કે ત્યારે પણ તમે Gujarati Wikipedia પર ખૂબ active હતા. હું જ્યાં પણ recent changes અથવા edits ચેક કરતો, ત્યાં ઘણી વાર તમારું નામ દેખાતું.

આજે ઘણા સમય પછી, BCA અને MSc IT ની Study Rajkot માં પૂરી કરીને, હું સારી job કરી રહ્યો છું અને 25 ni age ma મારી પોતાની startup પણ શરૂ કરી છે. તેમ છતાં, Wikipedia સાથેનું connection જાણે બાળપણથી જ જોડાયેલું રહ્યું છે. કદાચ કિસ્મત મને ફરીથી Wikipedia તરફ લઈ આવી.
આજે ઘણા સમય પછી જ્યારે મેં ફરીથી recent changes ચેક કર્યા અને તમારું નામ જોયું, ત્યારે હું થોડીવાર માટે અટકી ગયો. મને મારા જૂના દિવસો યાદ આવી ગયા, જ્યારે હું નવો હતો, વધારે સમજ નહોતી, અને ક્યારેક તમારી સાથે argument પણ કરતો હતો. મારું account block થયું હતું એ પણ મને યાદ છે.

આજે maturity આવ્યા પછી સમજાય છે કે તે સમયે હું ઘણી વાર ખોટી રીતે argue કરતો હતો. તેના માટે હું દિલથી sorry કહું છું.
સાથે સાથે, હું તમારો દિલથી આભાર માનું છું. આજે હું જે કંઈ શીખ્યો છું, મારી research skill, knowledge અને learning habit — તેમાં Wikipedia નો બહુ મોટો ફાળો રહ્યો છે. અને Gujarati Wikipedia માં તમારા જેવા senior contributors ને જોઈને ઘણું શીખવા મળ્યું.

Thank you so much, sir.🙏 [[સભ્ય:AsketContributor|AsketContributor]] ([[સભ્યની ચર્ચા:AsketContributor|ચર્ચા]]) ૧૯:૧૬, ૨૫ જૂન ૨૦૨૬ (IST)

:ઓહોહો ભાઈ, ખૂબ જ આનંદ થયો આપનો આ સંદેશો વાંચી ને, મને કોઈ યાદ રાખનારું પણ છે એ જાણી ને હર્ષ કોને ન થાય? આપનું અહિં પુનઃસ્વાગત છે અને આશા રાખું કે તમે સમય મળ્યે આમ આવતા રહો અને યોગદાન કરતા રહો. સારા અભ્યાસ અને સારી નોકરી માટે અભિનંદન, માતાપિતાને તમારા પર ગર્વ હશે, તેમના આશીર્વાદથી ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ કરતા રહેશો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૦:૩૬, ૨૫ જૂન ૨૦૨૬ (IST)
::Sir, તમે હજી પણ લંડનમાં છો?
::અમદાવાદ ક્યારે આવવાના છો? 
::મારી પહેલી job અમદાવાદના આંબાવાડી વિસ્તારમાં જ હતી. અને Sunday ના દિવસે જ્યારે હું કાંકરિયા Lake જતો, ત્યારે ખાડિયા રસ્તામાં જ આવતું.
::મારું બાળપણથી dream છે કે હું London જાઉં અને ત્યાં job કરું. પરંતુ તમે તો આ સપનું 2005 માં જ પૂરું કરી લીધું. તેથી please મને થોડું guidance આપશો કે BCA + MSc IT કર્યા પછી અને છેલ્લા 2 વર્ષથી Digital Marketing Manager તરીકે કામ કરું છું, તો London માં entry લેવા માટે મારે કેવી રીતે આગળ વધવું જોઈએ? [[સભ્ય:AsketContributor|AsketContributor]] ([[સભ્યની ચર્ચા:AsketContributor|ચર્ચા]]) ૧૦:૧૫, ૨૬ જૂન ૨૦૨૬ (IST)

== આર્ટિકલમાં પુસ્તકનું મુખપૃષ્ઠ બુક કવર અપલોડ  ==

નમસ્કાર પ્રબંધકશ્રી, મેં 'ધ ગૉડફાધર' નવલકથાનો આર્ટિકલ પબ્લિશ કર્યો છે જે મંજૂર થયેલ છે. આ નવલકથાના 'ગુજરાતી રૂપાંતરણ' સેક્શનમાં મારે ગુજરાતી એડિશનનું ઓફિશિયલ બુક કવર મૂકવું છે, જેનું કેપ્શન 'Godfather Gujarati Edition Cover' રાખવાનું છે. હાલમાં લોકલ અપલોડ બંધ હોવાથી હું આ ફાઇલ ચઢાવી શકતો નથી. કૃપા કરીને મને આ ફાઇલ અપલોડ કરી સેક્શનમાં સેટ કરી આપવા વિનંતી છે. [[સભ્ય:MichealBVN|MichealBVN]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MichealBVN|ચર્ચા]]) ૨૧:૨૨, ૩૦ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)

:નમસ્કાર {{સાંભળો|MichealBVN}}, તમારે એ ફાઇલ [[C:|કોમન્સ]]માં અપલોડ કરવાની રહેશે. વિકિમીડિયા કોમન્સની નીતિઓનું પાલન કરતી ફાઇલ તમે ત્યાં [[C:Special:UploadWizard|અપલોડ]] કરી શકો છો અને એની કડી અહિં લેખમાં ઉમેરી શકશો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૪૧, ૩૧ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)
::હા ડન મેં કરી નાખ્યું થેન્ક્સ સર [[સભ્ય:MichealBVN|MichealBVN]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MichealBVN|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૩, ૩૧ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)
::નમસ્તે પ્રબંધકશ્રી, [[સભ્ય:MichealBVN|MichealBVN]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MichealBVN|ચર્ચા]]) ૧૬:૨૭, ૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>9jdh5jee18iu1thn0sgay362wol976s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વલવાડા, મહુવા તાલુકો, સુરત જિલ્લો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7152</id>
    <revision>
      <id>903134</id>
      <parentid>746968</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T06:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42487-76</username>
        <id>88407</id>
      </contributor>
      <origin>903134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3401" sha1="rp12q0iflx6hl5rpdoadep12nu5ehpe" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = વલવાડા
| state_name         = ગુજરાત
| district           = સુરત
| taluk_names             =  મહુવા, સુરત જિલ્લો
| latd = 21.02092
| longd= 73.136581 
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3           = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો
| blank_value_3           =  [[ડાંગર]], [[શેરડી]], [[તુવર]] [[દિવેલી]] &lt;br /&gt;[[કેળાં]], [[કેરી]] તેમજ [[શાકભાજી]]
| blank_title_4           = 
| blank_value_4           = 
}}
'''વલવાડા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સુરત જિલ્લો|સુરત જિલ્લા]]ના [[મહુવા ‍(સુરત‌), તાલુકો|મહુવા તાલુકા]]નું ગામ છે.

વલવાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]],  [[શેરડી]], [[કેરી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.


આ ગામ [[બારડોલી]]થી [[અનાવલ]] જતા રાજ્ય ધોરી માર્ગ ઉપર આવેલું હોવાને કારણે વાહન વ્યવહારની સગવડ સરળતાથી ઉપલબ્ધ બને છે. અહીંથી નજીકનું રેલ્વે સ્ટેશન બારડોલી છે. આ ગામ આસપાસના ગામોનું કેન્દ્ર હોવાને કારણે અહીં નાના પાયે બજાર વિકાસ પામેલ છે, જેમાં જીવન જરુરીયાતની ઘણી ખરી ચીજવસ્તુઓ મળી જાય છે.
આ ગામમાં મુખ્યત્વે [ધોડિયા પટેલ ]] લોકો તેમ જ અન્ય વેપારધંધો કરતા લોકો વસવાટ કરે છે. 

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}


[[શ્રેણી:અંબિકા તાલુકો(જિ.સુરત)]]</text>
      <sha1>rp12q0iflx6hl5rpdoadep12nu5ehpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>હારીજ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7307</id>
    <revision>
      <id>903125</id>
      <parentid>881203</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T04:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2033" sha1="d326kqigpfy1darhyb9xtgzhtos3ygu" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction | native_name = હારીજ
| type = નગર | latd = 23.7
| longd = 71.9 | locator_position = right
| state_name = ગુજરાત | district = [[પાટણ જિલ્લો | પાટણ]] |leader_title = 
| leader_name = | altitude = 33
| population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૨૦૨૫૩
| population_total_cite = &lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://www.census2011.co.in/data/town/802457-harij-gujarat.html
| title = Harij Municipality City Population Census 2011-2020 {{!
}} Gujarat|website=www.census2011.co.in|access-date= 2020-04-17}}&lt;/ref&gt; |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone =  |
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
સ્થિતિ=ચકાસો
}}
'''હારીજ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[પાટણ જિલ્લો|પાટણ જિલ્લા]]ના [[હારીજ તાલુકો|હારીજ તાલુકા]]માં આવેલું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

== ભૂગોળ ==
હારીજ {{Coord|23.7|N|71.9|E|}} પર સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Harij.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Harij |access-date=2016-09-15 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172458/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Harij.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેની સરેરાશ ઉંચાઇ ૩૩ મીટર છે.

== આ પણ જુઓ ==
* [[હારીજ તાલુકો]]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:હારીજ તાલુકો]]</text>
      <sha1>d326kqigpfy1darhyb9xtgzhtos3ygu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઇઝરાયલ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16104</id>
    <revision>
      <id>903102</id>
      <parentid>849993</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T13:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14601" sha1="o79fw1kqyiacky6xlajv023g6710bcs" xml:space="preserve">{{Infobox country
|conventional_long_name = ઈઝરાયલ રાજ્ય
|native_name = {{unbulleted list|{{nobold|{{native name|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל|italics=off}}}}|{{nobold|{{native name|ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل|italics=off}}}}}}
|common_name = ઈઝરાયલ
|image_flag = Flag of Israel.svg
|alt_flag = 
|image_coat = Emblem of Israel.svg
|alt_coat = 
|symbol_type = રાજચિહ્ન
|national_anthem = &quot;[[Hatikvah]]&quot; ({{langnf||Hebrew|&quot;The Hope&quot;}})&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]
|image_map = ISR orthographic.svg
|alt_map = વિશ્વમાં ઈઝરાયેલનું સ્થાન (લીલા રંગમાં).
|image_map2 = Israel - Location Map (2012) - ISR - UNOCHA.svg
|map_caption2 = (પૂર્વ-) ૧૯૬૭ સીમા (લીલા રંગમાં)
|capital = જેરુસલેમ {{refn|group=fn|અન્ય યુ.એન. સભ્ય દ્વારા માન્ય: યુ.એસ.એ.,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|newspaper=The New York Times|date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|access-date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt; ચેક રિપબ્લિક,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|access-date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|quote=&quot;The Czech Republic currently, before the peace between Israel and Palestine is signed, recognizes Jerusalem to be in fact the capital of Israel in the borders of the demarcation line from 1967.&quot; The Ministry also said that it would only consider relocating its embassy based on &quot;results of negotiations.&quot;}}&lt;/ref&gt; ગ્વાટેમાલા,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|trans-title=Guatemala joins US, will also move embassy to Jerusalem|website=Infobae|date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|language=es}} ગ્વાટેમાલા રાજદૂત ૧૯૮૦ સુધી જેરુસલેમમાં સ્થાપિત હતી, જે પછી તેલ અવીવમાં ખસેડાઇ.&lt;/ref&gt; અને વાટાઉ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.israelhayom.com/2017/07/10/island-nation-vanuatu-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/|title=Island nation Vanuatu recognizes Jerusalem as Israel's capital|website=Israel Hayom}}&lt;/ref&gt;}}
|coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}}
|largest_city = રાજધાની
|official_languages = {{hlist||હિબ્રુ|અરેબિક}}
|ethnic_groups = {{unbulleted list|૭૪.૫% ઇઝરાયેલી યહુદીઓ|૨૦.૯% આરબ|૪.૬% અન્ય]]&lt;ref name=&quot;population_stat&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel |title=Latest Population Statistics for Israel |website=Jewish Virtual Library |publisher=American–Israeli Cooperative Enterprise |access-date=૧૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮}}&lt;/ref&gt;}}
|ethnic_groups_year = 2018
|religion = {{unbulleted list|૭૪.૭% ઈઝરાયેલી યહુદીઓ|૧૭.૭% ઇસ્લામ|૨.૦% ખ્રિસ્તી|૧.૬% ડ્રુઝ|૪.૦% અન્ય&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |title=Israel |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=૫ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
|religion_year = ૨૦૧૬
|demonym = ઈઝરાયેલી
|government_type = ઐક્ય સંસદીય પ્રજાસત્તાક
|leader_title1 = રાષ્ટ્રપ્રમુખ
|leader_name1 = રીઉવેન રિવ્લિન
|leader_title2 = પ્રધાનમંત્રી
|leader_name2 = બેન્જામિન નેતાનયાહુ
|leader_title3 = ક્નેસ્સેટ સ્પીકર
|leader_name3 = યુલી-યોએલ એડલેસ્ટેઇન
|leader_title4 = ચીફ જસ્ટિશ
|leader_name4 = એસ્થર હાયુત
|legislature = ક્નેસ્સેટ
|sovereignty_type = સ્વતંત્ર
|established_event1 = ઘોષણા
|established_date1 = ૧૪ મે ૧૯૪૮
|established_event2 = યુ.એન.માં પ્રવેશ
|established_date2 = ૧૧ મે ૧૯૪૯
|area_km2 = 20,770–22,072
|area_sq_mi = 8,019–8,522
|area_rank = ૧૫૦મો
|area_magnitude = 1 E+10
|area_footnote = {{ref label|area|a}}
|percent_water = ૨.૧
|population_estimate = {{data Israel|poptoday|formatnum}}&lt;ref name=&quot;cbs_main&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 |title=Home page |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=૨૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}}
|population_estimate_rank = ૯૬મો
|population_census = 7,412,200&lt;ref&gt;{{cite report |date=2008 |title=Population Census 2008 |url=http://www.cbs.gov.il/www/mifkad/mifkad_2008/profiles/rep_e_000000.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=૨૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬}}&lt;/ref&gt;
|population_census_year = ૨૦૦૮
|population_density_km2 = {{pop density|{{data Israel|poptoday}}|22072|km2|prec=0|disp=num}}
|population_density_rank = ૩૩મો
|GDP_PPP = $334.328 billion
|GDP_PPP_rank = ૫૪મો
|GDP_PPP_year = ૨૦૧૮&lt;ref name=imf&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ssd=1&amp;c=436&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC |title=Report for Selected Countries and Subjects |date=એપ્રિલ ૨૦૧૮ |publisher=International Monetary Fund |access-date=૧૯ એપ્રિલ ૨૦૧૮}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_per_capita = $37,673
|GDP_PPP_per_capita_rank = ૩૫મો
|GDP_nominal = $373.751 billion
|GDP_nominal_rank = ૩૩મો
|GDP_nominal_year = ૨૦૧૮&lt;ref name=imf/&gt;
|GDP_nominal_per_capita = $42,115
|GDP_nominal_per_capita_rank = ૨૦મો
|Gini = 42.8
|Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html |title=Distribution of family income – Gini index |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭ |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank = ૪૯મો
|Gini_year = ૨૦૧૩
|HDI_year = ૨૦૧૫&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI = 0.899
|HDI_change = વૃદ્ધિ&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI_rank = ૧૯મો
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite report |title=Human Development Index and its components |url=http://hdr.undp.org/en/composite/HDI |publisher=United Nations Development Programme |access-date=૨૨ જૂન ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt;
|currency = ન્યૂ શેકેલ ({{rtl-lang|he|₪}})
|currency_code = ILS
|time_zone = ઈઝરાયેલ પ્રમાણભૂત સમય
|utc_offset = +૨
|time_zone_DST = ઈઝરાયેલ ઉનાળુ સમય
|utc_offset_DST = +૩
|date_format = {{unbulleted list|{{rtl-lang|he|יי-חח-שששש}} (AM)|dd-mm-yyyy (CE)}}
|drives_on = જમણે
|cctld = .il
|iso3166code = IL
|calling_code = +૯૭૨
|official_website = {{URL|http://www.israel.org/}}&lt;!--before changing this, please review [[Talk:Israel/Archive 59#Official website]] and [[Talk:Israel/Archive 60#wrong gov website]]--&gt;
|footnote_a = {{note|area}} ૨૦,૭૭૦ ઇઝરાયલમાં લીલા રંગની રેખામાં છે. ૨૨,૦૭૨ ગોલન હાઇટ્સ અને પૂર્વ જેરુસલેમનો સમાવેશ કરે છે.
}}
'''ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર''' (હિબ્રુ: ''મેદિનત યિસરા'એલ''; '''دَوْلَةْ إِسْرَائِيل''', ''દૌલત ઇસરા'ઈલ'') એક દક્ષિણપશ્ચિમ એશિયામાં સ્થિત એક દેશ છે. આ દક્ષિણપૂર્વ [[ભૂમધ્ય સાગર]] ના પૂર્વી છેડે પર સ્થિત છે. આની ઉત્તરમાં [[લેબેનાન|લેબનાન]] છે, પૂર્વ માં [[સિરિયા]] અને [[જૉર્ડન]] છે, અને દક્ષિનપશ્ચિમમાં [[ઇજિપ્ત]] છે.

મધ્યપૂર્વમાં સ્થિત આ દેશ વિશ્વ રાજનીતિ અને ઇતિહાસની દૃષ્ટિ એ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. ઇતિહાસ અને ગ્રંથો અનુસાર યહુદીઓનું મૂળ નિવાસ રહેલ આ ક્ષેત્ર નું નામ [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]], [[ઇસ્લામ]] અને યહૂદી ધર્મોમાં પ્રમુખતાથી લેવાય છે. યહૂદી, મધ્યપૂર્વ અને યુરોપના ઘણાં ક્ષેત્રોમાં ફેલાઈ ગયા હતાં. ઓગણીસમી સદીના અંતમાં તથા ફરી વીસમી સદીના પૂર્વાર્ધમાં યુરોપમાં યહૂદીઓ ઉપર કરાયેલ અત્યાચારને કારણે યુરોપીય (તથા અન્ય) યહૂદીઓ પોતાના ક્ષેત્રોથી ભાગી જેરૂસલેમ અને આના આસપાસના ક્ષેત્રોમાં આવવા લાગ્યાં. સન ૧૯૪૮માં આધુનિક ઈસરાયલ રાષ્ટ્રની સ્થાપના થઈ.

[[જેરુસલેમ]] ઇસરાયલની રાજધાની છે પણ અન્ય મહત્વપૂર્ણ શહરોમાં [[તેલ અવીવ]]નું નામ પ્રમુખતાથી લેવાય છે. અહીંની પ્રમુખ ભાષા હિબ્રુ છે, જે ડાબેથી જમણે લખાય છે, અને અહીંના નિવાસીઓને ''ઇઝરાયલી'' કહે છે. ઇઝરાયેલમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ટેલિ કોમ્યુનિકેશન, ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી, બાયોટેક, ટૂરિઝમ, બાંધકામ, હીરાઉદ્યોગ અને એગ્રિકલ્ચર જેવા ક્ષેત્રોનો વિકાસ થયો છે. ડાયમંડ, કેમિકલ, ફાર્માસ્યુટિકલ અને ખેત પેદાશોની નિકાસમાં પણ આ દેશનું યોગદાન નોંધપાત્ર રહ્યું છે. ઘરેલુ ઉત્પાદનમાં કૃષિનો હિસ્સો ૨.૫ ટકા જેટલો છે.

== નામ ==
ઇઝરાયલ શબ્દનો પ્રયોગ બાઈબલ અને તેથી પહેલાંના સમયકાળથી થતો રહ્યો છે . બાઈબલ અનુસાર ઈશ્વરના દૂત સાથે યુદ્ધ લડવા બાદ જેકોબનું નામ ''ઇઝરાયલ'' રખાયું હતું. આ શબ્દ પ્રયોગ તે સમયે (કે પહલાં)થી યહૂદીઓની ભૂમિ માટે કરાતો રહ્યો છે.

==નોંધ==
{{Reflist|group=fn}}

==સંદર્ભ==
{{Reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
; સરકાર
* [https://www.gov.il/en સરકારી સેવાઓ અને માહિતી]
* [http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Pages/default.aspx ઇઝરાયલ વિશે]
* [http://www.pmo.gov.il/English/Pages/default.aspx ઇઝરાયલ પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલયની અધિકૃત વેબસાઇટ]
* [https://new.goisrael.com/ ઇઝરાયલ પ્રવાસન મંત્રાલયની GoIsrael વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218064407/https://new.goisrael.com/ |date=2017-02-18 }}

; સામાન્ય માહિતી
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
* {{CIA World Factbook link|is}}
* {{Britannica|296740}}

; નકશાઓ
* {{Wikiatlas}}
* {{OSM relation|1473946}}

{{ભૌગોલિક સ્થાન
 | કેન્દ્ર    = {{flag|ઈઝરાયલ}}
 | ઉત્તર     = {{flag|લેબેનાન}}
 | ઇશાન = {{flag|સિરીયા}}
 | પૂર્વ      = {{flag|જૉર્ડન}}&lt;br /&gt;{{flag|પેલેસ્ટાઇન}}&amp;nbsp;(વેસ્ટ બેન્ક)
 | અગ્નિ = {{flag|સાઉદી અરેબિયા}}
 | દક્ષિણ     = ''એલાતનો અખાત''
 | નૈઋત્ય = {{flag|ઇજિપ્ત}}&lt;br /&gt;{{flag|પેલેસ્ટાઇન}}&amp;nbsp;(ગાઝા પટ્ટી)
 | પશ્ચિમ      = ''લેવન્ટાઇન સમુદ્ર (ભૂમધ્ય સમુદ્ર)''
 | વાયવ્ય = {{flag|સાયપ્રસ}}
}}

[[શ્રેણી:ઈઝરાયલ]]
[[શ્રેણી:એશિયાના દેશો]]
[[શ્રેણી:મધ્યપૂર્વના દેશો]]</text>
      <sha1>o79fw1kqyiacky6xlajv023g6710bcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>રોમાનિયા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17194</id>
    <revision>
      <id>903122</id>
      <parentid>902919</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T02:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241466" sha1="jo6ov910gyjw1fb0hzxuaeinh9zrbr4" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું દેશ
|native_name = ''રોમૅનિયા''
|conventional_long_name = રોમૅનિયા
|common_name = રોમૅનિયા
|image_flag = Flag of Romania.svg 
|image_coat = Coat of arms of Romania.svg 
|image_map = LocationRomania.png 
|national_motto = કાંઈ નહીં 
|national_anthem = ''[[Deşteaptă-te, române!]]'') 
|official_languages = [[રોમૅનિયન ભાષા|રોમૅનિયન]]&lt;sup&gt;૧&lt;/sup&gt;
|government_type = [[સંસદીય લોકશાહી]] 
|capital = [[બુખારેસ્ટ]] 
|coordinates = {{Coord|44|25|N|26|06|E|type:city}}
|largest_city = બુખારેસ્ટ
|leader_titles = [[રોમૅનિયાના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] &lt;br /&gt; [[રોમૅનિયાના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] 
|leader_names = [[ટ્રાઈઆન બૉસેસ્કુ]] &lt;br /&gt; [[કૉલીન પૉપેસ્કુ-ત્ઑરિસેનુ]] 
|area_rank = ૮૧મો 
|area_km2 = 238,397
|percent_water = ૩% 
|population_estimate_year = જુલાઈ ૨૦૦૬ 
|population_estimate = ૨૨,૩૦૩,૫૫૨ &lt;!--CIA Factbook estimate for ૨૦૦૬--&gt;
|population_estimate_rank = ૫૦મો &lt;!--CIA Factbook ranking--&gt;
|population_census_year = ૨૦૦૨ 
|population_census = ૨૧,૬૮૦,૯૭૪ 
|population_density = ૯૩.૭ 
|population_densitymi² = ૨૪૨.૬&lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
|population_density_rank = ૭૯મો 
|GDP_PPP_year= ૨૦૦૬ 
|GDP_PPP = $૨૫૩.૪ બિલિયન{{fact}} &lt;!-- from EU report on ROMANIA, regular annual report--&gt; &lt;!--Please put link to source since it is not consistent with the data used in the countries list--&gt;
|GDP_PPP_rank = ૪૩rd 
|GDP_PPP_per_capita = ૧૧,૫૫૧{{fact}} &lt;!-- from EU report on ROMANIA, regular annual report --&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = ૬૭મો 
|HDI_year = ૨૦૦૫ |
|HDI = 0.792 |
|HDI_rank = ૬૪મો |
|HDI_category = &lt;font color=&quot;#ffcc૦૦&quot;&gt;medium&lt;/font&gt; |
|sovereignty_type = [[સ્વતંત્રતા]] 
|established_events = - Declared&lt;br /&gt; - માન્યતા 
|established_dates = [[૧૦ મે]], [[૧૮૭૭]] &lt;sup&gt;૨&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;[[૧૩ જુલાઈ]], [[૧૮૭૮]] &lt;sup&gt;૩&lt;/sup&gt; 
|currency = [[રોમૅનિયન લ્યુ|લ્યુ]]
|currency_code = RON 
|time_zone= [[Eastern European Time|EET]] 
|utc_offset= +૨ 
|time_zone_DST= [[Eastern European Summer Time|EEST]] |utc_offset_DST= +૩ 
|cctld= [[.ro]] 
|calling_code = ૪૦ 
|footnotes= 
&lt;sup&gt;૧&lt;sup&gt;Other languages, such as [[Hungarian language|Hungarian]], [[રોમાની]], [[Ukrainian language|Ukrainian]] and [[Serbian language|Serbian]], are co-official at various local levels.&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;૨&lt;/sup&gt; [[Romanian War of Independence]]&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;૩&lt;/sup&gt; [[Treaty of Berlin, ૧૮૭૮|Treaty of Berlin]]
}}
'''રોમાનિયા''' (પ્રાચીન: '''રુમાનીયા''' , '''રોઉમેનીયા''') જે દક્ષિણપૂર્વ અને મધ્‍ય યુરોપમાં, બાલ્‍કન દ્વિપકલ્‍પની ઉત્તરમાં, દાન્યુબના નીચેના વિસ્‍તારમાં, કાર્પેથીયન આર્કની અંદર અને બહારના ભાગમાં, [[કાળો સમુદ્ર|કાળા સમુદ્ર]]ની સીમા પર સ્‍થિત દેશ છે. દાન્યુબ ડેલ્ટાનો લગભગ સમગ્ર પ્રદેશ તેના વિસ્તારમાં આવેલો છે. પશ્ચિમે તેની સરહદો [[હંગેરી]] અને સર્બિયા સાથે, ઉત્તર-પૂર્વમાં [[યૂક્રેઇન]] અને રીપબ્લિક ઓફ મોલ્ડોવા સાથે અને દક્ષિણમાં [[બલ્ગેરિયા]] સાથે જોડાયેલી છે.

પ્રદેશના નોંધાયેલા ઇતિહાસમાં ડેસિઅન્સ, રોમન સામ્રાજ્ય, બલ્ગેરિયન સામ્રાજ્ય, હંગેરીયન રાજ્ય અને ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્યના શાસનકાળનો સમાવેશ થાય છે. 1859માં મોલ્ડેવિયા અને વલ્લાચિયાના વિલિનિકરણ દ્વારા રાષ્ટ્ર-રાજ્ય તરીકે દેશની રચના થઈ અને 1878માં તેણે પોતાના સ્વાતંત્ર્યની સ્વીકૃતિ મેળવી. બાદમાં 1918 ટ્રાન્સિલ્વેનિયા, બુકોવિના અને બેસ્સાર્બિયા તેઓ સાથે જોડાયા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધના અંત વખતે તેના પ્રદેશના વિસ્તારો (હાલના [[મોલ્ડોવા|મોલ્ડેવા]] પ્રદેશો) પર USSRનો કબજો હતો અને રોમાનિયા વોર્સો સંધિનું સભ્ય બન્યુ હતું. 1989માં લોખંડી દીવાલના પતન સાથે રોમાનિયાએ રાજકીય તથા આર્થિક સુધારાઓની શ્રેણીબદ્ધ શરૂઆત કરી. ક્રાંતિ બાદની આર્થિક સમસ્યાઓના એક દસકા બાદ રોમાનિયાએ 2005માં સપાટ કર દર જેવા નિમ્ન આર્થિક સુધારા કર્યા અને જાન્યુઆરી 1, 2007માં યુરોપીયન યુનિયનમાં જોડાયુ. યુરોપીયન સંઘના દેશો પૈકી રોમાનિયામાં આવકનું પ્રમાણ ઘણુ નીચુ હતું ત્યારે સુધારાઓથી વૃદ્ધિની ઝડપ વધી. હવે રોમાનિયા ઉચ્ચ-મધ્યમ આવક ધરાવતા અર્થતંત્રનો દેશ છે.

યુરોપીય સંઘના સભ્ય દેશોમાં રોમાનિયા પાસે 9મો સૌથી મોટો વિસ્તાર અને 7મા ક્રમે સૌથી વિશાળ વસતી (21.5 મિલિયન લોકો)&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{Citeweb|publisher=Romanian National Institute of Statistics|title=Romanian Statistical Yearbook|year=2007|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/en/cp2.pdf|format=PDF|access-date=2008-01-20}}&lt;/ref&gt; છે. તેનું પાટનગર અને સૌથી મોટુ શહેર બુકારેસ્ટ છે ({{lang-ro|Bucureşti}} {{IPA-ro|bukuˈreʃtʲ||Ro-Bucureşti.ogg}}), જે યુરોપીય સંઘમાં છઠ્ઠુ સૌથી મોટુ શહેર છે અને ત્યાં 1.9 મિલિયન લોકો વસે છે. 2007માં ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના શહેર સિબિઉની સંસ્કૃતિના યુરોપીયન પાટનગર તરીકે પસંદગી કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{citeweb|publisher=The Selection Panel for the European Capital of Culture (ECOC) 2007|title=Report on the Nominations from Luxembourg and Romania for the European Capital of Culture 2007|date=2004-04-05|url=http://ec.europa.eu/culture/pdf/doc670_en.pdf|format=pdf|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયા માર્ચ 29, 2004ના રોજ નાટો (NATO)માં પણ જોડાયુ હતુ અને તે લેટિન યુનિયન, OSCEના ફ્રાન્કોફોનીનું, લેટિન સંઘનું સભ્ય પણ છે અને CPLPનું સહયોગી સભ્ય છે. રોમાનિયા એ અર્ધ-પ્રમુખશાહી સંઘીય રાજ્ય છે.

== વ્યુત્પત્તિ ==
''રોમાનિયા'' નું નામ ({{lang-ro|România}}) {{lang-lat|Romanus}} ([[પ્રાચીન રોમ|રોમન]]) પરથી આવ્યુ છે {{lang-ro|român}}.&lt;ref&gt; [http://dexonline.ro/search.php?cuv=rom%C3%A2n રોમાનિયન ભાષાની સમજ આપતી ડિક્શનરી, 1998; ન્યૂ એક્સપ્લેનેટરી ડિક્શનરી ઓફ રોમાનિયન લેન્ગવેજ, 2002]&lt;/ref&gt; રોમાનિયાનો પોતાની જાતને ''રોમાનુસ'' ના વંશજ કહે છે ({{lang-ro|Român/Rumân}}) તે હકીકતનો ઉલ્લેખ 16મી સદીમાં ઘણા લેખકોએ કર્યો છે, જેમાં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા, મોલ્ડેવિયા અને વાલ્લેચિયામાં પ્રવાસ કરતા ઈટાલિયન માનવશાસ્ત્રીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{citebook|quote=&quot;nunc se Romanos vocant&quot;|author=Andréas Verres|title=Acta et Epistolae|volume=I|pages=243}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|quote=&quot;...si dimandano in lingua loro Romei...se alcuno dimanda se sano parlare in la lingua valacca, dicono a questo in questo modo: Sti Rominest ? Che vol dire: Sai tu Romano,...&quot;|author=Cl. Isopescu|title=Notizie intorno ai romeni nella letteratura geografica italiana del Cinquecento|journal=Bulletin de la Section Historique|volume=XVI|year=1929|pages=1–90}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|quote=“Anzi essi si chiamano romanesci, e vogliono molti che erano mandati quì quei che erano dannati a cavar metalli...”|author=Maria Holban|title=Călători străini despre Ţările Române|language=Romanian|publisher=Ed. Ştiinţifică şi Enciclopedică|year=1983|volume=II|pages=158–161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citebook|quote=&quot;Tout ce pays la Wallachie et Moldavie et la plus part de la Transivanie a esté peuplé des colonie romaines du temps de Traian l’empereur…Ceux du pays se disent vrais successeurs des Romains et nomment leur parler romanechte, c'est-à-dire romain … &quot;|title=Voyage fait par moy, Pierre Lescalopier l’an 1574 de Venise a Constantinople, fol 48|author=Paul Cernovodeanu|journal=Studii si materiale de istorie medievala|volume=IV|year=1960|pages=444|language=Romanian}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયન ભાષામાં લખાયેલ સૌથી જૂનો હયાત પત્ર 1521નો છે, જેને &quot;કેમ્પુલંગમાંથી નીએકસ પત્ર &quot; તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt; {{Cite book|last =Iorga|first =N.|title =Neacsu's Letter from Campulung|editor-last =Hurmuzachi|editor-first =Apud|volume = Documente, XI|url = http://cimec.ro/Istorie/neacsu/rom/scrisoare.htm|pages = 843|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયનમાં લિખિત સંદર્ભોમાં &quot;રુમાનિયન&quot;ના સૌ પ્રથમ ઉદભવ માટે પણ આ દસ્તાવેજ નોંધપાત્ર છે, વોલ્લેચિયાને અહીંયા રુમાનિયન ભૂમિ – ''ટીએરા રુમાનીએસ્કા'' (ભૂમિમાંથી ''ટીએરા'' {{lang-la|Terra}})નું નામ આપવામાં આવ્યું છે. પાછળની સદીઓમાં રોમેનિયન દસ્તાવેજોએ બે શબ્દોનો એકબીજાના પર્યાય તરીકે ઉપયોગ થયો છે: ''રોમન'' અને ''રુમન'' .&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;''&quot;am scris aceste sfente cǎrţi de învăţături, sǎ fie popilor rumânesti... sǎ înţeleagǎ toţi oamenii cine-s rumâni creştini&quot;'' &quot;Întrebare creştineascǎ&quot; (1559), Bibliografia româneascǎ veche, IV, 1944, p. 6. &lt;br /&gt;''&quot;...că văzum cum toate limbile au şi înfluresc întru cuvintele slǎvite a lui Dumnezeu numai noi românii pre limbă nu avem. '' ''Pentru aceia cu mare muncǎ scoasem de limba jidoveascǎ si greceascǎ si srâbeascǎ pre limba româneascǎ 5 cărţi ale lui Moisi prorocul si patru cărţi şi le dăruim voo fraţi rumâni şi le-au scris în cheltuială multǎ... şi le-au dăruit voo fraţilor români,... şi le-au scris voo fraţilor români&quot;'' Palia de la Orǎştie (1581–1582), Bucureşti, 1968. &lt;br /&gt;''În Ţara Ardealului nu lăcuiesc numai unguri, ce şi saşi peste seamă de mulţi şi români peste tot locul...'' , Grigore Ureche, Letopiseţul Ţării Moldovei, p. 133–134.&lt;/ref&gt; 17મી સદીના પાછલા ભાગમાં સામાજિક-ભાષાશાસ્ત્રના ક્રમિક વિકાસની સાથે અર્થને લગતા ફેરફારની પ્રક્રિયા આવી અને: ''&quot;રુમન&quot;'' સ્વરૂપે, કદાચ નિમ્ન વર્ગમાં સામાન્ય રીતે બોલાતુ હશે, &quot;બોન્ડ્સમેન&quot;(ગુલામ)નો અર્થ મેળવ્યો, જ્યારે કે ''રોમન'' સ્વરૂપે દેશી-ભાષાકીય અર્થ રાખ્યો.&lt;ref&gt; {{cite book|last = Brezeanu|first = Stelian|title =Romanitatea Orientalǎ în Evul Mediu|publisher =Editura All Educational|year=1999|location =Bucharest|pages =229–246 }}&lt;/ref&gt; 1745માં ગુલામીપ્રથાની નાબૂદી બાદ કાળક્રમે &quot;રુમન&quot; સ્વરૂપ નાબૂદ થયુ અને ''&quot;રોમન&quot;, &quot;રોમનેસ્ક&quot;'' સ્વરૂપ પર સ્પેલિંગ નિશ્ચિતપણે સ્થિર થયો.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt; તેમના પ્રખ્યાત સાહિત્યિક સંસ્મરણમાં [[ઈએનાશિતા વાકારેસ્કુ|ઈએનાશિતા વેકારેસ્કુ]] લખે છે: &quot;Urmaşilor mei Văcăreşti!/Las vouă moştenire:/Creşterea limbei româneşti/Ş-a patriei cinstire.&quot; &lt;br /&gt;In the ''&quot;Istoria faptelor lui Mavroghene-Vodă şi a răzmeriţei din timpul lui pe la 1790&quot;'' a Pitar Hristache writes: &quot;Încep după-a mea ideie/Cu vreo câteva condeie/Povestea mavroghenească/Dela Ţara Românească.&lt;/ref&gt; &quot;{0રોમાનિયા{/0}&quot; નામ 19મી સદીના પ્રારંભિક સમયમાં તમામ રોમાનિયનો માટેની સામૂહિક ગૃહભૂમિ તરીકે દસ્તાવેજિત છે.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt; આધુનિક અર્થમાં &quot;રોમાનિયા&quot; શબ્દનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ 1816માં જોવા મળે છે, ગ્રીક વિદ્વાન [[ડિમિટ્રી ડેનિઅલ ફિલિપિડ|ડિમિટ્રી ડેનિઅલ ફિલિપ્પિડિ]]એ તેમનું લખાણ &quot;રોમાનિયાની ભૌગોલિકતા&quot;ની પાછલ &quot;રોમાનિયાનો ઇતિહાસ&quot; [[લેઈપઝિગ]]માં પ્રકાશિત કર્યુ હતું. &lt;br /&gt;[[એવરિગ|એવ્રિગ]]માં [[ઘેરોગ લાઝાર|ઘેરોઘ લાઝાર]]ની [[હેડસ્ટોન|કબરના પત્થર]] પર (1823માં બંધાયેલ) એક લખાણ છે: &quot;Precum Hristos pe Lazăr din morţi a înviat/Aşa tu România din somn ai deşteptat.&quot;&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 11, 1861 સુધી આ નામ અધિકૃત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતુ હતું.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.fotw.net/flags/ro-wm.html|title=Wallachia and Moldavia, 1859-61|access-date=2008-01-05}}&lt;/ref&gt;

અંગ્રેજી-ભાષાના સ્રોતો હજુ પણ બીજા વિશ્વ યુદ્ધના સમય સુધી &quot;રુમાનિયા&quot; અથવા &quot;રાઉમેનિયા&quot; શબ્દનો ઉપયોગ કરતા હતા, જે ફ્રેન્ચ સ્પેલિંગ &quot;''રાઉમેનિઅ'' &quot;માંથી લેવામાં આવ્યો હતો, &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/s_approaches_1942-1945.jpg|title=Map of Southern Europe, 1942-1945|publisher=United States Army Center of Military History via the [[University of Texas at Austin]] Perry-Castañeda Library Map Collection|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; પરંતુ ત્યાર બાદ તે શબ્દોની જગ્યાએ મોટાભાગે અધિકૃત&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=1#t1c0s0a1|title=General principles|publisher=cdep.ro|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907214119/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=1#t1c0s0a1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;''રોમાનિયા'' &quot; સ્પેલિંગ આવ્યો.

== ઇતિહાસ ==
=== પ્રાગ-ઐતિહાસિક અને પ્રાચીન ===
યુરોપના સૌથી જૂના માનવીય અવશેષો હાલના રોમાનિયામાં આવેલ &quot;[[પેસ્ટેરા કુ ઓએસ|કેવ વિથ બોન્સ]]&quot;માંથી મળ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Trinkaus|first =E.|title=Early Modern Human Cranial remains from the Peştera cu Oase|journal =Journal of Human Evolution|volume=45|pages=245–253|year=2003| access-date=2008-01-10|doi=10.1016/j.jhevol.2003.08.003 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt; અવશેષો અંદાજે 42,000 વર્ષ જૂના છે અને યુરોપના સૌથી જૂના ''[[હોમો સેપિઅન્સ|માનવ અવશેષો]]'' હોવાના કારણે ખંડમાં પ્રવેશ કરનાર આ પ્રકારના પ્રથમ લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હોવાની સંભાવના છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zilhão|first=João|title=Neanderthals and Moderns Mixed and It Matters|journal=Evolutionary Anthropology|volume =15|pages=183–195|date=|year=2006|access-date=2008-01-10|doi=10.1002/evan.20110}}&lt;/ref&gt; હાલના રોમાનિયા વિસ્તારમાં વસવાટ કરનાર લોકોના સૌથી જૂના લિખિત પુરાવા ઈસ પૂર્વે 440માં લખાયેલ [[હેરોડોટસ|હીરોડોટસ]]ના [[હીસ્ટ્રીસ (હેરોડોટસ)|હીસ્ટ્રીસ-Histories (હીરોડોટસ)]]માંથી મળે છે, જેમાં તેમણે [[ગેટે]] આદિવાસીઓ વિશે લખ્યુ છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Herodotus|author-link =Herodotus|translation = William Beloe|title =The Ancient History of Herodotus By Herodotus|digitized =Google Book Search|pages =213–217|publisher = Derby &amp; Jackson|year =1859|url =http://books.google.com/books?id=sfHsgNIZum0C&amp;pg=PA215&amp;lpg=PA215&amp;dq=herodotus+dacians+darius&amp;source=web&amp;ots=G4uX7Mnsqb&amp;sig=kYPtXH157JEzuk7V618EreDadqY&amp;hl=en|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; 

[[ડેસિઅન્સ]]ના મતે આ ગેટેના ભાગને [[થ્રેસિઅન્સ|થ્રાસિઅન્સ]]ની શાખા ગણતા, કે જ્યાં [[ડેસિઆ]] (આધુનિક રોમાનિયા, [[મોલ્ડોવા]] અને ઉત્તરી [[બલ્ગેરિયા]] સંદર્ભે) વસવાટ કરતા હતા. રાજા [[બુરેબિસ્ટા|બુરેબિસ્તા]]ના સમય દરમિયાન [[ડેસિઅન રાજાઓની યાદી|ડેસિઅન રાજ્ય]] તેના મહત્તમ વિસ્તરણે પહોંચ્યુ હતું અને તરત જ પડોશના [[રોમન સામ્રાજ્ય]]ની નજરે ચડી ગયુ હતું. ડેસિઅન્સ દ્વારા ઈસ. 87માં [[મોએસિઆ]]ના [[રોમન પ્રાંત]] પર હુમલા બાદ રોમનો સંખ્યાબદ્ધ યુદ્ધો ([[ટ્રાજનના ડેસિઅન યુદ્ધો|ડેસિઅન યુદ્ધો]]) લડ્યા હતા, જેના પરિણામે ઈસ. 106માં સમ્રાટ [[ટ્રાજન]]નો વિજય થયો હતો અને રાજ્ય [[રોમન ડેસિઆ]]નો ભાગ બની ગયુ.&lt;ref&gt;{{Citeweb|title =Assorted Imperial Battle Descriptions|publisher =De Imperatoribus Romanis, An Online Encyclopedia of Roman Emperors|url =http://www.roman-emperors.org/assobd.htm#s-inx|access-date =2008-01-10|archive-date =2018-07-25|archive-url =https://web.archive.org/web/20180725082930/http://www.roman-emperors.org/assobd.htm#s-inx|url-status =dead}}&lt;/ref&gt; 

ખનીજની સમૃદ્ધ અનામતો પ્રદેશમાંથી મળી આવી અને ખાસ કરીને સોના તથા ચાંદીની માત્રા અત્યંત વધારે હતી.&lt;ref&gt;{{citeweb|title=Dacia-Province of the Roman Empire|publisher=United Nations of Roma Victor|url=http://www.unrv.com/provinces/dacia.php|text=&quot;and were found in great quantities in the [[Western Carpathians]]. After Trajan's conquest, he brought back to Rome over 165 tons of gold and 330 tons of silver&quot;|access-date=2008-01-10|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108144454/https://www.unrv.com/provinces/dacia.php/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેના પરિણામે રોમે આ પ્રાંતનું ભારે સંસ્થાનીકરણ કર્યુ.&lt;ref&gt;{{citebook|last=Deletant|first=Dennis|title=Colloquial Romanian|publisher=Routledge|year=1995|location=New York|pages =1|isbn=9780415129008}}&lt;/ref&gt; આનાથી [[વલ્ગર લેટિન|ગ્રામ્ય લેટિન]] આવ્યું અને ગહન[[રોમનીકરણ|રોમન-કરણ]]નો દોર આવ્યો કે જેનાથી મૂળ-[[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]]નો સમય શરૂ થયો.&lt;ref&gt;{{citebook|last=Matley|first=Ian| title=Romania; a Profile |publisher=Praeger|year=1970|pages=85}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citebook|last=Giurescu|first=Constantin C.|title=The Making of the Romanian People and Language|publisher=Meridiane Publishing House|year=1972|location=Bucharest|pages=43, 98–101,141}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત ઈસ. 3જી સદીમાં [[ગોથ્સ|ગોથોસ]] જેવી સ્થળાંતરિત વસતીનું આક્રમણ વધતા [[રોમન સામ્રાજ્ય]]ને ઈસ. 271ની આસપાસ ડેસિઆમાંથી ખસી જવાની ફરજ પડી, આમ તેના તે રોમનોએ ગુમાવેલ પ્રથમ પ્રાંત બન્યુ.&lt;ref&gt;{{citebook|last =Eutropius|authorlink=Eutropius|coauthors=Justin, Cornelius Nepos|title=Eutropius, Abridgment of Roman History|publisher=George Bell and Sons|year=1886|location=London|url=http://www.ccel.org/p/pearse/morefathers/eutropius_breviarium_2_text.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|last=Watkins|first=Thayer|title=The Economic History of the Western Roman Empire|url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/barbarians.htm|quote=&quot;The Emperor Aurelian recognized the realities of the military situation in Dacia and around 271 A.D. withdrew Roman troops from Dacia leaving it to the Goths. The Danube once again became the northern frontier of the Roman Empire in eastern Europe&quot;|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917041355/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/barbarians.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

[[રોમાનિયનોનું મૂળ|આધુનિક રોમેનિયનના મૂળ]] માટે અનેક તાર્કિક સિદ્ધાંતો ઉભા કરવામાં આવ્યા છે. ભાષાકીય અને ભૂ-ઐતિહાસિક પૃથક્કરણો સૂચવે છે કે [[રોમાનિયનો|રોમેનિયનો]] [[દાનુબે]] ઉત્તર અને દક્ષિણ બંનેમાં મોટા સમુદાય તરીકે ઉભરી આવ્યા.&lt;ref&gt;{{citeweb|last=Ghyka|first=Matila|title=A Documented Chronology of Roumanian History|place=Oxford|publisher=B. H. Blackwell Ltd.|year=1841|url=http://www.vlachophiles.net/ghika.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070125091613/http://www.vlachophiles.net/ghika.htm|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-01-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''વધુ ચર્ચા માટે જુઓ [[રોમાનિયનોનું મૂળ|રોમેનિયનોનું મૂળ]](Origin of Romanians).''

=== મધ્ય યુગ ===
[[ચિત્ર:Bran Castle.jpg|thumb|250px|બ્રાન કિલ્લો 1212માં બંધાયો હતો, વ્લાડ ઇઈઈ ઈમ્પેલરનું ઘર હોવાની દંતકથાઓ બાદ તે ડ્રેક્યુલાના કિલ્લા તરીકે ઓળખાવા માંડ્યો હતો]]
રોમન લશ્કર અને વહીવટીતંત્રએ ડેસિઆ છોડ્યા બાદ આ વિસ્તારો પર [[ગોથ્સ|ગોથોસ]] દ્વારા અતિક્રમણ થયુ,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jordanes|authorlink=Jordanes|title = Getica, sive, De Origine Actibusque Gothorum|year =551 A.D.|location =Constantinople|url=http://www.harbornet.com/folks/theedrich/Goths/Goths1.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને ત્યાર બાદ 4થી સદીમાં [[હૂણો]]એ આક્રમણ કર્યુ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Iliescu| first=Vl.|last2=Paschale| first2=Chronicon| title=Fontes Historiae Daco-Romanae|volume=II|pages=363, 587|place=Bucureşti|year=1970}}&lt;/ref&gt; અન્ય ભટકતી જાતિઓ [[જેપિડો|જેપિડ્સ]],&lt;ref name=&quot;gepids&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=István|last=Bóna|editor-last=Köpeczi|editor-first = Béla|title=History of Transylvania: II.3. The Kingdom of the Gepids|volume=1|publisher=Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences| distributor=[[Columbia University Press]]|place=New York|year=2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/33.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[યુરેશિયન અવાર્સ|એવાર્સ]],&lt;ref&gt;{{Cite web| first=István | last=Bóna| editor-last = Köpeczi| editor-first = Béla | title = History of Transylvania: II.4. The Period of the Avar Rule| volume = 1| publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences| distributor = Columbia University Press| place = New York| year = 2001| url = http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/41.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[બલ્ગરો|બલ્ગર્સ]],&lt;ref name=&quot;gepids&quot;&gt;{{cite book|last=Teodor|first=Dan Gh.|title=Istoria României de la începuturi până în secolul al VIII-lea|year =1995|location =Bucureşti|pages=294–325 |volume=2}}&lt;/ref&gt; [[પેશેનેજ|પેશેનેજ્સ]],&lt;ref&gt;{{cite book| last =Constantine VII| first =Porphyrogenitus| authorlink =Constantine VII Porphyrogenitus| title =Constantine Porphyrogenitus De Administrando Imperio|date=950| location =Constantinople| url =http://faculty.washington.edu/dwaugh/rus/texts/constp.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને [[ક્યુમનો|ક્યુમન્સે]] પણ તેમનું અનુસરણ કર્યુ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Xenopol|first =Alexandru D.|title =Histoire des Roumains|place=Paris|year =1896|volume =i|pages=168}}&lt;/ref&gt; 

[[મધ્ય યુગ]]માં રોમાનિયનો ત્રણ અલગ-અલગ હુકુમતોમાં રહેતા હતા: [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] ({{lang-ro|Ţara Românească}}—&quot;રોમાનિયન ભૂમિ&quot;), [[મોલ્ડેવિયા]] ({{lang-ro|Moldova}}) અને [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]. 11મી સદી સુધીમાં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા મહદઅંશે [[હંગેરીનું રાજ્ય|હંગેરીના રાજ્ય]]નો સ્વાયત્ત ભાગ બન્યુ,&lt;ref&gt;{{Cite web|first=László|last=Makkai|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla |title = History of Transylvania: III. Transylvania in the Medieval Hungarian Kingdom (896–1526)|volume = 1|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url = http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/57.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને 16 સદીથી&lt;ref&gt;{{Cite web|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla|title = History of Transylvania: IV. The First Period of the Principality of Transylvania (1526–1606) |volume = 1|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/97.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાની હુકુમત|ટ્રાન્સિલ્વેનિયાની હુકુમત]] તરીકે સ્વતંત્ર બન્યું અને 1711 સુધી રહ્યુ.&lt;ref&gt;{{citebook|first=Ágnes R.|last=Várkonyi|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla |title = History of Transylvania: VI. The Last Decades of the Independent Principality (1660–1711)|volume = 2|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/221.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અન્ય [[રોમાનિયન હુકુમત|રોમાનિયન હુકુમતોમાં]] ઘણા નાના સ્વતંત્ર રાજ્યો હતા, પરંતુ 14મી સદીમાં મોટા રાજ્યો વોલેશિયાની હુકુમત(1310) અને મોલ્ડેવિયાની હુકુમત (1352 આસપાસ) [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય]]ના જોખમનો સામનો કરવા અસ્તિત્વમાં આવ્યા.&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Ştefănescu|first =Ştefan |title =Istoria medie a României|year =1991|location =Bucharest|volume =I|pages=114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last =Predescu|first =Lucian |title =Enciclopedia Cugetarea|year =1940}}&lt;/ref&gt; [[વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલર|વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલરે]] ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય સંબંધમાં સ્વતંત્ર નીતિ જાળવી રાખી અને 1462માં [[મેહમેડ II|મેહમેદ II]]ના આક્રમણોનો [[રાત્રિ હુમલો|રાત્રિ હુમલાઓ]] પરાજય કર્યો.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/631524/Vlad-III વ્લાડ III (વોલેશિયાના શાસક)]. બ્રિટાનીકા ઓનલાઈન એનસાઈક્લોપેડીયા&lt;/ref&gt; 

1541 સુધીમાં સમગ્ર [[બાલ્કન દ્વીપકલ્પ]] અને મોટાભાગનું [[હંગેરી]] ઓટ્ટોમન પ્રાંત બની ગયા. આનાથી વિપરિત મોલ્ડેવિયા, વાલ્લેશિયા અને ટ્રાન્સિલ્વેનિયા ઓટ્ટોમન [[શાસન-વર્ચસ્વ|ખંડિયા]] રાજ્ય બન્યા, પરંતુ અને 18મી સદી સુધી પોતાની આંતરિક સ્વાયત્તતા તથા કેટલુંક બાહ્ય સ્વાતંત્ર્ય જાળવી રાખ્યુ. આ સમયગાળા દરમિયાન ધીમે-ધીમે અલોપ થઈ રહેલી [[સામંતશાહી]] પદ્ધતિ રોમેનિયન ભૂમિની લાક્ષણિકતા હતી; કેટલાક પ્રખ્યાત શાસકોની ઓળખ જેમ કે મોલ્ડેવિયામાં [[મોલ્ડેવિયાના સ્ટીફન III|મહાન સ્ટીફન]], [[વેસિલે લુપુ|વેસાઈલ લુપુ]], અને [[ડિમિટ્રી કેન્ટેમિર]], વોલેશિયામાં [[માટેઈ બાસાર્બ]], [[વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલર]], અને [[કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રાન્કોવેનુ|કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રેન્કોવેનુ]], [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાની હુકુમત|ટ્રાન્સલિવેનિયા]]માં [[ગેબ્રિઅલ બેથલેન]] ; [[ફેનારિઓટ|ફેનેરિઓટ એપોક]]; અને રાજકીય તથા લશ્કરી પ્રભાવ તરીકે [[રશિયન સામ્રાજ્ય]]નો ઉદય.&lt;ref name=&quot;cumans&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780511110153&amp;ss=fro|title=Cumans and Tatars|last=István |first=Vásáry|publisher=cambridge.org|access-date=2009-09-07}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Mihai 1600.png|thumb|250px|16મી સદીના અંત વખતે મોલ્ડેવિયા, વાલ્લેશિયા અને ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]
1600માં વોલેશિયા, મોલ્ડોવા અને ટ્રાન્સલિવેનિયાની હુકુમતોના સમાંતર વડા [[વાલેશિયાના રાજકુમાર|વોલેશિયન રાજુકમાર]] [[મિહાઈ વિટીઝુલ|માઈલ ધી બ્રેવ]] (''મિહાઈ વિટેઝુલ'' ), [[ઓલ્ટેનિયા]]ના [[બાન (ટાઈટલ)|બાન]] હતા, પરંતુ માત્ર એક વર્ષ બાદ [[હેસબર્ગ રાજાશાહી|ઓસ્ટ્રિયન]] લશ્કરના જનરલ [[ગિઓર્જિઓ બસ્તા|ગિઓર્જિઓ બાસ્તા]] દ્વારા મિહાઈની હત્યા બાદ એકીકરણની શક્યતાઓ નાશ પામી . એક વર્ષ કરતાં ઓછા સમય માટે ટ્રાન્સિલ્વેનિયાના રાજકુમાર રહેલા મિટાઈ વિટેઝુલનો ઈરાદો પ્રથમ વખત ત્રણ હુકુમતોને એક કરવાનો અને આ પ્રદેશમાં આજના રોમાનિયા સાથે સરખાવી શકાય તેવા એક રાજ્યની સ્થાપના કરવાનો હતો.&lt;ref&gt;{{cite journal|language =Romanian|last =Rezachevici|first =Constantin|title =Mihai Viteazul: itinerariul moldovean|year =2000|journal =Magazin istoric|issue =5|url =http://www.itcnet.ro/history/archive/mi2000/current5/mi5.htm|access-date =2008-08-31|archive-date =2007-09-26|archive-url =https://web.archive.org/web/20070926231040/http://www.itcnet.ro/history/archive/mi2000/current5/mi5.htm|url-status =dead}}&lt;/ref&gt; 

તેમના મૃત્યુ બાદ તાબા હેઠળના રાજ્યો તરીકે [[મોલ્ડોવા]] અને [[વાલ્લેશિયા|વોલેશિયા]] પાસે સંપૂર્ણ આંતરિક સ્વાયત્તતા અને બાહ્ય સ્વાતંત્ર્ય હતું, કે જે આખરે 18મી સદીમાં ગુમાવવુ પડ્યુ. [[મોટુ તૂર્કીશ યુદ્ધ|મોટા તૂર્કીશ યુદ્ધ]]માં તુર્કો પર ઓસ્ટ્રિયાના વિજય બાદ 1699માં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા ઓસ્ટ્રિયન સામ્રાજ્યના [[હેસબર્ગ રાજાશાહી|હાસબર્ગનો]] ભાગ બન્યુ. ઓસ્ટ્રિયનોએ આના પગલે પોતાના સામ્રાજ્યનો ઝડપી વિસ્તાર કર્યો: 1718માં [[ઓલ્ટેનિયા]] તરીકે ઓળખાતા વોલેશિયાના મહત્વના ભાગને ઓસ્ટ્રિયન રાજાશાહી સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું અને તે માત્ર 1739માં પાછુ મેળવી શકાયુ. 1775માં ઓસ્ટ્રિયન સામ્રાજ્ય મોલ્ડેવિયાના ઉત્તર-પશ્ચિમી ભાગ પર કબજો ધરાવતુ હતું, જે પાછળથી [[બુકોવિના]] કહેવાતુ હતુ, જ્યારે કે પૂર્વીય હિસ્સાની હુકુમત ( [[બેસ્સાર્બિયા]]) પર 1812 સુધી રશિયાનો કબજો હતો.&lt;ref name=&quot;cumans&quot;/&gt;

=== સ્વાતંત્ર્ય અને રાજાશાહી ===
[[ચિત્ર:Romanians before WW1.jpg|250px|thumb|વિશ્વયુદ્ધ 1 પહેલા રોમાનિયનોની વસતી ધરાવતા પ્રદેશો]]
[[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] અને [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન]]માં [[ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન સામ્રાજ્ય|ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન]] શાસન દરમિયાન [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] અને [[મોલ્ડેવિયા]] પર આધિપત્ય વધ્યુ હતુ અને પ્રદેશમાં વસતીમાં બહુમતિ હોવા છતાં મોટાભાગના [[રોમાનિયનો]] [[સુપ્પલેક્સ લિબેલુસ વાલેશોરુમ|દ્વિતિય-વર્ગના નાગરિકો]] (અથવા એટલે સુધી કે નાગરિક ના હોય)&lt;ref&gt;{{citeweb|publisher =GenealogyRO Group|title =The Magyarization Process|url =http://www.genealogy.ro/cont/13.htm|access-date =2008-08-31|archive-date =2013-07-26|archive-url =https://web.archive.org/web/20130726014054/http://www.genealogy.ro/cont/13.htm|url-status =dead}}&lt;/ref&gt; તેવી સ્થિતિમાં હતા.&lt;ref&gt;{{citebook|last =Kocsis |first =Karoly |last2 =Kocsis-Hodosi |first2 =Eszter| year =1999 |title =Ethnic structure of the population on the present territory of Transylvania (1880-1992)|url =http://www.hungarian-history.hu/lib/hmcb/Tab14.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kocsis |first =Karoly|last2 =Kocsis-Hodosi |first2 =Eszter|title =Ethnic Geography of the Hungarian Minorities in the Carpathian Basin|year =2001|pages =102|publisher =Simon Publications|isbn =193131375X}}&lt;/ref&gt; [[બ્રાસોવ]] જેવા ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના કેટલાક શહેરોમાં ([[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ|ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન]] વખતે ક્રોનસ્ટેડ્ટનો ગઢ હતો) તો રોમાનિયનોને શહેરની દિવાલોની અંદર પ્રવેશવાની [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન જનત|મંજૂરી પણ નોહતી]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Prodan|first =David |title =Supplex Libellus Valachorum= Or, The Politicle Struggle of Romanians in Transylvania During the 18th Century|publisher=Academy of Social Republic of Romania|year =1971|location =Bucharest}}&lt;/ref&gt;

[[1848ની ક્રાંતિ]]ની નિષ્ફળતા બાદ [[મહા સત્તાઓ]]એ એક જ રાજ્યમાં અધિકૃત રીતે સંમિલિત કરવાની રોમાનિયનોની ઈચ્છાનું સમર્થન કર્યું નહીં, જેના કારણે [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમનો]]ના વિરોધમાં એકલા હાથે આગળ વધવા રોમાનિયાને ફરજ પડી. 1859માં [[મોલ્ડેવિયા]] અને [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] બંનેમાં એક જ વ્યક્તિ –[[એલેક્જાન્ડર જ્હોન કુઝા|એલેક્ઝાન્ડ્રુ ઈઓઆન કુઝા]]– ને [[રોમાનિયન રાજ્યના વડાઓ|પ્રિન્સ]] તરીકે ચૂંટવામાં આવી ([[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]]માં ''[[ડોમ્નિટોર]]'' ).&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Bobango|first =Gerald J|title =The emergence of the Romanian national State|publisher =Boulder|year =1979|location =New York|isbn = 9780914710516}}&lt;/ref&gt; આમ રોમાનિયા અંગત જોડાણ તરીકે રચાયુ, જો કે આ રોમાનિયામાં ટ્રાન્સીલ્વેનિયાનો સમાવેશ થતો નહોતો. ત્યાં ઉચ્ચવર્ગ અને શાસકોમાં મુખ્યત્વે હંગેરિયનો જ હતા અને સ્વાભાવિકપણે 19મી સદીના પાછલા ભાગમાં રોમાનિયન રાષ્ટ્રવાદ હંગેરિયનોની વિરુદ્ધમાં ચાલ્યો. અગાઉના 900 વર્ષોની જેમ ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરીની જેમ જ, વિશેષ કરીને 1867ની [[હંગેરીનો ઇતિહાસ|દ્વિમુખી-રાજાશાહી]]એ રોમાનિયનો બહુમતિ ધરાવતા હતા તેવા ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના ભાગોમાં પણ હંગેરિયનોને મજબૂત સત્તામાં રાખ્યા.

1866ના ''ડીઈટેટ બળવા'' માં [[એલેક્ઝાન્ડ્રુ ઈઓઆન કુઝા|કુઝા]]ને દેશનિકાલ અપાયો અને તેની જગ્યાએ [[હોહેન્ઝોલેર્ન-સિગ્મારિન્જેન|હોહેન્ઝોલ્લેર્ન-સિગ્મારિન્જેન]]ના પ્રિન્સ કાર્લ આવ્યા, કે જે [[રોમાનિયાના રાજકુમાર કેરોલ|રોમાનિયાના પ્રિન્સ કેરોલ]] તરીકે જાણીતા બન્યા. [[રુસો-તૂર્કીશ યુદ્ધ, 1877-78|રુસો-તૂર્કિશ યુદ્ધ]] દરમિયાન રોમાનિયા રશિયાના પક્ષે રહીને લડ્યુ હતુ,&lt;ref&gt;{{Citeweb|language|Russian|title =San Stefano Preliminary Treaty|year =1878|url =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/stefano.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને [[બર્લિનની સંધિ 1878|1878ની બર્લિનની સંધિ]]માં [[મહા સત્તાઓ|મહાસત્તાઓ]]એ રોમાનિયાને [[સ્વાતંત્ર્યનું રોમાનિયન યુદ્ધ|સ્વતંત્ર]] રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite book|work=Internet Modern History Sourcebook|title=The Treaty of Berlin, 1878 - Excerpts on the Balkans|date=July 13, 1878|place=Berlin|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html|access-date=2008-08-31|publisher=Fordham University|archive-date=2008-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080608120300/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last =Patterson|first =Michelle|title =The Road to Romanian Independence|journal =Canadian Journal of History|month =August|year =1996|url =http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199608/ai_n8755098|access-date =2008-08-31|format ={{Dead link|date=April 2009}} – &lt;sup&gt;[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&amp;lr=&amp;q=author%3APatterson+intitle%3AThe+Road+to+Romanian+Independence&amp;as_publication=Canadian+Journal+of+History&amp;as_ylo=1996&amp;as_yhi=1996&amp;btnG=Search Scholar search]&lt;/sup&gt;|archive-url =https://archive.today/20080324063246/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199608/ai_n8755098|archive-date =2008-03-24|url-status =live}}&lt;/ref&gt; જેના બદલામાં રોમાનિયાએ [[બેસ્સાર્બિયા]]ના ત્રણ દક્ષિણી જિલ્લાઓ રશિયાને સોંપ્યા અને [[દોબ્રુજા|ડોબ્રુજા]] મેળવ્યુ. 1881માં [[રાજાશાહી|રાજ્ય]]ની [[હુકુમત]] ઉભી કરવામાં આવી અને પ્રિન્સ કેરોલ [[રાજા]] [[કેરોલ I]] બન્યા.

1878–1914ના સમયગાળા દરમિયાન રોમાનિયાએ [[રોમાનિયાનું રાજ્ય|સ્થિરતા અને વિકાસ]] અનુભવ્યા. [[બીજુ બાલ્કન યુદ્ધ|દ્વિતિય બાલ્કન યુદ્ધ]] દરમિયાન રોમાનિયા [[બલ્ગેરિયા]]ની સામે [[ગ્રીસ]], [[સર્બિયા]], [[મોન્ટેનેગ્રો]] અને [[તુર્કી|તૂર્કી]]ની સાથે જોડાયું અને શાંતિ માટેની [[બુકારેસ્ટની સંધિ (1913)|બુકારેસ્ટની સંધિ(1913)]]માં રોમાનિયાએ [[દક્ષિણી દોબ્રુડ્જા]] મેળવ્યુ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Anderson|first =Frank Maloy|last2 =Hershey|first2 =Amos Shartle|title =Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870-1914|publisher =Government Printing Office|year =1918|location =Washington D.C.}}&lt;/ref&gt;

=== વિશ્વ યુદ્ધો અને ગ્રેટર રોમાનિયા ===

;(1916–1945)
[[ચિત્ર:Romania territory during 20th century.gif|thumb|250px|20મી સદી દરમિયાન રોમાનિયન પ્રદેશ: જાંબુડિયો રંગ 1913 પહેલાનુ જૂનું રાજ્ય સૂચવે છે, ગુલાબી વિશ્વયુદ્ધ 1માં જોડાયા બાદ રોમાનિયાએ મેળવેલા અને વિશ્વયુદ્ધ 2 બાદ રહેલા મોટા રોમાનિયાના વિસ્તારો સૂચવે છે, રોમાનિયા સાથે વિશ્વયુદ્ધ 1 બાદ જોડાયેલા વિસ્તારો અથવા બીજા બાલ્કન યુદ્ધ બાદ ભેળવેલી દેવાયેલા વિસ્તારો નારંગી સૂચવે છે. નાનો હેર્ટઝા પ્રાંત પણ જાંબુડિયો છે, પરંતુ તે ગુમાવી દેવો પડ્યો હતો, 1913 પહેલા જૂના સામ્રાજ્યનો તે ભાગ હતો, પરંતુ વિશ્વયુદ્ધ 2 પછી તે ભાગ ગુમાવવો પડ્યો હતો.]]
ઓગસ્ટ 1914માં [[વિશ્વયુદ્ધ 1|વિશ્વ યુદ્ધ I]] ફાટી નીકળ્યુ ત્યારે રોમાનિયાએ પોતાની [[તટસ્થ દેશ|તટસ્થતા]] જાહેર કરી હતી. બે વર્ષ બાદ સાથીઓના દબાણ બાદ (ખાસ કરીને નવો મોરચો ખોલવા હતાશ બનેલા ફ્રાન્સનું દબાણ) રોમાનિયાએ ઓગસ્ટ 14/27 1916ના રોજ સાથીઓ સાથે જોડાણ કર્યુ અને [[ઓસ્ટ્રીયા-હંગેરી|ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરી]] સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ. આ પગલા માટે [[બુકારેસ્ટની સંધિ (1916)|ગુપ્ત લશ્કરી સમજૂતિ]]ની શરતો અનુસાર રોમાનિયન લોકો માટે રાષ્ટ્રીય અખંડિતતા સ્થાપવાના રોમાનિયાના ધ્યેયમાં સહકારની ખાતરી આપવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{Cite web|last =Horne|first =Charles F.|year =Horne|title =Ion Bratianu's Declaration of War Delivered to the Austrian Minister in Romania on August 28, 1916|volume =V|publisher =Source Records of the Great War|url=http://www.firstworldwar.com/source/romaniawardeclaration.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

રોમાનિયા માટે [[રોમાનિયન અભિયાન (વિશ્વયુદ્ધ I)|રોમાનિયન લશ્કરી અભિયાન]]નો અંત વિનાશક રહ્યો કારણ કે ચાર મહિનાની અંદર [[મધ્ય સત્તાઓ]]એ દેશના બે-તૃતિયાંશ ભાગ પર વિજય મેળવ્યો હતો અને મોટા ભાગનું [[રોમાનિયન લશ્કર|લશ્કર]] કેદ પકડાયુ અથવા હણાયુ હતું. આમ છતાં 1917માં આક્રમક દળોને અટકાવી દેવાયા બાદ [[મોલ્ડેવિયા]] રોમાનિયાના હાથમાં રહ્યું. યુદ્ધના અંત સુધીમાં ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરી અને રશિયન સામ્રાજ્ય વિઘટિત થયા અને ભાંગી પડ્યા; [[બેસ્સાર્બિયા]], [[બુકોવિના]] અને [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]એ 1918માં [[રોમાનિયાનું રાજ્ય|રોમાનિયાના રાજ્ય]] સાથે અખંડિતતાનો સ્વીકાર કર્યો. 1914થી 1918 સુધીમાં તત્કાલિન સરહદોની અંદર કુલ લશ્કરી અને નાગરિક [[વિશ્વયુદ્ધ 1 મૃત્યુઓ|મૃ્ત્યુ]]નો આંકડો 748,000 હોવાનો અંદાજ છે.&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik
|last=Erlikman
|first=Vadim
|authorlink=
|coauthors=
|year= 2004
|publisher=
|location= Moscow
|isbn= 5-93165-107-1
}} &lt;/ref&gt; 1920 સુધીમાં [[ત્રીપક્ષિય સંધિ|ટ્રિએનોન સંધિ]] મુજબ [[હંગેરી]]એ [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] પરના [[ઓસ્ટ્રો-હંગેરીયન રાજાશાહી|ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન રાજાશાહી]]ના દાવા પડતા મૂક્યા.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon|title=Text of the Treaty of Trianon|publisher=World War I Document Archive|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયાનું [[બુકોવિના]] સાથેના જોડાણને 1919માં [[સેઈન્ટ જર્મનીની સંધિ|સેઈન્ટ જર્મેઈન સંધિ]]માં,&lt;ref&gt;{{citebook|title=Europe Since 1945: An Encyclopedia|author=Bernard Anthony Cook|page=162|isbn=0815340575|year=2001|publisher=Taylor&amp;Francis|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને [[બેસ્સાર્બિયા|બેસ્સેર્બિયા]] સાથેના જોડાણને 1920માં [[પેરિસની સંધિ (1920)|પેરિસની સંધિ]] દ્વારા માન્યતા મળી હતી.&lt;ref&gt;{{citejournal|title=The Legal Status of the Bukovina and Bessarabia|author=Malbone W. Graham|journal=The American Journal of International Law|month=October | year=1944|volume=38|issue=4|publisher=American Society of International Law|url=http://www.jstor.org/stable/2192802|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

રોમેનિયન અભિવ્યક્તિ [[રોમાનિયા મેર|રોમેનિયા મેર]] (શબ્દશઃ અનુવાદ &quot;મહાન રોમાનિયા&quot;, પરંતુ સામાન્ય રીતે તેને &quot;વધારે મોટા રોમાનિયા&quot; કહેવાય છે) [[યુદ્ધ વચ્ચેનો સમયગાળો|આંતર-યુદ્ધના સમયગાળા]]ના સમયનો અને તે સમયે વિસ્તરણ દ્વારા રોમાનિયામાં આવરી લેવાયેલી સરહદોનો સંદર્ભ આપે છે (નકશો જુઓ). રોમાનિયાએ તે સમયે તેની સરહદોનો વ્યાપ મહત્તમ વધાર્યો હતો(લગભગ તમામ {{convert|300000|km2|sqmi|disp=s|abbr=on}}),&lt;ref name=&quot;mare rom&quot;&gt;{{cite web|url=http://media.ici.ro/history/ist08.htm|language=Romanian|title=Statul National Unitar (România Mare 1919 - 1940)publisher=ici.ro|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612075330/http://media.ici.ro/history/ist08.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને બધી ઐતિહાસિક રોમાનિયન ભૂમિને ભેગી કરી હતી.&lt;ref name=&quot;mare rom&quot;/&gt;

[[Image:Romania1941.png|thumb|250px|left]]
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન રોમાનિયાએ ફરી વાર તટસ્થ રહેવા પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ જુન 28, 1940ના રોજ તેને [[જુન 1940 સોવિયેત આખરીનામુ|સોવિયેત આખરીનામુ મળ્યુ]], જેમાં બિન-જોડાણના સંજોગોમાં [[અતિક્રમણ]]ની ગર્ભિત ધમકી આપવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;ultimatum&quot;&gt;{{cite book|url=http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/istorie1918-1940/13-4.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071113170140/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/istorie1918-1940/13-4.htm|archive-date=2007-11-13|title=Istoria Românilor între anii 1918-1940|author=Ioan Scurtu, Theodora Stănescu-Stanciu, Georgiana Margareta Scurtu|language=Romanian|publisher=University of Bucharest|year=2002|access-date=2009-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[મોસ્કો]] અને [[બર્લિન]]ના દબાણ હેઠળ રોમાનિયન વહીવટીતંત્ર અને લશ્કરને યુદ્ધ નિવારવા માટે [[બેસ્સાર્બિયા]]ની સાથે [[ઉત્તરી બુકોવિના]]માંથી પીછેહઠ કરવી પડી.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nagy-Talavera|first=Nicolas M.|title=Green Shirts and Others: a History of Fascism in Hungary and Romania|publisher=Hoover Institution Press|year=1970|page=305}}&lt;/ref&gt; અન્ય પરિબળોની સાથે આ સ્થિતિએ સરકારને [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી]]ઓ સાથે જોડાણ માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. ત્યાર બાદ [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી]] મધ્યસ્થીના ફળ સ્વરૂપે દક્ષિણી [[દોબ્રુજા]] બલ્ગેરિયાને આપવામાં આવ્યુ, જ્યારે કે હંગેરીને [[ઉત્તરી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] મળ્યુ .&lt;ref&gt;{{citejournal|author=M. Broszat|language=German|title=Deutschland — Ungarn — Rumänien. Entwicklung und Grundfaktoren nationalsozialistischer Hegemonial- und Bündnispolitik 1938-1941|journal=[[Historische Zeitschrift]]|issue=206|year=1968|pages=552–553}}&lt;/ref&gt; સરમુખત્યાર [[રોમાનિયાના કેરોલ II|રાજા કેરોલ II]]ને 1940માં [[છોડી દેવુ|પદભ્રષ્ટ]] કરાયા અને તેમના સ્થાને [[રાષ્ટ્રીય કાયકાદીય રાજ્ય|રાષ્ટ્રીય લશ્કરી રાજ્ય]] સ્થપાયુ, જેમાં [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]] અને [[આયર્ન ગાર્ડ]] વચ્ચે સત્તાઓ વિભાજિત હતી. મહિનાઓની અંદર એન્ટોનેસ્કુએ [[આયર્ન ગાર્ડ]]ને કચડી નાખ્યા અને ત્યાર બાદના વર્ષમાં રોમાનિયાએ [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી સત્તાઓ]]ના પક્ષે યુદ્ધમાં ઝુકાવ્યુ. યુદ્ધ દરમિયાન [[નાઝી જર્મની]] માટે રોમાનિયા તેલનો મહત્વનો સ્રોત હતો,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.2worldwar2.com/mistakes.htm#ploesti|title=The Biggest Mistakes In World War 2:Ploesti - the most important target|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;જેના કારણે [[સાથીઓ]] દ્વારા [[ઓપરેશન ટાઈડલ વેવ|અનેક બોમ્બ હુમલાઓ થયા]] . [[ઓપરેશન બાર્બારોસા|સોવિયેત સંઘ પર ધરીઓના અતિક્રમણ]]ના પગલે [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]]ના નેતૃત્વ હેઠળ રોમાનિયાએ બેસ્સાર્બિયા અને ઉત્તરી બુકોવિના સોવિયેત રશિયા પાસેથી પરત મેળવ્યા. [[હોલોકોસ્ટ]]માં એન્ટોનેસ્કુ ટુકડીઓએ મોટી ભૂમિકા ભજવી,&lt;ref&gt;''નોંઘ: વિશ્વયુદ્ધ IIની લિંક જુઓ'' :
{{cite report|editor=Ronald D. Bachman|title=Romania:World War II|edition=2|publisher=Library of Congress.Federal Research Division|location=Washington D.C.|oclc=DR205.R613 1990|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html|date=2005-11-09|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને કંઈક અંશે [[યહૂદી|યહુદી]]ઓ પર અત્યાચાર અને સામૂહિક સંહારની [[નાઝી]]ઓની નીતિનું અનુસરણ કર્યુ અને [[રોમાનિ લોકો|રોમાસને]] સોવિયેત સંઘ પાસેથી પૂર્વીય વિસ્તારો ([[ટ્રાન્સનિસ્ટ્રિઆ (વિશ્વ યુદ્ધ II)|ટ્રાન્સનિસ્ટ્રિઆ]]) અને [[મોલ્ડેવિયા]] પરત મળ્યા.&lt;ref&gt;{{citeweb|quote=“no country, besides Germany, was involved in massacres of Jews on such a scale.”|author=[[Raul Hilberg]]|publisher=International Commission on the Holocaust in Romania|title=Executive Summary: Historical Findings and Recommendations|coauthors=Yad Vashem|year=2004|url=http://yad-vashem.org.il/about_yad/what_new/data_whats_new/pdf/english/EXECUTIVE_SUMMARY.pdf|format=PDF|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

ઓગસ્ટ 1944માં રાજા [[રોમાનિયાના માઈકલ I]] દ્વારા એન્ટોનેસ્કુની હકાલપટ્ટી અને ધરપકડ કરાઈ. રોમાનિયાએ પક્ષ બદલ્યો અને [[વિશ્વયુદ્ધ IIના મિત્ર રાષ્ટ્રો|સાથી]]ઓ સાથે જોડાણ કર્યું, પરંતુ 1947ના [[પેરિસ શાંતિ સંધિઓ, 1947|પેરિસ શાંતિ સંમેલન]]માં [[નાઝી જર્મની]]ને હરાવવામાં તેની ભૂમિકાની સરાહના થઈ નહિ.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/5/38D4D252-BE7E-4943-A6A9-4E3C1B32A05F.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930033400/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/5/38D4D252-BE7E-4943-A6A9-4E3C1B32A05F.html|archive-date=2007-09-30|title=World War II – 60 Years After: Former Romanian Monarch Remembers Decision To Switch Sides|author=Eugen Tomiuc|date=May 6, 2005|access-date=2008-08-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; યુદ્ધના અંત સુધીમાં રોમાનિયન લશ્કરે 300,000 જીવનની ખુવારી સહન કરી.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Michael Clodfelter|title=Warfare and Armed Conflicts- A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500-2000|edition=2|year=2002|pages=582|isbn=0-7864-1204-6|publisher=McFarland|location=Jefferson, NC}}&lt;/ref&gt; 1939ની સરહદોની અંદર [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદી]] હોલોકોસ્ટ પીડિતોનો કુલ આંકડો 469,000 હતો, જેમાં બેસ્સેર્બિયા અને બુકોવિનાના 325,000નો પણ સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref&gt;[[માર્ટન ગિલબર્ટ|માર્ટિન ગિલબર્ટ]]. ''હોલોકોસ્ટનો નકશો'' . 1988&lt;/ref&gt;

=== સામ્યવાદ ===

; (1945–1989)
દેશમાં હજુ પણ [[લાલ લશ્કર]]ના દળોની છાવણીઓ હતી અને તેઓ ''ડી ફેક્ટો'' અંકુશ ધરાવતા હતા, [[રોમાનિયન સામ્યવાદી પક્ષ|સામ્યવાદ]]- પ્રભુત્વ ધરાવતી સરકારે [[રોમાનિયન સામાન્ય ચૂંટણી, 1946|નવી ચૂંટણીઓ]]ની જાહેરાત કરી અને આમાં તેમણે ધાક-ધમકી દ્વારા અને [[ચૂંટણી છેતરપિંડી|ચૂંટણીમાં ગોલમાલ]] દ્વારા 80% મતો સાથે અને વિજય મેળવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html#ro0037|publisher=Federal research Division, Library of Congress|title=Romania: Country studies - Chapter 1.7.1 &quot;Petru Groza's Premiership&quot;|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; આમ બહુ ઝડપથી તેમણે પોતાની જાતને વર્ચસ્વવાળા રાજકીય પરિબળ તરીકે સ્થાપિત કરી.

1947માં [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદીઓ]]એ [[રોમાનિયાના માઈકલ I|રાજા માઈકલ I]]ને પદ ત્યાગ કરવા અને દેશ છોડવા વિવશ કર્યા અને રોમાનિયાને [[લોકોનું ગણતંત્ર|જનતાનું ગણતંત્ર]] જાહેર કર્યુ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|publisher=CIA - The World Factbook|title=Romania|access-date=2008-08-31|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515163205/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ed-u.com/ro.html|title=Romania - Country Background and Profile|publisher=ed-u.com|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210194350/http://www.ed-u.com/ro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયા 1950ના દસકાના છેલ્લા વર્ષો સુધી [[સોવિયેત સંઘ|USSR]]ના સીધા [[રોમાનિયાનો સોવિયેત કબજો|લશ્કરી કબજા]] અને [[સોવરોમ્સ|આર્થિક અંકુશ]] હેઠળ રહ્યુ. આ સમય દરમિયાન શોષણ કરવાના હેતુથી સ્થપાયેલ સોવિયેત-રોમાનિયન કંપનીઓ ([[સોવરોમ્સ]]) રોમાનિયાના વિપુલ કુદરતી ભંડારોને ચૂસતી રહી.&lt;ref&gt;{{Citebook|last=Roper|first=Stephen D.|title=Romania: The Unfinished Revolution|place=London|publisher=Routledge|year=2000|isbn=9058230279|pages=18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citebook|last=Cioroianu|first=Adrian|author-link=Adrian Cioroianu|title=&quot;On the Shoulders of Marx. An Incursion into the History of Romanian Communism&quot;|language=Romanian|publisher=Editura Curtea Veche|year =2005|location=Bucharest|pages=68–73|isbn=9736691756}}&lt;/ref&gt; 

1940ના દસકાના પાછલા સમયથી 1960ના પ્રારંભિક વર્ષો દરમિયાન [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદી]] સરકારે આતંકનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી દીધું અને આ માટે તેણે મુખ્યત્વે [[સીક્યુરિટેટ]] (નવી ગુપ્ત પોલીસ)નો ઉપયોગ કર્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે &quot;[[રાજ્યનો દુશ્મન|રાજ્યના દુશ્મનો]]&quot;ના સફાયા માટે અનેક અભિયાનો આદર્યા અને તેમાં રાજકીય કે આર્થિક કારણો દર્શાવીને સેંકડો વ્યક્તિઓ મારી નખાયા અથવા કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા.&lt;ref&gt;{{Citebook|last =Caraza|first =Grigore|title =Aiud însângerat|publisher =Editura Vremea XXI|year=2004|volume=Chapter IV|isbn=9736450503|language=Romanian}}{{Page needed}}&lt;/ref&gt; સજાઓમાં દેશનિકાલ, આંતરિક હદપાર અને બળજબરીથી મજૂરી કરાવવાની છાવણીઓમાં મોકલવાનો સમાવેશ થતો હતો; અસંતુષ્ટોને ભારે ક્રૂરતાથી દબાવવામાં આવ્યા. આ સમયની ધૃણાસ્પદ ઘટના [[પિટેસ્ટિ જેલ]]માં બની, અહીંયા રાજકીય વિરોધીઓના એક જૂથને યાતના દ્વારા સુધારણાના કાર્યક્રમમાં મૂકવામાં આવ્યા. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે વિશાળ જનસમુદાય પર અત્યાચાર, ક્રૂરતા અને મૃત્યુની હજારો ઘટનાઓ બની હતી અને તેમાં રાજકીય વિરોધીઓથી માંડીને સામાન્ય નાગરિકો પણ ભોગ બન્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cicerone Ioniţoiu|title=Victimele terorii comuniste. Arestaţi, torturaţi, întemniţaţi, ucişi. Dicţionar|publisher=Editura Maşina de scris|location=Bucharest|year=2000 |isbn= 973-99994-2-5|language=Romanian}}{{Page needed}}&lt;/ref&gt; 

1965માં [[નકોલ કેઉસેસ્કુ|નિકોલ સીઉસેસ્કુ]] સત્તામાં આવ્યા અને સોવિયેત આગેવાની હેઠળના 1968ના [[ચેકોસ્લોવાકિયા]] અતિક્રમણની ટીકા કરનાર અને 1967ના [[છ-દિવસ યુદ્ધ|છ-દિવસના યુદ્ધ]] બાદ [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]] સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો ચાલુ રાખનાર એક માત્ર [[વોર્સો કરાર]] રાષ્ટ્ર સહિતના નિર્ણયોના અમલ જેવી સ્વતંત્ર નીતિઓ શરૂ કરી; [[જર્મનીનું ફેડરલ રીપબ્લિક|જર્મનીના ફેડરલ રીપબ્લિક]] સાથે આર્થિક સંબંધો (1963) અને રાજદ્વારી સંબંધો(1967) સ્થાપ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/romania/75.htm|publisher=countrystudies.us|title=Romania: Soviet Union and Eastern Europe|publisher=Country Studies.us|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત [[આરબ]] રાષ્ટ્રો સાથેના નજદીકી સંબંધો (અને [[પીએલઓ(PLO)|PLO]])ના કારણે રોમાનિયા [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]]–[[ઇજિપ્ત]] અને ઈઝરાયેલ–[[પીએલઓ(PLO)|PLO]] શાંતિ પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શક્યુ.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://countrystudies.us/romania/80.htm |publisher=countrystudies.us| title=Middle East policies in Communist Romania|publisher=Country Studies.us|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; પરંતુ, 1977 અને 1981ની વચ્ચે રોમાનિયાના વિદેશી દેવામાં તીવ્ર વૃદ્ધિ થતાં (૩ અબજ યુએસ ડોલરમાંથી વધીને 10 અબજ),&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Deletant|first=Dennis|title=New Evidence on Romania and the Warsaw Pact, 1955-1989|publisher=Cold War International History Project e-Dossier Series|url=http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&amp;fuseaction=topics.publications&amp;doc_id=16367&amp;group_id=13349|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029113345/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&amp;fuseaction=topics.publications&amp;doc_id=16367&amp;group_id=13349|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[આઈએમએફ(IMF)|IMF]] અથવા [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેંક]] જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા સંગઠનોનો પ્રભાવ વધ્યો અને નિકોલ સીઉસેસ્કુની [[ઓટાર્કી|સરમુખત્યારવાદી]] નીતિઓમાં અવરોધ આવ્યો. પરિણામસ્વરૂપ તેમણે રોમાનિયનોને નિચોવી નાખે તેવી અને રોમાનિયન અર્થતંત્રને રુંધી કાઢે તેવી નીતિઓ લાદી અને વિદેશી ઋણ ચૂકવવા પ્રયાસ કર્યો, જ્યારે કે બીજી બાજુ [[સીક્યુરિટેટ|પોલીસ રાજ્ય]]ની સત્તાઓમાં અમર્યાદ વધારો કર્યો અને [[વ્યક્તિત્વની પૂજા|વ્યક્તિત્વ પૂજા]]ને પ્રોત્સાહન આપ્યુ. આના કારણે સીઉસેસ્કુનીની લોકપ્રિયતામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો આવ્યો અને પરિણામ સ્વરૂપ તેને સત્તા પરથી ઉખાડી ફેંકાયો તથા [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ|1889ની રોમાનિયન ક્રાંતિ]]ની લોહિયાળ ઘટનામાં તેની હત્યા કરાઈ.

2006માં [[રોમાનિયામાં સામ્યવાદી સરમુખત્યારશાહીના અભ્યાસ માટેનું પ્રેસિડેન્શિયલ કમિશન|રોમાનિયામાં સામ્યવાદી સરમુખત્યારશાહી માટેના પ્રેસિડેન્શિયલ કમિશન]]ના અંદાજ મુજબ સામ્યવાદી દમનનો સીધો ભોગ બનેલા લોકોની સંખ્યા 2 મિલિયન હતી.&lt;ref&gt;{{cite report|title=Recensământul populaţiei concentraţionare din România în anii 1945-1989|publisher=Centrul Internaţional de Studii asupra Comunismului|location=Sighet|year=2004|language=Romanian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Raportul Comisiei Prezidenţiale pentru Analiza Dictaturii Comuniste din România|publisher=Comisia Prezidenţială pentru Analiza Dictaturii Comuniste din România|date=2006-12-15|pages=215–217}}&lt;/ref&gt; સામ્યવાદી જેલોમાં મળેલી યાતનાના પરિણામે આઝાદીમાં મૃત્યુ પામેલા લોકોની સંખ્યાનો આમાં સમાવેશ કરાયો નથી અને દેશના વિકટ આર્થિક સંજોગોના કારણે મૃત્યુ પામનાર લોકોની વિગતો પણ શામેલ કરાઈ નથી.

=== વર્તમાન લોકશાહી ===
ક્રાંતિ બાદ [[ઈઓન ઈલિએસ્કુ]]ની આગેવાની હેઠળના [[નેશનલ સાલ્વેશન ફ્રન્ટ|નેશનલ સાલ્વેશન ફ્રન્ટે]] અંશતઃ બહુ-પક્ષીય લોકશાહી અને મુક્ત બજારના પગલાઓ લીધા.&lt;ref&gt;{{cite web| last=Carothers| first= Thomas |title= Romania: The Political Background |url= http://www.idea.int/publications/country/upload/Romania,%20The%20Political%20Background.pdf |format=PDF|quote= &quot;This seven-year period can be characterized as a gradualistic, often ambiguous transition away from communist rule towards democracy.&quot;|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| last=Hellman| first=Joel| title= Winners Take All: The Politics of Partial Reform in Postcommunist | journal=Transitions World Politics|volume=50|issue=2|month=January | year=1998|pages=203–234}}&lt;/ref&gt; [[ક્રિશ્ચિઅન-ડેમોક્રેટિક નેશનલ પીઝન્ટ્સ પાર્ટી(રોમાનિયા)|ક્રિશ્ચિઅન-ડેમોક્રેટિક નેશનલ પીઝન્ટ્સ પાર્ટી]], [[નેશનલ લિબરલ પાર્ટી (રોમાનિયા)|નેશનલ લિબરલ પાર્ટી]] અને [[રોમાનિયન સોશિયલ ડેમોક્રેટ પાર્ટી]] જેવા યુદ્ધ પહેલાના સમયના અનેક મોટા રાજકીય પક્ષોને ફરી જીવિત કરવામાં આવ્યા. એપ્રિલ 1990માં અનેક મોટી રાજકીય રેલીઓ બાદ [[યુનિવર્સિટી સ્ક્વેર, બુકારેસ્ટ]] ખાતે તાજેતરમાં યોજાયેલ સંસદીય ચૂંટણીના વિરોધમાં ધરણા શરૂ થયા અને ફ્રન્ટ પૂર્વ સામ્યવાદીઓ અને [[સીક્યુરિટેટ|સીક્યુરીટેટ]]ના સભ્યોનું બનેલ હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો. વિરોધકર્તાઓએ ચૂંટણીના પરિણામ સ્વીકાર્યા નહિ અને તેને બિન-લોકતાંત્રિક ગણાવીને પૂર્વ ઉચ્ચ સ્તરના સામ્યવાદી પક્ષના સભ્યોની બાદબાકીની માગ કરી. આ વિરોધ ખૂબ જ ઝડપથી ઉગ્ર બન્યો અને ([[ગોલેનિએડ|ગોલેનિઅડ]] તરીકે ઓળખાતા) જંગી દેખાવો થવા લાગ્યા . શાંતિપૂર્ણ દેખાવો હિંસામાં ફેરવાઈ ગયા અને [[જિઉ નદી|જિઉ વેલી]]ના સ્થાનિક કોલસાના ખાણિયાઓની હિંસક દખલના કારણે [[જુન 1990 માઈનરિઅડ]] તરીકે યાદ કરવામાં આવતી ઘટના બની.&lt;ref&gt;{{cite web| last=Bohlen | first=Celestine |title = Evolution in Europe; Romanian miners invade Bucharest|url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE6D6113DF936A25755C0A966958260|text= &quot;Responding to an emergency appeal by President Ion Iliescu, thousands of miners from northern Romania descended on the capital city today&quot;|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

પરિણામસ્વરૂપ ફ્રન્ટ(મોરચા)ના વિભાજન બાદ ઘણા રાજકીય પક્ષો ઉદભવ્યા, જેમાં રોમાનિયન ડેમોક્રેટ સોશિયલ પાર્ટી (પાછળથી [[સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી (રોમાનિયા)|સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]]), [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી (રોમાનિયા)|ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] અને ([[રોમાનિયામાં રાજકીય પક્ષોની યાદી#અન્ય 1989 બાદના પક્ષો|એલાયન્સ ફોર રોમાનિયા]])નો સમાવેશ થાય છે. 1990થી 1996 સુધી અનેક યુતિઓ અને સરકારોએ રાજ્યના વડા તરીકે ઈઓન ઈલિએસ્કુ સાથે રોમાનિયાનો વહીવટ કર્યો. ત્યાર બાદથી સરકારના ત્રણ લોકતાંત્રિક ફેરફાર કરાયા: 1996માં ડેમોક્રેટિક-લિબરલ વિરોધપક્ષ અને તેના નેતા [[એમિલ કોન્સ્ટેન્ટિનેસ્કુ]] સત્તા માટે સંમત થયા; 2000માં ધી સોશિયલ ડેમોક્રેટ્સ ફરી સત્તામાં આવ્યા અને ઈલિએસ્કુ ફરી પ્રમુખ બન્યા; અને 2004માં [[સત્યનો ન્યાય|જસ્ટિસ એન્ડ ટ્રુથ એલાયન્સ]] તરીકે ઓળખાતા પક્ષોના જોડાણ સાથે [[ટ્રેઈએન બેસેસ્કુ|ટ્રીઅને બાસેસ્કુ]] પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા. મોટા જોડાણ દ્વારા સરકારની રચના કરવામાં આવી અને તેમાં [[રુઢિચુસ્ત પક્ષ(રોમાનિયા)|કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટી]] અને [[યુડીએમઆર(UDMR)|એથનિક હંગેરીયન પાર્ટી]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો.

[[શીત યુદ્ધ]]બાદ રોમાનિયાએ [[પશ્ચિમી યુરોપ]] સાથેના સંબંધોમાં નિકટતા વધારી અને 2004માં [[NATO(નાટો)|નાટો]] સાથે જોડાયુ અને બુકારેસ્ટમાં [[2008 બુકારેસ્ટ સંમેલન|2008 સમિટ]]ની યજમાની કરી.&lt;ref&gt;{{Cite news|title =NATO update: NATO welcomes seven new members|url =http://www.nato.int/docu/update/2004/04-april/e0402a.htm|publisher=NATO|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; 1993માં દેશે [[યુરોપીયન મંડળ|યુરોપીયન યુનિયન]]માં સભ્યપદ માટે અરજી કરી અને 1995માં EU સંલગ્ન દેશ બન્યો તથા જાન્યુઆરી 1, 2007ના રોજ સભ્ય બન્યો.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=EU approves Bulgaria and Romania|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5380024.stm|publisher=BBC News|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

મુક્ત પ્રવાસ કરાર અને શીતયુદ્ધ- બાદની રાજદ્વારી સ્થિતિઓની સાથે 1990ના દસકા બાદની આર્થિક મંદીમાં જીવનની મુશ્કેલીઓ બાદ રોમાનિયા પાસે [[રોમાનિયન ડાયસ્પોરા|ડાયસ્પોરા]] (યહૂદીઓનું ગેરયહૂદીમાં વિખરાઈ જવું) વધી રહ્યા છે, એક અંદાજ મુજબ 2 મિલિયનથી વધુ લોકો આવા છે. પરદેશમાં વસવાના મુખ્ય લક્ષ્ય સ્પેન, ઈટાલી, જર્મની, ઓસ્ટ્રિયા, યુકે, કેનેડા અને યુએસએ છે.&lt;ref name=&quot;diaspora&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.focus-migration.de/index.php?id=2515&amp;L=1|title= Romania|access-date= 2008-08-28|publisher= focus-migration.de|archive-date= 2009-02-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20090207131655/http://focus-migration.de/index.php?id=2515&amp;L=1|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:Physical map of Romania.jpg|thumb|250px|રોમાનિયાનો ભૌગોલિક નકશો]]
સપાટી પરના પ્રદેશની સાથે{{convert|238391|km2|sqmi|}}, રોમાનિયા એ [[દક્ષિણપૂર્વીય યુરોપ|દક્ષિણીપૂર્વ યુરોપ]]માં સૌથી મોટું અને યુરોપમાં [[ભૌગોલિક વિસ્તારોના ક્રમ મુજબ યુરોપીયન દેશોની યાદી|12મુ સૌથી મોટુ]] રાષ્ટ્ર છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|title=Geography, Meteorology and Environment|date=2004|publisher=Romanian Statistical Yearbook|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[સર્બિયા]] અને [[બલ્ગેરિયા]] સાથેની રોમાનિયાની સરહદનો મોટો ભાગ [[દાનુબે]]નો બનેલો છે. [[દાનુબે]] [[પ્રુટ નદી]] સાથે જોડાય છે, જે [[રીપબ્લિક ઓફ મોલ્ડોવા|મોલ્ડોવાના રીપબ્લિક]] સાથેની સરહદ બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;/&gt; દાનુબે રોમાનિયાના વિસ્તારમાં થઈને [[કાળો સમુદ્ર|કાળા સમુદ્ર]]માં વહે છે, જેના લીધે યુરોપનો સૌથી વધુ સંરક્ષિત અને બીજો સૌથી મોટો ત્રિકોણ બને છે અને તે જૈવિક ક્ષેત્રની અનામતો અને જૈવિક વૈવિધ્યવાળી [[વિશ્વનાં હેરિટેજ સ્થળો|વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ]] ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588|title=Danube Delta|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-09}}&lt;/ref&gt; અન્ય મહત્વની નદીઓમાં ઉત્તર-દક્ષિણ [[મોલ્ડેવિયા]]માંથી વહેતી [[સિરેટ નદી|સિરેટ]], કાર્પેથિઅન પર્વતોમાંથી [[ઓલ્ટેનિયા]]માં થઈને વહેતી [[ઓલ્ટ નદી|ઓલ્ટ]], અને પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]માં થઈને વહેતી [[મુરેસ નદી|મુરેસ]] છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;/&gt;

રોમાનિયાની ભૂમિ પર્વતીય અને તળેટીના વિસ્તારોમાં લગભગ સરખે ભાગે વહેંચાયેલી છે. [[રોમાનિયામાં પર્વતીય શિખરોની યાદી|તેની 14 પર્વતીય હારમાળાઓ]] [[કાર્પેથિઅન પર્વતો]] રોમાનિયાના કેન્દ્રમાં વર્ચસ્વ ધરાવે છે અને 2,000 મીટરની ઊંચાઈએ પહોંચે છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;/&gt; રોમાનિયાનો સૌથી ઊંચો પર્વત [[મોલ્ડોવેનુ શિખર]] છે ({{convert|2544|m|ft|disp=s|abbr=on}}). દક્ષિણ-મધ્ય રોમાનિયામાં [[બર્ગન પ્લેઈન|બારાજેન પ્લેન]] તરફ કાર્પાથિઅન્સ પર્વતોમાં મિઠાશ કરે છે. રોમાનિયાનું ભૌગોલિક વૈવિધ્ય વૃક્ષો અને વન્ય પ્રાણીઓની સમૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;/&gt;

=== પર્યાવરણ ===
[[ચિત્ર:Retezat-bucura-peleaga.jpg|thumb|250px|રેટેઝેટ નેશનલ પાર્કની અંદર હિમઝરણાના તળાવો]]
કુદરતી અને અર્ધ-કુદરતી ઈકોસીસ્ટમથી દેશનો ઘણો વિસ્તાર (ભૂમિ પ્રદેશનો47%) છવાયેલો છે.&lt;ref name=&quot;biodiversity&quot;&gt;{{citeweb|url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/romania/robiodiv.htm|title=Romania's Biodiversity|publisher=Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection of Romania|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080210141053/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/romania/robiodiv.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયાના તમામ જંગલોમાંથી અડધા જંગલો (દેશના 13%)ને ઉત્પાદન માટે નહિ પરંતુ જળ સંરક્ષણ માટે સાચવવામાં આવતા હોવાથી યુરોપના બિન-હસ્તક્ષેપવાળા મોટા જંગલો પૈકીના એક રોમાનિયામાં છે.&lt;ref name=&quot;biodiversity&quot;/&gt; રોમાનિયન વન્ય પર્યાવરણની સંપૂર્ણતાનો અંદાજ એના પરથી આવી શકે છે કે યુરોપીયન વન્યની શ્રેણીના તમામ જીવજંતુઓની ઉપસ્થિતિ જોવા મળે છે, જેમાં તમામ યુરોપીયન છીંકણી રીંછો અને વરુના અનુક્રમે 60% તથા 40%નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/index.htm|title=State of the Environment in Romania 1998: Biodiversity|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116051416/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયામાં સસ્તન(કે જેના માટે કાર્પેથિઅન [[કેમોઈસ|ચેમોઈસ]] સૌથી વધારે જાણીતા છે), પક્ષીઓ, સરીસૃપો, એકકોષીની પણ લગભગ 400 અદ્વિતિય જાતો છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf|format=PDF|title=EarthTrends:Biodiversity and Protected Areas - Romania|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926191841/http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

લગભગ {{convert|10000|km2|sqmi|abbr=on}} (કુલ વિસ્તારના લગભગ 5%) કુલ સંરક્ષિત વિસ્તારમાંથી રોમાનિયામાં છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/protarea.htm|title=Protected Areas in Romania|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20071117061753/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/protarea.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેમાં [[દાનુબે ડેલ્ટા|દાનુબે ત્રિકોણ અનામત જૈવક્ષેત્ર]] સૌથી મોટું છે અને યુરોપમાં સૌથી ઓછું નુકસાન પામેલ ભીનીભૂમિનું સંકુલ છે, કે જે કુલ સમગ્ર વિસ્તાર આવરી લે છે.{{convert|5800|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/delta.htm|title=Danube Delta Reserve Biosphere|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2005-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20050426231510/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/delta.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
દાનુબે ત્રિકોણના જૈવ વૈવિધ્યની મહત્તા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતી છે. સપ્ટેમ્બર 1990માં તે જૈવક્ષેત્ર અભયારણ્ય તરીકે જાહેર થયું હતું, રામસર વિસ્તાર મે 1991માં અને આ વિસ્તારમાંથી 50% કરતા વધુ વિસ્તાર [[વિશ્વ વારસા સૂચિ|વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદી]]માં ડિસેમ્બર 1991માં સ્થાન પામ્યો.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588|title=Danube Delta|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; તેની સરહદોની અંદર વિશ્વનની સૌથી વધારે વ્યાપક [[રીડ બેડ]] પદ્ધતિ છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588/video|title=NHK World Heritage 100 Series|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; અન્ય બે જૈવ ક્ષેત્ર અભયારણ્યો છે: [[રેટેઝેટ નેશનલ પાર્ક]] અને [[રોડના પર્વતો|રોડના નેશનલ પાર્ક]].

=== વન્યજીવ અને વનસ્પતિ ===
[[ચિત્ર:Pelicani din Delta Dunarii.PNG|250px|thumb|દાનુબે ડેલ્ટામાં પેલિકન]]
રોમાનિયામાં 3,700 પ્રકારના સ્થળો છે, કે જેમાંથી અત્યાર સુધીમાં 23ને [[કુદરતી સ્મારકો|કુદરતી સ્થાપત્યો]], 74ને લુપ્ત, 39ને લુપ્તપ્રાય, 171ને દયાજનક અને 1,253 દુર્લભ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.&lt;ref name=&quot;flora&quot;&gt;{{cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/romania/soe2000/rom/cap5/ff.htm|title=Flora si fauna salbatica|publisher=enrin.grida.no|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223142209/http://enrin.grida.no/htmls/romania/soe2000/rom/cap5/ff.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અલ્પેઈન ઝોન, ફોરેસ્ટ ઝોન અને સ્ટેપ્પે ઝોન એ રોમાનિયામાં વનસ્પતિના ત્રણ મોટા વિસ્તારો છે. જમીન અને વાતાવરણની લાક્ષણિકતાઓ તથા ઊંચાઈના આધારે વનસ્પતિ ઉછેરની પદ્ધતિ સ્થાપિત થઈ છે. જેમ કે: [[ઓક]], [[ફ્લાસ્ક]], [[લિન્ડેન|લિન્ડન]], [[એશ]] (સ્ટેપ્પ ઝોન અને નીચા પર્વતો), [[બીચ]], [[ઓક]] (500 અને 1200 મીટરની વચ્ચે), [[સ્પ્રુસ]], [[ફિર]], [[પાઈન]] (1200 અને 1800 મીટરની વચ્ચે), [[જ્યુનિપર]], [[પાઈન|માઉન્ટેઈન પાઈન]] અને [[વૃક્ષ|ડ્વાર્ફ ટ્રીસ]] (1800 અને 2000 મીટરમાં), નાની જડીબુટ્ટીઓ ધરાવતા અલ્પેઈન ઘાસના મેદાન(2૦૦૦ મીટરથી વધારે).&lt;ref name=&quot;aproape&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rri.ro/art.shtml?lang=2&amp;sec=252&amp;art=18152|title=Capitolul 12: Relieful, apele, clima, vegetatia, fauna, ariile protejate|work=Aproape totul despre România|publisher=Radio Romania International|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2010-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227233354/http://www.rri.ro/art.shtml?lang=2&amp;sec=252&amp;art=18152|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભેજવાળા વાતાવરણના કારણે ઊંચી ટેકરીઓની આસપાસ [[ઘાસ|મીડો]], [[રીડ]], [[રશ]], [[સેજ|સેઝ]]ની વિશેષ પ્રકારની વનસ્પતિઓ થાય છે અને ઘણી વાર તેની સાથે [[વિલો]], [[પોપલર્સ|પોપલર]] અને [[એરિનિ]]નો ટુકડો હોય છે. [[દાનુબે ડેલ્ટા]]માં ભેજવાળી બાગાયતનું પ્રમાણ વધારે છે.&lt;ref name=&quot;aproape&quot;/&gt; 

રોમાનિયાની વન્યજીવ સમૃદ્ધિમાં 33,792 પ્રજાતિના પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે, 33,085 [[કરોડ વિનાનું પ્રાણી|પૃષ્ઠવંશ સિવાય]]ના અને 707 [[કરોડવાળુ પ્રાણી|પૃષ્ઠવંશ]]ના છે.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt; પૃષ્ઠવંશ પ્રજાતિઓમાં 191 [[માછલી]], 20 [[ઉભયચર|ઉભય-ચર]], 30 [[સરીસૃપ]], 364 [[પક્ષી]] અને 102 [[સસ્તન]] પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt; વન્યસૃષ્ટિ વિશેષ કરીને વનસ્પતિ સૃષ્ટિ દ્વારા તોડી નાખવામાં આવે છે. આમ નિશ્ચિત પૃષ્ઠભાગ મેદાન અને જંગલ મેદાનની પ્રજાતિઓ આ મુજબ છે: [[સસલુ]], [[હેમસ્ટર|ઉંદર જેવુ પ્રાણી હેમ્સ્ટર]], [[જમીન પરની ખિસકોલી|ખિસકોલી]], [[ફીઝન્ટ|તેતર]], [[ડ્રોપ]], [[ક્વેઈલ]], [[કાર્પ]], [[પેર્ચ|પર્ચ]], [[પાઈક]], [[કેટફિશ]], સખત લાકડાની વન્ય સપાટી (ઓક અને બીચ): [[બોર|ડુક્કર]], [[વરુ]], [[શિયાળ]], [[બાર્બેલ|બાર્બેલ માછલી]], [[લક્કડખોદ]], શંકુદ્રુમ વન્ય મેદાન: [[ટ્રાઉટ]], [[લિંક્સ]], [[હરણ]], [[બકરી]]ઓ અને [[કાળુ ગરુડ|બ્લેક]] તથા [[બાલ્ડ ગરુડ|બાલ્ડ ઈગલ]] જેવી નિશ્ચિત અલ્પેઈન વન્ય સૃષ્ટિ.&lt;ref name=&quot;aproape&quot;/&gt; [[પેલિકન]], [[હંસ]], [[ગ્રેલેગ ગુસ|જંગલી ગીસ]] અને [[ફ્લેમિંગો]] સહિતની પક્ષીઓની સેંકડો પ્રજાતિઓ માટે દાનુબે ડેલ્ટા નિવાસસ્થાન છે અને તેમને કાયદા દ્વારા રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. ડેલ્ટા એ યાયાવર પક્ષીઓ માટેનું વિરામસ્થળ પણ છે. [[દોબ્રોજે|દોબ્રોગીઆ]] વિસ્તારમાં પક્ષીઓની દુર્લભ પ્રજાતિઓમાં [[પેલિકન]], [[કોર્મોરેન્ટ]], [[હરણ|નાના હરણ]], [[રેડ-બ્રેસ્ટેડ ગુસ]], [[વ્હાઈટ-ફ્રન્ટેડ ગુસ]] અને [[મૂંગુ હંસ|મૂંગા હંસ]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508461/Romania|title=Land » Plant and animal life|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=2009-09-07}}&lt;/ref&gt;

=== આબોહવા ===
ખુલ્લા દરિયાથી અંતર અને યુરોપીયન ખંડના દક્ષિણપૂર્વીય હિસ્સામાં સ્થિત હોવાના કારણે રોમાનિયા ચાર અલગ મોસમોના કારણે [[સમશીતોષ્ણ હવામાન|સમશીતોષ્ણ]] અને [[ખંડીય હવામાન|યુરોપીય ખંડ]]ની વચ્ચેની આબોહવા અનુભવે છે. દક્ષિણમાં અને {{convert|8|°C}} ઉત્તરમાં સરેરાશ વાર્ષિક તાપામાન 11&amp;nbsp;°C (52&amp;nbsp;°F) છે.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{citeweb|url=http://countrystudies.us/romania/34.htm|title=Romania: Climate|publisher=U.S. Library of Congress|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; [[ઈઓન સિઓન]]માં 1951 અને {{convert|-38.5|°C}} [[બોડ, બ્રેસોવ|બોડ]]માં ૧૯૪૨ વખતે [[તાપમાન અંતિમો|આત્યંતિક તાપમાન નોંધાયુ હતુ]]{{convert|44.5|°C}} .&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.romaniatourism.com/climate.html|title=Romania: climate|publisher=Climate|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; 

ઠંડી સવાર અને હૂંફાળી રાતો સાથેની વસંત ઋતુ આહલાદક છે. ઉનાળામાં બુકારેસ્ટમાં (જુનથી ઓગસ્ટ) સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન લગભગ{{convert|28|°C}},&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Romania/Climate/|title=The monthly average climate parameters in Bucharest|publisher=WorldTravels|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105190131/http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Romania/Climate/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; દેશના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં વધારે તાપમાન સાથે {{convert|35|°C}} ઉનાળા સામાન્ય રીતે હૂંફાળાથી ગરમ હોય છે. 
બુકારેસ્ટમાં મિનિમા અને અન્ય નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં સરેરાશ જેટલુ હોય છે{{convert|16|°C}}, પરંતુ વધારે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં તાપમાનમાં મહત્તમ અને લઘુતમ તાપમાનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે. ખેતરો અને વૃક્ષોના રંગબેરંગી પત્તાઓ સાથે પાનખર સૂકી અને ઠંડી હોય છે. શિયાળો ઠંડો હોઈ શકે છે, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં સૌથી ઊંચા પર્વતોમાં, કે જ્યાં સૌથી ઊંચા શિખરો પર કેટલાક વિસ્તારો [[પર્માફ્રોસ્ટ|થીજી]] જાય છે ત્યાં પણ સરેરાશ મહત્તમ {{convert|2|°C}} ઓછા {{convert|-15|°C}} કરતા વધારે હોતુ નથી.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://clic.npolar.no/disc/disc_datasets_metadata.php?s=0&amp;desc=1&amp;table=Datasets&amp;id=DISC_GCMD_GGD30&amp;tag=All&amp;Category=&amp;WCRP=&amp;Location=All&amp;stype=phrase&amp;limit=10&amp;q=|title=Permafrost Monitoring and Prediction in Southern Carpathians, Romania|publisher=CliC International Project Office (CIPO)|date=2004-12-22|access-date=2008-08-31|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516104422/http://clic.npolar.no/disc/disc_datasets_metadata.php?s=0&amp;desc=1&amp;table=Datasets&amp;id=DISC_GCMD_GGD30&amp;tag=All&amp;Category=&amp;WCRP=&amp;Location=All&amp;stype=phrase&amp;limit=10&amp;q=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{convert|750|mm|in|abbr=on}}દર વર્ષે માત્ર પશ્ચિમિ સૌથી ઊંચા પર્વતો પર વરસાદ વધુ હોવાની સાથે સરેરાશ વરસાદ હોય છે— તેમાંથી મોટાભાગનો [[સ્નોવ|બરફ]] તરીકે પડે છે અને સ્કીઈંગ ઉદ્યોગને વિકાસમાં મદદ કરે છે. દેશના કેટલાક દક્ષિણ-મધ્ય વિસ્તારમાં (બુકારેસ્ટની આસપાસ) વરસાદના ટીપાઓનું સ્તર સામાન્ય હોય છે{{convert|600|mm|in|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web|language=Romanian|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|title=The 2004 Yearbook|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જ્યારે કે દાનુબે ડેલ્ટામાં વરસાદનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછુ હોય છે અને ત્યાં માત્ર 370&amp;nbsp;મિમિનો સરેરાશ વરસાદ પડે છે.

== વસ્તી ==
[[ચિત્ર:Romania demography 1961-2010.svg|thumb|250px|1961-2003ની વચ્ચે રોમાનિયાની ભૌગોલિક સ્થિતિ]]
2002ના સેન્સસ મુજબ રોમાનિયાની વસતી 21,698,181 છે અને તે આ પ્રદેશના અન્ય દેશો જેટલી જ છે. આગામી વર્ષોમાં [[ઓછો પ્રજનન દર|પ્રજનન દર ઓછો]] હોવાના કારણે વસતીદરમાં સામાન્ય ઘટાડો નોંધાવાની શક્યતા છે. વસતીમાં 89.5% [[રોમાનિયનો]] છે. સૌથી મોટી [[રોમાનિયાની લઘુમતિઓ|પ્રાદેશિક લઘુમતી]] [[રોમાનિયામાં હંગેરિયન લઘુમતિ|હંગેરિયનો]] છે અને વસતીમાં તેમનું પ્રમાણ 6.6% છે અને [[રોમાનિયામાં રોમા લઘુમતિ|રોમા]] અથવા જિપ્સીઓનું પ્રમાણ 2.46% છે. અધિકૃત સેન્સસ અનુસાર 535,250 [[રોમાની લોકો|રોમા]] રોમાનિયામાં રહે છે.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[http://www.recensamant.ro/pagini/tabele/t47.pdf વંશીયતાની વસતી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003112909/http://www.recensamant.ro/pagini/tabele/t47.pdf |date=2009-10-03 }} પર આધારિત 2002 સેન્સસ મુજબ રોમાનિયામાં કુલ 535,250 રોમા છે. અન્ય સ્રોતો આ આંકડાનો વિરોધ કરે છે, કારણ કે સ્થાનિક સ્તરે ઘણા રોમાઓ ભેદભાવ થવાના ભયથી પોતાની જાતને અન્ય વંશના ગણાવે છે (ખાસ કરીને રોમાનિયન, પરંતુ આ સાથે જ પશ્ચિમમાં હંગેરિયન અને દોબ્રુજામાં તૂર્કિશ). ઘણા તો ક્યારેય નોંધાયા જ નથી, કારણકે તેમની [http://www.edrc.ro/docs/docs/Romii_din_Romania.pdf પાસે ઓળખપત્ર નથી]. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્રોતો અધિકૃત સેન્સસ કરતા વધારે ઊંચો આંકડો આપે છે([http://europeandcis.undp.org/uploads/public/File/rbec_web/vgr/chapter1.1.pdf [[યુએનડીપી(UNDP)|UNDP]]'s Regional Bureau for Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101141449/http://europeandcis.undp.org/uploads/public/File/rbec_web/vgr/chapter1.1.pdf |date=2013-11-01 }}, [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTROMA/0,,contentMDK:20333806~menuPK:615999~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:615987,00.html World Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824055025/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTROMA/0,,contentMDK:20333806~menuPK:615999~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:615987,00.html |date=2006-08-24 }}, {{cite web|url=http://www.msd.govt.nz/documents/publications/msd/journal/issue25/25-pages154-164.pdf|format=PDF|title=International Association for Official Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226202154/http://www.msd.govt.nz/documents/publications/msd/journal/issue25/25-pages154-164.pdf|archive-date=2008-02-26|access-date=2009-12-17|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.usatoday.com/news/world/2005-02-01-roma-europe_x.htm|publisher=usatoday|title=European effort spotlights plight of the Roma|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]માં મોટા પ્રમાણમાં લઘુમતિમાં સ્થાન ધરાવતા હંગેરિયનો [[હર્ઘિતા કાઉન્ટી|હાર્ઘિટા]] અને [[કોવાસ્ના કાઉન્ટી|કોવાસ્ના]] પરગણામાં બહુમતિ ધરાવે છે. [[રોમાનિયાના યુક્રેનિયનો|યુક્રેનિયનો]], [[રોમાનિયાના જર્મનો|જર્મનો]], [[લિપોવાન્સ]], [[રોમાનિયાના તૂર્કો|તૂર્કો]], [[રોમાનિયાના ટાટારો|તાતારો]], [[રોમાનિયાના સર્બો|સર્બો]], [[રોમાનિયાના સ્લોવાકો|સ્લોવાકો]], [[બેનેટ બલ્ગેરિયનો|બલ્ગેરિયનો]], [[રોમાનિયાના ક્રોટ્સો|ક્રોટ્સો]], [[રોમાનિયાના ગ્રીકો|ગ્રીકો]], [[રશિયનો]], [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]], [[રોમાનિયાના ચેકો|ચેકો]], [[રોમાનિયામાં પોલિશ લઘુમતિ|પોલ્સ]], [[રોમાનિયાના ઈટાલિયનો|ઈટાલિયનો]], [[રોમાનિયામાં આર્મેનિયનો|અમેરિકનો]] અને અન્ય એથનિક જૂથો વસતીમાં બાકીનો 1.4% હિસ્સો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite report|url=http://www.recensamant.ro/pagini/rezultate.html|title=Official site of the results of the 2002 Census|language=Romanian|access-date=2008-08-31|archivedate=2008-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325223653/http://www.recensamant.ro/pagini/rezultate.html%23}}&lt;/ref&gt; 1930માં [[રોમાનિયામાં જર્મનો]] 745,421 હતા ,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hungarian-history.hu/lib/minor/min02.htm|title=German Population of Romania, 1930-1948|publisher=hungarian-history.hu|access-date=2009-09-07|archive-date=2007-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070817040031/http://www.hungarian-history.hu/lib/minor/min02.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; હવે માત્ર 60,000 રહ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laenderinformationen/01-Laender/Rumaenien.html|title=German minority|publisher=auswaertiges-amt.de|access-date=2009-09-07|archive-date=2008-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917200535/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laenderinformationen/01-Laender/Rumaenien.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1924માં રોમાનિયાના રાજ્યમાં 796,056 [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]] હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/romania.html|title=The Virtual Jewish History Tour - Romania|publisher=jewishvirtuallibrary.org|access-date=2009-09-07}}&lt;/ref&gt; એક અંદાજ મુજબ વિદેશમાં રહેતા રોમાનિયનો અને રોમાનિયામાં જન્મેલ પૂર્વજો ધરાવનાર વ્યક્તિઓની સંખ્યા 12 મિલિયન જેટલી છે.&lt;ref name=&quot;diaspora&quot;/&gt;

રોમાનિયાની અધિકૃત ભાષા [[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]], [[ઇટાલિયન ભાષા|ઈટાલિયન]], [[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]], [[સ્પેનિશ ભાષા|સ્પેનિશ]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] અને [[કેટાલન ભાષા|કેટાલેન]] સાથે સંબંધ ધરાવતી [[પૂર્વીય રોમાન્સ ભાષા]] છે. વસતીના 91% લોકો પ્રથમ ભાષા તરીકે રોમાનિયન બોલે છે અને અનુક્રમે 6.7% and 1.1% વસતી દ્વારા બોલાતી [[હંગેરીયન ભાષા|હંગેરિયન]] અને [[રોમાનિયામાં રોમા લઘુમતિ|રોમા]] સૌથી વધુ અગત્યની લઘુમતિ ભાષાઓ છે.&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt; 1990ના દસકા સુધી [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા સેક્સન્સ|ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ]]માં જર્મન બોલતા લોકોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર હતી, આમ છતાં તેમાંથી ઘણા લોકો જર્મનીમાં સ્થળાંતર કરી જતાં હવે રોમાનિયામાં જર્મન બોલતા લોકોની સંખ્યા માત્ર 45,000 રહી છે. એથનિક લઘુમતિઓ સ્થાનિક વસતીમાં 20%થી વધુ પ્રમાણમાં હોય ત્યારે લઘુમતિઓની તે ભાષાનો ઉપયોગ જાહેર વહીવટમાં અને ન્યાય પદ્ધતિમાં કરી શકાય છે અને આ સાથે માતૃભાષાના શિક્ષણ અને સંકેતો પણ આપવામાં આવે છે. શાળાઓમાં ભણાવવામાં આવતી વિદેશી ભાષાઓમાં [[અંગ્રેજી ભાષા|ઈંગ્લિશ]] અને [[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]] મુખ્ય છે. 5 મિલિયન રોમાનિયનો ઈંગ્લિશ બોલે છે, 4–5 મિલિયન લોકો દ્વારા ફ્રેન્ચ બોલાય છે અને જર્મની, ઈટાલિયન તથા સ્પેનિશ (પ્રત્યેક ભાષા) 1-2 મિલિયન લોકો દ્વારા બોલાય છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.anis.ro/index.php?page=afaceri&amp;sec=afaceri_avantaje&amp;lang=ro|title=Outsourcing IT în România|language=Romanian|publisher=Owners Association of the Software and Service Industry|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206115410/http://www.anis.ro/index.php?page=afaceri&amp;sec=afaceri_avantaje&amp;lang=ro|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અંગ્રેજીનું ચલણ વધારે હોવા છતાં ઐતિહાસિક રીતે સૌથી વધુ બોલવામાં આવતી વિદેશી ભાષા ફ્રેન્ચ હતી. પરિણામે રોમાનિયન ઈંગ્લિશ બોલનારા લોકો રોમાનિયન-ફ્રેન્ચ બોલનારા કરતાં ઉંમરમાં નાના હોય છે. આમ છતાં રોમાનિયા [[લા ફ્રાન્કોફોનિ]]નું સંપૂર્ણ સભ્ય છે અને 2006માં તેણે ફ્રાન્કોફોનિ સમિટની યજમાની કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.francophonie.org/doc/doc-historique/chronologie-oif.pdf|format=pfd|language=French|title=Chronology of the International Organization La Francophonie|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307170154/http://www.francophonie.org/doc/doc-historique/chronologie-oif.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પ્રાંતમાં ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન શાસનને ઓળખવાની પરંપરાના કારણે ટ્રાન્સિલ્વેનિયામાં જર્મની વ્યાપક પ્રમાણમાં શિખવાડવામાં આવે છે. 
=== ધર્મ ===
રોમાનિયા [[બિન-સાંપ્રદાયિક રાજ્ય]] છે, આમ તેનો કોઈ [[રાજ્ય ધર્મ|રાષ્ટ્રીય ધર્મ]] નથી. અગ્રણી ધાર્મિક સંસ્થા [[રોમાનિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ]], [[પૂર્વીય ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ|ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ]] [[પૂર્ણ ભાઈચારો|કમ્યુનિયન]]ની અંદર [[ઓટોસેફેલી|ઓટોસેફાલૌસ]] ચર્ચ છે; 2002ના સેન્સસ અનુસાર વસતીના 86.7% લોકો તેના સભ્ય છે. અન્ય મહત્વની [[ખ્રિસ્તિ ધર્મસંઘો|ક્રિશ્ચિયન સંસ્થાઓ]]માં [[રોમાનિયામાં રોમન કેથોલિકવાદ|રોમન કેથોલિસિઝમ]] (4.7%), [[પ્રોટેસ્ટન્ટવાદ|પ્રોટેસ્ટન્ટિઝમ]] (3.7%), [[પેન્ટેકોસ્ટાલિઝમ]] (1.5%) અને [[રોમાનિયન ગ્રીક-કેથોલિક ચર્ચ]] (0.9%) છે.&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt; રોમાનિયામાં [[રોમાનિયામાં ઈસ્લામ|મુસ્લિમ]] લઘુમતિ [[દોબ્રુજા|દોબ્રોગીઆ]]માં એકત્રિત છે, જેમાંના મોટાભાગના તૂર્કીશ મૂળના છે અને તેમની સંખ્યા 67,500 લોકોની છે.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.recensamant.ro/datepr/tbl6.html|title=Romanian Census Website with population by religion|publisher=Recensamant.ro|access-date=2008-01-01|archivedate=2008-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605161514/http://www.recensamant.ro/datepr/tbl6.html}}&lt;/ref&gt; 2002 સેન્સસ વિગતો મુજબ 6,179 [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]], 23,105 લોકો કોઈ પણ ધર્મના નથી/અથવા [[નાસ્તિકવાદ|ઓથેઈસ્ટ]] છે અને 11,734 લોકોએ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા ઈનકાર કર્યો હતો. ડિસેમ્બર 27, 2006ના રોજ ધર્મ પરનો નવો કાયદો મંજૂર કરાયો હતો, જે અંતર્ગત 20,000થી વધુ સભ્યો ધરાવનાર અથવા રોમાનિયાની કુલ વસતીમાં 0.1 ટકા જેટલી વસતી ધરાવનાર ધર્મને જ અધિકૃત નોંધણીની માન્યતા મળી શકે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.bosnewslife.com/europe/romania/2674-romania-president-approves-europes-worst/|title=Romania President Approves Europe's &quot;Worst Religion Law&quot;|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;
=== સૌથી મોટા શહેરો ===
[[ચિત્ર:Cluj center.jpg|thumb|250px|રોમાનિયાના સૌથી મોટા શહેરોમાંથી એક ક્લુજ-નાપોકા]]
પાટનગર બુકારેસ્ટ રોમાનિયાનું સૌથી મોટું શહેર છે. 2002ના સેન્સસમાં તેની કુલ વસતી 1.9 મિલિયન કરતા વધારે હતી.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1186654811&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=gamelan&amp;dat=200&amp;geo=-182&amp;srt=pnan&amp;col=aohdqcfbeimg&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=1pnan|publisher=World Gazetteer|title=Population of the largest cities and towns in Romania|access-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930221932/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1186654811&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=gamelan&amp;dat=200&amp;geo=-182&amp;srt=pnan&amp;col=aohdqcfbeimg&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=1pnan|archive-date=2007-09-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[બુકારેસ્ટના મેટ્રોપોલિટન ક્ષેત્રો|બુકારેસ્ટ]]ના [[રોમાનિયામાં મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોની યાદી|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]]માં 2.2 મિલિયન જેટલી વસતી છે. બુકારેસ્ટનો શહેરી વિસ્તાર [[મૂળ શહેર]] કરતાં 20 ગણો વધારવાની અનેક યોજનાઓ છે.&lt;ref&gt;{{citenews|url=http://www.romanialibera.ro/a94321/zona-metropolitana-bucuresti-va-fi-gata-peste-10-ani.html|title=Metropolitan Zone of Bucharest will be ready in 10 years|publisher=''Romania Libera''|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.zmb.ro/main.php|title=Official site of Metropolitan Zone of Bucharest Project|access-date=2008-08-31|archive-date=2004-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501191410/http://www.zmb.ro/main.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;રોમાનિયાના પાંચ અન્ય શહેરો પણ 300,000 જેટલી વસતી ધરાવે છે અને યુરોપીયન યુનિયનની [[શહેરની હદની અંદર સૌધી વધુ વસતી ધરાવતા યુરોપીયન યુનિયનના સૌથી મોટા શહેરો|EUના 100 સૌથી વધુ વસતીવાળા શહેરો]]ની યાદીમાં પણ તેમનું નામ છે. આ શહેરો છે: [[ઈઆસિ|લાસી]], [[ક્લુજ-નાપોકા|કલુજ-નેપોકા]], [[ટિમિસોરા]], [[કોન્સ્ટન્ટા|કોન્સટન્ટા]] અને [[ક્રેઈઓવા]]. 200,000થી વધુ વસતી ધરાવતા અન્ય શહેરો છેઃ [[ગેલાટી]], [[બ્રેસોવ|બ્રાસોવ]], [[પ્લોઈએસ્ટિ|પ્લોઈએસ્ટી]], [[બ્રેઈલા]] અને [[ઓરાડી|ઓરેડીઆ]]. અન્ય 13 શહેરોની વસતી 100,000 કરતા વધુ છે.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;

હાલમાં અનેક મોટા શહેરોમાં [[રોમાનિયામાં મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]] છે: [[કોન્સ્ટન્ટા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|કોન્સ્ટન્ટા]] (550,000 લોકો), [[બ્રેસોવ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|બ્રાસોવ]], [[ઈઆસિ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ઈઆસી]] (બંનેમાં લગભગ 400,000 જેટલી વસતી) અને [[ઓરડીઆ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ઓરેડીઆ]] (260,000) અને બીજા અનેક માટે આયોજન કરાયુ છે: [[ટિમિસોઆરા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ટિમિસોરા]] (400,000), [[ક્લુજ-નાપોકા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ક્લુજ-નેપોકા]] (400,000), [[સેન્ટેમિર મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|બ્રેઈલા-ગેલેટી]] (600,000), [[ક્રેઈઓવા]] (370,000), [[બકાઉ|બેકાઉ]] અને [[પ્લોઈએસ્ટિ|પ્લોઈએસ્ટી]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zmi.ro/de/zmi_context_romania.html|title=Map of Romanian municipalities that can have metorpolitan areas in maroon|3=zmi.com|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080901055547/http://www.zmi.ro/de/zmi_context_romania.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
=== શિક્ષણ ===
[[ચિત્ર:Bucharest university.jpg|thumb|250px|યુનિવર્સિટી ઓફ બુકારેસ્ટનું મુખ્ય સંકુલ]]
[[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ]]ના સમયથી રોમાનિયન શિક્ષણ પદ્ધતિઓમાં નિરંતર [[સુધારા]] પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે અને તેને ટીકા તથા પ્રશંસા બંને મળ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite report|publisher=UNESCO|url=http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/romania/rapport_1.html|title=The Romanian Educational Policy in Transition|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; 1995માં સ્વીકારવામાં આવેલા શિક્ષણના કાયદા મુજબ શિક્ષણ પદ્ધતિનું નિયંત્રણ [[રોમાનિયાનું શિક્ષણ અને સંશોધન મંત્રાલય|શિક્ષણ અને સંશોધન મંત્રાલય]] દ્વારા થાય છે. દરેક સ્તરનું પોતાનું સંગઠન સ્વરૂપ છે અને તે વિવિધ કાયદાઓને પાત્ર છે. 3થી 6 વર્ષના બાળકો માટે [[કિન્ડરગાર્ટન-બાલમંદિર|બાલમંદિર]] વૈકલ્પિક છે. [[સ્કૂલ]] શિક્ષણ 7 વર્ષની ઉંમરે શરૂ થાય છે (ક્યારેક 6) અને 10મા ધોરણ સુધી તે ફરજિયાત છે (સામાન્ય રીતે 17 અથવા 16 વર્ષ સુધી કહી શકાય).&lt;ref&gt;{{cite report|publisher=UNESCO|url=http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/romania/rapport_2.html|title=The Romanian Educational Policy in Transition|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[પ્રાથમિક સ્કૂલ|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક સ્કૂલ|માધ્યમિક]] શિક્ષણ 12 અથવા 13 ગ્રેડમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યુ છે. [[ઉચ્ચતર શિક્ષણ|ઉચ્ચ શિક્ષણ]] [[યુરોપીયન ઉચ્ચ શિક્ષણ વિસ્તાર|યુરોપીયન ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્ર]] સાથે સંકળાયેલુ છે.

અધિકૃત શાળા પદ્ધતિ અને તાજેતરમાં ઉમેરવામાં આવેલ ખાનગી સમાન વિકલ્પો સિવાય અર્ધ-ન્યાયિક, અનૌપચારિક, સંપૂર્ણ [[ટ્યુટરિંગ#ખાનગી ટ્યુટરિંગ|ખાનગી ટ્યુટરિંગ]] પદ્ધતિ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ટ્યુટરિંગ મોટા ભાગે [[માધ્યમિક સ્કૂલ]]માધ્યમિક દરમિયાન વિવિધ પરિક્ષાઓની તૈયારી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, કે જે અત્યંત કપરુ હોય છે. ટ્યુટરિંગ વ્યાપક પ્રમાણમાં ફેલાયેલુ છે અને તેને શિક્ષણ પદ્ધતિના ભાગ તરીકે ગણાવી શકાય. સામ્યવાદી યુગ દરમિયાન તેને ઘણી મદદ મળી અને તેને સમૃદ્ધ બનાવવામાં આવ્યુ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.genderomania.ro/book_gender_post/part1/Anca_Gheaus.pdf|title=Limited relevants. What feminists can learn from the eastern experience|format=pdf|access-date=2008-08-25|publisher=genderomania.ro|archive-date=2008-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904004658/http://www.genderomania.ro/book_gender_post/part1/Anca_Gheaus.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2004માં 4.4 મિલિયન લોકોએ સ્કૂલમાં નોંધણી કરાવી હતી. તેમાંથી 650,000 બાલમંદિરમાં, 3.11 મિલિયન (વસતીના 14% ટકા) પ્રાથમિકમાં અને માધ્યમિક સ્તરે અને 650,000 (વસતીના 3%) ટેર્ટિઅરી સ્તરે (યુનિવર્સિટીઓમાં) નોંધણી કરાવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap8.pdf|format=PDF|title=Romanian Institute of Statistics Yearbook - Chapter 8|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; આ જ વર્ષે પુખ્ત સાક્ષરતા દર 97.3% (વિશ્વમાં 45મો) હતો, જ્યારે કે પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ટેર્ટીઅરી સ્કૂલ માટેનો સંયુક્ત નોંધણી દર 75% (વિશ્વમાં 52મો) હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr2006/pdfs/report/HDR06-complete.pdf|title=UN Human Development Report 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202212856/http://hdr.undp.org/hdr2006/pdfs/report/HDR06-complete.pdf|format=pdf|archive-date=2007-02-02|access-date=2009-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt; વર્ષ 2000 માટે શાળાઓમાં [[PISA]] મૂલ્યાંકન અભ્યાસે નિમ્ન [[ઓઇસીડી.|OECD]]ના આંકમાં 85% ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 432ના સામાન્ય આંક સાથે ભાગ લેનાર 42 દેશોમાં રોમાનિયાને 34મો ક્રમ આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.edu.ro/index.php?module=uploads&amp;func=download&amp;fileId=1958|title=OECD International Program for Evaluation of Students, National Report|location=Bucureşti|year=2002|pages=10—15|publisher=Romanian Ministry of Education|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070714191112/http://www.edu.ro/index.php?module=uploads&amp;func=download&amp;fileId=1958}}&lt;/ref&gt; [[વિશ્વ યુનિવર્સિટીઓનું શૈક્ષણિક રેન્કિંગ|વિશ્વ યુનિવર્સિટીઓના એકેડેમિક રેન્કિંગ]] મુજબ 2006માં વિશ્વની ટોચની 500 યુનિવર્સિટીઓમાં રોમાનિયાની કોઈપણ યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નહોતો.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006FULLLIST-BY%20RANK%20(PDF).pdf|format=pdf|title=Academic Ranking World University 2006: Top 500 World University|access-date=2008-08-31|archivedate=2012-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205043418/http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006FULLLIST-BY%20RANK%20(PDF).pdf}}&lt;/ref&gt; રેન્કિંગની આ જ પદ્ધતિમાં રોમાનિયાની શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટી [[બુકારેસ્ટ યુનિવર્સિટી]]એ વિશ્વની ટોચની 500 યુનિવર્સિટીમાં છેલ્લા સ્થાને રહેનાર યુનિવર્સિટી કરતાં અડધો સ્કોર કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite report|publisher=Asociaţia Ad Astra a cercetătorilor rom
âni|author=Răzvan Florian|url=http://www.ad-astra.ro/journal/8/florian_shanghai_romania.pdf|format=pdf|title=Romanian Universities and the Shanghai rankings|location=Cluj-Napoca, România|pages=7–9|access-date=2008-08-31|archivedate=2006-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061023140037/http://www.ad-astra.ro/journal/8/florian_shanghai_romania.pdf}}&lt;/ref&gt;

ધાર્મિક સંકુચિતતાના વધતા જતા વલણના કારણે રોમાનિયન માધ્યમિક શાળા અભ્યાસક્રમને તાજેતરમાં [[સેન્સરશિપ-નિયંત્રણ|સેન્સર]] કરીને નવેસરથી ઘડવામાં આવ્યો હતો. 2006માં દેશમાં સામ્યવાદના સમયથી ભણાવવામાં આવતા [[ઉત્ક્રાંતિનો સિદ્ધાંત|ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંત]]ને રાષ્ટ્રવ્યાપી ફરજિયાત અભ્યાસક્રમમાંથી પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો. [[વોલ્ટાયર|વોલ્ટેર]] અને [[કેમુસ]] જેવા ધર્મના ટિકાકાર તત્વવેત્તાઓને પણ ધાર્મિક અભ્યાસક્રમમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. તેના બદલે વિદ્યાર્થીઓને રૂઢિચૂસ્ત ધાર્મિક વર્ગોમાં [[ઉત્પત્તિના વૃતાન્ત અનુસાર સર્જન|7-દિવસીય સર્જનવાદ]] શીખવવામાં આવે છે અને નવી દરખાસ્ત અનુસાર તે ફરજિયાત બની શકે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.thediplomat.ro/reports_1207.php|title=Romania removes theory of evolution from school curriculum|publisher=''The Diplomat''|access-date=2008-08-31}}{{Dead link|date=માર્ચ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
== સરકાર ==

=== રાજકારણ ===
[[રોમાનિયાનું બંધારણ]] [[ફ્રાન્સનું બંધારણ|ફ્રાન્સના પાંચમા રીપબ્લિકના બંધારણ]]&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; પર આધારિત છે અને ડિસેમ્બર 8, 1991ના રોજ લોકમત દ્વારા તેને મંજૂરી આપવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; ઓક્ટોબર 2003માં યોજાયેલ મતદાનમાં બંધારણના 79 સુધારાઓને મંજૂરી આપવામાં આવી અને તેને યુરોપીયન યુનિયનના કાયદાઓની અનુરૂપ બનાવવામાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; બહુ-પક્ષીય લોકતાંત્રિક પદ્ધતિના આધારે અને કાયદાકીય, વહીવટી અને ન્યાયિક સત્તાઓને અલગ રાખીને રોમાનિયાનો વહીવટ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; રોમાનિયા [[અર્ધ-પ્રમુખશાહી]] લોકશાહી ગણતંત્ર છે, કે જ્યાં [[રોમાનિયાના પ્રમુખો|પ્રમુખ]] અને [[રોમાનિયાના વડાપ્રધાનો|વડાપ્રધાન]] વચ્ચે વહીવટી કામગીરીઓ વિભાજિત કરાઈ છે. મહત્તમ બે મુદત માટે લોકપ્રિય મતો દ્વારા [[રોમાનિયાના પ્રમુખ|પ્રમુખ]]ને ચૂંટવામાં આવે છે અને 2003ના સુધારાથી મુદત પાંચ વર્ષની કરવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; [[રોમાનિયાના વડાપ્રધાનો|વડાપ્રધાન]]ની નિમણૂક પ્રમુખ કરે છે અને [[રોમાનિયન કેબિનેટ|મંત્રી મંડળ]]ની નિમણૂક વડાપ્રધાન કરે છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; પ્રમુખ [[કોટ્રોસેનિ મહેલ|કોટ્રોસેની પેલેસ]] ખાતે રહે છે અને [[રોમાનિયા સરકાર|રોમાનિયન સરકાર]] સાથેના વડાપ્રધાન [[વિક્ટોરિયા મહેલ|વિક્ટોરિયા પેલેસ]] ખાતે સ્થિત હોય છે. 

સરકારની કાયદાકીય શાખા [[રોમાનિયાની સંસદ|સંસદ]] (''પાર્લામેન્ટુલ રોમાનિએઈ'' ) તરીકે ઓળખાય છે અને તે [[દ્વિગૃહીયતા|બે ગૃહ]]ની બનેલી હોય છે – [[રોમાનિયાની સેનેટ|સેનેટ]] (''સેનાટ'' ), જેમાં 140 સભ્યો હોય છે અને [[રોમાનિયાના ડેપ્યુટીઓનું ગૃહ|ડેપ્યુટીઓનું ગૃહ]] (''કેમેરા ડેપ્યુટેટિલર'' ), જ્યાં 346 સભ્યો હોય છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; [[તુલનાત્મક પ્રતિનિધિત્વની પક્ષ-યાદી|પક્ષોના તુલનાત્મક પ્રતિનિધિત્વની યાદી]] અંતર્ગત બંને ગૃહના સભ્યોને ચાર વર્ષ માટે ચૂંટવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt;

ન્યાય તંત્ર સરકારના અન્ય વિભાગોથી સ્વતંત્ર હોય છે અને તે અદાલતોના સ્તરીકરણની બનેલી હોય છે અને આ અદાલતો રોમાનિયાની સર્વોચ્ચ અદાલત [[હાઈ કોર્ટ ઓફ કેસ્સેશન એન્ડ જસ્ટિસ|હાઈકોર્ટ ઓફ કેસ્સેશન એન્ડ જસ્ટિસ]] હસ્તક હોય છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.scj.ro/monogr_en.asp|publisher=High Court of Cassation and Justice - —Romania|title=Presentation|access-date=2008-08-31|archive-date=2012-09-10|archive-url=https://archive.today/20120910190947/http://www.scj.ro/monogr_en.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અપીલ માટે પરગણા અદાલતો અને સ્થાનિક અદાલતો પણ હોય છે. રોમાનિયાનું ન્યાયતંત્ર [[ફ્રેન્ચ કાયદો|ફ્રેન્ચ સ્વરૂપ]]થી અત્યંત પ્રભાવિત છે,&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/2000//legal_system.html|title=Romanian Legal system|publisher=CIA Factbook|year=2000|access-date=2008-01-11|archive-date=2008-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125081126/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/2000/legal_system.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેનો અંદાજ [[નાગરિક કાયદો (કાયદા પદ્ધતિ)|નાગરિક કાયદા]] આધારિત રચના અને [[તપાસ-જાંચ પદ્ધતિ|તપાસ કરનાર]] એજન્સી જેવા સ્વરૂપ પરથી આવી શકે છે. [[કુર્ટીઅ કોન્સ્ટિટ્યુશનલ(Curtea Constituţională)|બંધારણીય અદાલત]] (''કુર્ટી કોન્સ્ટિટ્યુશનલા'' ) કાયદા અને દેશના મૂળ કાયદા એટલે કે [[રોમાનિયન બંધારણ]] અનુસાર રાજ્યની ધારાઓનું પાલન કરતા ચૂકાદા આપવાની તેની જવાબદારી છે. 1991માં લવાયેલ બંધારણમાં સુધારા માટે જનમત અનિવાર્ય છે અને છેલ્લે 2003માં જનમત લેવાયો હતો. આ સુધારા મુજબ સંસદની કોઈપણ બહુમતિ દ્વારા અદાલતના નિર્ણયને પલટાવી શકાય નહિ.

[[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]]માં 2007માં દેશના પ્રવેશ&lt;ref&gt;{{cite news | first=Stefan | last=Bos | coauthors= | authorlink= | title=Bulgaria, Romania Join European Union | date=01 January 2007 | publisher=Voice of America | url=http://voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-01-voa16.cfm | work=VOA News | pages= | access-date=2 January 2009 | language= | archive-url=https://web.archive.org/web/20090706141125/http://voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-01-voa16.cfm | archive-date=6 જુલાઈ 2009 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ના કારણે તેની ઘરેલુ નીતિઓ પર મહત્વની અસરો પડી છે. પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે રોમાનિયાએ [[ન્યાયિક સુધારા]] સહિતના સુધારા કર્યા છે, અન્ય સભ્ય રાજ્યો સાથે ન્યાયિક સહકાર વધાર્યો છે અને ભ્રષ્ટાચારનો સમાનો કરવા સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. આમ છતાં, 2006ના બ્રસેલ્સ રીપોર્ટમાં રોમાનિયા અને [[બલ્ગેરિયા]]ને યુરોપીયન યુનિયનના બે સૌથી વધારે ભ્રષ્ટ દેશો ગણાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.bbj.hu/main/news_18741_romania+will+be+eus+most+corrupt+new+member.html|title=Romania will be EU's most corrupt new member|access-date=2008-01-11|archive-date=2007-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118002152/http://www.bbj.hu/main/news_18741_romania+will+be+eus+most+corrupt+new+member.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
=== વહીવટી વિભાગો ===
[[ચિત્ર:Regiuni de dezvoltare.svg|thumb|250px|8 વિકાસ ક્ષેત્રોનો નકશો. 41 સ્થાનિક વહીવટી એકમોને પણ પ્રસિદ્ધિ આપવામાં આવી છે, પરંતુ બુકારેસ્ટ અને ઈલફોવ કાઉન્ટ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. બંને પોતાનું વિકાસ ક્ષેત્ર બનાવે છે અને તેની આસપાસ સુદ વિસ્તાર આવેલો છે.]]
રોમાનિયા 41 [[રોમાનિયાની કાઉન્ટીઓ|પરગણા]]ઓ(કાઉન્ટી) (sing. ''જ્યુડેટ'' , pl. ''જ્યુડેટ'' ) તથા [[બુકારેસ્ટ]] મ્યુનિસિપાલિટી (બુકુરેસ્ટી)માં વહેંચાયેલું છે – તેનો દરજ્જો સમાન છે. દરેક કાઉન્ટીનો વહીવટ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ જુડેટન'' ) દ્વારા થાય છે અને તે સ્થાનિક મુદ્દાઓ માટે [[પ્રીફેક્ટ]](વિભાગના ઉપરી અધિકારી)ની જેમ જવાબદાર હોય છે, કે જેની નિમણૂક કેન્દ્ર સરકાર કરે છે. આ હોદ્દા પર નિમણૂક પામનાર વ્યક્તિ કોઈપણ રાજકીય પક્ષના સભ્ય ન હોવા જોઈએ કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશના (કેન્દ્રીય)મામલાઓ માટે જવાબદાર ના હોવા જોઈએ. 2008થી કાઉન્ટી કાઉન્સિલના પ્રમુખ (''પ્રેસિડેન્ટેલે કોન્સિલિઉલુઈ'' )ને અગાઉની જેમ કાઉન્ટિ કાઉન્સિલ દ્વારા નહિ પરંતુ સીધા લોકો દ્વારા ચૂંટવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;descopera&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.descopera.net/romania_geografie.html|title=Geografia Romaniei|publisher=descopera.net|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219224756/http://descopera.net/romania_geografie.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

દરેક કાઉન્ટિનું [[શહેર|શહેરો]]માં પેટાવિભાજન કરવામાં આવે છે (sing. ''ઓરાસ'' , pl. ''ઓરાસ'' ) અને [[રોમાનિયાના કમ્યુનો|કમ્યુનીસ]] (sing. ''કમ્યુના'' , pl. ''કમ્યુન'' ), પહેલું [[શહેરી વિસ્તાર|શહેરી]], અને બીજુ [[ગ્રામીણ]] વસાહતોનું હોય છે. રોમાનિયામાં કુલ 319 [[રોમાનિયામાં શહેરો|શહેરો]] and 2686 [[રોમાનિયાના કમ્યુનો|કમ્યુનીસ]] છે.&lt;ref name=&quot;total&quot;&gt;{{cite report|language=ro|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|chapter=1.8|title=Administrative Organisation of Romanian Territory, on December 31, 2005|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf}}&lt;/ref&gt; દરેક શહેર અને કમ્યુનને પોતાના મેયર (''પ્રિમર'' ) અને સ્થાનિક કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ લોકલ'' ) હોય છે. 1વધારે મોટા અને વધારે શહેરીકરણ ધરાવતા 103 શહેરો પાસે [[રોમાનિયાની મ્યુનિસિપાલિટીઓ|મ્યુનિસિપાલિટી]]નો દરજ્જો છે, જેના દ્વારા તેમને સ્થાનિક મુદ્દાઓમાં વધારે વહીવટી સત્તા આપે છે. બુકારેસ્ટને પણ મ્યુનિસિપાલિટી ધરાવતા શહેરનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે, પરંતુ અન્ય સ્થાનિક સત્તામંડળોની જેમ કાઉન્ટીનો ભાગ નહિ હોવાના કારણે તે બધા કરતા અનોખુ છે. તેની પાસે કાઉન્ટી કોન્સિલ નથી, પરંતુ પ્રીફેક્ટ છે. બુકારેસ્ટ જનરલ મેયર (''પ્રિમર જનરલ'' )ને અને જનરલ સિટી કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ જનરલ બુકારેસ્ટી'' )ને ચૂંટે છે. બુકારેસ્ટના છ સેકટરમાંથી દરેક સેકટર પણ પોતાના મેયર અને લોકલ કાઉન્સિલ ચૂંટે છે.&lt;ref name=&quot;total&quot;/&gt;

[[આંકડાકીય માટે પ્રાદેશિક એકમોનું વર્ગીકરણ|NUTS]]-3 સ્તરીય વિભાજન રોમાનિયાના વહીવટી-પ્રાદેશિક માળખાનો પરિચય આપે છે અને 41 [[કાઉન્ટીઓ]] તથા [[બુકારેસ્ટ]] મ્યુનિસિપાલિટીને વર્ણવે છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; શહેરો અને કમ્યુન્સ NUTS-5 સ્તરનું વિભાજન છે. દેશમાં હાલ NUTS-4 સ્તરનું વિભાજન નથી, પરંતુ બહેતર સ્થાનિક વિકાસ માટે તથા રાષ્ટ્રીય તથા યુરોપીયન ભંડોળના ઉપયોગ માટે પડોશી વસાહતોને સાંકળવાની યોજના ચોક્કસ છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt;

41 કાઉન્ટીઓ અને બુકારેસ્ટનું આઠ [[રોમાનિયાના વિકાસક્ષેત્રો|વિકાસ ક્ષેત્રો]]માં જૂથ બનાવવામાં આવ્યું છે, જે યુરોપીય સંઘના NUTS-2 વિભાજન સંદર્ભે છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;&gt;{{citeweb|url=http://ec.europa.eu/comm/eurostat/ramon/nuts/codelist_en.cfm?list=nuts|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118234301/http://ec.europa.eu/comm/eurostat/ramon/nuts/codelist_en.cfm?list=nuts|archive-date=2008-01-18|title=Hierarchical list of the Nomenclature of territorial units for statistics - NUTS and the Statistical regions of Europe|access-date=2008-08-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; યુરોપીયન યુનિયનમાં રોમાનિયાના પ્રવેશ પહેલા આને આંકડાશાસ્ત્રીય વિસ્તાર કહેવામાં આવતા હતા અને તેમનો ઉપયોગ માત્ર આંકડાકીય હેતુઓ માટે થતો હતો. જોકે આ રીતે તેઓનું ઔપચરિક અસ્તિત્વ ૪૦ વર્ષ કરતા વધુ સમય માટે રહ્યું, પ્રદેશો એ જાહેર સમાચાર છે. ભવિષ્યમાં કાઉન્ટી કાઉન્સિલને રદ કરવાની (પરંતુ પ્રીફેક્ટ્સને રાખીને) અને તેના સ્થાને પ્રદેશ (રીજનલ) કાઉન્સિલ બનાવવાની દરખાસ્ત છે. દેશના પ્રદેશ પેટા-વિભાજનની પરિભાષા પર આનાથી કોઈ અસર પડશે નહિ, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે નીતિઓની સુસંગતતામાં સુધારો થવાની અને ઓછી તુમારશાહી સાથે વધારે સ્વાયત્તતા મળવાની અપેક્ષા છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt;

ચાર [[આંકડાકીય માટે પ્રાદેશિક એકમોનું વર્ગીકરણ|NUTS]]-1 સ્તરના વિભાજનનો ઉપયોગ કરવાની પણ દરખાસ્ત છે; તેઓને મેક્રોરીજીઅન્સ(વિશાળ પ્રદેશો)(રોમાનિયન:''મેક્રોરીજીયુન'' ) કહેવામાં આવશે. NUTS-1 અને-2 વિભાજન પાસે કોઈ વહીવટી ક્ષમતા નથી પરંતુ આની જગ્યાએ તેઓનો ઉપયોગ સ્થાનિક વિકાસના પ્રોજેક્ટની અને આંકડાકીય હેતુઓની સુસંગતતા માટે થાય છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt;
* મેક્રોરીજીયુન1:&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; 
** [[નોર્ડ-વેસ્ટ(વિકાસક્ષેત્ર)|નોર્ડ-વેસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; ઉત્તરી [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]) 
** [[સેન્ટ્રુ (વિકાસ ક્ષેત્ર )|સેન્ટ્રુ]] (6 કાઉન્ટીઓ; દક્ષિણી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા) 
* મેક્રોરીજીયુન 2:&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; 
** [[નોર્ડ-ઈસ્ટ (વિકાસ ક્ષેત્ર)|નોર્ડ-ઈસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; [[મોલ્ડેવિયા]] [[વ્રેન્સીઆ કાઉન્ટી|વ્રેન્સી]]અને [[ગેલાટિ કાઉન્ટી|ગેલેટી]] કાઉન્ટીઓ સિવાય) 
** [[સડ-ઈસ્ટ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|સડ-ઈસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; લોઅર [[દાનુબે]], [[દોબ્રુડ્જા]] સહિત) 
* મેક્રોરીજીયુન 3:&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; 
** [[સડ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|સુડ]] (7 કાઉન્ટીઓ; [[મ્યુન્ટેનિઆ]]નું મુખ્ય) 
** [[બુકારેસ્ટિ-ઈલફોવ(વિકાસક્ષેત્ર)|બુકારેસ્ટિ]] (1 કાઉન્ટી અને બુકારેસ્ટ) 
* મેક્રોરીજીયુન 4:&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; 
**[[સડ-વેસ્ટ (વિકાસ ક્ષેત્ર)|સુડ-વેસ્ટ]] (5 કાઉન્ટીઓ; આશરે [[ઓલ્ટેનિયા|ઓલ્ટેનીયા]])
** [[વેસ્ટ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|વેસ્ટ]] (4 કાઉન્ટીઓ; દક્ષિણપશ્ચિમી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા અથવા [[બેનેટ|બનાટ]] અને [[એરડ કાઉન્ટી|એરેડ]] તથા [[હુનેડોઆરા કાઉન્ટી|હુનેડોઆરા]] કાઉન્ટીઓ)

=== વિદેશ સંબંધો ===
ડિસેમ્બર 1989થી પશ્ચિમના તમામ દેશો સાથે અને વિશેષ કરીને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]] સાથેના સંબંધો સુદ્રઢ બનાવવાની નીતિની શરૂઆત કરી. તે [[NATO(નાટો)|નોર્થ એટલાન્ટિક ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન]] (NATO)માં માર્ચ 29, 2004ના રોજ જોડાયુ, [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]] (EU)માં જાન્યુઆરી 1, 2007, [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ|ઈન્ટરનેશનલ મનીટરી ફંડ]] અને [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વર્લ્ડ બેન્ક]]માં 1972માં જોડાયું અને તે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન]]નું સભ્ય છે.

વર્તમાન સરકારે પશ્ચિમ સાથે એકરૂપ થવાની પ્રક્રિયા સાથે અન્ય [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપીય]]ન રાષ્ટ્રો (ખાસ કરીને [[મોલ્ડોવા]], [[યુક્રેઈન]] અને [[જ્યોર્જિયા(દેશ)|જ્યોર્જિયા]])સાથેના સંબંધો મજબૂત બનાવવા અને તેમને મદદ કરવાનો પોતાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો છે.&lt;ref name=&quot;mae&quot;&gt;{{cite web|title=Foreign Policy Priorities of Romania for 2008|language=Romanian|url=http://www.mae.ro/index.php?unde=doc&amp;id=35181&amp;idlnk=1&amp;cat=3|publisher=Romanian Ministry of Foreign Affairs|access-date=2008-08-28}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયાએ 1990ના દસકાથી એ પણ સ્પષ્ટ કર્યુ છે કે પૂર્વીય યુરોપમાં આવેલ પૂર્વ સોવિયેત રીપબ્લિકના દેશો માટે અને [[કૌકાસસ|કૌકેસસ]]ના માટે NATO અને યુરોપીયન યુનિયનના સભ્યપદ માટે પોતાનો ટેકો છે.&lt;ref name=&quot;mae&quot;/&gt; રોમાનિયાએ [[તુર્કી|તૂર્કી]], [[ક્રોએશિયા]] અને [[મોલ્ડોવા]]ના યુરોપીયન સંઘમાં જોડાણ માટે જાહેર ટેકાની ઘોષણા પણ કરી છે.&lt;ref name=&quot;mae&quot;/&gt; તૂર્કી સાથે રોમાનિયાના વિશેષ આર્થિક સંબંધો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.thenewanatolian.com/ek6.pdf|format=PDF|publisher=The New Anatolian, February 1, 2006|title=Turkey &amp; Romania hand in hand for a better tomorrow.|access-date=ડિસેમ્બર 17, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003112912/http://www.thenewanatolian.com/ek6.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; હંગેરીયન લઘુમતિ મોટી સંખ્યામાં હોવાના કારણે રોમાનિયાએ [[હંગેરી]] સાથે મજબૂત સંબંધો વિકસાવ્યા છે – યુરોપીયન યુનિયનમાં જોડાવાના રોમાનિયાના પ્રયત્નને હંગેરીએ સમર્થન આપ્યુ હતુ.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Headline: Meeting with the Hungarian Prime Minister, Ferenc Gyurcsány|publisher=Government of Romania|access-date=2008-08-31|date=2006-03-24|url=http://www.guv.ro/engleza/presa/afis-doc.php?idpresa=6372&amp;idrubricapresa=&amp;idrubricaprimm=&amp;idtema=&amp;tip=&amp;pag=&amp;dr=}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ડિસેમ્બર 2005માં પ્રમુખ [[ટ્રેઈએન બેસેસ્કુ|ટ્રાયન બેસેસ્કુ]] અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વિદેશ મંત્રી|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વિદેશમંત્રી]] [[કોન્ડોલિઝા રાઈસ|કોન્ડોલીઝા રાઈસે]] કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેના દ્વારા રોમાનિયન પ્રદેશના ઘણા સ્થળોએ અને ખાસ કરીને દેશના પૂર્વીય વિસ્તારમાં અમેરિકી લશ્કરની ઉપસ્થિતિને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35722.htm|publisher=U.S. Department of State|title=Background Note: Romania - U.S.-Romanian Relations}}&lt;/ref&gt; મે 2009માં અમેરિકન વિદેશ મંત્રી [[હિલેરી ક્લિન્ટન|હિલેરી ક્લિન્ટને]] રોમાનિયાના વિદેશ મંત્રીના પ્રવાસ દરમિયાન જાહેર કર્યુ હતું કે- &quot;અમેરિકાના સૌથી વધુ વિશ્વસનીય અને આદરણીય સાથીદારોમાંથી એક રોમાનિયા છે&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bucharestherald.com/politics/34-politics/3116-hillary-clinton-romania-one-of-the-most-trustworthy-and-respectable-partners-of-the-usa- |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-17 |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512144240/http://www.bucharestherald.com/politics/34-politics/3116-hillary-clinton-romania-one-of-the-most-trustworthy-and-respectable-partners-of-the-usa- |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

બંને દેશો એક જ ભાષા અને [[મોલ્ડેવિયાનો ઇતિહાસ|લગભગ એક સરખો ઇતિહાસ]] ધરાવતા હોવાના કારણે મોલ્ડોવા સાથેના સંબંધો વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;mae&quot;/&gt; બંને દેશોએ સામ્યવાદી શાસનમાંથી મુક્તિ મેળવી ત્યાર બાદ 1990ના દસકામાં [[રોમાનિયા અને મોલ્ડોવોના એકીકરણ માટેની ચળવળ|રોમાનિયા અને મોલ્ડોવાના એકીકરણની ઝુંબેશ]] શરૂ થઈ હતી,&lt;ref name=&quot;cfis&quot;&gt;{{cite journal|url=http://studint.ong.ro/moldova.htm|title=Romania'S Relations With The Republic Of Moldova|author=Gabriel Andreescu, Valentin Stan, Renate Weber|journal=International Studies|publisher=Center for International Studies|date=1994-10-30|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223003657/http://studint.ong.ro/moldova.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પરંતુ મોલ્ડોવન રીપબ્લિકને રોમાનિયાથી સ્વતંત્ર રાખવાના નવી મોલ્ડોવન સરકારના એજન્ડાની સાથે જ આ ઝુંબેશ ઠંડી પડી ગઈ.&lt;ref name=&quot;Ihrig&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.desk.c.u-tokyo.ac.jp/download/es_5_Ihrig.pdf|format=PDF|title=Rediscovering History, Rediscovering Ultimate Truth|author=Stefan Ihrig|access-date=2008-09-17}}&lt;/ref&gt; મોલ્ડોવન મામલાઓમાં રોમાનિયાની કુતુહલતા અકબંધ રહી અને ઔપચારિક રીતે તેણે [[મોલ્ટોવ-રિબેનટ્રોપ સંધિ|મોલ્ટોવ-રિબ્બેનટ્રોપ સંધિ]] ફગાવી દીધી,&lt;ref name=&quot;cfis&quot;/&gt; પરંતુ પાયાની દ્વિપક્ષી સંધિના કરાર સુધી પહોંચવામાં પણ બંને દેશો નિષ્ફળ રહ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news|http://www.romanianewswatch.com/2007/12/moldova-urging-romania-to-sign-basic.html|title=Moldova urging Romania to sign basic political treaty|publisher=Romania News Watch|access-date=2008-08-28|date=2007-12-16}}&lt;/ref&gt;

=== સશસ્ત્ર દળો ===
[[ચિત્ર:Romanian troops.jpg|thumb|250px|અફઘાનિસ્તાનમાં રોમાનિયન લશ્કરના જવાનો]]
રોમાનિયન સશસ્ત્ર દળ [[રોમાનિયન ભૂમિ દળો|ભૂમિ]], [[રોમાનિયન હવાઈ દળો|હવાઈ]], અને [[રોમાનિયન નૌકા દળો|નૌકા દળો]]નું બનેલુ છે અને તેનું નેતૃત્વ [[કમાન્ડર ઈન ચીફ|કમાન્ડર-ઈન-ચીફ]] કરે છે, કે જેઓ [[સંરક્ષણ મંત્રાલય (રોમાનિયા)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]]ના સંચાલન હેઠળ હોય છે. [[યુદ્ધ]]ના સમય દરમિયાન સશસ્ત્ર દળોના વડા [[રોમાનિયાના પ્રમુખ|પ્રમુખ]] હોય છે. 90,000 પુરુષો અને મહિલાઓના બનેલા સશસ્ત્ર દળોમાં 15,000 નાગરિકો અને 75,000 લશ્કરના જવાનો છે—45,800 જમીન માટે, 13,250 હવાઈ માટે, 6,800 નૌકાદળ માટે, અને 8,800 અન્ય ક્ષેત્રમાં હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite press release|publisher=Ministry of National Defense of Romania|url=http://www.mapn.ro/briefing/030122/030121conf.htm|title=Press conference|date=2003-01-21|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

હાલમાં કુલ સંરક્ષણ ખર્ચ દેશના કુલ [[જીડીપી|GDP]]ના 2.05% છે, જે આશરે 2.9 અબજ [[ડોલર]]નો ખર્ચ દર્શાવે છે ([[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશો અને સંઘોની યાદી|39મો ક્રમ]]). જોકે આધુનિકીકરણ અને નવા સાધનો મેળવવા માટે રોમાનિયન સશસ્ત્ર દળો 2006 અને 2011ની વચ્ચે 11 અબજ ડોલરનો ખર્ચ કરશે.&lt;ref name=&quot;ZF&quot;&gt;{{citeweb|url=http://www.zf.ro/articol_99920/bugetul_mapn__2_05__din_pib__in_2007.html|title=MoND Budget as of 2007|publisher=''[[Ziarul Financiar]]''|date=2006-10-30|language=Romanian|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422075245/http://www.zf.ro/articol_99920/bugetul_mapn__2_05__din_pib__in_2007.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પાછલા કેટલક વર્ષોમાં ભૂમિ દળોએ તેમના સાધનો અલગ કરી દીધા છે અને આજે તે [[NATO(નાટો)|NATO]] લશ્કર સાથે [[અફઘાનિસ્તાન]]માં ચાલતા શાંતિ અભિયાનમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. હવાઈ દળ હાલમાં આધુનિક [[સોવિયેત]] [[મિગ-21(MiG-21)|મિગ-21લાન્સર]] ફાઈટર્સનો ઉપયોગ કરે છે અને તેનું સ્થાન નવા અદ્યતન [[ચોથી પેઢીના જેટ ફાઈટર|4.5 જનરેશન]] વેસ્ટર્ન જેટ ફાઈટર જેવા કે [[F-16 ફાઈટિંગ ફાલ્કન]], [[યુરોફાઈટર ટાઈફૂન|યુરોફાઈટર ટાયફૂન]] અથવા [[જાસ 39 ગ્રિપન|JAS 39 ગ્રીપન]] લેવાના છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cotidianul.ro/index.php?id=45&amp;art=25285&amp;nr=3&amp;cHash=b2e1d334a5|title=SUA şi UE se intrec să ne doboare MiG-urile|publisher=''[[Cotidianul]]''|date=January 2007|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; જૂના પરિવહન બળોના જથ્તાને બદલવા માટે હવાઈદળે સાત નવા [[સી-27જે સ્પાર્ટન|C-27J સ્પાર્ટન]] [[ટેક્ટિકલ એરલિફ્ટ]] એરક્રાફ્ટ નોંધાવ્યા છે, જે મળવાની શરૂઆત 2008ના પાછલા મહિનાઓથી થવાની છે.&lt;ref name=&quot;awst_20061211&quot;&gt;{{cite news|title=Spartan Order|publisher=''[[Aviation Week &amp; Space Technology]]''|date=2006-12-11}}&lt;/ref&gt; 2004માં બે આધુનિક એક્સ-[[રોયલ નૌકાદળ|રોયલ નેવી]] [[ટાઈપ 22 ફ્રિગેટ]] મેળવવામાં આવ્યા હતા અને 2010 સુધીમાં ચાર આધુનિક મિસાઈલ કન્વર્ટીસ કાર્યરત કરવામાં આવશે.
== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:MittalSteelGalati200607.jpg|thumb|250px|ગેલાટિમાં આર્સેલરમિત્તલ સ્ટીલ મિલ ]]
$264 અબજ જેટલા [[જીડીપી (પીપીપી) દ્વારા દેશોની સૂચિ|જીડીપી]] અને 2008 માટે $12,285&lt;ref&gt;{{citeweb|url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=968&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPCPIPCH&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=87&amp;pr1.y=12 |title=IMF World Economic Outlook April 2008 - Central and Eastern Europe|month=April | year=2008|publisher=IMF|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;ના અંદાજિત [[માથાદીઠ (પીપીપી) જીડીપી પ્રમાણે દેશોની યાદી|માથાદીઠ જીડીપી]] ([[સમાન ખરીદક્ષમતા|પીપીપી]]) સાથે રોમાનિયા ઉચ્ચ-મધ્યમ અર્થતંત્રનો દેશ છે&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income|publisher=World Bank|title=Country Classification Groups|year=2005|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને તે 1 જાન્યુઆરી, 2007થી [[યુરોપીયન સંઘ]]નો ભાગ છે. [[સામ્યવાદી રોમાનિયા|સામ્યવાદી બળો]]ને [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ|1989ના પાછલા સમયમાં ઉખાડી ફેંકાયા]] બાદ દેશે આર્થિક અસ્થિરતા અને પતનનો એક દસકો અનુભવ્યો અને આ કપરા સમય માટે અપૂરતો ઔદ્યોગિક પાયો અને માળખાકીય સુધારાઓનો અભાવ જવાબદાર હતો. જો કે 2000થી રોમાનિયાએ [[મેક્રોઈકોનિમિક-વૈશ્વિક અર્થતંત્ર|મેક્રોઈકોનોમિક]](બૃહદ અર્થતંત્ર) સ્થિરતા તરફ રૂપાંતર કરવા માંડ્યું, ઊંચો વૃદ્ધિદર, નીચી [[બેરોજગારી]] અને ઘટતો જતો [[ફુગાવો]] તેની વિશેષતા હતા. [[રાષ્ટ્રીય આંકડા સંસ્થા(રોમાનિયા)|રોમાનિયન આંકડાશાસ્ત્ર કાર્યાલય]]ના જણાવ્યા અનુસાર 2006માં વાસ્તવિક અર્થમાં જીડીપી (GDP) વૃદ્ધિદર 7.7% નોંધાયો હતો, જે યુરોપના સૌથી ઊંચા દરમાંથી એક હતો.&lt;ref&gt;{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/pib/pibr06.pdf|format=PDF|title=GDP in 2006|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216015144/http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/pib/pibr06.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2007માં વૃદ્ધિ ઘટીને 6.1% થઈ,&lt;ref&gt;{{citeweb|language=Romanian|title=World Bank: In 2008 Romania will have an economic growth of 5.9%|url=http://www.romanialibera.ro/a115093/banca-mondiala-in-2008-romania-va-avea-o-crestere-economica-de-5-9.html|access-date=2008-01-13|archive-date=2008-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111120710/http://www.romanialibera.ro/a115093/banca-mondiala-in-2008-romania-va-avea-o-crestere-economica-de-5-9.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પરંતુ કૃષિક્ષેત્રે ઊંચા ઉત્પાદનની અપેક્ષાએ 2008માં વૃદ્ધિ દર વધીને 8% થવાની ધારણા હતી (2007)માં હતો તેના કરતા 30–50% ઊંચો). 2008ના પ્રથમ નવ મહિનાઓમાં જીડીપી 8.9% સુધી વધ્યો હતો, પરંતુ ચોથા ત્રિમાસિકમાં વૃદ્ધિ દર 2.9% સુધી ઘટ્યો અને [[2008-2009નું વૈશ્વિક નાણાકીય સંકટ|નાણાકીય કટોકટી]]ના કારણે 2008ના સમગ્ર વર્ષ માટે 7.1% રહ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.curierulnational.ro/Economie/2009-03-05/Cresterea+economica+din+2008+a+franat+brusc+in+T+4|title=Creşterea economică din 2008 a frânat brusc în T 4|work=Curierul National|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030004320/http://www.curierulnational.ro/Economie/2009-03-05/Cresterea%20economica%20din%202008%20a%20franat%20brusc%20in%20T%204|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[યુરોસ્ટેટ]]ના આંકડા મુજબ 2008માં રોમાનિયન પીપીએસ જીડીપી માથાદીઠ યુરોપીયન યુનિયનની સરેરાશ ખરતાં 46 ટકા રહ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF|title=GDP per capita in PPS|publisher=Eurostat|access-date=2009-06-25|archive-date=2009-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711153813/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર 2007માં રોમાનિયામાં બેકારી દર 3.9% હતો,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/lunar_indicatori/a07/sic09r07.pdf|format=PDF|title=Main Macroeconomic Indicators, September 2007|publisher=National Institute of Statistics of Romania|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; જે [[પોલેન્ડ]], ફ્રાન્સ, જર્મની અને સ્પેન જેવા મધ્યમ કદના અથવા મોટા અન્ય યુરોપયીન રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો હતો. વિદેશી ઋણ પણ સરખામણીએ ઓછુ છે, તે જીડીપીના 20.3% છે.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{citeweb|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|title=Romania|publisher=CIA World Factbook|year=2006|access-date=2008-08-31|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515163205/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ નિકાસમાં 25% વૃદ્ધિ સાથે પાછલા કેટલાક વર્ષોમાં નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. કપડા અને ટેક્સટાઈલ, ઔદ્યોગિક મશીનરી, ઈલેક્ટ્રિકલ સાધનો, મેટાલર્જિક ઉત્પાદન, કાચો માલ, કાર, લશ્કરી સાધનો, સોફ્ટવેર, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ફાઈન કેમિકલ્સ અને કૃષિ ઉત્પાદનો(ફળ, શાકભાજી અને ફૂલો) રોમાનિયાની મુખ્ય નિકાસો છે. મહત્તમ વ્યાપાર યુરોપીયન યુનિયનના સભ્ય દેશોમાં કેન્દ્રીત છે અને જર્મની તથા ઈટાલી સૌથી મોટા વ્યાપારી ભાગીદારો છે. આમ છતાં દેશ મોટી વ્યાપાર ખાધ ધરાવે છે, 2007ના વર્ષ દરમિયાન 50% સુધીના તીવ્ર ઉછાળા સાથે તે €15 અબજે પહોંચી હતી.&lt;ref name=&quot;economywatch&quot;&gt;{{citeweb|url=http://romaniaeconomywatch.blogspot.com/2007/11/romania-trade-balance-september-2007.html|title=Romania at A Glance - January 2008|publisher=Romania Economy Watch|year=2008|month=January|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt;

1990 અને 2000ના પાછલા દસકામાં ખાનગીકરણના હારબંધ પગલાઓ અને સુધારાઓ બાદ અન્ય યુરોપીયન અર્થતંત્રોની સરખામણીએ રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં સરકારની દખલગીરી ઓછી છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Romania|title=Index of Economic Freedom: Romania|publisher=heritage.org|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; 2005માં સરકારે રોમાનિયાના [[પ્રોગ્રેસિવ ટેક્સ]] માળખાના સ્થાને વ્યક્તિગત આવક અને કોર્પોરેટ નફા માટે 16%ના [[ફ્લેટ ટેક્સ]]નો અમલ શરૂ કર્યો, જેના કારણે રોમાનિયા યુરોપીયન યુનિયનમાં સૌથી ઓછો રાજકોષીય બોજ ધરાવનાર દેશ બન્યો,&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007_MONTH_06/2-26062007-EN-AP.PDF|format=pdf|title=Taxation trends in the EU|publisher=[[Eurostat]]|date=2007-06-26|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને આ પરિબળે ખાનગી ક્ષેત્રોની વૃદ્ધિમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો. ઉદ્યોગો અને કૃષિ અનુક્રમે 35% અને 10% ફાળો ધરાવતા હોવા છતાં અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે સેવાઓ પર આધારિત છે, જે GDPના 55% જેટલો ભાગ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત રોમાનિયન વસતીના 32% કૃષિ અને પ્રાથમિક ઉત્પાદન ક્ષેત્રે રોજગારી ધરાવે છે, જે યુરોપના સૌથી ઊંચા દરમાંથી એક છે.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; 2000થી રોમાનિયામાં વધુને વધુ પ્રમાણમાં વિદેશી રોકાણ આકર્ષી રહ્યુ હોવાથી દક્ષિણપૂર્વીય અને મધ્યયુરોપમાં તે સૌથી વધુ રોકાણ ધરાવતું સ્થળ બન્યુ છે. 2006માં [[સીધુ વિદેશી રોકાણ|સીધા વિદેશી મૂડી રોકાણ]](FDI)નું મૂલ્ય €8.3 અબજ હતું.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.portalino.it/nuke/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=20346|title=Romania: FDI reached over EUR 8.3 bn|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928125042/http://www.portalino.it/nuke/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=20346|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]]ના 2006ના અહેવાલ મુજબ વ્યાપાર કરવાની લવચિકતા ધરાવતા 175 દેશોમાં રોમાનિયાનો ક્રમ 49મો છે, જે [[હંગેરી]] અને [[ચેક પ્રજાસત્તાક|ચેક રીપબ્લિક]] જેવા આ વિસ્તારના અન્ય દેશો કરતાં ઊંચો છે.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.doingbusiness.org/EconomyRankings/|title=Economy Ranking|work=Doing Business|year=2007|publisher=World Bank|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત આ જ અભ્યાસમાં 2006 માટે રોમાનિયાને વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ ઝડપથી આર્થિક સુધારા કરનાર દેશ તરીકે ગણવામાં આવ્યો છે (પ્રથમ ક્રમે[[જ્યોર્જિયા(દેશ)|જ્યોર્જિયા]] છે).&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:21041782~pagePK:64257043~piPK:437376~theSitePK:4607,00.html|title=Doing Business 2007 Report|publisher=World Bank|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070308173737/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0%2C%2CcontentMDK%3A21041782~pagePK%3A64257043~piPK%3A437376~theSitePK%3A4607%2C00.html}}&lt;/ref&gt; મે 2009માં સરેરાશ કુલ માસિક વેતન 1855 લેઈ,&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/castiguri/a09/cs05r09.pdf|format=PDF|title=Average wage in May 2009|publisher=National Institute of Statistics, Romania|language=Romanian|access-date=2009-07-28}}&lt;/ref&gt; એટલે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વિનિમય દરના આધારે €442.48 (US$627.70), અને ખરીદ શક્તિના આધારે $1110.31 હતું.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=30&amp;pr.y=8&amp;sy=2006&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=968&amp;s=PPPEX&amp;grp=0&amp;a=|title=Implied PPP conversion rate for Romania|publisher=IMF|month=April | year=2008|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;
=== પરીવહન ===
[[ચિત્ર:Romania-drumuri.svg|thumb|250px|રોમાનિયાનું રોડ માળખુ]]
તેના ભૌગોલિક સ્થાનના કારણે રોમાનિયા એ [[યુરોપ]]માં આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક વિનિમય માટેનું મહત્વનું મથક છે. આમ છતાં અપૂરતા રોકાણ, જાળવણી અને મરામત, પરિવહન માળખુ [[બજાર અર્થતંત્ર]]ની વર્તમાન જરૂરિયાતો સંતોષી શકતું નથી અને તે [[પશ્ચિમી યુરોપ|પશ્ચિમ યુરોપ]] કરતાં પાછળ છે.&lt;ref name=&quot;drumuri&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cnadnr.ro/pagina.php?idg=20|title=Prezentarea generală a reţelei de drumuri|publisher=cnadnr.ro|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2010-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211132511/http://www.cnadnr.ro/pagina.php?idg=20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જો કે પરિસ્થિતિ ઝડપથી સુધરી રહી છે અને [[યુરોપીયનો વચ્ચેનું પરિવહન માળખુ|ટ્રાન્સ-યુરોપીયન પરિવહન માળખા]]ના ધોરણો અનુસારની થઈ રહી છે. [[જોડાણ પહેલા માટેની માળખાકીય નીતિના સાધનો|આઈએસપીએ]](ISPA)ની સહાય અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા સંસ્થાઓ]] ([[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]], [[IMF|આઈએમએફ]](IMF) વગેરે)ના ભંડોળમાંથી રાજ્યની ખાતરી દ્વારા, [[સમગ્ર-યુરોપીયન કોરિડોર|મુખ્ય રોડ કોરિડોર]]ને સુધારવાના અનેક પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ સાથે જ સરકાર પણ મુખ્ય રસ્તાઓને સુધારવા માટે અને ખાસ કરીને દેશના [[રોમાનિયામાં માર્ગો|મોટરવે નેટવર્ક]] માટે સક્રિય રીતે નવા બાહ્ય નાણા અથવા જાહેર-ખાનગી ભાગીદારીનો અમલ કરી રહી છે.&lt;ref name=&quot;drumuri&quot;/&gt; 

[[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]]નો અંદાજ છે કે 2004 અનુસાર રોમાનિયાના રેલવે માળખા {{convert|22298|km}}ના પાટાઓ તેને યુરોપમાં ચોથા ક્રમનો સૌથી વધુ રેલરોડ વેટવર્ક ધરાવનાર દેશ બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;cai ferate&quot;&gt;{{citeweb|url=http://www.cfr.ro/jf/romana/0208/retea.htm|title=Reteaua feroviara|language=Romanian|publisher=cfr.to|access-date=2009-09-06|archive-date=2009-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090608211134/http://www.cfr.ro/jf/romana/0208/retea.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1989માં નોંધાયાલા ટોચના જથ્થાના પ્રમાણમાં [[કેઈલે ફેરેટ રોમેન|રેલવે પરિવહને]] નૂર અને પ્રવાસીના જથ્થામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો અનુભવ્યો, જેના મુખ્ય કારણ માર્ગ પરિવહનની સ્પર્ધા અને GDPમાં ઘટાડો હતા. 2004માં રેલવેએ 99 મિલિયન પ્રવાસી મુસાફરીઓમાં 8.64 અબજ પ્રવાસી-કિ.મી અને 73 મિલિયન મેટ્રિક ટન અથવા નૂરના 17 અબજ ટન-કિમીની કામગીરી કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;&gt;{{cite book|encyclopedia=The Europa World Year Book|year=2007|volume=2|edition=48|publisher=Routledge|location=London and New York|title=Romania|pages=3734–3759|isbn=9781857434125}}&lt;/ref&gt; તમામ મુસાફરો અને નૂરની હેરફેરમાં રેલ દ્વારા કુલ એકત્રિત પરિવહન લગભગ 45% જેટલુ થતુ હતું.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt;

દેશના એક માત્ર શહેર [[બુકારેસ્ટ]]માં જ [[ઝડપી આવનજાવન|અંડરગ્રાઉન્ડ]] રેલવે માળખુ છે. [[બુકારેસ્ટ મેટ્રો]] માત્ર 1979માં શરૂ કરવામાં આવી હતી અને આજે તે [[બુકારેસ્ટમાં પરિવહન|બુકારેસ્ટ જાહેર પરિવહન માળકા]]ની સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિ છે અને કામકાજના સપ્તાહ દરમિયાન તેમાં 600,000 મુસાફરો બેસે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.sfin.ro/articol_8634/transferul_metrorex_la_primaria_capitalei_a_incins_spiritele.html|title=Metrorex ridership|language=Romanian|publisher=Financial Week newspaper|date=April 23, 2007|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516140935/http://www.sfin.ro/articol_8634/transferul_metrorex_la_primaria_capitalei_a_incins_spiritele.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== પર્યટન ===
પર્યટનનું મુખ્ય ધ્યાન દેશના કુદરતી ભૂમિપ્રદેશો પર અને તેના સમૃદ્ધ ઇતિહાસ પર હોય છે અને રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં તે નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. 2006માં ઘરેલુ અને આંતરરાષ્ટ્રીય [[પર્યટન|પર્યટને]] કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદનમાં 4.8% અને કુલ રોજગારીઓમાં 5.8% (લગભગ 5 લાખ નોકરીઓ) ફાળો આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.weforum.org/pdf/tourism/Romania.pdf|format=PDF|publisher=World Economic Forum|title=Country/Economy Profiles: Romania, Travel&amp;Tourism|access-date=2008-01-11|archive-date=2008-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029061415/http://www.weforum.org/pdf/tourism/Romania.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વેપાર-વાણિજ્ય બાદ પ્રવાસન એ સેવા ક્ષેત્રનું બીજુ સૌથી મોટુ અંગ છે. પર્યટન એ રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં સૌથી વધુ ઝડપથી વિકસતા અને આકર્ષક ક્ષેત્રોમાંથી એક છે અને વિકાસની વિપુલ તકોની સંભાવના તેની વિશેષતા છે. [[વર્લ્ડ ટ્રાવેલ એન્ડ ટુરિઝમ કાઉન્સિલ]]ના જણાવ્યા અનુસાર પ્રવાસ અને પર્યટનની કુલ માગ સંદર્ભે રોમાનિયા વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતું ચોથા ક્રમનું રાષ્ટ્ર છે અને 2007-2016ની વચ્ચે તેમાં 8%ની વાર્ષિક વૃદ્ધિની સંભાવના છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|title=WTTC spells out policy recommendations for Romania to tap travel and tourism potential|publisher=WTTC|url=http://www.wttc.travel/eng/News_and_Events/Press/Press_Releases_2006/WTTC_spells_out_recommendations_for_Romania/index.php|access-date=2008-01-11}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2002માં પ્રવાસીઓની સંખ્યા 4.8 મિલિયન હતી, જે 2006માં વધીને 6.6 મિલિયન થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; આ જ રીતે 2002માં આવક 400 મિલિયન હતી, જે 2004માં વધીને 607 મિલિયન થઈ.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; 2006માં રોમાનિયામાં 20 મિલિયન આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓના એક રાતથી વધુના રોકાણ જોવા મળ્યા હતા, જે સર્વોચ્ચ આંકડો દર્શાવે છે,&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://aktirom.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2&amp;Itemid=2|title=20 million overnight stays by international tourists|access-date=2008-01-11}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; પરંતુ 2007માં આ આંકડામાં હજુ પણ વૃદ્ધિ થવાની અપેક્ષા રખાય છે.&lt;ref name=&quot;turism&quot;&gt;{{cite report|url= http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/turism/a07/turism09e07.pdf |format=PDF|title=Report from Romanian National Institute of Statistics|quote=for the first 9 months of 2007 an increase from the previous year of 8.7% to 16.5 million tourists; of these 94.0% came from European countries and 61.7% from EU|access-date=2008-01-11}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયામાં પર્યટન ક્ષેત્રે 2005માં €400 મિલિયનનું રોકાણ થયું છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|language=ro|url= http://www.gandul.info/social/turismul-atras-2005-investitii-400-milioane-euro.html?3932;255059|publisher=''Gandul'' Newspaper|title=Tourism attracted in 2005 investments worth €400 million|access-date=2008-01-11 }}&lt;/ref&gt;
પાછલા ઘણા વર્ષોથી યુરોપીયન પર્યકોમાં રોમાનિયા લોકપ્રિય સ્થળ બન્યું છે (વિદેશી પ્રવાસીઓમાંથી 60% કરતા વધારે યુરોપીયન યુનિયન દેશોના હતા),&lt;ref name=&quot;turism&quot;/&gt; આમ તે [[બલ્ગેરિયા]], [[ગ્રીસ]], ઈટાલી અને સ્પેન સાથે સ્પર્ધા માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. [[મંગાલિયા]], [[સેટર્ન, રોમાનિયા|સેટર્ન]], [[વિનસ, રોમાનિયા|વીનસ]], [[નેપ્ચ્યુન, રોમાનિયા|નેપ્ટ્યુન]], [[ઓલિમ્પ]], [[કોન્સ્ટન્ટા]] અને [[મામાઈઆ]] (ક્યારેક ''[[રોમાનિયન બ્લેક સી રિસોર્ટ|રોમાનિયન રિવિએરા]]'' કહેવાય છે) જેવા રોમાનિયન સ્થળો ઉનાળા દરમિયાન સૌથી વધુ લોકપ્રિય આકર્ષણ બને છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.unseenromania.com/places-to-go-romania/tan-and-fun-at-the-black-sea.html|title=Tan and fun at the Black Sea|publisher=UnseenRomania|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011041935/http://unseenromania.com/places-to-go-romania/tan-and-fun-at-the-black-sea.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; શિયાળા દરમિયાન [[વેલેઈ પ્રાહોવેઈ|વેલીઆ પ્રાહોવેઈ]] અને [[પોઈઆના બ્રેસોવ]]ની સાથે સ્કીઈંગ રિસોર્ટો પણ વિદેશી પ્રવાસીઓમાં લોકપ્રિય છે. પોતાના મધ્યયુગીન વાતાવરણ અને and [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના કિલ્લાઓ|કિલ્લાઓ]] માટે [[સિબિઉ]], [[બ્રેસોવ|બ્રાસોવ]], [[સિઘિસોઆરા|સિઘિસોરા]], [[ક્લુજ-નાપોકા|ક્લુજ-નેપોકા]], [[ટાર્ગુ મુર્સ|તારાગુ મુર્સ]] જેવા [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા|ટ્રાન્સીલ્વેનિય]]ન શહેરો વિદેશીઓ માટે આકર્ષક પર્યટન સ્થળ બન્યા છે. પરંપરાગત માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ પર આધારિત ગ્રામીણ પર્યટન તાજેતરમાં આકર્ષક વિકલ્પ બન્યા છે,&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=Romania Libera|language=Romanian|date=2008-07-05|title= Turismul renaste la tara|url=http://www.romanialibera.ro/a128995/turismul-renaste-la-tara.html| access-date=2008-08-28}}&lt;/ref&gt; અને [[બ્રાન, બ્રેસોવ|બ્રાન]] તથા તેના [[બ્રાન કિલ્લો|ડ્રેક્યુલાનો કિલ્લો]], [[ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના ચિત્રોવાળા ચર્ચો|ઉત્તરી મોલ્ડેવિયામાં]] , [[માર્મેમુર્સના લાકડાના ચર્ચો|મેરામ્યુર્સના લાકડાના ચર્ચો]], અથવા [[મેરામુર્સ કાઉન્ટી|મેરામ્યુર્સ કાઉન્ટી]]માં [[મેરી કબ્રસ્તાન]] જેવા સ્થળોને પ્રોત્સાહન આપવાનું તેનું લક્ષ્ય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ruraltourism.ro/|language=Romanian|publisher=RuralTourism.ro|title=Bine ati venit pe site-ul de promovare a pensiunilor agroturistice din Romania !!!|access-date=2008-08-28|archive-date=2008-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914053130/http://www.ruraltourism.ro/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[દાનુબે ડેલ્ટા]],&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; [[આયર્ન ગેટ્સ]] ([[દાનુબે]] ગોર્જ), [[સ્કારિસોઆરા ગુફા|સ્કારિસોરા ગુફા]] અને [[એપુસેનિ પર્વતો|એપુસેની પર્વતો]]માં આવેલી અનેક ગુફાઓ જેવા મોટા કુદરતી સ્થળો હજુ વધારે પ્રખ્યાત બનવાના બાકી છે.

== સંસ્કૃતિ ==
[[ચિત્ર:Iasi cultural palace.jpg|thumb|250px|ઈઆસીમાં સંસ્કૃતિનો મહેલ 1906 અને અને 1925ની વચ્ચે બંધાયો હતો અને ત્યાં અનેક મ્યુઝિયમો પણ છે]]
રોમાનિયા અનોખી સંસ્કૃતિ ધરાવે છે, જે તેની ભૌગોલિકતા અને અલગ પ્રકારના ઐતિહાસિક વિકાસને આભારી છે. રોમાનિયનોની પોતાની જેમ જ તેને મૂળભૂત રીતે ત્રણ પ્રદેશોના સંગમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે: [[મધ્ય યુરોપ]], [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વીય યુરોપ]], અને [[બાલ્કન|બાલ્કન્સ]], પરંતુ આમાંથી કોઈની પણ સાથે તેનું સાચા અર્થમાં મિલન થઈ શકતું નથી.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.itcnet.ro/folk_festival/culture.htm|title=Romania - Culture|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231125142/http://www.itcnet.ro/folk_festival/culture.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[પ્રાચીન રોમ|રોમન]]ના પાયા પર રોમાનિયન ઓળખ સ્થાપિત થઈ છે અને આ સાથે અન્ય અસરો ઉપરાંત [[ડેસિઆ|ડેસિઅ]]ન તત્વો&lt;ref name=&quot;influences&quot;/&gt; હોવાની પણ ભરપૂર શક્યતા છે. પ્રાચીન કાળના પાછલા સમયમાં અને મધ્ય યુગ દરમિયાન રોમાનિયાની નજીક સ્થળાંતર કરીને વસનારા [[સ્લાવિક લોકો]]ની;&lt;ref name=&quot;influences&quot;&gt;{{cite book|title=Romania: Borderland of Europe|author=Lucian Boia, James Christian Brown|publisher=Reaktion Books|year=2001|isbn=9781861891037|pages=13, 36–40}}&lt;/ref&gt; મધ્યયુગમાંથી [[ગ્રીસ|ગ્રીકો]],&lt;ref name=&quot;influences&quot;/&gt; અને [[બિઝેન્ટાઈન સામ્રાજ્ય|બીઝેન્ટાઈન સામ્રાજ્ય]];&lt;ref name=&quot;iciculture&quot;/&gt; [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય]]ના લાંબા સમયના પ્રભુત્વની;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.missionfrontiers.org/1994/1112/nd9416.htm|title=Romania Prepares for GCOWE September 20, 1994|author=Luis Bush|publisher=Mission Frontiers|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827202656/http://www.missionfrontiers.org/1994/1112/nd9416.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[હંગેરિયન લોકો|હંગેરીયન]]ની;&lt;ref name=&quot;influences&quot;/&gt; અને ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં રહેતા [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ|જર્મનો]]ની ગાઢ અસર જોવા મળે છે. [[પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ]], ખાસ કરીને [[ફ્રેન્ચ સંસ્કૃતિ|ફ્રેન્ચ]],&lt;ref name=&quot;iciculture&quot;/&gt; અને [[જર્મન સંસ્કૃતિ|જર્મન]] સંસ્કૃતિની ધેરી અસર નીચેઆધુનિક રોમાનિયન સંસ્કૃતિના ઉદભવ અને વિકાસની શરૂઆત લગભગ 250 વર્ષ પહેલા થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;iciculture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/cultural_aspects.html|title=Cultural aspects|publisher=National Institute for Research &amp; Development in Informatics, Romania|access-date=2008-08-28|archive-date=2008-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307182620/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/cultural_aspects.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== કલા ===
[[ચિત્ર:Ateneul Roman b.jpg|thumb|250px|બુકારેસ્ટમાં રોમાનિયન એથેનીયુમ 1988માં ખુલ્લુ મૂકાયુ હતુ]]

[[1948નો વાલ્લેશિયન બળવો|1848ની ક્રાંતિ]]ની સાથે અને 1859માં બે [[દાનુબિયન હુકુમતો]]ના એકીકરણ સાથે રોમાનિયન સાહિત્યના વિકાસની સાચી શરૂઆત થઈ . [[રોમાનિયનોના મૂળ]] અંગે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ અને [[સ્કોઆલા એર્ડેલીએના|ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં]] તથા ફ્રાંસ, ઈટાલી અને જર્મનીમાં રોમાનિયન વિદ્વાનોએ અભ્યાસની શરૂઆત કરી.&lt;ref name=&quot;iciculture&quot;/&gt; આધુનિક રોમાનિયન સાહિત્યમાં જર્મન તત્ત્વજ્ઞાન અને ફ્રેન્ચ સંસ્કૃતિનો સંગમ કરવામાં આવ્યું અને [[મિહાઈ એમિનેસ્કુ]], [[જ્યોર્જ કોસબ્ુક|જ્યોર્જ કોસબુક]], [[ઈઓઆન સ્લાવિકિ]] જેવા ઉચ્ચ કક્ષાના કલાકારોએ રોમાનિયન સાહિત્યની ઉત્કૃષ્ટ રચનાઓ આપી. રોમાનિયાની બહાર તેઓની બહુ ઓછા જાણીતા છે, પરંતુ [[રોમાનિયામાં લોકકળા|જૂની લોકકથાઓ]]માંથી આધુનિક કાવ્યોની રચના દ્વારા સાચા રોમાનિયન સાહિત્યને જન્મ આપવા બદલ રોમાનિયામાં તેઓ ખૂબ પ્રશંસા પામ્યા છે. તેમાંથી એમિનેસ્કુને સૌથી વધારે મહત્વના અને પ્રભાવક રોમાનિયન કવિ ગણવામાં આવે છે, અને તેમની કૃતિઓ માટે હજુ પણ લોકો તેમને ચાહે છે, ખાસ કરીને ''[[લ્યુસાફારુલ|લ્યુસીઆફારુલ]]'' નામની કવિતા અત્યંત લોકપ્રિય છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/l_eminescu.html|title=Mihai Eminescu|publisher=National Institute for Research &amp; Development in Informatics, Romania|access-date=2008-01-20|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231163537/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/l_eminescu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વિશાળ યોગદાન આપનાર અન્ય લેખકો છેઃ[[મિહાઇલ કોગાલ્નિસેનુ|મિહૈલ કોગ્લેનિસીએનુ]] (રોમાનિયાના પ્રથમ વડાપ્રધાન પણ હતા), [[વેસિલી એલેકસાન્ડ્રિ|વેસિલે એલેકસાન્ડ્રી]], [[નિકોલ બાલ્કેસ્કુ]], [[ઈઓન લુકા સેરાગિએલ|ઈઓન લુકા કારેગિઅલ]], અને [[ઈઓન ક્રીએનગા|ઈઓન ક્રેનેગા]]. 

20મી સદીના પૂર્વાર્ધને ઘણા રોમાનિયન વિદ્વાનો રોમાનિયન સંસ્કૃતિના ''સુવર્ણ યુગ'' તરીકે ઓળખાવે છે અને આ સમય દરમિયાન જ રોમાનિયા આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ તથા [[યુરોપની સંસ્કૃતિ|યુરોપીયન સાંસ્કૃતિક]] પ્રવાહો સાથે મજબૂત રીતે જોડાયુ હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/romanian/articles/TheRomanianCulturalDebateOfTheSummer.html|title= Romanian Cultural Debate of the Summer: Romanian Intellectuals and Their Status Groups|publisher=Romanian Club @ Columbia University|author=Mona Momescu|access-date=2008-08-28}}&lt;/ref&gt; વિશ્વ સંસ્કૃતિ પર જબરજસ્ત અસર છોડનાર મહત્વના કલાકાર [[શિલ્પ|શિલ્પિ]] [[કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રાન્કુસિ|કોન્સેન્ટિન બ્રાન્કુસિ]] હતા, જેઓ આધુનિક ચળવળના કેન્દ્રીય વ્યક્તિ અને અમૂર્તનો પાયો નાખનાર, લોક સર્જનોના પ્રાચીન સ્રોતમાંથી પ્રેરણા લઈને વિશ્વ શિલ્પમાં નવો ચીલો ચાતરનાર હતા. તેમના શિલ્પોમાં સાદગીની સાથે અભિજાત્યપણુ હોય છે, જેણે [[આધુનિક કલા|આધુનિકવાદી]] શિલ્પીઓને નવો રાહ બતાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.brancusi.com/bio.html|title=Constantin Brâncuşi's bio|publisher=Brancusi.com|access-date=2008-01-20|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821141931/http://brancusi.com/bio.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમના કૌશલ્યને અંજલિ તરીકે તેમની એક કૃતિ ''&quot;[[બર્ડ ઈન સ્પેસ(Bird in Space)|બર્ડ ઈન સ્પેસ]]&quot;'' (Bird in Space)ની 2005માં $27.5 મિલિયનની બોલી લાગી હતી, જે કોઈ પણ શિલ્પ માટેની વિક્રમી કિંમત હતી.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://antiquesandthearts.com/AW-2005-05-10-12-15-39p1.htm|title=Brancusi's 'Bird in Space' Sets World Auction Record for Sculpture at $27,456,000|publisher=Antiques and the Arts Online|access-date=2008-01-20|archive-date=2006-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213032919/http://www.antiquesandthearts.com/AW-2005-05-10-12-15-39p1.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://crib.mae.ro/index.php?lang=en&amp;id=31&amp;s=15441&amp;arhiva=true|publisher=Romanian Information Center in Brussels|title=November 9, The price record for a Brancusi masterpiece was set up in 2005 when “Bird in Space” was sold for USD 27.5 M|access-date=2008-01-20|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514223741/http://crib.mae.ro/index.php?lang=en&amp;id=31&amp;s=15441&amp;arhiva=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; બે વિશ્વ યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન [[ટ્યુડર અર્ઘેઝી]], [[લ્યુસિઅન બાલ્ગા|લ્યુસિયન બ્લેગા]], [[યુજીન લોવિનેસ્કુ|યજીન લોવિનેસ્કુ]], [[ઈઓન બાર્બુ]], [[લિવિઉ રેબ્રેનુ]]જેવા લેખકોએ તે સમયના યુરોપીયન સાહિત્ય સાથે રોમાનિયન સાહિત્યને એકરૂપ બનાવવા પ્રયત્ન કર્યા હતા. [[જ્યોર્જ એનેસ્કુ]] પણ આ સમયના જ હતા અને તેઓ કદાચ સૌથી વધુ જાણીતા રોમાનિયન સંગીતકાર હતા.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.enescusociety.org/georgeenescu.php|title=George Enescu, the composer|publisher=International Enescu Society|access-date=2008-01-20}}&lt;/ref&gt; તેઓ [[ગીતકાર|કવિ]], [[વાયોલિન]]વાદક, [[પિયાનોવાદક|પિયાનીવાદક]], [[સંચાલન|વૃંદગાયનના સંચાલક]], શિક્ષક અને તેમના સમયના સૌથી મહાન કલાકારોમાંથી એક હતા,&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/m_enescu.html|title=George Enescu (1881 - 1955)|publisher=National Institute for Research &amp; Development in Informatics, Romania|access-date=2008-01-20|archive-date=2008-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115090725/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/m_enescu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમના માનમાં દર વર્ષે બુકારેસ્ટમાં ક્લાસિકલ સંગીતનો [[જ્યોર્જ એનેસ્કુ મહોત્સવ]] યોજાય છે. 

વિશ્વયુદ્ધો બાદનો સામ્યવાદ ભારે નિયંત્રણો લઈને આવ્યો અને લોકોને અંકુશમાં રાખવા સાંસ્કૃતિક જગતનો ઉપયોગ કર્યો. અભિવ્યક્તિના સ્વાતંત્ર્યને અનેક રીતે સતત કચડવામાં આવ્યું, પરંતુ [[ગેલ્લુ નૌમ]], [[નિશિતા સ્ટાનેસ્કુ|નિશિતા સ્ટેનેસ્કુ]], [[મરિન સોરેસ્કુ]] અથવા [[મારિન પ્રેડા|મરિન પ્રેડા]] જેવાઓએ નિયંત્રણને ફગાવવામાં સફળતા મેળવી અને &quot;[[સમાજવાદી વાસ્તવાદ|સમાજવાદી વાસ્તવવાદ]]&quot; સાથે તેને તોડ્યા અને રોમાનિયન સાહિત્યમાં નાની &quot;નવજાગૃતિના&quot; આગેવાન બન્યા.&lt;ref&gt;{{citebook|last=Ştefănescu|first=Alex.|title=Nichita Stănescu, The Angel With A Book In His Hands|language=Romanian|publisher=Maşina de scris|year=1999|pages=8|isbn=9789739929745}}&lt;/ref&gt; નિયંત્રણોના લીધે ઘણા લોકો આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મેળવી શક્યા નહિ, પરંતુ [[કોન્સ્ટેન્ટિન નોઈકા]], [[ટ્રિસ્ટિઅન ટ્ઝારા|ટ્રિસ્ટાન ત્ઝારા]] અને [[મિરેસીઆ કાર્ટારેસ્કુ|મિર્કીઆ કાર્ટારેસ્કુ]] જેવા કેટલાક લોકો આ બંધનને તોડવામાં સફળ રહ્યા અને વિવિધ રાજકીય કારણોસર અનેક વખત જેલવાસ વેઠવા છતાં પોતાની કૃતિઓ વિદેશમાં પ્રકાશિત કરી. 

કેટલાક કલાકારોએ સંપૂર્ણ રીતે દેશ છોડી દેવાનું પસંદ કર્યું અને દેશની બહાર રહીને પણ પોતાનું યોગદાન આપવાનું ચાલુ રાખ્યુ. તેમાંથી [[યુજીન ઈઓનેસ્કુ]], [[મિર્સીઆ એલિએડ]] અને [[એમિલ સિઓરાન]]એમિલ સિઓરાન/2} તેમની કૃતિઓ માટે સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતા બન્યા. દેશની બહાર રહીને જાણીતા બનનાર અન્ય સાહિત્યકારોમાં કવિ [[પૌલ સેલાન]] અને નોબેલ વિજેતા [[એલિ વિસેલ]] હતા અને બંને હોલોકોસ્ટમાં બચી ગયા હતા. લોકકલાકાર [[ટ્યુડર ઘેઓર્ઘ]] અને [[પાન ફ્લ્યુટ]](વાંસળી)ના નિષ્ણાત [[ઘેઓર્ઘ ઝામ્ફિર]]- સમગ્ર વિશ્વમાં જેમણે 120 મિલિયનથી વધારે આલબમ વેચ્યા હોવાનું નોંધાયું છે- જેવા કેટલાક જાણીતા રોમાનિયન સંગીતકારો હતા.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.cbc.ca/insite/SOUNDS_LIKE_CANADA/2006/1/17.html|date=2006-01-17|publisher=CBC Radio|title=Sounds Like Canada feat. Gheorghe Zamfir|access-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329004625/http://www.cbc.ca/insite/SOUNDS_LIKE_CANADA/2006/1/17.html|archive-date=2007-03-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.gheorghe-zamfir.com/English/diskographie-e.htm|publisher=Gheorghe Zamfir, Official Homepage|title=Gheorghe Zamfir, master of the pan pipe|access-date=2008-01-20|archive-date=2007-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030182752/http://www.gheorghe-zamfir.com/English/diskographie-e.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ક્રિસ્ટિ પુઈઉ]] દ્વારા દિગ્દર્શિત ''[[શ્રી. લાઝારેસ્કુનું મૃત્યુ|ધી ડેથ ઓફ મિ. લાઝારેસ્કુ]]'' ((The Death of Mr. Lazarescu), ([[2005 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવ|કેન્સ 2005]] [[પ્રિક્સ અન કર્ટેઈન રીગાર્ડ|પ્રિક્સ અન સર્ટેઈન રીગાર્ડ]]((Prix un certain regard)-વિજેતા), અને [[ક્રિસ્ટિઅન મુંગિઉ]] દિગ્દર્શિત ''[[4 મહિના, 3 અઠવાડિયા અને 2 દિવસ(4 Months, 3 Weeks and 2 Days)|4 મંથ્સ, 3 વીક્સ એન્ડ 2 ડેઝ]]'' (4 Months, 3 Weeks and 2 Days), ([[2007 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવ|કેન્સ 2007]] ''[[પાલ્મે ડીઓર]]'' (Palme d'Or) વિજેતા) જેવી ફિલ્મો દ્વારા રોમાનિયન સિનેમાએ તાજેતરમાં વિશ્વના ફલક પર પોતાની નોંધ લેવડાવી છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.altfg.com/blog/film-festivals/cannes-2007-winners/|title=Cannes 2007 Winners|publisher=Alternative Film Guide|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; પાછળની ફિલ્મ''[[વેરાયટી(સામયિક)|વેરાઈટી]]'' ના જણાવ્યા અનુસાર &quot;ફિલ્મ જગતમાં રોમાનિયાની વધુ નવી શક્તિઓનો પુરાવો છે.&quot;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.variety.com/index.asp?layout=cannes2007&amp;jump=review&amp;reviewid=VE1117933650|title=4 Months, 3 Weeks &amp; 2 Days|access-date=2008-08-31|author=Jay Weissberg|date=2007-05-17|publisher=''[[Variety (magazine)|Variety]]''}}&lt;/ref&gt;
=== સ્મારકો ===
[[ચિત્ર:Sarmizegetusa temples.jpg|thumb|250px|યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા રોમાનિયાની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ તરીકે જાહેર થયેલ છ ડેસિઅન કિલ્લાઓમાંથી એક રાર્મિઝેગેટુસા રેગિઆ]]
[[યુનેસ્કો]] (UNESCO)ની [[વિશ્વનાં હેરિટેજ સ્થળો|વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ્સની યાદી]]&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/?search=&amp;searchSites=&amp;search_by_country=romania&amp;type=&amp;media=&amp;region=&amp;order=&amp;criteria_restrication=&amp;x=0&amp;y=0|title=Official list of WHS within Romania|publisher=UNESCO|access-date=2008-01-31}}&lt;/ref&gt;માં રોમાનિયાના [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં શસ્ત્રોથી સજ્જ સેક્સન ગામો|ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં હથિયારોથી સજ્જ દેવળોના સેક્સન ગામો]], સુંદર બાહ્ય અને આંતરિક ચિત્રો ધરાવતા [[ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના ચિત્રોવાળા ચર્ચો|ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના સચિત્ર ચર્ચો]], ગોથિક પદ્ધતિ અને પરંપરાગત લાકડાના બાંધકામના મિશ્રણનું અનોખુ ઉદાહરણ આપતા [[માર્મુર્સના લાકડાના ચર્ચો|મરામુર્સના લાકડાના ચર્ચો]], [[હોર્ઝેઉનો મઠ|હોરેઝુના મઠો]], [[સિઘિસોઆરા]]ના નગરો અને [[ઓરેસ્ટી પર્વતોના ડેસિઅન કિલ્લાઓ|ઓર્સ્ટી પર્વતોના ડેસિઅન કિલ્લાઓ]] જેવા સ્થળોનો સમાવેશ કરાયો છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.cimec.ro/Monumente/unesco/UNESCOen/fastvers.htm|title=World Heritage List from Romania|publisher=UNESCO|access-date=2008-01-31}}&lt;/ref&gt; વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં રોમાનિયાનું યોગદાન બહાર રહે છે, કારણકે એક-બે વિશેષ સ્મારકોની જગ્યાએ તેમાં દેશના વિવિધ સ્થળે પથરાયેલ કેટલાક સ્મારકોના જૂથ છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.worldheritagesite.org/countries/romania.html|title=World Heritage Site - Romania|access-date=2008-01-31}}&lt;/ref&gt; 2007માં [[બ્રુકેનથલ નેશનલ મ્યુઝિયમ|બ્રુકેન્થલ નેશનલ મ્યુઝિયમ]] માટે જાણીતા શહેર [[સિબિઉ]]નો પણ [[લક્ઝમ્બર્ગ|લક્ઝેમબર્ગ]]ની સાથે [[સંસ્કૃતિનું યુરોપીયન પાટનગર|યુરોપીયન સાંસ્કૃતિક પાટનગર]]માં સમાવેશ કરાયો છે.
=== રાષ્ટ્ર ધ્વજ ===

રોમાનિયાનો રાષ્ટ્ર ધ્વજ ઉભા પટ્ટાઓ સાથે ત્રણ કલરમાં છે: ધ્વજની કાઠીથી શરૂ થઈને ભૂરો, પીળો અને લાલ. તેની પહોળાઈ-લંબાઈનું પ્રમાણ 2:3 છે. રોમાનિયાનો રાષ્ટ્ર ધ્વજ ઘણા અંશે [[ચેડ|ચાડ]]ને મળતો આવે છે.&lt;ref&gt;16 જુલાઈ, 1994નો કાયદા નં. 75, 26 ઓગસ્ટ 1994ના ''મોનિટોરુલ ઓફિસિઅલ'' (Monitorul Oficial) નં. 237માં પ્રકાશિત.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;સરકારનો નિર્ણય નં. 1157/2001, 5 ડિસેમ્બર 2001ના ''મોનિટોરુલ ઓફિસિઅલ'' (Monitorul Oficial) નં. 776માં પ્રકાશિત.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3626821.stm|title='Identical flag' causes flap in Romania|publisher=bbc.co.uk|access-date=2009-09-07}}&lt;/ref&gt;
=== રમત ગમત ===
[[ચિત્ર:Comaneci05.jpg|thumb|250px|કોન્ડોલિસા રાઈસ(ડાબે) સાથે નાદિયા કોમેનેસ્કિ (જમણે) ]]
રોમાનિયામાં [[ફુટબોલ (સોકર)|ફૂટબોલ]] સૌથી વધારે લોકપ્રિય રમત છે.&lt;ref name=&quot;EYb2007&quot;&gt;{{cite encyclopedia|encyclopedia=The Europa World Year Book|publisher=Routledge|year=2007|volume=2|title=Romania}}&lt;/ref&gt; તેનું સંચાલક મંડળ [[રોમાનિયન ફૂટબોલ ફેડરેશન]] છે, જે [[યુઇએફએ|યુઈએફએ]] (UEFA) અંતર્ગત આવે છે. શ્રેષ્ઠ દરજ્જાની [[રોમાનિયન પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગ|રોમાનિયન પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગે]] 2006-07 સીઝનમાં સરેરાશ 5147 દર્શકોને આકર્ષ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm| title=EFS Attendances| work=European Football Statistics| access-date=2008-08-31| archive-date=2011-07-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20110719102614/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે [[રોમાનિયન નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|રોમાનિયન નેશનલ ફૂટબોલ ટીમે]] 7 વખત [[ફીફા વર્લ્ડ કપ|ફૂટબોલ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો છે અને 1990ના દસકા દરમિયાન તેમનો સૌથી વધારે સફળ સમયગાળો હતો, જ્યારે [[1994 વિશ્વ કપ|1994 વર્લ્ડ કપ]]માં [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં રોમાનિયા ક્વાર્ટર-ફાઈનલમાં પહોંચ્યું હતું અને [[ફિફા(FIFA)|ફિફા]](FIFA)એ તેને છઠ્ઠા ક્રમનું સ્થાન આપ્યું હતું. આ &quot;[[સુવર્ણ પેઢી]]&quot;ના મુખ્ય ખેલાડી&lt;ref&gt;{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2002/1677201.stm|title=Hagi leaves Romania post|date=2001-11-26|publisher=BBC Sport|quote=Hagi enjoyed legendary status in Romania where he spearheaded the 'Golden Generation' of players...|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને કદાચ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સૌથી વધુ જાણીતા રોમાનિયન ખેલાડી [[ઘેરોઘ હેગિ|ઘેરોઘે હેગી]] છે. (હુલામણુ નામ ''કાર્પેથિઅન્સના મેરેડોના'' ).&lt;ref&gt;{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/low/football/europe/1264097.stm|title=Hagi snubs Maradona|publisher=BBC Sport Online|date=2001-04-06|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; હાલના પ્રખ્યાત સક્રિય ખેલાડીઓ [[એર્ડિઅન મુટુ|એડ્રિઅન મુટુ]] અને [[ક્રિસ્ટિઅન શિવુ|ક્રિસ્ટિઅન ચિવુ]] છે. સૌથી વધારે જાણીતી ફૂટબોલ ક્લબ [[સ્ટેઉ બુકારેસ્ટિ|સ્ટેઉઆ બુકારેસ્ટિ]] છે, જે [[યુરોપીયન કપ 1985-86|1986માં પ્રતિષ્ઠિત]] [[યુરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ|યુરોપીયન ચેમ્પિઅન્સ કપ]] જીતનારી પૂર્વીય યુરોપની સૌ પ્રથમ ક્લબ બની હતી અને [[યુરોપીયન કપ 1988-89|ફરી એકવાર 1989માં ફાઈનલ રમી હતી]]. અન્ય સફળ રોમાનિયન ટીમ [[ડિનામો બુકારેસ્ટિ|ડીનામો બુકારેસ્ટિ]] 1984માં [[યુરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ|યરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ]]ની સેમિફાઈનલ રમી હતી અને 1990માં [[કપ વિનર્સ કપ]]ની સેમિફાઈનલ રમી હતી. મહત્વની અન્ય રોમાનિયન ફૂટબોલ ક્લબો [[રેપિડ બુકારેસ્ટિ]], [[સીએફઆર 1907 ક્લુજ-નાપોકા]] અને [[એફસી યુનિવર્સિટાટી ક્રેઈઓવા|FC યુનિવર્સિટાટી ક્રેઈઓવા]] છે.

નોંધાયેલા ખેલાડીઓની દ્રષ્ટિએ ટેનિસ એ બીજી સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમત છે.&lt;ref name=&quot;EYb2007&quot;/&gt; રોમાનિયા ત્રણ વખત [[ડેવિસ કપ]]ની ફાઈનલમાં પહોંચ્યુ હતુ (1969, 1971, 1972). ટેનિસ ખેલાડી [[આલિ નાસ્ટેસ|ઈલી નાસ્ટેસ]] અનેક [[ગ્રાન્ડ સ્લેમ (ટેનિસ)|ગ્રાન્ડ સ્લેમ]] ટાઈટલ અને ડઝન જેટલી ટુર્નામેન્ટ જીત્યા હતા અને [[અસોસિએશન ઓફ ટેનિસ પ્રોફેશનલ્સ|એટીપી]](ATP) દ્વારા 1973થી 1974 દરમિયાન [[એટીપીમાં પહેલો ક્રમ મેળવનાર ખેલાડીઓની યાદી|પ્રથમ ક્રમ]]ના ખેલાડી તરીકે માન મેળવનાર પ્રથમ હતા. 1993થી દરેક પાનખરમાં બુકારેસ્ટ ખાતે [[રોમાનિયન ઓપન]] યોજાય છે. 

લોકપ્રિય [[ટુકડી રમત|ટીમ રમતો]] [[રગ્બી યુનિયન]] ([[રોમાનિયા નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|નેશનલ રગ્બી ટીમે]] [[રગ્બી વર્લ્ડ કપમાં નેશનલ ટીમનો સમાવેશ|દરેક]] [[રગ્બી વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો છે), [[બાસ્કેટબોલ]] અને [[ટીમ હેન્ડબોલ|હેન્ડબોલ]] છે.&lt;ref name=&quot;EYb2007&quot;/&gt; કેટલીક લોકપ્રિય [[વ્યક્તિગત રમત|વ્યક્તિગત રમતો]] છે: એથલેટિક્સ, ચેસ, સ્પોર્ટ ડાન્સ અને માર્શલ આર્ટ્સ તથા અન્ય લડાઈની રમતો.&lt;ref name=&quot;EYb2007&quot;/&gt;

રોમાનિયન [[જિમ્નાસ્ટિક્સ|જીમ્નાસ્ટિક્સે]] ઘણી મોટી સંખ્યામાં સફળતા મેળવી હતી – આ સફળતાઓ માટે દેશ દુનિયાભરમાં જાણીતો બન્યો હતો.&lt;ref&gt;ઉદાહરણ તરીકે રોમાનિયનો જીમ્નેસ્ટ તરીકે બીબાઢાળ હતા, જેમ કે [[સાઉથ પાર્ક]] ઘટનામાં [[ક્વિન્ટુપ્લેટ્સ 2000]]&lt;/ref&gt; [[1976 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક્સ]]માં જિમનેસ્ટ [[નાદિયા કોમેનેસ્કિ|નાદિયા કોમેનેસી]] દસમાંથી દસનો આંક મેળવનાર પ્રથમ ખેલાડી બની હતી. તેણીએ માત્ર પંદર વર્ષની ઉંમરે ત્રણ ગોલ્ડ મેડલ, એક સિલ્વર અને એક બ્રોન્ઝ મેળવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{citenews|url=http://www.gymn-forum.net/Articles/NYT-1976_AmCup2.html|title=Gymnast Posts Perfect Mark|author=Robin Herman|publisher=[[New York Times]]|date=1976-03-28|access-date=2008-08-13}}&lt;/ref&gt; [[1980 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક|1980 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક્સ]]માં તેની સફળતા ચાલુ રહી અને બે ગોલ્ડ તથા એક સિલ્વર મેડલ જીત્યા હતા. 

રોમાનિયા પ્રથમ વખત 1900માં [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પિક રમતો]]માં જોડાયુ હતુ અને 24માંથી 18 રમતોમાં ભાગ લીધો હતો. આટલા વર્ષોમાં કુલ 283 મેડલ અને તેમાંથી 82 ગોલ્ડ મેડલ સાથે [[ઉનાળુ ઓલીમ્પિક રમતો|ઉનાળુ ઓલિમ્પિક રમતો]]માં વધારે સફળતા મેળવનાર દેશોમાં રોમાનિયાનો સમાવેશ થાય છે ([[ઓલિમ્પિક રમતના તમામ મેડલોની સંખ્યા|એકંદરે 15મુ]]).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html|title=All-Time Medal Standings, 1896-2004|publisher=infoplease.com|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; શિયાળુ રમતોમાં ઓછુ રોકાણ થયું છે અને આ કારણથી [[શિયાળુ ઓલીમ્પિક રમતો|શિયાળુ ઓલિમ્પિક રમતો]]માં રોમાનિયાના ખેલાડીઓએ માત્ર એક જ બ્રોન્ઝ મેડલ મેળવ્યો છે.
== નોંધ ==
&lt;references group=&quot;note&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{sisterlinks}}

;સરકાર

* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026201421/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html |date=2009-10-26 }}
* [http://www.gov.ro/main/index/l/2/ રોમાનિયન સરકાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116214121/http://www.gov.ro/main/index/l/2 |date=2010-01-16 }}
* [http://www.presidency.ro/ રોમાનિયન પ્રમુખશાહી]
* [http://www.parlament.ro/index_en.html રોમાનિયન સંસદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061228063121/http://www.parlament.ro/index_en.html |date=2006-12-28 }}
* [http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN રોમાનિયાની બંધારણીય અદાલત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912165307/http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN |date=2012-09-12 }}

;સામાન્ય માહિતી

* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1057466.stm દેશનો પરિચય] [[બીબીસી ન્યૂઝ]](BBC News)માંથી
* {{CIA World Factbook_link|ro|Romania}}
* [http://www.state.gov/p/eur/ci/ro/ રોમાનિયા] માહિતી, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]માંથી 
* [http://www.loc.gov/rr/international/european/romania/ro.html પોર્ટલ્સ ટુ ધી વર્લ્ડ](Portals to the World), યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ [[કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી|કોંગ્રેસની લાઈબ્રેરી]]માંથી
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm રોમાનિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821132810/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm |date=2008-08-21 }} ''UCB બાઈબ્રેરીસ ગવપબ્સ'' ખાતે
* {{dmoz|Regional/Europe/Romania}}
* {{wikiatlas|Romania}}

; અર્થતંત્ર અને કાયદા

* [http://www.bnro.ro/En/Info/curs_ext.asp વિનિમય દરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028213802/http://www.bnro.ro/en/Info/curs_ext.asp |date=2008-10-28 }} – [[નેશનલ બેન્ક ઓફ રોમાનિયા]](National Bank of Romania)માંથી
* [http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php રોમાનિયા લો એન્ડ મિસેલેનિયસ(Romanian Law and Miscellaneous) - ઈંગ્લિશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813000417/http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php |date=2007-08-13 }}

; સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક

* [http://www.badley.info/history/Romania.index.html વિશ્વ ઇતિહાસની વિગતોમાંથી રોમાનિયાની તવારીખ] 
* [http://www.ici.ro/romania/en/index.html ICI.ro - રોમાનિયા વિશેની સાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025143606/http://www.ici.ro/romania/en/index.html |date=2008-10-25 }}
* [http://www.theeuropeanlibrary.org/portal/libraries/Libraries.php?launch=1&amp;amp;language=en&amp;amp;page=Treasures&amp;amp;country=Romania રોમાનિયાની નેશનલ લાઈબ્રેરીનો ખજાનો](Treasures of the national library of Romania)

; વિશ્વ ફરતે રોમાનિયા

* [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Romanian_Meetups_Worldwide રોમાનિયાની સમગ્ર વિશ્વની મુલાકાતોની યાદી] 

;મુસાફરી
{{wikivoyage|Romania}} 
* [http://www.romaniatourism.com/ અધિકૃત રોમાનિયન પર્યટન વેબસાઈટ]

{{યુરોપ}}

[[શ્રેણી:યુરોપ]]
[[શ્રેણી:દેશ]]</text>
      <sha1>jo6ov910gyjw1fb0hzxuaeinh9zrbr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ચિચેન ઇત્ઝા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18652</id>
    <revision>
      <id>903105</id>
      <parentid>891801</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6091" sha1="1251qtr5wv2naog0fy84eec6ovhs9kx" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું વિશ્વ ધરોહર સ્થળ}}
'''ચીચેન-ઇત્ઝા''' ({{pronEng|tʃiːˈtʃɛn iːˈtsɑː}};&lt;ref&gt;See also {{cite web |title=Chichén Itzá |url=http://inogolo.com/pronunciation/d1123/Chichen_Itza |work=English Pronunciation Guide to the Names of People, Places, and Stuff |publisher=Inogolo |access-date=2007-11-21 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107001925/https://inogolo.com/pronunciation/d1123/Chichen_Itza%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; from {{lang-yua|Chi&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;ch&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;èen Ìitsha&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;}},&lt;ref&gt;Barrera Vásquez et al., 1980, ''Cordemex'' dictionary&lt;/ref&gt; &quot;ઈત્ઝાના કુવા ના મુખ પર સ્થિત&quot;) એક વિશાળ પૂર્વ-કોલંબિયન પુરાતાત્વીક સ્થળ છે જે આજના મેક્સિકોના ઉત્તરી મધ્ય યુકતાન [[દ્વીપકલ્પ]] માં આવેલ છે. આ સ્થળ માયા સંસ્કૃતિ દ્વારા બંધાયું છે.

ચીચેન ઇત્ઝા ઉત્તરી માયા નીચાણ ક્ષેત્રનું મેસો અમેરિકન કાળગણના ના પૂર્વ સંસ્કારીૢ અંત્ય સંસ્કારી કાળ થી લઈ અંત્યસંસ્કારી કાળના પૂર્વ ભાગ સુધી એક મુખ્ય ક્ષેત્રીય કેંદ્રીય બિંદુ રહ્યું. આ સ્થળ વાસ્તુ કળાની વિપુલતા પ્રદર્શિત કરે છે, જે “મેક્સિકરણ” અને મધ્ય મેક્સિકોમાં જોવા મળતી વાસ્તુ શૈલીઓથી શરુ થઈ ને ઉત્તર મેક્સિકોના નીચાણ  ક્ષેત્રની [[પ્યુક]] વાસ્તુ શૈલી સુધી વિસ્તરેલી છે. આ ક્ષેત્રમાં મધ્ય મેક્સિકન શૈલિની હાજરીને એક વખત સીધું સ્થળાંતર કે મધ્ય મેક્સિકો પરના વિજયનું પરિણામ માનવામાં આવતી હતી પણ મોટા ભાગના આધુનિક તારણો આ ક્ષેત્રમાં અ-માયા સંસ્કૃતિના અહીં ના અસ્તિત્વને સાંસ્કૃતિક ફેલાવાનું પરિણામ માને છે. 

ચીચેન ઈત્ઝાના ખંડેર હવે  સમવાયી માલિકીની છે. અને તેના સાર સંભાળની જવાબદારી [[મેક્સિકો]]ના રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસીક અને માનવવંશ શાસ્ત્ર સંસ્થાનની છે.  જો કે આ સ્મારકોની નીચેની ભૂમિ નિજી રીતે બર્બાકાનો કુટુંબની છે.&lt;ref&gt;Concerning the legal basis of the ownership of Chichen and other sites of patrimony, see Breglia (2006), in particular Chapter 3, &quot;Chichen Itza, a Century of Privatization&quot;. Regarding ongoing conflicts over the ownership of Chichen Itza, see Castañeda (2005).&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{reflist|2}}

== ઇતર વાંચન ==
* Chichen Itza was popularized by American [[John Lloyd Stephens]] in ''Incidents of Travel in Yucatan'', (two volumes, 1843)  
* Holmes, ''Archæological Studies in Ancient Cities of Mexico'', (Chicago, 1895)  
* Spinden, ''Maya Art'', (Cambridge, 1912)
* Coggins &amp; Shane, &quot;Cenote Of Sacrifice&quot;, (U. of Texas, 1984) very scarce.

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commons|Chichén Itzá}}
* [http://www.mesoweb.com/chichen/ Chichen Itza on Mesoweb.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119055614/http://www.mesoweb.com/chichen/ |date=2010-11-19 }}
* [http://archive.cyark.org/chichen-itza-info Chichen Itza Digital Media Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510230017/http://archive.cyark.org/chichen-itza-info |date=2015-05-10 }} (creative commons-licensed photos, laser scans, panoramas), with particularly detailed information on El Caracol and el Castillo, using data from a [[National Science Foundation]]/[[CyArk]] research partnership
* [http://www.lost-civilizations.net/mayan-pyramids-chichen-itza.html Chichen Itza] photos by Genry Joil
* [http://www.haciendachichen.com/archaeologists.htm Chichen Itza archaeologists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204020850/http://www.haciendachichen.com/archaeologists.htm |date=2011-02-04 }}
* [http://whc.unesco.org/en/list/483 UNESCO] page about Chichen Itza [[World Heritage]] site
* [http://www.americanegypt.com/index.htm American Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513205720/http://www.americanegypt.com/index.htm |date=2011-05-13 }}, contains information and articles relating to Chichen Itza
* [http://www.exploratorium.edu/ancientobs/chichen/index.html Ancient Observatories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101004083753/http://www.exploratorium.edu/ancientobs/chichen/index.html |date=2010-10-04 }} page on Chichen Itza
* Photosynth view of [http://photosynth.net/view.aspx?cid=81ca8e57-6593-4e1d-b088-3aefb7db6656 Chichen Itza] (requires [[Photosynth]])
* [http://www.maya-3d.com 3-D reconstructions of Chichen Itza structures], by Maya 3D: The Ancient Mesoamerican World Reconstructed

{{coor d|20|40|58.44|N|88|34|7.14|W|type:landmark|display=title}}

[[શ્રેણી:વિશ્વની સાત અજાયબીઓ (નવી)]]
[[શ્રેણી:વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]]
[[શ્રેણી:મેક્સિકો]]</text>
      <sha1>1251qtr5wv2naog0fy84eec6ovhs9kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>જ્ઞાનકોશ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21556</id>
    <revision>
      <id>903108</id>
      <parentid>896652</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90543" sha1="5m1t9v8on9jt303nck73gm3t4mepiug" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
[[ચિત્ર:Brockhaus Lexikon.jpg|thumb|300px|1902માં બ્રોકહૌસ એન્ઝીક્લોપેડી]]
'''જ્ઞાનકોશ''' (જેનો અંગ્રેજી સ્પેલીંગ '''encyclopaedia''' અથવા '''encyclopædia''' પણ થાય છે) એ સર્વગ્રાહી લેખિત [[સંક્ષેપ]] છે, જે [[જ્ઞાન]]ની બધી જ શાખાઓ અથવા જ્ઞાનની કોઇ ચોક્કસ શાખાની [[માહિતી]] ધરાવે છે. આવરી લેતા દરેક [[wikt:subject|વિષય]] પર એક [[wikt:subject|લેખ]]માં જ્ઞાનકોશનું વિભાજન કરવામાં આવે છે. જ્ઞાનકોશમાં વિષયો પરના લેખોમાં સામાન્ય રીતે લેખના નામને આધારે પ્રવેશ મેળવી શકાય છે (વાંચી શકાય છે) અને સામગ્રીની માત્રાને આધારે તેનો સમાવેશ એક ગ્રંથ અથવા એકથી વધારે ગ્રંથોમાં કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.rcc.edu/riverside/glossaryoflibraryterms.htm#e |title=&quot;Encyclopedia.&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803182506/http://library.rcc.edu/riverside/glossaryoflibraryterms.htm#e |archive-date=2007-08-03 |access-date=2010-02-22 |url-status=dead }} ગ્રંથાલયના સંદર્ભમાં પારિભાષિક શબ્દોનો કોશ. રિવરસાઇડ સિટી કોલેજ, ડિજીટલ લાયબ્રેરી/વર્નીંગ રિસોર્સ સેન્ટર 12મી નવેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; 

{{quote|Indeed, the purpose of an encyclopedia is to collect knowledge disseminated around the globe; to set forth its general system to the men with whom we live, and transmit it to those who will come after us, so that the work of preceding centuries will not become useless to the centuries to come; and so that our offspring, becoming better instructed, will at the same time become more virtuous and happy, and that we should not die without having rendered a service to the human race in the future years to come.&lt;ref&gt;Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''Encyclopédie.''] University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007&lt;/ref&gt;| [[Denis Diderot|Diderot]]}}

== સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ ==
=== વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર (એટિમૉલજિ) ===
શબ્દ &quot;જ્ઞાનકોશ&quot; [[ક્લાસિકલ ગ્રીક]] પરથી આવ્યો છે {{polytonic|&quot;ἐγκύκλιος παιδεία&quot;}}, જે &quot;એન્કીલિયોસ પાઇડિયા&quot;નું લિવ્યંતર છે; &quot;એન્કીલિયોસ&quot;નો અર્થ &quot;વારંવાર, સમયાંતરે અથવા સામાન્ય&quot; અને &quot;પાઇડિયા&quot;નો અર્થ &quot;શિક્ષણ&quot; એવો થાય છે. સાથે, શબ્દ સમૂહનું સદંતર રીતે જ &quot;[સુંદર-]ગોળાકાર શિક્ષણ&quot; તરીકે ભાષાંતર થાય છે, એટલે કે &quot;સામાન્ય જાણકારી&quot;. લેટિન હસ્તપ્રતોની નકલ કરનારાઓએ આ શબ્દ સમૂહને સમાન અર્થ સાથે એક ગ્રીક શબ્દ &quot;એન્કુક્લોપાઇડિયા&quot; તરીકે જ લીધો છે અને આ બનાવટી ગ્રીક શબ્દ નવો લેટિન શબ્દ &quot;જ્ઞાનકોશ&quot; બની ગયો હતો, જે અંતે અંગ્રેજીમાં રૂપાંતરીત થયો હતો. જોકે જાણકારીના સંક્ષેપની કલ્પના હજ્જારો વર્ષ જૂની છે, આ શબ્દનો સૌપ્રથમ 1541માં પુસ્તકના શીર્ષકમાં [[જોચિમુસ ફોર્ટિયસ રિંગેલબર્જિયસ]] દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયો હતો, ''લુકુબ્રેશન્સ વેલ પોટીયસ એબ્સોલ્યુટીસીમા ક્યક્લોપાઇડિયા'' (પાયો, 1541). શબ્દ ''જ્ઞાનકોશ'' નો સૌપ્રથમ વખત ક્રોટેઇનના [[એનસાયક્લોપીડિસ્ટ]] [[પવાઓ સ્કેલિક]] દ્વારા તેમના પુસ્તક ''એનસાયક્લોપીડિયા સિ ઓર્બિસ ડિસિપ્લેનેરમ ટમ સેક્રારુન ક્વુમ પ્રોફાનેરુમ એપિસ્ટેમોન'' ના શીર્ષકમાં એક નામ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો (જ્ઞાનકોશ અથવા શિસ્તની દુનિયાની જાણકારી , પાયો, 1559).{{Dubious|date=September 2009}} જૂનામાં જૂની સ્થાનિક ભાષાઓમાંની એકનો ઉપયોગ [[ફ્રેન્કોઇસ રેબેલેઇસ]] દ્વારા તેમના ''પેન્ટાગ્રુએલ'' માં 1532માં કરાયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite conference|booktitle=Pre-Modern Encyclopaedic Texts: Proceedings of the Second Comers Congress, Groningen, 1–July 4, 1996|date=1997|publisher=BRILL|pages=213|author=Bert Roest|title=Compilation as Theme and Praxis in Franciscan Universal Chronicles|id=ISBN 90-04-10830-0|editor=Peter Binkley}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Pliny's Catalogue of Culture: Art and Empire in the Natural History|author=Sorcha Carey|pages=17|chapter=Two Strategies of Encyclopaedism|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=0199259135}}&lt;/ref&gt; 

વિવિધ જ્ઞાનકોશો એવા નામ ધરાવે છે જેમાં પ્રત્યય ''-p(a)edia'' નો સમાવેશ થાય છે, ઉદા. તરીકે, [[બેંગ્લાપિડીયા]] (બંગાળને લગતી બાબતો પર). 

બ્રિટીશ વપરાશમાં, સ્પેલીંગ્સ ''encyclopedia'' અને ''encyclopaedia'' બંને ચલણમાં છે.&lt;ref&gt;[http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?title=21st&amp;amp;query=encyclopaedia &quot;જ્ઞાનકોશ&quot;], ચેમ્બર્સ રેફરન્સ ઓનલાઇન; [http://www.askoxford.com/results/?view=dict&amp;amp;field-12668446=encyclopaedia&amp;amp;branch=13842570&amp;amp;textsearchtype=exact&amp;amp;sortorder=score%2Cname &quot;જ્ઞાનકોશ&quot;]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, આસ્કોફોર્ડ.&lt;/ref&gt; જોકે પાછળનો સ્પેલીંગ વધુ &quot;યોગ્ય&quot; હોવાનું વિચારવામાં આવે છે, જ્યારે અગાઉનો શબ્દ અમેરિકન અંગ્રેજીના અતિક્રમણને કારણે વધુ સર્વસામાન્ય બની ગયો છે. અમેરિકન વપરાશમાં, ફક્ત પહેલો શબ્દ જ સામાન્ય રીતે વપરાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.bartleby.com/61/97/E0129700.html &quot;જ્ઞાનકોશ&quot;], બાર્ટલેબી.કોમ; [http://www.merriam-webster.com/dictionary/encyclopaedia &quot;જ્ઞાનકોશ&quot;], મેરિયન વેબસ્ટર.&lt;/ref&gt; ''[[æ]]'' [[યુક્તાક્ષર]] સાથે—સ્પેલીંગ ''encyclopædia'' —નો 19મી સદીમાં સતત ઉપયોગ થતો હતો અને હવે જવલ્લેજ ઉપયોગમાં વધારો થતો જાય છે, જોકે પેદાશ શીર્ષકો જેમ કે ''[[એનસાયક્લોપીડિયા બ્રિટાનીકા]]'' અને અન્યમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા છે. ''[[ઓક્સફોર્ડ અંગ્રેજી ડિક્શનેરી]]'' (1989) માં ''encyclopædia'' અને ''encyclopaedia'' ને સમાન વિકલ્પ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે અને ''æ'' ને કાલગ્રસ્ત તરીકે નોંધે છે, સિવાય કે તેનો લેટિન ભાષામાં ઉયોગ કરાયો હતો. ''[[વેબસ્ટર્સની થર્ડ ન્યુ ઇન્ટરેશનલ ડિક્શનરી]]'' (1997–2002)માં ''encyclopedia'' મુખ્ય શબ્દ તરીકે અને''encyclopaedia'' ને નજીવી જોડાણ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, ''cyclopedia'' અને ''cyclopaedia'' નો હવે જવલ્લેજ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે 17મી સદીને લાગે વળગતા શબ્દનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ છે. 

=== વિશિષ્ટ લાક્ષણિક્તાઓ ===
જ્ઞાનકોશ, કે જેને આપણે આજે ઓળખીએ છીએ તે 18મી સદીમાં [[શબ્દકોશ]]માંથી વિકસાવવામાં આવ્યો છે. ઐતિહાસિક રીતે જ્ઞાનકોશો અને શબ્દકોશો સુશિક્ષિત, સુમાહિતગાર સૂચિ [[નિષ્ણાતો]] દ્વારા સંશોધન કરાયા બાદ તેને લખવામાં આવ્યા છે, પરંતુ રચનામાં તે નોંધપાત્ર રીતે અલગ છે. શબ્દકોશ પ્રાથમિક રીતે [[શબ્દો]]ની મૂળાક્ષર યાદી અને તેમની [[વ્યાખ્યાઓ]] પર પ્રકાશ પાડે છે. [[સમાનાર્થી]] શબ્દો અને વિષય બાબત સાથે સંબંધિત શબ્દકોશમાં છૂટછવાયા જોવા મળ્યા છે, જેને ઊંડાણથી ચકાસવા માટે દેખીતું સ્થળ આપવામાં આવ્યું નથી. આમ, શબ્દકોશ ખાસ રીતે મર્યાદિત [[માહિતી]], [[wiktionary:Analysis|પૃથ્થકરણ]] અથવા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવેલા શબ્દનો ઇતિહાસ પૂરો પાડે છે. તે વ્યાખ્યા પૂરી પાડી શકે છે ત્યારે, તે વાચકને અર્થ, અગત્યતા અથવા શબ્દની મર્યાદાઓ [[સમજી]] શકવાના અભાવમાં અને જાણકારીના વ્યાપક ક્ષેત્રે [[શબ્દ]] કેવી રીતે લાગુ પડે છે તે માત્રામાં છોડી શકે છે. 

તે જરૂરિયાતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે જ્ઞાનકોશ લેખો શબ્દને નહી પરંતુ ''વિષય અથવા ''શિસ્ત'' ને આવરે છે.'' જે તે વિષય માટે વ્યાખ્યા આપવી અને સમાનાર્થી શબ્દોની યાદી બનાવવી તે અર્થમાં લેખ વધુ ઊંડાણમાં ચકાસવા માટે અને વિષય પર અત્યંત સંબંધિત સંચિત જાણકારી પૂરી પાડવા સક્ષમ છે. જ્ઞાનકોશ લેખમાં ઘણી વખત અસંખ્ય [[નકશા]]ઓ અને [[વર્ણનો]], તેમજ [[ગ્રંથસૂચિ]] અને [[આંકડાશાસ્ત્ર]]નો સમાવેશ થાય છે. 

ચાર મોટા મૂળ તત્ત્વો જ્ઞાનકોશને સ્પષ્ટ કરે છે: તેનો વિષય વસ્તુ, તેનો અવકાશ, તેની સંચરચનાની પદ્ધતિ અને ઉત્પાદનની પદ્ધતિ: 

* જ્ઞાનકોશ સામાન્ય હોઇ શકે છે, જે દરેક ક્ષેત્રના [[વિષય]] પરના લેખનો સમાવેશ કરે છે (અંગ્રેજી ભાષામાં ''[[એનસાયક્લોપીડિયા બ્રિટાનીકા]]'' અને જર્મન ''[[બ્રોકહૌસ]]'' તેના જાણીતા ઉદાહરણો છે). સામાન્ય જ્ઞાનકોશમાં ઘણી વાર વિવિધ જાતના કામો કેવી રીતે કરવા તેની માર્ગદર્શિકાનો તેમજ બંધ શબ્દકોશ અને [[ગેઝેટિયર]]નો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં એવા પણ જ્ઞાનકોશો છે જે વિવિધ પ્રકારના વિષયો, પરંતુ ખાસ સંસ્કૃતિ, એથનિક(માનવ વંશ કે જાતિને લગતું) અથવા રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણ જેમ કે ''[[ગ્રેટ સોવિયેત એનસાક્લોપીડીયા]] '' અથવા ''[[એનસાયક્લોપીડીયા જુદેઇકા]]'' ને આવરી લે છે. 
* જ્ઞાનકોશીય મર્યાદા હેતુના કામ તેમના વિષય ક્ષેત્ર જેમ કે ઔષધનો જ્ઞાનકોશ, માન્યતા અથવા કાયદા માટે અગત્યની સંગ્રહીત જાણકારી પૂરી પાડે છે. સામગ્રીનો વ્યાપ અને ચર્ચાની ઊંડાઇ [[લક્ષ્યાંકિત જનતા]]ના આધારે અલગ અલગ કામ હોય છે. (ઉદાહરણ તરીકે અમેરિકન [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થ]] માટે એ.ડી.એ.એમ. દ્વારા તૈયાર કરાયેલ [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html ] તબીબી જ્ઞાનકોશ.) 
* સંદર્ભના કામ માટે જ્ઞાનકોશ બનાવવો જે તે સંસ્થાની કેટલીક વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ આવશ્યક હોય છે. ઐતિહાસિક રીતે પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશ સંગઠિત કરવાની બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ રહી છે: [[મૂળાક્ષર]] પદ્ધતિ (મૂળાક્ષરો પ્રમાણે ગોઠવાયેલ અસંખ્ય અલગ અલગ લેખો), અથવા [[સ્તરીકરણ]] કક્ષા અનુસારની સંસ્થા. અગાઉની પદ્ધતિ ખાસ કરીને સામાન્ય કામો માટે આજની સર્વસામાન્ય પદ્ધતિ છે. ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમોની પ્રવાહીતાએ જો કે સમાન સૂચિ ધરાવતા સંગઠનની અસંખ્ય પદ્ધતિઓ માટે નવી શક્યતાઓને સ્વીકારે છે. વધુમાં, ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમો, શોધખોળ, સૂચિકરણ અને બે બાજુઓના સંદર્ભો માટે અગાઉ જેની કલ્પના પણ ન કરી શકાતી તેવી ક્ષમતાઓ પૂરી પાડે છે. 18મી સદીના ''જ્ઞાનકોશ'' ના શીર્ષક પૃષ્ઠ પર [[હોરાસ]] પરનો શિલાલેખ જ્ઞાનકોશના માળખાની અગત્યતા સુચવે છેઃ &quot;આદેશ અને સત્તાની શક્તિ દ્વારા સામાન્ય બાબતોમાં કઇ આકર્ષકતા ઉમેરી શકાય.&quot; 
* આધુનિક મલ્ટીમિડીયા અને માહિતી કાળનો વિકાસ થયો હોવાથી, એકત્રીકરણ, ચકાસણી, સંકલન અને તમામ પ્રકારની માહિતીની રજૂઆત પર વધુ અસર જોવા મળી રહી છે. માહિતી પ્રાપ્ત કરવી સરળ બની ગઇ હોવાથી [[એવરીથીંગ2]], [[એનકાર્ટા]], [[h2g2]], અને [[વિકીપિડીયા]] જેવા પ્રોજેક્ટો જ્ઞાનકોશના નવા સ્વરૂપો છે. વધુ ખાસ રીતે, વિકીપિડીયાએ તેના વિદ્વતાપૂર્ણ સ્વભાવ, સંક્ષિપ્તતા, ચકાસણી ક્ષમતા, ખરાઇ અને તટસ્થતા માટે ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી છે.{{Citation needed|date=August 2009}} 

&quot;ડિક્શનરીઝ&quot; શીર્ષકવાળા કેટલાક કાર્યો ખાસ કરીને જે ચોક્કસ ક્ષેત્રો જેમ કે(''[[ડિક્શનરી ઓફ મિડલ ઇસ્ટ એજિસ]]'' , ''[[ડિક્શનરી ઓફ અમેરિકન નેવલ ફાઇટીંગ શિપ્સ]]'' અને ''[[બ્લેકસ લો ડિક્શનરી]]'' )સાથે લાગે વળગતા જ્ઞાનકોશ જેવા છે. ઓસ્ટ્રેલિયાનો રાષ્ટ્રીય શબ્દકોશ ''[[મેક્વેરી ડિક્શનરી]],'' , સામાન્ય સંદેશાવ્યવહારમાં યોગ્ય નામના ઉપયોગની ઓળખની પ્રથમ આવૃત્તિ અને આ પ્રકારના યોગ્ય નામ પરથી મેળવવામાં આવેલા શબ્દો બાદ [[જ્ઞાનકોશીય શબ્દકોશ]] બની ગયા હતા. શબ્દકોશ અને જ્ઞાનકોશ વચ્ચેની રેખા કંઇક અંશે ઝાંખી પડી ગઇ હોવાથી, એક પરીક્ષણ એવું છે કે જ્ઞાનકોશના લેખનું નામ સામાન્ય રીતે સમાન સ્વરૂપો લઇ શકતું હોવાથી, તેને ખાસ રીતે સરળતાથી અન્ય ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરી શકાય છે, જ્યાં ખાસ કરીને એન્ટ્રીના નામ વિશે ભાષાશાસ્ત્રીય કામ એવા શબ્દકોશની એન્ટ્રી થઇ શકતી નથી.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=DJ8gwtomUpMC&amp;amp;lpg=PA30&amp;amp;dq=lexicography%20translated%20encyclopedia%20dictionary&amp;amp;pg=PA30 હેનરી બેજોઇન્ટ દ્વારા આધુનિક કોશરચના પૃષ્ઠ 30]&lt;/ref&gt; 

== ઇતિહાસ ==
=== પ્લિની ધ એલ્ડર (રોમન લેખક) ===
[[ચિત્ર:naturalishistoria.jpg|thumb|નેચરાલિસ હિસ્ટોરીયા, 1669 આવૃત્તિ, શીર્ષક પૃષ્ઠ.]]
અગાઉના અનેક જ્ઞાનકોશીય કામોમાંના એક કે જે આધુનિક સમય સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યાં છે તે છે [[પ્લિની ધ એલ્ડર]]ના [[નેચરાલિસ હિસ્ટોરીયા]], તેઓ પ્રથમ સદીમાં જીવતા [[રોમન]] મુત્સદી હતા. તેમણે કુદરતી ઇતિહાસ, કલા અને સ્થાપત્ય, ઔષધ, ભૂગોળ અને તેમની આસપાસની દુનિયાના તમામ પરિમાણોને આવરી લેતા 37 પ્રકરણોના કામને એકત્રિત કર્યું હતું. તેમણે પ્રસ્તાવના દર્શાવ્યું હતું કે તેમણે અલગ અલગ 200 જેટલા લેખકોની 2000 વિવિધ કૃતિઓમાંથી 20,000 જેટલી સાચી હકીકતો એકત્ર કરી હતી અને પોતાના સ્વઅનુભવ પરથી અન્ય બાબતો પણ ઉમેરી હતી. આ કામ 80ના દાયકામાં પ્રકાશિત થઇ હતી{{Citation needed|date=January 2010}}, જોકે સંભવતઃ 79ના દાયકામાં ફાટી નીકળેલા [[જ્વાળામુખી]]માં તેમના અવસાન પહેલા ક્યારેય ખરડા વાંચન પૂરું કર્યું ન હતું. 

તેમના મહાન કાર્યની યોજના વિશાળ અને વ્યાપક છે, શીખવાની સંક્ષિપ્તી અને કલાનો અભાવ નહી હોવાથી તે કુદરત સાથે જોડાયેલા છે અથવા કુદરતમાંથી તેમની સામગ્રીઓ લીધી હતી. તેઓ કબૂલે છે કે 

&lt;blockquote&gt;મારો વિષય બિનફળદ્રુપ છે - કુદરતની દુનિયા અથવા અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો જીવન; અને વિષય તેના ઓછા નાશ પામેલા વિભાગમાં અને અથવા તો દેશી અથવા વિદેશી શબ્દો ધરાવતા, અસંખ્ય બાર્બેરીયન શબ્દો કે જેને ખરેખર માફી સાથે રજૂ કરવાના છે. વધુમાં, પાથ લેખકપણાના ભારથી દબાયેલો ધોરીમાર્ગ નથી કે દિમાગ વ્યાપકપણા માટે આતુર નથી : આપણામાનું કોઇ એવું નથી કે જેણે સમાન સાહસ કર્યું હોય કે કોઇ પણ ગ્રીક કે જેણે એકલા હાથે વિષયોના અનેક વિભાગને નાથ્યા હોય. &lt;/blockquote&gt;

અને તેઓ આ પ્રકારના કામના લખાણની સમસ્યાને કબૂલે છે:
&lt;blockquote&gt;જે જૂનું છે તેને ઉમદાપણું અર્પવું, નવું છે તેને સત્તા આપવાનું, સામાન્ય બાબતોને આકર્ષકતા અર્પવી, અંધકારને પ્રકાશ આપવો, જીર્ણતાને મોહકતા, શંકાસ્પદતાને વિશ્વસનીયતા અર્પવી મુશ્કેલ છે, પરંતુ દરેક ચીજોને પ્રકૃતિ અને તેણીના તમામ ગુણો કુદરતને અર્પવા સરળ છે.&lt;/blockquote&gt;

[[માર્કસ ટેરેન્ટિયસ વારો]] દ્વારા અગાઉ સમાન પ્રકારના કામો હાથ ધરાયા છતાં, ઉદાહરણ તરીકે પ્લિની [[અંધકાર યુગ]]ને ટકાવી રાખી શક્યા હતા. તે રોમન દુનિયામાં અત્યંત લોકપ્રિય બની હતી અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખી શકી હતી, સાથે અસંખ્ય નકલો બનાવવામાં આવી હતી અને પશ્ચિમી દુનિયામાં વહેંચવામાં આવી હતી. 1470માં પ્રિન્ટ થયેલી તે અનેક પ્રથમ જૂનવાણી હસ્તપ્રતોમાંની એક હતી અને [[રોમન]] દુનિયા પરની માહિતીના સ્ત્રોત તરીકે અને ખાસ કરીને [[રોમન કલા]], [[રોમન ટેકનોલોજી]] અને [[રોમન એન્જિનીયરીંગ]] માટે કાયમ માટે વિખ્યાત રહી હતી. વધુ્માં તે [[ઔષધ]], [[રોમન કલા]], [[ખનિજશાસ્ત્ર]], [[પ્રાણીશાસ્ત્ર]], [[વનસ્પતિશાસ્ત્ર]], [[ભૂસ્તરશાસ્ત્ર]] અને અસંખ્ય અન્ય વિષયો કે જેની ચર્ચા અન્ય જૂના લેખકો દ્વારા કરવામાં આવી ન હતી તેના માટે સ્ત્રોત ઓળખી કાઢ્યો હતો. અન્ય રસપ્રદ એન્ટ્રીઓમાંની એક [[હાથી]] અને [[મ્યુરેક્સ]] ગોકળગાય વિશેની છે, જે મોટે ભાગે [[તિરીયન પર્પલ]]ના મૃત્યુ સ્ત્રોત બાદ મળી આવ્યા હતા. 

જોકે તેમનું કાર્ય &quot;હકીકતો&quot;ની તપાસમાં તટસ્થતાના અભાવ માટે તેમું કામ વખાણવામાં આવ્યું હતું, ત્યારે તેમની તેમના કેટલાક લખાણને તાજેતરના સંશોધન દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે, જેમ કે ખાસ કરીને [[લાસ મેડ્યુલાસ]] ખાતે સ્પેઇનમાં રોમન [[સોનાની ખાણો]] જોવાલાયક રહી હતી, જેને પ્લિનીએ કદાચ [[પ્રોક્યુરેટર]] ઓપરેશન દરમિયાન જોઇ હતી, આ સમયગાળો તેમણે જ્ઞાનકોશ એકત્ર કર્યો તે પહેલાના અમુક વર્ષોનો હતો. મોટા ભાગની [[ખાણકામ]] પદ્ધતિઓ જેમ કે [[હશીંગ]] અને [[ફાયર સેટ્ટીંગ]] હાલમાં નિરર્થક હોવા છતા તે પ્લિની હતા જેમણે વંશજો માટે તેને રેકોર્ડ કર્યુ હતું, જેથી આપણને આધુનિક સંજોગોમાં તેમની અગત્યતા સમજવા માટે સહાયરૂપ થાય છે. પ્લિની કામની પ્રસ્તાવનામાં એ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમણે વાંચીને અને અન્યોના કામની તુલના કરીને તેમજ નામ દ્વારા તેનો ઉલ્લેખ કરીને તેમની હકીકતો તપાસી છે. આ પ્રકારના અસંખ્ય પુસ્તકો હાલમાં [[ગૂમ થઇ ગયેલા કામો]] છે અને તેમના સંદર્ભ દ્વારા યાદ રાખવામાં આવે છે, જેમ કે એક દાયકા પહેલા [[વિટ્રુવિયસ]]ના કામમાં આપવામા આવેલા ખોવાયેલા સ્ત્રોતો.
=== મધ્ય યુગ ===
[[ચિત્ર:Etymologiae Guntherus Ziner 1472.jpg|thumb|1472ની પ્રથમ પ્રિન્ટ થયેલી આવૃત્તિ (ગુ્થેરસ ઝેઇનર, ઔગ્સબર્ગ દ્વારા), પુસ્તક 14નું શીર્ષક પાનુ (ડિ ટેરા એટ પાર્ટીબસ), T અને O નકશા દ્વારા વર્ણન કરાયેલ.]] 
[[સેવિલેના સાધુ ઇસીડોર]], મધ્ય યુગના મહાન વિદ્વાન મોટા ભાગે સૌપ્રથમ જાણીતા જ્ઞાનકોશના લેખક તરીકે ઓળખાય છે, [[વ્યુત્પત્તિ]] (આશરે 630ની આસપાસ), કે જેમાં તેમણે, પ્રાચીન અને આધુનિક સમયમાં ઉપલબ્ધ જ્ઞાનનો મોટો ભાગ એકત્ર કર્યો હતો. જ્ઞાનકોશમાં 20 ગ્રંથમા 448 પ્રકરણો છે, અને મૂલ્યવાન છે કેમ કે તેમાં સાધુ ઇસીડોર દ્વારા એકત્ર નહી કરાયેલી અન્ય લેખકોની સામગ્રીના ટાંકણો અને અધૂરા ભાગો આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. 

[[બાર્થોલોમિયસ એન્ગીલકસ]]' ''ડિ પ્રોપ્રિટેટિબસ રેરુમ'' (1240) મોટા પ્રમાણમાં વંચાય છે અને [[પ્રખર મધ્ય યુગ]]&lt;ref name=&quot;dotma&quot;&gt;''[[મધ્ય યુગની ડિક્શનરી]]'' માં &quot;જ્ઞાનકોશ&quot; જુઓ.&lt;/ref&gt;માં જ્ઞાનકોશમાં ટાંકવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે [[વિન્સેન્ટ ઓફ બ્યુવેઇસ]]ના ''[[સ્પેક્યુલુમ મજુસ]]'' (1260) મધ્ય ગાળાના અંતમાં અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી જ્ઞાનકોશ હતો, જે 3 મિલિયન શબ્દોથી વધુ હતો.&lt;ref name=&quot;dotma&quot;/&gt;
=== અરેબિક અને પર્શિયન ===
મધ્ય યુગમાં [[જાણકારી અંગેની પૂર્વ મુસ્લિમ ગૂંચવણો]]માં ઘણા વ્યાપક કામોનો અને જેને હાલમાં આપણે [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]], [[ઐતિહાસિક પદ્ધતિ]] અને [[સંદર્ભો]]નો સમાવેશ કરે છે. [[બસરા]]ની [[બ્રેથ્રેન ઓફ પ્યોરિટી]] 960 વર્ષો સુધી તેમના [[બ્રેથ્રેન ઓફ પ્યોરિટીના જ્ઞાનકોશ]]માં વ્યસ્ત હતા. નોંધપાત્ર કામોમાં [[અબુ બક્ર અલ-રાઝી]]ના વિજ્ઞાનના જ્ઞાનકોશ, [[મ્યુટાઝીલિયેટ]] [[અલ-કિન્દી]]નું 270 પુસ્તકોનું ફલપ્રદ ઉત્પાદન અને [[આઇબીએન સિના]]નો તબીબ ક્ષેત્રનો જ્ઞાનકોશ, જે સદીઓ સુધી પ્રમાણભૂત સંદર્ભ રહ્યો હતો. આ ઉપરાંત નોંધપાત્ર કામોમાં [[અશરાઇટસ]], [[અલ તાબરી]], [[અલ મસુદી]]ના [[સનાતન ઇતિહાસ]] (અથવા સમાજશાસ્ત્ર), [[તાબરી]]ના [[પયગંબરો અને રાજાઓનો ઇતિહાસ]], [[આઇબીએન રુસ્તાહ]], [[અલ-અથીર]] અને [[આઇબીએન કાલ્દુમ]], કે જેમના [[મુકદિમ્માહ]]માં લેખિત દસ્તાવેજોમાં વિશ્વાસ વિશે ચેતવણીનો સમાવેશ થાય છે, જે આજે પણ સંપૂર્ણપણે લાગુ પડે છે. આ વિદ્વાનો સંશોધન અને સંપાદનની પદ્ધતિઓ પર ભારે માત્રામાં પોતાનો પ્રભાવ ધરાવતા હતા, જેમાં થોડો ભાગ [[ઇસનાડ]]ની ઇસ્લામિક પદ્ધતિ પર હતો, જે લેખિત દસ્તાવેજ, સ્ત્રોતોની તપાસ અને સંશયાત્મક પૂછપરછની વફાદારી પર ભાર મૂકતો હતો. 


લેટિન અને ગ્રીકના મૂળ શબ્દો સાચવી રાખવામાં આવ્યા હતા, નહીં તો તે કદાચ ખોવાઇ ગયા હોત, તેણે સ્વભાવિક માન્યતાની જાણકારી અને પદ્ધતિઓ શોધી કાઢવા માટે સહાય કરી હોત, જે કદાચ [[પુનરુજ્જીવન]] દરમિયાન પુનઃસજીવન થયું હોત. 
=== ચીન ===
ચીનમાં ''[[ગીતના ચાર મહાન પુસ્તકો]]'' માં મોટી માત્રામાં જ્ઞાનકોશીય કામ છે, જે પૂર્વ ''[[સોંગ ડાયનેસ્ટી]]'' (1960-1279) દરમિયાન 11મી સદી દ્વારા એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા, જે તે સમયમાં મોટા પ્રમાણમાં સ્વભાવિક રીતે જ હાથ ધરાયું હતું. ચારમાંનો છેલ્લો જ્ઞાનકોશ, ''[[પ્રાઇમ ટોરટોઇઝ ઓફ ધ રેકોર્ડ બ્યૂરો]]'' ની 1000 લેખિત ગ્રંથોમાં કિંમત 9.4 મિલિયન [[ચાઇનીઝ અક્ષરો]] હતી. સમગ્ર ચાઇનીઝ ઇતિહાસમાં ઘણા મહાન જ્ઞાનકોશકારો હતા, જેમાં વૈજ્ઞાનિક અને મુત્સદી [[શેન કુઓ]] (1031-1095) સાથે તેમના 1088 પાનાના [[ડ્રીમ પૂલ નિબંધો]], મુત્સદી, શોધક અને જમીન નિષ્ણાત [[વાંગ ઝ્હેન]] (1290-1333 સુધી સક્રિય) સાથે તેમના 1313 પાનાના ''નોન્ગ શુ'' અને [[સોંગ યીંગક્ઝીંગ]] (1587-1666)ના લેખિત ''તિયાંગગોંગ કાઇવુ'' , બાદમાં જેને બ્રિટીશ ઇતિહાસકાર [[જોસેફ નિધમ]] દ્વારા &quot;[[ડીડરોટ ઓફ ચાઇના]]&quot; તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા હતા તેમનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;needham volume 5 part 7 102&quot;&gt;નિધમ, ગ્રંથ 5, ભાગ 7, 102.&lt;/ref&gt;


[[મિંગ વંશ]]નો [[ચાઇનીઝ રાજા]] [[યોંગલે]] [[યોંગલ જ્ઞાનકોશ]]ના એકત્રીકરણનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું, જે ઇતિહાસમાં અનેક મોટા જ્ઞાનકોશોમાંનો એક હતો, જે 1408માં પૂરો કરવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં 11,000 જેટલા હસ્તલિખિત ગ્રંથોમાં 370 મિલિયનથી વધુ ચાઇનીઝ અક્ષરોનો સમાવેશ થતો હતો, જેમાંથી આજે ફક્ત 400 જેટલા જ ઉપ્લબ્ધ છે. તેના પછીના વંશજ, રાજા [[ક્વિંગ વંશ]]ના [[ક્વિયાનલોંગે]] પોતે 4 વિભાગમાં 4.7 મિલિયન પાનાઓના ગ્રંથાલયના ભાગ તરીકે 40,000 કવિતાઓની રચના કરી હતી, જેમાં હજ્જારો નિબંધો જેને [[સિકુ ક્વાન્શુ]] તરીકે કહેવાતા હતા, તેનો સમાવેશ થતો હતો, જે સંભવતઃ વિશ્વમાં સૌથી મોટું પુસ્તક એકત્રીકરણ છે. આ જાણકારી ''પવિત્ર દરિયામાં મોજાઓ જોતા'' થી દરેક જાણકારી માટે પશ્ચિમી શૈલીના શીર્ષક માટે તેમના શીર્ષકની તુલના કરવાનું સુચનાત્મક છે. ચાઇનીઝ જ્ઞાનકોશો અને તેમના પોતાના મૂળના સ્વતંત્ર કામ એમ બંને તરીકે જ્ઞાનકોશીય કામ નવમી સદી સીઇથી જાપાનમાં અસ્તિત્વમાં હોવા માટે જાણીતા છે.


આ તમામ કામો હાથથી લખાયા હતા અને તેથી જ્ઞાની વાચકો અથવા મઠના શીખતા વ્યક્તિઓ સિવાય જવલ્લેજ ઉપ્લબ્ધ છે :તે ખર્ચાળ હતા અને સામાન્ય રીતે તેનો જે ઉપયોગ કરતા હતા તેના બદલે જાણકારીમાં વધારો કરનારાઓ માટે સમાન્ય રીતે લખાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;dotma&quot;/&gt;
=== 17મી–19મી સદીઓ ===
[[ચિત્ર:Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg|thumb|જ્ઞાનકોશ, 1773]]
સામાન્ય હેતુના આધુનિક ખ્યાલોનો પ્રારંભે બહોળા પ્રમાણમાં 18મી સદીના [[જ્ઞાનકોશકારો]]માં પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશો વહેંચ્યા હતા. જોકે, [[ચેમ્બર્સ]]નો ''[[સાયક્લોપીડીયા, અથવા કલા અને વિજ્ઞાનનો સનાતન શબ્દકોશ]]'' (1728), અને ડીડરોટ અને ડી'અલએમ્બર્ટનો ''[[જ્ઞાનકોશ]]'' (1751થી આગળ), તેમજ ''[[એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટીનીકા]]'' અને ''[[વાતચીત-લેક્સિકોન]]'' , જેને આજે આપણે ઓળખી કાઢ્યું છે, તેવા સ્વરૂપનો ખ્યાલ મેળવનારામાં પ્રથમ હતા, જેમાં વ્યાપક વિષય અવકાશ, ઊંડાણમાં ચર્ચિત અને ઉપયોગ કરી શકાય, તેવી વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ છે. એ નોંધવું સારુ ગણાશે કે ચેમ્બર્સે 1728માં સંભવતઃ અગાઉના જોહ્ન હેરિસની અગ્ર 1704ની ''[[લેક્સિકોન ટેકનિકમ]]'' ને અને બાદમાં આવૃત્તિઓને (જુઓ નીચે) અનુસરતા હતા; આવું તેના શીર્ષક અને &quot;કલા અને વિજ્ઞાનનો સનાતન અંગ્રેજી શબ્દકોશ: જે ફક્ત આર્ટની શરતો જ સમજાવતો નથી પરંતુ કલા પણ સમજાવે છે&quot; સૂચિને કારણે છે. 


[[ફ્રેન્ચ પુનરુજ્જીવન]]નું વધુ પડતું જ્ઞાનકોશીકરણ માનવોને જાણીતી દરેક હકીકતને નહીં સમાવવાની પદ્ધતિ પર આધારિત હતું, પરંતુ તેજ જાણકારી જે જરૂરી હતી, જ્યાં જરૂરિયાતો બહોળા પ્રમાણમાં વિવિધ માપદંડોને આધારે નક્કી થતી હતી, જે વિવિધ કદના કામોમાં મોટે ભાગે પરિણમતી હતી. [[બેરોલ્ડે ડિ વર્વિલે]]એ ઉદાહરણ તરીકે ''લેસ કોગ્નોઇઝન્સ નેસેસરીઝ'' શીર્ષકવાળી [[હેક્ઝામેરેલ કવિતા]]માં પોતાના જ્ઞાનકોશીય કામોમાં પાયો નાખ્યો હતો. ઘણી વખત માપદંડો પણ નૈતિક પાયાઓ ધરાવતા હતા, જેમ કે [[પિયર ડિ લા પ્રિમૌદયે]]ના ''એલ'એકેડમિક ફ્રાન્સેઇઝ'' અને [[ગ્યુઇલૌમ ટેલિન]]'ના ''બ્રેફ સોમેર દેસ સેપ્ટ વર્ચુસ એન્ડ સી'' .. જ્ઞાનકોશકારોએ આ માર્ગે વિવિધ મુશ્કેલીઓ દૂર કરી હતી, જેમાં બિનજરૂરી બિનજરૂરી વિગતોને કેવી રીતે દૂર કરવી, જેણે માળખાને અટકાવ્યું હતુ તેવી જાણકારી કેવી રીતે ઊભી કરવી (ઘણી વખત સમાવિષ્ટ કરી શકાય કેવી ઓછી માત્રાની સામગ્રીના સરળ પરિણામ તરીકે) અને નવી જ શોધાયેલી જાણકારીના આંતર પ્રવાહ સાથે કેવી રીતે સુમેળ સાધવો અને તેની અગાઉના માળખા પર થયેલી અસરોનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;{{cite book|title=The Palace of Secrets: Beroalde de Verville and Renaissance Conceptions of Knowledge|author=Neil Kenny|pages=12–13|date=1991|publisher=Oxford University Press|isbn=0198158629}}&lt;/ref&gt; 


શબ્દ જ્ઞાનકોશ 15મી સદીના માનવવાદીઓ દ્વારા લાવવામાં આવ્યો હતો, જેમણે [[ફ્લિની]] અને [[ક્વિન્ટીલિયન]]ની વાંચન સામગ્રીની નકલોનું ખોટું વાંચન કર્યું હતું અને એક શબ્દમાં બે ગ્રીક શબ્દો &quot;''એન્કીલિયોસ પાયેડિયા'' &quot; ભેગા કર્યા હતા. 

અંગ્રેજ વૈદ અને તત્ત્વજ્ઞાની સર [[થોમસ બ્રાઉને]] 1646ના પ્રારંભમાં વાચકો પ્રતિની પ્રસ્તાવનામાં તેમની ''[[સ્યુડોક્સીયા એપિડેમિકા]]'' અથવા ''ખરાબ ભૂલો'' દર્શાવવા, શબ્દ ''એસાયક્લોપીડીયા'' વાપર્યો હતો, તેમના પાના પર સામાન્ય ભૂલો માટે અસંખ્ય રદિયાઓ આપવામાં આવ્યા હતા. બ્રાઉને પુનરૂજ્જીવનની ચોક્કસ સમય વાળી રૂપરેખાના આધારે પોતાના જ્ઞાનકોશની રચના કરી હતી, બહુ ચર્ચીત 'રચનાની માત્રા', કે જે ખનિજ, શાકભાજી, પ્રાણી, માનવી, ઉપગ્રહ અને વિશ્વશાસ્ત્રની દુનિયા દ્વારા ઉતરચડવાળી સીડીમાં ઉપર જાય છે. બ્રાઉનની સંક્ષિપ્તી પાંચ કરતા ઓછી આવૃત્તિની થઇ ન હતી, દરેકમાં સુધારો અને વધારો કરાયો હતો, છેલ્લી આવૃત્તિ 1672માં આવી હતી. ભાષાંતર થયેથી 17મી સદીના અંતમાં અને 18મી સદીના પ્રારંભ સુધી''સ્યુડોડોક્સીયા એપિડેમિકા'' એ પોતાની જાતને ઘણા શિક્ષિત યુરોપિઅન વાચકોની પુસ્તકની અભેરાઇએ જોઇ હતી, ઘણા વર્ષો સુધી તેને ફ્રેન્ચ અને ડચ, તેમજ ફ્રેંચમાં [[ડચ]] અને જર્મન ભાષા તેમજ [[લેટિન]] સાથે સુસંગત નહી હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. 
[[ચિત્ર:1708-harris-ttlpg.jpg|left|thumb|હેરિસની લેક્સિકોન ટેકનીકમ, 2જી આવૃત્તિ, 1708નું શીર્ષક પાનું]]


[[જોહ્ન હેરિસ]]ને તેમની અંગ્રેજી ''લેક્સિકોન ટેકનીકમઃ અથવા આર્ટ અને વિજ્ઞાનનો સનાતન અંગ્રેજી શબ્દકોશઃ જે ફક્ત કલાના નિયમો જ સમજાવતો ન હતો પરંતુ કલા પણ શિખવાડતો હતો'' -તેના પૂરા શીર્ષક આપવા માટે, તેની સાથે 1704માં હવે જાણીતા મૂળાક્ષરોના સ્વરૂપમાં રજૂ કરવા માટે ઘણી વાર યશ આપવામાં આવતો હતો. મૂળાક્ષરોની રીતે ગોઠવાયેલી, તેની સૂચિ ખરેખર કલા અને વિજ્ઞાનમાં વપરાયેલા નિયમોની ફક્ત સમજણ આપે છે તેવું નથી, પરંતુ કલા અને વિજ્ઞાનની પણ સમજણ આપે છે. [[સર આઇઝેક ન્યૂટને]] 1710ના બીજા ગ્રંથમાં રસાયણશાસ્ત્ર પર પ્રકાશિત થયેલા ફક્ત એક કાર્યમાં ફાળો આપ્યો હતો. તેમણે વિજ્ઞાન પ્રત્યે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું - અને વ્યાપકપણે શબ્દ 'વિજ્ઞાન' પર 18મી સદીની સમજણ પર અનુસરણ કર્યું હતું, તેની સૂચિમાં આજે જેને આપણે વિજ્ઞાન અથવા ટેક્નોલોજી કહીએ છીએ તે ઉપરાંતનો સમાવેશ કરાયો હતો અને તેમાં માનવજાતિ અને લલિત કલા સુધીના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે, ઉદાહરણ તરીકે કાયદો, વાણિજ્ય, સંગીત અને હેરલ્ડના વિષયો. 1200 પાનાઓ સુધીના તેના અવકાશને જ્ઞાનકોશીય શબ્દકોશ કરતા વધુ એક સાચો જ્ઞાનકોશ માની શકાય. હેરિસે તેમની જાતે તેને એક શબ્દકોશ ગણ્યો હતો; આ કામ કોઇ પણ ભાષામાં સૌપ્રથમ તકનીકી શબ્દકોશમાંનું એક હતું. {{Citation needed|date=July 2009}} 


[[એફ્રેઇમ ચેમ્બર્સે]] તેનો ''[[સાયક્લોપીડીયા]]'' 1728માં પ્રકાશિત કર્યો હતો. તેમાં વિષયોના વ્યાપક અવકાશનો સમાવેશ કરાયો હતો, મૂળાક્ષરને લગતી ગોઠવણીનો ઉપયોગ કરાયો હતો, વિવિધ ફાળો આપનારાઓ પર વિશ્વાસ મૂકાયો હતો અને લેખની અંદર અન્ય વિભાગોમાં આડા અવળા સંદર્ભોની શોધનો સમાવેશ કરાયો હતો. ચેમ્બર્સને આ બે ગ્રંથ કામ માટે આધુનિક જ્ઞાનકોશના પિતા તરીકે ગણવામાં આવે છે. 


ચેમ્બરના કામના ફ્રેન્ચ ભાષાંતરે ''[[એનસાયક્લોપીડી]]'' ની પ્રેરણા આપી હતી, જે કદાચ સૌથી વિખ્યાત અગાઉનો જ્ઞાનકોશ હતો, જે તેના અવકાશ, કેટલાક યોગદાનોની ગુણવત્તા અને તેની રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક અસરો કે જે [[ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ]]માં પરિણમી હતી. ''એનસાયક્લોપીડી'' નું સંપાદન [[જિયાન લે રોન્ડ ડિ'આલેમબર્ટ]] અને [[ડેનિસ ડીડરોટ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને લેખોના 17 ગ્રંથો પ્રકાશિત થયા હતા, જે 1751થી 1765માં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને વર્ણનોના 11 ગ્રંથો 1762થી 1772 દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. વધારાની સામગ્રીના પાંચ ગ્રંથો અને બે ગ્રંથની અનુક્રમણિકાનું નિરીક્ષણ અન્ય બે સંપાદકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું જે 1776થી 1780માં [[ચાર્લ્સ જોસેફ પેન્કૂક]] દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. 


''એનસાયક્લોપીડી'' [[ફ્રેન્ચ બોધ]]નો સાર રજૂ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite book 
 | last = Himmelfarb
 | first = Gertrude
 | title = The Roads to Modernity: The British, French, and American Enlightenments
 | publisher = Alfred A. Knopf
 | date = 2004
 | isbn = 9781400042364}}&lt;/ref&gt; તેનું પ્રોસ્પેક્ટસ મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક દર્શાવે છે: ''એનસાયક્લોપીડી'' &quot;માનવ જાણકારીનો ક્રમ અને આંતરિક સંબંધ&quot;નું પદ્ધતિસરનું પૃથ્થકરણ હોવું જોઇએ.&lt;ref&gt;જિયાન લે રોન્ડ ડી'આલેમબર્ટ,''ડેનિસ ડીડરોટના ધી એનસાયક્લોપીડીયાઃ સિલેક્શન્સ'' , ઇડી અને ટ્રાન્સમાં &quot;પ્રિલીમનરી ડિસકોર્સ,&quot; સ્ટીફન જે. જેન્ડઝીયર (1967), હિલ્મેફાર્બ 2004&lt;/ref&gt; ડીડરોટે તેમના [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''એનસાયક્લોપીડી'' સમાન નામવાળા લેખમાં]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, આગળ ધપે છે: &quot;હાલમાં પૃથ્વી પર વેરવિખેર પડેલી છે તે તમામ જાણકારીને એકત્ર કરવા માટે, આપણે જેમની સાથે રહીએ છીએ તે લોકોમાં તેનું સામાન્ય માળખું જાણીતુ બનાવવા માટે અને આપણા પછી જે લોકો આવવવા છે તેમના સુધી વહન કરવા માટે,&quot; માણસને ફક્ત વધુ ડાહ્યો બનાવવા માટે જ નહી પરંતુ &quot;વધુ શુદ્ધ અને વધુ આનંદિત કરવાનો છે.&quot;&lt;ref&gt;ડેનિસ ડીડરોટ, ''રામેયુનો ભત્રીજો અને અન્ય કામો,'' ટ્રાન્સ અને ઇડી. જેક બાર્ઝુન અન રાલ્ફ એચ. બોવેન (1956), હિમેલફાર્બ 2004માં ટાંકવામાં આવેલ&lt;/ref&gt; 


તેમણે જે જાણકારીના મોડેલનું સર્જન કર્યું હતું તેમાં સમાવિષ્ઠ સમસ્યાઓનું ભાન થતા, ડીડરોટનો ''એનસાયક્લોપીડી'' લખવામાં તેમની પોતાની સફળતા અત્યાનંદથી દૂર હતી. ડીડરોટે જ્ઞાનકોશના ભાગોના સરવાળા કરતા વધુ સંપૂર્ણ જ્ઞાનકોશની આશા સેવી હતી. તેમના પોતાના જ્ઞાનકોશ પરના લેખમાં ડીડરોટે એમ પણ લખ્યું હતું કે, &quot;વિજ્ઞાન અને કલાનો વિશ્લેષક શબ્દકોશ તેમના તત્વોના પદ્ધતિસરના મિશ્રણ કરતા વધુ કંઇજ નથી, હું છતાં કહીશ કે સારા તત્વોનું મિશ્રણ કરવું કોના માટે સારું છે.&quot; ડીડરોટે ઉત્તમ જ્ઞાનકોશને જોડાણોની અનુક્રમણિકા તરીકે જોયો હતો. તેમને પ્રતીતી થઇ હતી કે તમામ જાણકારી એક કામ પર લાદી દેવી ન જોઇએ, પરંતુ તેમણે એવી આશા સેવી હતી કે વિષયો વચ્ચે સંબંધ હોવો જોઇએ. 


''એનસાયક્લોપીડી'' એ બાદમાં પ્રસંશાપાત્ર એવા ''[[એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]]ને પ્રેરણા આપી હતી,'' જેનું સ્કોટલેન્ડમાં મર્યાદિત પ્રારંભ થયો હતો: પ્રથમ આવૃત્તિ 1768 અને 1771ની મધ્યમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં ફક્ત ત્રણ ઉતાવળે તૈયાર કરવામાં આવેલા ગ્રંથો હતા- જેમ કે A–B, C–L, અને M–Z – જેમાં કુલ 2,391 પાનાઓ હતા. 1797માં, જ્યારે ત્રીજી આવૃત્તિ પૂર્ણ કરવામાં આવી ત્યારે, તેને વિષયોની પૂર્ણ શ્રેણી પર ભાર મૂકીને 18 ગ્રંથો સુધી વિસ્તારવામાં આવી હતી, જેમાં વિવિધ સત્તાવાળાઓ દ્વારા તેમના વિષયો પર લેખોનું યોગદાન આપવામાં આવ્યું હતું. 

[[જર્મન ભાષા]] ''[[કન્વર્સેશન-લેક્સીકોન]]'' [[લેઇપીઝીગ]] ખાતે 1796થી 1808માં 6 ગ્રંથોમાં પ્રકાશિત કરાઇ હતી. વ્યાપકતાના પ્રયત્ન સ્વરૂપે 18મી સદીના અન્ય જ્ઞાનકોશોને સમાંતરીત કરતા તેનું ક્ષત્ર અગાઉના પ્રકાશનો કરતા વિસ્તરિત બન્યુ હતું. જોકે તેનો ઉપયોગ વિદ્વાનો દ્વારા થશે તેવો ઇરાદા રખાયો ન હતો, પરંતુ સંશોધનો અને શોધના વિસ્તરિત માહિતી વિના સરળ અને લોકપ્રિય સ્વરૂપમાં આપવાનો હતો. આ સ્વરૂપ ''[[એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]]'' ની વિરુદ્ધનું છે, જેને બ્રિટન, અમેરિકા, ફ્રાન્સ, સ્પેઇન, ઇટાલી અને અન્ય દેશોમાં 19મી સદીમાં પાછળથી જ્ઞાનકોશકારો દ્વારા મર્યાદિત બનાવવામાં આવ્યો હતો. 18મી સદીના અંતના અને 19મી સદીનો પ્રારંભના પ્રભાવશાળી જ્ઞાનકોશકારો માટે ''કન્વર્સેશન-લેક્સીકોન'' સંભવતઃ આજના જ્ઞાનકોશ જેવા જ સમાન સ્વરૂપ વાળો હતો. 
[[ચિત્ર:eclairage.jpg|thumb|right|250px|મૌરિસ ડેસર્ટેન દ્વારા નૌવિયુ લારૌસ ઇલુસ્ટ્રે (ફ્રાન્સ, 1898-1907) માટે કોતરવામાં આવેલ ખાસ વિશિષ્ટ પ્રકારનો જ્ઞાનકોશ]]
19મી સદીના પ્રારંભના વર્ષોએ યુનાઇટેડ કિંગડમ (ઇંગ્લેન્ડ), યુરોપ અને અમેરિકામાં પણ જ્ઞાનકોશોનું અવિરત પ્રકાશન જોવા મળ્યું હતું. ઇંગ્લેન્ડમાં ''[[રીસનો સાયક્લોપીડીયા]]'' (1802–1819)તે સમયની ઔદ્યોગિક અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિ વિશેની મોટી માત્રામાં માહિતી ધરાવે છે. આ પ્રકાશનોનું લક્ષણ એ છે કે તેની પર [[વિલ્સન લૌરી]] જેવા તક્ષણકારે આર્ટ વર્ક દ્વારા ઉચ્ચ કક્ષાનું ચિત્રણ કર્યું છે, જે [[જોહ્ન ફારે, જુનિ.]] જેવા સ્પેશિયાલિસ્ટ ડ્રાફ્ટસમેન દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. [[સ્કોટ્ટીશ એનલાઇટમેન્ટ]]ના પરિણામ સ્વરૂપે યુનાઇટેડ કિંગડમના બાકીના ભાગમાં ઉચ્ચ કક્ષાના શિક્ષણ માટે જ્ઞાનકોશો પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા.
17 ગ્રંથો વાળો ''[[ગ્રાન્ડ ડિક્શનેઇર યુનિવર્સલ ડુ એક્સઆઇએક્સઇ સેઇકલ]]'' અને તેના વધારાઓ ફ્રાન્સમાં 1866થી 1890માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા.


''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' આખી સદીમાં વિવિધ આવૃત્તિઓમાં દેખાયા હતા અને [[સોસાયટી ફોર ધ ડિફ્યુઝન ઓફ યૂઝફુલ નોલેજ]]ના નેતૃત્ત્વ હેઠળના [[લોકપ્રિય શિક્ષણ]] અને [[મિકેનિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટસ]]ની વૃદ્ધિ ''[[પેન્ની સાયક્લોપીડીયા]]'' માં પરિણમી હતી કેમ કે તેના શીર્ષકો સુચવતા હતા કે [[અખબાર]]ની જેમ પ્રત્યેક પેન્ની દીઠ સાપ્તાહિક ક્રમાંકોમાં જારી કરવામાં આવ્યા હતા. 

20મી સદીના પ્રારંભમાં ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' તેની 11મી આવૃત્તિ સુધી પહોંચી ગયું હતું અને ઓછા ખર્ચાળ જ્ઞાનકોશો જેમ કે ''[[હાર્મસવર્થનો એનસાયક્લોપીડીયા]]'' અને ''[[એવરીમેનનો એનસાયક્લોપીડીયા]]'' સર્વસામાન્ય હતા.

=== 20મી સદી ===
[[ચિત્ર:EncycBrit1913.jpg|thumb|right|એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા માટે 1913 વિજ્ઞાપન, સૌથી જૂના અને સૌથી મોટા સમકાલીન અંગ્રેજી જ્ઞાનકોશમાંનો એક.]]
[[ચિત્ર:Wikipedia-logo.png|thumb|right|અનેક પ્રથમ &quot;ઉપભોક્તા ઉપાર્જિત સૂચિ&quot; જ્ઞાનકોશમાંનો એક વિકીપિડીયા.]]


લોકપ્રિય અને પોસાઇ શકે તેવા જ્ઞાનકોશો જેમ કે [[હાર્મસવર્થનો યુનિવર્સલ જ્ઞાનકોશ]] અને [[બાળકોનો જ્ઞાનકોશ]] 1920ના પ્રારંભમાં દેખાયા હતા.


અમેરિકામાં, 1950 અને 1960માં વિવિધ મોટા લોકપ્રિય જ્ઞાનકોશો દેખાયા હતા, જે ઘણી વાર હપ્તા યોજનાઓમાં વેચાતા હતા. આમાંથી સૌથી વધુ લોકપ્રિય ''[[વર્લ્ડ બુક]]'' અને ''[[ફુંક એન્ડ વાગ્નાલ્સ]]'' હતા. 


20મી સદીના બીજા તબક્કામાં વિવિધ જ્ઞાનકોશોનું પ્રકાશન જોવામાં આવ્યું હતું, જે ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં અગત્યના વિષયોની નકલ કરવામાં નોંધપાત્ર હતા, ઘણી વખત તેમાં નોંધપાત્ર સંશોધકો દ્વારા લખાયેલા નવા કામોનો પણ સમાવેશ કરાતો હતો. આ પ્રકારના જ્ઞાનકોશોમાં ''ધી એનસાયક્લોપીડીયા ઓફ ફિલોસોફી'' (પ્રથમ 1967માં પ્રકાશિત થઇ હતી અને હાલમાં તેની બીજી આવૃત્તિ છે), અને ''અર્થતંત્ર શ્રેણીમાં એલ્સવેઇરની હેન્ડબુક'' &lt;ref&gt;[http://www.elsevier.com/wps/find/S04.cws_home/books ઇકોનોમિક્સ અને ફાયનાન્સ - એલ્સવિયર]&lt;/ref&gt;. ખાસ કરીને સંકુચિત વિષય જેમ કે [[બાયોએથિક્સ]] અને [[આફ્રિકન અમેરિકન ઇતિહાસ]] સહિતના જો દરેક [[શૈક્ષણિક પ્રવાહો]]નો સમાવેશ ન કરે તો પણ કદમાં એક ગ્રંથ ધરાવતા જ્ઞાનકોશો મોટે ભાગે અસ્તિત્વમાં રહે છે. 

20મી સદીના અંત સુધીમાં જ્ઞાનકોશોને પર્સનલ કોમ્પ્યુટર્સમાં ઉપયોગમાં લેવા માટે [[સીડી-રોમ]]માં પ્રકાશિત કરવામાં આવતા હતા. [[માઇક્રોસોફ્ટ]]નું ''[[એનકાર્ટા]]'' સીમાચિહ્ન ઉદાહરણ હતું, કેમ કે તેનું પ્રિન્ટ વર્ઝન નથી, જોકે માઇક્રોસોફ્ટના જ્ઞાનકોશનું પ્રિન્ટેડ વર્ઝન અસ્તિત્વમાં છે. લેખોની સાથે વિડિઓ અને ઑડિઓ ફાઇલો તેમજ અસંખ્ય ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી છાપ જોડવામાં આવી હતી. સમાન પ્રકારના જ્ઞાનકોશોને [[ઓનલાઇન]] પ્રકાશિત કરવામાં આવી રહ્યા છે અને લવાજમ દ્વારા ઉપ્લબ્ધ કરાવાય છે. એનકાર્ટા જાપાન સિવાયની ''એનકાર્ટા'' ની તમામ આવૃત્તિઓ 31 ઓક્ટોબર 2009ના રોજથી પાછી ખેંચવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;[http://encarta.msn.com/guide_page_FAQ/FAQ.html અગત્યની નોટીસ: એમએસએન એનકાર્ટા અહીં રોકી દેવાશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027213618/http://encarta.msn.com/guide_page_FAQ/FAQ.html |date=2009-10-27 }}(એમએસએન એનકાર્ટા). 2009-10-31.&lt;/ref&gt; એનકાર્ટા જાપાન 31 ડિસેમ્બર, 2009ના રોજ પાછી ખેંચવામાં આવશે. 

પરંપરાગત જ્ઞાનકોશો અસંખ્ય કામે રાખેલા પાઠ્ય લેખકો દ્વારા લખવામાં આવે છે, આ લોકો સામાન્ય રીતે [[શૈક્ષણિક પદવી]] ધરાવતા હોય છે અને [[માલિકીહક્ક]] તૃષ્ટી ધરાવતા હોય છે. 

જ્ઞાનકોશો પ્રાથમિક રીતે અગાઉ શું થયું તેની પેટાપેદાશ છે અને ખાસ કરીને 19મી સદીમાં [[કોપીરાઇટનું ઉલ્લંઘન]] જ્ઞાનકોશ સંપાદકોમાં સર્વસમાન્ય થઇ ગયું હતું. જોકે, આધુનિક જ્ઞાનકોશો તેમની પહેલા આવી ગયેલાઓનું ફક્ત મોટું સંક્ષિપ્તીકરણ નથી. આધુનિક વિષયો માટે જગ્યા કરવા માટે ઓછામાં ઓછા ડિજીટલ જ્ઞાનકોશોની ઘટના પહેલા ઇતિહાસની કિંમતી સામગ્રીના ઉપયોગ દૂર કરાયો છે. વધુમાં, ખાસ પેઢીના મંતવ્યો અને વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ તે સમયના જ્ઞાનકોશીય લખાણમાં જોઇ શકાય છે. આ કારણોસર, જૂના જ્ઞાનકોશો ખાસ કરીને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં અસંખ્ય ફેરફારો માટે ઐતિહાસિક માહિતી માટે ઉપયોગી સ્ત્રોત છે.&lt;ref&gt;કોબાસા, પાઉલ એ. &quot;જ્ઞાનકોશ.&quot; વર્લ્ડ બુક ઓનલાઇન રેફરન્સ સેન્ટર. 2008). [પ્રવેશનું સ્થળ.] 13 જાન્યુ.. 2008 &lt;http://www.worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb&amp;amp;tu=%2Fwb%2FArticle%3Fid%3Dar180800 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230909050329/https://www.worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb&amp;tu=%2Fwb%2FArticle%3Fid%3Dar180800 |date=2023-09-09 }}&gt;&lt;/ref&gt; 
2007 અનુસાર જેના [[કોપીરાઇટ પૂરા થઇ ગયા છે]] તેવા જ્ઞાનકોશો જેમ કે બ્રિટાનીકાની 1911ની આવૃત્તિ પણ ફક્ત [[વિના મૂલ્યે સંદર્ભ]] અંગ્રેજી જ્ઞાનકોશ છે જે પ્રિન્ટ સ્વરૂપમાં પ્રકાશિત કરાયા હતા. જોકે, [[ગ્રેટ સોવિયેત એનસાયક્લોપીડીયા]] જેવા પુસ્તકો કે જેનું સર્જન જાહેર ક્ષેત્રમાં કરાયું હતું, તે અન્ય ભાષાઓમાં વિના મૂલ્યે સંદર્ભ તરીકે અસ્તિત્વમાં છે. 

==== વિના મૂલ્યવાળા જ્ઞાનકોશ ====
વિના મૂલ્યે જ્ઞાનકોશનો વિચાર [[ઇન્ટરપેડીયા]]ની [[યૂઝનેટ]] પર 1993માં દરખાસ્ત સાથે થયો હતો, જેણે ઇન્ટરનેટ આધારિત [[ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશ]] તૈયાર કર્યો હતો, જેમાં કોઇ પણ પોતાની માહિતી નાખી શકતા હતા અને તેમાં મુક્તપણે પ્રવેશી શકાતું હતું. 
આ પ્રવાહમાં પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટોમાં [[Everything2]] અને [[ઓપન સાઇટ]]નો સમાવેશ થાય છે. 

1999માં, [[રિચાર્ડ સ્ટોલમેને]] [[જીએનયુપેડીયા]] ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશની દરખાસ્ત કરી હતી, જે [[જીએનયુ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ]] જેવો હતો, અને તે &quot;જિનેરિક&quot; સ્ત્રોત હતો. આ વિચાર ઇન્ટરપેડીયા જેવો જ હતો, પરંતુ વધુ પડતો સ્ટોલમેનના [[જીએનયુ]] માન્યતા સાથે લાગે વળગતો હતો. 

તે [[નુપીડીયા]] અને બાદમાં [[વિકીપિડીયા]] સુધી ન હતો, જે સ્થિર જ્ઞાનકોશ પ્રોજેક્ટ હતો અને ઇન્ટરનેટ પર સ્થાપિત થવા સમર્થ હતો. 
અંગ્રેજી વિકીપિડીયા 300,000 લેખો સાથે 2004માં વિશ્વનો સૌથી મોટો જ્ઞાનકોશ તરીકે ઉભરી આવ્યો હતો&lt;ref&gt;[http://linuxreviews.org/news/2004/07/07_3000k/ &quot;વિકીપિડીયાના 300,000 લેખો આપે છે, જે તેને વિશ્વનો સૌથી મોટો જ્ઞાનકોશ બનાવે છે&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927210350/http://linuxreviews.org/news/2004/07/07_3000k/ |date=2007-09-27 }}, ''લિન્ક્સ સમીક્ષાઓ'' , 2004 જુલાઇ 7.&lt;/ref&gt; અને 2005ના અંત સુધીમાં વિકીપિડીયાએ 80થી વધુ ભાષાઓમાં [[કોપીલેફ્ટ]] [[જીએનયુ ફ્રી ડોક્યુમેન્ટેશન લાઇસન્સ]] હેઠળ બે મિલિયનથી વધુ લેખો ઉત્પન્ન કર્યા હતા. ઓગસ્ટ 2009માં વિકીપિડીયામાં અંગ્રેજીમાં 3 મિલિયનથી વધુ લેખો હતા અને 10 મિલીયનથી વધુ 250 ભાષાઓમાં મિશ્રીત લેખો હતા. 2003થી, અન્ય વિના મૂલ્યના જ્ઞાનકોશો જેમ કે [[સિટીઝેન્ડીયમ]] અને [[નોલ]] દેખાયા હતા. 

=== 21મી સદી ===
જ્ઞાનકોશનું સ્તરવાળું માળખું અને વિકસતી પ્રકૃતિ ખાસ કરીને [[ડિસ્ક]]-આધારિત અથવા ઓન લાઇન [[કોમ્પ્યુટર]] [[સ્વરૂપ]]માં સ્વીકાર્ય છે, અને દરેક મોટા પ્રિન્ટેડ અસંખ્ય વિષય વાળા જ્ઞાનકોશો 20મી સદીના અંત સુધીમાં આ પ્રકારની ડિલીવરી પદ્ધતિ તરફ વળી ગયા હતા. ડિસ્ક આધારિત , ખાસ કરીને [[ડીવીડી-રોમ]] અથવા [[સીડી-રોમ]] સ્વરૂપ, પ્રકાશનોને સસ્તી રીતે ઉત્પન્ન કરવાનો અને સરળતાથી ફેરવી શકાય તેનો ફાયદો છે. વધુમાં, તેઓ [[મિડીયા]]નો સમાવેશ કરી શકે છે, જે પ્રિન્ટેડ સ્વરૂપમાં સંગ્રહ કરવા અશક્ય છે, જેમ કે [[એનિમેશન]], [[ઑડિઓ]] અને [[વિડીયો]]. કલ્પનાત્મક સંબંધિત ચીજો વચ્ચે [[હાયપરલિંકીંગ]]નો પણ નોધપાત્ર ફાયદો છે, જોકે ડીડરોટનો જ્ઞાનકોશમાં આડાઅવળા સંદર્ભો હતા. ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશો વિશિષ્ટતા ધરાવતા હોવાનો લાભ આપે છે: પછીના સ્થિર સ્વરૂપની રજૂઆતની રાહ જોયા વિના નવી માહિતી મોટેભાગે તરત જ રજૂ કરી શકાય છે, જેમ કે ડિસ્ક સાથે અથવા પેપર આધારિત પ્રકાશન. અસંખ્ય પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશોએ પરંપરાગત રીતે આવૃત્તિઓ વચ્ચેની ઘટનાઓને આવરી લેવા માટે તેમજ અત્યાધુનિક માહિતી રાખવાની સમસ્યા સામે થોડા ઉકેલ તરીકે વાર્ષિક વધારાના ગ્રંથો ((&quot;યરબુક્સ&quot;) પ્રકાશિત કર્યા હતા, પરંતુ તેમાં વાચકને મુખ્ય ગ્રંથો અને વધારાના ગ્રંથો ચકાસવાની જરૂર પડે છે. કેટલાક ડિસ્ક આધારિત જ્ઞાનકોશો ઓનલાઇન સુધારવા માટે લવાજમ આધારિત પ્રવેશ ઓફર કરે છે, જે ત્યાર બાદ સંદર્ભ સાથે સંકલિત થઇ જાય છે જે વપરાશકર્તાની હાર્ડ ડિસ્ક પર પહેલેથી જ હોય છે, જે પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશમાં શક્ય હોતુ નથી. 

પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશમાં માહિતીને સ્તરવાળા માળખાની આવશ્યક રીતે જરૂર પડે છે. પરંપરાગત રીતે, પદ્ધતિને એટલા માટે લાગુ પાડવામાં આવી છે કે જેથી માહિતી લેખના શીર્ષક મારફતે મૂળાક્ષરોના ક્રમમાં રજૂ કરી શકાય. જોકે ડાયનામિક ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપોના આગમનથી અગાઉથી નિશ્ચિત માળખાને લાદવાની આવશ્યકતા ઓછું જરૂરી બની ગઇ છે. આમ છતા પણ, મોટા ભાગના ઇલેક્ટ્રોનિક જ્ઞાનકોશો હજુ પણ લેખો જેમ કે વિષયો, વિસ્તાર અથવા મૂળાક્ષર અનુસાર માટે વ્યાપક સંસ્થાકિય વ્યૂહરચનાઓ ઓફર કરે છે. 

સીડી-રોમ અને ઇન્ટરનેટ આધારિત જ્ઞાનકોશો પણ પ્રિન્ટેડ વર્ઝનની તુલનામાં શોધવાની મોટી ક્ષમતા ઓફર કરે છે. પ્રિન્ટેડ વર્ઝનો વિષયોની શોધખોળ માટે મદદ કરવા અનુક્રમણિકા પર નિર્ભર રહે છે ત્યારે કોમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરી શકાય તેવા વર્ઝનો કીબોર્ડ અથવા શબ્દપ્રયોગ માટે લેખની સામગ્રી દ્વારા શોધખોળ કરવાની મંજૂરી આપે છે. 

== વધુ જુઓ ==
*[[શબ્દકોશ]]
*[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]]

== નોંધ ==
{{reflist|2}}

== સંદર્ભો ==
{{refbegin|2}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=encyclopedia&amp;amp;searchmode=none વ્યત્પત્તિશાસ્ત્ર ઓનલાઇન]
* {{cite book|title=Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow|editor=Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S.|publisher=Peter Lang|date=2009|isbn=978-3-03911-799-4}}
* {{cite book|last=Blom|first=Phillip|title=Enlightening the World: Encyclopédie, the Book that Changed the Course of History|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York; Basingstoke|date=2004|isbn=9781403968951|oclc=57669780}}
* {{cite book|last=Collison|first=Robert Lewis|title=Encyclopaedias: Their History Throughout the Ages|publisher=Hafner|location=New York, London|date=1966|edition=2nd|oclc=220101699}}
* {{cite book|last=Darnton|first=Robert|title=The business of enlightenment : a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800|publisher=Belknap Press|location=Cambridge|date=1979|isbn=0-674-08785-2}}
* {{cite book|title=Notable encyclopedias of the seventeenth and eighteenth centuries: nine predecessors of the Encyclopédie|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|date=1981|isbn=9780729402569|oclc=10645788}}
* {{cite book|title=Notable encyclopedias of the late eighteenth century: eleven successors of the Encyclopédie|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|date=1994|isbn=9780729404679|oclc=30787125}}
* {{cite book|last=Needham|first=Joseph|title=Science and Civilization in China|publisher=Caves Books Ltd.|location=Taipei|date=1986|volume=5 - Chemistry and Chemical Technology|chapter=Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic|isbn=9780521303583|oclc=59245877}}
* {{cite journal|last=Rozenzweig|first=Roy|date=June 2006|title=Can History Be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past|journal=Journal of American History|volume=93|issue=1|pages=117–46|issn=1945-2314|url=http://www.historycooperative.org/journals/jah/93.1/rosenzweig.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060827064306/http://www.historycooperative.org/journals/jah/93.1/rosenzweig.html|archive-date=2006-08-27|access-date=2010-02-22|url-status=live}}
* {{cite book|last=Walsh|first=S. Padraig|title=Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography, 1703–1967|publisher=Bowker|location=New York|date=1968|pages=270|oclc=577541}}
* {{cite book|last=Yeo|first=Richard R.|title=Encyclopaedic visions : scientific dictionaries and enlightenment culture|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|date=2001|isbn=9780521651912|oclc=45828872|url=http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521651913}}
{{refend}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Encyclopedias}}
{{Wiktionary|encyclopedia|encyclopaedia}}

* [http://www.search.com/search?channel=19&amp;amp;cat=63 સીએનઇટીનો જ્ઞાનકોશની ઉચ્ચસ્તરીય શોધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206110525/http://www.search.com/search?channel=19&amp;cat=63 |date=2005-02-06 }} (વિકીપિડીયાનો સમાવેશ કરે છે)
* [http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html જ્ઞાનકોશ અને હાયપરટેક્સ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114061155/http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html |date=2006-01-14 }} 
* [http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html ઇન્ટરનેટ એક્યુરસી પ્રોજેક્ટ] – જ્ઞાનકોશ અને વાર્ષિક પંચાંગમાં જીવનચરિત્ર ભૂલો
* [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text એનસાયક્લોપીડીયા]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – મૂળ [[જ્ઞાનકોશ]]માંથી એનસાયક્લોપીડીયા પરનો ડીડરોટનો લેખ 
* [http://www.lib.duke.edu/lilly/artsearch/guides/discussion%20guides/scholarlyencycl.htm વિદ્વતાભર્યો જ્ઞાનકોશ કોણ બનાવે છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701053000/http://www.lib.duke.edu/lilly/artsearch/guides/discussion%20guides/scholarlyencycl.htm |date=2007-07-01 }}
* [http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html ડિ એક્સપેટેન્ડીસ એટ ફ્યુગીએન્ડીયાઝ રિબુસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html |date=2008-06-15 }} – પ્રથમ પુનરુજ્જીવન જ્ઞાનકોશ
* [http://www.thesciencedictionary.com/ વિજ્ઞાન શબ્દકોશ] – ઓનલાઇન વિગતવાર વિજ્ઞાન જ્ઞાનકોશ
* [http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/multivol/multibooks.html વિવિધ પ્રિન્ટ થયેલા સંદર્ભ પુસ્તકો અને જ્ઞાનકોશમાં ભૂલો અને અસાતત્યતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010718235527/http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/Multivol/Multibooks.html |date=2001-07-18 }}
* [http://reviews.cnet.com/4520-3118_7-6378998.html ડિજીટલ જ્ઞાનકોશ વિશ્વને તમારી આંગળીના ટેરવે મૂકે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708234815/http://reviews.cnet.com/4520-3118_7-6378998.html |date=2008-07-08 }} – [[સીએનઇટી]] લેખ
* [http://lii.org/pub/htdocs/search?action=show;search=encyclopedia;searchtype=keywords ગ્રંથપાલની ઇન્ટરનેટ સૂચિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105103655/http://lii.org/pub/htdocs/search?action=show;search=encyclopedia;searchtype=keywords |date=2009-01-05 }} – ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશની યાદી 
* [http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm જ્ઞાનકોશ ઓનલાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112134535/http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm |date=2008-01-12 }} યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોસિન - કક્ષા અનુસાર સુંદર લિસ્ટીંગ
* [http://digicoll.library.wisc.edu/HistSciTech/subcollections/CyclopaediaAbout.shtml ચેમ્બરનો ''સાયક્લોપીડીયા'' ], 1728, 1753 પુરાંત સાથે 
* [http://encarta.msn.com/ ''એનકાર્ટા જ્ઞાનકોશ'' ]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031074236/http://encarta.msn.com/ |date=2009-10-31 }} 2009-10-31)
* [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&amp;amp;cc=moa&amp;amp;key=title&amp;amp;page=browse&amp;amp;value=encyclop%C3%A6dia+americana&amp;amp;Submit=Quick+Browse ''જ્ઞાનકોશ અમેરિકાના'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218152306/https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&amp;cc=moa&amp;key=title&amp;page=browse&amp;value=encyclop%C3%A6dia%2Bamericana&amp;Submit=Quick%2BBrowse |date=2020-02-18 }}, 1851, [[ફ્રાન્સિસ લિબેર]] ઇડી. (બોસ્ટોન: મૂસી એન્ડ કુ.) યુનિવર્સિચી ઓફ મિશીગન ખાતે અમેરિકા સાઇટની બનાવટ
* [http://www.1902encyclopedia.com/ ''જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનીકા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122212107/https://www.1902encyclopedia.com/ |date=2018-11-22 }}, 9મી ઇડી, 1875-89 અને 10મી ઇડી, 1902-03ના લેખો અને વર્ણનો
* [http://www.1911encyclopedia.org/ ''જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનીકા'' ], 11મી ઇડી., 1911, લવટુનો સાઇટ ખાતે.
* [http://siteslist.vkhoria.co.in/search/label/Encyclopedia/''જ્ઞાનકોશ સાઇટોની યાદી'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104051929/http://siteslist.vkhoria.co.in/search/label/Encyclopedia/ |date=2015-11-04 }}

[[શ્રેણી:ગ્રીક લોનવર્ડઝ]]
[[શ્રેણી:જ્ઞાનકોશ]]</text>
      <sha1>5m1t9v8on9jt303nck73gm3t4mepiug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કોનકોર્ડ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26178</id>
    <revision>
      <id>903120</id>
      <parentid>900885</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T20:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayCubby</username>
        <id>82251</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Concordeintake.gif]] → [[File:Concordeintake.svg]] SVG copy</comment>
      <origin>903120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213936" sha1="lw2bfmbbj19kakojv01duniusu6dujc" xml:space="preserve">{|[2][3]
|}

'''એરોસ્પેશ્યલ - બીએસી કોનકોર્ડ''' [[ટર્બોજેટ]]ની શકિત ધરાવતું [[સુપરસોનિક]] પેસેન્જર એરલાઇનર, એક સુપરસોનિક ટ્રાન્સપોર્ટ(એસએસટી) છે. કોનકોર્ડ એ અંગ્રેજ અને ફ્રાન્સ સરકારની સંધિને પરિણામે એરોસ્પેશ્યલ અને [[બ્રિટીશ એરક્રાફટ કોર્પોરેશન]]ના સંયુકત ઉત્પાદન પ્રયાસોની નિપજ છે. ઈ.સ. 1969માં પ્રથમ ઊડાન ભરનારા કોનકોર્ડે 1976માં નિયમિત સેવામાં પ્રવેશ કરીને લગાતાર 27 વર્ષ સુધી ઊડાન ચાલુ રાખી હતી.

અન્ય સ્થળોએ ઊડાન ભરવાની સાથે કોનકોર્ડ [[લંડન]] [[હિથ્રો]] (બ્રિટીશ એરવેઝ) અને [[પેરિસ]]-[[ચાર્લ્સ ડી ગૌલ એરપોર્ટ]] (એર ફ્રાંસ)થી ન્યૂ યોર્ક [[જેએફકે]] અને [[વોશિંગ્ટન ડ્યુલ્સ]]ની એટલાંટિક સમુદ્ર પરના હવાઇ માર્ગે વિક્રમજનક ઝડપે અન્ય એરલાઈનર્સની સરખામણીએ અડધા કરતાં પણ ઓછા સમયમાં અંતર કાપીને નિયમિત રીતે ઊડાન ભરતું રહ્યું. માત્ર 20 જ વિમાનોના નિર્માણ બાદ તેના ઉત્પાદનમાં ખૂબ જ મોટું આર્થિક નુકસાન દેખાવા લાગ્યું હતું. વધુમાં, [[એર ફ્રાંસ]] અને [[બ્રિટીશ એરવેઝ]]ને આ વિમાન ખરીદવા માટે સરકાર તરફથી સબસીડી આપવામાં આવતી હતી. 25 જુલાઇ 2000ના રોજ થયેલા આ પ્રકારના વિમાનના એકમાત્ર અકસ્માત, 11 સપ્ટેમ્બર 2001ના હુમલાઓની અસરને કારણે પેદા થયેલી આર્થિક પરિસ્થિતિ અને અન્ય પરિબળોને કારણે 24 ઓકટોબર 2003થી કોનકોર્ડની કામગીરી બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. નિવૃત્તિ પહેલાંની છેલ્લી ઊડાન 26 નવેમ્બર 2003ના દિવસે ભરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/bristol/somerset/3238674.stm |title = Last Concorde lands |publisher = ''BBC News'' |date = 27 November 2003}}&lt;/ref&gt; પહેલાં ઊપયોગમાં લેવામાં આવતું એર ફ્રાંસનું કોનકોર્ડ હાલમાં જીર્ણોદ્ધારની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઇ રહ્યું છે અને 2012માં સમર ઓલિમ્પિક્સ દરમિયાન ઊડાન ભરે તેવી આશા રાખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8712806.stm |title = Work starts in £15m plan to get Concorde flying|publisher = ''BBC News'' via ''news.bbc.co.uk'', 29 May 2010. Retrieved: 5 January 2010}}&lt;/ref&gt;

ઘણાં લોકો દ્વારા હવાઇ ક્ષેત્રે આદર્શ માનવામાં આવતા કોનકોર્ડે હવાઇ જહાજ માટે અસાધારણ નામકરણ મેળવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Concorde beats&quot;/&gt; યુનાઈટેડ કિંગડમમાં સામાન્ય વપરાશમાં આ પ્રકારના હવાઇ જહાજને કોનકોર્ડ તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા નહીં કે &quot;''ધ''  કોનકોર્ડ&quot; કે &quot;''અ''  કોનકોર્ડ&quot;. (અર્થાત કોઈ પ્રકાર તરીકે નહીં પરંતુ વ્યકિતગત નામ તરીકે કોનકોર્ડે તેની આગવી ઓળખ પ્રાપ્ત કરી હતી.&lt;ref&gt;નોંધો કે આ બ્રિટીશ સંમેલનનો સમગ્ર લેખમાં ઉપયોગ થયેલો છે: {{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/uk/2003/concorde_retirement/default.stm |title = In depth: Farewell to Concorde |publisher = ''BBC News'' |date = 15 August 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britishairways.com/concorde/aboutconcorde.html |title = About Concorde - main page |publisher = ''British Airways'' |access-date =11 January 2010}}&lt;/ref&gt;

== વિકાસ ==
[[ચિત્ર:02.03.69 1er vol de Concorde (1969) - 53Fi1931 - cropped.jpg|thumb]]
[[ચિત્ર:Concorde on Bristol.jpg|thumb|કોનકોર્ડ G-BOAFની હીથ્રોથી બ્રિસ્ટોલ સુધીની 26 નવેમ્બર 2003ના રોજ અંતિમ ઉડાનફ્સુઝલેજનો અત્યંત ઉંચો ફાઇનેસ ગુણોત્તર સ્પષ્ટ જણાય છે.]]
[[ચિત્ર:Startende Concorde.jpg|thumb|right|કોનકોર્ડની ઉડાન]]
[[ચિત્ર:ConcordePrototype.JPG|thumb|right|ઇમ્પીરીયલ વોર મ્યુઝિયમ ડક્સફોર્ડ, યુકે ખાતે પ્રદર્શનમાં ઉત્પાદન પહેલાનું કોનકોર્ડ 101]]
[[ચિત્ર:concorde g-boab in storage arp.jpg|thumb|right|તમામ કોનકોર્ડ ઉડાનોના અંત બાદ લંડન હીથ્રો એરપોર્ટ પર કોનકોર્ડ G-BOABનો સંગ્રહઆ વિમાન 1976માં તેની સૌ પ્રથમ ઉડાન અને 2000માં અંતિમ ઉડાનની વચ્ચે 22,296 કલાક ઉડ્યું હતું.]]

1950ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં યુનાઈટેડ કિંગડમ, ફ્રાંસ, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને [[સોવિયેટ યુનિયન]] સુપરસોનિક ટ્રાન્સપોર્ટ વિકસાવવા વિચારણા કરી રહ્યા હતા. બ્રિટીશ બ્રિસ્ટોલ એરોપ્લેન કંપની અને ફ્રેન્ચ સુદ એવિયેશન બંને અનુક્રમે ટાઈપ 223 અને સુપર કેરવેલ નામની ડિઝાઈન પર કામ કરી રહ્યા હતા. બંને કંપનીને તેમની સરકારો દ્વારા પુષ્કળ પ્રમાણમાં ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતું હતું.&lt;ref name=&quot;earlyhist&quot;&gt;[http://www.concordesst.com/history/eh1.html#a &quot;અર્લી હિસ્ટ્રી.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110124174147/http://concordesst.com/history/eh1.html#a |date=2011-01-24 }} ''concordesst.com'' . સુધારો, 8 સપ્ટેમ્બર 2007&lt;/ref&gt; બ્રિટીશ ડિઝાઈન ટ્રાન્સએટલાન્ટિક શ્રેણીની લગભગ 100 લોકોની ક્ષમતા ધરાવતી પાતળી પાંખવાળી ડેલ્ટા આકરની હતી&lt;ref name=&quot;deltawing&quot;&gt;{{cite journal |url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A6825061AH&amp;q=Concorde+Delta&amp;uid=788872723&amp;setcookie=yes |title = The development of the slender delta concept |journal = Aircraft Engineering |author = Maltby, R.L. |vol = 40 |year = 1968 |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2012-04-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120404173047/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A6825061AH&amp;q=Concorde+Delta&amp;uid=788872723&amp;setcookie=yes |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; (જે ડૈટ્રીચ કૂચમેનને તૈયાર કરેલી ડિઝાઈનને મળતી આવતી હતી), જયારે ફ્રેન્ચ કંપની મધ્યમ-શ્રેણીનું વિમાન બનાવવા માંગતી હતી.&lt;ref name=&quot;earlyhist&quot;/&gt;

1960ના દાયકામાં ડિઝાઈન પ્રોટોટાઈપ અને નિર્માણ માટે તૈયાર થઇ ગઇ, પરંતુ ખર્ચ એટલો ઊંચો હતો કે બ્રિટીશ સરકારને એ જરૂરીયાત જણાઈ કે બીએસીએ આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર મેળવવો જોઇએ.&lt;ref name=&quot;earlyhist&quot;/&gt; ઘણાં દેશોનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો, પરંતુ માત્ર ફ્રાંસે જ સાચો રસ દાખવ્યો. કોનકોર્ડના વિકાસના પ્રોજેકટ અંગેની ચર્ચા બે કંપનીઓ વચ્ચેના વેપારીક કરારને બદલે બે દેશો વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ દ્વારા કરવામાં આવી અને તેમાં યુનાઈટેડ કિંગડમ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા કરારના ભંગ માટે મોટી રકમ દંડ તરીકે વસૂલવાની શરતનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. સંધિના મુસદ્દા પર 28 નવેમ્બર 1962ના રોજ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા. આ સમય સુધીમાં બંને કંપનીઓ ભળીને નવી કંપની તરીકે ઊભરી આવી, આમ, કોનકોર્ડ પ્રોજેકટ બ્રિટીશ એરક્રાફટ કોર્પોરેશન અને એરોસ્પેશ્યલ વચ્ચેનો હતો.&lt;ref name=&quot;earlyhist&quot;/&gt; આ જોડાણનો પ્રથમ ઊદ્દેશ્ય એક લાંબા અંતરનું અને એક ટૂંકા અંતરનું હવાઇ જહાજ બનાવવાનો હતો. જોકે, સુપરસોનિક હવાઇ જહાજની ખરીદીમાં રસ ધરાવી ગ્રાહકોએ ટૂંકા અંતરની મુસાફરી માટેના હવાઇ જહાજમાં કોઇ રસ ન દર્શાવતા આ પ્રોજેકટ પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;earlyhist&quot;/&gt; આ જોડાણને તે સમયની મુખ્ય એરલાઈન્સ તરફથી લગભગ 100 કરતાં પણ વધારે લાંબા અંતરની મુસાફરી માટેના હવાઇ જહાજ બનાવવાનો (નોન બાઈન્ડિંગ વિકલ્પ સાથેનો) ઓર્ડર મળ્યોઃ પાન એએમ, બીઓએસી અને એરફ્રાંસ લોન્ચ કસ્ટમર હતા, જેમાં દરેકને છ કોનકોર્ડ આપવામાં આવ્યા હતા. કંપનીની ઓર્ડર બુકમાં સ્થાન પામતી અન્ય એરલાઇનર્સમાં [[પાનએર દો બ્રાસિલ]], [[કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સ]], [[જાપાન એરલાઇન્સ]], [[લુફ્થાન્સા]], [[અમેરિકન એરલાઇન્સ]], [[યુનાઇટેડ એરલાઇન્સ]], [[એર ઇન્ડિયા]], [[એર કેનેડા]], [[બ્રાનિફ]], [[સિંગાપોર એરલાઇન્સ]], [[ઇરાન એર]], [[ઓલિમ્પિક એરવેઝ]], [[ક્વાન્ટાસ]], [[સીએએસી]], [[મિડલ ઇસ્ટ એરલાઇન્સ]] અને [[ટીડબલ્યુએ]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;earlyhist&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,903850,00.html |title = Aerospace: Pan Am's Concorde Retreat |publisher = ''Time'' |date = 12 February 1973 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 27 ઑક્ટોબર 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101027163018/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,903850,00.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

યુકેમાં પ્રારંભમાં આ હવાઇ જહાજને ફ્રેંચ સ્પેલગ સાથેના &quot;Concorde&quot; તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું, પરંતુ [[હેરોલ્ડ મેકમિલન]] દ્વારા [[ચાર્લ્સ ડી ગૌલે]]ની પર્સીવ્ડ સ્લાઈટના પ્રતિભાવ સ્વરૂપે તેનો સત્તાવાર સ્પેલિંગ &quot;Concord&quot; કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;earlyhist&quot;/&gt; 1967માં ફ્રાંસમાં [[ટૌલૌસ]] ખાતે કોનકોર્ડનો પ્રારંભ કરતાં બ્રિટીશ સરકારના ટેકનોલોજી ખાતાના પ્રધાન [[ટોની બેને]] ફરીથી આ હવાઇ જહાજનો સ્પેલિંગ &quot;Concorde&quot; કરવાની જાહેરાત કરી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,1064752,00.html |title = Sonic booms and that 'e' on the end: Tony Benn remembers his role in getting Concorde off the ground |first = Tony |last = Benn |publisher = ''The Guardian'' |date = 17 October 2003 | location=London}}&lt;/ref&gt; આ જાહેરાતને કારણે રાષ્ટ્રવાદી ઊહાપોહ ચાલુ થયો જે પ્રત્યય &quot;e&quot; &quot;એકસેલન્સ, ઈંગ્લેન્ડ, યુરોપ અને એન્ટેન્ટ (કોર્ડિયલ)&quot;નું સૂચક છે એવી બેનની જાહેરાત પછી શમી ગયો. તેના સંસ્મરણોમાં આ અક્ષર અંગેની વાત ટાંકતા તેણે ગુસ્સે ભરાયેલા સ્કોટિશ નાગરિક દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવાનો ઊલ્લેખ કર્યો છેઃ તમે ઈંગ્લેન્ડ માટે 'E' વાત કરો છો પરંતુ તેના ભાગ તો સ્કોટલેન્ડમાં બન્યા છે.&quot; આ હવાઇ જહાજના આગળની ટોચના નિર્માણમાં સ્કોટલેન્ડ આપેલા પ્રદાનને ધ્યાનમાં રાખીને બેને જવાબ આપ્યો કે, &quot;તેમાં 'Écosse' (સ્કોટલેન્ડના ફ્રેન્ચ નામ)નો 'E' પણ છે - અને હું તેમાં એકસટ્રાવેગન્સનો 'e' અને એસ્કેલેશનનો 'e' પણ ઊમેરી શકું.&quot;&lt;ref&gt;મેકઇન્ટાયર 1992, પાનું 20.&lt;/ref&gt;

બે નમૂનાઓનું (પ્રતિકૃતિઓનું) નિર્માણ ફેબ્રઆરી 1965માં શરૂ થયું, જેમાંથી 001 એરોસ્પેશ્યલ દ્વારા ટૌલૌસ ખાતે અને 002 બીએસી દ્વારા [[ફિલ્ટન]], [[બ્રિસ્ટોલ]] ખાતે તૈયાર કરવામાં આવતું હતું. કોનકોર્ડ 001એ તેની પ્રથમ પરીક્ષણ ઊડાન 2 માર્ચ 1969ના રોજ ટૌલૌસથી ભરી, જેના પાયલટ તરીકે [[એન્ડ્રે ટુર્કેટ]] હતા&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=KXoyAAAAIBAJ&amp;sjid=GLkFAAAAIBAJ&amp;pg=6573,360672&amp;dq=concorde&amp;hl=en |title = Pilot Says Concorde Flight &quot;Perfect&quot; |publisher = ''Montreal Gazette'' |date = 1 March 1969}}&lt;/ref&gt; અને પ્રથમ સુપરસોનિક ઊડાન પહેલી ઓકટોબરે ભરવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30C1EFC3454127B93C0A9178BD95F4D8685F9 |title = Concorde Tops Speed of Sound for 9 Minutes on a Test Flight |publisher = ''New York Times'' |date = 2 October 1969}}&lt;/ref&gt; યુકેમાં નિર્માણ કરવામાં આવેલા પ્રથમ કોનકોર્ડે નવમી એપ્રિલ 1969એ ફિલ્ટોનથી આરએએફ ફેરફોર્ડ સુધીની પ્રથમ ઊડાન ભરી, જેના પાયલટ તરીકે [[બ્રાયન ટ્રુબશો]] હતા.&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514535.stm |title = 1969: Concorde flies for the first time |publisher = ''BBC News'' |access-date = 8 July 2007 | date=2 March 1969}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/584606362.html?dids=584606362:584606362&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Apr+10%2C+1969&amp;author=&amp;pub=Chicago+Tribune&amp;desc=Concorde+002+Makes+1st+Flight&amp;pqatl=google |title = Concorde 002 Makes 1st Flight |publisher = ''Chicago Tribune'' |date = 10 April 1969 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 25 જુલાઈ 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120725063900/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/584606362.html?dids=584606362:584606362&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Apr+10%2C+1969&amp;author=&amp;pub=Chicago+Tribune&amp;desc=Concorde+002+Makes+1st+Flight&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ફલાઈટ પ્રોગ્રામ આગળ વધવાની સાથે 001એ ચોથી સપ્ટેમ્બર 1971ના રોજ વેચાણ અને પ્રદર્શન યાત્રાનો પ્રારંભ કર્યો, જે કોનકોર્ડની એટલાન્ટિક સમુદ્ર પારની પ્રથમ ઊડાન બની રહી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/597531692.html?dids=597531692:597531692&amp;FMT=CITE&amp;FMTS=CITE:AI&amp;type=historic&amp;date=Sep+05%2C+1971&amp;author=&amp;pub=Chicago+Tribune&amp;desc=Concorde+001+Makes+Its+First+Atlantic+Crossing&amp;pqatl=google |title = Concorde 001 Makes Its First Atlantic Crossing |publisher = ''Chicago Tribune'' |date = 5 September 1971 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 6 જાન્યુઆરી 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120106122156/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/597531692.html?dids=597531692:597531692&amp;FMT=CITE&amp;FMTS=CITE:AI&amp;type=historic&amp;date=Sep+05%2C+1971&amp;author=&amp;pub=Chicago+Tribune&amp;desc=Concorde+001+Makes+Its+First+Atlantic+Crossing&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url =http://news.google.co.uk/newspapers?id=VCY0AAAAIBAJ&amp;sjid=2uAIAAAAIBAJ&amp;pg=2521,1962837&amp;dq=concorde&amp;hl=en |title = Anglo-French Concorde Lands in Brazil to begin Week of Demonstration Flights |publisher = ''Bangor Daily News'' |date = 7 September 1971}}&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડ 002એ પણ તેને અનુસરતા બીજી જૂન 1972ના રોજ મધ્ય અને દૂર પૂર્વના દેશોની યાત્રા શરૂ કરી.&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70D10F73B591A7493C1A9178DD85F468785F9 |title = Concorde Prototype Begins 10-Nation Tour; Britain Shows Optimism For Supersonic Aircraft |publisher = ''New York Times'' |date = 3 June 1972}}&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડ 002એ 1973માં નવા ડેલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થ રીજીનલ એરપોર્ટ પર ઊતરાણ કરીને તેનું ઉદઘાટન કરતાં પ્રથમ વખત અમેરિકાની મુલાકાત લીધી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0E16FB3A54137A93C3AB1782D85F478785F9 |title = A Supersonic Concorde Lands in Texas |publisher = ''New York Times'' |date = 21 September 1973}}&lt;/ref&gt;
આ યાત્રાને કારણે લગભગ 70 હવાઇ જહાજના ઓર્ડર મળ્યા, પરંતુ ઘણાં પરિબળોના સમન્વયના કારણે આ ઓર્ડર રદ પણ થયા, જેમાં 1973ની તેલ કટોકટી, હવાઇ સેવાઓની નાણાંકીય મુશ્કેલીઓ, અદભૂત પેરીસ લી બૌર્ગેટ એર શોમાં સોવિયેટ ટુપોલેવ ટુ-144 સાથેની સ્પર્ધા દરમિયાન વિમાન તૂટી પડવાની ઘટના અને સોનિક બૂમ, ઉડાન ભરતી વખતનો અવાજ અને પ્રદૂષણ સહિતની પર્યાવરણની સમસ્યાનો સમાવેશ થાય છે. 1976 સુધીમાં માત્ર ચાર જ દેશો સૂચિત ગ્રાહકો તરીકે રહ્યાં જેમાં બ્રિટન, ફ્રાંસ, ચીન અને ઈરાનનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=XJcUAAAAIBAJ&amp;sjid=9a0DAAAAIBAJ&amp;pg=4991,607322&amp;dq=second+generation+concorde&amp;hl=en |title = Concordes limited to 16 |publisher = ''Virgin Islands Daily News'' |date = 5 June 1976 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; અંતમાં બંને દેશની સરકારોએ જે પણ નફો થાય તેમાંથી ભાગ મેળવવાની શરત સાથે, માત્ર એર ફ્રાંસ અને બ્રિટીશ એરવેઝ (બીઓએસીનું અનુગામી) એ જ પોતાના ઓર્ડર પ્રમાણે હવાઇ જહાજ મેળવ્યા. બ્રિટીશ એરવેઝના કિસ્સામાં, સરકારે જયાં સુધી હવાઇ જહાજને ખરીદવાનો ખર્ચ વસૂલ થયો ત્યાં સુધી એટલે કે 1984 સુધી નફાનો 80 ટકા હિસ્સો પોતાની પાસે રાખ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britishairways.com/concorde/faq.html#6 |title = Payments for Concorde |publisher = ''British Airways'' |access-date = 2 December 2009}}&lt;/ref&gt;

યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે 1971માં તેનો સુપરસોનિક ટ્રાન્સપોર્ટ પ્રોગ્રામ બોઇંગ 2707 રદ કર્યો. ફ્રાંસ અને યુનાઈટેડ કિંગડમમાં ઉદ્યોગજગતના નિરીક્ષકોએ સૂચવ્યું કે પ્રમુખ [[જહોન એફ કેનેડી]]ના 1963ના પ્રતિબદ્ધતા અંગેના ખૂબ જ લાગણીસભર નિવેદન છતાં યોગ્ય પ્રતિસ્પર્ધી પૂરું નહીં પાડી શકવા છતાં&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50D16F93C54137A93C0A81789D85F478785F9 |title = &quot;Britain and France have wasted billions on the Concorde&quot; |publisher = ''New York Times'' |first = Anthony |last = Lewis |date = 12 February 1973}}&lt;/ref&gt; અવાજના પ્રદૂષણના કારણે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની સરકાર દ્વારા કોનકોર્ડના અમેરિકન વિરોધને ચગાવવામાં આવ્યો હતો અથવા તો તેને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.jfklibrary.org/Asset+Tree/Asset+Viewers/Audio+Video+Asset+Viewer.htm?guid={A7CA3B2B-57BF-41D8-B9D7-1DBFC9BAA044}&amp;type=Audio |title = JFK commitment speech: Remarks at Colorado Springs to the Graduating Class of the U.S. Air Force Academy |publisher = ''John F. Kennedy Presidential Library and Museum'' |date = 5 June 1963}}&lt;/ref&gt; ભારત અને મેલેશિયા જેવા અન્ય દેશોએ અવાજ અંગે ચતા વ્યકત કરીને કોનકોર્ડ સુપરસોનિકની ફલાઈટની શકયતા નકારી કાઢી.&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70813F83F5511728DDDAE0994DA415B888BF1D3 |title = Malaysia lifting ban on the use Of its Airspace by the Concorde |publisher = ''New York Times'' |date = 17 December 1978}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=xTMsAAAAIBAJ&amp;sjid=48sEAAAAIBAJ&amp;pg=6855,2298265&amp;dq=india+concorde&amp;hl=en |title = News from around the world |publisher = ''Herald-Journal'' |date = 13 January 1978}}&lt;/ref&gt;

1974થી પ્રદર્શન અને પરીક્ષણ ઊડાનો ભરવામાં આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;earlyhist&quot;/&gt; કોનકોર્ડના પરીક્ષણે નાધાવેલા વિક્રમને હજુ તોડવામાં આવ્યો નથીઃ પ્રતિકૃતિ, પ્રિ-પ્રોડકશન અને પ્રથમ ઉત્પાદિત હવાઇ જહાજ માટે 5335 ફલાઈટ કલાક લાગ્યા, જેમાંથી 2000 પરીક્ષણ કલાકો સુપરસોનિક ઝડપે હતા. ઈ.સ. 1977માં એક એકમનો ખર્ચ 23 મિલિયન પાઉન્ડ (46 મિલિયન અમેરિકન ડોલર) હતો, અને વિકાસ ખર્ચ અંદાજિત રકમ કરતાં છ ગણો વધારે હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1352927/Is-this-the-end-of-the-Concorde-dream.html |title = Is this the end of the Concorde dream? |publisher = ''The Telegraph'' |first = Paul |last = Marston |date = 16 August 2000 |quote = ...the estimated development costs of £160 million. Anglo-French taxpayers ended up paying out £1.3 billion by the time Concorde entered passenger service in 1976. | location=London}}&lt;/ref&gt;

== રચના (ડિઝાઇન) ==
=== સામાન્ય વિશેષતાઓ ===
કોનકોર્ડ [[અણીદાર]] [[ડેલ્ટા-વિંગ]] ધરાવતું હવાઈ જહાજ છે, જે [[એવરો વલ્કન]] [[સ્ટ્રેટેજિક બોમ્બર]] માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા એન્જિન પર આધારિત ચાર [[ઓલિમ્પસ]] એન્જિન ધરાવે છે. કોનકોર્ડ એવું પ્રથમ હવાઇ જહાજ હતું જે [[ફલાય-બાય-વાયર]] ફલાઈટ-કન્ટ્રોલ સિસ્ટમ ધરાવતું હતું. કોનકોર્ડના એવિયોનિકસ ખાસ હતા કારણ કે પ્રથમ વખત કોઇ વ્યાપારિક હવાઇ જહાજમાં [[હાઇબ્રિડ સર્કિટ]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;elecflybywire&quot;/&gt; આ પ્રોજેકટના મુખ્ય ડિઝાઈનર પીયર સાત્રે હતા, જયારે તેના ડેપ્યુટી તરીકે [[સર આર્કિબાલ્ડ રસેલ]] હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |first = Peter |last = Masefield |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_19950601/ai_n13985814 |title = Obituary: Sir Archibald Russell |publisher = ''[[The Independent]]'' |date = 1 July 1995 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 31 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090131220739/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_19950601/ai_n13985814 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:ConcordeCockpitSinsheim.jpg|thumb|right|કોનકોર્ડ કોકપીટનો નકશો]]
કોનકોર્ડે નીચે મુજબની ટેકનોલોજીનો પાયો નાંખ્યોઃ

ફલાઈટની ઊંચી ઝડપ અને [[wiktionary:optimisation|મહત્તમ કાર્યક્ષમતા]] માટેઃ
* ડબલ-ડેલ્ટા ([[ઓગી]]-ઓગીવલ) આકારની પાંખ&lt;ref name=&quot;deltawing&quot;/&gt;
* ડિજીટલ કમ્પ્યુટર દ્વારા નિયંત્રિત વિવિધતા ધરાવતી એન્જિન એર ઈનટેક સિસ્ટમ&lt;ref name=&quot;nova&quot;/&gt;
* [[સુપરક્રૂઝ]] ક્ષમતા&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.janes.com/transport/news/jae/jae000725_1_n.shtml |title = Rolls-Royce Snecma Olympus |publisher = Janes |date = 25 July 2000 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 6 ઑગસ્ટ 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100806140324/http://www.janes.com/transport/news/jae/jae000725_1_n.shtml |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* થ્રસ્ટ-બાય-વાયર એન્જિન, જે આજના [[એફએડીઈસી]]-નિયંત્રિત એન્જિનનું પુરોગામી છે&lt;ref name=&quot;nova&quot;/&gt;
* લેન્ડિંગ કરતી વેળાએ વધારે સારી રીતે જોઇ શકાય તે માટે [[ડ્રોપ-નોઝ]] સેકશન

વજન હળવું કરવા અને કામગીરી દેખાવ વધારવાઃ 
* ઈંધણના મહત્તમ કાર્યક્ષમ વપરાશ માટે મેક 2.04 (~{{convert|2170|km/h|mph|sigfig=3|abbr=out|disp=/}}) ક્રૂઇસિંગ સ્પીડ&lt;ref&gt;[http://www.concordesst.com/performance.html &quot;કોનકોર્ડ પર્ફોર્મન્સ.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308142943/http://www.concordesst.com/performance.html |date=2010-03-08 }} ''concordesst.com'' . સુધારો, 2 ડિસેમ્બર 2009&lt;/ref&gt; (સુપરસોનિક ડ્રેગ લઘુતમ, જો કે ટર્બોજેટ એન્જિન ઊંચી ઝડપ માટે વધારે કાર્યક્ષમ હોય છે)
* ઓછા વજન અને પરંપરાગત ઉત્પાદન માટે મોટાભાગે એલ્યુમિનિયન કન્સ્ટ્રકશનનો ઊપોયગ (ઊંચી ઝડપના કારણે એલ્યુમિનિયમનો ઊપયોગ ન થઇ શકયો હોત)&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A6424111AH&amp;q=Concorde+aluminium+construction&amp;uid=789267644&amp;setcookie=yes |title = ''Concorde'' - Choice of a light alloy for the construction of the first supersonic commercial aircraft |journal = Revue De L'Aluminium |number = 316 |pages = 111–119 |date = March 1964 |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2012-08-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120822230903/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A6424111AH&amp;q=Concorde+aluminium+construction&amp;uid=789267644&amp;setcookie=yes |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* ફૂલ-રેજિમ [[ઓટોપાયલટ]] અને [[ઓટોથ્રોટલ]]&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article&amp;hdAction=lnkpdf&amp;contentId=1681566 |title = The Concorde Automatical Flight Control System: A description of the automatic flight control system of the Anglo/Franch SST and its development to date |author = Wolfe, B.S. |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |year = 1967 |volume = 39 |issue = 5 |issn = 0002-2667 |publisher = MCB UP |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2010-02-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100220022414/http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; જે લેન્ડિંગ માટે બહાર નિકળવા માટે હવાઇ જહાજના મુકત નિયંત્રણની સવલત આપે છે
* સંપૂર્ણ ઈલેકિટ્રકલી-કંટ્રોલ્ડ એનાલોગ [[ફલાય-બાય-વાયર]] ફલાઈટ કન્ટ્રોલ્સ સિસ્ટમ્સ&lt;ref name=&quot;elecflybywire&quot;&gt;{{cite book |url = http://books.google.co.uk/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=DbUhEnlI3OkC&amp;oi=fnd&amp;pg=PA211&amp;dq=wire+Concorde&amp;ots=d9ugs_0se-&amp;sig=YXay6qoGonR1HyVsdx8G-VOXFCM#v=onepage&amp;q=wire%20Concorde&amp;f=false |title = Advances in aircraft flight control |editor = Mark B. Tischler |author =Favre, C.  |year = 1996 |isbn = 0748404791 |page = 219 |publisher = ''CRC Press''}}&lt;/ref&gt;
* હળવા હાઈડ્રોલિક ભાગો માટે 28 MPa (4,000 lbf/in²)ની હાઈ-પ્રેશન હાઈડ્રોલિક સિસ્ટમ&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A7716749AH&amp;q=Concorde+hydraulic&amp;uid=788858323&amp;setcookie=yes |title = Concorde has designed-in reliability |author = Schefer, L.J. |journal = Hydraulics and Pneumatics |year = 1976 |vol = 29 |pages = 51–55 |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2012-08-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120823182306/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A7716749AH&amp;q=Concorde+hydraulic&amp;uid=788858323&amp;setcookie=yes |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* એરોડાયનેમિક મેઝરમેન્ટ્સ (ટોટલ પ્રેશર, સ્ટેટીક પ્રેશર, એટેકનો એન્ગલ, સાઈડ-સ્લીપ)ના ઓટોમેટિક નિરીક્ષણ અને પ્રસારણ માટે કોમ્પ્લેક્ષ એર ડેટા કમ્પ્યુટર (એડીસી)&lt;ref&gt;{{cite book |page = 101 |first = Kenneth |last = Owen |year = 2001}}&lt;/ref&gt;
* સંપૂર્ણ ઈલેકિટ્રકલી-કંટ્રોલ્ડ એનાલોગ [[બ્રેક-બાય-વાયર]] સિસ્ટમ્સ&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article&amp;hdAction=lnkpdf&amp;contentId=1682576 |title = Aircraft Stopping Systems |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |year = 1975 |volume = 47 |issue = 10 |issn = 0002-2667 |publisher = MCB UP |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2010-02-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100220022414/http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્રના નિયંત્રણ માટે ફયઝલેગની આસપાસ પીચ ટ્રીમ દ્વારા ફયુઅલ શિફ્ટિંગ&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article&amp;contentId=1682044 |title = Fuel Management for Concorde: A brief account of the fuel system and the fuel pumps developed for the aircraft |first = H.G. |last = Turner |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |publisher = MCB Ltd |issn = 0002-2667 |year = 1971 |volume = 43 |issue = 3 |pages = 36–39 |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2010-02-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100220022414/http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* એક જ એલોય બિલેટમાંથી &quot;સ્કલ્પચર મિલિંગ&quot;નો ઊપયોગ કરીને બનાવેલા ભાગ, જેથી વજનમાં બચત સાથે શકિત વધારવા સાથે પાર્ટસની સંખ્યા ઓછી કરી શકાય&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article&amp;hdAction=lnkpdf&amp;contentId=1681209 |title = British Contribution to Concord Production in France |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |year = 1964 |volume = 36 |issue = 8 |pages = 232–237 |isbn = 0002-2667 |publisher = MCB Ltd |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2010-02-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100220022414/http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* [[ઓક્ઝિલિયરી પાવર યુનિટ]]નો અભાવ કારણ કે કોનકોર્ડ મોટા એરપોર્ટની મુલાકાત લેશે જયાં ગ્રાઊન્ડ એર સ્ટાર્ટ કાર્ટ ઉપલબ્ધ હશે&lt;ref&gt;{{cite book |page = 206 |first = Kenneth |last = Owen |year = 2001}}&lt;/ref&gt;

=== દબાણના કેન્દ્રનું હલનચલન ===
[[ચિત્ર:2001concordewingduxfordJM.jpg|thumb|G-AXDN, ડક્સફોર્ડ, પ્રિ-પ્રોડક્શન એન્જિન નોઝલની નિકટની તસવીરકોનકોર્ડના ઉત્પાદન માટે નોઝલ/થ્રસ્ટ રિવર્સર ડિઝાઇનમાં ફેરફાર કરાયો હતો.]]

જયારે કોઈ પણ હવાઇ જહાજ કોઇ નિશ્ચિત એરફ્રેમના [[ક્રિટિકલ મેક]]ને વટાવી જાય છે ત્યારે [[દબાણનું કેન્દ્ર]] પાછળ તરફ ધકેલાય છે. આના કારણે હવાઇ જહાજ પર પીચ ડાઉન બળ પેદા થાય છે, જયારે કદનું કેન્દ્ર તેની જગ્યાએ જ રહે છે. એન્જિનિયરો હવાઇ જહાજની પાંખની ડિઝાઈન એ રીતે તૈયાર કરે છે કે આ દબલાવમાં ઘટાડો થાય. જો કે તેમ છતાં તેના સ્થાનમાં લગભગ બે મીટર જેટલો ફેર પડે છે. તેનો સામનો [[ટ્રીમ કન્ટ્રોલ]]નો ઉપયોગ કરીને કરી શકાય, પરંતુ આટલી ઊંચી ઝડપે હવાઇ જહાજ સામેના દબાણમાં નાટ્યાત્મક રીતે ઘણો વધારો થઇ શકે. તેના બદલે, એકસેલરેશન અને ડિએકસેલરેશન દરમિયાન માસના સેન્ટરને ચલિત કરવા માટે હવાઇ જહાજમાં ઈંધણની વહચણીમાં પરિવર્તન કરવામાં આવતું, હતું, જે વધારાના ટ્રીમ કન્ટ્રોલ તરીકે ખૂબ જ અસરકારક રીતે કામ કરે છે.&lt;ref name=&quot;fueltrim&quot;&gt;{{cite journal |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article&amp;hdAction=lnkpdf&amp;contentId=1682642 |title = Flight Refuelling Limited and Concorde: The fuel system aboard is largely their work |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |publisher = MCB UP |volume = 48 |issue = 9 |issn = 0002-2667 |pages = 20–21 |date = September 1976 |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2010-02-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100220022414/http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

=== એન્જિન ===
આર્થિક રીતે પોસાય તે માટે કોનકોર્ડ લાંબા અંતર સુધીની ઉડાન ભરવા સક્ષમ બને તે જરૂરી હતું, અને તેના માટે ખૂબ જ ઊંચી કાર્યક્ષમતાની જરૂર પડે છે.  મહત્તમ ઉપયોગીતા ધરાવતા સુપરસોનિક જહાજ માટે ટર્બોફેન એન્જિનનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેના મોટા ક્રોસ-સેકશન વધારે પડતો બોજ પેદા કરે તેવી દહેશત હોવાને કારણે તેનો અસ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો. [[ટર્બોજેટ]] એન્જિન માટે શ્રેષ્ઠ પસંદગી હોવાનું જણાયા હતા.&lt;ref&gt;બિર્ટલેસ, ફિલિપ. ''કોનકોર્ડ'' , પાના 62–63. વર્ગિનીઝ, વર્મોન્ટ: પ્લાયમાઉથ પ્રેસ, 2000. ISBN 1-882663-44-6.&lt;/ref&gt; તૈયાર કરવામાં આવેલું એન્જિન ટ્વીન સ્પૂલ [[રોલ્સ-રોયસ]]/ સ્નેકમા ઓલિમ્પસ 593 હતું, બિ્રસ્ટોલ એન્જિનના વિકાસનો પ્રથમ ઉપયોગ એવરો વલ્કન બોમ્બરમાં કરવામાં આવ્યો હતો અને બીએસી ટીએસઆર-2 સ્ટ્રાઈક બોમ્બર માટે આફટરબર્નિંગ સુપરસોનિક વેરાઈટી તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;wingweb&quot;&gt;[http://www.wingweb.co.uk/engines/Olympus593_MK610.html &quot;રોલ્સ રોય્ઝ ઓલમ્પસ હિસ્ટ્રી.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503221132/http://www.wingweb.co.uk/engines/Olympus593_MK610.html |date=2008-05-03 }} ''wingweb.co.uk'' . સુધારો, 15 જાન્યુઆરી 2010&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Concordeintake.svg|thumb|કોનકોર્ડની ઇનટેક સિસ્ટમ સ્કિમેટિક્સ]]
[[ચિત્ર:Concorde Ramp.jpg|thumb|કોનકોર્ડનો ઇનટેક સિસ્ટમ]]

કોનકોર્ડના એન્જિન માટેની ઈનટેક ડિઝાઈન ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ હતી.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = https://www.sae.org/technical/papers/912180 |title = Concorde Propulsion--Did we get it right? The Rolls-Royce/Snecma Olympus 593 Engine reviewed |publisher = ''SAE International'' |author = Ganley, G. A.  |date = September 1991}}&lt;/ref&gt; તમામ પરંપરાગત જેટ એન્જિન માત્ર 0.5 મેક એક અંદર લઇ શકાત હોવાને કારણે એન્જિન ઈનટેકમાં પ્રવેશતા મેક 2.0 એરસ્પીડથી હવાની ઝડપ ઓછી કરવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને, કોનકોર્ડને આ ઝડપમાં ઘટાડો થવાથી પેદા થતા શોકવેવને નિયંત્રણમાં રાખવાની જરૂર હતી, જેનાથી એન્જિનને થતી હાનિ રોકી શકાય. આ કાર્ય [[ઈનટેક રેમ્પ]]ની જોડી અને વધારાના સ્પીલ ડોર દ્વારા કરવામાં આવી, જેનું સ્થાન ઉડાન દરમિયાન હવાની ઝડપને ઘટાડવા માટે બદલવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://naca.central.cranfield.ac.uk/reports/arc/rm/3711.pdf |title = On the sub-critical stability of variable ramp intakes at Mach numbers around 2 |journal = Aeronautical Research Council |author = Fisher, S.A. |coauthors = M.C. Neale and A.J. Brooks |publisher = Her Majesty's Stationery Office |year = 1972 |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2011-07-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721091203/http://naca.central.cranfield.ac.uk/reports/arc/rm/3711.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; રેમ્પ એન્જિન કંપાર્ટમેન્ટના ઉપર હતા અને નીચે તરફ આવતા હતા અને વધારાનું સ્પીલ ડોર હવાને અંદર અને બહાર જવા દેવા ઉપર અને નીચે એમ બંને તરફ હલનચલન કરતું હતું. આ ઈનટેક સિસ્ટમની અસરકારકતા એટલી હતી કે સુપરસોનિક ફલાઈટ દરમિયાન હવાઇ જહાજની 63 ટકા ગતિ ઈનટેકને કારણ હોવાનું જયારે એકસઝોસ્ટ નોઝલ 29 ટકા અને એન્જિન માત્ર 8 ટકા ગતિ પેદા કરતા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું.&lt;ref name=&quot;powerplant&quot;/&gt;

પરંપરાગત સબસોનિક હવાઈ જહાજમાં એન્જિન નિષ્ફળ જવાથી સમસ્યા પેદા થાય છે, તેનાથી હવાઇ જહાજની ગતિ ઓછી થાય છે એટલું જ નહીં પરંતુ હવાઇ જહાજ ખચાય છે અને નિષ્ફળ ગયેલા એન્જિન તરફ ઢળી પડે છે. જો આ પ્રકારની સમસ્યા કોનકોર્ડમાં સુપરસોનિક ઝડપે થઇ હોત તો સૈદ્ધાંતિક સ્તર પર એરફ્રેમની નિષ્ફળતાની ખૂબ જ મોટી હોનારત સર્જાઇ શકી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.freepatentsonline.com/4935682.html |title = Full authority engine-out control augmentation subsystem: United States Patent 4935682 |publisher = ''freepatentsonline.com'' |first = Michael S. |last = Mccuen |date = 8 June 1990}}&lt;/ref&gt; જોકે, એન્જિન નિષ્ફળ જવાની પરિસ્થિતિમાં એર ઈનટેક શૂન્ય થઇ જાય છે તેથી કોનકોર્ડમાં એન્જિનની નિષ્ફળતાની તાત્કાલિક અસરનો સામનો કરવા માટે વધારાના સ્પીલ ડોરને ખોલી અને રેમ્પને તેની પૂર્ણ લંબાઇ સુધી લઇ જઇને કરવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી હવા માર્ગ બદલીને નીચેથી એન્જિનમાંથી પસાર થાય અને તેનાથી તેને ઊંચાઇ મળતાં એન્જિન સ્ટ્રીમલાઈન થવાથી એન્જિનની નિષ્ફળતાની ડ્રેગ ઈફેકટ ખૂબ જ ઓછી થાય. કમ્પ્યુટર પર આભાસી પરિસ્થિતિ ઉભી કરાઇ તે વેળાએ ઘણી મુશ્કેલીઓની આગાહી કરવામાં આવી, પરંતુ વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં કોનકોર્ડ આગાહી કરવામાં આવેલા કોઇ પણ પ્રકારની નિયંત્રણની સમસ્યા વિના જ મેક 2 સ્તરે હવાઇ જહાજની એક જ બાજુએ બંને એન્જિન બંધ કરવાની ક્ષમતા ધરાવતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/articles/2003/10/21/172657/concorde-special-the-test-pilot-john-cochrane.html |title = Concorde Special - The test pilot - John Cochrane |publisher = ''Flight International'' |date = 21 October 2003}}&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડના પાયલટને બંને એન્જિનની નિષ્ફળતાની પરિસ્થિતિમાં હવાઇ જહાજને નિયંત્રિણમાં રાખવાની તાલિમ રોજબરોજ રીતે આભાસી પરિસ્થિતિ પેદા કરીને આપવામાં આવતી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1G1-63710463.html |title = How a Concorde pilot would handle a nightmare failure |publisher = ''Birmingham Post'' |first = Peter |last = Woodman |date = 27 July 2000 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 7 ફેબ્રુઆરી 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120207015537/http://www.highbeam.com/doc/1G1-63710463.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

હવાઇ જહાજ રીહિટ ([[આફટરબર્નર]])નો ઉપયોગ ટેકઓફ માટે અને મેક 0.95 અને મેક 1.7 વચ્ચે [[ટ્રોન્સોનિક]] રેજિમ (એટલે કે સુપરસોનિક થવા માટે) માંથી પસાર થવામાં કરતું હતું અને બાકીના સમયે તે બંધ રહેતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A9110958AH&amp;q=Rolls-Royce%2FSnecma+Olympus+593&amp;uid=788858323&amp;setcookie=yes |title = The Rolls Royce/SNECMA Olympus 593 engine operational experience and the lessons learned |publisher = ''European Symposium on the Future of High Speed Air Transport'' |author = Ganley, G. |coauthors = G. Laviec |year = 1989 |pages = 73–80 |journal =  |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2011-09-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110921053303/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A9110958AH&amp;q=Rolls-Royce%2FSnecma+Olympus+593&amp;uid=788858323&amp;setcookie=yes |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; જેટ એન્જિન નીચી ઝડપે એકદમ અકાર્યક્ષમ હોવાને કારણે, કોનકોર્ડ રનવે પર દોડવામાં બે ટન ઈંધણ બાળી નાંખતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5195964.stm |title = Are the skies turning green? |publisher = ''BBC News'' |first = Joe |last = Lynam |date = 19 July 2006}}&lt;/ref&gt; ઈંધણ બચવવા માટે લેન્ડિંગ બાદ માત્ર બે બહારના એન્જિન જ ચલાવવામાં આવતા હતા. લેન્ડિંગ કરવા સમયે હવાઇ જહાજના હળવા વજનને કારણે બે એન્જિનથી મળતી ગતિ રેમ્પ પર ચડવા માટે પૂરતી થઇ પડતી હતી.

=== ગરમ થવાની સમસ્યા ===
કોઈપણ સુપરસોનિક હવાઈ જહાજનો એન્જિન ઉપરાંતનો સૌથી ગરમ ભાગ હોય તો તે છે તેની [[નાક]]. એન્જિનિયરો એલ્યુમિનિયમ એલોય [[ડ્યુરાલ્યુમિન]]ની કાર્યક્ષમતા, કિંમત અને બાંધકામની સરળતાને કારણે તેનો ઉપયોગ સમગ્ર હવાઇ જહાજમાં કરવા માંગતા હતા. હવાઇ જહાજના જીવન દરમિયાન એલ્યુમિનિયમ મહત્તમ 127 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન સહન કરી શકે, જે તેની ઉચ્ચતમ ઝડપને મેક 2.02 સુધી મર્યાદિત કરી દે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.jstor.org/pss/3951418 |title = When the SST Is Too Slow... |publisher = ''Society for Science &amp; the Public'' |journal =  Science News |first = Jonathan |last = Eberhart |vol = 91 |no = 22 |date = 3 June 1967 |pages = 528–529}}&lt;/ref&gt;

કોનકોર્ડ ઉડાન દરમિયાન ગરમી અને ઠંડીની બે સાયકલમાંથી પસાર થતું હતું, પ્રથમ તે તેણે મેળવેલી ઊંચાઇ પર ઠંડુ પડે છે અને ત્યારબાદ સુપરસોનિક ઝડપ મેળવીને ગરમ થાય છે. આનાથી ઉલટી પ્રક્રિયા નીચી ઉતરતી વખતે અને ધીમા પડતી વખતે થાય છે. તેને ધાતુવિજ્ઞાનના નમૂનાને આધારે ગણતરી કરીને વહેંચવામાં આવ્યું હતું. ટેસ્ટ રીગનું નિર્માણ કરીને તેને વારંવાર પાંખના સંપૂર્ણ સેકશનમાં ગરમ કરવામાં આવી અને પછીથી ઠંડી પાડવામાં આવી હતી, સમયાંતરે ધાતુના નમૂનાઓને પરીક્ષણ માટે પણ લઇ જવામાં આવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article&amp;hdAction=lnkpdf&amp;contentId=1681441 |title = The Concorde takes shape : Test programme and construction proceeding according to schedule |publisher = MCB UP |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |year = 1966 |volume = 38 |issue = 4 |issn = 0002-2667 |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2010-02-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100220022414/http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1972NASSP.309..631N |title = Fatigue Tests on Big Structure Assemblies of Concorde Aircraft |publisher = ''NASA'' |year = 1972 |author = N'guyen, V.P. |coauthor = J.P. Perrais}}&lt;/ref&gt;

કોનકોર્ડ સુપરસોનિક ઝડપે પ્રવાસ કરતું હોવાથી હવાના દબાણથી પેદા થતી ગરમીને કારણે ફયુઝલેગને વધુમાં વધુ 300 મિલિમીટર (લગભગ એક ફૂટ) સુધી વિસ્તારી શકતો હતો, જેને કારણે આ ગેપ [[ફલાઈટ એન્જિનિયર]]ના આરામના સ્થળ અને બલ્કહેડની વચ્ચે ખૂલતી હતી. સુપરસોનિક રીટાયરમેન્ટ ફલાઈટ ધરાવતા તમામ કોનકોર્ડમાં ફલાઈટ એન્જિનિયરો તે ઠંડુ પડે તે પહેલાં આ ગેપ પર પોતાની હેટ મૂકતાં, જયાં આજે પણ આ હેટ્સ મોજૂદ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.seattlepi.com/business/147276_pilot07.html |first = James |last = Wallace |title = Those who flew the Concorde will miss it |publisher = Seattle Post |date = 7 November 2003}}&lt;/ref&gt;

કેબિનને ઠંડી રાખવા માટે કોનકોર્ડ એર કંંડિશનગમાંથી પેદા થતી ગરમી માટે [[હિટ સિંક]] તરીકે ઈંધણનું ઉપયોગ કરતું હતું,&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.ingentaconnect.com/content/mcb/127/1993/00000040/00000003/art00002 |title = Introduction to Concorde: A brief review of the Concorde and its prospects |publisher = Emerald Group Publishing Limited |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |author =Gedge, G.T.  |coauthor = M.I. Prod |year = 1993 |vol = 40 |no = 3}}&lt;/ref&gt; આ જ પદ્ધતિ હાઈડ્રોલિકસને પણ ઠંડી કરતી હતી. સુપરસોનિક ફલાઈટ દરમિયાન કોકપીટથી આગળની સપાટી ગરમ થતી હતી અને આ ગરમી કોકપીટ સુધી સીધી ન પહાચી શકે તે માટે તેને ખાળવા વાઈઝરનો ઉપયોગ થતો હતો.&lt;ref&gt;{{cite book |page = 14 |first = Kenneth |last = Owen |year = 2001}}&lt;/ref&gt;

કોનકોર્ડમાં [[સજ્જા]]ની બાબતમાં પણ પ્રતિબંધો હતા; મેક 2ની સુપરસોનિક ઝડપને કારણે પેદા થતી ગરમીની અસરને કારણે એલ્યુમિનિયમનું માળખું વધારે પડતું ગરમ ન થઇ જાય તે માટે મોટાભાગની સપાટી ઊંચા પ્રમાણમાં પરાવર્તન ક્ષમતા ધરાવતા સફેદ રંગથી રંગવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.concordesst.com/history/orders.html &quot;કોનકોર્ડ એસએસટી: ઓર્ડર્સ.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407184826/http://www.concordesst.com/history/orders.html |date=2010-04-07 }}''concordesst.com'' . સુધારો 2 ડિસેમ્બર 2009&lt;/ref&gt; જો કે, 1996માં એર ફ્રાંસે [[પેપ્સી કોલા]] સાથે કરવામાં આવેલા પ્રમોશનલ કરારને કારણે (પાંખના અપવાદ સાથે) વાદળી કલરમાં ટૂંકમાં એફ-બીટીએસડી ચિતરાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1P2-4794332.html |title = Is this the colour of the new millennium? |publisher = ''The Independent'' |date = 3 April 1996 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 16 મે 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130516143325/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4794332.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; આ પેઈન્ટ સ્કીમમાં, એર ફ્રાંસને 20 મિનિટથી વધારે સમય માટે મેક 2ની ઝડપે ન રહેવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી, પરંતુ મેક 1.7થી નીચેની ઝડપ પર કોઇ પ્રતિબંધ ન હતો. એફ-બીટીએસડી પ્રમોશન માટે એટલા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું કે આ હવાઇ જહાજને મેક 2ની ઝડપની જરૂર પડે તેટલા લાંબા અંતરની ઉડાન ભરવાની ન હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1996/04/05/comunicacion/100521.html |title = Azul contra rojo |publisher = ''El Mundo'' |first = Cristina |last = Frade |date = 5 April 1996}}&lt;/ref&gt;

=== માળખાકીય પ્રશ્નો ===
કોનકોર્ડ જે ઊંચી ઝડપે ગતિ કરતું હતું તેના કારણે બેન્કસ અને ટર્ન્સ સમયે હવાઇ જહાજના માળખામાં ખૂબ જ વધારે પ્રમાણમાં બળનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. આના કારણે હવાઇ જહાજના માળખામાં ફેરફાર થઇને તેનો આકાર વિકૃત થઇ જતો હતો. વધુમાં, સુપરસોનિક ઝડપે હવાઇ જહાજ પર ચોક્કસ કાબૂ જાળવી રાખવા અંગે પણ ચિંતા હતી ; આ બંને સમસ્યાઓનો ઉકેલ ઈનબોર્ડ અને આઉટબોર્ડ [[ઈલેવોન્સ]] વચ્ચેના સક્રિય ગુણોત્તર વચ્ચેના પરિવર્તન દ્વારા લાવવામાં આવી, આ ગુણોત્તર સુપરસોનિક સહિતની બદલતી ગતિ દરમિયાન બદલતો રહેતો હતો. માત્ર ખૂબ જ અંદરના ઈલેવોન્સ ,જે પાંખના ખૂબ જ અક્કડ વિસ્તારો સાથે જોડાયેલા હોય, જ ઊંચી ઝડપે સક્રિય રહી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite book |page = 78 |first = Kenneth |last = Owen |year = 2001}}&lt;/ref&gt;

વધુમાં, સાંકળા ફયુઝલેગનો અર્થ એ થાય કે હવાઇ જહાજ વળેલું હતું.&lt;ref name=&quot;nova&quot;/&gt; તે પાછળના પેસેન્જર વ્યૂપોઈન્ટથી જોઇ શકાતું હતું.&lt;ref name=&quot;popular&quot;&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=lpiMSzja6W4C&amp;amp;lpg=PA142&amp;amp;dq=concorde%20flexing&amp;amp;pg=PA118#v=onepage&amp;amp;q=concorde%20flexing&amp;amp;f=false પોપ્યુલર સાયન્સ ઓક્ટ. 1973]&lt;/ref&gt;

=== બ્રેકસ અને અન્ડરકેરેજ ===
[[ચિત્ર:Concorde undercarriage Speyer 02 with disc brakes.JPG|thumb|કોનકોર્ડ ટાયર અને બ્રેક]]
ટેકઓફ સમયે સરેરાશ ઝડપ ખૂબ ઊંચી રહેતી હોવાને કારણે{{convert|250|mph|km/h}} કોનકોર્ડને વધારે સારી બ્રેકની જરૂર હતી. મોટાભાગની એરલાઈનની જેમ, કોનકોર્ડમાં [[એન્ટિ-સ્કીડ બ્રેકિંગ]] સિસ્ટમ હતી, જે  બ્રેકનો ઉપયોગ વધારે સારી રીતે નિયંત્રણ મેળવવા કરવામાં આવે ત્યારે ટા{{H:title|tires (US) - this article uses UK English spellings|y|link=no}}યરની સપાટી પરની પકડને ઓછી થતી અટકાવે છે. [[ડનલોપ]] દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી બ્રેકસ એરલાઈનમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલી પ્રથમ કાર્બન આધારિત બ્રેકસ હતી.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.jstor.org/pss/36383 |title = Design and Engineering of Carbon Brakes |publisher = ''The Royal Society'' |author =Stimson, I. L. |coauthors = R. Fisher |date = January 1980 |vol = 294 |no = 1411 |pages = 583–590 |journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London}}&lt;/ref&gt; તેનાથી જયારે ટેકઓફ કેન્સલ થાય ત્યારે લગભગ 185 [[ટન]] (188 [[ટન]]) વજન અને {{convert|190|mph|km/h}}ની ઝડપ સાથેની ગતિ કરતાં કોનકોર્ડને લગભગ એક માઈલ (1600 મીટર)ના અંતરે રોકી દે છે. આ પ્રકારની બ્રેકિંગ સિસ્ટમને કારણે તાપમાન લગભગ 300-500 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોચી જતું હતું, જેને ઠંડું પડતાં અનેક કલાક લાગતા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.concordesst.com/gear.html &quot;કોનકોર્ડ એસએસટી: લેન્ડિંગ ગીયર.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927195437/http://www.concordesst.com/gear.html |date=2010-09-27 }} ''concordesst.com'' . સુધારે, 2 ડિસેમ્બર 2009&lt;/ref&gt;

કોનકોર્ડના વિકાસ દરમિયાન અન્ડરકેરેજની અન્ય એક સમસ્યા સામે આવી. કોનકોર્ડની ડેલ્ટાવિંગથી પેદા થતી લીફટને કારણે અન્ડરકેરેજ અસામાન્ય રીતે મજબૂત હોવું જરૂરી હતું.  રોટેશન સમયે, કોનકોર્ડ લગભગ 18 ડિગ્રી જેટલો ખૂણો બનાવતું હતું. સામાન્ય હવાઇ જહાજની વિંગ કરતાં વિપરિત રોટેશન પહેલાં વગમાંથી લિફટ પેદા થતી ન હતી. રોટેશન સમયે ખૂબ જ ઊંચી એરસ્પીડ (199 કેઆઈએએસ) સાથે મળીને પાછળના અન્ડરકેરિજ પર ખૂબ જ દબાણ ઉભું થતું અને પછીથી તેની ડિઝાઈનમાં ખૂબ જ મહત્ત્વના ફેરફાર કરવામાં આવ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.iasa.com.au/folders/Safety_Issues/others/concordespacer.html |title = The real story of Flight 4590: Special Investigation |publisher = ''iasa.com.au'' |first = David |last = Rose |date = 13 May 2001 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 7 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100207121508/http://www.iasa.com.au/folders/Safety_Issues/others/concordespacer.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; સામાન ભરવા માટે પાછળના અન્ડરકેરિજના એકબીજા તરફના સ્વગ થાય છે પરંતુ તેની વધારે પડતી ઊંચાઇને કારણે સામાન ભરતી વખતે સ્વગ પહેલાં એકબીજાને કિલયર કરે તે હેતુથી ટેલિસ્કોપિકથી પાછળ લઇ જવું જરૂરી હતું.&lt;ref&gt;બ્રૂકલેન્ડઝ મ્યુઝિયમ&lt;/ref&gt;

=== રેન્જ ===
કોનકોર્ડને લંડન અને ન્યૂયોર્ક અથવા વોશિંગ્ટન વચ્ચે કોઇ પણ જગ્યાએ રોકાયા વિના મુસાફરી કરવાની હતી અને આ લક્ષ્યાંક મેળવવા માટે ડિઝાઈનરે કોનકોર્ડને કોઇપણ હવાઇ જહાજની સરખામણીએ મહત્તમ સુપરસોનિક રેન્જ આપી હતી. આ લક્ષ્યાંક એન્જિનને સંભાળપૂર્વક વિકસાવીને પાતળા ફયુઝલેગના ઉપયોગથી તેને સુપરસોનિક સ્પીડે પણ અત્યંત કાર્યક્ષમ બનાવવા (હકીકતમાં વિશ્વનું સૌથી વધારે ઉર્જા-કાર્યક્ષમ જેટ એન્જિન&lt;ref name=&quot;nova&quot;/&gt;) અને વાજબી પેલોડ અને ઉચ્ચતમ ઈંધણ ક્ષમતા અને વધારાનો ડ્રેગ ન આવે તે રીતે હવાઇ જહાજના વજનને ઓછું કરવા ઈંધણના હલનચલન દ્વારા [[લિફટ ટુ ડ્રેગ રેશિયો]] સારો આવે તે રીતે ખૂબ જ સંભાળપૂર્વક ડિઝાઈન કરયેલી વગના જોડાણથી સિદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;deltawing&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;fueltrim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;powerplant&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.concordesst.com/powerplant.html|title=CONCORDE SST: Powerplant|publisher=concordesst.com|access-date=2018-11-23|archive-date=2019-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627125041/http://www.concordesst.com/powerplant.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

જોકે, કોનકોર્ડની ઉડાન શરૂ થયા બાદ તુરત જ કોનકોર્ડ &quot;બી&quot; મોડલની ડિઝાઈન શરૂ કરવામાં આવી જેમાં ઈંધણની ક્ષમતા થોડી વધારે રાખવામાં આવી અને ઝડપે એરોડાયનેમિકસ પરફોર્મન્સમાં સુધારો કરવા માટે જેથી [[આગળના પટ્ટી]]ઓ સાથે પાંખો થોડી વધારે મોટી બનાવવામાં આવી. તેમાં વધારે શકિતશાળી એન્જિન લગાવવામાં આવ્યા જે ખૂબ જ ઓછો અવાજ ધરાવતા હતા તથા તે વધારે પડતું ઈંધણ વાપરતા ન હતા તેમજ ઘાઘાટ સાથે ગરમી પણ છોડતા ન હતા. એવી ધારણા કરાઇ હતી કે રોલ્સ-રોયસ સ્નેકમા ઓલિસ્પસ 593 પર ઈંધણમાં લગભગ 25 ટકાની બચત કરતું એન્જિન બનાવવું શકય હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=N9222540AH&amp;q=Concorde+engines&amp;uid=788858323&amp;setcookie=yes |title = Propulsion challenges and opportunities for high-speed transport aircraft |publisher = ''Aeropropulsion'' |author = Strack, William |year = 1987 |pages = 437–452 |journal =  |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2011-09-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110921055740/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=N9222540AH&amp;q=Concorde+engines&amp;uid=788858323&amp;setcookie=yes |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; આના કારણે વધારે પેલોડ સાથે {{convert|500|mi|0|abbr=on}} વધારાની રેન્જ આપી હોત અને નવા વ્યાવસાયિક માર્ગો પરની ઉડાન શકય બની હોત. જો કે કોનકોર્ડના નબળા વેચાણને કારણે અને 1970ના દાયકામાં હવાઇ જહાજમાં વપરાતા ઈંધણના ભાવમાં થઇ રહેલા વધારાને કારણે તે રદ્દ કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=Q-0cAAAAIBAJ&amp;sjid=rGcEAAAAIBAJ&amp;pg=6914,3256355&amp;dq=tu+144&amp;hl=en |title = Fuel costs kill Second Generation of Concordes |first = Alison |last = Smale |publisher = ''Sarasota Herald-Tribune'' |date = 22 September 1979}}&lt;/ref&gt;

=== રેડિએશન એકસપોઝરમાં વધારો ===
[[ચિત્ર:ConcordeFuselageSinsheim.jpg|thumb|કોનકોર્ડ ફ્યુસલેજ]]
કોનકોર્ડ જે ઊંચાઇએ મુસાફરી કરતું હતું તેનો અર્થ એ થાય કે મુસાફરો પરંપરાગત લાંબા અંતરના હવાઇ જહાજમાં કરવામાં આવતી મુસાફરીની સરખામણીએ લગભગ બમણો એકસટ્રાટેરેસ્ટ્રીયલ [[આઈનાઈઝિંગ રેડિએશન]] [[ફ્લક્સ]] મેળવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britishairways.com/travel/healthcosmic/public/en_gb#4 |title = How much radiation might I be exposed to? |publisher = ''British Airways'' |access-date = 11 January 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;concradi&quot;&gt;{{cite journal |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do;jsessionid=E0A02B0587619C9A40D5736FCE7B3F02?contentType=Article&amp;hdAction=lnkpdf&amp;contentId=1682309 |title = Electronic safety test replaces radioactive test source |author = Guerin, D.W. |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |year = 1973 |volume = 45 |issue = 4 |issn = 0002-2667 |publisher = MCB UP }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડના પ્રારંભ વખતે, એવી ધારણા બાંધવામાં આવી હતી કે સુપરસોનિક મુસાફરી દરમિયાન આ કારણથી ચામડીના કેન્સરની શકયતા વધી જશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=GfUNAAAAIBAJ&amp;sjid=dnkDAAAAIBAJ&amp;pg=2948,4208&amp;dq=second+generation+concorde&amp;hl=en |title = Skin cancer danger linked to stratospheric jet planes |publisher = ''St. Petersburg Times'' |date = 1 April 1975}}&lt;/ref&gt; જો કે, ઊડાનનો સમયગાળો પ્રમાણમાં ઓછો હોવાને કારણે આટલા જ અંતરની પરંપરાગત હવાઇ મુસાફરીની સરખામણીએ આ [[ઇક્વિવેલેન્ટ ડોઝ]] ''ઓછો''  હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britishairways.com/travel/healthcosmic/public/en_gb |title = Cosmic radiation |publisher = ''British Airways'' |access-date = 11 January 2010}}&lt;/ref&gt; અસામાન્ય [[સૌર પ્રવૃત્તિ]]ને કારણે કયારેક રેડિયેશનમાં વધારો થઇ શકે.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Arctowski |first=Henryk |year=1940 |title=On Solar Faculae and Solar Constant Variations |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=26 |issue=6 |pages=406–411 |doi=10.1073/pnas.26.6.406|url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/26/6/406.pdf |format=PDF}}&lt;/ref&gt; વધારે પડતા રેડિયેશનની અસરને ખાળવા માટે હવાઇ જહાજના ડેકમાં રેડિયોમીટર અને રેડિયેશનમાં થયેલા ઘટાડાના દરને માપવા માટેનું યંત્ર રાખવામાં આવ્યાં હતાં.&lt;ref name=&quot;concradi&quot;/&gt; જો રેડિયેશનનું સ્તર ખૂબ વધી જાય તો કોનકોર્ડની ઊંચાઇમાં ઘટાડો કરવામાં આવતો હતો{{convert|47000|ft|m}}.

=== કેબિન પ્રેશરાઇઝેશન ===
[[ચિત્ર:Concorde interior2.jpg|thumb|right|બ્રિટીશ એરવેઝ કોનકોર્ડનું 2000 પહેલાનું આંતરિક ચિત્ર]]
સામાન્ય રીતે હવાઇ જહાજની કેબિનમાં 6,000-8,000 ફૂટ (1,800-2,000 મીટર) સુધીનું દબાણ ઉભું કરવામાં આવે છે, જયારે હવાઇ જહાજ ખૂબ જ ઊંચું ઊડે છે. કોનકોર્ડમાં આ દબાણ ઊંચાઇની શ્રેણીના નીચલા સ્તરે રાખવામાં આવ્યું હતું{{convert|6000|ft|m}}.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://occmed.oxfordjournals.org/cgi/reprint/17/2/47.pdf |title = Human Factors in the Concorde |journal = Occupational Medicine |last = Hepburn |first = A.N. |volume = 17 |year = 1967 |pages =47–51}}&lt;/ref&gt; કેબિનના દબાણમાં થતા અચાનક ઘટાડો તમામ પેસેન્જર અને ક્રૂ માટે જોખમી છે.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Flight Training Handbook|url=http://books.google.com/books?id=ioRTAAAAMAAJ|year=1980|access-date=2007-07-28|publisher=U.S. Dept. of Transportation, [[Federal Aviation Administration]], Flight Standards Service|page=250}}&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડની મહત્તમ હવાઇ ઉડ્ડયન ઊંચાઇ {{convert|60000|ft|m}}, સબસોનિક હવાઇ જહાજો સામાન્ય રીતે {{convert|40000|ft|m}} નીચે મુસાફરી કરતા હોય છે. {{convert|50000|ft|m}}થી ઊંચે, હવાના દબાણના અભાવને કારણે તાલિમ પામેલા ખેલાડીને પણ 10-15 સેકન્ડ કરતાં વધારે &quot;[[ટાઈમ ઓફ યુઝફૂલ કોન્સિયસનેસ]]&quot; મળતો નથી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.theairlinepilots.com/medical/decompressionandhypoxia.htm |title=Cabin Decompression and Hypoxia |first = Mark |last = Wolff |date = 6 January 2006 |publisher = PIA Air Safety Publication}}&lt;/ref&gt; કેબિન તૂટવાથી હવાનું દબાણ [[વેન્ચુરી ઈફેકટ]]ને કારણે બહારના વાતાવરણના દબાણથી પણ નીચું જાય છે,&lt;ref name=&quot;wolfram&quot;&gt;{{cite web |url= http://demonstrations.wolfram.com/TheVenturiEffect |title= The Venturi effect |publisher=Wolfram Demonstrations Project |access-date=3 November 2009}}&lt;/ref&gt; કારણ કે હવા ખુલ્લી જગ્યામાંથી બહાર ખચાઇ જાય છે. કોનકોર્ડની ઊંચાઇએ, હવાની ઘટ્ટતા ખૂબ નીચી હોય છે, કેબિનની અખંડતા તૂટવાને કારણે દબાણ ખૂબ જ નીચું જવાથી પેસેન્જરની સીટ પર લગાવવામાં આવેલા ઈમરજન્સી ઓકસીજન માસ્ક પણ બિનઅસરકારક બની જા છે અને મુસાફરો ઝડપથી માસ્ક પહેરી લેવા છતાં [[હાઈપોક્સિયા]]થી પરેશાન થવા લાગે છે. તેથી કોનકોર્ડમાં બારીનું કદ નાનું રાખવામાં આવ્યું હતું જેના કારણે કેબિન તૂટવાથી હવાના દબાણનો દર ઘટાડી શકાય,&lt;ref name=&quot;nunn&quot;&gt;{{cite book |title=Nunn's applied respiratory physiology |first = John Francis |last = Nunn |publisher = Butterworth-Heineman |isbn = 075061336X |year = 1993 |page = 341}}&lt;/ref&gt; રીવર્સ એર સપ્લાય સિસ્ટમથી કેબિનનું હવાનું દબાણ વધારી શકાય અને વિમાનને સલામત ઊંચાઇએ લાવવા માટે ઝડપથી તેની ઊંચાઇ ઓછી કરવાની પ્રક્રિયા કરી શકાય. એફએએ એ હવાઇ જહાજ માટેના લઘુતમ આકસ્મિક ઊંચાઇ ઘટાડાના દર લાદેલા છે અને કોનકોર્ડની  કામગીરીની ઊંચાઇની નાધ કરી હતી, જેના સારાંશમાં જણાવ્યું હતું કે હવાના દબાણ ઘટવાની સૌથી સારી પ્રતિક્રિયા ઝડપથી ઉડાનની ઊંચાઇ ઘટાડવી હોઇ શકે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library%5CrgPolicy.nsf/0/90AA20C2F35901D98625713F0056B1B8?OpenDocument |title = Interim Policy on High Altitude Cabin Decompression - Relevant Past Practice |first = Steve |last = Happenny |date = 24 March 2006 |publisher = Federal Aviation Administration |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 22 ઑક્ટોબર 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111022084743/http://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgPolicy.nsf/0/90AA20C2F35901D98625713F0056B1B8?OpenDocument |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; પાયલટ્સને [[કન્ટિન્યુઅસ પોઝિટિવ એરવે પ્રેશર]] (સીપીએપી)ના વપરાશના અધિકાર આપવામાં આવ્યા હતા, જેમાં એવા માસ્કનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો જે ક્રૂના ફેફસામાં વધારે દબાણથી ઓકિસજન ભરે.&lt;ref name=&quot;nunn&quot;/&gt;

=== ડ્રોપ નોસ ===
[[ચિત્ર:Heathrow Airport - geograph.org.uk - 293.jpg|thumb|ઉડાન માટે સજ્જ થઇ રહેલું કોનકોર્ડ ડાઉન પોઝિશનમાં ડ્રોપ નોઝ સાથે]]
કોનકોર્ડનું ઢળતું નાક ડ્રેગ ઓછો કરવા માટે ડિઝાઈને યોગ્ય બનાવવાની જરૂરીયાત, ઉડાન દરમિયાન એરોડાયનેમિકસ કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરવાની જરૂરીયાત અને ટેકસી, ટેકઓફ અને લેન્ડિંગ કામગીરી દરમિયાન પાયલટને બરાબર દેખાય તે માટેની જરૂરીયાત વચ્ચેનું સમાધાન હતું.  ડેલ્ટા આકારની પાંખો જે પ્રકારે વિમાનને લિફટ કરાવે છે તેના કારણે આ પ્રકારની પાંખ ધરાવતા હવાઇ જહાજ અન્ય પ્રકારની પાંખ ધરાવતા વિમાનોની સરખામણીએ વધારે ખૂણો રાખીને લેન્ડિંગ કરે છે. અણીદાર નાકથી પાયલટને ટેકસીવેઝ અને રનવેઝ જોવામાં તકલીફ પડે છે તેથી કોનકોર્ડનું નાક એવી રીતે ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યું હતું કે તેનાથી વિવિધ પ્રકારની કામગીરી માટે વિવિધ પ્રકારની સ્થિતિ મેળવી શકાય.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A7138343AH&amp;q=Concorde+nose+droop&amp;uid=788872723&amp;setcookie=yes |title = Droop Nose |publisher = ''Flight International'' |year = 1971 |pages = 257–260 |author = Goff, W.E. |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2012-03-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120322072220/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=A7138343AH&amp;q=Concorde+nose+droop&amp;uid=788872723&amp;setcookie=yes |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ઢળતા નાકની સાથે ચલિત વાઈઝર રાખવામાં આવ્યા હતા જે નાક આગળથી ઢળે તે પહંલાં તેમાં પાછા આવી જતા હતા. જયારે નાક ફરીથી આડી સ્થિતિમાં આવી જાય ત્યારે વાઈઝર ઊંચા થઇને આગળની કોકપીટની વિન્ડસ્ક્રીનની સામે આવી જતા હતા જેથી ફલાઈટ એરોડાયનેમિક રીતે સ્ટ્રીમલાઈન થઇ શકે.&lt;ref name=&quot;Concorde nose&quot;/&gt;

કોકપીટમાં રહેલો કન્ટ્રોલર વાઈઝરને પાછા લાવે છે અને ટેક્સિંગ અને [[ટેકઓફ]] વખતે નાકને સ્ટાન્ડર્ડ હોરીઝોન્ટલ સ્થિતિમાંથી લગભગ 5 ડિગ્રી જેટલું નીચું લાવે છે. ટેકઓફ અને એરપોર્ટ પરથી ઉડાન બાદ, નાક અને વાઈઝર બંનેને ઊંચા કરી લેવામાં આવે છે. લેન્ડિંગના થોડા સમય પહેલાં, વાઇઝરને ફરીથી ઊંચા કરી લેવામાં આવતા હતા અને મહત્તમ વિઝિબિલિટી માટે નાકને હોરીઝોન્ટલ સ્થિતિમાંથી લગભગ 12.5 ડિગ્રી સુધી નીચે લઇ જવામાં આવતું હતું. લેન્ડિંગ સમયે કોઇપણ પ્રકારની નુકસાનની શકયતાને દૂર કરવા માટે નાકને પાંચ ડિગ્રીની સ્થિતિમાં લઇ આવવામાં આવતું હતું.&lt;ref name=&quot;Concorde nose&quot;/&gt; ખાસ સંજોગોમાં વિમાન નાક સંપૂર્ણ રીતે નીચું હોય તેવી સ્થિતિમાં ઉડાન ભરતું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.concordesst.com/209.html &quot;એર ફ્રાન્સ ફ્લીટ: એરક્રાફ્ટ નંબર ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721024543/http://www.concordesst.com/209.html |date=2010-07-21 }}[http://www.concordesst.com/209.html 209.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721024543/http://www.concordesst.com/209.html |date=2010-07-21 }} ''concordesst.com'' . સુધારો, 2 ડિસેમ્બર 2009&lt;/ref&gt;

અંતિમ સ્થિતિમાં વાઇઝરને પાછા નાકમાં લઇ આવવામાં આવતા હતા પરંતુ નાક તેની સ્ટાન્ડર્ડ હોરિઝોન્ટલ સ્થિતિમાં રાખવામાં આવતું હતું. આ સેટઅપ વિન્ડસ્ક્રીન્સને સાફ કરવા માટે અને ટૂંકા અંતરની સબસોનિક ઉડાન માટે રાખવામાં આવતો હતો.&lt;ref name=&quot;Concorde nose&quot;&gt;[http://www.concordesst.com/nose.html &quot;કોનકોર્ડ નેઝ.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028024256/http://concordesst.com/nose.html |date=2010-10-28 }} ''concordesst.com'' . સુધારો, 2 ડિસેમ્બર 2009&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડની બે પ્રતિકૃતિઓમાં આગળ-પાછળ થઇ શકે તેવા વાઈઝરમાં બે નક્કી ગ્લાસ હોલ્સ હતા.&lt;ref&gt;[http://www.concordesst.com/002/002detail.html &quot;બ્રિટીશ પ્રોટોટાઇપ 002: જી-બીએસએસટી  પેજ.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028173517/http://concordesst.com/002/002detail.html |date=2010-10-28 }} ''concordesst.com'' . સુધારો, 2 ડિસેમ્બર 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.concordesst.com/pictures/gbsst8.jpg &quot;જી-બીએસએસટીની બાહ્ય તસવીર&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303162908/http://www.concordesst.com/pictures/gbsst8.jpg |date=2010-03-03 }} ''ફ્લીટ એર આર્મ મ્યુઝિયમ'' , યોવિલ્ટન, યુકે. સુધારો: 2 ડિસેમ્બર 2009.&lt;/ref&gt; યુએસ [[ફેડરલ એવિએશન એડમિનીસ્ટ્રેશને]] જોવામાં આડે આવતા અવરોધનો વિરોધ કર્યો અને યુએસ એરપોર્ટ પર સેવા આપવા માટે કોનકોર્ડની ડિઝાઈનમાં ફેરફાર કરવાની માંગણી કરી, જેના કારણે હવાઇ જહાજના ઉત્પાદન અને ચાર ઉત્પાદન પહેલાંના વિમાન (101,102,201 અને 202)માં વાપરવામાં આવેલા વાઈઝરની ડિઝાઈન ફરીથી બનાવવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{cite book |page = 84 |first = Kenneth |last = Owen |year = 2001}}&lt;/ref&gt;

=== ફલાઈટની લાક્ષણિકતાઓ ===
[[ચિત્ર:Concorde at Baginton - geograph.org.uk - 156846.jpg|thumb|right|કોનકોર્ડ એક હવાઇ પ્રદર્શનમાં નીચી ઊંચાઇએ ઉડી રહ્યું છે]]

વ્યાવસાયિક જેટને ન્યૂયોર્કથી પેરિસ જતાં આઠ કલાક લાગે છે, ટ્રાન્સએટલાન્ટિક રૂટ પર સરેરાશ સુપરસોનિક ફલાઈટ સમય 3.5 કલાક કરતાં પણ ઓછો હતો. કોનકોર્ડની મુસાફરી માટેની મહત્તમ ઊંચાઇ {{convert|18,300|m|ft|0|abbr=off}} હતી અને સરેરાશ મુસાફરીની ઝડપ [[મેક]] 2.02, લગભગ 1155 [[નોટ]] (2140 કિમી પ્રતિ કલાક અથવા 1334 માઈલ પ્રતિ કલાક) હતી, જે સામાન્ય વિમાનની ઝડપ કરતાં લગભગ બમણાંથી પણ વધારે હતી.&lt;ref&gt;{{cite book |page = 64 |first = Richard K |last = Schrader |year = 1989}}&lt;/ref&gt; 

{{convert|56000|ft|m|abbr=on}} જેટલી ઊંચાઇ પર અન્ય કોઇ નાગરિક ઉડ્ડયનનો ટ્રાફિક નહીં હોવાને કારણે કોનકોર્ડ દ્વારા એટલાન્ટિક સમુદ્ર પાર કરવા માટે નિશ્ચિત [[સામુદ્રિક એરવેઝ]] અથવા ટ્રેકસનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. ખૂબ ઊંચાઇ પરના પવનની પરિસ્થિતિને કારણે આ એસએસટી ટ્રેકસ તેમના કો-ઓર્ડિનેટ્સની રીતે નિશ્ચિત હતા, જે [[નોર્થ એટલાન્ટિક ટ્રેક્સ]]થી અલગ હતા જેમાં આગાહી કરવામાં આવતી હવામાનની પેટર્નને આધારે કો-ઓર્ડિનેટ્સ દરરોજ બદલવામાં આવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite book |page = 84 |first = Orlebar |last = Christopher |year = 2002}}&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડ {{convert|15000|ft|m|sing=on}} બ્લોકમાં પણ કિલયર કરવામાં આવતું હતું, જેમાં સમુદ્ર ઓળંગતી વખતે 45,000થી {{convert|60000|ft|m|abbr=on}} સુધી ધીરે-ધીરે ઉપર જવામાં આવતું હતું કારણ કે ફયુઅલ લોડ ધીમે-ધીમે ઘટતો જતો હતો.&lt;ref&gt;[[પ્રેસ્ટવિક ઓસનિક એરીયા કન્ટ્રોલ સેન્ટર]]: એર ટ્રાફિક સર્વિસની પરિચય પુસ્તિકા (ભાગ 2). [[એનએટીએસ]]&lt;/ref&gt; નિયમિત સેવામાં, કોનકોર્ડમાં ટેકઓફ પછી કાર્યક્ષમ ''ક્રૂઝ-કલાઈમ્બ''  ફલાઈટ પ્રોફાઈલનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો.&lt;ref&gt;{{cite book |page = 92 |first = Orlebar |last = Christopher |year = 2002}}&lt;/ref&gt;

લેન્ડિંગ નજીક આવતા કોનકોર્ડ [[ડ્રેગ ફોર્સ]] કર્વની પાછળ રહેલું, જયાં નાક ઊંચું થવાને કારણે સિન્ક રેટમાં વધારો થતો હતો.&lt;ref&gt;{{cite book |page = 110 |first = Orlebar |last = Christopher |year = 2002}}&lt;/ref&gt; ડેલ્ટા આકારની પાંખોને કારણે કોનકોર્ડને પરંપરાગત વિમાનોની સરખામણીએ વધારે ઊંચો [[એટેક એન્ગલ]] મળી રહેતો કારણ કે પાંખની ઉપરની સંપૂર્ણ સપાટી પર વિશાળ નીચા દબાણની સ્થિતિ પેદા થવાથી તેની લિફટ જળવાઇ રહેતી.&lt;ref&gt;{{cite book |page = 44 |first = Orlebar |last = Christopher |year = 2002}}&lt;/ref&gt; સામાન્ય લેન્ડિંગ સ્પીડ {{convert|170|mph|km/h|0|abbr=off}} હતી.&lt;ref&gt;{{cite book |page = 84 |first = Richard K |last = Schrader |year = 1989}}&lt;/ref&gt; 

બ્રિટીશ એરવેઝના કોનકોર્ડના ઉડાન દ્વારા વિમાનોની ખાસ ક્ષમતાઓ અને મર્યાદાઓના હવાઇ ટ્રાફિક નિયમન માટેની કોલસાઈનમાં સ્ટાન્ડર્ડ &quot;''[[સ્પીડબર્ડ]]'' &quot; ઉપરાંત ''કોનકોર્ડ'' નો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://video.google.com/videoplay?docid=7422409257931235094 |title = BA Tribute to Concorde. The takeoff scene at the end of the video contains a clip of the ATC communication with the &quot;Speedbird Concorde&quot; |publisher = ''British Airways'' |access-date = 11 January 2010 |archive-date = 31 મે 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100531215441/http://video.google.com/videoplay?docid=7422409257931235094 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== કામગીરીનો ઇતિહાસ ==
=== સમયપત્રક અનુસાર ઊડાન ===
શિડ્યુલ્ડ ઊડાન 21 જાન્યુઆરી 1976ના રોજ લંડન-[[બેહરિન]] અને પેરિસ-[[રીયો]] (વાયા [[ડકાર]]) માર્ગ પર શરૂ થઇ.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do;jsessionid=2594967949E5659C545A433375AEF406?contentType=Article&amp;hdAction=lnkpdf&amp;contentId=1682798 |title = Concorde in Service |author = Strang, Dr. W.J |coauthor = R. McKinley |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |year = 1978 |volume = 50 |issue = 12 |issn = 0002-2667 |publisher = MCB UP }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; પેરિસ-[[કેરેકેસ]] માર્ગ (વાયા [[એઝોરેઝ]]) આ જ વર્ષે 10 એપ્રિલે શરૂ થયો. યુએસ કોંગ્રેસે ખાસ કરીને નાગરિકોના સોનિક બૂમ સામેના વિરોધને કારણે કોનકોર્ડના યુએસમાં લેન્ડિંગ પર પ્રતિબંધ મૂકયો હોવાને કારણે ખૂબ પ્રતિષ્ઠિત [[ટ્રાન્સએટલાન્ટિક]] માર્ગ પર ઊડાનની શરૂઆત સામે વિક્ષેપ ઉભો થયો. જો કે, યુએસના પરિવહન મંત્રી વિલિયમ કોલમેને કોનકોર્ડની સેવાને [[વોશિંગ્ટન ડ્યુલ્સ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] માટે પરવાનગી આપી અને એર ફ્રાંસ અને બ્રિટીશ એરવેઝે સાથે જ ડ્યુલ્સ ખાતેની સેવા 24 મે 1976ના રોજ શરૂ કરી.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&amp;handle=hein.journals/tportl8&amp;div=7&amp;id=&amp;page= |title = Safety Regulation of the Concorde Supersonic Transport: Realistic Confinement of the National Environmental Policy Act |first = Robert B. |last = Donin |publisher = HeinOnline |year = 1976}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Concorde 1977.jpg|thumb|right|1977નું કોનકોર્ડ]]

જયારે યુએસે ફેબ્રુઆરી 1977માં જેકેએફ ખાતે કોનકોર્ડની કામગીરી પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લીધો, ત્યારે ન્યૂયોર્કે કોનકોર્ડ પર સ્થાનિક સ્તરે પ્રતિબંધ લાધ્યો. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની સુપ્રિમ કોર્ટે [[પોર્ટ ઓથોરીટી]]ના પ્રયાસોની વિરૂદ્ધમાં અને [[કેરોલ બર્મન]]ની આગેવાની હેઠળના નીચલા સ્તરના આંદોલનની તરફેણમાં આપેલા પ્રતિબંધ ચાલુ રાખતા નીચલી કોર્ટના ચુકાદાની ઉપરવટ જઇને આપેલા ચુકાદાને કારણે આ પ્રતિબંધ 17 ઓકટોબર 1977થી દૂર થયો.&lt;ref&gt;{{cite web |last = O'Grady |first = Jim |url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9906E2DC153DF934A15757C0A9659C8B63 |title = Neighborhood Report: The Rockaways; Ears Ringing? It's Cheering Over the Demise Of the Concorde |publisher = ''[[The New York Times]]'' |date = 27 April 2003}}&lt;/ref&gt; ધોંઘાટ અંગેની ફરીયાદો છતાં, ઘાઘાટ અંગેના અહેવાલમાં નાધવામાં આવ્યું હતું કે [[એર ફોર્સ વન]], એ સમયનું [[બોઈંગ વીસી-137]], સબસોનિક ઝડપે અને ટેકઓફ અને લેન્ડિંગ સમયે કોનકોર્ડ કરતાં વધારે ઘોંઘાટ કરતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915764,00.html |title = The Nation: Smooth Landing for the Birds |publisher = ''Time'' |date = 5 December 1977 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 22 ઑક્ટોબર 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101022161710/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915764,00.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; પેરિસ અને લંડનથી ન્યૂયોર્કના [[જહોન એફ કેનેડી એરપોર્ટ]] પરની સમયપત્રક પ્રમાણેની ઊડાન 22 નવેમ્બર 1977થી શરૂ થઇ.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britishairways.com/concorde/aboutconcorde.html#facts_figures |title = Concorde facts and figures |publisher = ''British Airways'' |access-date = 11 January 2010}}&lt;/ref&gt;

1977માં બ્રિટીશ એરવેઝ અને સિંગાપોર એરલાઈન્સે લંડન અને [[સિંગાપોર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] વચ્ચે વાયા બેહરિનની ઊડાનમાં કોનકોર્ડમાં ભાગીદારી કરી. બ્રિટીશ એરવેઝના કોનકોર્ડ જી-બીઓએડીને પોર્ટની બાજુએ સિંગાપોર એરલાઈન્સના કલર અને સ્ટારબોર્ડની બાજુએ બ્રિટીશ એરવેઝના કલરમાં રંગવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=3PkQAAAAIBAJ&amp;sjid=hpIDAAAAIBAJ&amp;pg=4864,7521914&amp;dq=concorde+singapore+airlines&amp;hl=en |title = Concorde by June: Offer to Quantas |first = Ross |last = Warneke |publisher = ''The Age'' |date = 25 October 1977}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;singaconc&quot;&gt;{{cite news |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70611FE3C5E167493C6A8178BD95F438785F9 |title = Singapore Concorde flights |publisher = ''New York Times'' |date = 14 October 1977}}&lt;/ref&gt; [[મલેશિયા]]ની સરકાર દ્વારા ઘાઘાટ અંગે કરવામાં આવેલી ફરીયાદને કારણે પાછી ફરતી ત્રણ ઊડાન પછી આ સેવા મુલતવી રાખવામાં આવી&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10F15F6395416768FDDAE0994DA415B878BF1D3 |title = London and Singapore halt Concorde service |publisher = ''New York Times'' |date = 17 December 1977}}&lt;/ref&gt; અને મલેશિયાના હવાઇક્ષેત્રને બાજુએ રાખીને 1979માં આ સેવા ફરીથી શરૂ કરવામાં આવી. ભારત સાથેના વિવાદને કારણે કોનકોર્ડ ભારતીય હવાઇક્ષેત્રમાં સુપરસોનિક ઝડપ સુધી પહાચી શકયું નહી, તેથી આ માર્ગ આખરે ફાયદાકારક નહીં જણાંતાં 1980માં બંધ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=eZckAAAAIBAJ&amp;sjid=raQFAAAAIBAJ&amp;pg=2330,3152191&amp;dq=concorde+singapore+airlines&amp;hl=en |title = Concorde route cut |publisher = ''Montreal Gazette'' |date = 16 September 1980}}&lt;/ref&gt;

મેકિસકન તેલ તેજી દરમિયાન, એર ફ્રાંસે મેકિસકો સીટીના [[બેનિટો જુરેઝ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] પર વાયા વોશિંગ્ટન ડીસીથી અથવા ન્યૂયોર્ક સીટીથી સપ્ટેમ્બર 1978થી નવેમ્બર 1982 સુધી અઠવાડિયામાં બે વખત કોનકોર્ડની ઊડાન ભરી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=uekpAAAAIBAJ&amp;sjid=4tIEAAAAIBAJ&amp;pg=4845,5120670&amp;dq=concorde+mexico&amp;hl=en |title = French Concorde to Mexico City |publisher = ''Daytona Beach Morning Journal'' |date = 11 August 1978}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=TuwwAAAAIBAJ&amp;sjid=8t8FAAAAIBAJ&amp;pg=3054,6003139&amp;dq=concorde+mexico&amp;hl=en |title = Supersonic Jet flights suspended |publisher = ''Daytona Beach Morning Journal'' |date = 27 September 1982}}&lt;/ref&gt; આ સમય દરમિયાનની વિશ્વભરમાં આવેલી આર્થિક મંદીને કારણે આ માર્ગ પરની ઊડાન રદ કરવામાં આવી, છેલ્લી ઊડાન લગભગ ખાલી હતી. વોશિંગ્ટન ડીસી અથવા ન્યૂયોર્ક અને મેકિસકો સીટી વચ્ચેના માર્ગમાં ફલોરિડા ઉપરથી સબસોનિક ઝડપે પસાર થવામાં અને ગેરકાયદેસર રીતે સોનિક બૂમ પેદા કરવાનું ટાળવા માટે વિમાનની ઝડપમાં મેક 2.02થી મેક 0.95 સુધીના ઘટાડાનો સમાવેશ થતો, કોનકોર્ડ પછીથી મેકિસકોની ખાડીને પસાર કરવા માટે ફરીથી પોતાની મૂળ ઝડપે આવી જતું હતું. 1 એપ્રિલ 1989ના રોજ, વિશ્વયાત્રાના વૈભવી પ્રવાસના ખાસ વિમાનમાં બ્રિટીશ એરવેઝે અમલમાં મૂકેલા માર્ગના નવા સ્વરૂપમાં જી-બીઓએએફને ફલોરિડામાંથી પૂર્વ અને દક્ષિણ તરફ પસાર થતાં મેક 2.02ની ઝડપ જાળવી રાખવાની મંજૂરી આપવામાં આવી. સમયાંતરે, કોનકોર્ડ મેકિસકો સીટી અને એકાપુલ્કો માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા માર્ગ પર પાછું આવી ગયું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1G1-5212185.html |title = Air France offering 'New Year's Eve in Paris.' |publisher = PR Newswire |date = 2 October 1987 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 29 જૂન 2012 |archive-url = https://archive.today/20120629003847/http://www.highbeam.com/Search?searchTerm=Air+France+offering+'New+Year's+Eve+in+Paris.'&amp;searchType=Article&amp;currentPage=0&amp;orderBy= |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

1978થી 1980 દરમિયાન બ્રાનિફ ઈન્ટરનેશનલ એરવેઝે એરફ્રાંસ અને બ્રિટીશ એરવેઝ બંને પાસેથી પાંચ-પાંચ એમ 10 કોનકોર્ડ ભાડે લીધા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/646052352.html?dids=646052352:646052352&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Feb+10%2C+1977&amp;author=&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=Braniff+Seeks+Deal+to+Fly+Concorde+in+U.S.&amp;pqatl=google |title = Braniff seeks deal to fly Concorde in U.S. |publisher = ''Los Angeles Times'' |first = John |last = Getze |date = 10 February 1977 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 25 જુલાઈ 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120725053059/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/646052352.html?dids=646052352:646052352&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Feb+10%2C+1977&amp;author=&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=Braniff+Seeks+Deal+to+Fly+Concorde+in+U.S.&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; આ વિમાન ડલ્લાસ-ફોર્ટ વોર્થ અને વોશિંગ્ટન ડુલ્સ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ વચ્ચે સબસોનિક ઝડપે ઊડાન ભરવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યા અને તે બ્રેનિફ ફલાઈટ ક્રૂ દ્વારા ઉડાડવામાં આવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/647634162.html?dids=647634162:647634162&amp;FMT=CITE&amp;FMTS=CITE:AI&amp;type=historic&amp;date=Jun+22%2C+1978&amp;author=&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=Concorde+Flights+to+Texas+OKd&amp;pqatl=google |title = Concorde flights to Texas Ok'd |publisher = ''Los Angeles Times'' |date = 22 June 1978 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 7 જાન્યુઆરી 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120107234642/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/647634162.html?dids=647634162:647634162&amp;FMT=CITE&amp;FMTS=CITE:AI&amp;type=historic&amp;date=Jun+22%2C+1978&amp;author=&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=Concorde+Flights+to+Texas+OKd&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; એર ફ્રાંસ અને બ્રિટીશ એરવેઝના ક્રૂએ પછીથી લંડન અને પેરિસ વચ્ચેની સુપરસોનિક ફલાઈટ ચાલુ રાખવા માટે તેનો કબજો મેળવી લીધો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=VAQkAAAAIBAJ&amp;sjid=MO4DAAAAIBAJ&amp;pg=6783,4192544&amp;dq=concorde+braniff&amp;hl=en |title = Concorde now reaping profits on N.Y. route |publisher = ''The Spokesman-Review'' |date = 23 November 1979}}&lt;/ref&gt; આ વિમાનોની નોંધણી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને તેમના પોતાના દેશ એમ બંને જગ્યાએ કરવામાં આવી હતી, યુરોપિયન રજીસ્ટ્રેશન બ્રેનિફ દ્વારા કરવામાં આવતી કામગીરીના કલાકોમાં આવરી લેવામાં આવી હતી, એએફ/બીએ કલર સંપૂર્ણ રીતે જાળવી રાખવામાં આવ્યા હતા. આ ઉડાનો નફાકારક ન હતી અને 50 ટકા કરતાં પણ ઓછું બુકગ ધરાવતી હતી, જેનાથી મે 1980માં બ્રેનિફને અમેરિકાના એકમાત્ર કોનકોર્ડ ઓપરેટર તરીકેનો તેનો સમયગાળો પૂરો કરવાની ફરજ પડી.&lt;ref name=&quot;braniconc&quot;&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=-2UaAAAAIBAJ&amp;sjid=ACsEAAAAIBAJ&amp;pg=6806,4059124&amp;dq=concorde+braniff&amp;hl=en |title = Braniff to halt US Concorde flights |publisher = ''Milwaukee Journal'' |date = 16 April 1980 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 6 માર્ચ 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306202725/https://news.google.co.uk/newspapers?id=-2UaAAAAIBAJ&amp;sjid=ACsEAAAAIBAJ&amp;pg=6806,4059124&amp;dq=concorde+braniff&amp;hl=en |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00911FA3C5C17728DDDA80894DE405B8084F1D3 |title = Concorde flights between Texas and Europe end; Big Dreams at the start, $1,447 for flight to Paris |publisher = ''New York Times'' |date = 1 June 1980}}&lt;/ref&gt;

=== બીએ દ્વારા તેના કોનકોર્ડની સીધી ખરીદી ===
યુકેમાં લગભગ 1981ની આસપાસ કોનકોર્ડનું ભવિષ્ય અંધકારમય લાગવા લાગ્યું હતું. બ્રિટીશ સરકારને કોનકોર્ડ ચલાવવા માટે દર વર્ષે પુષ્કળ નાણાં ગુમાવવા પડતા હતા અને આ સેવાને સંપૂર્ણ પણે રદ્દ કરવાનાં પગલાં ભરવાની તૈયારી હતી. પાંખો માટેની ટેસ્ટ રીગે લગભગ 30 વર્ષ સુધી ચાલી શકે તેટલી માહિતી એકત્ર કરી લેવાને કારણે તેને સંપૂર્ણ રીતે બંધ કરી શકાય તેમ હોવાથી ધાતુના પરીક્ષણ અંગેના ખર્ચમાં ઘણો જ ઘટાડો થવાની સાથે અંદાજિત ખર્ચ ઘણો જ નીચો આવી ગયો હોવા છતાં આટલા વર્ષોમાં ઘણાં બધાં નાણાંનો વ્યય થયો હોવાને કારણે સરકાર આ સેવા બંધ કરવા માટે આતુર હતી. 1983ના અંતિમ સમયમાં, બીએના મેનેજિંગ ડિરેકટર [[સર જહોન કિંગે]] આ હવાઇ જહાજ સંપૂર્ણ રીતે (તે વખતની સરકારી અને પછીથી ખાનગી બનેલી) બ્રિટીશ એરવેઝને 16.5 મિલિયન પાઊન્ડ ઊપરાંત પ્રથમ વર્ષના નફાની કિંમતે વેચવા સરકારને મનાવી લીધી.&lt;ref&gt;બેકરૂમ બોય્ઝ&amp;nbsp;— ફ્રાન્સિસ સ્પુફોર્ડ&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;concewhitele&quot;&gt;{{cite web |url=http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/632500842.html?dids=632500842:632500842&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Apr+01%2C+1984&amp;author=&amp;pub=Chicago+Tribune&amp;desc=The+plane+fact+is%2C+Concorde+has+broken+the+profit+barrier+for+the+first+time&amp;pqatl=google |title=The plane fact is, Concorde has broken the profit barrier for the first time |publisher=''Chicago Tribune'' |date=1 April 1984 |first=Peter |last=Greenberg |access-date=18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date=2 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110602021403/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/632500842.html?dids=632500842:632500842&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Apr+01%2C+1984&amp;author=&amp;pub=Chicago+Tribune&amp;desc=The+plane+fact+is%2C+Concorde+has+broken+the+profit+barrier+for+the+first+time&amp;pqatl=google |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


[[ચિત્ર:Concorde at JFK.jpg|thumb|right|જોહ્ન એફ કેનેડી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પર ઉભું રહેલું એર ફ્રાન્સનું  કોનકોર્ડ, 1987]]
સર જહોન કિંગને લાગ્યું કે તેની પાસે પ્રિમીયમ પ્રોડકટ હતી જે અમૂલ્ય હતી, અને માર્કેટ સરવે કરાવ્યા બાદ બ્રિટીશ એરવેઝને જણાયું કે તેના ટાર્ગેટ કસ્ટમર્સ કોનકોર્ડને વાસ્તવિકતા કરતાં વધારે ખર્ચાળ હોવાનું માનતા હતા. તેમણે આ માન્યતાને અનુરૂપ બનવા માટે ધીમે-ધીમે કિંમત અને સેવાની ગુણવત્તામાં સુધારો કર્યો.&lt;ref name=&quot;nova&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3203_concorde.html |title = NOVA transcript: Supersonic Dream |publisher = ''PBS'' |date = 18 January 2005}}&lt;/ref&gt; એવું નોંધવામાં આવ્યું કે તે વખતે બ્રિટીશ એરવેઝની કોનકોર્ડ સેવા તેના ફ્રેન્ચ સાથીથી વિપરિત નફો કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;SSTFAQ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&amp;s_site=philly&amp;p_multi=PI&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB29A63D671E93E&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM|title=The Concorde belies those who foresaw its extinction|publisher=''Philadelphia Inquirer''|date=26 January 1986|access-date=18 ઑગસ્ટ 2010|archive-date=20 ઑક્ટોબર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020172759/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&amp;s_site=philly&amp;p_multi=PI&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB29A63D671E93E&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/2935337.stm |title = Why economists don't fly Concorde |first = James |last = Arnold |publisher = ''BBC News'' |date = 10 October 2003}}&lt;/ref&gt; બ્રિટીશ એરવેઝના નફામાં સૌથી વધારે નફાકારક વર્ષમાં 50 મિલિયન પાઉન્ડનો વધારો થયો હોવાનું નોંધવામાં આવ્યું હતું, જયારે કુલ ખર્ચ એક બિલિયન પાઉન્ડની સામે કુલ આવક 1.75 બિલિયન પાઉન્ડ હતી.&lt;ref name=&quot;SSTFAQ&quot;/&gt;


1984 અને 1991ની વચ્ચે બ્રિટીશ એરવેઝની કોનકોર્ડ સેવા લંડન અને વોશિંગ્ટન વચ્ચે વોશિંગ્ટનના ડુલ્સ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પર થોભીને અઠવાડિયામાં ત્રણ વખત ચાલતી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&amp;s_site=miami&amp;p_multi=MH&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB35E9473D0D942&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |title = Concorde to fly Miami-London route |publisher = ''Miami Herald'' |date = 24 January 1984 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 9 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110609083530/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&amp;s_site=miami&amp;p_multi=MH&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB35E9473D0D942&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&amp;s_site=miami&amp;p_multi=MH&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB342A3394157C7&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |title = Cuts ground Concorde from Miami to London |publisher = ''Miami Herald'' |date = 13 January 1991 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 9 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110609084351/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&amp;s_site=miami&amp;p_multi=MH&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB342A3394157C7&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 2003 સુધી, એર ફ્રાંસ અને બ્રિટીશ એરવેઝે ન્યૂયોર્કની સેવા દૈનિક ધોરણે ચાલુ રાખી. કોનકોર્ડે શિયાળુ રજાની મોસમમાં [[બાર્બાડોઝ]]ના [[ગ્રાન્ટલી એડમ્સ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]]ની પણ મુલાકાત લીધી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.com/newspapers?id=R_oxAAAAIBAJ&amp;sjid=NuQFAAAAIBAJ&amp;pg=4247,5250844&amp;dq=concorde+barbados&amp;hl=en |title = After eight years, the Concode flies to supersonic profit |publisher = ''Reading Eagle'' |first = Gregory |last = Jensen |date = 27 March 1984}}&lt;/ref&gt; એર ફ્રાંસના પેરિસ ક્રેશને કારણે એએફ અને બીએની લગભગ તમામ ચાર્ટર ર્સિવસનો અંત આવ્યો ત્યાં સુધી અનેક યુકે અને ફ્રેન્ચ ટુર ઓપરેટરોએ યુરોપિયન સ્થળો પર નિયમિત રીતે ચાર્ટર ફલાઈટ્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/64470984.html?dids=64470984:64470984&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jun+23%2C+1985&amp;author=PETER+S.+GREENBERG&amp;pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=Flying+Via+Charter+Off+to+New+Bustle&amp;pqatl=google |title = Flying via charter off to New Bustle |work = Los Angeles Times |first = Peter S. |last = Greenberg |date = 23 June 1985 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 25 જુલાઈ 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120725062116/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/64470984.html?dids=64470984:64470984&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jun+23%2C+1985&amp;author=PETER+S.+GREENBERG&amp;pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=Flying+Via+Charter+Off+to+New+Bustle&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/474815901.html?dids=474815901:474815901&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jan+18%2C+1986&amp;author=Jay+Clarke+Special+to+The+Star&amp;pub=Toronto+Star&amp;desc=Supersonic+Concorde+10+years+in+service+and+still+confounding+critics&amp;pqatl=google |title = Supersonic Concorde 10 years in service and still confounding critics |work = Toronto Star |first = Jay |last = Clark |date = 18 January 1986 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 25 જુલાઈ 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120725053558/http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/474815901.html?dids=474815901:474815901&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jan+18%2C+1986&amp;author=Jay+Clarke+Special+to+The+Star&amp;pub=Toronto+Star&amp;desc=Supersonic+Concorde+10+years+in+service+and+still+confounding+critics&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ચાર્ટર બિઝનેસ બ્રિટીશ એરવેઝ અને એર ફ્રાંસને ખૂબ જ લાભદાયક લાગ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1986/1986%20-%200201.html |title = Concorde money is in charters |publisher = Flight International |date = 25 January 1986}}&lt;/ref&gt;

=== કોનકોર્ડ ફલાઈટ 4590 અકસ્માત ===
25 જુલાઇ 2000, એર ફ્રાંસ ફલાઈટ 4590, રજીસ્ટ્રેશન એફ-બીટીએસસી, ફ્રાંસના [[ગોનેસી]]માં તૂટી પડ્યું, જેના કારણે તમામ 100 મુસાફરો, વિમાનમાં રહેલા નવ ક્રૂ સભ્યો અને જમીન પર ચાર વ્યકિતના મૃત્યુ થયા હતા. કોનકોર્ડને નડેલો આ એક માત્ર જીવલેણ અકસ્માત હતો.


ફ્રેન્ચ એકિસડેન્ટ ઈન્વેસ્ટીગેશન બ્યુરો (બીઈએ) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી સત્તાવાર તપાસ અનુસાર, થોડા સમય અગાઉ જ ટેકઓફ થયેલી [[કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઈન્સ]] ડીસી-10 માંથી પડેલી [[ટિટાનિયમ]]ની પટ્ટીને કારણે આ અકસ્માત થયો હતો. આ ધાતુના ટુકડાને કારણે ટેકઓફ દરમિયાન કોનકોર્ડના ડાબી બાજુના મુખ્ય વ્હિલ બોગીમાં ટાયરમાં પંકચર થયું હતું. ટાયર ધડાકા સાથે ફાટ્યું અને રબરનો એક ટુકડો ઈંધણની ટાંકને અથડાયો. તેના કારણે ટાંકીમાંથી ઈંધણ લીક થવા માંડ્યું, જેમાં ઈલેકટ્રીકના વાયરમાં થયેલા તણખાને કારણે આગ લાગી હતી. આગની ચેતવણીના પ્રતિભાવમાં ક્રૂએ એન્જિન નંબર-2 બંધ કરી દીધું અને એન્જિન નંબર-1 થોડી જ શકિત પેદા કરી શકવાને કારણે વિમાન માટે ઊંચાઇ કે ઝડપ મેળવવાનું શકય બન્યું નહીં. વિમાન ઝડપથી પીચ-એપમાં પ્રવેશ્યું અને તોફાની ઝડપે નીચે આવ્યું, ડાબી તરફ ગડથોલું ખાઇને ટેઈલ-લો ગોનેઝીની હોટેલીસીમો હોટેલમાં અથડાયું હતું.&lt;ref&gt;એન્ડ્રીઝ 2001, પાના 110–113.&lt;/ref&gt;


અકસ્માત પૂર્વે, મુસાફરી કરવામાં આવેલા કિલોમીટર દીઠ પેસેન્જર મૃત્યુ દર ઝીરો હોવાની સાથે કોનકોર્ડ વિશ્વની સૌથી સુરક્ષિત પેસેન્જર એરલાઈન હોવાની દલીલ કરવામાં આવતી હતી, પરંતુ તેનો ટાયર ફાટવાનો દર સબસોનિક જેટ્સની સરખામણીએ 60 ટકા જેટલો વધારે હતો.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0UBT/is_6_16/ai_82753359/ |access-date=1 February 2010 |title=Human Factor Issues Emerge from Concorde Crash Investigation |journal=Air Safety Week |archive-url=https://archive.today/20120710130127/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0UBT/is_6_16/ai_82753359/ |archive-date=10 જુલાઈ 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ અકસ્માતને કારણે સુરક્ષામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં વધારે સુરક્ષિત ઈલેકટ્રીક નિયંત્રણ, ઈંધણની ટાંકી સુધી કેવલર લાઈનિંગ અને ધડાકાનો સામને કરી શકે તેવા ખાસ તૈયાર કરવામાં આવેલા ટાયરનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1442061.stm |title = Concorde's safety modifications |publisher = ''BBC News'' |date = 17 July 2001}}&lt;/ref&gt; ફેરફાર પછીની પ્રથમ ફલાઈટે 17 જુલાઇ 2001ના રોજ લંડન હિથ્રોથી વિદાય લીધી, જેના પાયલટ તરીકે બીએના વડા કોનકોર્ડ પાયલટ [[માઈક બેનિસ્ટર]] હતા. ત્રણ કલાક અને 20 મિનિટની ઉડાન દરમિયાન આઈલેન્ડ તરફ મધ્ય એટલાન્ટિક ઉપર બેનિસ્ટરે મેક 2.02ની ઝડપ પ્રાપ્ત કરી અને {{convert|60000|ft|m|abbr=on}} આરએએફ બિરઝ નોર્ટોન તરફ પાછા ફરતા પહેલાં. લંડન-ન્યૂયોર્ક રૂટ જેવા જ ઈરાદા સાથેની ટેસ્ટ ફલાઈટને સફળ જાહેર કરવામાં આવી અને તેને ટીવી પર લાઈવ અને ગ્રાઉન્ડ અને બંને સ્થળોએ ટોળાં દ્વારા નિહાળવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,29732,00.html |title = Concorde Completes Successful Test Flight |publisher = ''Fox News'' |date = 17 July 2001}}&lt;/ref&gt; અન્ય મુસાફરોને લઇ જતી અન્ય એક બીએ પરીક્ષણ ઉડાન 11 સપ્ટેમ્બર 2001ના રોજ ભરવામાં આવી અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં થયેલા [[૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૧ના હુમલા]] દરમિયાન તે આકાશમાં જ હતી. આ ઉડાન આવક મેળવવા માટેની ન હતી, કારણ કે વિમાનમાં રહેલા તમામ મુસાફરો બીએના કર્મચારીઓ હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1G1-78118409.html |title = Concorde, 100 BA staff fly over Atlantic |publisher = ''United Press International'' |date = 11 September 2001 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 16 મે 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130516144849/http://www.highbeam.com/doc/1G1-78118409.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;


બીએ અને એએફ (એરક્રાફટ જી-બીઓએઈ અને એફ-બીટીએસડી) દ્વારા સામાન્ય વ્યાવસાયિક કામગીરી 7 નવેમ્બર 2001ના રોજ ન્યૂ યોર્ક જેએફકેની સેવા સાથે શરૂ કરવામાં આવી, જયાં મુસાફરોને મેયર [[રૂડી ગુલૈની]] દ્વારા આવકારવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=efkjAAAAIBAJ&amp;sjid=yggEAAAAIBAJ&amp;pg=3487,4067442&amp;dq=concorde&amp;hl=en |title = Concorde returns |publisher = ''Ocala Star-Banner'' |first = Timothy |last = Williams |date = 7 November 2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1641466.stm |title = Concorde 'back where she belongs' |publisher = ''BBC News'' |date = 6 November 2001}}&lt;/ref&gt;

=== નિવૃત્તિ ===


એર ફ્રાંસ અને બ્રિટીશ એરવેઝે એક સાથે 10 એપ્રિલ 2003ના રોજ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ કોનકોર્ડને તે વર્ષના આખરમાં નિવૃત્ત કરશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/2934257.stm |title = Concorde grounded for good |publisher = ''BBC News'' |date = 10 April 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.concordesst.com/retire/announcements.html &quot;બ્રિટીશ એરવેઝ અને એર ફ્રાન્સની નિવૃત્તિની ઘોષણાનું લખાણ.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407184841/http://www.concordesst.com/retire/announcements.html |date=2010-04-07 }} ''concordesst.com'' . સુધારો 1 જાન્યુઆરી 2010&lt;/ref&gt; તેમણે આ માટે આપેલા કારણોમાં 25 જુલાઇ 2000ના અકસ્માત પછી મુસાફરોની સંખ્યામાં થયેલા ઘટાડા, 11 સપ્ટેમ્બરના હુમલા બાદ હવાઇ મુસાફરીમાં થયેલા ઘટાડા અને વધતી જતા મરમ્મત ખર્ચનો સમાવેશ થતો હતો. જયારે 1970ના દાયકામાં કોનકોર્ડને સેવામાં દાખલ કરવામાં આવ્યું ત્યારે તે ટેકનોલોજીનો ચમત્કાર માનવામાં આવતું હોવાં છતાં 30 વર્ષ પછી એનાલોગ કન્ટ્રોલ અને ડાયલ્સથી ભરાયેલી તેની કોકપીટ ઘસાયેલી જણાતી હતી કારણ કે બોઈંગ 747 જેવા આટલા જ જૂના અન્ય વિમાનની સરખામણીએ કોનકોર્ડ સામે કોઇ સ્પર્ધાત્મક વિમાનનો અભાવ હોવાથી તેના પર કોઇ વ્યાવસાયિક દબાણ કે તેની ટેકનોલોજીમાં સુધારો કરવાનું કોઇ જ કારણ જણાતું ન હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do;jsessionid=E7C9404F2C91DC6FD5BC8C45D43CED69?contentType=Article&amp;hdAction=lnkpdf&amp;contentId=1682944 |title = New Aircraft: Where are we heading in the 1980s and 1990s |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |publisher = MCB UP |first = Ian S. |last = Macdonald |volume = 52 |issue = 7 |issn = 0002-2667 |page = 23-17 |year = 1980 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; તેની નિવૃત્તી સુધી, તે બ્રિટીશ એરવેઝના કાફલાનું છેલ્લું વિમાન હતું જેનો [[ફલાઈટ એન્જિનિયર]] હતો, આધુનિક [[747-400]] જેવા અન્ય વિમાનોમાં આ ભૂમિકા કાઢી નાંખવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;fliengi&quot;&gt;{{cite web |url = http://online.wsj.com/article/SB106504293992222300.html?mod=googlewsj |title = Final Boarding Call: As Concorde Departs, so do 3-Man Crews: In New Cockpits, Engineers are seen as Extra Baggage |publisher = ''Wall Street Journal'' |first = Danial |last = Michaels |date = 2 October 2003}}&lt;/ref&gt;

આ જ દિવસે [[સર રીચાર્ડ બ્રેનસને]] બ્રિટીશ એરવેઝના કોનકોર્ડના કાફલાને તેની મૂળ કિંમત એક પાઉન્ડે તેમની [[વર્જિન એટલાન્ટિક એરવેઝ]] સાથે સેવા માટે ખરીદવાની દરખાસ્ત રજૂ કરી હતી. બ્રેનસને દાવો કર્યો કે આ એજ ટોકન કિંમત હતી જે બ્રિટીશ એરવેઝે બ્રિટીશ સરકારને ચૂકવી હતી, પરંતુ બ્રિટીશ એરવેઝે રદિયો આપીને આ દરખાસ્ત ફગાવી દીધી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3005705.stm |title =Branson's Concorde bid rejected |publisher = ''BBC News'' |first = Simon |last = Montague |date = 6 May 2003}}&lt;/ref&gt; વિમાનને ખરીદવાની સાચી કિંમત વિમાન દીઠ 26 મિલિયન પાઉન્ડ હતી પરંતુ વિમાન ખરીદવા માટેના નાણાં સરકાર દ્વારા આપવામાં આવ્યા હતા (જેના બદલામાં સરકાર નફાનો 80 ટકા ભાગ મેળવતી હતી). પછીથી બીએએ 1983માં 16.5 મિલિયન પાઉન્ડના સોદાના ભાગ તરીકે બે વિમાનો એક પાઉન્ડની બૂક વેલ્યુએ ખરીદ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;SSTFAQ&quot;&gt;&quot;[http://www.concordesst.com/retire/faq_r.html &quot;કોનકોર્ડે બ્રિટીશ એરવેઝને નફો કમાવી આપ્યો?.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606051459/http://www.concordesst.com/retire/faq_r.html |date=2010-06-06 }} ''concordesst.com'' . સુધારો, 2 ડિસેમ્બર 2009&lt;/ref&gt; બ્રેનસને ''[[ધ ઈકોનોમિસ્ટ]]'' માં (23 ઓકટોબર 2003) લખ્યું કે આખરી દરખાસ્ત પાંચ મિલિયન પાઉન્ડથી વધારેની હતી અને તેનો ઈરાદો આ કાફલાનો આવનારા ઘણાં વર્ષો સુધી ઉપયોગ ઊડાન માટે કરવાનો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1G1-109201077.html |title = Branson accuses 'sad' Government of washing its hands of Concorde |publisher = ''Western Mail'' |date = 24 October 2003 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 16 મે 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130516141744/http://www.highbeam.com/doc/1G1-109201077.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; એરબસે જૂની થઇ રહેલી એરફ્રેમ્સને કોઇપણ પ્રકારની મરમ્મત સહાય આપવા દર્શાવેલી અનિચ્છાને કારણે કોનકોર્ડને સેવામય રાખવાની રહી સહી આશા પર પાણી ફરી વળ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://edition.cnn.com/2003/WORLD/europe/10/30/concorde.nofly.reut/ |title = Concorde not to fly at air shows |publisher = ''CNN'' |date = 30 October 2003 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 23 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110623134904/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/europe/10/30/concorde.nofly.reut/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.telegraph.co.uk/finance/2855044/Buffett-vehicle-to-follow-in-Concordes-slipstream.html |title = Buffett vehicle to follow in Concorde's slipstream |publisher = ''The Telegraph'' |first = Edward |last = Simpkins |date = 15 June 2003 |quote = &quot;Airbus, the manufacturer of Concorde, has said it is becoming uneconomic to maintain the ageing craft and that it will no longer provide spare parts for it&quot; | location=London}}&lt;/ref&gt;

એવો પણ મત વ્યકત કરવામાં આવ્યો હતો કે કોનકોર્ડને સામાન્ય રીતે આપવામાં આવેલા કારણોને લીધે પાછા ખચી લેવામાં નથી આવ્યા, પરંતુ એરલાઈન્સને કોનકોર્ડના ગ્રાઉન્ડિંગ દરમિયાન જણાયું હતું કે તેઓ પ્રથમ કક્ષાના મુસાફરોને સબસોનિક ઝડપે લઇ જઇને વધારે આવક મેળવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.thetravelinsider.info/2003/0411.htm |title = Concorde: An Untimely and Unnecessary Demise |publisher = ''Travel Insider'' |access-date = 13 January 2010 |archive-date = 27 જાન્યુઆરી 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100127215542/http://thetravelinsider.info/2003/0411.htm |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; રોબ લુઈસે એવો મત વ્યકત કર્યો હતો કે એર ફ્રાંસના કોનકોર્ડ કાફલાની નિવૃત્તી એર ફ્રાંસના ચેરમેન [[જીન-ક્રિસીલ સ્પીનેટા]] અને એરબસ સીઈઓ [[નોએલ ફોરગીયર્ડ]] વચ્ચેનું કાવતરું હતું અને તેનો જન્મ એએફ કોનકોર્ડના ભવિષ્યના અકસ્માત માટે તેઓને ફ્રેન્ચ કાયદા હેઠળ જવાબદાર ઠેરવી શકાય તેવા ભયમાંથી થયો હતો.&lt;ref&gt;લુઇસ, રોબ. ''સુપરસોનિક સિક્રેટ્સ: ધ અનઓફિસિયલ બાયોગ્રાફી ઓફ ધ કોનકોર્ડ'' . લંડનઃ એક્સપોઝ, સિક્રેટ બુક્સ લિમિટેડનો એક વિભાગ, 2003. ISBN 0-9546617-0-2.&lt;/ref&gt; બ્રિટીશ એરવેઝના પક્ષે, તે વખતાના ડિરેકટર ઓફ એન્જિનિયરગ એલન મેકડોનોલ્ડની કોનકોર્ડ માટેની પ્રતિબદ્ધતાના અભાવને કંપનીની અંદરથી જ બીએના કોનકોર્ડને ચાલુ રાખવાની પ્રતિબદ્ધતાના વિરોધ માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.concorde-spirit-tours.com/concorde.htm |title = The Betrayal of Concorde |first = Donald L. |last = Pevsner |publisher = ''Concorde Spirit Tours'' |access-date = 13 January 2010 |archive-date = 2 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100202181316/http://www.concorde-spirit-tours.com/concorde.htm |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

==== એર ફ્રાંસ ====
એર ફ્રાંસે તેનું છેલ્લું વ્યવસાયીક કોનકોર્ડ લેન્ડિંગ પેરિસથી અમેરિકામાં ન્યૂ યોર્ક સીટીમાં 30 મે 2003માં કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.space.com/businesstechnology/technology/final_concorde_030530.html |title = Concorde makes Final Flight from Paris to New York |publisher = ''Associated Press'' |first = Laurent |last = Lemel |date = 30 May 2003 |archive-url = https://web.archive.org/web/20030602191553/http://www.space.com/businesstechnology/technology/final_concorde_030530.html |archive-date = 2 જૂન 2003 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2952594.stm |title = French Concorde bids adieu |publisher = ''BBC News'' |date = 31 May 2003}}&lt;/ref&gt; તેના પછીના અઠવાડિયે, જૂન 2 અને 3 2003ના રોજ, એફ-બીટીએસડીએ પેરિસથી ન્યૂયોર્ક આખરી
રાઉન્ડ ટ્રીપ કરી અને એરલાઈન સ્ટાફ તથા એરલાઈનના કોનકોર્ડ ઓપરેશનમાં લાંબા સમયથી કામ કરતાં કર્મચારીઓ માટે પાછું ફર્યું.&lt;ref&gt;[http://www.concordesst.com/latestnews_03_3.html &quot;એર ફ્રાન્સ અંતિમ ઉડાન માટે તૈયાર - 23/5/03.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716233055/http://www.concordesst.com/latestnews_03_3.html |date=2010-07-16 }} ''concordesst.com'' . સુધારો, 2 ડિસેમ્બર 2009&lt;/ref&gt; એર ફ્રાંસની છેલ્લી કોનકોર્ડ ફલાઈટ 27 જૂન 2003ના રોજ થઇ જયારે એફ-બીવીએફસી ટૌલૌસમાં
નિવૃત્ત થયું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1G1-104484558.html |title = Jetting off |publisher = ''The Mirror'' |date = 28 June 2003 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 4 નવેમ્બર 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121104070451/http://www.highbeam.com/doc/1G1-104484558.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:ConcordeCDG.jpg|thumb|પેરિસ- ચાર્લ્સ દી ગૌલી એરપોર્ટ પર એર ફ્રાન્સનું કોનકોર્ડ]]

કોનકોર્ડના ભાગો અને એર ફ્રાંસ માટેની યાદોની લિલામી 15 નવેમ્બર 2003ના રોજ પેરિસમાં ક્રિસ્ટીઝમાં કરવામાં આવી; જેમાં લગભગ 1300 લોકોએ હાજરી આપી અને ઘણી વસ્તુઓની કિંમત અંદાજ કરતાં પણ વધી ગઇ.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3246326.stm |title = 3,500 due at UK Concorde auction |publisher = ''BBC News'' |date = 30 November 2003}}&lt;/ref&gt; 

ફ્રેન્ચ કોનકોર્ડ એફ-બીવીએફસી ટૌલૌસમાં નિવૃત્ત થયું અને સેવા બાદ પણ તેને કાર્યરત રાખવામાં આવ્યું, જેમાં થોડા સમય માટે એન્જિન ચલાવવાનો, 2000ના અકસ્માતની ફ્રેન્ચ ન્યાયિક તપાસને સહાપરૂપ બનવા માટે જરૂર પડે ત્યારે ટેકસી રનનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.alacrastore.com/storecontent/Business-and-Industry/105669362 |title = Miscellaneous brief articles - Business &amp; Industry |publisher = Flight International |date = 15 July 2003 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 5 સપ્ટેમ્બર 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120905170052/http://www.alacrastore.com/storecontent/Business-and-Industry/105669362 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; વિમાન હવે સંપૂર્ણ રીતે નિવૃત્ત છે અને કાર્યરત પણ નથી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.tourmag.com/Pourquoi-n-a-t-on-pas-sauve-le-Concorde_a7.html |title = Pourquoi n'a-t-on pas sauvé le Concorde? |publisher = TourMag.com |date = 24 March 2010}}&lt;/ref&gt;

ફ્રેન્ચ કોનકોર્ડ એફ-બીટીએસડી પેરિસ નજીક [[લી બૌર્ગેટ]] ખાતે મોઝે ડી વન એર એટ ડી વન એસ્કેપમાં નિવૃત્ત થયું અને અન્ય સંગ્રહિત કોનકોર્ડથી વિપરિત, તેની કેટલીક સિસ્ટમ કાર્યરત રાખવામાં આવી, દાખલા તરીકે તેનું ફેમસ નોઝ ડ્રોપ હજુ પણ નીચે-ઉપર કરી શકાય છે. આના કારણે એવી અફવાને વેગ મળ્યો કે તેને ખાસ પ્રસંગ માટે ભવિષ્યની ઊડાન માટે તૈયાર કરી શકાય તેમ છે.&lt;ref name=&quot;vafhtk&quot;&gt;{{cite news |url = http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2-2204434,00.html |title = This is not a flight of fancy: Volunteers say Concorde can realise an Olympic dream if BA will help |publisher = ''The Times'' |date = 31 May 2006 |location = London |first = Ben |last = Webster |access-date = 1 April 2010 |archive-date = 16 માર્ચ 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200316023132/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

ફ્રેન્ચ કોનકોર્ડ એફ-બીવીએફબી તેની પેરિસથી બેડન-બેડનની છેલ્લી ઊડાન બાદની તરાપા અને રોડ દ્વારા [[સિન્શેઇમ]] સુધીના અદ્ભૂત પરિવહન બાદ હાલમાં [[જર્મની]]ના [[સિન્શેઈમ]]માં ઓટો એન્ડ ટેકનિક મ્યુઝિયમ સિન્શેઈમ ખાતે રાખવામાં આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://sinsheim.technik-museum.de/concorde-f-bvfb/ |title = Museum Sinsheim |publisher = ''Museum Sinsheim'' |access-date = 26 June 2010 |archive-date = 12 મે 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100512045534/http://sinsheim.technik-museum.de/concorde-f-bvfb |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

==== બ્રિટીશ એરવેઝ ====
[[ચિત્ર:British Concorde.jpg|thumb|right|હીથ્રો એરપોર્ટ પર બ્રિટીશ એરવેઝનું કોનકોર્ડ]] 
બ્રિટીશ એરવેઝે ઓકટોબર 2003માં ઉત્તર અમેરિકાનો ફેરવેલ પ્રવાસ કર્યો. જી-બીઓએજીએ [[ટોરેન્ટો પીયરસન ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]]ની 1 ઓકટોબર 2003ના રોજ મુલાકાત લીધી, ત્યારબાદ તેણે યાત્રાના ભાગ રૂપે ન્યૂયોર્કના જહોન એફ કેનેડી ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટની ઊડાન ભરી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/417072421.html?dids=417072421:417072421&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Oct+02%2C+2003&amp;author=Marc+Atchison&amp;pub=Toronto+Star&amp;desc=Concorde's+supersonic+swan+song%3B+Star+writer+aboard+for+jet's+farewell+trip+to+Toronto+Transatlantic+sound-breaker+a+vision+of+grace&amp;pqatl=google |title = Concorde's supersonic swan song; Star writer aboard for jet's farewell trip to Toronto Transatlantic sound-breaker a vision of grace |publisher = ''Toronto Star'' |first = Marc |last = Atchison |date = 2 October 2003 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 25 જુલાઈ 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120725053510/http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/417072421.html?dids=417072421%3A417072421&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS%3AFT&amp;type=current&amp;date=Oct+02%2C+2003&amp;author=Marc+Atchison&amp;pub=Toronto+Star&amp;desc=Concorde%27s+supersonic+swan+song%3B+Star+writer+aboard+for+jet%27s+farewell+trip+to+Toronto+Transatlantic+sound-breaker+a+vision+of+grace&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; જી-બીઓએડીએ [[બોસ્ટન]]ના [[લોગાન ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]]ની 8 ઓકટોબર 2003ના રોજ મુલાકાત લીધી અને જી-બીઓએજીએ 14 ઓકટોબર 2003ના રોજ વોશિંગ્ટન ડ્યુલ્સ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટની મુલાકાત લીધી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-3250817/Final-flight-British-Airways-Concorde.html |title = Final flight: British Airways Concorde lands locally for last time |work = Washington Post |first = Tom |last = Ramstack |date= 15 October 2003}}&lt;/ref&gt; જી-બીઓએડીની બોસ્ટનની ફલાઈટે [[લંડનના હિથ્રો]]થી ત્રણ કલાક, પાંચ મિનિટ અને 34 સેકન્ડમાં ટ્રીપ કરીને પૂર્વથી પશ્ચિમનો સૌથી ઝડપી ટ્રાન્સએટલાન્ટિક ફલાઈટનો વિક્રમ કાયમ કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-24654137_ITM |title = Concorde establishes London-to-U.S. record |publisher = A''merica's Intelligence Wire'' |date = 9 October 2003}}&lt;/ref&gt;

યુનાઈટેડ કિંગડમમાં ફેરવેલ ફલાઈટ્સના સપ્તાહમાં કોનકોર્ડે 20 ઓકટોબરે [[બર્મિંગહામ]], 21 ઓકટોબરે [[બેલફાસ્ટ]], 22 ઓકટોબરે [[માન્ચેસ્ટર]], 23 ઓકટોબરે [[કાર્ડિફ]] અને 24 ઓકટોબરે [[એડિનબર્ગ]]ની મુલકાત લીધી હતી. દરેક દિવસે વિમાને [[હિથ્રો એરપોર્ટ]]થી અન્ય શહેરોની પાછી ફરતી ઊડાન ભરી અને ઘણી વખત તો
શહેરોની સુપરથી ઘણી જ ઓછી ઊંચાઇ પણ ઊડાન ભરી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.amazon.co.uk/Concorde-Farewell-collection-final-flights/dp/B0001DI57G |title = Concorde - The Farewell - A collection of the final flights of the last days of Concorde |publisher = Simply Media |date = 19 April 2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3205915.stm |title = Concorde enjoys Cardiff farewell |publisher = ''BBC News'' |date = 23 October 2003}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Concorde At Manchester Airport Viewing Park.jpg|thumb|left|માન્ચેસ્ટર ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ એવિયેશન વ્યૂઇંગ પાર્ક ખાતે કોનકોર્ડ G-BOAC]]


22 ઓકટોબરે હિથ્રો એટીસીએ ખાસ આંતરિક ફલાઈટ બીએ9021સી માન્ચેસ્ટરથી અને બીએ002 ન્યૂયોર્કથી ડાબા અને જમણા રનવે પર એકસાથે લેન્ડિંગ કરે તે પ્રકારની ખાસ વ્યવસ્થા કરી. સામાન્ય રીતે ખાસ મહત્ત્વના રાજકીય અને મહાનુભાવોની મુલાકાત વખતે જ માન આપવા માટે યોજવામાં આવતા વિન્ડસરના મહેલને રોશન કરવાની પરવાનગી રાણી દ્વારા 23 ઓકટોબર 2003ની સાંજે આપવામાં આવી કારણ કે કોનકોર્ડની લંડનથી પશ્ચિમ તરફની છેલ્લી વ્યાવસાયિક ઊડાન તેના પરથી થવાની હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.rockawave.com/news/2003-10-31/Front_Page/028.html |title = The Concorde Makes A Comeback |first = Brian |last = Magoolaghan |publisher = Wave of Long Island |date = 31 October 2003 |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2011-06-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110615162157/http://www.rockawave.com/news/2003-10-31/Front_Page/028.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

ઈબ્રટીશ એરવેઝે તેના કોનકોર્ડ કાફલાને 24 ઓકટોબરે નિવૃત્ત કર્યો.&lt;ref name=&quot;jlfin&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.space.com/businesstechnology/technology/concorde_031024.html |title=Final Concorde flight lands at Heathrow |first=Jill |last=Lawless |publisher=''Associated Press'' |date=26 October 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031026004838/http://www.space.com/businesstechnology/technology/concorde_031024.html |archive-date=26 ઑક્ટોબર 2003 |access-date=18 ઑગસ્ટ 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જી-બીઓએજીએ એર ફ્રાંસના એફ-બીટીએસડીને મળેલા સન્માન જેવા જ સન્માન સાથે ન્યૂયોર્ક છોડ્યું, જી-બીઓએએફે બિસ્કેયની ખાડી પરથી કોનકોર્ડના ભૂતપૂર્વ પાયલટ્સ સહિતના વિશિષ્ટ મહેમાનોને લઇને અને જી-બીઓએઈએ એડિનબર્ગ ખાતેથી એમ બે વધુ વિમાને રાઉન્ડ ટ્રીપ કરી. ત્રણ વિમાનોએ હિથ્રો એરપોર્ટ પર વારાફરતી ઉતરાણ કરતાં પહેલાં નીચી ઊંચાઇએ ઉડવાની ખાસ મંજૂરી મેળવીને લંડન ઉપર ચક્કર માર્યા. ત્રણેય વિમાને સુપરસોનિક વિમાન માટે ભાડું ચૂકવેલા મુસાફરોને એરપોર્ટ પર ઉતારતાં પહેલાં લગભગ 45 મિનિટ સુધી એરપોર્ટની આસપાસ ટેકિસંગ કર્યું. ન્યૂયોર્કથી લંડનની ફલાઈટના કેપ્ટન તરીકે [[માઈક બેનિસ્ટર]] હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3211053.stm |title = End of an era for Concorde |publisher = BBC News |date = 24 October 2003}}&lt;/ref&gt;

તમામ બીએ કોનકોર્ડ કાફલાને થંભાવી દેવામાં આવ્યો, ઊડાનમાટેની ક્ષમતાના સર્ટીફિકેટ પાછા ખેંચી લેવામાં આવ્યા અને હાઈડ્રોલિક ઈંધણ બહાર કાઢી નાંખવામાં આવ્યું હતું. 2004માં કોનકોર્ડના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય પાયલટ અને કાફલાના મેનેજર [[જેક લોવે]]ના અંદાજ મુજબ જી-બીઓએએફને ફરીથી ઉડ્ડયન કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે લગભગ 10-15 મિલિયન પાઉન્ડનો ખર્ચ કરવો પડે તેમ હતો.&lt;ref name=&quot;vafhtk&quot;/&gt; બીએએ માલિકી જાળવી રાખી અને જણાવ્યું કે એરબસે 2003માં વિમાનોની મરમ્મત અંગેનો ટેકો પાછો ખેચી લેતાં હવે તે ફરીથી ઊડાન ભરશે નહીં.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britishairways.com/concorde/faq.html#17 |title = Will Concorde ever come out of retirement - e.g. for a Coronation flypast or airshows? |publisher = ''British Airways'' |access-date = 14 January 2010}}&lt;/ref&gt;

[[બોનહેમ્સે]] 1 ડિસેમ્બર 2003એ બ્રિટીશ એરવેઝના કોનકોર્ડના નોઝ કોન સહિતના પૂરજાઓની  લંડનમાં કેનસિંગ્ટન ઓલિમ્પિઆ ખાતે હરાજીનું આયોજન કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.usatoday.com/travel/news/2003-12-02-concorde_x.htm |title=Concorde nose cone sells for half-million at auction |publisher=''USA Today'' |date=12 December 2003 |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926105842/http://www.usatoday.com/travel/news/2003-12-02-concorde_x.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-87889450.html |title=Concorde Memorabilia Auction |publisher=''Getty Image''s |date=1 December 2003 |access-date=18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date=4 નવેમ્બર 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104070500/http://www.highbeam.com/doc/1P1-87889450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લગભગ 7,50,000 પાઉન્ડ કિંમત ઉપજી જેમાંથી મોટા ભાગની રકમ દાન કરી દેવામાં આવી. માર્ચ 2007માં બીએએ જાહેરાત કરી કે તેઓ હિથ્રો એરપોર્ટના પ્રવેશ પાસેના કિંમતી જાહેરાત સ્થળ, જયાં 1990થી કોનકોર્ડનું 40 ટકા સ્કેલનું મોડલ મૂકવામાં આવેલું હતું, માટેનો કોન્ટ્રાકટ રીન્યુ કરશે. કોનકોર્ડનું મોડલ હટાવી લેવામાં આવ્યું અને [[બ્રૂકલેન્ડસ મ્યુઝિયમ]]માં પ્રદર્શન માટે મૂકવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/6509667.stm |title = Heathrow Concorde model removed |publisher = ''BBC News'' |date = 30 March 2007}}&lt;/ref&gt;

=== પુનઃસ્થાપના ===
ફ્રેન્ચ સ્વયંસેવક એન્જિનિયરોનું એક જૂથ સૌથી છેલ્લે સેવામાં સમાવેશ કરવામાં આવેલા કોનકોર્ડ (એફ-બીટીએસડી)ને પેરિસમાં આવેલા લી બૌર્ગેટ એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમમાં ઉડ્ડયનની ક્ષમતા ધરાવી શકે તેવી સ્થિતિ જાળવી રાખવા માટે કાર્ય કરી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 2010માં કોનકોર્ટ રનવે પર દોડી શકે તે માટે એફ-બીટીએસડીના એન્જિનને પુનઃસ્થાપન કરવાના તેમના ઈરાદાની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2010/02/05/338114/air-france-concorde-to-taxi-again-under-own-power.html |title=Air France Concorde to taxi again under own power |publisher=Flightglobal |date=5 February 2010 |access-date=5 February 2010}}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. 1981માં પરીક્ષણ ઉડ્ડયન અને ટ્રાયલમાંથી નિવૃત્તી બાદ માત્ર તેના ભાગ માટે જ ઉપયોગમાં લેવાતું હોવા છતાં કોનકોર્ડ જી-બીબીડીજીના ટુકડા કરીને તેને રોડ માર્ગે [[ફિલ્ટન]] લઇ જવામાં આવ્યું પછી માત્ર ખાલી ખોખામાંથી તેનું પુનઃસ્થાપન કરીને [[સરે]]ના [[બ્રૂકલેન્ડ્સ મ્યુઝિયમ]]માં રાખવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.concordeproject.com/ |title = The Brooklands Concorde Project |publisher = ''Brooklands Museum'' |access-date = 15 January 2010}}&lt;/ref&gt; 29 મે 2010ના રોજ એવો અહેવાલ આપવામાં આવ્યો કે બ્રિટીશ સેવ કોનકોર્ડ ગ્રૂપ અને ધ ફ્રેન્ચ ઓલિમ્પસ 593 સહિતના જૂથે નિદર્શન અને એર શોમાં ફરીથી આ વિમાન ઉડી શકે તે માટે તેને મૂળ સ્થિતિમાં લાવવાના ઈરાદા સાથે [[લી બૌર્ગેટ એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમ]] ખાતે કોનકોર્ડના એન્જિનની ચકાસણી શરૂ કરી છે. લંડન ઓલિમ્પિક 2012ના ઉદ્ઘાટન સમારંભમાં તેને ઉડાડવાનો ઉદ્દેશ્ય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8712806.stm  |title = BBC News - Work starts in £15m plan to get Concorde Flying  |publisher = ''BBC News'' |access-date = 29 May 2010}}&lt;/ref&gt;

== અસરો ==
=== પર્યાવરણીય ===
કોનકોર્ડના ટ્રાયલ ફલાઈટ્સ પહેલાં નાગરિક ઉડ્ડયન ઉદ્યોગ દ્વારા કરવામાં આવતા વિકાસને મોટાભાગે સરકાર અને તેમના મતદાતાઓ તરફથી સ્વીકારી લેવામાં આવતા હતા. કોનકોર્ડના ઘાઘાટ સામેના વિરોધ, ખાસ કરીને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના પૂર્વીય કિનારા પરના વિરોધ,&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918012,00.html |title = Here Comes the Concorde, Maybe |publisher = ''Time'' |date = 16 February 1976 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 20 ફેબ્રુઆરી 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110220090901/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918012,00.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&amp;handle=hein.journals/jalc42&amp;div=28&amp;id=&amp;page= |title = Legal and Environmental ramifications of the Concorde |first = Robert M. |last = Allen |publisher = ''J. Air L. &amp; Com.'' |year = 1976}}&lt;/ref&gt; ને લીધે વૈજ્ઞાનિકો અને અસંખ્ય પ્રકારના ઉદ્યોગો સાથે સંકળાયેલા ટેકનોલોજી નિષ્ણાતોએ પર્યાવરણીય અને સામાજિક અસરોને વધારે ગંભીરતાપૂર્વક લેવાનું શરૂ થવા સાથે એટલાન્ટિક સમુદ્રની બંને બાજુએ નવા પ્રકારનો રાજકીય એજન્ડા અસ્તિત્વમાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=N7422661AH&amp;q=Concorde+noise&amp;uid=788872723&amp;setcookie=yes |title = Recent studies into Concorde noise reduction |author = Hock, R. |coauthors = R. Hawkins |publisher = ''AGARD Noise Mech'' |year = 1974 |page = 14 |journal =  |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2012-10-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121011050826/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=N7422661AH&amp;q=Concorde%20noise&amp;uid=788872723&amp;setcookie=yes |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&amp;handle=hein.journals/jalc43&amp;div=45&amp;id=&amp;page= |title = Aircraft Noise: Federal pre-emption of Local Control, Concorde and other recent cases |first = Joshua A. |last = Muss |publisher = ''J. Air L. &amp; Com'' |year = 1977}}&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડના કારણે જહોન એફ કેનેડી એરપોર્ટ પરથી ઉડ્ડયન કરતાં વિમાનો માટે સામાન્ય અવાજના ઘટાડાનો કાર્યક્રમ રજૂ કરવામાં આવ્યો છતાં ઘણાં લોકોને કોનકોર્ડ અપેક્ષા કરતાં ઘણો જ ઓછો ઘાઘાટ કરતું હોવાનું જણાયું&lt;ref name=&quot;nova&quot;/&gt; કદાચ એટલા માટે પણ કે કોનકોર્ડના પાયલટ રહેણાંકના વિસ્તારો પરથી પસાર થતી વખતે ઘોંઘાટમાં ઘટાડો કરવા માટે વિમાનના એન્જિન પર કામચલાઉ નિયંત્રણ રાખતા હતા.&lt;ref&gt;એન્ડરીઝ 2001, પાનું 90.&lt;/ref&gt; આવક મેળવતી સેવાના પ્રારંભ પહેલાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે કોનકોર્ડ તે વખતે સામાન્ય સેવામાં રહેલા અનેક વિમાનો કરતાં ઘણો જ ઓછો ઘાઘાટ કરતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://www.emeraldinsight.com/Insight/viewContentItem.do?contentType=Article&amp;hdAction=lnkpdf&amp;contentId=1682311 |title = Reducing noise with type 28 nozzle |journal = Aircraft Engineering and Aerospace Technology |year = 1973 |volume = 45 |issue = 4 |publisher = MCB UP}}&lt;/ref&gt;


કોનકોર્ડ નાઈટ્રોજન ઓકસાઈડનું ઉત્સર્જન કરતું હતું જેના કારણે ઓઝોનમાં ઘટાડો કરતાં રસાયણો સાથેની જટીલ રાસાયણિક પ્રક્રિયા છતાં પણ એવું માનવામાં આવતું હતું કે કોનકોર્ડ જે ઊંચાઇએ મુસાફરી કરતું હતું ત્યાં [[સ્ટ્રેટોસ્ફીયર]]માં [[ઓઝોન સ્તર]]માં ઘણો જ ઘટાડો કરતું હતું.&lt;ref name=&quot;emissions&quot;&gt;{{cite journal |url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;270/5233/70 |title = Emission Measurements of the Concorde Supersonic Aircraft in the Lower Stratosphere |author = Fahey, D. W. |coauthors = et al. |journal = Science |year = 1995 |volume = 270 |no = 5233 |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2020-03-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200316023133/https://science.sciencemag.org/content/270/5233/70.abstract |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; અન્ય નીચી ઊંચાઇએ મુસાફરી કરતાં વિમાનો તેમની ઊડાન દરમિયાન ટ્રોપોસ્ફીયરમાં ઓઝોન પેદા કરતાં હતા પરંતુ આ બંને સ્તર વચ્ચે ગેસ ઉભી લિટીમાં ગતિ કરે તે શકય નથી. કાફલો નાનો હોવાનો અર્થ એ થતો હતો કે કોનકોર્ડ દ્વારા ઓઝોનમાં થતો ઘટાડો વાસ્તવિક રીતે જોતાં માત્ર નજીવો જ હતો.&lt;ref name=&quot;emissions&quot;/&gt;


કોનકોર્ડની તકનિકી ક્ષેત્રે પ્રગતિએ સામાન્ય લોકોની ટેકનોલોજી અને પર્યાવરણ વચ્ચેના ઘર્ષણની સમજણ અને આ સંઘર્ષની સાથે સંકળાયેલા જટીલ નિર્ણયોના પૃથ્થકરણની પ્રક્રિયા અંગેની જાગૃતિમાં ઘણો વધારો કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite journal |url = http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&amp;handle=hein.journals/cjel5&amp;div=9&amp;id=&amp;page= |title = Decision Analysis in Environmental Decisionmaking: Improving the Concorde Balance |first = Jon |last = Anderson |publisher = HeinOnline |year = 1978}}&lt;/ref&gt; ફ્રાંસમાં ટીજીવી ટ્રેકસની આસપાસ કરવામાં આવતી અવાજરોધક દિવાલનો ઉપયોગ 1970ના દાયકામાં પેદા થયેલી વિમાનના ઘાઘાટ અંગેના વિવાદ સિવાય શકય ન બની શકયો હોત.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher = ''Environmental Science and Engineering'' |date = November 2001 |url = http://www.esemag.com/1101/1101ed.html |title = Train à grande vitesse causes distress |access-date = 2010-08-18 |archive-date = 2010-01-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100116124028/http://www.esemag.com/1101/1101ed.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; યુકેમાં સીપીઆરઈએ 1990થી [[ટ્રાન્ક્વિલિટી]] નકશા જારી કરેલા છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.cpre.org.uk/campaigns/landscape/tranquillity/national-and-regional-tranquillity-maps |title = National and regional tranquillity maps |publisher = Campaign to Protect Rural England |access-date = 25 April 2010}}&lt;/ref&gt;

=== લોકોની માન્યતા ===
[[ચિત્ર:ConcordeBG.jpg|thumb|right|ક્વિન્સ ગોલ્ડન જ્યુબિલી સમયે પરેડ ફ્લાઇટ]]
સામાન્ય રીતે એમ માનવામાં આવતું હતું કે કોનકોર્ડ સમૃદ્ધ લોકોનો વિશેષાધિકાર છે, પરંતુ કોનકોર્ડની મુસાફરીને મધ્યમ વર્ગીય ઉત્સાહી લોકોની પહોંચમાં લાવવા માટે ખાસ સરકયુલર અથવા એક માર્ગી (પાછા ફરતી વખતે રેલવે અથવા જહાજ દ્વારા મુસાફરીના વિકલ્પ સાથેની) ચાર્ટર ફલાઈટનું આયોજન કરવામાં આવતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.alacrastore.com/storecontent/Business-and-Industry/24962872 |title = British Airways Concorde is expected to begin flying passengers again in next 6 weeks |publisher = Dallas Morning News |date = 23 August 2001 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 23 મે 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130523161433/http://www.alacrastore.com/storecontent/Business-and-Industry/24962872 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; યુકે અને ફ્રાંસમાં ઘણાં લોકો માટે આ રાષ્ટ્ર ગર્વનું પ્રતિક હતું ; ફ્રાંસમાં ફ્રેન્ચ વિમાન અને યુકેમાં બ્રિટીશ વિમાન માટે લોકો આ પ્રકારની ભાવના ધરાવતા હતા.&lt;ref name=&quot;rus144&quot;/&gt;


આ વિમાનનો ઉલ્લેખ બ્રિટીશ લોકો દ્વારા સામાન્ય રીતે &quot;કોનકોર્ડ&quot; દ્વારા કરવામાં આવતો હતો,&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/uk/2003/concorde_retirement/default.stm |title = Farewell to Concorde |publisher = ''BBC News'' |access-date = 15 January 2010 | date=15 August 2007}}&lt;/ref&gt; જયારે ફ્રાંસમાં તેને &quot;લી કોનકોર્ડ&quot; તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું,&lt;ref name=&quot;OxLangFrGlos&quot;&gt;[http://www.oxfordlanguagedictionaries.com/Public/PublicResources.html?direction=b-fr-en&amp;amp;sp=S/oldo/resources/fr/French-supp-05.xml ઓક્સફર્ડ લેંગ્લેવજ ડિક્શનરી ઓનલાઇન - ફ્રેન્ચ રિસોર્સિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612022620/http://www.oxfordlanguagedictionaries.com/Public/PublicResources.html?direction=b-fr-en&amp;sp=S%2Foldo%2Fresources%2Ffr%2FFrench-supp-05.xml |date=2010-06-12 }}: વ્યાકરણના શબ્દોનો પારિભાષિક શબ્દકોશ&lt;/ref&gt; તેનું કારણ સમાન પ્રકારનો સ્પેલિંગ ધરાવતા નિષ્ચિત નામ વાચક શબ્દને સામાન્ય નામ શબ્દથી અલગ પાડવા માટે&lt;ref name=&quot;OxLangFrGlos&quot;/&gt; [[ફ્રેન્ચ વ્યાકરણ]]માં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતો નિશ્ચિત નિશ્ચાયક &quot;લી&quot; હતો.&lt;ref&gt;[http://www.cnrtl.fr/lexicographie/academie9/le સેન્ટર નેશનલ દી રિસોર્સિશ ટેક્સટુલ એટ લેક્સિકેલ્સ] - ડેફિનિશેન દી એલએ: આર્ટિકલ ડેફિનિ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://grammaire.reverso.net/5_2_01_la_majuscule_dans_les_noms_propres.shtml રિવર્ઝો ડિક્શનનેર: લા મજુસ્ક્લુલ દાન્સ લેસ નોમ્સ પ્રોપ્રેસ] (&quot;કેપિટલ લેટર્સ વિધિન પ્રોપર નેમ્સ&quot;)&lt;/ref&gt; ફ્રેન્ચમાં સામાન્ય નામ ''કોનકોર્ડ'' નો અર્થ &quot;સંમતિ, સમરસતા અથવા શાંતી&quot; થાય છે&lt;ref&gt;ફેરાર 1980, પાનું 114. '''કોનકોર્ડ'''  ''એસ.એફ.''  કોનકોર્ડ, યુનિટી, હાર્મની, પીસ.&lt;/ref&gt; અને આ વિમાનનું નામ પણ બ્રિટીશ અને ફ્રેંચ સરકારના જોડાણનો ઉલ્લેખ કરવા માટે જ રાખવામાં આવ્યું હતું. કોનકોર્ડના પાયલટ અને બ્રિટીશ એરવેઝ સત્તાવાર પ્રકાશન અને વિડિયોમાં કોનકોર્ડનો ઉલ્લેખ ઘણી વખતે એકવચન અને બહુવચનમાં &quot;તેણી&quot; અથવા &quot;તેણીનું&quot; ની રીતે કરતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britishairways.com/travel/concvidhome/public/en_gb |title = Celebrate Concorde: videos |publisher = ''British Airways'' |access-date = 15 January 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.youtube.com/watch?v=Ro3QVMCG-aY |title = Documentary of British Airways Concorde introduction |publisher = ''youtube.com'' |quote = [[Raymond Baxter]] commentating as Concorde flies for first time: &quot;She rolls ... She flies!&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Queen Elizabeth II and Prince Philip disembark from a British Airways Concorde.jpg|thumb|right|મહારાણી અને ઇડનબર્ગના ઉમરાવ કોનકોર્ડમાંથી ઉતરી રહ્યાં છે]]

રાષ્ટ્રીય ગર્વના પ્રતિક તરીકે બીએ કાફલામાંથી વિમાનો પ્રસંગોપાત પસંદગીના રાજવી પરીવારના સમારંભો, મહત્ત્વના એર શો અને અન્ય ખાસ પ્રસંગોએ ફ્લાયપાસ્ટ કરતા હતા અને કયારેક તો લાલ રંગના તીરનું નિશાન પણ બનાવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1G1-62676656.html |title = Red Arrows fly into Scotland |publisher = ''Daily Record'' |date = 12 June 2000 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 16 જૂન 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120616203834/http://www.highbeam.com/doc/1G1-62676656.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://www.telegraph.co.uk/education/3297816/Million-turn-out-to-crown-Queens-Jubilee.html |title = Million turn out to crown Queen's Jubilee |publisher = ''The Telegraph'' |date = 4 June 2002 | location=London | access-date=1 April 2010}}&lt;/ref&gt; વ્યાવસાયિક સેવાના છેલ્લા દિવસે, સામાન્ય લોકોનો રસ એટલો વધારે હતો કે વિમાનના છેલ્લા ઉતરાણને લોકો મોટી સંખ્યામાં જોઇ શકે તે માટે લંડનના હિથ્રો એરપોર્ટ પર મોટા સ્ટેન્ડ ઉભા કરવામાં આવ્યા હતા. લોકોના ટોળાંથી એરપોર્ટની આસપાસનો બાઉન્ડરી રોડ ભરાઇ ગયો હતો અને મિડિયામાં પણ વિસ્તૃત કવરેજ આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1444939/Chaos-fear-at-Concorde-farewell.html |title = Chaos fear at Concorde farewell |publisher = ''The Telegraph'' |first = Sandra |last = Laville |date = 24 October 2003 | location=London}}&lt;/ref&gt;


તેની પ્રથમ ઊડાનના સાડત્રીસ વર્ષ બાદ કોનકોર્ડને બીબીસી અને ડિઝાઈન મ્યુઝિયમ દ્વારા આયોજીત ગ્રેટ બ્રિટીશ ડિઝાઈન કવેસ્ટના વિજેતા તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. કુલ 2,12,000 મત કોનકોર્ડની તરફેણમાં નાંખવામાં આવ્યા હતા જેણે પ્રતિષ્ઠિત ડિઝાઈન ધરાવતા મીની, મીની સ્કર્ટ, જગુઆર ઈ-ટાઈપ, ટ્યુબ મેપ અને સુપરમરીન સ્પીટફાયરને પરાસ્ત કર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Concorde beats&quot;&gt;{{cite web |url = http://news.independent.co.uk/uk/this_britain/article351851.ece |title = Concorde beats Tube map to become Britain’s favourite design |first = Louise |last = Jury |publisher = ''The Independent'' |date = 17 March 2006 |location = London |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 30 ડિસેમ્બર 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071230175137/http://news.independent.co.uk/uk/this_britain/article351851.ece |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

=== વિક્રમો ===
સૌથી ઝડપી ટ્રાન્સએટલાન્ટિક ફલાઈટ લંડન હિથ્રોથી ન્યૂ યોર્ક જેકેએફની 7 ફેબ્રુઆરી 1996ની હતી જે બ્રિટીશ એરવેઝના જી-બીઓએડીએ ટેકઓફથી ટચડાઉનના બે કલાક, 52 મિનિટ અને 59 સેકન્ડમાં પૂરી કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&amp;p_theme=sl&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB04F816AA79462&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |title = SST makes record flight |publisher = ''St Louis Post'' |date = 9 February 1996 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 9 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110609084405/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&amp;p_theme=sl&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB04F816AA79462&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડે અન્ય વિક્રમો પણ સજર્યા હતા, જેમાં સત્તાવાર એફએઆઈ વેસ્ટબાઉન્ડઅરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ અને ઈસ્ટબાઉન્ડ અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ  વિશ્વ હવાઇ ઝડપના વિક્રમનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.allbusiness.com/transportation/air-transportation-airports/7142582-1.html |title = Air France Concorde sets round-the-world speed record |publisher = ''Business Wire'' |date = 16 August 1995}}&lt;/ref&gt; 12-13 ઓકટોબર 1992ના રોજ કોલંબસના નવા વિશ્વમાં પ્રથમ ઉતરાણની 500મી વર્ષગાંઠના પ્રસંગે કોનકોર્ડ સ્પીરીટ ટૂર્સ (યુએસએ)એ એર ફ્રાંસના કોનકોર્ડ એફ-બીટીએસડીની ચાર્ટર ફલાઈટનું આયોજન કર્યું અને લિસ્બન, પોર્ટુગલથી [[સાન્ટો ડોમિન્ગો]], [[ઓકોપુલ્કો]], [[હોનોલુલુ]], [[ગુઆમ]], [[બેંગકોક]] અને [[બેહરીન]] સહિતના છ સ્થળોએ ઈંધણ માટેના રોકાણ સાથે સમગ્ર વિશ્વની હવાઇ પરીક્રમા 32 કલાક, 49 મિનિટ અને ત્રણ સેકન્ડમાં પૂરી કરી.


પૂર્વ તરફનો વિક્રમે આ જ એર ફ્રાન્સ કોનકોર્ડ (એફ-બીટીએસડી)એ યુએસએમાં કોનકોર્ડ સ્પિરીટ ટૂર્સમાં 15-16 ઓગસ્ટ 1995ના રોજ કર્યો. આ પ્રમોશનલ ફલાઈટે વિશ્વની હવાઇ પરીક્રમા ન્યૂયોર્કન-જેએફકે ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પરથી 31 કલાક, 27 મિનિટ અને 49 સેકન્ડમાં પૂરી કરી જેમાં [[ટૌલૌસ]], દુબઇ, બેંગકોક, ગુઆમમાં એન્ડિરસેન એએફબી, હોનોલુલુ અને [[એકાપુલ્કો]] સહિતના છ સ્થળોએ ઈંધણ પૂરાવા માટે રોકાવાનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=FGASAAAAIBAJ&amp;sjid=WvMDAAAAIBAJ&amp;pg=6442,428670&amp;dq=air+france+record&amp;hl=en |title = Concorde jets occupants on record ride |publisher = ''Deseret News'' |date = 17 August 1995 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડે તેની 30મી ફલાઈટ વર્ષગાંઠ 2 માર્ચ 1999ના રોજ 9,20,000 ફલાઈટ કલાક પૂરા કર્યા, જેમાંથી 6,00,000  કરતાં વધારે ફલાઈટ કલાક સુપરસોનિક હતા, જે પશ્ચિમના દેશોની અન્ય સુપરસોનિક ફલાઈટે સાથે મળીને કરેલા કુલ ઉડ્ડયન કલાકો કરતાં ઘણાં વધારે હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.janes.com/transport/news/jae/jae000725_1_n.shtml |title = Rolls-Royce SNECMA Olympus |publisher = ''Janes'' |date = 25 July 2000 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 6 ઑગસ્ટ 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100806140324/http://www.janes.com/transport/news/jae/jae000725_1_n.shtml |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

=== અન્ય સુપરસોનિક વિમાનો સાથે તુલના ===
[[ચિત્ર:Tu-144-schoenefeld.jpg|thumb|right|Tu-144 પ્રોટોટાઇપ જૂન 1971માં, બર્લિન- -સ્કોનિફેલ્ડ]]
કોનકોર્ડ સાથે સીધી સરખામણી કરી શકે તેવા એક માત્ર અન્ય સુપરસોનિક એરલાઈન હતી [[સોવિયેટ]] [[ટુપોલેવ ટુ-144]], જેનો બાહ્ય દેખાવ કોનકોર્ડને મળતો આવતો હોવાને કારણે પશ્ચિમ યુરોપના દેશોમાં તેને કોનકોર્ડસ્કી તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912014,00.html |title = Soviet Union: Christening the Concordski |publisher = ''Time'' |date = 14 November 1977 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 14 નવેમ્બર 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101114103316/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912014,00.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; સોવિયેટના [[જાસૂસી]] પ્રયાસો કોનકોર્ડની બ્લુ-પ્રિન્ટની ચોરીમાં પરીણમ્યા હતા, જે દેખીતી રીતે જ ટુ-144ની ડિઝાઈન તૈયાર કરવામાં મદદ કરવા માટે કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;ગોર્ડન, યેફિમ. ''ટ્યુપોલેવ ટ્યુ-144'' . લંડનઃ મિડલેન્ડ, 2006. ISBN 1-85780-216-0.&lt;/ref&gt; વિકાસ કાર્યક્રમમાં કરવામાં આવેલી ઝડપને કારણે ટુ-144ની પ્રથમ પ્રતિકાૃતિ ઉત્પાદન કરવામાં આવેલા મશીન કરતાં ઘણી જ જુદી હતી, પરંતુ કોનકોર્ડની સરખામણીએ આ બંને વધારે બરછટ અને ઓછી રીફાઈન્ડ હતી. ટુ-144''એસ'' ની રેન્જ કોનકોર્ડની સરખામણીએ ઘણી ઓછી હતી જેનું કારણ લો-બાયપાસ
ટર્બોફેન એન્જિન હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1328132.stm |title = 'Concordski' designer dies |publisher = ''BBC News'' |date = 13 May 2001}}&lt;/ref&gt; આ વિમાનમાં સાદી સુપરસોનિક વિંગ ડિઝાઈન હોવાને કારણે તે ઓછી ઝડપે ખૂબ જ નબળું નિયંત્રણ ધરાવતું હતું, વધુમાં ટુ-144ને ઉતરાણ માટે પેરાશુટની જરૂર પડતી હતી જયારે કોનકોર્ડમાં વધારે સોફિસ્ટીકેટેડ એન્ટી-લોક બ્રેકસ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F4091EFB3954127B93C4AB178ED85F458785F9 |title = Soviet SST, in Its First Flight to the West, Arrives in Paris for Air Show |first = John L |last = Hess |publisher = ''New York Times'' |date = 26 May 1971}}&lt;/ref&gt; ટુ-144 બે વખત તૂટી પડ્યું હતું, એક વખત 1973માં [[પેરીસ એર શો]]માં&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=2JwMAAAAIBAJ&amp;sjid=5l8DAAAAIBAJ&amp;pg=4974,3987586&amp;dq=tu+144&amp;hl=en |title = Soviet SST stalls, dives into towns |first = George |last = Deruaz |publisher = ''St. Petersburg Times'' |date = 4 June 1973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=DBsfAAAAIBAJ&amp;sjid=Ko0EAAAAIBAJ&amp;pg=3185,500285&amp;dq=tu+144&amp;hl=en |title = Pride of Soviet air fleet explodes during exhibition |publisher = ''Sarasota Journal'' |date = 4 June 1973}}&lt;/ref&gt; અને બીજી વખત 1978ના ઉનાળામાં ડિલિવરી આપતા પહેલાંની ટેસ્ટ ફલાઈટ દરમિયાન.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/659730132.html?dids=659730132:659730132&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Oct+27%2C+1978&amp;author=&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=Russia+Confirms+Crash+of+Supersonic+Airliner+in+Test&amp;pqatl=google |title = Russia confirms crash of Supersonic Airliner in test: Latest failure of Trouble-plagued TU-144 seen as blow to Soviet hopes of expanding industry |publisher = ''Los Angeles Times'' |first = Dan |last = Fisher |date = 27 October 1978 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 25 જુલાઈ 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120725062308/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/659730132.html?dids=659730132:659730132&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Oct+27%2C+1978&amp;author=&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=Russia+Confirms+Crash+of+Supersonic+Airliner+in+Test&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; પછીથી ઉત્પાદન કરવામાં આવેલા પ્રકારમાં ઓછી ઝડપે વધારે સારા નિયંત્રણ માટે પાછા ફરી શકે તેવા [[કોનાર્ડ]] હતા અને 126 સીટ સંશોધન વર્ઝનમાં ટર્બોજેટ એન્જિનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જે તેને કોનકોર્ડ જેટલી જ ઈંધણ કાર્યક્ષમતા અને રેન્જ આપતા હતા.&lt;ref name=&quot;rus144&quot;&gt;{{cite web |url = http://en.rian.ru/analysis/20080603/109170103.html |title = The Tu-144: the future that never was |publisher = RIA Novosti |date = 3 January 2008 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 3 ઑક્ટોબર 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091003153709/http://en.rian.ru/analysis/20080603/109170103.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; મેક 2.35ની ઉચ્ચતમ ઝડપ સાથે તેનામાં વધારે સ્પર્ધાત્મક વિમાન બનવાની ક્ષમતા રહેલી હતી પરંતુ સુરક્ષા અંગેની ઘણી ખામીઓને કારણે તેને સેવામાંથી ઝડપથી પાછું ખચી લેવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Fridlyander&quot;&gt;ફ્રિડલ્યાન્ડર, ઇયોસિફ. &quot;સેડ એપિક ઓફ ટીયુ-144.&quot; ''મેસેન્જર ઓફ રશિયન એકેડેમી ઓફ સાયન્સિસ'' , №1, 2002 (રશિયામાં: И.Н. Фридляндер, [http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/VRAN/02_01/FRID.HTM &quot;Печальная эпопея Ту-144&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928042757/http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/VRAN/02_01/FRID.HTM |date=2011-09-28 }}, Вестник РАН, №1, 2002.&lt;/ref&gt; 

અમેરિકન ડિઝાઈન, [[બોઈંગ 2707]] અને [[લોકહીડ એલ-2000]] 300 લોકોની બેસવાની
ક્ષમતા સાથેના ખૂબ જ મોટા વિમાનો હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1964/1964%20-%200377.html |title = The United States SST Contenders |publisher = ''Flight International'' |date = 13 February 1964 |pages = 234–235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;વિનચેસ્ટર 2005, પાનું 84.&lt;/ref&gt; કોનકોર્ડથી થોડા વર્ષો પાછળ રહેલા વિનગ બોઇંગ 2707ને ક્રોપ્ડ ડેલ્ટા લેઆઉટ માટે ફરીથી ડિઝાઈન કરવામાં
આવ્યું હતું, આ સુધારાને કારણે થયેલા વધારાના ખર્ચે આ પ્રોજેકટને દફનાવી દીધો.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10D11F6395F127A93C7A9178AD85F4D8685F9 |title = The Russians Lead With the SST.... |first = Richard D |last = Lyons |publisher = ''New York Times'' |date = 5 January 1969}}&lt;/ref&gt; યુએસ મિલિટરી વિમાન જેમ કે [[એકસબી-70 વાલ્કીરીયે]] અને [[બી-58 હસ્ટલર]]ની કામગીરીએ દર્શાવ્યું હતું કે સોનિક બૂમ્સ જમીન સુધી પહાચી શકવાની ક્ષમતા ધરાવે છે&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/574189232.html?dids=574189232:574189232&amp;FMT=CITE&amp;FMTS=CITE:AI&amp;date=Dec+19%2C+1961&amp;author=&amp;pub=Chicago+Daily+Tribune&amp;desc=B-58%27s+SONIC+BOOM+RATTLES+KENTUCKIANS&amp;pqatl=google |title = B-58's Sonic Boom Rattles Kentuckians |publisher = ''Chicago Daily Tribune'' |date = 19 December 1961 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 25 જુલાઈ 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120725103200/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/574189232.html?dids=574189232:574189232&amp;FMT=CITE&amp;FMTS=CITE:AI&amp;date=Dec+19%2C+1961&amp;author=&amp;pub=Chicago+Daily+Tribune&amp;desc=B-58%27s+SONIC+BOOM+RATTLES+KENTUCKIANS&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; અને [[ઓકલેહોમ સીટીના સોનિક બૂમ પરીક્ષણે]] સમાન પ્રકારની પર્યાવરણીય ચિંતા પેદા કરી જે કોનકોર્ડની વ્યાવસાયિક સફળતામાં અડચણ બની હતી. અમેરિકન સરકારે લગભગ એક બિલિયન ડોલર ખર્ચ કર્યા બાદ આ પ્રોજેકટ 1971માં બંધ કર્યો.
&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,944291,00.html |title = The Nation: Showdown on the SST |publisher = ''Time'' |date = 29 May 1971 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 27 ઑક્ટોબર 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101027043037/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,944291,00.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

અન્ય મોટું સુપરસોનિક વિમાનો જેની સરખામણીએ કોનકોર્ડ સાથે થઇ શકે તેમાં [[સ્ટ્રેટેજીક બોમ્બર્સ]] હતા, જેમાં સૈદ્ધાંતિક રીતે રશિયન [[ટુપોલોવ ટુ-22]]/[[ટુ-22એમ]] અને [[ટુ-160]] અને અમેરિકન [[બી-1બી લેન્સર]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.airforce-technology.com/projects/tu160/ |title = Tu-160 Blackjack Strategic Bomber, Russia |publisher = airforce-technology.com |access-date = 16 May 2010}}&lt;/ref&gt;

=== વિકાસમાં નવા ઉપયોગ ===

ઉડ્ડયન ઉદ્યોગના કેટલાક લોકોમાં હજુ પણ સુપરસોનિક વિમાનની બીજી પેઢી માટેની ઈચ્છા રહેલી છે&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F89C550A53D43FD&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |title = French transport chief speculates about new-generation Concorde |publisher = ''Associated Press'' |date = 17 August 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/72587838.html?dids=72587838:72587838&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=May+10%2C+1990&amp;author=Edward+Cody&amp;pub=The+Washington+Post+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=Partnership+Gears+Up+For+Concorde+Sequel%3B+British%2C+French+Firms+Sign+Plane+Pact&amp;pqatl=google |title = Partnership gears up for Concorde sequel; British, French firms sign plane pact |publisher = ''Washington Post'' |first = Edward |last = Cody |date = 10 May 1990 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 25 જુલાઈ 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120725055654/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/72587838.html?dids=72587838:72587838&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=May+10%2C+1990&amp;author=Edward+Cody&amp;pub=The+Washington+Post+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=Partnership+Gears+Up+For+Concorde+Sequel%3B+British%2C+French+Firms+Sign+Plane+Pact&amp;pqatl=google |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; અને કોનકોર્ડની નિવૃત્તી બાદ ઘણાં વિચારો ઝડપથી ઉભરી આવ્યા હતા.

[[ચિત્ર:LAPCAT1.jpg|thumb|right|ઉપલા વાતાવરણમાં લેપકેટ એ-2 વિચાર]]

નવેમ્બર 2003માં, [[ઈએડીએસ]] - [[એરબસ]] વિમાન મેન્યુફેકચરગ કંપનીની પેરેન્ટ કંપની - એ જાહેરાત કરી કે કોનકોર્ડની જગ્યા લઇ શકે તેવું વધારે મોટું અને ઝડપી વિમાન બનાવવા માટે જાપાનીઝ કંપની સાથે કાર્ય કરવા વિચારણા કરી રહી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3231354.stm |title = Firm considers 'son of Concorde' |publisher = ''BBC News'' |date = 23 November 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.msnbc.msn.com/id/8229113/ |title = Japan, France working on new supersonic jet |publisher = ''MSNBC'' |date = 15 June 2005 |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 11 જાન્યુઆરી 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110111114123/http://www.msnbc.msn.com/id/8229113/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ઓકટોબર 2005માં, જાપાનીઝ એરોસ્પેસ એકસપ્લોરેશન એજન્સી, [[જેએએકસએ]]એ (વર્કિંગ નામ ''[[NEXST]]''  સાથે) મેક 2 ઝડપે લગભગ 300 મુસાફરોને લઈ જઇ શકે તેવા વિમાનના સ્કેલ મોડલનું એરોડાયનેમિક પરીક્ષણ શરૂ કર્યું હતું. જો વ્યાવસાયિક રીતે તેનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે તો તે 2020-2025 સુધીમાં સેવામાં આવે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4325634.stm |title = Japan tests supersonic jet model |publisher = ''BBC News'' |date = 10 October 2005}}&lt;/ref&gt;

બ્રિટીશ કંપની [[રીએકશન એન્જિન્સ લિમિટેડ]], 50 ટકા યુરોપીયન યુનિયન નાણાં સાથે, ''[[લેપકેટ]]''  નામના સંશોધન કાર્યક્રમમાં પ્રવૃત્ત છે, જે બ્રસેલ્સથી સીડની સુધીની નોન-સ્ટોપ ઊડાન મેક પ કરતાં વધારે ઝડપે લગભગ 4.6 કલાકમાં પૂરી કરવાની ક્ષમતા સાથે 300 મુસાફરો સાથે ભરી શકે તેવા વિમાનની હાઈડ્રોજનનો ઈંધણ તરીકે ઉપયોગમાં લઇ શકે તે માટેની ''[[એ2]]''  નામના વિમાનની ડિઝાઈનની ચકાસણી કરી રહી છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gizmowatch.com/entry/lapcat-aims-at-supersonic-civil-aviation/ |title=LAPCAT aims at supersonic civil aviation |date=30 August 2007 |author= |publisher=''Gizmo Watch'' |access-date=3 July 2009 |archive-date=20 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220044620/http://www.gizmowatch.com/entry/lapcat-aims-at-supersonic-civil-aviation/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

મે 2008ના અહેવાલ અનુસાર [[એરીઓન]] કોર્પોરેશને તેના [[એરીઓન એસબીજે]] સુપરસોનિક બિઝનેસ જેટ માટેનું લગભગ ત્રણ બિલિયન ડોલરનું પ્રિ-ઓર્ડર વેચાણ નાધાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3953823.ece |title = Orders for Aerion's Concorde executive jet are more than $3 billion |publisher = ''The Times'' |first = Dominic |last = O'Connell |date = 18 May 2008 |location = London |access-date = 18 ઑગસ્ટ 2010 |archive-date = 22 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110822135404/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article3953823.ece |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

[[સુપરસોનિક એરોસ્પેસ ઈન્ટરનેશનલ]]નું [[કવાયટ સુપરસોનિક ટ્રાન્સપોર્ટ]] મેક 1.6ની ઝડપે મુસાફરી કરી શકે છે. [[લોકહીડ માર્ટીન]] દ્વારા ડિઝાઈન કરવામાં આવેલું આ વિમાન કોનકોર્ડ દ્વારા પેદા કરવામાં આવતી સોનિક બૂમના લગભગ 1 ટકા ભાગ જેટલી જ સોનિક બૂમ પેદા કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.cnn.com/2007/TECH/02/16/quiet.supersonic/index.html |publisher = CNN |title = Supersonic jet promises to fly nearly silent |date = 16 February 2007 |first = Eric |last = Hagerman}}&lt;/ref&gt; 

[[સુપરસોનિ બિઝનેસ જેટ્સ]] અંગેનું સંશોધન 2009ની સ્થિતિએ ચાલુ છે.

== સંચાલકો ==
* [[એર ફ્રાંસ]]
* [[સિંગાપોર એરલાઇન્સ]] (ટૂંકા ગાળાની [[વેટ લીઝ]])&lt;ref name=&quot;singaconc&quot;/&gt;
* [[બ્રિટીશ એરવેઝ]]
* [[બ્રાનિફ ઇન્ટરનેશનલ એરવેઝ]] (ટૂંકા ગાળાની લીઝ)&lt;ref name=&quot;braniconc&quot;/&gt;


=== નોંધ ===
{{Reflist|3}}
=== યાદી ===
{{refbegin}}
* {{cite book |last = Barfiel |first = Norman |title = &quot;Aérospatiale/BAC Concorde&quot;. ''Aircraft in Profile, Volume 14'' |location = Berkshire, UK |publisher = Profile Publications Ltd |year = 1974 |pages = 73–113 |isbn = 0-85383-023-1}}
* {{cite book |last = Beniada |first = Frederic |title = ''Concorde'' |publisher = St Paul, Minnesota |publisher = Zenith Press |year = 2006 |isbn = 0-7603-2703-3}}
* {{cite book |last = Calvert |first = Brian |title = ''Flying Concorde, The Full Story'' |location = London |publisher = Crowood Press |year = 2002 |isbn = 1-84037-352-0}}
* {{cite book |last = Deregel |first = Xavier |coauthor = Jean-Philippe Lemaire |title = ''Concorde Passion'' |publisher = LBM |year = 2009 |isbn = 2-9153-4773-5}}
* {{cite book |last = Endres |first = Günter |title = ''Concorde'' |location =  St Paul, Minnesota |publisher = MBI Publishing Company |year = 2001 |isbn = 0-7603-1195-1}}
* {{cite book |last = Ferrar |first = Henry (ed.) |title = ''The Concise Oxford French-English dictionary'' |location = New York |publisher = Oxford University Press |year = 1980 |isbn = 0-19-864157-5}}
* {{cite book |last = Kelly |first = Neil |title = ''The Concorde Story: 34 Years of Supersonic Air Travel'' |location = Surrey, UK |publisher = Merchant Book Company Ltd |year = 2005 |isbn = 1-90477-905-0}}
* {{cite book |last = Knight |first = Geoffrey |title = ''Concorde: The Inside story'' |location = London |publisher = Weidenfeld and Nicolson |year = 1976 |isbn = 0-297-77114-0}}
* {{cite book |last = McIntyre |first = Ian |title = ''Dogfight: The Transatlantic Battle over Airbus'' |location = Westport, Connecticut |publisher = Praeger Publishers |year = 1992 |isbn 0-275-94278-3}}
* {{cite book |url = http://books.google.co.uk/books?id=VzNUJlX7CXoC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Concorde:+story+of+a+supersonic+pioneer&amp;source=bl&amp;ots=Huy0WKzJ2z&amp;sig=WSLsp5lmJJm4wbCcJlNA3B5HoUM&amp;hl=en&amp;ei=nXrHS_OaLqbqmwOl4dXkDA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CA0Q6AEwAQ#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title = ''Concorde: story of a supersonic pioneer'' |publisher = Science Museum |first = Kenneth |last = Owen |year = 2001}}
* {{cite book |author = [[Christopher Orlebar|Orlebar, Christopher]] |title = ''The Concorde Story'' |location = Oxford, UK: |publisher = Osprey Publishing |year = 2004 |isbn = 1-85532-667-1}}
* {{cite book |last = Schrader |first = Richard K |title = ''Concorde: the full story of the Anglo-French SST'' |location = Kent, UK |publisher =Pictorial Histories Pub. Co. |year = 1989 |isbn = 0-92952-116-1}}
* {{cite book |last = Towey |first = Barrie (ed.) |title = ''Jet Airliners of the World 1949-2007'' |publisher = Air-Britain (Historians) Ltd |year = 2007 |isbn = 0-85130-348-X}}
* {{cite book |last = Winchester |first = Jim |title = &quot;BAC Concorde.&quot; ''The World's Worst Aircraft: From Pioneering Failures to Multimillion Dollar Disasters'' |location = London |publisher = Amber Books Ltd |year = 2005 |isbn = 1-904687-34-2}}
{{refend}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commons}}
* [http://www.britishairways.com/concorde/index.html બ્રિટીશ એરવેઝ કોનકોર્ડ પાનું]
* [http://www.braniffpages.com/concorde.html બ્રાનિફ એરવેઝ કોનકોર્ડ પાનું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414164854/http://www.braniffpages.com/concorde.html |date=2012-04-14 }}
* [http://www.designmuseum.org/design/concorde ડિઝાઇન મ્યુઝિયમ (યુકે) કોનકોર્ડ પાનું]
* [http://www.nms.ac.uk/our_museums/museum_of_flight/concorde.aspx નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ ફ્લાઇટ, સ્કોટલેન્ડ ખાતે કોનકોર્ડનો અનુભવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100421013144/http://www.nms.ac.uk/our_museums/museum_of_flight/concorde.aspx |date=2010-04-21 }}
* [http://www.life.com/image/first/in-gallery/24961/supersonic-tribute-to-concorde સુપરસોનિક: ટ્રાઇબ્યુટ ટુ કોનકોર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325214459/http://www.life.com/image/first/in-gallery/24961/supersonic-tribute-to-concorde |date=2010-03-25 }} - ''[[લાઇફ મેગેઝિન]]'' નો સ્લાઇડ શો
* [http://www.thinkreliability.com/cm-concorde.aspx કોનકોર્ડ તૂટી પડવાનો કારણદર્શક નકશો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725134059/http://www.thinkreliability.com/cm-concorde.aspx |date=2010-07-25 }}

[[શ્રેણી:વિમાન]]
[[શ્રેણી:વાહનો]]</text>
      <sha1>lw2bfmbbj19kakojv01duniusu6dujc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>હ્યુસ્ટન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26336</id>
    <revision>
      <id>903126</id>
      <parentid>901706</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T04:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222742" sha1="6wo3njflxx95ana1cnsw6yn4uzxixd3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = City of Houston
|settlement_type          = [[City]]
|nickname                 = &lt;!--DO NOT CHANGE!!! --&gt;Space City (official), &lt;small&gt;[[Nicknames of Houston|more. . .]]&lt;/small&gt;&lt;!--Please list unofficial nicknames in Culture Section. See discussion on talk page. Thank you. --&gt;
|image_skyline            = Montage Houston.jpg
|imagesize                =
|image_caption            =
|image_flag               = Flag of Houston, Texas.svg
|image_seal               = Seal of Houston, Texas.png
|image_map                =
|mapsize                  = 250px
|map_caption              =
|image_map1               =
|map_caption1             =
|pushpin_map=USA
|pushpin_map_caption=Location in the United States of America
|coordinates_region       = US-TX
|subdivision_type         = [[List of countries|Country]]
|subdivision_type1        = [[Political divisions of the United States|State]]
|subdivision_type2        = [[List of counties in Texas|Counties]]
|subdivision_name         = [[United States|United States of America]]
|subdivision_name1        = [[Texas]]
|subdivision_name2        = &lt;small&gt;[[Harris County, Texas|Harris]], [[Fort Bend County, Texas|Fort Bend]], and [[Montgomery County, Texas|Montgomery]]&lt;/small&gt;
|government_type          = [[Mayor–council government|Mayor–council]]
|leader_title             = [[List of mayors of Houston|Mayor]]
|leader_name              = [[Annise Parker]]
|area_magnitude           = 1 E8
|area_total_sq_mi         = 601.7
|area_total_km2           = 1558
|area_land_sq_mi          = 579.4
|area_land_km2            = 1501
|area_water_sq_mi         = 22.3
|area_water_km2           = 57.7
|population_as_of July 1, 2007 (http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2007-01.xls)
|population_as_of         = 2008
|population_footnotes     =&lt;ref name=&quot;2008Estimate&quot;&gt;{{Cite web | title = Houston city, Texas, US Census | work = US Census | access-date = 2010-01-02 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=16000US4835000&amp;_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&amp;_street=&amp;_county=Houston%2C+Tx&amp;_cityTown=Houston2C+Tx&amp;_state=&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=population_0&amp;ds_name=null&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=link | archive-date = 2009-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090904022318/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=16000US4835000&amp;_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&amp;_street=&amp;_county=Houston%2C+Tx&amp;_cityTown=Houston2C+Tx&amp;_state=&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=population_0&amp;ds_name=null&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=link | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Texas by Place - GCT-T1-R. Population Estimates (geographies ranked by estimate) | work = US Census | access-date = 2010-01-03 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?-ds_name=PEP_2008_EST&amp;-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&amp;-geo_id=04000US48&amp;-format=ST-9&amp;-tree_id=806&amp;-context=gct | archive-date = 2011-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110103050250/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?-ds_name=PEP_2008_EST&amp;-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&amp;-geo_id=04000US48&amp;-format=ST-9&amp;-tree_id=806&amp;-context=gct | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
|population_total         = 2257926 &lt;small&gt;([[List of United States cities by population|4&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; U.S.]])&lt;/small&gt;
|population_urban         = 3822509 &lt;small&gt;([[List of United States urban areas|10&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; U.S.]])&lt;/small&gt;
|population_metro         = 5867489 &lt;small&gt;([[Table of United States Metropolitan Statistical Areas|6&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; U.S.]])&lt;/small&gt;
|population_note          =
|population_density_sq_mi = 3,872
|population_density_km2   = 1,471
|population_blank1_title = [[Demonym]]
|population_blank1 = Houstonian
|timezone                 = [[North American Central Time Zone|CST]]
|utc_offset               = -6
|timezone_DST             = [[North American Central Time Zone|CDT]]
|utc_offset_DST           = -5
|postal_code_type         =
|postal_code              =
|area_code                = [[Area code 713|713]], [[Area code 281|281]], [[Area code 832|832]]
|latd = 29 |latm = 45 |lats = 46 |latNS = N
|longd = 95 |longm = 22 |longs = 59 |longEW =W|coordinates_display=0
|elevation_m              = 13
|elevation_ft             = 43
|established_title        = [[Municipal corporation|Incorporated]]
|established_date         = June 5, 1837
|blank_name               = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]]
|blank_info               = 48-35000{{GR|2}}
|blank1_name              = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID
|blank1_info              = 1380948{{GR|3}}
|website                  = [http://www.houstontx.gov/ houstontx.gov]
|footnotes                =
}}

'''હ્યુસ્ટન''' [[અમેરિકા]]માં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ ચોથું સૌથી મોટું શહેર અને [[ટેક્સાસ]] રાજ્યનું સૌથી મોટું શહેર છે. અમેરિકાની વસ્તીગણતરીના અંદાજ મુજબ, વર્ષ 2008 સુધી {{convert|600|mi2|km2|abbr=off}}વિસ્તારની અંદર આ શહેરની વસ્તી 23 લાખ હતી.&lt;ref name=&quot;2008Estimate&quot;/&gt; હ્યુસ્ટન [[હેરિસ કાઉન્ટી]]ની બેઠક છે અને મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર {{nowrap|[[Greater Houston|Houston–Sugar Land–Baytown]]}}નું આર્થિક કેન્દ્ર છે. અમેરિકાના આ {{nowrap|sixth-largest}}મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારની વસ્તી 59 લાખ છે.


હ્યુસ્ટનની સ્થાપના 30 ઓગસ્ટ, 1836ના રોજ {{nowrap|[[Buffalo Bayou]]}}નદીના કિનારા નજીકની જમીન પર [[ઓગસ્ટ્સ ચેપમેન એલન]] અને [[જોહન કિર્બી એલન]] બંધુઓએ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;HouHTO&quot;&gt;{{cite web|access-date= 2008-06-01
|url= http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/hdh03
|title=&quot;Houston, Texas&quot;
|date=January 19, 2008
|author=McComb, David G.
|work=Handbook of Texas Online
}}&lt;/ref&gt; જૂન 5, 1837,ના દિવસે શહેરની સંસ્થાપના થઇ અને તેને [[ટેક્સાસ ગણરાજ્ય]]ના પ્રમુખ —પૂર્વ જનરલ [[સેમ હ્યુસ્ટન]] પરથી નામ અપાયું —જેણે [[સેન જેકિંટોના યુદ્ધ]]ની આગેવાની કરી હતી, જે જ્યાં આ શહેરની સ્થાપના થઇ તેની {{convert|25|mi|km|abbr=off}}પૂર્વમાં થયુ હતુ.  બંદર અને રેલમાર્ગ ઉદ્યોગના અડપી વિકાસ,સાથે 1901માં ઓઇલની શોધને લીધે, શહેરની વસ્તીમામ સતત અને અડપી વૃદ્ધિ થઇ. મધ્ય વીસમી સદીમાં,હ્યુસ્ટન ટેક્સાસ વૈદ્યકીય કેન્દ્ર—વિશ્વનું સૌથી મોટું આરોગ્યરક્ષા અને સંશોધન સંસ્થાનોનુ કેન્દ્રીકરણ—અને નાસા'નુ [[જોહન્સન અવકાશ કેન્દ્ર]], જ્યાં મિશન કંન્ટ્રોલ સેન્ટર સ્થિત છે.


બીટા વર્લ્ડ સિટી તરીકે રેટિંગ પામેલા હ્યુસ્ટનનું અર્થતંત્ર ઊર્જા, ઉત્પાદન, એરોનોટિક્સ, પરિવહન અને હેલ્થકેર ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક ઔદ્યોગિક આધાર ધરાવે છે. આ શહેર બિલ્ડિંગ ઓઇલફિલ્ડ ઇક્વિપમેન્ટ માટેનું અગ્રણી કેન્દ્ર છે. અમેરિકામાં તેના કરતાં એકમાત્ર ન્યૂયોર્ક શહેર વધારે [[ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓ]]નું હેડક્વાર્ટર ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Fortune 500&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lboro.ac.uk&quot;&gt;{{Cite web | title = GaWC - The World According to GaWC 2008 | work = Globalization and World Cities Research Network | access-date = 2009-03-01 | url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html | archive-date = 2016-08-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; [[હ્યુસ્ટનનું બંદર]] અમેરિકાના વિવિધ બંદરોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય જળપરિવહન ક્ષમતાના સંચાલનમાં ટોચનું અને કાર્ગો પરિવહન ક્ષમતાના સંચાલનમાં બીજુ સ્થાન ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;port ranking&quot;&gt;[http://www.aapa-ports.org/files/Statistics/2004%5FUS%5FPORT%5FCARGO%5FTONNAGE%5FRANKINGS.xls અમેરિકન બંદર રેન્કિંગ દ્વારા કાર્ગો વોલ્યુમ 2004]. બંદર ઉદ્યોગ માહિતી, ''અમેરિકન બંદર સત્તામંડળનું સંગઠન'' . 2004. 2007-01-15 પર સુધારેલ {{Wayback|url=http://www.aapa-ports.org/files/Statistics/2004%5FUS%5FPORT%5FCARGO%5FTONNAGE%5FRANKINGS.xls|date =20070927222840|bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt; શહેરમાં વિવિધ વંશીય અને ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો રહે છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયના લોકો રહે છે અને તેમનું પ્રમાણ વધતું જાય છે.  આ શહેર અનેક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ છે અને વિવિધ પ્રકારના પ્રદર્શનો યોજાય છે. [[હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] દર વર્ષે 70 લાખ કરતાં વધારે મુલાકાતીઓ આકર્ષે છે. હ્યુસ્ટનના [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં વિઝ્યુઅલ અને પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ સક્રિય છે તથા અમેરિકાના થોડા શહેરોમાંનું એક છે જે તમામ મુખ્ય [[પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]] આખું વર્ષ નિવાસી કંપનીઓ ઓફર કરે છે.&lt;ref name=&quot;ikvngd&quot;&gt;&quot;{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/20AW005.pdf Museums and Cultural Arts]|31.8&amp;nbsp;KB}}&quot;''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ. &lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:samuel houston.jpg|thumb|upright|left|સેમ હ્યુસ્ટન]]
ન્યૂયોર્કના બે રિયલ એસ્ટેટ સાહસિકો [[જોહન કિર્બી એલેન]] અને [[ઓગસ્ટસ ચેપમેન એલેન]]એ ઓગસ્ટ, 1836માં શહેર સ્થાપવાના ઉદ્દેશ સાથે [[બફેલો બાયુ]]ની બાજુમાં {{convert|6642|acre|km2}}જમીન ખરીદી હતી.&lt;ref name=&quot;Coutinho&quot;&gt;{{cite news|title=Brief history of Houston|last=Coutinho|first=Juliana|url=http://www.stp.uh.edu/vol66/13/news/news-index.html|work=[[The Daily Cougar]]|date=2000-09-13|access-date=2007-02-06|archive-date=2006-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20060918053418/http://www.stp.uh.edu/vol66/13/news/news-index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  એલેન બંધુઓએ શહેરનું નામ [[સેમ હ્યુસ્ટન]] પરથી રાખવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, જેઓ [[સેન જેસિન્ટોની લડાઈ]]&lt;ref name=&quot;Coutinho&quot;/&gt;ના લોકપ્રિય સેનાપતિ હતા અને સપ્ટેમ્બર, 1836માં [[ટેક્સાસના પ્રમુખ]] તરીકે ચૂંટાયા હતા. 

હ્યુસ્ટનને પાંચમી જૂન, 1837ના રોજ મંજૂરી મળી ગઈ હતી અને તેના પ્રથમ મેયર [[જેમ્સ એસ હોલમેન]] બન્યાં હતાં.&lt;ref name=&quot;HouHTO&quot;/&gt; તે જ વર્ષે હ્યુસ્ટન હેરિસબર્ગ કાઉન્ટી (હવે હેરિસ કાઉન્ટ)ની કાઉન્ટી બેઠક અને [[ટેક્સાસ ગણતંત્ર]]ની કામચલાઉ રાજધાની બન્યું હતું.&lt;ref name=&quot;SHQa4&quot;&gt;{{cite journal
 | last = Looscan
 | first = Adele B.
 | title = Harris County, 1822–1845
 | journal = Southwestern Historical Quarterly
 | volume = 19
 | pages = 37–64
 | year = 1916
 | url = http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v019/n1/article_4.html
 | access-date = 2007-02-07
 | archive-date = 2011-09-12
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110912154531/http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v019/n1/article_4.html
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;  1840માં કમ્યુનિટીએ નવા નિર્માણ પામેલા બફેલો બાયુ બંદર પર જળપરિવહન અને જહાજ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે વ્યાપાર ચેમ્બરની સ્થાપના કરી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.houstontx.gov/hr/savvypages/sum06/sum06_heritage.htm બોર્ન ઓન બાયૂઃ સિટીસ મર્કી સ્ટાર્ટ]. જોહન પેરી, સિટી સેવી ઓનલાઇન એડિશન. ઉનાળો 2006માં પ્રકાશિત. 2007-02-06 પર સુધારેલ {{Wayback|url=http://www.houstontx.gov/hr/savvypages/sum06/sum06_heritage.htm|date =20071008072758|bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt;

1860 સુધીમાં હ્યુસ્ટન કપાસની નિકાસ માટે વ્યાવસાયિક અને રેઇલરોડ કેન્દ્ર તરીકે વિકસી ગયું હતું.&lt;ref name=&quot;SHQa4&quot;/&gt; ટેક્સાસના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાંથી વિવિધ રેલમાર્ગો હ્યુસ્ટનમાં ભેગાં થતાં, જ્યાં તેમને [[ગેલ્વેસ્ટોન]] અને [[બ્યુમોન્ટ]] બંદરોની રેલવે લાઇન્સ મળતી હતી. [[અમેરિકાના ગૃહયુદ્ધ]] દરમિયાન હ્યુસ્ટન જનરલ [[જોહન બેન્કહેડ મેગ્રજર]]નું વડુંમથક હતું, જેમણે [[ગેલ્વેસ્ટોનની લડાઈ]] માટે સંગઠનાત્મક સ્થળ તરીકે શહેરનો ઉપયોગ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Sabine&quot;&gt;{{cite book|last=Cotham|first=Edward T.|title=Sabine Pass: The Confederacy's Thermopylae|year=2004|publisher=[[University of Texas Press]]|location=Austin, Texas|isbn=0-292-70594-8}}&lt;/ref&gt; ગૃહયુદ્ધ પછી હ્યુસ્ટનના વ્યાવસાયિકોએ જળપરિવહનની વિશાળ વ્યવસ્થાનો વિસ્તૃત કરવાના પ્રયાસો શરૂ કર્યા હતા જેથી શહેરના મધ્યભાગ અને ગેલ્વેસ્ટોન બંદર નજીકના વિસ્તાર વચ્ચે વધારે વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ હાથ ધરી શકાય. 1890 સુધીમાં હ્યુસ્ટન ટેક્સાસના રેલવેમાર્ગનું કેન્દ્ર બની ગયું હતું.

[[ચિત્ર:Old map-Houston-1873.jpg|thumb|હ્યુસ્ટન, સિરકા 1873]]
1900માં ગેલ્વેસ્ટોન પર વિનાશક [[ચક્રવાત]] ત્રાટક્યું પછી હ્યુસ્ટનને વ્યવહારિક રીતે ઊંડાપાણીનું બંદર બનાવવાના પ્રયાસો શરૂ થયા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.tsl.state.tx.us/governors/rising/sayers-galv.html જે એચ ડબલ્યુ સ્ટીલ ટૂ સેયર્સ, સપ્ટેમ્બર 11-12, 1900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117083321/http://www.tsl.state.tx.us/governors/rising/sayers-galv.html |date=2010-11-17 }}. ''ટેક્સાસ સ્ટેટ લાઇબ્રેરી એન્ડ આર્કાઇવ કમિશન'' , 31 ઓગસ્ટ, 2007 પર સુધારેલ&lt;/ref&gt; તે પછીના વર્ષે બ્યુમોન્ટ નજીક [[સ્પિન્ડલટોપ]] [[ઓઇલ ક્ષેત્ર]]માં તેલ મળી આવ્યું હતું, જેના પગલે ટેક્સાસમાં પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગના વિકાસને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oil in Texas: The Gusher Age, 1895–1945|last=Olien|first=Diana Davids|coauthors=Olien, Roger M.|year=2002|publisher=University of Texas Press|location=Austin, Texas|isbn=0-292-76056-6}}&lt;/ref&gt; 1902માં રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[થિયોડર રુઝવેલ્ટ]]એ હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલને સુધારવાના પ્રોજેક્ટ માટે 10 લાખ ડોલસ મંજૂર કર્યા હતા. 1910 સુધીમાં શહેરની વસ્તી 78,800 થઈ ગઈ હતી, જે એક દાયકા કરતાં લગભગ બમણી હતી. આ શહેરનો અભિન્ન હિસ્સો આફ્રિકન અમેરિકનો હતા, જેમની સંખ્યા 23,929 કે રહેવાસીઓની લગભગ 33 ટકા હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.houstonhistory.com/decades/history5h.htm|title=Marvin Hurley, 1910-1920, Houston History|access-date= 2008-04-06}}&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ તેમણે ફોર્થ વોર્ડમાં મજબૂત વ્યાવસાયિક વર્ગ વિકસાવ્યો હતો.

રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[વુડ્રો વિલ્સન]]એ 1914માં હ્યુસ્ટનમાં ઊંડા પાણીના બંદરને ખુલ્લું મૂક્યું હતું. આ રીતે બંદર ખોદવાની શરૂઆત થયાના સાત વર્ષ પછી તે નવી ક્ષમતા સાથે ફરી ધમધમતું થયું હતું. 1930 સુધીમાં હ્યુસ્ટન ટેક્સાસનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર અને હેરિસ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતી કાઉન્ટી બની ગયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last = Gibson
 | first = Campbell
 | title = Population of the 100 Largest Cities and Other Urban Places in the United States: 1790 to 1990
 | journal = Population Division, U.S. Census Bureau
 | publisher = U.S. Census Bureau
 | month= June | year= 1998
 | url = http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027.html
 | access-date =  2007-02-06}}&lt;/ref&gt;

[[બીજું વિશ્વયુદ્ધ]] શરૂ થયું ત્યારે બંદરની માલવહન ક્ષમતામાં ઘટાડો થયો હતો અને જહાજ પ્રવૃત્તિઓ બંદ કરી દેવામાં આવી હતી. જોકે યુદ્ધથી શહેરનો આર્થિક લાભ થયો નહોતો. યુદ્ધ દરમિયાન કૃત્રિમ રબરના ઉત્પાદનો અને પેટ્રોલીયમની માગને કારણે જહાજ ચેનજ પાસે પેટ્રોકેમિકલ રીફાઇનરીઝ અને ઉત્પાદન પ્લાટન્સનું નિર્માણ થયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Houston Ship Channel
 | work = TSHA Handbook of Texas
 | url = http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rhh11
 | access-date =  2007-02-18}}&lt;/ref&gt; [[પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ ]]દરમિયાન [[એલિંગ્ટન ફિલ્ડ]]નું નિર્માણ શરૂ થયું હતું, જે બોમ્બાર્ડીયર્સ અને દરિયાખેડૂઓ માટે તાલીમકેન્દ્ર તરીકે પુનર્જીવિત થયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Carlson
 | first = Erik
 | title = Ellington Field: A Short History, 1917–1963
 | work = National Aeronautics and Space Administration
 | month= February | year= 1999
 | url = http://www.jsc.nasa.gov/history/ellington/Ellington.pdf
 | access-date =  2007-02-18|format=PDF}}&lt;/ref&gt; એમ ડી એન્ડર્સન ફાઉન્ડેશનએ 1945માં [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]]ની સ્થાપના કરી હતી. યુદ્ધ પછી હ્યુસ્ટનનું અર્થતંત્ર બંદર આધારિત બની ગયું હતું. 1948માં શહેરની હદ બહારના કેટલાંક વિસ્તારોને શહેરની મર્યાદામાં સામેલ કરવામાં આવ્યાં હતાં, જેમનું કદ શહેરના કદ કરતાં બમણું હતું અને હ્યુસ્ટનનો પ્રસાર ચારે તરફ થયો હતો.&lt;ref name=&quot;HouHTO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Streetman
 | first = Ashley
 | title = Houston Timeline
 | work = Houston Institute for Culture
 | url = http://www.houstonculture.org/resources/houstontime.html
 | access-date = 2007-02-06
 | archive-date = 2006-12-08
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061208185328/http://www.houstonculture.org/resources/houstontime.html
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;

1950માં એર કન્ડિશનિંગની ઉપલબ્ધતાએ અનેક કંપનીઓને હ્યુસ્ટનમાં પુનઃસ્થાપિત થવાની પ્રેરણા આપી હતી, જેના પરિણામે તેના અર્થતંત્રને મોટો વેગ મળ્યો હતો અને શહેરનું અર્થતંત્ર ઊર્જા ક્ષેત્ર પર આધારિત બન્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.oldhouseweb.com/stories/Detailed/725.shtml હાવ એર કન્ડિશનિંગ ચેન્જ્ડ અમેરિકા]. ''ધ ઓલ્ડ હાઉસ વેબ'' , 4 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hgs.org/en/articles/printview.asp?26 એ શોર્ટ હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216122901/http://www.hgs.org/en/articles/printview.asp?26 |date=2007-02-16 }}. ''હ્યુસ્ટન જીયોલોજિકલ ઓક્ઝિલરી'' , 4 એપ્રિ, 2007 પર સુધારેલ&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Challenger Ferry Flight Flyover of Lyndon B. Johnson Space Center.jpg|thumb|left|ધ સ્પેસ શટલ, બોઇંગ 747 એસસી પર, જોહન્સન અવકાશ કેન્દ્ર]]
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન સ્થાનિક જહાજનિર્માણ ઉદ્યોગના ઉત્પાદનમાં વધારો થતાં હ્યુસ્ટનની વૃદ્ધિ થઈ હતી &lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Shipbuilding
 | work = TSHA Handbook of Texas
 | url = http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/ets03
 | access-date =  2007-02-18}}&lt;/ref&gt;અને 1961માં નાસાનું મેનડ સ્પેસક્રાફ્ટ સેન્ટર (1973માં તેનું નામ બદલીને [[લીંડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] કરવામાં આવ્યું હતું) સ્થપાયું હતું, જેથી શહેરમાં એરોસ્પેસ ઉદ્યોગ શરૂ થયો હતો. &quot;[[દુનિયાની આઠમી અજાયબી]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite news
 | last = Barks
 | first = Joseph V.
 | title = Powering the (New and Improved) &quot;Eighth Wonder of the World&quot;
 | work = Electrical Apparatus
 | date = November 2001
 | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3726/is_200111/ai_n9011574
 | access-date = 2007-01-16
 | archive-date = 2007-12-01
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071201040513/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3726/is_200111/ai_n9011574
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;તરીકે જાણીતો [[એસ્ટ્રોડોમ]] 1965માં વિશ્વના પ્રથમ ઇનડોર ડોમ સ્પોર્ટ્સ સ્ટેડિયમ તરીકે ખુલ્લો મૂકાયો હતો.

1970ના દાયકાના અંતિમ વર્ષો દરમિયાન હ્યુસ્ટનમાં વસ્તીનો વધારો થયો હતો, કારણ કે [[રસ્ટ બેલ્ટ]] રાજ્યોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોએ ટેક્સાસમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.texasalmanac.com/culture/groups/polish.html | title=Polish-Texans | work=Texas Almanac 2004-2005 | access-date=2007-02-06 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205065135/http://www.texasalmanac.com/culture/groups/polish.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; નવા રહેવાસીઓ પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગમાં રહેલી રોજગારીની પુષ્કળ તકો માટે આવ્યાં હતાં, જેના પરિણામે [[આરબ ઓઇલ એમ્બાર્ગો]]ની રચના થઈ હતી.

1980ના દાયકાની મધ્યે ઓઇલની કિંમતમાં અચાનક થયેલા ઘટાડાના પગલે શહેરની વધતી જતી ગીચતમાં ઘટાડો થયો હતો. [[સ્પેસ શટલ ચેલેન્જર]] લોંચ થયા પછી ટૂંક સમયમાં વિસ્ફોટ થયા બાદ 1986માં સ્પેસ ઉદ્યોગને પણ ફટકો પડ્યો હતો. 1980ના દાયકાના અંતે મંદીના કારણે શહેરના અર્થતંત્ર પર નકારાત્મક અસર થઈ હતી.

મંદીના કારણે 1990ના દાયકા સુધી હ્યુસ્ટને એરોસ્પેસ અને હેલ્થકેર તથા બાયોટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરી તેના અર્થતંત્રમાં વૈવિધ્ય લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગ પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો નિર્ણય લીધો હતો. 1997માં હ્યુસ્ટનવાસીઓએ [[લી પી બ્રાઉન]]ને શહેરના પ્રથમ આફ્રિકન અમેરિકન મેયર તરીકે ચૂંટ્યાં હતાં.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=937&amp;category=politicalMakers | title=Lee P. Brown - Biography | work=TheHistoryMakers.com | access-date=2007-01-22 | archive-date=2016-11-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161110215849/http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=937&amp;category=politicalMakers | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


જૂન, 2001માં [[ઉષ્ણકટિબંધીય તોફાન એલિસ્ન]] ત્રાટક્યુ હતું અને હ્યુસ્ટનના વિસ્તારોમાં સુધીનો વરસાદ થયો હતો, {{convert|40|in|mm}}જેના પગલે શહેરના ઇતિહાસનું સૌથી વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. એટલું જ નહીં તોફાનથી અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું હતું અને ટેક્સાસમાં 20 લોકો માર્યા ગયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Allison's Death Toll Hits 43|last=Ward|first=Christina|url=http://www.redcross.org/news/ds/floods/010618houston.html|work=RedCross.org|date=2001-06-18|access-date= 2007-01-01}}&lt;/ref&gt; તે જ વર્ષ ડીસેમ્બર મહિના સુધીમાં હ્યુસ્ટનની ઊર્જા કંપની [[એનરોન]] આર્થિક રીતે તૂટી ગઈ હતી, જે અમેરિકાના ઇતિહાસમાં ત્રીજું સૌથી મોટી રકમનું દેવાળું ફૂક્યું હતું. તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું હતું કે કંપનીમાં બનાવટી ભાગીદારીઓ રચાઈ હતી અને ઋણ છુપાવવામાં આવ્યું હતું અને વધારે પડતો નફો દેખાડવામાં આવ્યો હતો.

ઓગસ્ટ, 2005માં [[ચક્રવાત કેટરિના]] ત્રાટકતાં [[ન્યૂ ઓરલીન્સ]]માંથી દોઢ લાખ કરતાં વધારે લોકોને હ્યુસ્ટને આશ્રય આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news
 | title = Katrina's Human Legacy
 | work = Houston Chronicle
 | date= 2006-08-27
 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4178618
 | access-date =  2007-08-29}}&lt;/ref&gt; તેના એક મહિના પછી [[ગલ્ફના કિનારા]] તરફ [[ચક્રવાત રિટા]] આગળ વધ્યું ત્યારે હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાંથી અંદાજે 2.5 લાખ લોકોએ સ્થળાંતર કર્યું હતું. જોકે આ ચક્રવાતથી હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં મોટી જાનમાલની હાનિ થઈ નહોતી અને તોફાન તેને છોડીને આગળ વધી ગયું હતું. અમેરિકાના ઇતિહાસમાં તે સૌથી મોટું શહેરી સ્થળાંતર ગણાય છે.&lt;ref&gt;{{cite news
 | last = Flakus
 | first = Greg
 | title = Recovery Beginning in Areas Affected by Hurricane Rita
 | work = Voice of America News
 | date = 2005-09-25
 | url = http://www.voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-25-voa33.cfm
 | access-date = 2007-01-10
 | archive-date = 2007-01-10
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070110220637/http://voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-25-voa33.cfm
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.house.gov/brady/2007_appropriations.shtml ટેક્સાસ 2007 એપ્રોપ્રિએશન્સ પ્રોજેક્ટ રીક્વેસ્ટ્સની આઠમી કોંગ્રેસનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107112644/http://www.house.gov/brady/2007_appropriations.shtml |date=2007-01-07 }}. કોંગ્રેસમેન કેવિન બ્રેડી, ટેક્સાસનું આઠમું ડિસ્ટ્રિક્ટ. 2007-01-10 પર સુધારેલ&lt;/ref&gt;
{{-}}

== ભૂગોળ ==
{{Main|Geography of Houston}}

[[ચિત્ર:Large Houston Landsat.jpg|thumb|હ્યુસ્ટનનું સાદ્રશ્ય રંગીન ચિત્ર ]]

અમેરિકાના વસ્તીગણતરી બ્યૂરોના જણાવ્યા મુજબ, શહેરનો કુલ વિસ્તાર {{convert|601.7|mi2|km2|abbr=off}} છે, જેમાં જમીનનો વિસ્તાર {{convert|579.4|mi2|km2|abbr=off}} છે અને પાણીનો વિસ્તાર {{convert|22.3|mi2|km2|abbr=off}} છે.&lt;ref&gt;[http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4835000.html અમેરિકાના વસ્તીગણતરી બ્યૂરોમાંથી હ્યુસ્ટન (શહેર) પર ઝડપથી પ્રાપ્ત માહિતીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220105716/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4835000.html |date=2010-02-20 }}. અમેરિકા વસ્તીગણતરી બ્યૂરો. 2009-02-28 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;
હ્યુસ્ટનનો મોટા ભાગનો વિસ્તાર [[અખાતના કિનારાના મેદાન]] પર સ્થિત છે અને તેની વનસ્પતિસૃષ્ટિને સમશીતોષ્ણ ઘાસની જમીન અને જંગલમાં વર્ગીકૃત કરવામા્ં આવી છે. મોટા ભાગનું શહેર જંગલની જમીન, ભેજવાળી જમીન કે [[ઘાસના મેદાન]] પર નિર્માણ થયું છે, જે આજે પણ આજુબાજુના વિસ્તારોમાં નજરે ચડે છે. [[શહેરી જૂથો]] સાથે સંયુક્તપણે સ્થાનિક ભૂપ્રદેશની સપાટતાને કારણે અવારનવાર પૂરની સમસ્યા ઊભી થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.crwr.utexas.edu/gis/gishyd98/class/trmproj/ahrens/prepro.htm સીઆરડબલ્યુઆર-પ્રીપ્રો અને એચઇએસ-એચએમએસનો ઉપયોગ કરીને બફેલો બાયૂ માટે પૂરની આગામી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204065252/http://www.crwr.utexas.edu/gis/gishyd98/class/trmproj/ahrens/prepro.htm |date=2007-02-04 }}. ''જળ સ્રોતોમાં સંશોધન માટેનું કેન્દ્ર, ઓસ્ટિન ખાતે ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એટ ઓસ્ટિન'' , 2007-01-10.&lt;/ref&gt; શહેરનો મધ્ય ભાગ દરિયાઈની સપાટીથી {{convert|50|ft|m|abbr=off}} ઉપર સ્થિત છે &lt;ref&gt;[http://www.topoquest.com/map.asp?lat=29.75737&amp;amp;lon=-95.36387&amp;amp;size=m&amp;amp;u=4&amp;amp;datum=nad27&amp;amp;layer=DRG&amp;amp;s=100 ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530191738/https://www.topoquest.com/map.php?lat=29.75737&amp;lon=-95.36387&amp;datum=nad27&amp;zoom=16 |date=2020-05-30 }}. ''TopoQuest.com''  2008-07-05 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; અને ઉત્તરપૂર્વ હ્યુસ્ટનમાં {{convert|125|ft|m|abbr=off}} સૌથી ઊંચો પોઇન્ટ છે.&lt;ref&gt;[http://www.topoquest.com/map.asp?lat=29.96645&amp;amp;lon=-95.56326&amp;amp;size=l&amp;amp;datum=nad83&amp;amp;layer=DRG&amp;amp;s=100 યુએસજીએસ સેટ્સુમા (ટીએક્સ) ટોપો મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530191737/https://www.topoquest.com/map.php?lat=29.96645&amp;lon=-95.56326&amp;datum=nad83&amp;zoom=16 |date=2020-05-30 }}. ''TopoQuest.com'' . 2008. 2008-07-05 પર સુધારેલ. '''''નોંધઃ'' '''  ''હ્યુસ્ટન શહેરની સરહદોને &quot;હ્યુસ્ટન કોર્પ બીડીવાય&quot;ને સમાંતર ડોટેલ લાઇન વડે દર્શાવવામાં આવી છે.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.houstontx.gov/planning/suprnbhds/landuse/sn1lu.html સુપર નેબરહૂડ# 1-વિલોબ્રૂક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215195825/http://www.houstontx.gov/planning/suprnbhds/landuse/sn1lu.html |date=2006-12-15 }}. ''હ્યુસ્ટન શહેર'' . 2007-01-11 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; એક સમયે શહેર તેની જરૂરિયાત માટે [[ભૂગર્ભીય જળ]] પર આધારિત હતું, પણ જમીન [[નીચે બેસી જતાં]] શહેરને [[હ્યુસ્ટન જળાશય]] અને [[કોનરી જળાશય]] જેવા સ્રોતો પર આધાર રાખવો પડે છે.&lt;ref name=&quot;HouHTO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;USGS_Subsidence_Fault_Creep&quot;&gt;{{PDFlink|[http://pubs.usgs.gov/circ/circ1182/pdf/07Houston.pdf HOUSTON-GALVESTON, TEXAS Managing Coastal Subsidence]|5.89&amp;nbsp;MB}}. ''[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સર્વે]]'' . 2007-01-11 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

હ્યુસ્ટનમાં સમગ્ર શહેરમાં ચાર મુખ્ય [[બાયૂ]] પાસિંગ છે. [[બફેલો બાયૂ]] શહેરની મધ્ય ભાગમાંથી અને [[હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલ]]માંથી પસાર થાય છે. તેમાં ત્રણ શાખા છેઃ [[વ્હાઇટ ઓક બાયૂ]] જે મધ્યભાગની ઉત્તરે પડોશી [[હાઇટ્સ]]માંથી પસાર થાય છે અને પછી મધ્યભાગ તરફ વળી જાય છે. બ્રાઇસ બાયૂ [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]]ને સમાંતર પસાર થાય છે અને સિમ્સ બાયૂ હ્યુસ્ટનની દક્ષિણે અને હ્યુસસ્ટનના મધ્યભાગમાંથી પસાર થાય છે. શિપ ચેનલ [[ગેલ્વેસ્ટોન]]માંથી પસાર થાય છે અને પછી [[મેક્સિકોના અખાત]]માં મળી જાય છે.

=== ભૂસ્તરશાસ્ત્ર ===
હ્યુસ્ટનના જમીનની સપાટીનો આધાર [[અસંગઠિત]] [[માટી]], માટીના [[પોચા ખડક]] અને નબળી રીતે બંધાયેલા [[રેતી]]ના સ્તરનો છે, જે જમીનમાં કેટલાક માઇલ સુધી ઊંડે ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રદેશનું [[ભૂસ્તર]] નદીની રેતીના એકત્ર થયેલા સ્તરોનું છે, જે [[ખડકીય પર્વતો]]ના ધસારામાંથી રચાયું છે. આ વિવિધ [[જળકૃત કચરા]]માં કોહવાઈ ગયેલા કાર્બનિક પદાર્થો પર સમય જતાં રેતીઓ અને માટી જમા થાય છે અને ઓઇલ તથા કુદરતી વાયુમાં પરિવર્તિત થાય છે. જળકૃત ખડકાની નીચેના સ્તરો ખડકીય ક્ષાર [[હેલાઇટ]]ના પાણી જમા થયેલા સ્તર હોય છે. છિદ્રાળુ સ્તરો સમય જતાં દબાયા છે અને ઉપર આવવા દબાણ અનુભવે છે. તેઓ ઉપર આવે છે ત્યારે [[મીઠાના ખડકના ગુંબજ]] જેવી રચનામાંથી જળકૃત ખડકોની આસપાસ મીઠું ખેંચાય છે, ઘણી વખત ઓઇલ અને વાયુ બહાર નીકળે છે, જે આજુબાજુની છિદ્રાળુ રેતીમાંથી બહાર આવે છે. જાડી, સમૃદ્ધ, કેટલીક વખત કાળી થઈ ગયેલી જમીનની સપાટી શહેરના બહારના વિસ્તારોમાં ચોખાની ખેતી માટે યોગ્ય પુરવાર થાય છે, જ્યાં શહેરનો સતત વિકાસ થઈ રહ્યો છે.&lt;ref&gt;[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/hch07 હેરિસ કાઉન્ટી]. ''[[ટેક્સાસની હેન્ડબુક]] ઓનલાઇન.''  2007-01-10 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/afr01 રાઇસ કલ્ચર]. ''[[ટેક્સાસની હેન્ડબુક]] ઓનલાઇન.''  2007-01-10 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં 150 કરતાં વધારે સક્રિય [[ફાંટ]] છે (એક અંદાજ પ્રમાણે 300 સક્રિય ફાંટ), જેની સરેરાશ લંબાઈ {{convert|310|mi|km|abbr=off}}&lt;ref&gt;અર્લ આર વર્કબીક, કાર્લ ડબલ્યુ રાત્ઝલાફ યુઅલ એસ ક્લેન્ટન. &quot;[http://pubs.usgs.gov/mf-maps/mf1136/mf1136/ ઉત્તર-મધ્યના વિસ્તાર અને પશ્ચિમ હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં ફાંટો, ટેક્સાસ]&quot;, ''[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સરવે]]'' , 2005-09-16. 2006-12-12 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html સક્રિય ફાંટના સિદ્ધાંત.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205154143/http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html |date=2009-12-05 }}[http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html હ્યુસ્ટન વિસ્તાર, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205154143/http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html |date=2009-12-05 }}, ''અમેરિકન કૃષિ વિભાગ'' , મે 1984.  2006-12-14 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; જેમાં [[લોંગ પોઇન્ટ-યુરેકા હાઇટ્સ ફોલ્ટ સીસ્ટમ]] છે, જે શહેરના કેન્દ્રમાથી પસાર થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં કોઈ મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક [[ધરતીકંપો]] થયા નથી, પણ ઊંડા ભૂતકાળમાં કે ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના ધરતીકંપોની શક્યતાને સંશોધકો નકારી કાઢતાં નથી. હ્યુસ્ટનની દક્ષિણપૂર્વ વિસ્તારમાં જમીન ધસી રહી છે, કારણ કે અનેક વર્ષોથી જમીનમાંથી પાણી બહાર નીકળી રહ્યું છે. તે ફાંટો સાથે જોડાઈને સરકી શકે છે. જોકે સરકવાનો દર અત્યંત ઓછો છે અને ધરતીકંપ ગણી ન શકાય, જેમાં સ્થિર ફાંટો અચાનક સરકી જાય છે જે ધરતીકંપીય તરંગો રચના પૂરતાં છે.&lt;ref&gt;[http://www.ig.utexas.edu/research/projects/eq/faq/tx.htm ટેક્સાસ ધરતીકંપો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715065340/http://www.ig.utexas.edu/research/projects/eq/faq/tx.htm |date=2007-07-15 }}, ''યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર જીયોફિઝિક્સ'' , જુલાઈ 2001. 2007-08-29 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; આ ફાંટો ધીમા દરે હલનચલન કરવાનું વલણ પણ ધરાવે છે, જેને &quot;[[ફાંટ ધ્રુજારી]]&quot; કહેવાય છે, &lt;ref name=&quot;USGS_Subsidence_Fault_Creep&quot;/&gt;જે ધરતીકંપનું જોખમ વધારે ઘટાડે છે.

=== આબોહવા ===
{{Main|Climate of Houston}}
[[ચિત્ર:Allison Flood Houston.jpg|thumb|left|ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત એલિસ્સન પછી એલેનનું આગમન, જૂન, 2001]]

હ્યુસ્ટનની આબોહવાને [[ભેજવાળી ઉષ્ણકટિબંધીય]] (''સીએફએ'' માં કોપેન આબોહવા વર્ગીકૃત વ્યવસ્થા) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. કેટલીક વખત વસંતઋતુમાં [[સુપરસેલ થન્ડરસ્ટોર્મ્સ]] (સુપરસેલ ગાજવીજ સાથેનું વાવાઝોડું) આ વિસ્તારમાં [[ચક્રવાત]] લાવે છે. વર્ષ દરમિયાન દક્ષિણ અને દક્ષિણપૂર્વમાંથી પવનો વાય છે, જેના પગલે [[મેક્સિકો]]ના રણમાંથી સમગ્ર ખંડમાં ગરમી આવે છે અને [[મેક્સિકોના અખાત]]માંથી ભેજ પણ આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Weather Stats
| work = Greater Houston Convention and Visitors Bureau
| access-date = 2008-10-11
| url = http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Weather
| archive-date = 2008-12-30
| archive-url = https://web.archive.org/web/20081230150744/http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Weather
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;

ઉનાળાના મહિના દરમિયાન અહીં {{convert|90|°F|°C|abbr=on}}પર તાપમાન પહોંચી જવું સામાન્ય છે. આ તાપમાન દર વર્ષે 99 દિવસ {{convert|90|°F|°C|abbr=on}}થી ઉપર રહે છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.weather.com/activities/other/other/weather/climo-monthly-graph.html?locid=USTX0617 ટેક્સાસ, હ્યુસ્ટન માટે માસિક સરેરાશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203142154/http://www.weather.com/activities/other/other/weather/climo-monthly-graph.html?locid=USTX0617 |date=2010-12-03 }}&quot;, ''[[વેધર ચેનલ]]'' . 2006-12-14 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/max90temp.html રાષ્ટ્રીય હવામાન માહિતી કેન્દ્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210082240/http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/max90temp.html |date=2006-12-10 }}&quot;, ''[[રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ અને વાતવરણીય વહીવટીતંત્ર]], [[અમેરિકન વાણિજ્ય વિભાગ]]'' , 2004-06-23.  2006-12-14 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; જોકે ભેજના પરિણામે વાસ્તવિક તાપમાન કરતાં [[ગરમીનો આંક]] ઊંચો રહે છે. ઉનાળાની સવારોમાં [[સાપેક્ષ ભીનાશ]] પ્રમાણમાં 90 ટકા હોય છે અને બપોરે અંદાજે 60 ટકા હોય છે.&lt;ref name=&quot;Average Relative Humidity&quot;&gt;&quot;[http://www.met.utah.edu/jhorel/html/wx/climate/rh.html સરેરાશ સાપેક્ષ ભેજ]&quot;, ''[[ઉતાહ યુનિવર્સિટી]] ખાતે હવામાન વિભાગ'' . 2006-12-14 પર સુધારેલ. {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Average Relative Humidity&quot;/&gt; દરિયાકિનારાની નજીકના વિસ્તારનો બાદ કરતાં ઉનાળામાં પવન ક્યારેય હળવો હોય છે તો ક્યારેક રાહતદાયક હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.met.utah.edu/jhorel/html/wx/climate/windavg.html પવન-સરેરાશ ઝડપ (માઇલ પ્રતિ કલાક)]. ''હવામાન વિભાગ, [[ઉતાહ યુનિવર્સિટી]].''  1993. 2007-01-10 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; ગરમીનો સામનો કરવા લોકો દરેક વાહનો અને શહેરમાં બિલ્ડિંગોમાં [[એર કન્ડિશનિંગ]]નો ઉપયોગ કરે છે. 1980માં હ્યુસ્ટનને પૃથ્વી પરનું &quot;સૌથી વાતાનુકૂલિત શહેર&quot; ગણવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.nbm.org/blueprints/90s/summer92/contents/contents.htm એ મોમેન્ટ ઇન બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206075059/http://www.nbm.org/blueprints/90s/summer92/contents/contents.htm |date=2007-02-06 }}. ''બ્લુપ્રિન્ટ્સ'' , વોલ્યુમ 10, નંબર 3, સમર 1992. નેશનલ બિલ્ડિંગ મ્યુઝીયમ. 2007-01-11 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; ઉનાળામાં બપોરે છૂટાછવાયા વાવાઝોડા સામાન્ય છે. હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી સૌથી વધુ [[તાપમાન]] ચોથી સપ્ટેમ્બર, 2000ના રોજ {{convert|109|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.wunderground.com/history/airport/KIAH/2000/9/4/DailyHistory.html?req_city=NA&amp;amp;req_state=NA&amp;amp;req_statename=NA હિસ્ટરી ફોર હ્યુસ્ટન ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ, ટેક્સાસ ઓન મન્ડ, સપ્ટેમ્બર 4, 2000]&quot;, ''[[વેધર અંડરગ્રાઉન્ડ]]'' , 2000-09-04. 2006-12-14 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

શિયાળામાં હ્યુસ્ટનમાં વાજબી તાપમાન હોય છે. શહેર માટે સૌથી ઠંડા મહિના જાન્યુઆરીમાં સરેરાશ ઊંચું તાપમાન {{convert|63|°F|°C|abbr=on}}હોય છે જ્યારે સરેરાશ નીચું તાપમાન {{convert|41|°F|°C|abbr=on}}હોય છે. બરફવર્ષા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. હ્યુસ્ટનમાં તાજેતરમાં [[24 ડીસેમ્બર, 2004]]ના રોજ કરા પડ્યાં હતા, જેમાં એક ઇંચ (2.5 સેમી) બરફવર્ષા થઈ હતી. છેલ્લે 10 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ બરફવર્ષા થઈ હતી. જોકે 4 ડીસેમ્બર, 2009ના રોજ શહેરમાં એક ઇંચ બરફવર્ષા થઈ હતી. તે હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી થયેલી સૌથી વહેલી બરફવર્ષા છે. ઉપરાંત આ વર્ષાએ એક વધુ ઇતિહાસ પણ પહેલી વખત સર્જ્યો છે કે અહીં સતત બે વર્ષ બરફવર્ષા થઈ છે અને 2000થી 2010ના દાયકામાં ત્રીજી વખત બરફવર્ષા થઈ છે.  હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી સૌથી ઠંડું [[તાપમાન]] 23 જાન્યુઆરી, 1940ના રોજ {{convert|5|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.srh.noaa.gov/hgx/climate/iah/normals/iah_summary.htm હ્યુસ્ટન એક્સટ્રીમ્સ ડેટા એન્ડ એન્યુઅલ સમરીઝ]. ''[[રાષ્ટ્રીય હવામાન સેવા]], [[રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ અને વાતાવરણીય વહીવટીતંત્ર]]'' . 2007-01-05ના રોજ પ્રકાશિત.  2007-01-11 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; હ્યુસ્ટનમાં દર વર્ષે વધુ વરસાદ થાય છે. અહીં દર વર્ષે સરેરાશ 54 ઇંચ જેટલો વરસાદ થાય છે. તેના પગલે શહેરના વિસ્તારોમાં પૂરના પાણી ફરી વળે છે.

હ્યુસ્ટનમાં [[ઓઝોન]]નું વધુ પડતું સ્તર છે અને અમેરિકાના સૌથી વધુ ઓઝોન પ્રદૂષિત શહેરોમાંનું એક છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://lungaction.org/reports/sota05_analysis4.html સ્ટેટ ઓફ ધ એર 2005, રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક અવલોકન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519184221/http://lungaction.org/reports/sota05_analysis4.html |date=2008-05-19 }}&quot;, ''અમેરિકન લંગ એસોસિએશન'' , 2005-03-25. 2006-02-17 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; જમીન સ્તરે ઓઝોન કે [[ધુમ્મસ]] હ્યુસ્ટનની હવાની સામાન્ય સમસ્યા છે, જેને અમેરિકન લંગ એસોસિએશને મેટ્રોપોલિટન એરિયાના ઓઝોન સ્તરને વર્ષ 2006માં અમેરિકાનું છઠ્ઠું સૌથી ખરાબ સ્તર ગણાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;&quot;[http://lungaction.org/reports/sota06_cities.html#table2b સ્ટેટ ઓફ ધ એર 2006, સૌથી વધુ ઓઝોન પ્રદૂષિત શહેરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511153031/http://lungaction.org/reports/sota06_cities.html#table2b |date=2009-05-11 }}&quot;, ''અમેરિકન લંગ એસોસિએશન'' . 2006-04-02 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;  શિપ ચેનલને સમાંતર સ્થિત ઉદ્યોગો શહેરની હવાના પ્રદૂષણનું મુખ્ય કારણ છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.cleanhouston.org/air/index.htm સમરી ઓફ ઇશ્યૂસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609115334/http://www.cleanhouston.org/air/index.htm |date=2008-06-09 }}&quot;, ''સિટિઝન્સ લીગ ફોર એન્વાર્યન્મેન્ટલ એક્શન નાવ'' , 2004-08-01. 2006-02-17 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

{{Houston weatherbox}}

=== શહેરી વિસ્તાર ===
{{Further|[[Geographic areas of Houston]]|[[List of Houston neighborhoods]]}}
હ્યુસ્ટન પ્રતિનિધિત્વના [[વોર્ડ]] સીસ્ટમ હેઠળ 1837માં રચાયું હતું. વોર્ડનો હોદ્દો હાલના નવ હ્યુસ્ટન સિટી કાઉન્સિલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સના પુરાગામી છે. હ્યુસ્ટનમાં સ્થળો સામાન્ય રીતે [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610 લૂપ]]ની અંદર કે બહાર તરીકે વર્ગીકૃત થયેલા છે. [[સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] અને અનેક રહેણાંક પડોશી વિસ્તારો બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલાના છે. તાજેતરમાં આ લૂપની અંદર ઊંચી ગીચતા ધરાવતા રહેણાંક વિસ્તારો વિકસ્યા છે. શહેરના કેન્દ્રથી બહુ દૂરના વિસ્તારો, ઉપનગરો અને એન્ક્લેવ લૂપની બહાર સ્થિત છે. શહેરને ઘેરતો [[બેલ્ટવે 8]] એક અન્ય {{convert|5|mi|km|abbr=off}} દૂરનો વિસ્તાર છે.

{{wide image|Houston_Cityscape.jpg|1500px|&lt;center&gt;[[Uptown Houston|Uptown]] (foreground) and [[Downtown Houston|Downtown]] (background)}}

[[ચિત્ર:Houston from Freeway.jpg|thumb|right|250px|હાઇવે આઇ-45 પરથી હ્યુસ્ટન શહેરનો મધ્ય ભાગ]]
હ્યુસ્ટન ઔપચારિક [[ઝોનિંગ]] નિયમનો વિના અમેરિકાનું સૌથી મોટું શહેર હોવા છતાં તે અન્ય [[સન બેલ્ટ]] શહેરોની જેમ વિકસ્યું છે, કારણ કે શહેરની જમીનમાં નિયમનોનો ઉપયોગ થાય છે અને [[કાયદાકીય કરાર]] એકસમાન ભૂમિકા ભજવે છે.&lt;ref name=&quot;nytzoning&quot;&gt;{{cite news | title = FOCUS: Houston; A Fresh Approach To Zoning | work = New York Times | access-date =  2009-03-27 | url = http://www.nytimes.com/1986/08/17/realestate/focus-houston-a-fresh-approach-to-zoning.html?sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=print | first=Robert | last=Reinhold
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nozoning&quot;&gt;{{Cite web | title = Zoning Without Zoning | work = planetizen.com | access-date =  2009-03-27 | url = http://www.planetizen.com/node/109
}}&lt;/ref&gt; એક પરિવારના ઘરો અને જરૂરિયાતો માટે ફરજિયાત લોટ સાઇઝ સહિત નિયમનો છે, જે ભાડૂઆતો અને ગ્રાહકોને પાર્કિંગ સુવિધા આપે છે. આ પ્રકારના નિયંત્રણોનું મિશ્ર પરિણામ આવ્યું છે. છતાં કેટલાંકો લોકો &lt;ref name=&quot;nozoning&quot;/&gt;આ નીતિઓમાં શહેરની ઓછી ગીચતા, [[શહેરી જૂથ]] અને [[પદયાત્રીઓની અનુકૂળતા]]ની ઊણપ હોવાના આરોપ મૂકે છે. શહેરની જમીનનો ઉપયોગ પણ વાજબી મકાનના ઘરોનું મોટા પાયે નિર્માણ કરવામાં થાય છે, જેના પગલે શહેર [[વર્ષ 2008ની રિયલ એસ્ટેટ કટોકટી]]ની ખરાબ અસરમાંથી બાકાત રહી શક્યું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Lack of zoning has paid off for Houston|work=chron.com, Houston Chronicle|date= 2008-05-27|access-date= 2009-03-27|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/business/steffy/5804649.html}}&lt;/ref&gt; શહેરમાં વર્ષ 2008માં 42,697 બિલ્ડિંગ પરમિટ્સ ઇશ્યૂ થઈ હતી અને બિલ્ડર મેગેઝિન મુજબ, વર્ષ 2009માટે સારા હાઉસિંગ બજારોની યાદીમાં ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = The Healthiest Housing Markets for 2009 - Local Markets, Construction, Home Priceses | work = Builder Magazine | date = 2009-02-27 | access-date = 2009-03-04 | url = http://www.builderonline.com/local-markets/the-healthiest-housing-markets-for-2009.aspx?page=15 | archive-date = 2009-02-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090222175955/http://www.builderonline.com/local-markets/the-healthiest-housing-markets-for-2009.aspx?page=15 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

જિલ્લામાં 1948, 1962 અને 1993માં જમીનનો રહેણાંક અને વ્યાવસાયિક એમ જુદો જુદો ઉપયોગ કરવાના પ્રયાસોને મતદારોએ ફગાવી દીધા હતા. તેના પરિણામે શહેરના રોજગારીના કેન્દ્ર તરીકે એક સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટને બદલે શહેરમાં જુદાં જુદાં જિલ્લા વિકસ્યાં છે, જેમાં [[અપટાઉન]], [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]], [[મિડટાઉન]], [[ગ્રીનવે પ્લાઝા]], [[એનર્જી કોરિડોર]], [[વેસ્ટચેઝ]] અને [[ગ્રીન્સપોઇન્ટ]] સામેલ છે.

== સરકાર અને રાજકારણ ==
{{Main|Politics of Houston}}
[[ચિત્ર:HoustonCityHall DANIEL2986.jpg|thumb|right|હ્યુસ્ટન સિટી હોલ]]
હ્યુસ્ટન [[મ્યુનિસિપલ શાસન]]નું [[મજબૂત મેયરલ]] સ્વરૂપ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;home rule&quot;&gt;{{Cite web | title = Office of the Controller, City of Houston |work = Summary of Significant Accounting Policies | access-date =  2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/controller/cafr/cafr2.html}}&lt;/ref&gt; હ્યુસ્ટન [[સ્વશાસિત]] શહેર છે અને ટેક્સાસ રાજ્યની તમામ મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓ [[બિનપક્ષપાતી]] રીતે યોજાય છે.&lt;ref name=&quot;home rule&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Local Government in Texas: Cities, Towns, Counties, and Special Districts | work = Politics in America, Sixth Edition | author = Thomas R. Dye | access-date = 2009-03-27 | url = http://wps.prenhall.com/hss_dye_politics_6/27/7116/1821883.cw/index.html | archive-date = 2009-05-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090506115644/http://wps.prenhall.com/hss_dye_politics_6/27/7116/1821883.cw/index.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; શહેરના સત્તાવાર અધિકારીઓ [[મેયર]], શહેર [[નિયામક]] અને [[શહેર પરિષદ]]ના 14 સભ્યો છે.&lt;ref name=&quot;Houston City Council&quot;&gt;{{Cite web | title = City Council | work = City of Houston eGovernment Center | access-date =  2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/council/index.html}}&lt;/ref&gt; હ્યુસ્ટનના મેયર [[અનિસ પાર્કર]] છે, જેઓ [[તટસ્થ]] બેલોટ પદ્ધતિથી ચૂંટાયેલા [[ડેમોક્રેટ]] મેયર છે અને તેઓ જાન્યુઆરી, 2010 સુધી પહેલી ટર્મ પર હતા.&lt;ref name=&quot;Houston Mayor's Office&quot;/&gt; હ્યુસ્ટનના મેયર શહેરના મુખ્ય વહીવટકર્તા, કાર્યકારી અધિકારી અને સત્તાવાર પ્રતિનિધિ તરીકે ફરજ બજાવે છે અને તેઓ શહેરના સામાન્ય વ્યવસ્થાપન માટે જવાબદાર છે તથા તમામ કાયદા અને [[વટહુકમો]]નું પાલન થાય તેનું ધ્યાન રાખે છે.&lt;ref name=&quot;Houston Mayor's Office&quot;&gt;{{Cite web | title = Mayor's Office | work = City of Houston eGovernment Center | access-date =  2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/mayor/index.html}}&lt;/ref&gt; હ્યુસ્ટનમાં 1991માં લેવાયેલા [[જનમત]]ના પરિણામે [[મેયર]]ની ચૂંટણી બે વર્ષ માટે થાય છે અને તે સતત ત્રણ વખત ચૂંટાઈ શકે છે.

શહેર પરિષદ નવ જિલ્લા આધારિત છે અને અમેરિકન જસ્ટિસ ડીપાર્ટમેન્ટના કાયદેસર આદેશ આધારિત પાંચ મુક્ત સ્થિતિ ધરાવે છે. આ દેશનો અમલ 1979માં થયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | title = Strong Currents of Change | work = TIME Magazine | date = 1979-11-19 | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948775,00.html | archive-date = 2011-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110121145341/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948775,00.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  મોટા ભાગે પરિષદના સભ્યો સંપૂર્ણ શહેરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Houston City Council&quot;/&gt; શહેરની સનદ હેઠળ શહેરની વસ્તી 21 લાખ કરતાં વધી જાય તો હાલ નવ સભ્યોની શહેર જિલ્લા પરિષદનું વિસ્તરણ થઈ જશે અને તેમાં વધારાની બે શહેર જિલ્લા પરિષદ ઉમેરાશે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = City Council may grow by two seats, Houston Chronicle | author = Matt Stiles | work = chron.com | date = 2006-08-10 | access-date =  2009-03-27 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4168311}}&lt;/ref&gt;

શહેર [[નિયામક]] મેયર અને પરિષદથી સ્વતંત્ર રીતે ચૂંટાયા છે. નિયામકની ફરજ ઉપલબ્ધ ભંડોળમાંથી વહેંચણીની પ્રક્રિયા અગાઉ તેને પ્રમાણિત કરવાની છે. શહેરનું [[નાણાકીય વર્ષ]] પહેલી જુલાઈથી શરૂ થાય છે અને 30 જૂનના રોજ તેનો અંત આવે છે. [[રોનાલ્ડ ગ્રીન]] શહેરના નિયામક છે, જેમની પહેલી ટર્મ જાન્યુઆરી, 2010 સુધી છે.

હ્યુસ્ટન રાજકીય રીતે વિભાજીત શહેર ગણાય છે, જ્યાં સત્તાનું સંતુલન અવારનવાર [[રીપબ્લકન્સ]] અને [[ડેમોક્રેટ્સ]] વચ્ચે ફરતું રહ્યું છે. શહેરના મોટા ભાગના સમૃદ્ધ વિસ્તારો રીપબ્લિકન્સને મત આપે છે જ્યારે શહેરના મધ્યમ વર્ગ અને લઘુમતી સમદાયના વિસ્તાર ડેમોક્રેટને મત આપે છે. 2005ના હ્યુસ્ટન વિસ્તારના સરવે મુજબ, હેરિસ કાઉન્ટીમાં 68 ટકા બિનહિસ્પેનિક્સ ગોરા [[રીપબ્લિકન્સ]] જાહેર થયા હતા જ્યારે 89 ટકા બિનહિસ્પેનિક્સ અશ્વેત લોકોએ [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની તરફેણ કરી હતી. આ વિસ્તારમાં લગભગ 62 ટકા હિસ્પેનિક્સ (કોઈ પણ જાતિના) ડેમોક્રેટ જાહેર થયા છે અથવા ડેમોક્રેટ્સની તરફેણ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Houston Area Survey 1982–2005&quot;&gt;ક્લેઇનબર્ગ, સ્ટીફન. [http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/HAS/emplibrary/REPORT-2005.pdf હ્યુસ્ટન વિસ્તાર સરવે, 1982–2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203174916/http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/HAS/emplibrary/REPORT-2005.pdf |date=2007-02-03 }}, પેજ 40.&lt;/ref&gt; ટેક્સાસમાં આ શહેર સૌથી વધુ રાજકીય વૈવિધ્ય ધરાવતા શહેર તરીકે જાણીતું છે. ટેક્સાસ સર્વસંમતિથી કન્ઝર્વેટિવ તરીકે જાણીતું છે.&lt;ref name=&quot;Houston Area Survey 1982–2005&quot;/&gt; તેના પરિણામે શહેર રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં વારંવાર સ્પર્ધાત્મક વિસ્તાર બની જાય છે.&lt;ref name=&quot;Houston Area Survey 1982–2005&quot;/&gt;

== અર્થતંત્ર ==
{{Main|Economy of Houston}}
{{Further|[[List of companies in Houston]]}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;font-size:75%;text-align:center;margin:1em&quot;
|-
|  colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#9BDDFF&quot;|'''શ્રેષ્ઠ 24''ફોર્ચ્યુન''  500 કંપનીઓ''' &lt;br /&gt;''' હ્યુસ્ટનમાં 2010માં''' &lt;br /&gt;''સાથે ટેક્સાસ અને યુ.એસ. ranks'' 
|- style=&quot;background:#ccc&quot;
| 
| '''ટેક્સાસ''' 
| 
|  style=&quot;background:#ccc&quot;|'''Corporation''' 
| 
|  style=&quot;background:#ccc&quot;|'''યુએસ (US)''' 
|-
|  2
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[કોનોકોફીલિપ્સ]]
| 
| 6
|-
|  6
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[મેરેથોન]] 
| 
| 41
|-
|  7
| 
| 
| [[સીસ્કો]]
| 
| 55
|-
|  8
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[એન્ટરપ્રાઇઝ જીપી હોલ્ડીંગ્સ]]
| 
| 92
|-
|  12
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[પ્લેઇન્સ ઓલ અમેરિકન પાઇપલાઇન]]
| 
| 128
|-
|  16
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[હેલિબર્ટન]]
| 
| 158
|-
|  18
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[નેશનલ ઓઈલવેલ વાર્કો]]
| 
| 182
|-
|  19
| 
| [[કોન્ટીનેન્ટલ એઇરલાઇન્સ]]
| 
| 183
|-
|  20
| 
| 
| [[કેબીઆર]]
| 
| 193
|-
|  21
| 
| [[વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પાઇપલાઇન]]
| 
| 196
|-
|  25
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[બેકર હ્યુઈસ]]
| 
| 243
|-
|  31
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[અપાચે]]
| 
| 271
|-
|  32
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[સેન્ટર પોઈન્ટ એનર્જી]]
| 
| 275
|-
|  33
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[સ્મિથ ઇન્ટરનેશનલ]]
| 
| 277
|-
|  35
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[કાઇન્ડર મોર્ગન]]
| 
| 315
|-
|  39
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[કાલ્પાઇન]]
| 
| 338
|-
|  41
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[એન્બ્રીજ એનર્જી પાર્ટનર્સ]]
| 
| 364
|-
|  45
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[કેમેરૂન ઇન્ટરનેશનલ]]
| 
| 399
|-
|  49
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[ઈઓજી રીસોર્સીસ]]
| 
| 434
|-
|  50
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[સ્પેક્ટ્રા એનર્જી]]
| 
| 437
|-
|  51
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[એલ પાસો એનર્જી]]
| 
| 447
|-
|  52
| 
| 
| [[ગ્રુપ 1 ઓટોમોટિવ]]
| 
| 457
|-
|  53
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[એફએમસી ટેક્નોલોજી]]
| 
| 467
|-
|  56
| 
|  style=&quot;background:#afa&quot;|[[ફ્રન્ટીયર ઓઇલ]]
| 
| 488
|-
|  colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#ccc&quot;|'''''નોંધ'' ''' 
|-
|  colspan=&quot;6&quot;|''વર્ષના અંત પહેલાની વાર્ષિક આવક,એપ્રિલ 2010'' 
|-
|  colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#afa&quot;|''ઊર્જા અને તેલ &lt;small&gt;(19 કંપનીઓ)&lt;/small&gt;'' 
|-
|  colspan=&quot;6&quot;| '''સ્રોત:'''  ''[[ફોર્ચ્યુન]]''  &lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html ''ફોર્ચ્યુન''  500 વેબસાઇટ (રાજ્યઃ ટેક્સાસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }} પાંચ જૂન, 2010 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;
|}
[[ચિત્ર:Houston Ship Channel Barbours Cut.jpg|thumb|left|હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલ]]
હ્યુસ્ટન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેના ઊર્જા ઉદ્યોગ માટે જાણીતું છે, ખાસ કરીને ઓઇલ અને કુદરતી વાયુ ઉદ્યોગ માટે. સાથેસાથે આ શહેર [[બાયોમેડિકલ]] ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને એરોનોટિક્સ ઉદ્યોગ માટે પ્રસિદ્ધ છે. [[પવન]] અને [[સૌર]] ઊર્જા જેવા [[અક્ષય ઊર્જા]]ના સ્રોતો પણ હ્યુસ્ટનમાં લોકપ્રિય આર્થિક આધારસ્તંભ બન્યાં છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Alternative Energy in the Houston Region
| work = Greater Houston Partnership
| access-date = 2009-01-09
| url = http://www.houston.org/pdf/16BW035.pdf
| format = PDF
| archive-date = 2011-06-28
| archive-url = https://web.archive.org/web/20110628222345/http://www.houston.org/pdf/16BW035.pdf
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Alternative Energy in the Houston Region | work = Greater Houston Convention and Visitors Bureau | access-date =  2009-04-20 | url = http://www.visithoustontexas.com/visitors/green/Alternative_Energy_Industry_in_Houston
}}&lt;/ref&gt; જહાજ ચેનલ અને જળપરિવહન ઉદ્યોગ પણ હ્યુસ્ટનના અર્થતંત્રમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. આ મજબૂતાઈના કારણે હ્યુસ્ટનને ગ્લોબલાઇઝેશન એન્ડ [[વર્લ્ડ સિટીઝ]] સ્ટડી ગ્રૂપ એન્ડ નેટવર્ક દ્વારા બીટા વર્લ્ડ સિટી તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;lboro.ac.uk&quot;/&gt;

વિશ્વમાં ઊર્જા ઉદ્યોગમાં રાજધાની ગણાતા હ્યુસ્ટનમાં છમાંથી પાંચ [[સૌથી મુખ્ય ઊર્જા]] કંપનીઓ આ શહેરમાં મોટી કામગીરી ધરાવે છે ([[કોનોકોફિલિપ્સ]]નું આંતરરાષ્ટ્રીય વડુંમથક, [[એક્સોન-મોબિલ]]ની અમેરિકન કામગીરીનું વડુંમથક, [[શેલ ઓઇલ]] (લંડન અને ધ હેગ, નેધરલેન્ડ્સમાં સ્થિત રોયલ ડચ શેલની અમેરિકન પેટાકંપની) અને [[બીપી]] જેવા આતંરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનું અમેરિકન વડુંમથક. બીપીનું આંતરરાષ્ટ્રીય વડુંમથક ઇંગ્લેન્ડમાં લંડનમાં છે.)&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Houston 1998: Overview | work = World Energy Council | access-date = 2009-07-10 | url = http://www.worldenergy.org/news__events/world_energy_congress/houston_1998/340.asp | archive-date = 2009-08-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090817213751/http://www.worldenergy.org/news__events/world_energy_congress/houston_1998/340.asp | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ખાસ કરીને [[રોયલ ડચ શેલ]]ની અમેરિકન માન્યતા ધરાવતી શેલ ઓઇલ કંપનીનું વડુંમથક [[વન શેલ પ્લાઝા]] પર સ્થિત છે. [[એક્સોનમોબિલ]]એ [[ટેક્સાસના ઇર્વિંગ]]માં તેનું નાનું, વૈશ્વિક વડુંમથક જાળવી રાખ્યું છે જ્યારે તેનું [[અપસ્ટ્રીમ]] અને રસાયણ ડિવિઝન તથા મોટા ભાગનું ઓપરેશનલ ડિવિઝન હ્યુસ્ટનમાં સ્થિત છે. [[શેવરોન]] હ્યુસ્ટનમાં ઓફિસો ધરાવે છે અને એનરોનનું વડુંમથક બનાવવાના આશય સાથે 40 માળકની એક બિલ્ડિંગ એક્વાયર કરી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Chevron Picks Former Enron Building for Consolidation Site
| work = allbusiness.com
| access-date = 2008-06-21
| url = http://www.allbusiness.com/operations/facilities-commercial-real-estate/4408803-1.html
| archive-date = 2010-01-09
| archive-url = https://web.archive.org/web/20100109235101/http://www.allbusiness.com/operations/facilities-commercial-real-estate/4408803-1.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; કંપનીની શેવરોન પાઇપ લાઇન કંપનીનું વડુંમથક હ્યુસ્ટનમાં સ્થિત છે અને દર વર્ષે વધુ વિભાગો હ્યુસ્ટનમાં સ્થળાંતરિત થઈ રહ્યાં છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Chevron Pipe Line Company
| work = chevron-pipeline.com
| access-date = 2008-06-21
| url = http://www.chevron-pipeline.com/
| archive-date = 2012-04-19
| archive-url = https://web.archive.org/web/20120419132955/http://www.chevron-pipeline.com/
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; હ્યુસ્ટન [[મેરેથોન ઓઇલ કોર્પોરેશન]], [[શ્લુમબર્જર]], [[હેલિબર્ટન]], [[અપાચે કોર્પોરેશન]] અને [[સિટગો]] અને [[હોરિઝોન વિન્ડ એનર્જી]] જેવી [[વૈકલ્પિક ઊર્જા]] કંપનીઓનું વડુંમથક છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Welcome to Horizon Wind Energy
| access-date = 2009-01-09
| url = http://www.horizonwind.com/company/about.aspx
| archive-date = 2009-01-01
| archive-url = https://web.archive.org/web/20090101035001/http://www.horizonwind.com/company/about.aspx
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;

[[ઓઇલફિલ્ડ]]ની સાધનસામગ્રી બનાવવા માટે [[બૃહદ હ્યુસ્ટન]] અગ્રણી કેન્દ્ર છે.&lt;ref&gt;&quot;{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/16BW010.pdf Energy Industry Overview]|24.8&amp;nbsp;KB}}&quot;,''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; [[પેટ્રોકેમિકલ]] સંકુલ તરીકે હ્યુસ્ટનની સફળતા તેની વ્યસ્ત માનવનિર્મિત જહાજ ચેનલ, [[હ્યુસ્ટન બંદર]]ને આભારી છે.&lt;ref&gt;&quot;{{PDFlink|[http://www.portofhouston.com/pdf/pubaffairs/POHA-firsts.pdf Port of Houston Firsts]|18.2&amp;nbsp;KB}}&quot;, ''હ્યુસ્ટન બંદર સત્તામંડળ'' , 2007-05-15. 2007-05-27 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યમાં અમેરિકામાં આ બંદર અગ્રણી ગણાય છે અને આ દ્રષ્ટિએ દુનિયાનું 10મું સૌથી મોટું બંદર છે.&lt;ref name=&quot;port ranking&quot;/&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html સામાન્ય માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509141210/http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |date=2008-05-09 }}&quot;, હ્યુસ્ટન બંદર સત્તામંડળ, 2007-05-15. 2007-05-27 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; દુનિયામાં મોટા ભાગના સ્થળે [[ઓઇલ]] અને [[ગેસોલિન]]ની ઊંચી કિંમત અર્થતંત્ર માટે નુકસાનકારક હોય છે જ્યારે હ્યુસ્ટન માટે આ બાબત ફાયદાકારક છે, કારણ કે અહીંના મોટા ભાગના રહેવાસીઓ ઊર્જા ઉદ્યોગમાંથી રોજગારી મેળવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news
 | last = Bustillo
 | first = Miguel
 | title = Houston is Feeling Energized
 | work = Los Angeles Times
 | date = 2006-12-28
 | url = http://www.latimes.com/news/nationworld/columnone/la-na-houston28dec28,1,6780480.story?page=1&amp;coll=la-headlines-columnone
 | access-date =  2007-02-06}}&lt;/ref&gt;

હ્યુસ્ટન-સુગર લેન્ડ-બેટાઉન એમએસએનો કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન (જીએપી) વર્ષ 2008માં 440.4 અબજ ડોલર હતું, &lt;ref name=&quot;jlrfel&quot;&gt;&quot;{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/02CW001.pdf Houston Area Profile]|55.5&amp;nbsp;KB}}&quot;, ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; જે બેલ્જિયમ, મલેશિયા, વેનેઝુએલા કે સ્વીડનના કુલ સ્વદેશી ઉત્પાદન (જીડીપી) કરતાં થોડું વધારે હતું. અમેરિકા સિવાય જગતના ફક્ત 21 રાષ્ટ્રનું [[કુલ સ્વદેશી ઉત્પાદન]] હ્યુસ્ટનના પ્રાદેશિક કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન કરતાં વધારે છે.&lt;ref name=&quot;jlrfel&quot;/&gt; વર્ષ 2007 માટે હ્યુસ્ટનના એમએસએનું કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન અંદાજે 416.6 અબજ ડોલર હતું જે વર્ષ 2006 કરતાં 13.8 ટકા વધારે હતું. [[માઇનિંગ]], જેમાં હ્યુસ્ટન ઓઇલ અને ગેસના ઉત્પાદન અને ઉત્ખન્નમાં સંપૂર્ણ હિસ્સો ધરાવે છે, હ્યુસ્ટનની જીએપીમાં 26.3 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જેમાં ઊર્જાની ઊંચી કિંમતના કારણે વધારો અને વૈશ્વિક સ્તરે ઓઇલ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો થતાં ઘટાડો થાય છે. ત્યારબાદ [[ઇજનેરી]] સેવાઓ, આરોગ્ય સેવાઓ અને [[ઉત્પાદન]] ક્ષેત્રનો દબદબો છે.&lt;ref&gt;&quot;{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/15AW001.pdf Gross Area Product by Industry]|28.3&amp;nbsp;KB}}&quot;, ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Houstonecon.jpg|thumb|left|260px|city-data.com&lt;ref&gt;[172]&lt;/ref&gt; પરથી માહિતી]]
[[અમેરિકન બ્યૂરો ઓફ લેબર સ્ટેટેસ્ટિક્સ]]ના રોજગારીના આંકડા મુજબ, નવેમ્બર, 2007થી નવેમ્બર 2008 દરમિયાન હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં [[ખાનગી ક્ષેત્ર]]માં 42,000 રોજગારીનો ઉમેરો થયો હતો અને દેશના વિવિધ શહેરોમાં ખાનગી ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ રોજગારીનું સર્જન હ્યુસ્ટનમાં થયું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Houston, Dallas set employment pace for November
| work = Houston Business Journal
| date = 2009-01-06
| access-date =  2009-03-04
| url = http://houston.bizjournals.com/houston/stories/2009/01/05/daily16.html
}}&lt;/ref&gt; એપ્રિલ, 2008માં શહેરમાં બેરોજગારીનો દર 3.8 ટકા હતું, જે છેલ્લાં આઠ વર્ષમાં સૌથી નીચો હતો જ્યારે આ ગાળામાં રોજગારીની વૃદ્ધિનો દર 2.8 ટકા હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Are You in the Best City for Your Job?, BusinessWeek
| work = businessweek.com
| author = Prashant Gopal
| date = 2008-06-12
| access-date =  2008-06-21
| url = http://www.businessweek.com/lifestyle/content/jun2008/bw20080612_882775.htm?campaign_id=rss_topStories
}}&lt;/ref&gt;

વર્ષ 2006માં ''[[ફોર્બ્સ]]''  મેગેઝિન દ્વારા ``બેસ્ટ પ્લેસ ફોર બિઝનેસ એન્ડ કેરિયર્સ` (વેપાર-ધંધા અને કારકિર્દી માટે શ્રેષ્ઠ સ્થળ)ની કેટેગરીમાં હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારે ટેક્સામાં ટોચનું અને અમેરિકામાં ત્રીજું સ્થાન મેળવ્યું હતું.&lt;ref&gt;બાદેનહાઉસેન, કર્ટ. &quot;[https://web.archive.org/web/20120513150053/http://www.forbes.com/2006/05/03/06bestplaces_best-places-for-business_land.html વેપાર અને કારકિર્દી માટે શ્રેષ્ઠ સ્થળો 2006]&quot;, ''ફોર્બ્સ'' , 2006-05-04. 2006-12-15 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટનમાં વિદેશી સરકારોએ 89 કોન્સ્યુલર ઓફિસ સ્થાપી છે. અહીં 40 વિદેશી સરકારો [[વેપાર]] અને વ્યાવસાયિક ઓફિસ ધરાવે છે અને 23 વિદેશી ચેમ્બર્સ ઓફ કોમર્સ અને વેપારી સંગઠનો સક્રિય છે.&lt;ref&gt;&quot;{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf Houston Foreign Consulate Representation]|30.2&amp;nbsp;KB}}&quot;, ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; હ્યુસ્ટનમાં 25 વિદેશી બેન્કો 13 રાષ્ટ્રોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = International Banks in the Houston Area | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-21 | url = http://www.houston.org/pdf/research/18HW010_001.pdf | format = PDF | archive-date = 2010-07-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100712001229/http://www.houston.org/pdf/research/18HW010_001.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

વર્ષ 2008માં [[કિપ્લિંજરના પર્સનલ ફાઇનાન્સ]] [[બેસ્ટ સિટીઝ ઓફ 2008]] પર હ્યુસ્ટનને ટોચનું સ્થાન મળ્યું હતું. આ યાદીમાં શહેરોને તેમની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા, રોજગારીની તકો, વાજબી જીવનધોરણ અને જીવનની ગુણવત્તાને આધારે સ્થાન આપવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = 2008 Best Cities, Houston, Texas
| author = Jane Bennett Clark
| date = 2008-07-01
| work = Kiplinger.com
| access-date =  2008-06-21
| url = http://www.kiplinger.com/features/archives/2008/05/2008-best-city-houston.html
}}&lt;/ref&gt; ''[[ફોર્બ્સ]]''  મેગેઝિનના જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લાં 15 વર્ષથી સ્થાનિક ટેકનોલોજીકલ સંશોધનમાં હ્યુસ્ટને ચોથું સ્થાન મેળવ્યું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Top 10 Up-And-Coming Tech Cities
| work = forbes.com
| access-date = 2008-06-21
| url = http://www.forbes.com/2008/03/10/columbus-milwaukee-houston-ent-tech-cx_wp_0310smallbizoutlooktechcity.html
| archive-url = https://archive.today/20120918104604/http://www.forbes.com/2008/03/10/columbus-milwaukee-houston-ent-tech-cx_wp_0310smallbizoutlooktechcity.html
| archive-date = 2012-09-18
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt; તે જ વર્ષે શહેરને વાર્ષિક [[ફોર્ચ્યુન 500]] કંપનીઓના હેડક્વાર્ટરની યાદીમાં બીજું સ્થાન મળ્યું હતું, &lt;ref name=&quot;Fortune 500&quot;&gt;{{cite news
| title = Fortune 500 2008: Cities
| access-date = 2008-04-22
| url = http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/cities/
| work = CNN
| archive-date = 2008-04-26
| archive-url = https://web.archive.org/web/20080426073953/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/cities/
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; ''[[ફોર્બ્સ]]''  ''બેસ્ટ સિટીઝ ફોર કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ્સ'' માં પહેલું &lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Best Cities For Recent College Grads
| work = Forbes.com
| date = 2008-06-28
| author = Andrew Egan
| access-date =  2008-06-29
| url = http://www.forbes.com/2008/06/26/cities-grads-best-forbeslife-cx_ae_0626realestate.html
}}&lt;/ref&gt;અને ફોર્બ્સ લિસ્ટ ઓફ બેસ્ટ સિટીઝ ટૂ બાય એ હોમમાં ટોચનું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Best Cities To Buy A Home
| work = Forbes,com
| access-date =  2009-03-04
| url = http://www.forbes.com/2008/07/14/housing-buyers-list-forbeslife-cx_md_0714bestbuy.html
}}&lt;/ref&gt;

== વસ્તી-વિષયક માહિતી ==
{{Main|Demographics of Houston}}
{{USCensusPop
| 1850=2396
| 1860=4845
| 1870=9332
| 1880=16513
| 1890=27557
| 1900=44633
| 1910=78800
| 1920=138276
| 1930=292352
| 1940=384514
| 1950=596163
| 1960=938219
| 1970=1232802
| 1980=1595138
| 1990=1630553
| 2000=1953631
| estimate=2257926
| estyear=2010
}}
[[ચિત્ર:Houston International Festival.jpg|thumb|left|દર વર્ષે યોજાતો હ્યુસ્ટન વાર્ષિક આંતરરાષ્ટ્રીય તહેવારમાં વિવિધ સંસ્કૃતિના દર્શન થાય છે]]
હ્યુસ્ટન is a [[multicultural]] શહેર, માં part because of its many academic સંસ્થાનો અને strong industries as well as being a major બંદર શહેર. હ્યુસ્ટન એક [[પચરંગી]] શહેર છે. શહેરમાં અનેક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને મજબૂત ઉદ્યોગ છે. તેમજ મુખ્ય પોર્ટ (બંદર) સિટી છે.  શહેરમાં 90 જેટલી [[ભાષા]]ઓ બોલાય છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.houstontx.gov/abouthouston/houstonfacts.html હ્યુસ્ટનની માહિતી અને આંકડા]&quot;, ''હ્યુસ્ટન શહેર'' . 2006-12-15 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;  ટેક્સાસમાંથી સેંકડો [[આપ્રવાસીઓના]] પ્રવાહના કારણે અમેરિકામાં હ્યુસ્ટન યુવા વસતી ધરાવતા શહેરોમાંનું એક છે.&lt;ref&gt;{{PDFlink|[http://www.ewgateway.org/pdffiles/library/wws/wws06.pdf The Strategic Assessment of the St. Louis Region, 5th edition]|4.35&amp;nbsp;MB}}. ''ઇસ્ટ-વેસ્ટ ગેટવે કાઉન્સિલ ઓફ ગવર્મેન્ટ્સ.''  2006. 2007-01-11 પર સુધારેલ.  ''પીડીએફ ફાઇલમાં પેજ 25, પેજ 21 તરીકે લેબલ.'' &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&amp;amp;geo_id=16000US4835000&amp;amp;_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&amp;amp;_county=Houston&amp;amp;_cityTown=Houston&amp;amp;_state=04000US48 હ્યુસ્ટન શહેર, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050705/http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&amp;geo_id=16000US4835000&amp;_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&amp;_county=Houston&amp;_cityTown=Houston&amp;_state=04000US48 |date=2008-10-06 }}. 2005 અમેરિકન કમ્યુનિટી સરવે ડેટા પ્રોફાઇલ હાઇલાઇટ્સ, ''[[અમેરિકા વસ્તી ગણતરી બ્યૂરો]]'' . 2005. 2007-01-12 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;amp;-geo_id=04000US48&amp;amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;amp;-_lang=en&amp;amp;-redoLog=false&amp;amp;-format=US-30&amp;amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;amp;-_sse=on અમેરિકા અને રાજ્યો આર0101.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050717/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US48&amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=US-30&amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;-_sse=on |date=2008-10-06 }}[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;amp;-geo_id=04000US48&amp;amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;amp;-_lang=en&amp;amp;-redoLog=false&amp;amp;-format=US-30&amp;amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;amp;-_sse=on કુલ વસ્તીની સરેરાશ ઉંમરઃ 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050717/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US48&amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=US-30&amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;-_sse=on |date=2008-10-06 }}. 2005 અમેરિકન કમ્યુનિટી સરવે, ''[[અમેરિકન સેન્સસ બ્યૂરો]]'' . 2005. 2007-01-12 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dallasfed.org/research/pubs/fotexas/fotexas_petersen.html ધ ફેસ ઓફ ટેક્સાસ જોબ્સ, પીપલ, બિઝનેસ, ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212212513/http://www.dallasfed.org/research/pubs/fotexas/fotexas_petersen.html |date=2010-02-12 }}. ડી એન્ન પીટરસન અને લૈલા એસ્સાની, ''ફેડરલ રીઝર્વ બેન્ક ઓફ ડલ્લાસ'' . ઑકટોબર 2005. 2007-01-11 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; અમેરિકામાં તે ત્રીજું મોટું [[હિસ્પેનિક]] અને [[મેક્સિકન]] વસ્તી ધરાવતું શહેર પણ છે. ટેક્સાસના કોઈ પણ શહેર કરતાં વધુ હિસ્પેનિક અમેરિકન આ શહેરમાં રહે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Census 2000 Paints Statistical Portrait of the Nation's Hispanic Population | work = U.S. Census | publisher = U.S. Census Bureau | date = 2001-05-10 | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/2001/cb01-81.html | access-date =  2007-02-06}}&lt;/ref&gt; એક અંદાજ મુજબ, બૃહદ હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં ચાર લાખ [[ગેરકાયેદસર વસાહતીઓ]] રહે છે.&lt;ref&gt;{{cite news | last = Hegstrom | first = Edward | title = Shadows Cloaking Immigrants Prevent Accurate Count | work = Houston Chronicle | date = 2006-02-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/metropolitan/3500074.html | access-date =  2007-02-06}}&lt;/ref&gt;  અમેરિકામાં [[ભારતીય]] અને [[પાકિસ્તાની]] સમૂહની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં હ્યુસ્ટન સામેલ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Media - Reaching a flourishing Asian-American market
| work = chron.com, Houston Chronicle
| author = Purva Patel
| date = 2007-09-28
| access-date =  2008-06-21
| url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/headline/biz/5174213.html
}}&lt;/ref&gt;  હ્યુસ્ટનની [[નાઇજીરિયન]] જાતિનો હિસ્સો શહેરની વસતીમાં બે ટકા કરતાં વધારે છે, જે અમેરિકામાં સૌથી વધારે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Houston Strategies: Immigrant entrepreneurship in Houston
| access-date =  2009-01-09
| url = http://houstonstrategies.blogspot.com/2007/02/immigrant-entrepreneurship-in-houston.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Houston Looking to Expand a &quot;Natural&quot; Relationship with Africa
| access-date = 2009-01-09
| url = http://www.america.gov/st/washfile-english/2003/November/20031121162843yeroc9.750003e-02.html
| archive-url = https://web.archive.org/web/20090518193130/http://www.america.gov/st/washfile-english/2003/November/20031121162843yeroc9.750003e-02.html
| archive-date = 2009-05-18
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;

[[અમેરિકન વસતીગણતરી બ્યૂરો]]એ 2006-2008માં [[અમેરિકન જાતિઓ પર એક સરવે]] હાથ ધર્યો હતો, જે મુજબ હ્યુસ્ટનની વસ્તીમાં [[ગોરા અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 53.8 ટકા છે, જેમાંથી 27.9 ટકા બિનહિસ્પેનિક [[ગોરા]] છે. શહેરની વસતીમાં [[અશ્વેત]] કે [[આફ્રિકન અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 24.1ટકા છે, જેમાંથી 23.8 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક અશ્વેત લોકો છે. હ્યુસ્ટનની વસતીના 0.4 ટકા લોકો [[અમેરિકન ભારતીયો]] હતા, જેમાંથી 0.2 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક હતાં. હ્યુસ્ટનની વસતીમાં 5.3 ટકા પ્રમાણ [[એશિયન અમેરિકનો]]નો હતો જ્યારે [[પેસિફિક આયલેન્ડર અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 0.1 ટકા હતો.  શહેરની વસતીમાં અન્ય કેટલીક જાતિઓનો હિસ્સો 15.2 ટકા હતો, જેમાંથી 0.2ટકા બિનહિસ્પેનિક હતાં.  શહેરની વસ્તીમાં બેથી વધુ જાતિ ધરાવતા લોકોનું પ્રમાણ 1.1 ટકા હતું, જેમાંથી 0.6 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક હતાં.  શહેરની વસ્તીમાં હિસ્પેનિક કે લેટિનોસનું પ્રમાણ 41.9 ટકા હતું.&lt;ref&gt;http://factfinder.વસ્તી-ગણતરી.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;amp;-geo_id=16000US4835000&amp;amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&amp;amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;amp;-_lang=en&amp;amp;-_sse=on{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[વર્ષ 2000ની વસતી ગણતરી]] પ્રમાણે શહેરની કુલ વસતી 1,953,631 હતી અને [[વસતીની ગીચતા]] ચોરસ માઇલ (1,301.8/km²) દીઠ 3,371.7 હતી.  જાતિઓની દ્રષ્ટિએ જોઇએ તો શહેરમાં 49.3 ટકા ગોરા, 25.3 ટકા આફ્રિકન અમેરિકન, 5.3 ટકા એશિયન, 0.4 ટકા અમેરિકન ભારતીય, 0.1 ટકા પેસિફિક આયલેન્ડર, 16.5 ટકા અન્ય કેટલીક જાતિના અને 3.1 ટકા લોકો બેથી વધુ જાતિના હતા.  ઉપરાંત હિસ્પેનિક્સ અને લેટિઓન્સનું પ્રમાણ 37.4 ટકા હતું જ્યારે બિનહિસ્પેનિક ગોરાઓનું પ્રમાણ 30.8 ટકા હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Houston city, Texas - DP-1. Profile of General Demographic Characteristics: 2000
| work = census.gov
| access-date = 2009-07-10
| url = http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US4835000&amp;-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_lang=en&amp;-_sse=on
| archive-date = 2020-02-12
| archive-url = https://archive.today/20200212043652/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US4835000&amp;-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_lang=en&amp;-_sse=on
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; 

શહેરમાં કુલ 717,945 કુટુંબ હતાં, જેમાં તેમની સાથે રહેતાં 18 વર્ષ કરતાં ઓછી ઉંમરના બાળકોનું પ્રમાણ 33.1 ટકા હતું જ્યારે 43.2 ટકા [[પરણિત યુગલો]] હતા જે સાથે રહેતાં હતા. 15.3 ટકા કુટુંબનું સંચાલન [[મહિલા]]ઓનું હાથમાં હતું અને તેમાં પતિથી સ્વતંત્રપણે રહેતી હતી તેમજ 36.3 ટકા લોકો પરિવાર વિનાના હતાં. તમામ ઘરબારમાં 29 ટકા વ્યક્તિગત છે અને 6.2 ટકા લોકો એકલા જીવે છે, જેઓ 65 કે તેથી વધારે વર્ષના છે. સરેરાશ ઘરબારનું કદ 2.67 લોકો હતા અને સરેરાશ પારિવારિક સભ્યો 3.39 હતી. વર્ષ 2009માં ઘરની સરેરાશ કિંમત $115,961 હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Houston Housing Trends and Values |url=http://houston.housealmanac.com/ |publisher=HouseAlmanac.com |access-date=2009-12-14 |archive-date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129155923/http://houston.housealmanac.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

શહેરમાં કુલ વસ્તીમાં 27.5 ટકા લોકો 18 કરતાં ઓછી વયના હતા, 11.2 ટકા લોકોની વય 18થી 24 છે, 33.8 ટકા 25થી 44 લોકો છે, 19.1 ટકા લોકો 45થી 64 વર્ષના છે જ્યારે 8.4 ટકા લોકોની વય 65 કે તેથી વધારે વર્ષ છે. સરેરાશ વય 31 વર્ષ હતી. અહીં દર 100 મહિલા પર પુરુષોની સંખ્યા 99.7 હતી.  અહીં 18 કે તેથી વધારે વર્ષની દર 100 મહિલાઓ પર પુરુષોની સંખ્યા 99.7 હતી.

શહેરમાં દરેક ઘરના મોભીની સરેરાશ આવક $36,616 હતી અને પરિવારની સરેરાશ આવક $40,443 હતી. પુરુષોની સરેરાશ આવક $32,084 હતી જ્યારે મહિલાઓની સરેરાશ આવક $27,371 હતી.  શહેરની [[માથાદીઠ આવક]] $20,101. હતી.  વસ્તીનો 19 ટકા હિસ્સો અને 16 ટકા પરિવારો [[ગરીબી રેખા]] નીચે જીવતાં હતાં. કુલ વસ્તીમાંથી 18 વર્ષથી ઓછી વયના 26.1 ટકા લોકો અને 65 કરતાં ઓછી વયના 14.3 ટકા લોકો ગરીબી રેખા નીચે જીવતાં હતાં.

હ્યુસ્ટનમાં [[એશિયા]]માંથી સ્થળાંતર કરીને ગયેલા લોકોની સંખ્યામાં મોટી છે, જે ટેક્સાસમાં સૌથી વધુ [[વિયેતનામીઝ અમેરિકન]] ધરાવે છે. આ દ્રષ્ટિએ તે અમેરિકામાં ત્રીજું સૌથી મોટું શહેર છે અને વર્ષ 2007માં 30,000 લોકો છે. 
શહેરના કેટલાંક વિસ્તારોમાં વિયેતનામીઝ અને [[ચાઇનીઝ]] સંકેત સાથેની શેરીઓ સાથે [[વિયેતનામીઝ]] અને ચાઇનીઝ નિવાસીઓની વસ્તી મોટા પાયે છે. આ શેરના સંકેત [[અંગ્રેજી]]માં પણ છે. હ્યુસ્ટનમાં બે [[ચાઇનાટાઉન]] છે, જેમાં મૂળ ડાઉનટાઉનમાં છે અને તાજેતરમાં શહેરની દક્ષિણપશ્ચિમે એક ઉત્તર બેલારી બાઉલેવાર્ડમાં શરૂ થયું છે.&lt;ref&gt;{{cite news | last = Chen | first = Edward C.M. | coauthors = Von Der Mehden, Fred R. | title = History of Houston's Chinatown | work = Chinatownconnection.com | year = 2005 | url = http://www.chinatownconnection.com/houston_chinatown_history.htm | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070203124315/http://www.chinatownconnection.com/houston_chinatown_history.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title = Houston Chinatown Area Map | work = Chinatownconnection.com | year = 2005 | url = http://www.chinatownconnection.com/houston-chinatown-map.htm | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070203024840/http://www.chinatownconnection.com/houston-chinatown-map.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; શહેરના [[મિડટાઉન]]માં [[નાનું સાઇગોન]] છે અને હ્યુસ્ટનમાં ચાઇનટાઉનના દક્ષિણપશ્ચિમ વિસ્તારમાં વિયેતનામીઝ વેપારીઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite news | title = City Adopts &quot;Little Saigon&quot; | work = Houston Business Journal | date = 2004-05-07 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2004/05/10/tidbits1.html | access-date =  2007-02-06}}&lt;/ref&gt; હિલક્રોફ્ટની સાથે અસ્તિત્વ ધરાવતા &quot;હાર્વિન ડિસ્ટ્રિક્ટ&quot;ને &quot;[[નાનું ભારત]]&quot; ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.chron.com/disp/story.mpl/business/5546748.html હ્યુસ્ટનના ઉપનગરોમાં દક્ષિણ એશિયાના વેપારી સાહસો]&quot;, હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ, 16ફેબ્રુઆરી, 2008.&lt;/ref&gt;

હ્યુસ્ટનમાં મોટા પ્રમાણમાં [[ગે સમુદાય]] વસે છે, જે મુખ્યત્વે [[નીયરટાઉન]] અને [[હ્યુસ્ટન હાઇટ્સ]]ની આજુબાજુ કેન્દ્રીત થયો છે. એક અંદાજ મુજબ, અમેરિકામાં લેસ્બિયન, ગે અને બાયસેક્સુઅલ વ્યક્તિઓનો બારમો ભાગ હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં છે.&lt;ref&gt;જેરી જે ગેટ્સ{{PDFlink|[http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey]|2.07&amp;nbsp;MB}}. વિલિયમ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓન સેક્સ્યુઅલ ઓરિએન્ટેશન લો એન્ડ પબ્લિક પોલિસી, યુસીએલએ સ્કૂલ ઓફ લો ઓક્ટોબર, 2006. 20 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; વર્ષ 2009માં [[અનિસ પાર્કર]]ની ચૂંટણી સાથે હ્યુસ્ટન [[જાહેર ગે]] મેયર ધરાવતું અમેરિકાનું [[સૌથી મોટું શહેર]] બની ગયું છે.&lt;ref&gt; {{cite news| url=http://www.nytimes.com/2009/12/13/us/politics/13houston.html | work=The New York Times | title=Houston Is Largest City to Elect Openly Gay Mayor | first=James C. | last=McKinley Jr | date=December 13, 2009 | access-date= May 23, 2010}}&lt;/ref&gt;

મેન્સ ફિટનેસ મેગેઝિન દ્વારા હાથ ધરાયેલા સરવે મુજબ, અમેરિકામાં &quot;સૌથી વધુ મેદસ્વી ધરાવતા શહેરો&quot;માં હ્યુસ્ટન લગભગ સ્થાન મેળવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = No. 1 at PR and BS | work = Metro Times | author = Sarah Klein | 4 = date 2005-02-02 | access-date = 2010-02-14 | url = http://www.metrotimes.com/culture/story.asp?id=7262 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title = The Fittest and Fattest Cities in America 2009 - Men's Fitness | access-date =  2009-08-07| url = http://www.mensfitness.com/lifestyle/215}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title = Baltimore surprised by new title: America's fittest city | work = USAToday
| date = 2006-01-06 | access-date =  2009-08-08 | url = http://www.usatoday.com/news/health/2006-01-06-fittest-city_x.htm}}&lt;/ref&gt; તેના જવાબમાં [[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]ના લેખમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે આ રેન્કિંગ [[અવૈજ્ઞાનિક]] હોવાથી [[અર્થહિન]] છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Fat city / Magazine's ranking is bogus, but there are plenty of Houstonians who need to shape up | work = The Houston Chronicle | date = 2005-01-08 | access-date = 2009-08-07 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2005_3832796 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; છેલ્લાં નવ વર્ષમાં મેગેઝિને હ્યુસ્ટનને ચાર વખત સૌથી વધુ મેદસ્વી શહેર જાહેર કર્યું હતું અને વર્ષ 2009માં છઠ્ઠું સ્થાન આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news | title = Miami's vices — fast food, TV — make it fattest; Salt Lake fittest | USA Today | date = 2009-01-14 | url = http://www.usatoday.com/news/health/weightloss/2009-01-13-fit-fat-cities_N.htm | access-date =  2009-09-28 | first=Nanci | last=Hellmich}}&lt;/ref&gt; ભૂતપૂર્વ મેયર [[બિલ વ્હાઇટ]] જણાવ્યું હતું કે આ રેન્કિંગ અવૈજ્ઞાનિક ગણતરી આધારિત જૂઠ્ઠાણું છે. તેમણે મેયરની વેલ્નેસ પરિષદની રચના કરી હતી અને વર્ષ 2005માં ગેટ મૂવિંગ હ્યુસ્ટન ફિટનેસ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું અને મેન્સ ફિટનેસ મેગેઝિનમાં હ્યુસ્ટનના રેન્કિંગનો જવાબ આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Houston ranked nation's 'Fattest City' - again
| work = Houston Chronicle | date = 2005-01-06 | author = Thom Marshall | access-date =  2010-02-14 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/2979999.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Get Moving Houston | access-date = 2009-08-07 | url = http://www.getmovinghouston.com/index.php | archive-date = 2009-07-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090722114330/http://www.getmovinghouston.com/index.php | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Letter to Neal Boulton, Editor of Men's Fitness Magazine | work = Get Moving Houston | access-date =  2009-08-08 | url = http://www.getmovinghouston.com/image/Ltr-Neal%20Boulton1-09-07.pdf}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt;

== સંસ્કૃતિ ==
[[ચિત્ર:Art Car Parade.jpg|right|thumb|હ્યુસ્ટન આર્ટ કાર પરેડ]]
હ્યુસ્ટન મોટી સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમૂહ ધરાવતું [[વૈવિધ્યપૂર્ણ]] શહેર છે. અહીં આંતરરાષ્ટ્રીય સમૂહોની સંખ્યા વધી રહી છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Components of Population Change | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/09AW001.pdf | format = PDF | access-date = 2009-03-21 | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711225746/http://www.houston.org/pdf/research/09AW001.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં અંદાજે 11 લાખ (21.4 ટકા) રહેવાસીઓ છે, જેઓ અમેરિકાની બહાર જન્મ્યાં છે. આ વિસ્તારમાં રહેતાં વિદેશી મૂળના લોકોમાંથી 66 ટકા અમેરિકાની દક્ષિણે મેક્સિકો સરહદ પરથી આવ્યાં છે.&lt;ref name=&quot;ytlzpc&quot;&gt;{{cite web | title = Foreign Born Population | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/09GW025.pdf | access-date = 2009-03-21 | format = PDF | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711225904/http://www.houston.org/pdf/research/09GW025.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  ઉપરાંત અહીંના પાંચ વિદેશી મૂળના રહેવાસીઓમાંથી એક રહેવાસી મૂળે એશિયાનો છે.&lt;ref name=&quot;ytlzpc&quot;/&gt;  દેશમાં સૌથી વધારે કોન્સ્યુલર ઓફિસ ધરાવવાની દ્રષ્ટિએ ત્રીજું મોટું શહેર છે, જેમાં 86 દેશોની કોન્સ્યુલર ઓફિસ છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = International Representation in Houston | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf | access-date = 2009-03-21 | format = PDF | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711235924/http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

અનેક વાર્ષિકોત્સવોમાં હ્યુસ્ટનની વૈવિધ્યપૂર્ણ સંસ્કૃતિના દર્શન થાય છે.  અહીં સૌથી મોટો વાર્ષિક ઉત્સવ [[હ્યુસ્ટન લાઇવસ્ટોક શો એન્ડ રોડીઓ]] છે, જે ફેબ્રુઆરીના અંતથી માર્ચની શરૂઆત સુધી લગભગ 20 દિવસચાલે છે, જેમાં દુનિયાનો સૌથી લાંબો અને મોટો વાર્ષિક લાઇવસ્ટોક શો અને રોડીઓ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = About the Houston Livestock Show and Rodeo | work = hlsr.com | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.hlsr.com/m/downloads/08PurposeBrochure.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090126191930/http://hlsr.com/m/downloads/08PurposeBrochure.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  અન્ય સૌથી લાંબી ઉજવણી એન્યુઅલ નાઇટ હ્યુસ્ટન [[પ્રાઇડ પરેડ]] છે, જે જૂનના અંતે યોજાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Houston Pride Parade | work = PrideHouston.com | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.pridehouston.org/events/parade.php | archive-date = 2009-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090312015559/http://www.pridehouston.org/events/parade.php | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  અન્ય વાર્ષિકોત્સવોમાં [[હ્યુસ્ટન ગ્રીક ફેસ્ટિવલ]], &lt;ref&gt;[http://www.greekfestival.org/ મૂળ ગ્રીક તહેવાર, હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ]. 2006. 2007-01-10 પર સુધારેલ.  '''''ચેતવણીઃ'' '''  ''ઓટોમેટિક સાઉન્ડ ફાઇલ'' .&lt;/ref&gt;[[આર્ટ કાર પરેડ]], હ્યુસ્ટન ઓટો શો, હ્યુસ્ટન ઇન્ટરનેશનલ ફેસ્ટિવલ, ધ વેસ્ટહેમર બ્લોક પાર્ટી&lt;ref&gt;[http://www.ifest.org/ હ્યુસ્ટન આંતરરાષ્ટ્રીય તહેવાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725221757/http://www.ifest.org/ |date=2010-07-25 }}. 2007. 2007-01-10 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; અને [[બાયૂ સિટી આર્ટ ફેસ્ટિવલ]] સામેલ છે. બાયૂ સિટી આર્ટ ફેસ્ટિવલને અમેરિકામાં ટોચના પાંચ કળા મહોત્સવોમાંનો એક ગણવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;AmericanStyle2004&quot;&gt;{{cite web|access-date= 2007-04-26
|url=http://www.cse.buffalo.edu/~rapaport/Buffalo/Top_25_Fairs_Festivals.cfm.html
|title=The 2004 Top 25 Fairs &amp; Festivals
|work=AmericanStyle Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AmericanStyle2005&quot;&gt;{{cite web|access-date=2007-04-26|title=AmericanStyle Magazine Readers Name 2005 Top 10 Art Fairs and Festivals|url=http://www.paradisecityarts.com/public/pdfs/2005top10.pdf|date=October 25, 2005|work=AmericanStyle Magazine|format=PDF|archive-date=2006-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20060415084212/http://www.paradisecityarts.com/public/pdfs/2005top10.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

હ્યુસ્ટનને સત્તાવાર રીતે વર્ષ 1967માં અવકાશી શહેરનું હુલામણું નામ મળ્યું છે, કારણ કે અહીં નાસાનું [[લીન્ડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] સ્થિત છે.  સ્થાનિકોએ {{nowrap|&quot;[[Bayou City]]&quot;,}}&quot;મેગ્નોલિયા સિટી&quot;, &quot;[[ક્લચ સિટી]]&quot; અને &quot;એચ-ટાઉન&quot; જેવા અન્ય હુલામણા નામ પણ આપ્યાં છે. 

=== કળા અને થિયેટર ===
[[ચિત્ર:Wortham Center.jpg|thumb|left|ડાઉનટાઉનના થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટમાં વોર્ધમ સેન્ટર]]
હ્યુસ્ટન કળારસિક શહેર છે, જેમાં [[વિઝ્યુઅલ]] અને [[પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]] અત્યંત લોકપ્રિય છે.  શહેરની મધ્યમાં [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] સ્થિત છે, જે નવ મુખ્ય કળા સંગઠનો કાર્યરત છે અને અહીં નાટક ભજવવા માટેના છ હોલ છે.  અમેરિકાની મધ્યમાં સૌથી વધુ થિયેટર બેઠકો ધરાવતું બીજા નંબરનું મોટું શહેર છે.&lt;ref&gt;રામ્સે, કોડી. &quot;[http://www.texasmonthly.com/mag/issues/2002-09-01/tidbits.php મોટા રાજ્યમાં, હ્યુસ્ટન ટોચ પર છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011192513/http://texasmonthly.com/mag/issues/2002-09-01/tidbits.php |date=2007-10-11 }}&quot;, ''ટેક્સાસ મંથલી'' , સપ્ટેમ્બર, 2002.  10 ડીસેમ્બર, 2002 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Houston Arts and Museums | publisher = City of Houston eGovernment Center | url = http://www.houstontx.gov/abouthouston/artsandmuseums.html | access-date =  2007-02-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ વિશે]&quot;, ''હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ. {{Wayback|url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68|date =20061209083929|bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt; હ્યુસ્ટન અમેરિકાના એવા થોડા શહેરોમાં સામેલ છે, જે પર્ફોમિંગ આર્ટ્સની તમામ મુખ્ય શાખાઓમાં કાયમી, વ્યાવસાયિક, રહેણાંક કંપનીઓ ધરાવે છેઃ ઓપેરા ([[હ્યુસ્ટન ગ્રાન્ડ ઓપેરા]]), બેલેટ ([[હ્યુસ્ટન બેલેટ]]), મ્યુઝિક ([[હ્યુસ્ટન સીમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]]) અને થિયેટર ([[ધ એલે થિયેટર]]).&lt;ref name=&quot;ikvngd&quot;/&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?12 પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ વેન્યૂસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212043351/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?12 |date=2006-12-12 }}&quot;, ''હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;  હ્યુસ્ટન અનેક [[સ્થાનિક પરંપરાગત કલાકારો]], [[કળા સમૂહો]] તથા વિવિધ નાના પ્રગતિશીલ કળા સંગઠનોનું પણ નિવાસસ્થાન છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.artcarmuseum.com/History/history.htm એ બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ આર્ટ કાર મ્યુઝીયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317120948/http://www.artcarmuseum.com/History/history.htm |date=2012-03-17 }}&quot;, ''આર્ટકાર મ્યુઝીયમ ઓફ હ્યુસ્ટન'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; શહેર વિવિધ પ્રકારના અને જુદો જુદો રસ ધરાવતા અનેક વિદેશી કલાકારો, કોન્સર્ટ, શો અને પ્રદર્શનને આકર્ષ છે.&lt;ref&gt;[http://www.quilts.com/home/news/index.php 2006 ફોલ એડિશન ઓફ ઇન્ટરનેશનલ ક્વિટ એટ્રેક્ટ્સ 53,546 ટૂ હ્યુસ્ટન]. ''ક્વિલ્ટ્સ., ઇન્ક.''  2006-11-30ના રોજ પ્રકાશિત થયેલી અખબારી યાદી. 2007-01-12 પર સુધારેલ. {{Wayback|url=http://www.quilts.com/home/news/index.php|date =20071219171916|bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt; 

[[મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] અનેક લોકપ્રિય સાંસ્કૃતિક સંગઠનો અને પ્રદર્શનો ધરાવે છે, જે દર વર્ષે 70 લાખ કરતાં વધારે મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે.&lt;ref&gt;[http://www.visithoustontexas.com/visitors/listing.details.php?id=23096 હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]. બૃહદ હ્યુસ્ટન સમારંભ અને મુલાકાતી બ્યૂરો.  2007-02-18 પર કરાયેલ સુધારો. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|access-date= 2007-05-22|url=http://www.austin360.com/arts/content/arts/stories/2006/04/1austin.html|title=Central Austin has the makings of a museum district|publisher=Austin360.com|author=Jeanne Claire van Ryzin|date=April 1, 2006}}&lt;/ref&gt; આ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં ધ [[મ્યુઝીયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ]], [[હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ઓફ નેચરલ સાયન્સ]], ધ [[કન્ટેમ્પરરી આર્ટ્સ મ્યુઝીયમ હ્યુસ્ટન]], [[સ્ટેશન મ્યુઝીયમ ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટ]], [[હોલોકાસ્ટ મ્યુઝીયમ]] અને [[ધ હ્યુસ્ટન ઝૂ]] સહિત પ્રસિદ્ધ સુવિધાઓ પણ છે.&lt;ref&gt;[http://www.texasmonthly.com/promotions/cadillac/breakthroughs2/museums/ હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ ડે]. ટેક્સાસ મંથલી. 2006. 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.camh.org/visitor_mus_dist.html મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402024243/http://www.camh.org/visitor_mus_dist.html |date=2009-04-02 }}.  કન્ટેમ્પરરી આર્ટ્સ મ્યુઝીયમ હ્યુસ્ટન. 2007-01-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.visithoustontexas.com/visitors/parks_and_outdoors/listing.details.php?id=23096 હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211044810/http://www.visithoustontexas.com/visitors/parks_and_outdoors/listing.details.php?id=23096 |date=2007-02-11 }}. બૃહદ હ્યુસ્ટન કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યૂરો. 2007-01-10 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;  મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટની આજુબાજુ પણ તેની મર્યાદાની બહાર ધ [[મેનિલ કલેક્શન]], [[રોધકો ચેપલ]] અને ધ [[બેઝેન્ટાઇન ફ્રેસ્કો ચેપલ મ્યુઝીયમ]] સ્થિત છે. 

[[ચિત્ર:HoustonTX HobbyCenter.jpg|thumb|right|પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ માટે હોબી સેન્ટર]][[બાયૂ બેન્ડ]] 14 એકર (5.7 હેક્ટર)માં ફેલાયેલી મ્યુઝીયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સની સુવિધા છે, {{convert|14|acre|adj=on}}જે અમેરિકાના સુશોભિત કળા, ચિત્રકાર્યો અને ફર્નિચરના ઉત્તમ સંગ્રહાલયોમાંનું એક છે.  બાયૂ બેન્ડ હ્યુસ્ટનના દાનવીર [[ઇમા હોગ]]નું અગાઉનું નિવાસસ્થાન પણ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Bayou Bend Collections and Gardens, Houston, Texas
| access-date = 2008-03-23
| url = http://www.museumsusa.org/museums/info/1167540
| archive-date = 2008-04-24
| archive-url = https://web.archive.org/web/20080424055638/http://www.museumsusa.org/museums/info/1167540
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;

હ્યુસ્ટનની આસપાસ ફેલાયેલા અનેક સ્થળોમાં નિયમિતપણે સ્થાનિક અને પ્રવાસી [[રોક]], [[બ્લુસ]], [[કન્ટ્રી]], [[ડબસ્ટેપ]], [[હિપ હોપ]] અને [[ટેજાનો]] મ્યુઝિકલ શોનું આયોજન થાય છે.  પણ આ શહેરમાં અત્યંત પ્રસિદ્ધ કલાકારો કે સંગીતકારો ક્યારેય રહ્યાં નથી.  અહીં કલાકારોને અમુક હદ સુધીની સફળતા મળે પછી તેઓ અમેરિકાના અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite news | last = Lomax, John Nova. &quot;Nobody Gets Out of Here Alive - The Houston Rock Scene and the Cultural Cringe&quot;, Houston Press, February 1, 2007 | first = John Nova | title = &quot;Nobody Gets Out of Here Alive - The Houston Rock Scene and the Cultural Cringe | work = The Houston Press | date = 2007-02-01 | access-date =  2007-02-12}}&lt;/ref&gt;  તેમાં એકમાત્ર અપવાદ [[હ્યુસ્ટન હિપ-હોપ]] છે, જે અમેરિકાના દક્ષિણ વિસ્તારોની શૈલી અને પરંપરાની ઊજવણી કરે છે, તેને જાળવી રાખે છે અને તેના મૂળિયા સાથે વળગી રહ્યું છે. તેના પગલે એક મજબૂત, સ્વતંત્ર [[હિપ-હોપ]] મ્યુઝિકનો વિકાસ થયો છે, જે દક્ષિણ અમેરિકન [[હિપ-હોપ]] અને [[ગેંગસ્ટા રેપ]] કમ્યુનિટીઝ પર પ્રભાવ ધરાવે છે અને તેના સારી બાબતોનો સ્વીકાર પણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite news | last = Frere-Jones | first = Sasha | title = A Place In the Sun - Houston Hip-Hop Takes Over | work = The New Yorker | date = 2005-11-14 | url = http://www.newyorker.com/archive/2005/11/14/051114crmu_music | access-date =  2007-02-06}}&lt;/ref&gt;  હ્યુસ્ટનના અનેક હિપ-હોપ કલાકારોને વ્યાવસાયિક સફળતા પ્રાપ્ત થઈ છે.  હ્યુસ્ટને [[ચોપ]] અને [[સ્ક્રૂ મ્યુઝિક]]ને પણ આશ્રય આપ્યો છે.

હ્યુસ્ટને ભેટ ધરેલા અન્ય પ્રસિદ્ધ કલાકારોમાં પોપ અને આર એન્ડ બી ગર્લ ગ્રૂપ [[ડેસ્ટિનિસ ચાઇલ્ડ]], પ્રગતિશીલ રોક બેન્ડ [[કિંગ્સ ટેન]], સધર્ન રોક બેન્ડ [[ઝેડઝેડ ટોપ]], છઠ્ઠા દાયકાની માનસિકતા રજૂ કરતું રોક બેન્ડ [[રેડ ક્રાયોલા]], સ્વદેશી ગાયક કે ગીતકાર [[લીલે લોવેટ્ટ]], પોપ સિંગર અને અભિનેત્રી [[હિલેરી ડફ]], અભિનેતા [[પેટ્રિક સ્વેયઝ]] અને ઇન્ડી-પિયાનો રોક બેન્ડ [[બ્લુ ઓક્ટોબર]]નો સમાવેશ થાય છે.  60 અને 70ના દાયકામાં હ્યુસ્ટનમાં બ્લુઝ અને દેશી પરંપરાગત કલાકારોનો પણ દબદબો હતો. તે સમયે અહીં [[લાઇટનિન હોપ્કિન્સ]], [[ક્લીઅરન્સ &quot;ગેટમાઉથ&quot; બ્રાઉન]], [[&quot;ટેક્સાસ&quot; જોહની બ્રાઉન]], [[જોહની &quot;ગિટાર&quot; વોટ્સન]], [[આલ્બર્ટ કોલિન્સ]], [[જોહની કોપલેન્ડ]] અને [[જો &quot;ગિટર&quot; હ્યુજ]] જેવા બ્લુઝ કલાકારો હતાં, જેમાંથી અનેકના આલ્બમ શહેરના મ્યુઝિક લેબલ [[પીકોક રેકર્ડઝ]]એ રેકર્ડ કર્યા હતા.  60 અને 70ના દાયકામાં શહેરના દેશી અને [[પરંપરાગત]] કલાકારોમાં [[ટાઉન્સ વાન ઝાન્ડ્ટ]], [[મિકી ન્યૂબ્યુરી]], [[રોડની ક્રોવેલ]], [[સ્ટીવ અર્લે]] અને [[ગે ક્લાર્ક]] સામેલ હતાં, જેઓ હ્યુસ્ટનને એન્ડરસન ફેર અને ઓલ્ડ ક્વાર્ટ એકાઉસ્ટિક કાફે જેવા લાંબા ગાળા સુધી કાર્યરત રહેલા મનોરંજન સ્થળો માટેનું ઘર પણ કહે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Anderson Fair History | access-date = 2009-03-20 | url = http://www.andersonfair.com/hssaf_2.htm | archive-date = 2008-05-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080512152242/http://www.andersonfair.com/HssAF_2.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  80 અને 90ના દાયકામાં [[પંક]] અને [[ડર્ટી રોટ્ટન ઇમ્બેસાઇલ્સ]], [[વર્બલ એબ્યુઝ]], [[રિયલી રેડ]], [[કલ્ચરસાઇડ]], [[ડ્રેસ્ડન 45]] અને [[પેઇન ટીન્સ]] અને [[આઉટસાઇડ]]ના સંગીતકાર [[જેન્ડેક]] જેવા [[વૈકલ્પિક રોક]]ની રચના થઈ હતી.  નવી સદીમાં [[જેન હન્ટર]] અને [[ઇન્ડિયન જ્વેલરી]] જેવા સમકાલીન પરંપરાગત પફોર્મર્સ સહિત [[હ્યુસ્ટન નોઇઝ બેન્ડ્સ]] જોવા મળે છે.

=== પ્રવાસ અને મનોરંજન ===
[[ચિત્ર:Hermann Park Texas.jpg|left|thumb|હર્મન પાર્કમાં રીફ્લેક્શન પૂલ]]
હ્યુસ્ટનની મધ્ય ભાગની કેન્દ્રમાં [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] 17 બ્લોક ધરાવતો વિસ્તાર છે, જ્યાં [[બાયૂ પ્લેસ]] મનોરંજન સંકુલ, રેસ્ટોરાં, મૂવીઝ, પ્લાઝાસ અને પાર્ક્સ સ્થિત છે.  બાયૂ પ્લેસ એક મોટું બહુમાળી બિલ્ડિંગ છે, જેમાં સંપૂર્ણ સેવા આપતી રેસ્ટોરાં, બાર, લાઇવ મ્યુઝિક, [[બિલિયર્ડ્સ]] અને આર્ટ હાઉસ ફિલ્મ્સ છે.  હ્યુસ્ટન [[વેરિઝોન વાયરલેસ થિયેટર]]માં લાઇવ [[કન્સર્ટ]], નાટકો અને શિષ્ટ કોમેડી નાટકોનું મંચન થાય છે તેમજ [[એન્જેલિકા ફિલ્મ]] સેન્ટરમાં વિવિધ પ્રકારની કળાઓ, [[વિદેશી]] અને [[સ્વતંત્ર ફિલ્મો]] રજૂ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.angelikafilmcenter.com/houston/default.asp એન્જેલિકા હ્યુસ્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725003351/http://www.angelikafilmcenter.com/houston/default.asp |date=2008-07-25 }}. ''એન્જેલિકા ફિલ્મ સેન્ટર.''  2007-01-10 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

હ્યુસ્ટનમાં [[હર્મન પાર્ક]] સહિત 337 પાર્ક્સ છે, જેમાં [[હ્યુસ્ટન ઝૂ]] અને [[ધ હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ઓફ નેચરલ સાયન્સ]], [[ટેરી હર્શી પાર્ક]], [[લેક હ્યુસ્ટન પાર્ક]], [[મેમોરિયલ પાર્ક]], [[ટ્રાન્ક્વોલિટી પાર્ક]], [[સેસ્ક્વિસેન્ટેનિયલ પાર્ક]], [[ડિસ્કવરી ગ્રીન]] અને [[સેમ હ્યુસ્ટન પાર્ક]] (જેમાં સમારકાર કરેલા, સુધારેલા અને પુનઃનિર્માણ પામેલા ઘરો છે, જે મૂળે 1823થી 1905 વચ્ચે બન્યાં હતાં) સામેલ છે.&lt;ref&gt;[http://www.heritagesociety.org/ths.html હેરિટેજ સોસાયટીઃ વોક ઇનટૂ હ્યુસ્ટનસ પાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610115218/http://www.heritagesociety.org/ths.html |date=2007-06-10 }}. ''ધ હેરિટેજ સોસાયટી.''  2007-01-10.&lt;/ref&gt;  અમેરિકાના વસ્તીની દ્રષ્ટિએ સૌથી વધારે ગીચ 10 શહેરોમાં હ્યુસ્ટન પાસે વિવિધ પાર્ક્સ અને હરિયાળી વિસ્તાર સૌથી વધારે {{convert|56405|acre|km2|0}}&lt;ref&gt;કોન્ટિનેન્ટલ મેગેઝિન, માર્ચ, 2008. પેજ 67.&lt;/ref&gt;છે, {{convert|19600|acre|km2|0}} જેનું વ્યવસ્થાપન શહેર દ્વારા થાય છે, જેમાં [[હ્યુસ્ટન આર્બોરેટમ એન્ડ નેચર સેન્ટર]] સામેલ છે.  [[વિલિયમ્સ વોટરવોલ]] પ્રવાસીઓના આકર્ષણનું સ્થળ છે, જે [[શહેરના વસવાટના મુખ્ય ભાગ]]માં સ્થિત છે.  હ્યુસ્ટન સિવિક સેન્ટરનું સ્થાન [[જ્યોર્જ આર બ્રાઉન કન્વેન્શન સેન્ટર]]એ લીધું છે, જે દેશના સૌથી મોટા કન્વેન્શન સેન્ટરમાંનું એક છે. અહીં [[જેસ્સી એચ જોન્સ હોલ ફોર ધ પર્ફોર્મિંગ આર્ટ]] છે, જે [[હ્યુસટ્ન સીમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]] અને [[સોસાયટી ફોર પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]]નું આશ્રયસ્થાન છે.  [[ધ સેમ હ્યુસ્ટન કોલેઝિયમ]] અને મ્યુઝિક હોલનું સ્થાન [[હોબી સેન્ટર ફોર ધ પર્ફોમિરંગ આર્ટ્સ]]એ લીધું છે. 

[[હ્યુસ્ટન અવકાશ કેન્દ્ર]] એ નાસાના સત્તાવાર મુલાકાતીઓનું કેન્દ્ર છે, જે [[લીન્ડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] તરીકે ઓળખાય છે.  અહીં કોઈ પણ વ્યક્તિને [[મૂન રોક્સ]] (ચંદ્ર પરથી લવાયેલા ખડકો), શટલ સિમ્યુલેટર સહિત વિવિધ પ્રદર્શન આકર્ષે છે. અહીં નાસાનું માનવીય અવકાશી ઉડ્ડયન કાર્યક્રમના ઇતિહાસ વિશે પણ પ્રદર્શન જોવા મળે છે.

[[અર્થ ક્વેસ્ટ એડવેન્ચર્સ]]એ 1,600 એકરમાં ફેલાયેલો ઇકો-ગ્રીન થીમ પાર્ક અને રીચર્સ સેન્ટર છે, જે વર્ષ 2013માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે.  

અન્ય આકર્ષક [[પ્રવાસન]] સ્થળોમાં [[ધ ગેલેરિયા]] (ટેક્સાસનું સૌથી મોટું [[શોપિંગ મોલ]], જે શહેરના મુખ્ય ડિસ્ટ્રિક્ટમાં સ્થિત છે), ઓલ્ડ માર્કેટ સ્ક્વેયર, ધ ડાઉનડાઉન એક્વેરિયમ (શહેરની મધ્ય ભાગમાં સ્થિત માછલી ઘર) અને [[સેમ હ્યુસ્ટન રેસ પાર્ક]] સામેલ છે.

=== રમત ગમત ===
[[ચિત્ર:MainEvent.jpg|right|thumb|ડાઉનટાઉનમાં યોજાયેલી સુપર બાઉલ 38 દરમિયાન મુખ્ય ઇવેન્ટ પર રીવેલર્સ]]
હ્યુસ્ટન પાસે લગભગ દરેક મુખ્ય વ્યાવસાયિક રમતની ટીમ છે, એકમાત્ર [[એનએચએલ]]નું જ પ્રતિનિધિત્વ નથી.  [[હ્યુસ્ટન એસ્ટ્રોસ]] ([[એમએલબી]]), [[હ્યુસ્ટન ટેક્સાન્સ]] ([[એનએફએલ]]), [[હ્યુસ્ટન ડાયનેમો]] ([[એમએલએસ]]), [[હ્યુસ્ટન એરોસ]] ([[એએચએલ]]), [[હ્યુસ્ટન રેંગલર્સ]] ([[ડબલ્યુટીટી]]), [[હ્યુસ્ટન ટેકર્સ]] ([[એબીએ]]), [[હ્યુસ્ટન એનર્જી]] ([[આઇડબલ્યુએફએલ]]), [[હ્યુસ્ટન લીઓન્સ]] ([[પીડીએલ]]), [[એચ-ટાઉન ટેક્સાસ સાયકલોન્સ]] ([[આઇડબલ્યુએફએલ]] પણ), [[હ્યુસ્ટન પાવર]] ([[ડબલ્યુએફએ]]) અને [[હ્યુસ્ટન લાઇટનિંગ]] ([[એસઆઇએફએલ]]) હ્યુસ્ટન આધારિત છે અને આ ટીમો હ્યુસ્ટનને પોતાનું ઘર ગણે છે.

[[મિનિટ મેઇડ પાર્ક]] (એસ્ટ્રોસનું ઘર) અને [[ટોયોટા સેન્ટર]] (રોકેટ્સ અને એરોસનું ઘર) શહેરની મધ્યભાગમાં સુધરેલા વિસ્તારમાં સ્થિત છે.  શહેરમાં [[રિલાયન્ટ એસ્ટ્રોડોમ]] છે, જે દુનિયાનું પહેલું ગુંબજ ધરાવતું સ્ટેડિયમ છે, તે એનએફએલનું પહેલું રીટ્રેક્ટેબ્લ-રુફ (છાપરું ખેંચી શકાય તેવું) [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] પણ ધરાવે છે.  હ્યુસ્ટનમાં રમતગમતની અન્ય સુવિધાઓમાં [[હોફહેઇન્ઝ પેવેલિયન]], [[રિલાયન્ટ એરેના]] (અગાઉ [[ડબલ્યુએનબીએ]]ના [[હ્યુસ્ટન કોમેટ્સ]]નું ઘર, હવે લાઇટનિંગનો આધાર બન્યું છે) અને [[રોબર્ટસન સ્ટેડિયમ]] (બંનેનો ઉપયોગ [[યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન કોલેજિએટ સ્પોર્ટ્સ]] થાય છે, રોબર્ટ્સનનો ઉપયોગ [[હ્યુસ્ટન ડાયનેમો]] માટે પણ થાય છે) અને [[રાઇસ સ્ટેડિયમ]] ([[રાઇસ યુનિવર્સિટી]] ઓવલ્સ ફૂટબોલ ટીમનું ઘર ગણાય છે) છે.  રિલાયન્સ એસ્ટડ્રોમનો અવારનવાર ઉપયોગ થાય છે, જેમાં પહેલી એપ્રિલ, 2001ના રોજ [[રેસ્લમેનિયા એક્સ-સેવન]]ના [[વર્લ્ડ રેસ્લિંગ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ]]નું આયોજન થયું હતું તથા અહીં સૌથી વધુ 67,925 દર્શકોની હાજરીનો વિક્રમ છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://corporate.wwe.com/news/2001/2001_04_02.1.jsp રેસ્લમેનિયા એક્સ સેવન સેટ્સ રેવેન્યૂ, એટેન્ડન્સ રેકર્ડઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219095627/http://corporate.wwe.com/news/2001/2001_04_02.1.jsp |date=2008-02-19 }}&quot;, ''વર્લ્ડ રેસલિંગ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ, ઇન્ક.''  2001-04-02. 2006-12-16 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;  શહેરમાં પાંચ એપ્રિલ, 2009ના રોજ [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[રેસ્લમેનિયા 25]]નું પણ આયોજન થયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/WrestleMania24/2008/03/31/5148416.html|title=Mayweather, Orton survive Mania; Edge, Flair don't|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|date=2008-03-31|author=Dale Plummer|access-date=2008-03-31|archive-date=2015-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325052458/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/WrestleMania24/2008/03/31/5148416.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

તાજેતરમાં હ્યુસ્ટનમાં [[2004 મેજર લીગ બેઝબેલ ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], ધ 2000 આઇએચએલ [[ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], ધ 2005 [[બિગ 12 કોન્ફરન્સ]] ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ ગેમ, ધ [[2006 એનબીએ ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], વર્ષ 2001 અને વર્ષ 2006 સુધી ધ [[યુ. એસ. મેન્સ ક્લે કોર્ટ ચેમ્પિયનશિપ્સ]] અને વર્ષ 2003 અને 2004માં [[ટેનિસ માસ્ટર્સ કપ]] તેમજ વાર્ષિક [[શેલ હ્યુસ્ટન ઓપન]] ગોલ્ફ ટુર્નામેન્ટ જેવી મુખ્ય રમતોનું આયોજન થયું છે.  હ્યુસ્ટન [[એલપીજીએ ગોલ્ફ સીઝન ધ એલપીજીએ ટૂર ચેમ્પિયનશિપ]]માં અંતિમ સત્તાવાર રમતનું આયોજન કરશે, જેની શરૂઆત વર્ષ 2009થી થઈ છે.  શહેરમાં દર વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં વાર્ષિક એનસીએએ કોલેજ બેઝબોલ મિનિટ મેઇડ ક્લાસિક અને ડીસેમ્બરમાં એનસીએએ ફૂટબોલની [[ટેક્સાસ બાઉલ]]નું આયોજન થાય છે.  હ્યુસ્ટનમાં બે વખત [[સુપર બાઉલ]] ચેમ્પિયનશિપનું આયોજન થાય છે.  વર્ષ 1974માં રાઇસ સ્ટેડિયમ ખાતે [[સુપર બાઉલની આઠમી]] આવૃત્તિનું આયોજન થયું હતું અને વર્ષ 2004માં [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[સુપર બાઉલ 38]] રમાઈ હતી.  1998થી 2001 વચ્ચે કાર્ટ ઓટો રેસિંગ સીરિઝે શહેરની મધ્યમાં વિવિધ માર્ગો પર વાર્ષિક રેસ [[ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ ઓફ હ્યુસ્ટન]]નું આયોજન કર્યું હતું.  ત્યારબાદ પાંચ વર્ષ રેસનું આયોજન થયું નહોતું, પણ વર્ષ 2006 અને 2007માં [[રિલાયન્ટ પાર્ક]] સંકુલની ફરતે માર્ગો પર [[ચેમ્પ કાર]] રેસ ફરી યોજાઈ હતી.  જોકે ચેમ્પ કારને વર્ષ 2008માં હરિફ [[ઇન્ડી રેસિંગ લીગ]] (આઈઆરએલ) સાથે ભેળવી દેવાઈ હતી અને હ્યુસ્ટન રેસને બંધ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હતી.  [[હ્યુસ્ટન રેસવે પાર્ક]] હ્યુસ્ટનની બહાર બેટાઉન નજીક સ્થિત છે અને તે [[એનએચઆરએ]] અને ઓટો રેસિંગના અન્ય સ્વરૂપોનું આયોજન કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = NHRA races back at Houston Raceway Park in Baytown | work = KHOU | author = Matt Musil | date = 2010-04-09 | access-date = 2010-04-17 | url = http://www.khou.com/sports/NHRA-races-back-at-Houston-Raceway-Park-in-Baytown-90384819.html | archive-date = 2010-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100416022741/http://www.khou.com/sports/NHRA-races-back-at-Houston-Raceway-Park-in-Baytown-90384819.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
{{-}}

=== મીડિયા ===
{{Further|[[List of newspapers in Houston]], [[List of television stations in Texas]], [[List of radio stations in Texas]], and [[List of films featured in Houston]]}}
[[ચિત્ર:Melcher Center for Public Broadcasting.jpg|thumb|left|હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી ખાતે લીરોય એન્ડ લ્યુસિલ મેલ્શેર સેન્ટર ફોર પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ]]
હ્યુસ્ટન એકમાત્ર મુખ્ય દૈનિક અખબાર ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]''  છે, જે વ્યાપક પહોંચ અને વિતરણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે.  [[હ્યુસ્ટ ક્રોનિકલ]] દૈનિક અખબારની માલિક અને સંચાલક કંપની [[હર્સ્ટ કોર્પોરેશન]]એ વર્ષ 1995માં તેના મુખ્ય હરિફ ''[[હ્યુસ્ટન પોસ્ટ]]'' ની અસ્કામતો ખરીદી લઈ તેની કામગીરી બંદ કરી દીધી હતી.  ''હ્યુસ્ટન પોસ્ટ'' ની માલિકી શહેરના ભૂતપૂર્વ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર ''બિલી હોબી'' ના પરિવારની હતી.  આ શહેરના અન્ય મુખ્ય પ્રકાશન ''[[હ્યુસ્ટન પ્રેસ]]''  છે, જે નિઃશુલ્ક ''[[વૈકલ્પિક સાપ્તાહિક]]''  છે, જે 3,00,000 કરતાં વધારે વાચકો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.houstonpress.com/about/|title=Houston Press: About Us|publisher=Houston Press |access-date= 2007-01-26}}&lt;/ref&gt;

હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં જાહેર ટેલીવિઝન સ્ટેશન [[કેયુએચટી]] અને જાહેર રેડિયો સ્ટેશન [[કેયુએચએફ]] કાર્યરત છે. બંને સ્ટેશનનો પરવાનો અને તેનું સંચાલન [[હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] કરે છે.  કેયુએચટી (ચેનલ 8) એક [[પીબીએસ]]નું સભ્ય સ્ટેશન અને અમેરિકામાં પહેલું જાહેર ટેલીવિઝન સ્ટેશન છે જ્યારે [[કેયુએચએફ]] (88.7 એફએમ) એક [[એનપીઆર]] સભ્ય સ્ટેશન છે.  બંને સ્ટેશનનું પ્રસારણ હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટીમાં સ્થિત જાહેર પ્રસારણના લીરોય એન્ડ લુસિલ મેલ્શેર કેન્દ્ર પરથી થાય છે.

હ્યુસ્ટનમાં મીડિયા ક્ષેત્રની અગ્રણી હસ્તીઓમાંની એક [[ડેવ વોર્ડ]] છે, જે શહેરના તમામ કોઈ પણ સ્ટેશન પર લાંબા સમયગાળાથી એન્કર તરીકે સેવા આપે છે.  વોર્ડ 40 કરતાં વધારે વર્ષથી [[કેટીઆરકે-ટીવી]]નું સંચાલન કરે છે.  [[રોન સ્ટોન]]એ ચેનલ 2 ન્યૂઝનું 1972થી 1992 સુધી એમ 20 વર્ષ સંચાલન કર્યું હતું.  [[એનબીસી]] માન્યતાપ્રાપ્ત [[કેપીઆરસી-ટીવી]] પર ''ધ આઇઝ ઓફ ટેક્સાસ'' નું છેલ્લાં ત્રણ [[દાયકા]] કરતાં વધારે સમયથી પ્રસારિત થતી [[સાંસ્કૃતિક]] [[સંગ્રહ]] [[શ્રેણી]] ધ આઇઝ ઓફ ટેક્સાસનું સંચાલન [[રે મિલર]] કરી રહ્યાં છે, જેઓ [[માર્વિન ઝિન્દલેર]] તરીકે પણ જાણીતા છે.  1960ના દાયકાના અંતિમ વર્ષોમાં મિલરે ટેક્સાસની ન્યૂઝવુમેન તરીકે [[કે બેઇલી હચિસ્સન]] સાથે કરાર કર્યો હતો, જે મૂળ [[ગેલ્વેસ્ટોન]]ના રહેવાસી છે.  પાછળથી બેઇલીએ [[ટેક્સાસ હાઉસમાં પ્રતિનિધિત્વ]] કર્યું હતું અને [[અમેરિકાના સેનેટ]] બન્યાં હતાં.
{{-}}

== આર્કિટેક્ચર ==
{{Main|Architecture of Houston}}
{{See also|List of tallest buildings in Houston}}
[[ચિત્ર:Chase Tower, a block away.jpg|thumb|upright|ટેક્સાસની સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ જે પી મોર્ગન ચેઝ ટાવર ]]
હ્યુસ્ટન [[ઉત્તર અમેરિકા]]માં સૌથી ઊંચી બહુમાળી બિલ્ડિંગો ધરાવવામાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે અને દુનિયાના ટોચના 10 શહેરોમાંનું એક છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = World's Ten Tallest Cities
| work = Ultrapolis Project| access-date =  2010-01-21| url = http://www.ultrapolisproject.com/ultrapolis_world_tallest_skylines_cities.htm
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://ultrapolisproject.com/Tallest_25_Skylines_Cities.htm કેલક્યુલેટેડ એવરેજ હાઇટ ઓફ ટેન ટોલેસ્ટ (સીએએચટીટી)]&quot;, ''UltrapolisProject.com'' .  2007-07-01 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;  શહેરમાં સાત માઇલ (11 કિમી) લંબાઈ ધરાવતી [[ટનલ સીસ્ટમ અને સ્કાયવોક્સ]] છે, જે શહેરની મધ્ય ભાગમાં સ્થિત બિલ્ડિંગોને જોડે છે, જે દુકાનો, રેસ્ટોરાં અને અનુકૂળ સ્ટોર્સ ધરાવે છે.  આ સીસ્ટમ પદયાત્રીઓને એક બિલ્ડિંગમાંથી બીજી બિલ્ડિંગમાં જતાં ઉનાળામાં ગરમીથી અને ચોમાસામાં વરસાદથી બચાવે છે. 

1960ના દાયકામાં [[હ્યુસ્ટનના મધ્ય ભાગ]]માં મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતા ઓફિસના માળખા હતાં, પણ તે પછી અત્યાર સુધી અમેરિકામાં સૌથી વધુ ઊંચી વિવિધ [[બહુમાળી બિલ્ડિંગ]] ધરાવતા શહેરોમાંનું એક બની ગયું છે.  1970માં ઊર્જા ક્ષેત્રમાં તેજી આવતાં [[રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર્સ]] દ્વારા મોટા પ્રોજેક્ટ્સ લોંચ કર્યા હતા જેના પગલે શહેરના મધ્ય વિસ્તારમાં તેજીની શરૂઆત થઈ હતી.  1970ના દાયકા દરમિયાન એક પછી એક બહુમાળી ભવનોનું નિર્માણ થયું હતું, જેમાંથી ઘણી બધા ભવનોનું નિર્માણ રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર [[જેરાલ્ડ ડી હાઇન્સ]]એ કર્યું હતું. આ તબક્કો હ્યુસ્ટનના સૌથી ઊંચા બહુમાળી ભવન [[જે પી મોર્ગન ચેઝ ટાવર]]ના નિર્માણ સાથે પરાકાષ્ઠા પર હતો, જેમાં 75 માળ છે {{convert|1002|ft|m|0|sing=on}}અને તેની ઊંચાઈ 1,002 ફીટ છે, અગાઉ આ ટાવર ટેક્સાસ કોમર્સ ટાવર તરીકે જાણીતો હતો. તેનું નિર્માણ 1982માં પૂર્ણ થયું હતું.  ટેક્સાસમાં તે સૌથી વધારે ઊંચાઈ ધરાવતી બિલ્ડિંગ છે જ્યારે અમેરિકામાં આ દ્રષ્ટિએ [[10મી સૌથી ઊંચી]] અને દુનિયામાં [[30મી સૌથી ઊંચી]] બિલ્ડિંગ છે.  1983માં 71 માળની અને {{convert|992|ft|m|0|sing=on}}ઊંચાઈ ધરાવતી [[વેલ્સ ફાર્ગો પ્લાઝા]] (અગાઉ એલાયડ બેન્ક પ્લાઝા)નું નિર્માણ પૂર્ણ થયું હતું, જે હ્યુસ્ટન અને ટેક્સાસની બીજી સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ બની ગઈ હતી.  છત સુધીની ઊંચાઈને આધારે તે અમેરિકાની 13મી સૌથી ઊંચી અને દુનિયાની 36મી સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ છે.  વર્ષ 2007 સુધી હ્યુસ્ટનના મધ્ય વિસ્તારમાં 4.3 કરોડ ચોરસ ફૂટ (4,000,000 મીટર) ઓફિસ સ્પેસ હતી.&lt;ref&gt;[http://www.houstondowntown.com/Home/GeneralInfo/About/FastFacts1/ ઝડપી માહિતી, ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208214425/http://www.houstondowntown.com/Home/GeneralInfo/About/FastFacts1/ |date=2006-12-08 }}. ''હ્યુસ્ટનdowntown.com''  2006. 2007-01-10 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; 

પોસ્ટ ઓક બોલીવર્ડ અને વેસ્ટહેઇમર રોડ પર કેન્દ્રીત [[અપટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં 1970ના દાયકામાં અને 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેજી આવી હતી અને [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610]] વેસ્ટને સમાંતર મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતી ઓફિસ બિલ્ડિંગ્સ, હોટેલ્સ અને રીટેલ ડેવલપમેન્ટ્સ દેખાયું હતું. અપટાઉન (શહેરનો ઉપરનો વિસ્તાર) [[વૃદ્ધિ પામતા શહેર]]ના સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી વિસ્તારોમાંનો એક છે.  અપટાઉનમાં સૌથી વધારે ઊંચાઈ ધરાવતું બિલ્ડિંગ [[વિલિયમ ટાવર]] છે, જેમાં 64 માળ છે. તેની ઊંચાઈ {{convert|901|ft|m|0|sing=on}}છે અને ડીઝાઇન [[ફિલિપ જોહન્સન]] અને [[જોહન બર્ગી]]એ તૈયાર કરી હતી. આ ટાવર 1999 સુધી ટ્રાન્સકો ટાવર તરીકે જાણીતું હતું.  તે સમયે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટની બહાર સ્થિતિ આ ટાવર દુનિયાનું સૌથી ઊંચું બિલ્ડિંગ ગણાતું હતું.  અપટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટમાં [[આઈ એમ પેઇ]], [[સીઝર પેલ્લી]] અને [[ફિલિપ જોહન્સન]] જેવા પ્રસિદ્ધ આર્કિટેક્ટ્સ દ્વારા ડીઝાઇન થયેલા અન્ય બિલ્ડિંગ્સ પણ છે.  1990ના દાયકાના અંતે અને 2000ના દાયકાની શરૂઆતમાં મધ્યમ ઊંચાઈ અને [[અત્યંત ઊંચાઈ]] ધરાવતા [[રહેણાંક ટાવર]]ના નિર્માણમાં નાની તેજી આવી હતી, જેમાંથી કેટલાંક 30 માળની ઊંચાઈ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.uptown-houston.com/economic/market/residential.html રેસિડેન્શ્યિલ રિયલ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201213217/http://www.uptown-houston.com/economic/market/residential.html |date=2015-02-01 }}. ''Uptown-houston.com''  2007-01-11 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | last = Sarnoff | first = Nancy | title = Genesis Laying Down Plans for Newest Uptown Condo Highrise | work = Houston Business Journal | date = 2001-12-14 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2001/12/17/newscolumn3.html | access-date =  2007-02-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | last = Apte | first = Angela | title = Rising Land Costs Boost Houston's Mid-Rise Market | work = Houston Business Journal | date = 2001-10-26 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2001/10/29/focus1.html | access-date =  2007-01-11}}&lt;/ref&gt;  વર્ષ 2002માં અપટાઉનમાં 2.3 ચોરસ ફૂટ (2,100,000 મીટર) ઓફિસ સ્પેસ હતી, જેમાંથી 1.6 કરોડ ચોરસ ફૂટ (1,500,000 મીટર) [[એ ક્લાસની ઓફિસ સ્પેસ]] હતી.&lt;ref&gt;[http://www.uptown-houston.com/economic/market/office.html વ્યાવસાયિક રિયલ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201200302/http://www.uptown-houston.com/economic/market/office.html |date=2015-02-01 }}. ''Uptown-houston.com''  2007-01-10 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; 

== ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ ==
[[હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગ]] પોલીસ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. અમેરિકાના શહેરોમાં સૌથી વધુ હત્યા ધરાવતા શહેરોમાં હ્યુસ્ટનનું સ્થાન 46મું છે. વર્ષ 2005માં આ શહેરની વસ્તી 2,50,000 હતી અને એક લાખની વસ્તી દીઠ માથાદીઠ હત્યાનો દર 16.3 હતો.&lt;ref&gt;&quot;{{PDFlink|[http://www.morganquitno.com/cit05r.pdf Murder Rate in 2005]|30.4&amp;nbsp;KB}},&quot; ''[[મોર્ગન ક્વિટનો]]'' .  નવેમ્બર 29, 2006 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; જોકે 10,00,000ની વસ્તી ધરાવતા અમેરિકાના શહેરોમાં હ્યુસ્ટન હત્યાના દરમાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. આ આંકડા તો સ્થાનિક ટીવી સમાચાર સંશોધક માર્ક ગ્રીનબ્લાટ્ટે શોધ્યું કે હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગે વર્ષ 2005માં ખૂનના સંખ્યા ઓછી દેખાડી છે તે પછીના છે. શહેરમાં હત્યાની સંખ્યામાં ફક્ત બેનો સત્તાવાર વધારો થાય તો તે આ બાબતે બીજું સ્થાન મેળવશે.&lt;ref&gt;Greenblatt, Mark. &quot;[https://web.archive.org/web/20071218164948/http://www.khou.com/news/defenders/investigate/stories/khou071119_tj_murdercount.1d78917e.html Hiding Homicide: How HPD undercounts murder].&quot; ''[[કેએચઓયુ-ટીવી]]'' . ગુરુવાર, નવેમ્બર 29, 2007. છ જુલાઈ, 2007 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; વર્ષ 2004ની સરખામણીમાં વર્ષ 2005માં અહિંસક અપરાધોની સંખ્યામાં બે ટકા ઘટાડો થયો છે ત્યારે [[હત્યા]]ની સંખ્યામાં 23.5 ટકાનો વધારો થયો છે.&lt;ref name=&quot;Houston to be studied&quot;/&gt; વર્ષ 2005થી હ્યુસ્ટનમાં અપરાધમાં ઉછાળો આવ્યો છે, જેના માટે હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગ કેટરિના ચક્રવાત પછી ન્યૂ ઓરલીઆન્સમાંથી લોકોના પ્રવાહને જવાબદાર ઠેરવે છે.&lt;ref name=&quot;JLeahy&quot;&gt;{{cite news
 | last = Leahy
 | first = Jennifer
 | title = Homicide rate on track to be worst in a decade - Evacuees play large role in the rise, police say
 | work = Houston Chronicle
 | date = 2006-10-21
 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/hurricane/4277375.html
 | access-date =  2007-02-06}}&lt;/ref&gt; કેટરિના પછી, 2004માં નવેમ્બર અને ડીસેમ્બર, 2005માં હ્યુસ્ટનમાં હત્યાના દરમાં 70 ટકાનો વધારો થયો હતો.  શહેરમાં વર્ષ 2005માં 336 હત્યા થઈ હતી &lt;ref name=&quot;Houston to be studied&quot;&gt;વિલાફ્રાન્કા, આર્માન્ડો. &quot;[http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4235150 હ્યુસ્ટન વાયોલન્ટટ ક્રાઇમ ટૂ સ્ટડીડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303074728/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4235150 |date=2008-03-03 }}&quot;, ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' , નવેમ્બર 23, 2006, પેજ 3. 2006-12-17 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;જ્યારે વર્ષ 2004માં 272.&lt;ref&gt;&quot;{{PDFlink|[http://www.txdps.state.tx.us/director_staff/public_information/2004CIT.pdf Crime in Texas: 2004]|193&amp;nbsp;KB}}&quot;, [[ટેક્સાસ જાહેર સુરક્ષા વિભાગ]], 2004. 2006-12-06 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;  હ્યુસ્ટનમાં હત્યાના દર એક લાખ નિવાસીઓ દીઠ વર્ષ 2005માં 16.33 હતો જે વર્ષ 2006માં વધીને 17.24 થયો હતો.&lt;ref&gt;ઓહારે પેગ્ગી. &quot;{{waybackdate|site=http://www.chron.com/disp/story.mpl/headline/metro/4437025.html|title=City sees 13.5% rise in slayings for 2006|date=20070115014451}}&quot;, ''હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ'' , 2007-01-01.  જાન્યુઆરી 1, 2007 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; વર્ષ 2006માં હત્યાનો આંક વધીને 379 થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Houston to be studied&quot;&gt;&lt;/ref&gt; [[ધ ટાઇમ્સ પિકાયૂને]]માં પ્રસિદ્ધ થયેલ લેખમાં વિવાદ થયો હતો. તેમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે શહેરમાં અપરાધની સંખ્યા માટે વધવા માટે કેટરિના તોફાન પછી સ્થળાંતરિત થઈને આવેલા લોકો જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે પણ હકીકત એ છે કે તેમના આગમન પહેલાં શહેરમાં અપરાધની સંખ્યા વધતી રહી છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vendomeplace.org/press021206houstonlife.html|publisher=[[The Times-Picayune]]|title=Haven and Hell|access-date=2010-04-14|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707070741/http://www.vendomeplace.org/press021206houstonlife.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;શહેરના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે સ્થળાંતરિત કરીને આવેલા મોટા ભાગના નાગરિકો કાયદાનું પાલન કરે છે, પણ વાસ્તવિક સમસ્યા હ્યુસ્ટનની વસ્તીમાં રાતોરાત 10 ટકાનો વધારો છે, જેના પગલે નાગરિકોની સરખામણીમાં પોલીસ અધિકારીઓનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/02/05/AR2006020500884.html|publisher=[[The Washington Post]]|title=After Welcoming Evacuees, Houston Handles Spike in Crime|access-date= 2010-04-14 | first=Sylvia | last=Moreno | date=2006-02-06}}&lt;/ref&gt;જર્નલ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસમાં વર્ષ 2010માં પ્રકાશિત થયેલ અભ્યાસે પણ વિવાદ સર્જયો હતો. તેમાં સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોને કારણે હ્યુસ્ટન અને ફિનિક્સમાં અપરાધમાં વધારો થયો હોવાની વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.racewire.org/archives/2010/02/katrina_evacuees_didnt_increase_crime.html|title=Study: Katrina Evacuees Didn’t Increase Crime|publisher=RaceWire|access-date= 2010-04-04}}&lt;/ref&gt;

1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં હ્યુસ્ટન, [[પાસાડેના]] અને કેટલાંક દરિયાઈ શહેરો ''[[હ્યુસ્ટનમાં સામૂહિક હત્યા]]'' ના સ્થળ હતા, જે તે સમયે અમેરિકાના ઇતિહાસમાં શ્રેણીબદ્ધ હત્યાનો ખરાબ કેસ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | title = CRIME: The Houston Horrors | work = TIME Magazine | date = 1973-08-20 | access-date = 2010-05-02 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907718-1,00.html | archive-date = 2013-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130725001649/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907718-1,00.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Beaver Country Times | access-date =  2010-05-02 | url = http://news.google.com/newspapers?id=D4MkAAAAIBAJ&amp;sjid=ANoFAAAAIBAJ&amp;pg=4597,220911&amp;dq}}&lt;/ref&gt;

અન્ય શહેરોમાં હ્યુસ્ટન નશીલ દ્રવ્યોની હેરફેરનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, જે અન્ય અમેરિકન બજારોમાં વિતરકોને કોકેન, મારિજુઆના, હેરોઇન, એમડીએમએ અને મેથામ્ફેટામાઇનનો પુરવઠો પૂરો પાડે છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.usdoj.gov/ndic/pubs32/32771/distribution.htm ડિસ્ટ્રિબ્યુશન-હ્યુસ્ટન હાઈ ઇન્ટેન્સિટી ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ એરીયા ડ્રગ માર્ગેટ એનાલીસિસ 2009].&quot; ''[[અમેરિકન ન્યાય વિભાગ]]'' . ઓગસ્ટ 11, 2009 પર સુધારેલ. &lt;/ref&gt;

વર્ષ 2007માં ટેક્સાસ રાજ્યમાં વાહનોની ચોરીમાં હ્યુસ્ટને ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું હતું અને તે વર્ષે હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં 31,000 કરતાં વધારે વાહનોની ચોરી થઈ હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Houston Ranks #1 for Auto Theft in State: AAA Texas and Houston Police Department Partner to Help Prevent This Crime | work = Reuters | access-date = 2010-01-03 | url = http://www.reuters.com/article/idUS203666+21-Aug-2008+MW20080821 | archive-date = 2010-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100121215133/http://www.reuters.com/article/idUS203666+21-Aug-2008+MW20080821 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; અમેરિકામાં 50 મોટા શહેરોમાં સુરક્ષિત પડોશીઓનો નિર્ણય લેવા વર્ષ 2010માં NeighborhoodScout.com સાથે ભાગીદારીમાં પર્સનલ ફાઇનાન્સ બ્લોગ WalletPop.comમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે હ્યુસ્ટનમાં [[વેસ્ટહેઇમર રોડ]] અને [[ટેક્સાસ સ્ટેટ હાઇવે 6]] એકબીજાને કાપે છે ત્યાં સૌથી ઓછા ગુના થાય છે.&lt;ref&gt;સાર્નોફ, નેન્સી. &quot;[http://blogs.chron.com/primeproperty/2010/02/the_nations_safest_neighborhoo.html હ્યુસ્ટનના સુરક્ષિત પડોશી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220155312/http://blogs.chron.com/primeproperty/2010/02/the_nations_safest_neighborhoo.html |date=2010-12-20 }}.&quot;  ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' . ફેબ્રુઆરી 12, 2003. ફેબ્રુઆરી 24, 2010 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

== પરિવહન ==
[[ચિત્ર:45intoI-10 2.jpg|thumb|left|ડાઉનટાઉન નજીક ઇન્ટરસ્ટેટ 10 અને ઇન્ટરસ્ટેટ 45 ]]
હ્યુસ્ટનની પરિવહન વ્યવસ્થામાં ઓટોમાબોઇલનું પ્રભુત્વ છે અને 71.7 ટકા રહેવાસીઓ એકલા કામકાજ માટે ડ્રાઇવિંગ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.census.gov/prod/1/gen/pio/cay961a2.pdf |format=pdf |title=Census and You |publisher=US Census Bureau |pages=12|month=January |year=1996 |access-date= 2007-02-19}}&lt;/ref&gt; આ સુવિધા [[હ્યુસ્ટનની ફ્રીવે]] સીસ્ટમ મારફતે પૂરી પાડવામાં આવે છે.{{convert|739.3|mi|km|1}} તેમાં 10 કાઉન્ટી મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં 739.3 માઇલનો (1,189.8 કિમી) ફ્રીવે અને એક્સપ્રેસવે સામેલ છે.&lt;ref&gt;&quot;{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/11BW001.pdf Highway System]|153&amp;nbsp;KB}}&quot;, ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી '' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;  તેની હાઇવે સીસ્ટમ અનેક લૂપ દ્વારા કાર્યરત [[હબ એન્ડ સ્પોક]] ફ્રીવે માળખાનો ઉપયોગ કરે છે.  સૌથી અંદરની લૂપ [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610]] છે, જે શહેરની મધ્ય, મેડિકલ સેન્ટર અને અનેક મહત્વપૂર્ણ પડોશી કેન્દ્રો સાથે {{convert|10|mi|km|0|sing=on}}નો ડાયામીટર ધરાવે છે.  [[બેલ્ટવે 8]] અને તેનો મુખ્ય ફ્રીવે સેમ હ્યુસ્ટન ટોલવે વચ્ચેની લૂપ રચે છે, જેનો ડાયામીટર અંદાજે 25 માઇલ (40 કિમી) છે.{{convert|25|mi|km|0}}  પ્રસ્તાવિત હાઇવે પ્રોજેક્ટ [[સ્ટેટ હાઇવે 99]] (ધ ગ્રાન્ડ પાર્કવે) હ્યુસ્ટનની બહાર ત્રીજી લૂપ રચશે.  અત્યારે સ્ટેટ હાઇવે 99ના 11 સેગમેન્ટમાંથી ફક્ત બે પૂર્ણ થયા છે.  હ્યુસ્ટન પ્રસ્તાવિત [[ઇન્ટરસ્ટેટ 69]] [[નાફ્ટા]] સુપરહાઇવેના રુટને સમાંતર છે, જે શહેરને કેનેડા, અમેરિકાના ઔદ્યોગિક વિસ્તાર [[મિડવેસ્ટ]], ટેક્સાસ અને મેક્સિકો સાથે જોડશે.  અન્ય સ્પોક ફ્રીવેઝની યોજના બની ગઈ છે અથવા તેનું નિર્માણ ચાલી રહ્યું છે, જેમાં [[ફોર્ટ બેન્ડ પાર્કવે]], [[હાર્ડી ટોલ રોડ]], [[ક્રોસ્બી ફ્રીવે]] અને ભવિષ્યનો [[એલ્વિન ફ્રીવે]] સામેલ છે. 

હ્યુસ્ટનની ફ્રીવે સીસ્ટમ પર [[હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સ્ટાર]] નજર રાખે છે, જે ચાર સરકારી એજન્સીઓની ભાગીદારીમાં રચાયેલી સંસ્થા છે અને આ [[પ્રદેશ]]માં પરિવહન અને [[કટોકટીયુક્ત વ્યવસ્થાપન]] સેવાઓ પૂરી પાડવાની જવાબદારી ધરાવે છે.  હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સ્ટાર દેશનું પહેલું કેન્દ્ર હતું, જેમાં પરિવહન અને કટોકટીયુક્ત વ્યવસ્થા કેન્દ્રો સંયુક્તપણે કાર્યરતા હતા અને તેમાં પહેલી વખત ચાર એજન્સીઓ ([[ટેક્સાસ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન]], [[હેરિસ કાઉન્ટ, ટેક્સાસ]], [[મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી ઓફ હેરિસ કાઉન્ટી, ટેક્સાસ]] અને ધ સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન) તેમના સ્રોતોની વહેંચણી કરવા એકત્ર થઈ છે.&lt;ref&gt;[http://www.houstontranstar.org/about_transtar/ હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સટાર વિશે]. ''હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સટાર.''  2008. 2008-02-17 પર કરાયેલ સુધારો.&lt;/ref&gt; 

[[ચિત્ર:METRORail 7.jpg|thumb|right|ડાઉનટાઉનમાં મેઇન સ્ટ્રીટ કોરિડોરને સમાંતર મેટ્રો લાઇટ રેલ]]
ધ મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી ઓફ હેરિસ કાઉન્ટી, ટેક્સાસ અથવા મેટ્રો બસ, લાઇટ રેલ અને લિફ્ટ વાન સ્વરૂપે જાહેર પરિવહન સેવા પૂરી પાડે છે.  મેટ્રોના જાહેર પરિવહનના વિવિધ સ્વરૂપો હજુ પણ બૃહદ શહેરના ઉપનગરોમાંથી અનેક સાથે જોડાયેલા નથી.  મેટ્રોએ લાઇટ રેલ સેવા 1 જાન્યુઆરી, 2004ના રોજ શરૂ કરી હતી, જેનો શરૂઆતનો ટ્રેક{{nowrap|(&quot;Red Line&quot;)}} {{convert|8|mi|km|abbr=off}}થી {{nowrap|University of Houston–Downtown (UHD)}} દોડ્યો હતો, જે {{nowrap|Texas Medical Center}}અને {{nowrap|Reliant Park}} ટર્મિનેટ્સ સુધી દોડે છે.  હાલ મેટ્રોની 10 વર્ષની વિસ્તરણ યોજના ડીઝાઇન તબક્કામાં છે, જેમાં વર્તમાન સીસ્ટમમાં વધુ પાંચ લાઇન ઉમેરાશે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Metro Solutions, Phase 1 and Phase 2 | work = Metropolitan Transit Authority of Harris County, Houston, Texas | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.metrosolutions.org/posted/1068/5_CORR_Brd_Aprvd_w_stat_30x40_v09100web_252126.252126.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090216085852/http://metrosolutions.org/posted/1068/5_CORR_Brd_Aprvd_w_stat_30x40_v09100web_252126.252126.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

રાષ્ટ્રીય રેલ પેસેન્જર સીસ્ટમ [[એમટ્રેક]] વાયા {{Amtrak lines|Sunset Limited}}{{nowrap|(Los Angeles–New Orleans)}} હ્યુસ્ટનને સેવા પૂરી પાડે છે, જે શહેરના મધ્યવિસ્તારની ઉત્તરે એક [[ટ્રેન સ્ટેશન]] પર વિરામ લે છે.  નાણાકીય વર્ષ 2007-08માં આ સ્ટેશન પર 14,891 બોર્ડિંગ્સ અને લાઇટિંગ જોવા મળ્યાં હતાં.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Amtrak Fact Sheet, Fiscal Year 2008, State of Texas | work = amtrak.com, Amtrak | access-date =  2009-03-28 | url = http://www.amtrak.com/pdf/factsheets/TEXAS08.pdf|format=PDF}}&lt;/ref&gt; 

[[ચિત્ર:IAH Aerial.jpg|thumb|left|જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ ]]
હ્યુસ્ટન ત્રણ એરપોર્ટ્સ ધરાવે છે, જેમાંથી બે એરપોર્ટ વ્યાવસાયિક છે, જેણે વર્ષ 2007માં 5.2 કરોડ મુસાફરોને સેવા આપી હતી. તેનું વ્યવસ્થાપન [[હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ]] કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = 52 Million Travelers and Over 387,000 Metric Tons of Air Cargo Passed through Houston’s Airports in 2007
| date = 2008-01-28
| work = fly2houston.com, Houston Airport System
| access-date = 2008-06-21
| url = http://www.fly2houston.com/0/685923/0/1906D1940/
| archive-date = 2008-04-18
| archive-url = https://web.archive.org/web/20080418062204/http://www.fly2houston.com/0/685923/0/1906D1940/
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;  [[ધ ફેડરેલ એવિએશન એડમિનિસ્ટ્રેશન]] અને ટેક્સાસ રાજ્યએ વર્ષ 2005 માટે એરપોર્ટ ઓફ ધ યર તરીકે હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમની પસંદગી કરી હતી. તેની પાછળ હ્યુસ્ટનમાં બંને મુખ્ય એરપોર્ટ્સ માટે 3.1 અબજ ડોલરનો બહુવાર્ષિક એરપોર્ટ સુધારણા કાર્યક્રમ મુખ્યત્વે જવાબદાર છે.  શહેરનું મુખ્ય એરપોર્ટ [[જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ]] (આઇએએચ) છે, જે કુલ મુસાફરો માટે અમેરિકાનું આઠમું સૌથી મોટું અને દુનિયાનું 16મું સૌથી વધારે વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Statistics: Top 30 World Airports by Passengers | work = Airports Council International | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.aci.aero/aci/aci/file/Press%20Releases/2008/TOP30_Passengers_2007.pdf | format = PDF | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927220528/http://www.aci.aero/aci/aci/file/Press%20Releases/2008/TOP30_Passengers_2007.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  182 સ્થળો સાથે જોડાયેલું અને નોન-સ્ટોપ સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સેવા આપતું બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ અત્યારે અમેરિકાનું ત્રીજું ટોચનું એરપોર્ટ છે.&lt;ref&gt;[http://www.fly2houston.com/iahAbout જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155856/http://fly2houston.com/iahabout |date=2016-03-06 }}. ''હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ.''  2007-01-11 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;  વર્ષ 2006માં [[અમેરિકાના પરિવહન વિભાગ]]એ [[જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ]] નામ આપ્યું હતું, જે અમેરિકામાં ઝડપથી વિકસતા ટોચના 10 એરપોર્ટ્સમાંનું એક છે.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=2005 Total Airline System Passenger Traffic Up 4.6% From 2004|publisher=[[Bureau of Transportation Statistics]]|date=2006-04-27|url=http://www.bts.gov/press_releases/2006/bts020_06/html/bts020_06.html|access-date=2006-12-16|archivedate=2006-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060922202239/http://www.bts.gov/press_releases/2006/bts020_06/html/bts020_06.html}}&lt;/ref&gt;  હ્યુસ્ટન [[કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સ]]નું વડુંમથક છે અને બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સનું સૌથી મોટું [[કેન્દ્ર]] છે.  આ એરલાઇન હ્યુસ્ટનથી રવાના થવા દરરોજ 700 કરતાં વધારે ફ્લાઇટ ઓફર કરે છે.&lt;ref&gt;[http://www.fly2houston.com/iahAbout માહિતી અને આંકડા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155856/http://fly2houston.com/iahabout |date=2016-03-06 }}. ''હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ.''  2007. 2007-02-28 પર કરાયેલ સુધારા.&lt;/ref&gt;  વર્ષ 2007ની શરૂઆતમાં અમેરિકાના કસ્ટમ્સ એન્ડ બોર્ડર પ્રોટેક્શન દ્વારા બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે પ્રવેશદ્વાર ગણાવાયું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Airport designated `model port of entry', Houston Chronicle
| author = Bill Hensel, Jr.
| date = 2007-04-05
| work = chron. com
| access-date =  2008-06-21
| url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2007_4319002
}}&lt;/ref&gt;  ધ [[હ્યુસ્ટન એર રુટ ટ્રાફિક કન્ટ્રોલ સેન્ટર]] જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટસ પર સ્થિત છે.  બીજું સૌથી મોટું વ્યાવસાયિક એરપોર્ટ [[વિલિયમ પી હોબી એરપોર્ટ]] (1967 સુધી હ્યુસ્ટન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ નામ અપાયું હતું), જે મુખ્યત્વે લઘુથી મધ્યમ કક્ષાની સ્થાનિક ફ્લાઇટ્સનું સંચાલન કરે છે.  હ્યુસ્ટનના ઉડ્ડયન ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ [[1940 એર ટર્મિનલ મ્યુઝીયમ]]માં દેખાડવામાં આવ્યો છે, જે એરપોર્ટની પશ્ચિમ બાજુએ જૂનાં ટર્મિનલ બિલ્ડિંગમાં સ્થિત છે.  હોબી એરપોર્ટને [[એરપોર્ટસ્ કાઉન્સિલ ઇન્ટરનેશનલ]] દ્વારા વિશ્વમાં ટોચના પાંચ અસરકારક એરપોર્ટમાંથી એક હોવાનો અને ગ્રાહકોને ઉત્તમ સેવા પૂરી પાડવા માટેનું સન્માન આપવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = William P. Hobby Airport Rated Among Top Five Performing Airports Worldwide
| work = Houston Airport System
| date = 2009-03-10
| access-date = 2009-03-28
| url = http://www.fly2houston.com/0/1650213/0/1906/
| archive-date = 2009-03-14
| archive-url = https://web.archive.org/web/20090314202933/http://www.fly2houston.com/0/1650213/0/1906/
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;  હ્યુસ્ટનનું ત્રીજું મ્યુનિસિપલ એરપોર્ટ [[એલિંગ્ટન એરપોર્ટ]] છે (અગાઉ [[અમેરિકન એર ફોર્સ]] બેઝ), જેનો ઉપયોગ સૈન્ય, સરકાર, [[નાસા]] અને નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્રો દ્વારા થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = About Ellington Airport | work = Houston Airport System | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.fly2houston.com/EllingtonAbout | archive-date = 2007-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070302010555/http://www.fly2houston.com/EllingtonAbout | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

== હેલ્થેકર અને મેડિસિન ==
[[ચિત્ર:FlightHoustontoDallas086.jpg|thumb|right|ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]]
હ્યુસ્ટનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર છે, જે દુનિયાની સૌથી મોટી સંશોધન અને [[હેલ્થકેર]] સંસ્થાઓ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Texas Medical Center - Largest Medical Center (Video HD (English)) | work = Texas Medical Center | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/TMCVideo/Largest+Medical+Center+Video+%28HD-English%29.htm | archive-date = 2010-06-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100623134855/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/TMCVideo/Largest%2BMedical%2BCenter%2BVideo%2B%28HD-English%29.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટરની બધા 47 સભ્યો [[બિનનફાકારક સંસ્થા]]ઓ (નફો કરવાનો ઉદ્દેશ ન ધરાવતી સંસ્થાઓ) છે.  તેઓ દર્દીઓને રોગ અટકાવવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે તેમજ સ્થાનિક, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને સંશોધન અને શિક્ષણની તક આપે છે.  73,600 કરતાં વધારે લોકોને રોજગારી આપતી આ સંસ્થાઓમાં 13 [[હોસ્પિટલ]] અને બે વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ, બે [[મેડિકલ સંસ્થા]]ઓ, ચાર [[નર્સિગ સંસ્થા]]ઓ અને [[ડેન્ટિસ્ટ્રી]] સંસ્થા, જાહેર સ્વાસ્થ્ય, [[ફાર્મસી]] અને સ્વાસ્થ્ય સાથે સંબંધિત તમામ પ્રકારની કારકિર્દી પૂરી પાડતી સંસ્થાઓ સામેલ છે.  અહીં પહેલી અને હજુ સુધ સૌથી મોટી એર ઇમરજન્સી સર્વિસ [[લાઇફ ફ્લાઇટ]]ની રચના થઈ છે તેમજ અત્યંત સફળતા આંતરસંસ્થાકીય ટ્રાન્સ્પ્લાન્ટ કાર્યક્રમ વિકસાવવામાં આવ્યો છે.  દુનિયા [[હ્રદય સાથે સંબંધિત શસ્ત્રક્રિયાઓ]] સૌથી વધુ ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટરમાં થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Texas Medical Center
 | work = www.visithoustontexas.com
 | url = http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Texas_Medical_Center
 | access-date = 2007-02-06
 | archive-date = 2007-02-08
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070208100707/http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Texas_Medical_Center
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;

સેન્ટરમાં કેટલીક અકાદમિક અને સંશોધન સ્વાસ્થ્ય સંસ્થાઓમાં [[બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન]], [[ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ હેલ્થ સાયન્સ સેન્ટર એટ હ્યુસ્ટન]], [[ધ મેથોડિસ્ટ હોસ્પિટલ]], [[ટેક્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ]] અને ધ [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એમ ડી એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટર]] સામેલ છે.  [[બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન]] દર વર્ષે દેશની ટોચના દસ મેડિકલ સંસ્થાઓમાં સ્થાન મેળવે છે અને પ્રથમ કક્ષાની અંડરગ્રેજ્યુએટ યુનિવર્સિટી [[રાઇસ યુનિવર્સિટી]] સાથે તેનું જોડાણ કરવા વિચારણા ચાલી રહી છે. ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એમ ડી એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટરને ''યુ એસ ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ''  દ્વારા વર્ષ 1990થી અત્યાર સુધી કેન્સરની સારવારમાં વિશિષ્ટતા ધરાવતી અમેરિકાની ટોચની 10 હોસ્ટિપલોમાં સ્થાન અપાયું છે.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Institutional Profile
 | work = www.mdanderson.org
 | url = http://www.mdanderson.org/About_MDA/Who_We_Are/display.cfm?id=29E3FCE1-2828-11D5-811100508B603A14&amp;method=displayFull
 | access-date = 2007-02-21
 | archive-date = 2009-03-03
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090303124842/http://www.mdanderson.org/About_MDA/Who_We_Are/display.cfm?id=29E3FCE1-2828-11D5-811100508B603A14&amp;method=displayFull
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Rice and Baylor College of Medicine extend MOU | work = Rice University, News &amp; Media | access-date = 2009-10-11 | url = http://www.media.rice.edu/media/NewsBot.asp?MODE=VIEW&amp;ID=13117 | archive-date = 2012-01-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120118022529/http://www.media.rice.edu/media/NewsBot.asp?MODE=VIEW&amp;ID=13117 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  અહીંનું વિખ્યાત માનસિક સારવાર ચિકિત્સા કેન્દ્ર [[મેન્નિન્જર ક્લિનિક]]ને બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન એન્ડ ધ મેથોડિસ્ટ હોસ્પિટલ સીસ્ટમે માન્યતા આપી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Quick Facts About The Menninger Clinic | work = menningerclinic.com, The Menninger Clinic | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.menningerclinic.com/about/facts.htm }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== શિક્ષણ ==
શહેરમાં [[17 સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ]] કાર્યરત છે.  [[હ્યુસ્ટન ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] (એચઆઇએસડી) અમેરિકામાં સાતમું મોટું સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.eschoolnews.com/news/showStory.cfm?ArticleID=6127 હ્યુસ્ટન આઇએસડી ઓટોમેટ્સ લંચ]&quot;, ''ઇસ્કૂલ ન્યૂઝ ઓનલાઇન'' , 2006-02-21. 2006-12-16 પર કરાયેલો સુધારો. {{Wayback|url=http://www.eschoolnews.com/news/showStory.cfm?ArticleID=6127|date =20060309232254|bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt;  એચઆઇએસડીમાં 112 [[કેમ્પસ]] છે, જે અમેરિકામાં મુખ્ય કે મહત્વપૂર્ણ સ્કૂલ્સ તરીકે કાર્યરત છે. આ સંસ્થા સ્વાસ્થ્ય વ્યવસાય, દ્રશ્ય અને કળાઓ અને વિજ્ઞાન જેવી શાખાઓમાં વિશેષતા ધરાવે છે.  અહીં અનેક [[ચાર્ટર સ્કૂલ્સ]] છે, જે સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સથી અલગ રીતે ચાલે છે.  ઉપરાંત કેટલીક જાહેર સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ પણ પોતાની ચાર્ટર સ્કૂલ્સ ધરાવે છે.

હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં 300 કરતાં વધારે ખાનગી શાળાઓ કાર્યરત છે, &lt;ref&gt;[http://www.houston-texas-online.com/privateschools.html ખાનગી શાળાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127220155/http://www.houston-texas-online.com/privateschools.html |date=2007-01-27 }}.  ''Houston-Texas-Online'' . 2004. 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.houstonareaweb.com/private_schools/ હ્યુસ્ટન ખાનગી શાળાઓ]. HoustonAreaWeb.com. 2007-01-10 પર કરેલ સુધારો.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hlsr.com/ed/sa/sa_p.aspx સ્કૂલ આર્ટ પાર્ટિસિપેશન]. ''[[હ્યુસ્ટન લાઇવસ્ટોક શો એન્ડ રોડીયો]]'' . 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો. {{Wayback|url=http://www.hlsr.com/ed/sa/sa_p.aspx|date =20070929000822|bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt;જેમાંથી અનેક શાળાઓ ટેક્સાસ પ્રાઇવેટ સ્કૂલ એક્રિડેશન કમિશનની માન્યતા ધરાવે છે.  [[હ્યુસ્ટન એરિયા ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કૂલ્સ]] વિવિધ ધર્મ અને ધર્મનિરપેક્ષતાના જુદાં જુદાં અભિપ્રાયોનું શિક્ષણ ઓફર કરે છે.&lt;ref&gt;[http://houstonprivateschools.org/index.cfm?CFID=15996033&amp;amp;CFTOKEN=41756059&amp;amp;MenuItemID=96&amp;amp;MenuGroup=Home%20New એચએઆઇએસ વિશે]. ''હ્યુસ્ટન વિસ્તારની ખાનગી અને સ્વતંત્ર શાળાઓ'' . 2007. 2007-03-27 પર કરાયેલા સુધારો.&lt;/ref&gt;  હ્યુસ્ટન વિસ્તારોમાં [[કેથોલિક સ્કૂલ્સ]]નું સંચાલન [[આર્કડાયોસીસ ઓફ ગેલ્વીસ્ટોન-હ્યુસ્ટન]] કરે છે. 

=== કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ===
{{Further|[[List of colleges and universities in Houston]]}}

[[ચિત્ર:Ezekiel W. Cullen building 3.jpg|thumb|right|હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]]
હ્યુસ્ટનમાં 60 કરતાં વધારે કોલેજ, યુનિવર્સિટી અને અન્ય ડિગ્રીની મંજૂરી આપતી સંસ્થાઓ છે. આ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અંદાજે 3,60,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Houston Education | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | archive-date = 2009-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060919/http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  શહેરમાં સંશોધન અને વિકાસ સાથે ચાર જાહેર યુનિવર્સિટીઓ સંકળાયેલી છે. {{nowrap|[[Rice University]]}}અમેરિકાની અગ્રણી શૈક્ષણિક અને સંશોધન યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે, જેને ''યુ. એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ''  દ્વારા ઉત્તમ યુનિવર્સિટીઓમાં 17મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

હ્યુસ્ટનમાં ઉચ્ચ શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમો માટે અનેક ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ કાર્યરત છે, જેમાં ઉદારવાદી કળાઓની તાલીમ આપતી સંસ્થાઓથી લઈને રાષ્ટ્રીય માન્યતાપ્રાપ્ત ટાયર વન રીસર્ચ યુનિવર્સિટીઓ સામેલ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Houston Education | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | archive-date = 2009-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060919/http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  હ્યુસ્ટનમાં સંશોધન અને વિકાસ સાથે ચાર જાહેર યુનિવર્સિટીઓ સંકળાયેલી છે.  [[હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] (યુએચ), ટેક્સાસની [[ત્રીજી સૌથી મોટી]] જાહેર સંશોધન યુનિવર્સિટી છે, જેમાં 130 જુદાં જુદાં દેશના 37,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.  300 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ અને 40 સંશોધન કેન્દ્રો તથા સંસ્થાઓ સાથે યુએચ, [[યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન સીસ્ટમ]] (યુએચએસ)ની મુખ્ય સંસ્થા છે અને દેશમાં સૌથી વધારે વૈવિધ્યપૂર્ણ સંશોધનમાં વ્યસ્ત યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Fall 2008 Facts | work = University of Houston | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/factsataglance/Fall_2008_Facts.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090327092547/http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/factsataglance/Fall_2008_Facts.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Degree Programs&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/StatisticalHandbook/2008/Degree-Data/Inven%20of%20Degree%20Prog%202008-09.pdf |title = Inventory of Degree Programs |publisher = University of Houston Office of Institutional Research |access-date = 2009-04-10 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  તેની લો સ્કૂલ-{{nowrap|[[University of Houston Law Center]]}}-ને ''યુ. એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટે''  વર્ષ 2008માં ટોચની 100 લો સ્કૂલની યાદીમાં 55મું (ટાયર વન) સ્થાન આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web
| title = Best Law Schools in 2008 | work = US News and World Report | access-date =  2009-03-27 | url = http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/grad/law/search/page+3
}}&lt;/ref&gt;  ટેક્સાસમાં યુએચ એકમાત્ર ઓપ્ટોમેટ્રી સ્કૂલ છે અને છ ફાર્મસી પ્રોગ્રામ્સમાંની એક છે.  {{nowrap|[[University of Houston–Clear Lake]]}}(યુએચસીએલ) 89 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ અને 7,700 વિદ્યાર્થીઓ સાથે મહત્વપૂર્ણ અને ઉચ્ચ સ્તરીય યુનિવર્સિટી છે, જે નાસાના જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટરની લગોલગ સ્થિત છે.  {{nowrap|[[University of Houston–Downtown]]}} (યુએચડી) એક [[ઓપન એડમિશન]]{{nowrap|four-year}} ચાર વર્ષનો અભ્યાસક્રમ ધરાવતી યુનિવર્સિટી છે, જે 46 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ ઓફર કરે છે અને તેમાં 12,300 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.  [[ટેક્સાસ સાઉથર્ન યુનિવર્સિટી]] (ટીએસયુ) એક ઐતિહાસિક અશ્વેત ચાર વર્ષનો ફાર્મસી અભ્યાસક્રમ ધરાવતી યુનિવર્સિટી છે અને [[થર્ગુડ માર્શલ સ્કૂલ ઓફ લો]] ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = - US News and World Report | access-date = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604 | archive-date = 2009-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090216191034/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  બે ખાનગી ઉદારવાદી કળાઓનો અભ્યાસક્રમ ચાલતી કોલેજો [[હ્યુસ્ટન બેપ્ટિસ્ટ યુનિવર્સિટી]] (એચબીયુ) અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ સેન્ટ થોમસ]] (યુએસટી) છે.  વર્ષ 1923માં સ્થપાયેલી [[સાઉથ ટેક્સાસ કોલેજ ઓફ લો]] હ્યુસ્ટનની મધ્યમાં સ્થિત એક ખાનગી અને સૌથી જૂની લો સ્કૂલ છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.stcl.edu/welcome/history_South_TX.htm દક્ષિણ ટેક્સાસની લો કોલેજનો ટૂંકો કાલાનુક્રમ ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618064711/http://www.stcl.edu/welcome/history_South_TX.htm |date=2010-06-18 }}&quot;, ''દક્ષિણ ટેક્સાસ લો કોલેજ'' , 2005.  2006-12-16 પર કરાયેલા સુધારો.&lt;/ref&gt; 

હ્યુસ્ટન ત્રણ કમ્યુનિટી કોલેજ પણ કેમ્પસ ધરાવે છે.  [[હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ સીસ્ટમ]] શહેરના મોટા ભાગમાં કામગીરી કરે છે અને અમેરિકામાં ચોથી સૌથી મોટી કમ્યુનિટી કોલેજ સીસ્ટમ છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://distance.hccs.cc.tx.us/de-counseling/ હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ ડિસ્ટન્સ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405012516/http://distance.hccs.cc.tx.us/de-counseling/ |date=2007-04-05 }},&quot; ''હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ'' . 2006-12-16 પર કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt;  [[લોને સ્ટાર કોલેજ સીસ્ટમ]]ના વિવિધ કેમ્પસની કામગીરી શહેરના ઉત્તરપૂર્વીય વિસ્તારો મારફતે ઉત્તરપશ્ચિમે ફેલાયેલી છે જ્યારે હ્યુસ્ટનના દક્ષિણપૂર્વીય ભાગમાં [[સેન જેસિન્ટો કોલેજ]]માં કાર્યરત છે. 

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}}

== વધુ વાંચન ==
* {{Handbook of Texas|id=hdh03|name=Houston, Texas}}
* [http://www.city-journal.org/2008/18_3_houston.html હ્યુસ્ટન, ન્યૂયોર્ક એક સમસ્યા ધરાવે છે, ''સિટી જર્નલ'' , સમર (ઉનાળો), 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910075218/http://www.city-journal.org/2008/18_3_houston.html |date=2010-09-10 }}
* [http://www.houstonhistory.com/ ઐતિહાસિક હ્યુસ્ટનના 172 વર્ષ], ''Houstonhistory.com'' .  2007. 2006-07-13ના રોજ કરાયેલો સુધારો
* [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-24649:1 ''ટેક્સાસના હ્યુસ્ટન શહેરનો ટૂંકો ઇતિહાસ, 1836માં સ્થાપનાથી 1912 સુધી'' ], 1912માં પ્રકાશિત, [http://texashistory.unt.edu/ પોર્ટલ ટૂ ટેક્સાસ હિસ્ટરી] દ્વારા હોસ્ટેડ, કોપાનો બે પ્રેસ દ્વારા વર્ષ 2007માં પુનઃપ્રકાશિત.
* [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-24646:1 ''જૂનાં હ્યુસ્ટન અને હ્યુસ્ટનવાસીઓની સાચી વાર્તાઓઃ એસ ઓ યંગ દ્વારા ઐતિહાસિક અને વ્યક્તિગત રેખાચિત્રો'' ], 1913માં પ્રકાશિત, [http://texashistory.unt.edu/ પોર્ટલ ટૂ ટેક્સાસ હિસ્ટરી] દ્વારા હોસ્ટેડ, કોપાનો બે પ્રેસ દ્વારા વર્, 2007માં પુનઃપ્રકાશિત.
* {{cite book | last = Allen | first = O. Fisher | title = City of Houston from Wilderness to Wonder | publisher = Self Published | year = 1936 | id = NA }}.
* {{cite book | last = Johnston | first = Marguerite | title = Houston, The Unknown City, 1836–1946 | publisher = Texas A&amp;M University Press | year = 1991 | isbn = 0-89096-476-9 }}
* {{cite book | last = Miller | first = Ray | title = Ray Miller's Houston | publisher = Gulf Publishing Company | year = 1984 | isbn = 0-88415-081-X }}
* {{cite book | last = Slotboom | first = Oscar F. &quot;Erik&quot; | title = Houston Freeways | publisher = Oscar F. Slotboom | year = 2003 | isbn = 0-9741605-3-9 }}[http://www.houstonfreeways.com/ ]
* {{cite book | last = Wilson | first = Ann Quin | title = Native Houstonian - A Collective Portrait | publisher = The Donning Company - Houston Baptist University Press | year = 1982 | id = 80-27644 }}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{wikivoyage|Houston}}
* [http://www.houstontx.gov/ હ્યુસ્ટન શહેરની અધિકૃત અને સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [http://www.houston.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી]
* [http://www.houstonhistory.com/ ઐતિહાસિક હ્યુસ્ટનના 172 વર્ષ]
* [http://www.visithoustontexas.com/ બૃહદ હ્યુસ્ટન સમારંભ અને મુલાકાતીઓનો બ્યૂરો]
* [http://www.houstontranstar.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન પરિવહન અને કટોકટી વ્યવસ્થાપન કેન્દ્ર]
* [http://www.houstonlibrary.org/ હ્યુસ્ટન જાહેર પુસ્તકાલયની સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [http://www.houstondowntown.com/ હ્યુસ્ટન ડાઉનટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907093801/http://www.houstondowntown.com/ |date=2008-09-07 }}
* [http://www.uptown-houston.com/ અપટાઉન હ્યુસ્ટન ડિસ્ટ્રિક્ટ]
* [http://www.houstonmidtown.com/ મિડટાઉન હ્યુસ્ટન ડિસ્ટ્રિક્ટ]
* [http://www.fly2houston.com/home હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315040632/http://www.fly2houston.com/home |date=2008-03-15 }}
* [http://www.ghpa.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન સંરક્ષણ જોડાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212185312/http://www.ghpa.org/ |date=2008-02-12 }}
* [http://www.houstonwilderness.org/ હ્યુસ્ટન વાઇલ્ડરનેસ ઓર્ગેનાઇઝેશન]

[[શ્રેણી:અમેરિકા]]</text>
      <sha1>6wo3njflxx95ana1cnsw6yn4uzxixd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઍલન ટ્યુરિંગ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31006</id>
    <revision>
      <id>903103</id>
      <parentid>902956</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T13:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="365933" sha1="hvkrifhcothrdznnwpd46vs3ob1v7rx" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox scientist
| name              = ઍલન ટ્યુરિંગ
| image             =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width       =
| caption           =
| birth_date        = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}}
| birth_place       = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom
| death_date        = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}}
| death_place       = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom
| nationality       = British
| field             = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]],  [[computer scientist]]
| work_institutions = [[University of Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Government Code and Cypher School]]&lt;br /&gt;[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]&lt;br /&gt;[[University of Manchester]]  
| alma_mater        = [[King's College, Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Princeton University]]
| doctoral_advisor  = [[Alonzo Church]]
| doctoral_students = [[Robin Gandy]]
| known_for         = [[Halting problem]]&lt;br /&gt;[[Turing machine]]&lt;br /&gt;[[Cryptanalysis of the Enigma]]&lt;br /&gt;[[Automatic Computing Engine]]&lt;br /&gt;[[Turing Award]]&lt;br /&gt;[[Turing Test]]&lt;br /&gt;[[Turing pattern]]s
| prizes            = [[Officer of the Order of the British Empire]]&lt;br /&gt;[[Fellow of the Royal Society]]
}}
'''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref name=&quot;AFP&quot;/&gt; [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને  સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો.  તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,&lt;ref&gt;{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}&lt;/ref&gt; અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. 

ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા.  કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં.   10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}&lt;/ref&gt;

== બાળપણ અને યુવાની ==
ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}&lt;/ref&gt; તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે&lt;ref name=&quot;englishheritaget&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}&lt;/ref&gt;, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ&lt;ref&gt;{{openplaque|381}}&lt;/ref&gt;એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;turingorguk&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt; તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}&lt;/ref&gt; અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં.  જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.&lt;ref name=&quot;toolbox&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું.  તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી.  1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા.  સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.&lt;ref name=&quot;metamagical&quot;&gt;{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]]

ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો.  તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું-  &quot;હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત''  થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે.  જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ''  બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. &quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}&lt;/ref&gt; આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી.  1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.&lt;ref name=&quot;teuscher&quot;&gt;** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}&lt;/ref&gt;  ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,&lt;ref&gt;પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨&lt;/ref&gt; પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક &lt;/ref&gt;

== યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય ==
[[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]]
શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો.   ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.&lt;ref&gt;જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, &quot;ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ&quot;, જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ  5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique&lt;/ref&gt;

તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર &quot;ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી  ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' &quot;,&lt;ref&gt;{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે.  તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ.  જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. 

ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો.  અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે.  ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.&lt;ref&gt;[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007&lt;/ref&gt; પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. 

સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો.   સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}&lt;/ref&gt; જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}&lt;/ref&gt; શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}&lt;/ref&gt; તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. 

== સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ ==
[[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]]
બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની''  કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. 

સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય  માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે)  કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.&lt;ref&gt;જેક કોપલેન્ડ, &quot;કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001&lt;/ref&gt; 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;&gt;કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378&lt;/ref&gt; 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: &lt;blockquote&gt; દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા.  તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા.  તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.&lt;ref&gt;''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.&lt;/ref&gt;

=== ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી ===
બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;/&gt; ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના  ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. 

[[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]]

જેક ગુડનો મત: &lt;blockquote&gt;મારા ''મતે''  ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું''  અનુમાન લગાવી શકો છો.&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes &quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ &quot;હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ''  સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt; દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;થી ભિન્ન હોય છે)&lt;ref&gt;&quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: &quot;જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે&quot;, તેમની ચેતવણી સાથે &lt;/ref&gt;ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}&lt;/ref&gt; યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.&lt;ref name=&quot;codebreaker&quot;&gt;{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}&lt;/ref&gt;

=== હટ  8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા ===
[[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.&lt;ref&gt;[58]&lt;/ref&gt;]]
ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું &quot;કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું&quot;.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;&gt;{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}&lt;/ref&gt; જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) &quot;જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો.&quot;&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt; આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા.  બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 

1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો.  પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}&lt;/ref&gt;

જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}&lt;/ref&gt; ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી''  (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી.  જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું.  તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ  દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}&lt;/ref&gt; એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}&lt;/ref&gt;

ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી.  તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા.  તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો.  ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા.  

એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું:  &lt;blockquote&gt;હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ.  શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો.  તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો.  જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.&lt;ref&gt;{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો.  તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}&lt;/ref&gt;  તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું  રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો.  

== શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ ==
તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન&lt;ref&gt;{{openplaque|1619}}&lt;/ref&gt; ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}&lt;/ref&gt; જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 

1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.  1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને &quot;કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ&quot;માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન &quot;બુદ્ધિમત્તા&quot; કહેવાઈ.  વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને &quot;વિચારવાનું&quot; કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો.  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 

1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી.  1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો.  રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.&lt;ref&gt;[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) &quot;ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ&quot;] Chessgames.com&lt;/ref&gt; પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે  ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.&lt;ref&gt;સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&amp;nbsp;463–518.&lt;/ref&gt; તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]&lt;/ref&gt; 

== પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન ==
ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું.  તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ''  વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm &quot;કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ&quot;] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006&lt;/ref&gt; તેમના રસનો  કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું.  તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે.  જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ''  પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં.  આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ&lt;/ref&gt;

== અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું ==
જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં.  એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં.  આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}&lt;/ref&gt;તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો.  તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો.  તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}&lt;/ref&gt; અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;LeavittP268&quot;&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}&lt;/ref&gt; કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા.  ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}&lt;/ref&gt;

== મૃત્યુ ==
8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું.   જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}&lt;/ref&gt; અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે.   એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}&lt;/ref&gt;  કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, &quot;જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી.&quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}&lt;/ref&gt;

=== સમાધિલેખ ===
{{quote|
Hyperboloids of wondrous Light&lt;br /&gt;
Rolling for aye through Space and Time&lt;br /&gt;
Harbour those Waves which somehow Might&lt;br /&gt;
Play out God's holy pantomime
&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}&lt;/ref&gt;}}

== માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ ==
[[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]]

ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ''  1986નું નાટક છે.  આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા.  1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું.  દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા.  ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ  માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં &quot;ડેન્જરસ નોલેજ&quot; નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}&lt;/ref&gt;

23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&amp;nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{openplaque|3276}}&lt;/ref&gt;

13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ&quot;1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ&quot;.28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.&lt;ref name=&quot;univsurrey&quot;&gt;{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;bostonpride&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. 

બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું,  આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ  કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007&lt;/ref&gt;ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું.   1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું.  આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું.  તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, &quot;ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ&quot;ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે.  આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. 

[[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]]
ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે,  સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે.  

પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'.  બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.'   શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, &quot; ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ&quot;.&lt;ref name=&quot;computerburied&quot;&gt;^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}&lt;/ref&gt;

આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે''  [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: &quot;હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;AFP&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}&lt;/ref&gt;

એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}&lt;/ref&gt; લોગોના રચયિતા&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}&lt;/ref&gt; અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}&lt;/ref&gt; 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત &quot;આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4&quot; માં વર્ણવ્યાં છે.  

=== સરકારનું માફીનામું ===
ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&amp;nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&amp;nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}&lt;/ref&gt;  આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;&lt;ref&gt;યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. &lt;/ref&gt; વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;&gt;{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was &quot;appalling&quot; | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
 
ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર ===
[[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]]
બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી.   

*સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. 
*&quot;ટ્યુરિંગ ડેઈઝ&quot; તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.&lt;ref name=&quot;bilgiuniv&quot;&gt;{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
*ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.&lt;ref name=&quot;texturingschol&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL&lt;ref name=&quot;lifl&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું).
*ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. 
*યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે.
*તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ &quot;ટ્યુરિંગ&quot; રાખવામાં આવ્યું છે. 

== આ પણ જુઓ ==
{{Portal box|Biography|Logic|LGBT}}
*ટ્યુરિંગ ડીગ્રી
*ટ્યુરિંગ સ્વીચ 
*વણ ગોઠવેલું મશીન 
*ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ
*ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ 
*ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો 
*ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ 

== નોંધ ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== સંદર્ભો ==
{{Refbegin|colwidth=30em}}
* {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }}
* {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}}
* {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }}
* {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864
 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }}
* {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }}
* {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }}
* {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}}
* {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }}
* {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }}
* {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland
| title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }}
* {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf  | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }}
* {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }}
* {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson &amp; Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }}
* {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}}
* {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }}
*{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}}
*પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). &quot;ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન&quot;. ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7
*સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના.
*વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3
* {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું.  ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. 
* {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French  | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે.  મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી.  નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q
*વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2
*{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }}
{{Refend}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{External links|date=August 2010}}
{{Wikiquote}}
{{Commons category|Alan Turing}}
*[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ 
*[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&amp;nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ]
*[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો 
*{{MathGenealogy|id=8014}}
*[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001
*[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨.
*[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100
* [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer
* [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા
* [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }}
* [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }}
* [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા

=== પેપર્સ ===
* [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી 
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ

[[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]]
[[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]]
[[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]]
[[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>hvkrifhcothrdznnwpd46vs3ob1v7rx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>૧૯૯૮ વાંધામા હત્યાકાંડ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119735</id>
    <revision>
      <id>903129</id>
      <parentid>771209</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T04:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="b10b1eqtnwbjlevhb8te3aw2n8fzxe0" xml:space="preserve">{{કામ ચાલુ}}
'''૧૯૯૮ વાંધામા ગંડરબાલ હત્યાકાંડ''' ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૯૯૮ના રોજ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં થયેલી ૨૩ કાશ્મીરી હિંદુઓનો હત્યાકાંડ હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/12/Wandahom.html|title=Wandhama page at Fallingrain Genomics Inc.|access-date=2012-07-01|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514205920/http://www.fallingrain.com/world/IN/12/Wandahom.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Villagers massacred in Kashmir|last=|work=[[BBC News]]|access-date=26 November 2009|date=26 January 1998|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/50620.stm}}&lt;/ref&gt; તેમાં ચાર બાળકો, નવ મહિલાઓ અને ૧૦ પુરુષોની હત્યા કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://usembassy-israel.org.il/publish/press/state/archive/1998/january/sd4129.htm|title=State Department comments on the Massacre|archive-url = https://web.archive.org/web/20141204224347/http://usembassy-israel.org.il/publish/press/state/archive/1998/january/sd4129.htm|archive-date=4 December 2014|access-date= 25 November 2009}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Diane&quot;&gt;''International Terrorism'' p.157&lt;/ref&gt; લશ્કર-એ-તોયબા આંતકવાદી સંગઠનને આ હત્યાકાંડ માટે દોષી ઠેરવવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/865818.stm|title=Violent 'army of the pure'|last=|date=2001-12-14|work=[[BBC News]]|access-date=2009-11-25}}&lt;/ref&gt; 

== પૃષ્ઠભૂમિ ==
વાંધામા ભારતના કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં ગંદેરબાલ નજીક આવેલું નાનું ગામ છે. આંતકવાદીઓ વડે યોજનાપૂર્વક કાશ્મીરી હિંદુઓની હત્યાઓ અને તેમની વિરુદ્ધ ધાકધમકીનું અભિયાન ચલાવાતા તેમનામાંથી મોટાભાગના લોકો જમ્મુ વિસ્તાર તરફ સ્થાયી થયા હતા.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2003/03/25/world/kashmir-massacre-may-signal-the-coming-of-widespread-violence.html Kashmir Massacre May Signal the Coming of Widespread Violence], ''[[The New York Times]]'', 2003-03-25&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://articles.latimes.com/2003/mar/30/news/adfg-indiakill30 Kashmir Massacre Shakes Village’s Sense of Fraternity], ''[[Los Angeles Times]]'', 2003-03-30&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-asia-18738906 Who are the Kashmir militants?] BBC News - August 1, 2012&lt;/ref&gt;   

== આ પણ જુઓ ==
* [[૧૯૯૮ પ્રાણકોટ હત્યાકાંડ]] 

== પૂરક વાચન ==
* {{Cite book|url=|title=International Terrorism|last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt;|date=2001|publisher=Diane Publishing|isbn=9780756701055|location=Darby, PA|page=}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:જમ્મુ અને કાશ્મીર]]</text>
      <sha1>b10b1eqtnwbjlevhb8te3aw2n8fzxe0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્ય:YagnikRawal</title>
    <ns>2</ns>
    <id>136527</id>
    <revision>
      <id>903127</id>
      <parentid>901503</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T04:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YagnikRawal</username>
        <id>71672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>903127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="616" sha1="6dt0j5l8jv1w7stlcijets58uzq6e43" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું લેખક
| name             = Yagnik Raval
| native_name      = યાજ્ઞિક રાવલ
| native_name_lang = Gujarati
| birth_place      = મહેસાણા,ગુજરાત,ભારત
| occupation       = વિદ્યાર્થી, લેખક અને કવિ
| language         = ગુજરાતી,હિન્દી
| nationality      = ભારતીય
| education        = M.A. (Gujarati),
B.A.(Gujarati)
| website          = https://YagnikR.blogspot.com
| pseudonym        = યારા
}}

= Yagnik Raval =
I am a Writer and poet.</text>
      <sha1>6dt0j5l8jv1w7stlcijets58uzq6e43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903128</id>
      <parentid>903127</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T04:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YagnikRawal</username>
        <id>71672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>903128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="641" sha1="e7ozy0ko61llfe2m8d0wb1f15chs40z" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું લેખક
| name             = Yagnik Raval
| native_name      = યાજ્ઞિક રાવલ
| native_name_lang = Gujarati
| birth_place      = મહેસાણા,ગુજરાત,ભારત
| occupation       = વિદ્યાર્થી, લેખક અને કવિ
| language         = ગુજરાતી,હિન્દી
| nationality      = ભારતીય
| education        = M.A. (Gujarati),
B.A.(Gujarati)
| website          = https://YagnikR.blogspot.com
| pseudonym        = યારા
| portaldisp       = yes
}}

= Yagnik Raval =
I am a Writer and poet.</text>
      <sha1>e7ozy0ko61llfe2m8d0wb1f15chs40z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903130</id>
      <parentid>903128</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T04:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YagnikRawal</username>
        <id>71672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>903130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="616" sha1="6dt0j5l8jv1w7stlcijets58uzq6e43" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું લેખક
| name             = Yagnik Raval
| native_name      = યાજ્ઞિક રાવલ
| native_name_lang = Gujarati
| birth_place      = મહેસાણા,ગુજરાત,ભારત
| occupation       = વિદ્યાર્થી, લેખક અને કવિ
| language         = ગુજરાતી,હિન્દી
| nationality      = ભારતીય
| education        = M.A. (Gujarati),
B.A.(Gujarati)
| website          = https://YagnikR.blogspot.com
| pseudonym        = યારા
}}

= Yagnik Raval =
I am a Writer and poet.</text>
      <sha1>6dt0j5l8jv1w7stlcijets58uzq6e43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903131</id>
      <parentid>903130</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T05:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YagnikRawal</username>
        <id>71672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Added more information about me</comment>
      <origin>903131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1185" sha1="nsuv9909m1hjha9u1qcoqtezquo5o4r" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું લેખક
| name             = Yagnik Raval
| native_name      = યાજ્ઞિક રાવલ
| native_name_lang = Gujarati
| birth_place      = મહેસાણા,ગુજરાત,ભારત
| occupation       = વિદ્યાર્થી, લેખક અને કવિ
| language         = ગુજરાતી,હિન્દી
| nationality      = ભારતીય
| education        = M.A. (Gujarati),
B.A.(Gujarati)
| website          = https://YagnikR.blogspot.com
| pseudonym        = યારા
}}

= Yagnik Raval =
I am a Writer and poet.

== My Social Media links ==
હું નીચેના સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય છું:

* '''Official Website:''' https://YagnikR.blogspot.com
* '''YouTube:''' [[https://youtube.com/c/YagnikRaval13 @yagnik_raval]
* '''𝕏 (Twitter):''' [https://x.com/iam_Yagnik @iam_Yagnik] 
* '''Instagram:''' [https://instagram.com/the.yagnik @the.yagnik] 
* '''Facebook:''' [https://facebook.com/iamYagnik iamYagnik]
* '''LinkedIn:''' [https://linkedin.com/in/YagnikRaval YagnikRaval]
* '''Telegram:''' [[https://t.me/@Yagnik @Yagnik]</text>
      <sha1>nsuv9909m1hjha9u1qcoqtezquo5o4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903132</id>
      <parentid>903131</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T05:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YagnikRawal</username>
        <id>71672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>903132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1184" sha1="rmgqa80rvtx62awc5fwekhzu71w3y3r" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું લેખક
| name             = Yagnik Raval
| native_name      = યાજ્ઞિક રાવલ
| native_name_lang = Gujarati
| birth_place      = મહેસાણા,ગુજરાત,ભારત
| occupation       = વિદ્યાર્થી, લેખક અને કવિ
| language         = ગુજરાતી,હિન્દી
| nationality      = ભારતીય
| education        = M.A. (Gujarati),
B.A.(Gujarati)
| website          = https://YagnikR.blogspot.com
| pseudonym        = યારા
}}

= Yagnik Raval =
I am a Writer and poet.

== My Social Media links ==
હું નીચેના સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય છું:

* '''Official Website:''' https://YagnikR.blogspot.com
* '''YouTube:''' [[https://youtube.com/c/YagnikRaval13 @yagnik_raval]
* '''𝕏 (Twitter):''' [https://x.com/iam_Yagnik @iam_Yagnik] 
* '''Instagram:''' [https://instagram.com/the.yagnik @the.yagnik] 
* '''Facebook:''' [https://facebook.com/iamYagnik iamYagnik]
* '''LinkedIn:''' [https://linkedin.com/in/YagnikRaval YagnikRaval]
* '''Telegram:''' [[https://t.me/Yagnik @Yagnik]</text>
      <sha1>rmgqa80rvtx62awc5fwekhzu71w3y3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903133</id>
      <parentid>903132</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T05:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YagnikRawal</username>
        <id>71672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>903133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1182" sha1="rku8whknd4di4tos2vy622oxxeth7zr" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું લેખક
| name             = Yagnik Raval
| native_name      = યાજ્ઞિક રાવલ
| native_name_lang = Gujarati
| birth_place      = મહેસાણા,ગુજરાત,ભારત
| occupation       = વિદ્યાર્થી, લેખક અને કવિ
| language         = ગુજરાતી,હિન્દી
| nationality      = ભારતીય
| education        = M.A. (Gujarati),
B.A.(Gujarati)
| website          = https://YagnikR.blogspot.com
| pseudonym        = યારા
}}

= Yagnik Raval =
I am a Writer and poet.

= My Social Media links =
હું નીચેના સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય છું:

* '''Official Website:''' https://YagnikR.blogspot.com
* '''YouTube:''' [[https://youtube.com/c/YagnikRaval13 @yagnik_raval]
* '''𝕏 (Twitter):''' [https://x.com/iam_Yagnik @iam_Yagnik] 
* '''Instagram:''' [https://instagram.com/the.yagnik @the.yagnik] 
* '''Facebook:''' [https://facebook.com/iamYagnik iamYagnik]
* '''LinkedIn:''' [https://linkedin.com/in/YagnikRaval YagnikRaval]
* '''Telegram:''' [[https://t.me/Yagnik @Yagnik]</text>
      <sha1>rku8whknd4di4tos2vy622oxxeth7zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગોડફાધર (નવલકથા)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154739</id>
    <revision>
      <id>903104</id>
      <parentid>903096</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>264</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:The_Godfather_Gujarati_Edition_by_Saurabh_Shah.jpg|The_Godfather_Gujarati_Edition_by_Saurabh_Shah.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] because: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free cont</comment>
      <origin>903104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27045" sha1="5n01ed7bnt3da9lh8va1cur1bt4l4m4" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name          = ધ ગોડફાધર
| title_orig    = ધ ગોડફાધર
| image         = 
| caption       = 
| author        = [[મારીયો પુઝો]]
| country       = અમેરિકા
| language      = [[અંગ્રેજી]]
| genre         = ક્રાઇમ ફિક્શન
| publisher     = જી પી પુટનામ્સ સન્સ
| pub_date      = ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯
| pages         = 446
| isbn          = 978-0-399-10341-4
}}

'''ધ ગોડફાધર''' ({{lang-en|The Godfather}}) એ અમેરિકન લેખક મારીયો પુઝો દ્વારા લખાયેલી એક અત્યંત પ્રખ્યાત ગુનાહિત નવલકથા છે. આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ નવલકથા ન્યૂ યોર્ક સિટી અને લોંગ આઇલેન્ડમાં સક્રિય એક કાલ્પનિક માફિયા પરિવાર અને તેના વડા વિટો કોર્લિયોન, જેઓ 'ધ ગોડફાધર' તરીકે ઓળખાય છે, તેમની વાર્તાની વિગતવાર રજૂઆત કરે છે. આ વાર્તા મુખ્યત્વે વર્ષ ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે, અને તેમાં ડોન વિટો કોર્લિયોનના પ્રારંભિક બાળપણથી લઈને પુખ્ત વયના સુધીના જીવનની ભૂતકાળની વાર્તા નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

આ પુસ્તક ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહ્યું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની કરોડો નકલો વેચાઈ હતી.&lt;ref&gt;&quot;The New York Times Best Seller List - 1969&quot; (PDF). Hawes Publications.&lt;/ref&gt;

== પૃષ્ઠભૂમિ અને કથાવસ્તુ ==
વાર્તા ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ દરમિયાન અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક સિટીમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારોના પરસ્પર સંઘર્ષ પર આધારિત છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પારિવારિક મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. જ્યારે અન્ય પરિવારો માદક પદાર્થોના વ્યાપારમાં જોડાવા દબાણ કરે છે, ત્યારે ડોન વિટો તેનો ઇનકાર કરે છે, જેના કારણે ગેંગ-વોર શરૂ થાય છે.

વાર્તાનો મુખ્ય ભાગ ડોનના નાના પુત્ર, માઈકલ કોર્લિયોનની આસપાસ ફરે છે. માઈકલ બીજા વિશ્વયુદ્ધનો હીરો છે અને શરૂઆતમાં પોતાના પરિવારના ગેરકાયદેસર ધંધાઓથી દૂર રહેવા માંગે છે. પરંતુ પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલા અને મોટા ભાઈ સોની કોર્લિયોનની હત્યા બાદ, સંજોગોવશાત માઈકલ પરિવારની જવાબદારી સ્વીકારે છે અને ક્રૂરતાપૂર્વક તમામ વિરોધીઓનો સફાયો કરીને નવો ડોન બનવા તરફ આગળ વધે છે.
== પાત્રો ==
=== મુખ્ય પાત્રો ===
* '''વિટો કોર્લિયોન''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંથી એક એવા કોર્લિયોન પરિવારના વડા, કાર્મેલાના પતિ, તેમજ સોની, માઈકલ, ફ્રેડો અને કોનીના પિતા તથા ટોમ હેગનના દત્તક પિતા.
* '''માઈકલ કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનનો નાનો પુત્ર, જે સોની અને ફ્રેડોનો નાનો ભાઈ તેમજ કોનીનો મોટો ભાઈ છે, અને આગળ જતાં કોર્લિયોન માફિયા પરિવારનો ઉત્તરાધિકારી બને છે.
* '''સોની કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનના સૌથી મોટા, ઉતાવળિયા અને આક્રમક પુત્ર તેમજ ફ્રેડો, માઈકલ અને કોનીના મોટા ભાઈ.
* '''ફ્રેડો કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનના વચલા અને નબળા પુત્ર, જે સોનીના નાના ભાઈ તેમજ માઈકલ અને કોનીના મોટા ભાઈ છે.
* '''ટોમ હેગન''' – ડોન વિટોના દત્તક પુત્ર તેમજ કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય સલાહકાર અને વકીલ.

=== સહાયક પાત્રો ===
* '''કાર્મેલા &quot;મામા&quot; કોર્લિયોન''' – ડોન વિટોની પત્ની અને સોની, માઈકલ, ફ્રેડો તથા કોનીની માતા.
* '''કે આદમ્સ''' – માઈકલ કોર્લિયોનની ગર્લફ્રેન્ડ અને પાછળથી તેની બીજી પત્ની.
* '''કોની કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનની એકમાત્ર પુત્રી તથા સોની, ફ્રેડો અને માઇકલની સૌથી નાની બહેન, જેના લગ્નથી વાર્તાની શરૂઆત થાય છે.
* '''કાર્લો રિઝી''' – કોનીનો પતિ, જે પાછળથી કોર્લિયોન પરિવાર સાથે ગદ્દારી કરે છે.
* '''પીટર ક્લેમેન્ઝા''' – કોર્લિયોન પરિવારના વફાદાર કેપોરેજીમ અને ડોન વિટો ના જૂના મિત્ર.
* '''સાલવ્ટોરે  સાલ ટેસિયો''' – કોર્લિયોન પરિવારના અન્ય એક વફાદાર કેપોરેજીમ, જે પાછળથી ડોન વિટોના મૃત્યુ પછી દુશ્મનો સાથે હાથ મિલાવે છે.
* '''લુકા બ્રાસી''' – ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી વફાદાર, ક્રૂર અને ડરામણો શૂટર, જેને સોલોઝો અને તાતાગ્લિયા પરિવાર પ્લાનપૂર્વક ગળું દબાવીને મારી નાખે છે.
* '''જોની ફોન્ટેન''' – ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર અને પ્રખ્યાત હોલીવુડ ગાયક તેમજ સુપરસ્ટાર અભિનેતા.
* '''ડોન ટોમાસિનો''' – સિસિલીમાં કોર્લિયોન પરિવારના જૂના મિત્ર, જે માઇકલ જ્યારે સિસિલી ભાગી જાય છે ત્યારે તેને આશરો આપે છે.
* '''ડોન ચિચિયો''' – સિસિલીનો ક્રૂર માફિયા બોસ, જેની વિટો કોર્લિયોન હત્યા કરીને તેના પરિવાર (માતા, પિતા, અને મોટા ભાઈ) ની હત્યા નો બદલો લે છે.
* '''ડોન ફેનુચી''' – ન્યૂયોર્કના લિટલ ઇટાલી વિસ્તારનો બ્લેકમેલર અને ગુંડો, જેની હત્યા કરીને વિટો કોર્લિયોન પાવરફુલ બને છે.
* '''મો ગ્રીન''' – લાસ વેગાસનો મોટો કેસિનો માલિક, જે કોર્લિયોન પરિવારને કેસિનો વેચવાની ના પાડે છે.
* '''કેપ્ટન માર્ક મેકક્લસ્કી''' – ન્યૂયોર્ક પોલીસનો ભ્રષ્ટ કેપ્ટન, જે સોલોઝો પાસેથી મોટી લાંચ લઈને કોર્લિયોન પરિવાર વિરુદ્ધ કામ કરે છે. તે હોસ્પિટલમાંથી ડોન વિટોના સુરક્ષા ગાર્ડ્સને હટાવીને દુશ્મનો માટે રસ્તો સાફ કરી આપે છે અને ત્યાં પહોંચેલા માઇકલને પકડીને મોઢા પર જોરદાર થપ્પડ મારે છે. આ અપમાન અને પિતા પર થયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે આગળ જતાં માઇકલ બ્રોન્ક્સની એક રેસ્ટોરન્ટમાં મીટિંગ દરમિયાન તેની સોલોઝો સાથે હત્યા કરી નાખે છે.
* '''વર્જિલ સોલોઝો''' – 'ધ ટર્ક' તરીકે ઓળખાતો હેરોઇનનો સ્મગલર, જે ડોન વિટો પર જીવલેણ હુમલો કરાવે છે. જેના બદલામાં મિટિંગ દરમિયાન બ્રોન્ક્સની એક રેસ્ટોરન્ટમાં માઇકલ કોર્લિયોન પોતાના પિતા પર થયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી બંનેની ગોળી મારીને હત્યા કરી નાખે છે. 
* '''એપોલોનિયા વિટેલી''' – સિસિલીની એક અત્યંત સુંદર સ્થાનિક યુવતી, જેની સાથે માઇકલ સિસિલી પ્રવાસ દરમિયાન પ્રેમમાં પડે છે અને લગ્ન કરે છે. જો કે, કોર્લિયોન પરિવારનો એક બોડીગાર્ડ ગદ્દારી કરે છે અને માઇકલને મારવા માટે કારમાં બોમ્બ ફિટ કરી દે છે, જેમાં માઇકલની જગ્યાએ એપોલોનિયા જેવી કાર ચાલુ કરે છે કે તરત જ બોમ્બ બ્લાસ્ટ થતાં તેનું કરુણ મૃત્યુ થાય છે.
* '''એમિલિયો બર્ઝિની''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંથી એક એવા બર્ઝિની પરિવારના અત્યંત શક્તિશાળી વડા અને અંડરવર્લ્ડના મુખ્ય સૂત્રધાર, જે કોર્લિયોન પરિવારના સામ્રાજ્યને તોડવા માટે પડદા પાછળથી બધી ચાલ ચાલે છે.
* '''ફિલિપ તાતાગ્લિયા''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંના એક તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા અને સોલોઝોના મુખ્ય બિઝનેસ પાર્ટનર, જે બર્ઝિની સાથે મળીને કોર્લિયોન પરિવાર વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડે છે.
* '''અમેરિગો બોનાસેરા''' – ન્યૂયોર્કનો એક પ્રખ્યાત શવ-સંસ્કાર કરનાર અને ડોન વિટોનો જૂનો પરિચિત, જે પોતાની પુત્રીને ન્યાય અપાવવા માટે ડોન વિટો પાસે મદદ માંગે છે અને વાર્તાના પ્રારંભ માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

== પ્રતિભાવ ==
'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'માં રોજર જેલિનેકે લખ્યું હતું કે આ પુસ્તક &quot;અતિશય સફળ થવા માટે જ સર્જાયું હતું, અને તે માત્ર એટલા માટે નહીં કે માફિયા અત્યારે સમાચારોમાં છે. પુઝોની નવલકથા એક અદ્ભુત કલ્પના સમાન છે, જે કોઈ પણ પરિણામની ચિંતા વગર હિંસક વ્યક્તિગત સત્તાનો એક કુશળ ચિતાર રજૂ કરે છે. કોર્લિયોન 'પરિવાર'ના ભોગ બનનારા લોકો કાં તો ગુંડાઓ છે અથવા તો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારીઓ છે - એટલે કે એવા લોકો જેને વાસ્તવિક જીવનમાં તમે કે હું ક્યારેય મળવા ઈચ્છીશું નહીં. ડોન વિટો કહેતા તેમ, આ બધું માત્ર ધંધો છે, અંગત કંઈ જ નથી. પુસ્તકમાં સામાન્ય લોકોની ઝલક પણ જોવા મળતી નથી, તેથી વાચકને આ વૃદ્ધ વડા (ડોન વિટો) સિવાય અન્ય કોઈ પાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવાની તક મળતી નથી, જેઓ પોતાના વહાલા પરિવાર માટે દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા છે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news| location=New York| work=The New York Times| first=Roger | last=Jellinek | title=Just Business, Not Personal| date=4 March 1969}}&lt;/ref&gt; આ નવલકથા 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'ની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને માત્ર બે વર્ષમાં જ તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web | title=&quot;The Godfather&quot; Turns 40 |work=CBS News|publisher=CBS Interactive Inc. | url=http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ | date=March 15, 2012 | access-date=July 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717004801/http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ |archive-date=July 17, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

આ નવલકથા પીબીએસ ની 'ધ ગ્રેટ અમેરિકન રીડ' દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી &quot;અમેરિકાના ૧૦૦ સૌથી પ્રિય પુસ્તકો&quot; ની યાદીમાં ૫૩મા ક્રમે સ્થાન પામી છે.&lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/the-great-american-read/books/#/ The Great American Read. &quot;America’s 100 most-loved books.&quot; PBS. Retrieved 15 January 2024.]&lt;/ref&gt; યુનાઇટેડ કિંગડમ માં, વર્ષ ૨૦૦૩માં બીબીસી ની 'ધ બિગ રીડ' દ્વારા દેશના ટોચના ૨૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકો શોધવાના હેતુથી કરાયેલા સર્વેક્ષણમાં આ નવલકથા ૯૧મા ક્રમે રહી હતી.

== રૂપાંતરણ ==
આ નવલકથા પરથી વર્ષ ૧૯૭૨માં હોલીવુડના દિગ્દર્શક ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલા દ્વારા 'ધ ગોડફાધર' નામની આઇકોનિક ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી, જેમાં માર્લોન બ્રાન્ડોએ ડોન વિટો કોર્લિયોન ('ધ ગોડફાધર') અને અલ પચીનોએ માઈકલ કોર્લિયોનની યાદગાર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી અને તે વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કમાણી કરનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મને પ્રતિષ્ઠિત ઓસ્કાર એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો અને તેને વિશ્વ સિનેમાની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળેલું છે. આ ફિલ્મે વૈશ્વિક સ્તરે ગેંગસ્ટર સિનેમા માટે એક નવો બેન્ચમાર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો.

આ વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાને કારણે વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં તેના પરથી પ્રેરિત થઈને અનેક સત્તાવાર અને અનધિકૃત રીમેક ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે:

== ગુજરાતી અનુવાદ અને પ્રકાશન ==
મારિયો પુઝોની આ વિશ્વપ્રસિદ્ધ ક્રાઇમ થ્રિલર નવલકથાનો સત્તાવાર ગુજરાતી અનુવાદ જાણીતા કટારલેખક અને સાહિત્યકાર [[સૌરભ શાહ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. આ અનુવાદિત પુસ્તક સૌપ્રથમ વર્ષ ૨૦૧૨-૨૦૧૩માં ગુજરાતના અમદાવાદ શહેરના અગ્રણી પ્રકાશન ગૃહ 'આર. આર. શેઠ એન્ડ કંપની' દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[https://rrsheth.com/shop/godfather/ આર. આર. શેઠ બુક્સ: ગોડફાધર ગુજરાતી પુસ્તકની સત્તાવાર વિગત]&lt;/ref&gt;

સૌરભ શાહે મૂળ અંગ્રેજી લખાણની અમેરિકન-ઇટાલિયન માફિયા સંસ્કૃતિ, તેના વિશિષ્ટ સંવાદો અને અંડરવર્લ્ડના જટિલ વાતાવરણને ગુજરાતી ભાષાના પ્રવાહ સાથે એવી રીતે સાંકળ્યું છે કે વાચકને તે અનૂદિત હોવા છતાં એક 'મૌલિક ગુજરાતી સંસ્કરણ' જેવો આસ્વાદ આપે છે.

=== અનુવાદ પાછળ ની ઈતિહાસ અને પૃષ્ઠભૂમિ ===
અનુવાદક સૌરભ શાહે આ ક્લાસિક કૃતિ સાથેના પોતાના દાયકાઓ જૂના જોડાણ અને ઇતિહાસનો ક્રમબદ્ધ ઉલ્લેખ કર્યો છે. માર્ચ ૧૯૭૨માં અમેરિકામાં રિલીઝ થયેલી 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મ ભારતમાં છેક ચાર વર્ષ પછી, એટલે કે ૧૯૭૬માં પહેલી વાર મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ હતી. તે સમયે ભારતીય સેન્સર બોર્ડના સર્ટિફિકેટ પર ૭૦ના દાયકાની ફિલ્મોના જાણીતા સેન્સર અધિકારી અપર્ણા મોહિલેની સહી હતી.&lt;ref name=&quot;newspremi-hollywood&quot;&gt;{{cite news |last=શાહ |first=સૌરભ |title=હૉલિવુડ ઠીક છે પણ બૉલિવુડ-ઢોલીવુડ શું કામ? |url=https://www.newspremi.com/godfather-hollywood/ |work=ન્યૂઝપ્રેમી |date=માર્ચ ૨૦૨૨}}&lt;/ref&gt;

તે એ જમાનો હતો જ્યારે કૉલેજકાળ દરમિયાન તેઓ પોતાના મિત્રો સાથે કૉલેજમાં ગુટલી (ક્લાસ બંક) મારીને 'ધ ગન્સ ઑફ નેવરોન' અને 'વ્હેર ઇગલ્સ ડેર' જેવી લોકપ્રિય અને દાયકા જૂની હૉલિવૂડની ફિલ્મો જોવા જતા હતા. જો કે, વર્ષ ૧૯૭૬માં જ્યારે 'ધ ગોડફાધર' મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ ત્યારે કોઈ કારણસર તેઓ આ ફિલ્મ થિયેટરમાં જોઈ શક્યા નહોતા અને લાંબા સમય સુધી આ નવલકથા વાંચવાનું પણ બન્યું ન હતું.

કૉલેજના પાછલા વર્ષોમાં તેઓ જેફ્રી આર્ચર, ઇરવિંગ વૉલેસ, સિડની શેલ્ડન, આર્થર હેલી અને રૉબર્ટ લુડલમ જેવા થ્રિલર સાહિત્યના પ્રખ્યાત પશ્ચિમી લેખકોના વાચક બની ચૂક્યા હતા. ત્યારબાદ, તેમણે જીવનમાં સૌપ્રથમ વાર 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મ ભાડાના વીડિયો પ્લેયર પર જોઈ હતી. સમય જતાં ફિલ્મ પ્રત્યેના અતિશય લગાવને કારણે તેમણે આ ફિલ્મની વીસીડી, ડીવીડી અને છેવટે બ્લૂ-રે આવૃત્તિઓ વસાવી હતી. આ ફિલ્મના વારંવારના અવલોકનને કારણે તેમને ફિલ્મના એકેએક સંવાદો (ડાયલોગ) ઉપરાંત કલાકારોના નાનામાં નાના હાવભાવ પણ મોઢે થઈ ગયા હતા.

તેમણે મૂળ 'ધ ગોડફાધર' નવલકથાની હાર્ડબાઉન્ડ અને પેપરબેક સહિત ત્રણેક પ્રકારની અંગ્રેજી આવૃત્તિઓ તેમજ મારિયો પૂઝો લિખિત 'ધ ગૉડફાધર પેપર્સ' અને આ વિષયના અડધો ડઝન જેટલા દમદાર ગ્રંથો, કલાકારો તથા દિગ્દર્શકો વિશેના પુસ્તકોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો, જે આ નવલકથાના પ્રોપર ગુજરાતી અનુવાદ માટે પાયારૂપ બન્યો હતો.

લાંબા સમય સુધી આ ફિલ્મ માત્ર નાના પડદે જોયા બાદ, માર્ચ ૨૦૨૨માં જ્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે આ ફિલ્મના ૫૦ વર્ષ પૂરા થવા પર વિશ્વના પ્રમુખ શહેરો સહિત મુંબઈના મોટા પડદા પર તેને ફરી રિલીઝ કરી, ત્યારે મુંબઈના થિયેટર પર આ ફિલ્મ એક અઠવાડિયાના બદલે ત્રણ અઠવાડિયા સુધી હાઉસફુલ ચાલી હતી. આ પ્રસંગે અનુવાદકે પોતાના જીવનમાં પ્રથમ વખત મોટા સ્ક્રીન (થિયેટર) પર આ ફિલ્મ જોઈને તેને 'અલૌકિક અનુભવ' ગણાવ્યો હતો.

== સંદર્ભ ==
&lt;references /&gt;

[[શ્રેણી:નવલકથા]]
[[શ્રેણી:અમેરિકન નવલકથાઓ]]
[[શ્રેણી:૧૯૬૯ની નવલકથાઓ]]</text>
      <sha1>5n01ed7bnt3da9lh8va1cur1bt4l4m4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Parimal A. Patel</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154818</id>
    <revision>
      <id>903098</id>
      <timestamp>2026-07-31T12:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>903098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="297" sha1="rz881x33rhfu11g65gbh1vvp250xaze" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Parimal A. Patel}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૮:૨૦, ૩૧ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>rz881x33rhfu11g65gbh1vvp250xaze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્ય:Parimal A. Patel</title>
    <ns>2</ns>
    <id>154819</id>
    <revision>
      <id>903099</id>
      <timestamp>2026-07-31T13:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parimal A. Patel</username>
        <id>88397</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>903099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1978" sha1="7fwwgx2mq8gickfxg3v7hyvw1l745h8" xml:space="preserve">
= Parimal Patel =
'''Parimal Patel''' (born '''1 May 1986''') is an Indian real estate entrepreneur, social worker, and political activist. He is associated with the '''Bharatiya Janata Party (BJP)''' and serves as the '''Nikol Ward President''' of '''LPYS (Leuva Patel Yuva Sangathan)'''. He is actively involved in community development, youth engagement, and public service initiatives.

== Early Life ==
Parimal Patel was born on '''1 May 1986''' in '''Kerala, India'''. He belongs to the Hindu Patel community. From an early age, he showed an interest in community service, leadership, and public welfare, which later became an important part of his social and professional life.

== Career ==
Patel is engaged in the real estate industry, where he has built experience in property consulting, sales, and investment. His work focuses on helping clients with residential and commercial real estate while promoting professional ethics and long-term relationships.

== Social Work ==
Alongside his business career, Patel has remained actively involved in social initiatives. He has participated in community events, youth programs, and public welfare activities aimed at strengthening social unity and encouraging civic participation. As the '''Nikol Ward President of LPYS (Leuva Patel Yuva Sangathan)''', he works to promote youth leadership, community engagement, and cultural values.

== Political Activities ==
Patel is associated with the '''Bharatiya Janata Party (BJP)''' and supports initiatives related to public development, community welfare, and citizen participation. He has taken part in local organizational activities and community outreach programs.

== Personal Life ==
Outside of his professional and social responsibilities, Patel is committed to serving the community through volunteer work and public engagement. He believes in leadership through service and continues to contribute to initiatives that support social development and youth empowerment.</text>
      <sha1>7fwwgx2mq8gickfxg3v7hyvw1l745h8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903100</id>
      <parentid>903099</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T13:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parimal A. Patel</username>
        <id>88397</id>
      </contributor>
      <origin>903100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1867" sha1="l88189e50aam2sd58rfu57sbendq94m" xml:space="preserve">Parimal Patel

Parimal Patel (born 1 May 1986) is an Indian real estate entrepreneur, social worker, and political activist. He is associated with the Bharatiya Janata Party (BJP) and serves as the Nikol Ward President of LPYS (Leuva Patel Yuva Sangathan). He is actively involved in community development, youth empowerment, and public welfare initiatives.

Early Life

Parimal Patel was born on 1 May 1986 in Ahmedabad, Gujarat, India. He belongs to the Hindu Patel community. From an early age, he showed a strong interest in community service, leadership, and social welfare, which later became the foundation of his professional and public life.

Career

Patel is engaged in the real estate industry, specializing in property consulting, sales, and investment. He assists clients with residential and commercial real estate while emphasizing professionalism, transparency, and long-term relationships.

Social Work

Alongside his business career, Patel has remained actively involved in social service and community development. As the Nikol Ward President of LPYS (Leuva Patel Yuva Sangathan), he works to promote youth leadership, social awareness, cultural values, and community engagement through various public initiatives.

Political Activities

Patel is associated with the Bharatiya Janata Party (BJP) and actively participates in organizational and community outreach activities. He supports initiatives focused on public development, social welfare, and citizen participation.

Personal Life

Parimal Patel is married to Jalpa Patel (born 27 November 1990). The couple married on 7 February 2010.

They have one son, Yug Patel, who was born on 13 October 2013.

Patel continues to balance his professional career with his commitment to social service, youth development, and public engagement, contributing to the welfare and progress of his community.</text>
      <sha1>l88189e50aam2sd58rfu57sbendq94m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903101</id>
      <parentid>903100</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T13:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parimal A. Patel</username>
        <id>88397</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>903101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ફોર્ટ કોચી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154820</id>
    <revision>
      <id>903106</id>
      <timestamp>2026-07-31T15:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર</comment>
      <origin>903106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25378" sha1="5xt8bw7ozksjy3b81oi90rdk88hd1d5" xml:space="preserve">'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઈતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ આવેલી પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ, પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908–1909 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>5xt8bw7ozksjy3b81oi90rdk88hd1d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903107</id>
      <parentid>903106</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>/* માહિતી ચોકઠું */</comment>
      <origin>903107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27069" sha1="ey0dr96plskyvcvo5zs1du6drhiwisa" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[અર્નાકુલમ જિલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઈતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ આવેલી પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ, પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908–1909 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>ey0dr96plskyvcvo5zs1du6drhiwisa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903109</id>
      <parentid>903107</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>+ છબીઓ</comment>
      <origin>903109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27901" sha1="i9qak9ez3q5kapvldgdviv32yu0mx24" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[અર્નાકુલમ જિલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઈતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ આવેલી પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ, પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908–1909 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>i9qak9ez3q5kapvldgdviv32yu0mx24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903110</id>
      <parentid>903109</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>/* પ્રથમ સ્રોતો */</comment>
      <origin>903110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27894" sha1="s57yq0xzzswgqgvf66v731ebwqn6vze" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[અર્નાકુલમ જિલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઈતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ આવેલી પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ, પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>s57yq0xzzswgqgvf66v731ebwqn6vze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903111</id>
      <parentid>903110</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>/* પ્રથમ સ્રોતો */ ઉપવિભાગ અને /* મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણો */</comment>
      <origin>903111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28569" sha1="hn41d9e6vrp6yp8b9f1dva5cxlprdq1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[અર્નાકુલમ જિલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઈતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

=== ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ ===
માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ === 
પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

=== ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ ===
આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ=== 
કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ૧૮મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

=== ૧૯મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

== મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણો ==
[[File:Street Art in Fort Kochi by Ijas Muhammed.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ]]
[[File:Fort kochi steam boilers.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઈલર|right]]
[[File:Fort Kochi Beach Walk Way DSC01048.JPG|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે|right]]
[[File:Fort Kochi Water metro station IMG 20250624 133852300.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>hn41d9e6vrp6yp8b9f1dva5cxlprdq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903112</id>
      <parentid>903111</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>/* બાહ્ય કડીઓ */</comment>
      <origin>903112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29398" sha1="n91y82fp9e4r4g71ljtl9n7hnop0vdo" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[અર્નાકુલમ જિલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઈતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

=== ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ ===
માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ === 
પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

=== ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ ===
આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ=== 
કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ૧૮મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

=== ૧૯મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

== મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણો ==
[[File:Street Art in Fort Kochi by Ijas Muhammed.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ]]
[[File:Fort kochi steam boilers.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઈલર|right]]
[[File:Fort Kochi Beach Walk Way DSC01048.JPG|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે|right]]
[[File:Fort Kochi Water metro station IMG 20250624 133852300.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Fort Kochi|ફોર્ટ કોચી}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=p4TNrIoSfjk ફોર્ટ કોચી અને તેની આસપાસના સ્થળોની મુલાકાત લેવા યોગ્ય દૃશ્યો દર્શાવતો એક ટૂંકો YouTube વિડિઓ]
* [http://www.thehindu.com/features/metroplus/column-of-fire/article5526421.ece/ ૧૮૮૯માં કોચીનમાં આગ લાગી - ''ધ હિન્દુ'' દ્વારા લખાયેલ લેખ]
* [https://josbinitty.com/travel/fort-kochi-its-beauty-culture-and-history. કોચીનો કિલ્લો, તેનો ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ - જોસબિન ઇટ્ટી]</text>
      <sha1>n91y82fp9e4r4g71ljtl9n7hnop0vdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903113</id>
      <parentid>903112</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>/* મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણો */</comment>
      <origin>903113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29332" sha1="06utxdwn2vywvclar4wiiufvz2h8dxp" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[અર્નાકુલમ જિલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઈતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

=== ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ ===
માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ === 
પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

=== ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ ===
આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ=== 
કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ૧૮મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

=== ૧૯મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

[[File:Street Art in Fort Kochi by Ijas Muhammed.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ]]
[[File:Fort kochi steam boilers.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઈલર|right]]
[[File:Fort Kochi Beach Walk Way DSC01048.JPG|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે|right]]
[[File:Fort Kochi Water metro station IMG 20250624 133852300.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Fort Kochi|ફોર્ટ કોચી}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=p4TNrIoSfjk ફોર્ટ કોચી અને તેની આસપાસના સ્થળોની મુલાકાત લેવા યોગ્ય દૃશ્યો દર્શાવતો એક ટૂંકો YouTube વિડિઓ]
* [http://www.thehindu.com/features/metroplus/column-of-fire/article5526421.ece/ ૧૮૮૯માં કોચીનમાં આગ લાગી - ''ધ હિન્દુ'' દ્વારા લખાયેલ લેખ]
* [https://josbinitty.com/travel/fort-kochi-its-beauty-culture-and-history. કોચીનો કિલ્લો, તેનો ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ - જોસબિન ઇટ્ટી]</text>
      <sha1>06utxdwn2vywvclar4wiiufvz2h8dxp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903114</id>
      <parentid>903113</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:કેરળ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>903114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29369" sha1="d0eips3pyiy0ak9bym2y9vjjxblcnhb" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[અર્નાકુલમ જિલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઈતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

=== ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ ===
માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ === 
પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

=== ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ ===
આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ=== 
કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ૧૮મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

=== ૧૯મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

[[File:Street Art in Fort Kochi by Ijas Muhammed.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ]]
[[File:Fort kochi steam boilers.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઈલર|right]]
[[File:Fort Kochi Beach Walk Way DSC01048.JPG|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે|right]]
[[File:Fort Kochi Water metro station IMG 20250624 133852300.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Fort Kochi|ફોર્ટ કોચી}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=p4TNrIoSfjk ફોર્ટ કોચી અને તેની આસપાસના સ્થળોની મુલાકાત લેવા યોગ્ય દૃશ્યો દર્શાવતો એક ટૂંકો YouTube વિડિઓ]
* [http://www.thehindu.com/features/metroplus/column-of-fire/article5526421.ece/ ૧૮૮૯માં કોચીનમાં આગ લાગી - ''ધ હિન્દુ'' દ્વારા લખાયેલ લેખ]
* [https://josbinitty.com/travel/fort-kochi-its-beauty-culture-and-history. કોચીનો કિલ્લો, તેનો ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ - જોસબિન ઇટ્ટી]

[[શ્રેણી:કેરળ]]</text>
      <sha1>d0eips3pyiy0ak9bym2y9vjjxblcnhb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903115</id>
      <parentid>903114</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ઈતિહાસ */ મીસીંગ ક્લોસિંગ બ્રેકેટ્સ</comment>
      <origin>903115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29371" sha1="b3ohx959evwc2dwimkv2981yypf55bs" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[અર્નાકુલમ જિલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઈતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી]]
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

=== ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ ===
માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ === 
પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

=== ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ ===
આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ=== 
કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ૧૮મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

=== ૧૯મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

[[File:Street Art in Fort Kochi by Ijas Muhammed.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ]]
[[File:Fort kochi steam boilers.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઈલર|right]]
[[File:Fort Kochi Beach Walk Way DSC01048.JPG|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે|right]]
[[File:Fort Kochi Water metro station IMG 20250624 133852300.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Fort Kochi|ફોર્ટ કોચી}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=p4TNrIoSfjk ફોર્ટ કોચી અને તેની આસપાસના સ્થળોની મુલાકાત લેવા યોગ્ય દૃશ્યો દર્શાવતો એક ટૂંકો YouTube વિડિઓ]
* [http://www.thehindu.com/features/metroplus/column-of-fire/article5526421.ece/ ૧૮૮૯માં કોચીનમાં આગ લાગી - ''ધ હિન્દુ'' દ્વારા લખાયેલ લેખ]
* [https://josbinitty.com/travel/fort-kochi-its-beauty-culture-and-history. કોચીનો કિલ્લો, તેનો ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ - જોસબિન ઇટ્ટી]

[[શ્રેણી:કેરળ]]</text>
      <sha1>b3ohx959evwc2dwimkv2981yypf55bs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903116</id>
      <parentid>903115</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[એર્ણાકુલમ જીલ્લો]] કડી</comment>
      <origin>903116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29371" sha1="qjosx8lr7zy0tbkoylhri8vne94nf53" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[એર્ણાકુલમ જીલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઇતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે 'સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી]]
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

=== ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ ===
માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ === 
પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

=== ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ ===
આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ=== 
કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ૧૮મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

=== ૧૯મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

[[File:Street Art in Fort Kochi by Ijas Muhammed.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ]]
[[File:Fort kochi steam boilers.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઈલર|right]]
[[File:Fort Kochi Beach Walk Way DSC01048.JPG|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે|right]]
[[File:Fort Kochi Water metro station IMG 20250624 133852300.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Fort Kochi|ફોર્ટ કોચી}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=p4TNrIoSfjk ફોર્ટ કોચી અને તેની આસપાસના સ્થળોની મુલાકાત લેવા યોગ્ય દૃશ્યો દર્શાવતો એક ટૂંકો YouTube વિડિઓ]
* [http://www.thehindu.com/features/metroplus/column-of-fire/article5526421.ece/ ૧૮૮૯માં કોચીનમાં આગ લાગી - ''ધ હિન્દુ'' દ્વારા લખાયેલ લેખ]
* [https://josbinitty.com/travel/fort-kochi-its-beauty-culture-and-history. કોચીનો કિલ્લો, તેનો ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ - જોસબિન ઇટ્ટી]

[[શ્રેણી:કેરળ]]</text>
      <sha1>qjosx8lr7zy0tbkoylhri8vne94nf53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903118</id>
      <parentid>903116</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ઇતિહાસ */ [[સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ, કોચી]] કડી</comment>
      <origin>903118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29446" sha1="p34qk5hataxmh2mnwuoyrc1hbhtgj49" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[એર્ણાકુલમ જીલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઇતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે '[[સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ, કોચી|સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ]]' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી]]
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US}}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

=== ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ ===
માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ === 
પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

=== ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ ===
આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ=== 
કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ૧૮મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

=== ૧૯મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

[[File:Street Art in Fort Kochi by Ijas Muhammed.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ]]
[[File:Fort kochi steam boilers.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઈલર|right]]
[[File:Fort Kochi Beach Walk Way DSC01048.JPG|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે|right]]
[[File:Fort Kochi Water metro station IMG 20250624 133852300.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Fort Kochi|ફોર્ટ કોચી}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=p4TNrIoSfjk ફોર્ટ કોચી અને તેની આસપાસના સ્થળોની મુલાકાત લેવા યોગ્ય દૃશ્યો દર્શાવતો એક ટૂંકો YouTube વિડિઓ]
* [http://www.thehindu.com/features/metroplus/column-of-fire/article5526421.ece/ ૧૮૮૯માં કોચીનમાં આગ લાગી - ''ધ હિન્દુ'' દ્વારા લખાયેલ લેખ]
* [https://josbinitty.com/travel/fort-kochi-its-beauty-culture-and-history. કોચીનો કિલ્લો, તેનો ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ - જોસબિન ઇટ્ટી]

[[શ્રેણી:કેરળ]]</text>
      <sha1>p34qk5hataxmh2mnwuoyrc1hbhtgj49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903121</id>
      <parentid>903118</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T00:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29977" sha1="cssedfyt1iu1316d5uqure1cmousf9a" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ફોર્ટ કોચી
| other_name         = 
| settlement_type    = 
| image_skyline      = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg
| image_caption      = 
| pushpin_map        = India Kerala#India#India Kochi
| coordinates        = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Country
| subdivision_name   = [[ભારત]]
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[કેરળ]]
| subdivision_type2  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2  = [[એર્ણાકુલમ જીલ્લો|અર્નાકુલમ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date   = 
| parts_type         = તાલુકા
| leader_title       = અધ્યક્ષ
| leader_name        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = ૨૯
| population_footnotes = 
| population_total   = ૨૩૪૯૯૦
| population_as_of   = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક)
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = ૬૮૨૦૦૧
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = ૦૪૮૪
| registration_plate = KL-૪૩
| website            = 
}}

[[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]]

'''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]&lt;/ref&gt; ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016 | archive-date=15 માર્ચ 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160315175638/http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016 | archive-date=15 માર્ચ 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160315175638/http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી.

ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની &quot;૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો&quot;ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}&lt;/ref&gt;

== સંપર્ક સુવિધા ==
ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો  બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે.

== પૂર્વ-વસાહતી યુગ ==
ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું.

== ઇતિહાસ ==
મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો.

રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે '[[સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ, કોચી|સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ]]' તરીકે ઓળખાય છે.

ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો.

[[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી]]
[[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]]
[[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]]
[[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]]

આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}&lt;/ref&gt; ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819180832/https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી.

=== પ્રથમ સ્રોતો ===
ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા.

=== ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ ===
માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&amp;q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ === 
પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

=== ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ ===
આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ=== 
કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ૧૮મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું.

ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું.

=== ૧૯મી સદી ===
ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું.

ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c1881&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frowde&quot;&gt;{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી.

જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી.

[[File:Street Art in Fort Kochi by Ijas Muhammed.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ]]
[[File:Fort kochi steam boilers.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઈલર|right]]
[[File:Fort Kochi Beach Walk Way DSC01048.JPG|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે|right]]
[[File:Fort Kochi Water metro station IMG 20250624 133852300.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Fort Kochi|ફોર્ટ કોચી}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=p4TNrIoSfjk ફોર્ટ કોચી અને તેની આસપાસના સ્થળોની મુલાકાત લેવા યોગ્ય દૃશ્યો દર્શાવતો એક ટૂંકો YouTube વિડિઓ]
* [http://www.thehindu.com/features/metroplus/column-of-fire/article5526421.ece/ ૧૮૮૯માં કોચીનમાં આગ લાગી - ''ધ હિન્દુ'' દ્વારા લખાયેલ લેખ]
* [https://josbinitty.com/travel/fort-kochi-its-beauty-culture-and-history. કોચીનો કિલ્લો, તેનો ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ - જોસબિન ઇટ્ટી]

[[શ્રેણી:કેરળ]]</text>
      <sha1>cssedfyt1iu1316d5uqure1cmousf9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ, કોચી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154821</id>
    <revision>
      <id>903117</id>
      <timestamp>2026-07-31T16:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>કોચીના [[ફોર્ટ કોચી]]માં આવેલું એક ચર્ચ</comment>
      <origin>903117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6738" sha1="0ccnnxblefwko4dfpm1lrsib6vyojsi" xml:space="preserve">'''સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ''' એ કોચીના [[ફોર્ટ કોચી]]માં આવેલું એક ચર્ચ છે, જે મૂળ રૂપે ઈ.સ. ૧૫૦૩ માં બાંધવામાં આવ્યું હતું, તે ભારતના સૌથી જૂના યુરોપિયન ચર્ચોમાંનું એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Portal of India |publisher=Govt Of India |url=http://india.gov.in/myindia/facts.php |access-date=9 January 2010 |archive-date=21 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721162848/http://india.gov.in/myindia/facts.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઉપખંડમાં યુરોપિયન વસાહતી આકાંક્ષાઓના સાક્ષી તરીકે આ ચર્ચ વિશેષ ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Kochi2&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.mapsofindia.com/kochi/tourist-attractions/st-francis-church-kochi.html | title = St. Francis Church, Kochi | access-date = 21 February 2008 | publisher =Wonderful Kerala}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.jaas.org/edocs/v14n2/missick.pdf | title = Mar Thoma: The Apostolic Foundation of the Assyrian Church and the Christians of St. Thomas in India | access-date = 21 February 2008 | last = Missick | first = Stephen Andrew | work = Ancient Indian Christianity | publisher = Journal of Assyrian Academic Studies Vol. XIV, no. 2, 2000 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20080227170937/http://www.jaas.org/edocs/v14n2/missick.pdf | archive-date = 27 February 2008 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt;
પોર્ટુગીઝ સંશોધક વાસ્કો દ ગામાનું ઈ.સ. ૧૫૨૪ માં તેમની ભારતની ત્રીજી મુલાકાત દરમિયાન કોચીમાં અવસાન થયું હતું. તેમના પાર્થિવ દેહને શરૂઆતમાં આ જ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ૧૪ વર્ષ પછી તેમના અવશેષોને લિસ્બન ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને હાલમાં તેઓ 'જેરોનિમોસ મઠ' ખાતે દફન છે.&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ayub&quot;&gt;Ayub, Akber (ed), ''Kerala: Maps &amp; More'', ''Fort Kochi'',  2006 edition 2007 reprint, pp. 20–24, Stark World Publishing, Bangalore, {{ISBN|81-902505-2-3}}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
યુરોપથી ભારત સુધીનો દરિયાઈ માર્ગ શોધનાર વાસ્કો દ ગામા, ઈ.સ. ૧૪૯૮ માં કોઝિકોડ નજીક કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.webindia123.com/tourism/pilgrim/francis.htm
|title = St. Francis Church | access-date = 21 February 2008 | publisher = webindia123}}&lt;/ref&gt; તેના પછી પેડ્રો આલ્વારેસ કેબ્રાલ&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;/&gt; અને અફોન્સો ડી અલ્બુકર્ક ભારત આવ્યા. તેઓએ કોચીનના રાજાની પરવાનગીથી ફોર્ટ કોચી બીચ પર 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' નામનો કિલ્લો બાંધ્યો. આ કિલ્લાની અંદર, તેઓએ લાકડાનું માળખું ધરાવતું એક ચર્ચ બનાવ્યું, જે સેન્ટ બર્થોલોમ્યુ ને સમર્પિત હતું. આ આસપાસનો વિસ્તાર હવે '[[ફોર્ટ કોચી]]' તરીકે ઓળખાય છે. ઈ.સ. ૧૫૦૬ માં, કોચીનના રાજાએ પોર્ટુગીઝ વાઇસરોય ફ્રાન્સિસ્કો ડી અલ્મેડાને લાકડાની ઇમારતોને સ્થાને પથ્થર અને ચણતરવાળી પાકી ઇમારતો બનાવવાની પરવાનગી આપી હતી.&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;/&gt;

પોર્ટુગીઝ સંશોધક વાસ્કો દ ગામાનું ૧૫૨૪માં ભારતની ત્રીજી મુલાકાત દરમિયાન કોચીમાં અવસાન થયું હતું. તેમના શરીરને મૂળ આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ચૌદ વર્ષ પછી તેમના અવશેષો લિસ્બન ખસેડવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ayub&quot;/&gt;

[[File:St Francis Church Entrance.jpg|thumb|left|150px|સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચની સામેના પ્રવેશદ્વાર તરફ]]
[[File:St Francis Church, Cochin.jpg|thumb|right|150px|ચર્ચનું આંતરિક દૃશ્ય]]
ઈ.સ. ૧૬૬૩ માં ડચ લોકોએ કોચી પર કબજો મેળવ્યો ત્યાં સુધી આ ચર્ચ પર ફ્રાન્સિસ્કન સંપ્રદાયનું નિયંત્રણ રહ્યું. પોર્ટુગીઝો રોમન કેથોલિક હતા, જ્યારે નેધરલેન્ડ્સમાં કેથોલિક અને પ્રોટેસ્ટંટ બંને નાગરિકો હોવા છતાં, ડચ સરકાર અને વસાહતીઓ પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મ પાળતા હતા. તેમણે આ એક ચર્ચ સિવાય અન્ય તમામ ચર્ચોને તોડી પાડ્યા હતા. તેમણે આ ચર્ચનું સમારકામ કરાવ્યું અને તેને સરકારી ચર્ચમાં રૂપાંતરિત કર્યું.

== સંદર્ભો ==
{{reflist|33em}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commons category|St. Francis Church, Kochi|સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ, કોચી}}
* [http://www.transpireonline.com/2018/04/st-francis-church-colonial-history-of.html સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ; પથ્થરમાં ભારતનો વસાહતી ઇતિહાસ]</text>
      <sha1>0ccnnxblefwko4dfpm1lrsib6vyojsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903124</id>
      <parentid>903117</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T03:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6900" sha1="jcq9nrxf06y4x8j84v9dbbo88ms0aer" xml:space="preserve">'''સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ''' એ કોચીના [[ફોર્ટ કોચી]]માં આવેલું એક ચર્ચ છે, જે મૂળ રૂપે ઈ.સ. ૧૫૦૩ માં બાંધવામાં આવ્યું હતું, તે ભારતના સૌથી જૂના યુરોપિયન ચર્ચોમાંનું એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Portal of India |publisher=Govt Of India |url=http://india.gov.in/myindia/facts.php |access-date=9 January 2010 |archive-date=21 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721162848/http://india.gov.in/myindia/facts.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઉપખંડમાં યુરોપિયન વસાહતી આકાંક્ષાઓના સાક્ષી તરીકે આ ચર્ચ વિશેષ ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Kochi2&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.mapsofindia.com/kochi/tourist-attractions/st-francis-church-kochi.html | title = St. Francis Church, Kochi | access-date = 21 February 2008 | publisher =Wonderful Kerala}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.jaas.org/edocs/v14n2/missick.pdf | title = Mar Thoma: The Apostolic Foundation of the Assyrian Church and the Christians of St. Thomas in India | access-date = 21 February 2008 | last = Missick | first = Stephen Andrew | work = Ancient Indian Christianity | publisher = Journal of Assyrian Academic Studies Vol. XIV, no. 2, 2000 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20080227170937/http://www.jaas.org/edocs/v14n2/missick.pdf | archive-date = 27 February 2008 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt;
પોર્ટુગીઝ સંશોધક વાસ્કો દ ગામાનું ઈ.સ. ૧૫૨૪ માં તેમની ભારતની ત્રીજી મુલાકાત દરમિયાન કોચીમાં અવસાન થયું હતું. તેમના પાર્થિવ દેહને શરૂઆતમાં આ જ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ૧૪ વર્ષ પછી તેમના અવશેષોને લિસ્બન ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને હાલમાં તેઓ 'જેરોનિમોસ મઠ' ખાતે દફન છે.&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ayub&quot;&gt;Ayub, Akber (ed), ''Kerala: Maps &amp; More'', ''Fort Kochi'',  2006 edition 2007 reprint, pp. 20–24, Stark World Publishing, Bangalore, {{ISBN|81-902505-2-3}}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
યુરોપથી ભારત સુધીનો દરિયાઈ માર્ગ શોધનાર વાસ્કો દ ગામા, ઈ.સ. ૧૪૯૮ માં કોઝિકોડ નજીક કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.webindia123.com/tourism/pilgrim/francis.htm
|title = St. Francis Church | access-date = 21 February 2008 | publisher = webindia123}}&lt;/ref&gt; તેના પછી પેડ્રો આલ્વારેસ કેબ્રાલ&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;/&gt; અને અફોન્સો ડી અલ્બુકર્ક ભારત આવ્યા. તેઓએ કોચીનના રાજાની પરવાનગીથી ફોર્ટ કોચી બીચ પર 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' નામનો કિલ્લો બાંધ્યો. આ કિલ્લાની અંદર, તેઓએ લાકડાનું માળખું ધરાવતું એક ચર્ચ બનાવ્યું, જે સેન્ટ બર્થોલોમ્યુ ને સમર્પિત હતું. આ આસપાસનો વિસ્તાર હવે '[[ફોર્ટ કોચી]]' તરીકે ઓળખાય છે. ઈ.સ. ૧૫૦૬ માં, કોચીનના રાજાએ પોર્ટુગીઝ વાઇસરોય ફ્રાન્સિસ્કો ડી અલ્મેડાને લાકડાની ઇમારતોને સ્થાને પથ્થર અને ચણતરવાળી પાકી ઇમારતો બનાવવાની પરવાનગી આપી હતી.&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;/&gt;

પોર્ટુગીઝ સંશોધક વાસ્કો દ ગામાનું ૧૫૨૪માં ભારતની ત્રીજી મુલાકાત દરમિયાન કોચીમાં અવસાન થયું હતું. તેમના શરીરને મૂળ આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ચૌદ વર્ષ પછી તેમના અવશેષો લિસ્બન ખસેડવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Kochi3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ayub&quot;/&gt;

[[File:St Francis Church Entrance.jpg|thumb|left|150px|સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચની સામેના પ્રવેશદ્વાર તરફ]]
[[File:St Francis Church, Cochin.jpg|thumb|right|150px|ચર્ચનું આંતરિક દૃશ્ય]]
ઈ.સ. ૧૬૬૩ માં ડચ લોકોએ કોચી પર કબજો મેળવ્યો ત્યાં સુધી આ ચર્ચ પર ફ્રાન્સિસ્કન સંપ્રદાયનું નિયંત્રણ રહ્યું. પોર્ટુગીઝો રોમન કેથોલિક હતા, જ્યારે નેધરલેન્ડ્સમાં કેથોલિક અને પ્રોટેસ્ટંટ બંને નાગરિકો હોવા છતાં, ડચ સરકાર અને વસાહતીઓ પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મ પાળતા હતા. તેમણે આ એક ચર્ચ સિવાય અન્ય તમામ ચર્ચોને તોડી પાડ્યા હતા. તેમણે આ ચર્ચનું સમારકામ કરાવ્યું અને તેને સરકારી ચર્ચમાં રૂપાંતરિત કર્યું.

== સંદર્ભો ==
{{reflist|33em}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commons category|St. Francis Church, Kochi|સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ, કોચી}}
* [http://www.transpireonline.com/2018/04/st-francis-church-colonial-history-of.html સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ; પથ્થરમાં ભારતનો વસાહતી ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321024938/http://www.transpireonline.com/2018/04/st-francis-church-colonial-history-of.html |date=2019-03-21 }}</text>
      <sha1>jcq9nrxf06y4x8j84v9dbbo88ms0aer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કોચીની સંસ્કૃતિ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154822</id>
    <revision>
      <id>903119</id>
      <timestamp>2026-07-31T16:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>'''કોચીની સંસ્કૃતિ''' મુખ્યત્વે દક્ષિણ ભારતીય છે. કોચીના નિવાસીઓ 'કોચીઇટ્સ' તરીકે ઓળખાય છે; તેઓ દક્ષિણ ભારતીય જીવનશૈલી અને વિચારધારાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ક...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું</comment>
      <origin>903119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17686" sha1="0enyown5mr9pq1jut5xjvbl1y3c993y" xml:space="preserve">'''કોચીની સંસ્કૃતિ''' મુખ્યત્વે દક્ષિણ ભારતીય છે. કોચીના નિવાસીઓ 'કોચીઇટ્સ' તરીકે ઓળખાય છે; તેઓ દક્ષિણ ભારતીય જીવનશૈલી અને વિચારધારાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. [[કેરળ]]નું સૌથી મોટું શહેર હોવાને કારણે, કોચીની સંસ્કૃતિ રાજ્યના અન્ય વિસ્તારોની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ વૈશ્વિક છે.&lt;ref name=&quot;Developing metro and quaint environs&quot;&gt; {{cite news | author=Rakee Mohan | url=http://economictimes.indiatimes.com/markets/real-estate/cities/bangalore/Developing-metro-and-quaint-environs/articleshow/1482577.cms | title=Developing metro and quaint environs | publisher=Economic Times | date=2006-04-08 | accessdate=2006-05-23 }}&lt;/ref&gt; વિદેશી પ્રવાસીઓની અવરજવરને કારણે આ શહેર ઘણી રીતે બહુભાષી અને વૈવિધ્યસભર સંસ્કૃતિ ધરાવે છે.

== ઐતિહાસિક પ્રભાવો ==
{|align=right
|- 
|[[File:Kochi 1960 street.jpg|200px|thumb|૧૯૬૦ની આસપાસ કોચીની એક શેરી]]
|-
|[[File:Hindu temple Kochi.jpg|right|200px|thumb|કોચીના એક હિન્દુ મંદિરનું ગોપુરમ]]
|-
&lt;!-- |[[File:Film poster Kochi.jpg|200px|thumb|A કોચીમાં દિવાલ પર ચોંટાડવામાં આવેલ પ્રાદેશિક (મોલિવૂડ) ફિલ્મનું પોસ્ટર]] --&gt;
|}

સદીઓથી ચાલી આવેલી સ્થળાંતરની પ્રક્રિયાને કારણે કોચીની સંસ્કૃતિ વધુ સમૃદ્ધ બની છે. એક સમયે આ શહેરમાં વિશાળ યહૂદી સમુદાય વસતો હતો, જેણે કોચીના વ્યાપારિક અને આર્થિક ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref name=&quot;Jerusalem centre for Public Affairs&quot;&gt;{{cite web |publisher=Jerusalem Centre for public affairs |work=An Interview with Nathan Katz |url=http://www.jcpa.org/cjc/cjc-katz-f05.htm |title=The Jews, Israel, and India |accessdate=2006-05-17 |archive-date=5 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060905125230/http://www.jcpa.org/cjc/cjc-katz-f05.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 'મલબાર યહૂદીન'—અને હવે મુખ્યત્વે 'કોચિન યહૂદીઓ'—તરીકે ઓળખાતો આ સમુદાય હવે લગભગ પૂરેપૂરો ઇઝરાયેલ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા) ખાતે સ્થળાંતરિત થઈ ગયો છે.

આ ઉપરાંત, કોચી એ કેરળ રાજ્યની આર્થિક અને નાણાકીય રાજધાની છે અને તે ધીમે ધીમે ભારતના મુખ્ય વ્યાપારી શહેરોમાં સ્થાન મેળવી રહ્યું છે. એક લાંબા સમય સુધી 'સેન્ટ થૉમસ ખ્રિસ્તી ધર્મ' કોચીમાં એકમાત્ર ખ્રિસ્તી પરંપરા હતી.&lt;ref name=&quot;Kerala:Asia's Cradle of Christianity&quot;&gt; {{cite web |publisher=Indian Embassy |work=Christian traditions in Kerala |url=http://www.indianembassy.org/new/NewDelhiPressFile/kerala_christianity.html |title=Kerala: Asia's Cradle of Christianity |accessdate=2006-05-23 }}&lt;/ref&gt; જોકે, ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝોના આગમન પછી રોમન કેથોલિક ધર્મ મુખ્ય બળ તરીકે ઉભરી આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Kerala:Asia's Cradle of Christianity&quot;/&gt;

== સમકાલીન સંસ્કૃતિ ==
કોચીમાં એક વૈવિધ્યસભર, બહુભાષી અને બિનસાંપ્રદાયિક સમુદાય વસે છે, જેમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી, યહૂદી, મુસ્લિમ, જૈન, સિખ, કોંકણી અને બૌદ્ધ સહિતના અન્ય સંપ્રદાયોના લોકોનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Kochi's 'mini-India' NDTV&quot;&gt; {{cite news | author=T S Sudhir | url=http://www.ndtv.com/template/template.asp?template=Assemblypolls2006&amp;slug='Mini-India'+votes+for+better+Kerala&amp;id=87395&amp;callid=1&amp;category=National | title=Kochi's 'mini-India' | publisher=NDTV
  | date=2006-04-29 | accessdate=2006-05-23 }}&lt;/ref&gt; આજે, શહેરની વસ્તી કેરળના તમામ ભાગો અને ભારતના મોટાભાગના પ્રદેશોના લોકોનું મિશ્રણ છે. દેશના વિવિધ ભાગોના વિવિધ વંશીય સમુદાયોની નોંધપાત્ર હાજરી શહેરના સર્વ-ભારતીય (pan-Indian) સ્વરૂપને ઉજાગર કરે છે. દક્ષિણ નૌકાદળ કમાન્ડનું મુખ્યાલય પણ અહીં આવેલું હોવાથી શહેરના વૈશ્વિક અને વૈવિધ્યસભર સ્વભાવમાં વધારો થાય છે.

અહીંના લોકો હવે ફેશન પ્રત્યે વધુ જાગ્રત બની રહ્યા છે અને અવારનવાર પરંપરાગત કેરળના પોશાકને બદલે પશ્ચિમી કેઝ્યુઅલ કપડાં અપનાવી રહ્યા છે.&lt;ref name=&quot;Retail booooom &amp;mdash; NIE&quot;&gt; {{cite news  |url=http://newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEX20060508214642&amp;Page=X&amp;Title=Kochi&amp;Topic=0&amp;amp;  |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927005023/http://newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEX20060508214642&amp;Page=X&amp;Title=Kochi&amp;Topic=0&amp;  |url-status=dead |archive-date=2007-09-27 |title=Retail booooom
 |publisher=New Indian Express  |date=2006-05-09  |accessdate=2006-05-23 }}&lt;/ref&gt; કોચીમાં ફેશન ટીવી દ્વારા પ્રાયોજિત શો સહિત અનેક હાઇ-પ્રોફાઇલ ફેશન શોનું આયોજન પણ કરવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;FTV&quot;&gt;{{cite news | author= | url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/04/01/stories/2006040102640100.htm | title=FTV by the Kochi backwaters | publisher=The Hindu | date=2006-04-01 | accessdate=2006-05-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080313220020/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/04/01/stories/2006040102640100.htm | archive-date=13 March 2008 | url-status=usurped }}&lt;/ref&gt;

આ ઉપરાંત, કોચી વાર્ષિક 'કોચિન ફ્લાવર શો'નું આયોજન સ્થળ પણ છે.

== ખાણીપીણી ==
કોચીના નિવાસીઓ સામાન્ય રીતે કેરળના પરંપરાગત ભોજનનો આહાર લે છે, જેમાં મુખ્યત્વે નાળિયેર અને મસાલાઓનો વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. આ સિવાય અન્ય દક્ષિણ ભારતીય અને ચાઇનીઝ વાનગીઓ પણ અહીં ખૂબ લોકપ્રિય છે. શહેરમાં ફાસ્ટ ફૂડ સંસ્કૃતિ ખૂબ જ પ્રચલિત છે; પિઝા હટ, મેરીબ્રાઉન, કેએફસી (KFC), મેક્ડોનાલ્ડ્સ, ચિક કિંગ અને ડોમિનોઝ જેવા બહુરાષ્ટ્રીય કોર્પોરેટ જૂથો દ્વારા સંચાલિત મોટી સંખ્યામાં ફાસ્ટ ફૂડ આઉટલેટ્સ અહીં આવેલા છે.&lt;ref name=&quot; Fast food overtakes the spice route&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2005/11/28/stories/2005112801410100.htm | title=Fast food overtakes the spice route | publisher=The Hindu | date=2005-11-28 | accessdate=2006-05-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071014191133/http://hinduonnet.com/thehindu/mp/2005/11/28/stories/2005112801410100.htm | archive-date=14 October 2007 | url-status=usurped }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, ઉત્તર ભારતીય અને કોન્ટિનેન્ટલ વાનગીઓ પણ દિન-પ્રતિદિન વધુ ને વધુ લોકપ્રિય બની રહી છે.

== તહેવારો ==
[[File:Mar Varghese Payyappilly Palakkappilly Funeral.jpg|200px|thumb|૬ ઓક્ટોબર ૧૯૨૯ ના રોજ થેવરામાં આદરણીય વર્ગીસ પાયપ્પીલીના અંતિમ સંસ્કાર]]
પોતાની બહુવિધ વંશીય સંસ્કૃતિને જાળવી રાખીને, કોચીમાં ઓણમ અને વિષુ જેવા પરંપરાગત કેરળના તહેવારોની સાથે હોળી અને દિવાળી જેવા ઉત્તર ભારતીય તહેવારો પણ ખૂબ જ ઉત્સાહપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામિક તહેવારો જેમ કે ક્રિસમસ, ઇસ્ટર, ઇદ-ઉલ-ફિત્ર, મિલાદ-ઉલ-નબી (મિલાદ-એ-શરીફ) વગેરે પણ ધામધૂમથી ઉજવાય છે.

ડિસેમ્બરના છેલ્લા દસ દિવસો દરમિયાન [[ફોર્ટ કોચી]] ખાતે 'કોચિન કાર્નિવલ' નામના આનંદ-ઉલ્લાસથી ભરેલા ઉત્સવનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ ઉજવણીના ભાગરૂપે વિવિધ અનોખી રમતો, ડર્ટ બાઇક રેસ, બીચ વોલીબોલ અને આતશબાજી (ફટાકડા શો)નું આયોજન થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.indiatravelblog.com/resources/3475-Cochin-Carnival-New-Year-Celebrations-at-Fort-Kochi.aspx | title = Cochin Carnival | accessdate = 2015-12-31 }}&lt;/ref&gt; આ કાર્નિવલ વસાહતી કાળ દરમિયાન અહીં ઉજવાતી પોર્ટુગીઝ નવવર્ષની ઉજવણીની સતતતા રૂપે ઉજવવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત, કોચી 'ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ બોટ શો', 'ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ એક્વા શો' અને 'કોચી ઇન્ટરનેશનલ બુક ફેસ્ટિવલ'નું કાયમી આયોજન સ્થળ પણ છે.

== સિનેમા, કળા અને સાહિત્ય ==
કોચી મલયાલમ સાહિત્યની કેટલીક સૌથી પ્રભાવશાળી હસ્તીઓનું ઘર રહ્યું છે, જેમાં સંગમપુઝા કૃષ્ણ પિલ્લાઈ, કેસરી બાલકૃષ્ણ પિચ્ચઈ, જી. શંકર કુરૂપ અને વાયલોપ્પિલી શ્રીધર મેનનનો સમાવેશ થાય છે. સંગમપુઝા તેમની પ્રેમલક્ષણા પ્રણય-પરંપરામાં લખાયેલી અત્યંત લોકપ્રિય કૃતિ 'રમણન' માટે જાણીતા છે.

કોચી રાજ્યમાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગ (મોલીવુડ)ના મુખ્ય કેન્દ્રોમાંનું એક છે. તેની નયનરમ્ય સુંદરતા, ખાસ કરીને ફોર્ટ કોચી જેવા સ્થળોનો એંગ્લિકન (યુરોપિયન) દેખાવ, તેને ચલચિત્રોના શૂટિંગ માટેનું એક મહત્વપૂર્ણ સ્થળ બનાવે છે. શહેરમાં ૨૦ થી વધુ સિનેમા ઘરો આવેલા છે જેમાં મલયાલમ, તમિલ, અંગ્રેજી અને હિન્દી ભાષાની ફિલ્મો દર્શાવવામાં આવે છે. આ શહેરમાં દર વર્ષે 'કોચિન ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ' (CIFF) પણ યોજાય છે.

શહેરમાં આવેલું દરબાર હોલ ગ્રાઉન્ડ અહીં યોજાતા અનેક સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન સ્થળ છે. આ ઉપરાંત, શહેરના ઉપનગરીય વિસ્તારમાં આવેલું સાંગમપુઝા પાર્ક પણ વિવિધ સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રદર્શનો માટેનું એક લોકપ્રિય સ્થળ છે.

એડપ્પલ્લી એન.એચ. બાયપાસ રોડ પર 'ઓબેરોન મોલ'નું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું, જે મરીન ડ્રાઇવ પર આવેલા 'બાય પ્રાઇડ મોલ' પછીનું બીજું મોલ છે. ઉપરાંત, ભારતભરના સૌથી મોટા મોલ્સમાંનું એક 'લુલુ ઇન્ટરનેશનલ શોપિંગ મોલ' પણ કોચીમાં જ આવેલું છે.

== રમતગમત અને સ્ટેડિયમ ==
ક્રિકેટ અને ફૂટબોલ આ શહેરની સૌથી લોકપ્રિય રમતો છે. કોચીમાં આવેલું જવાહરલાલ નેહરુ ઇન્ટરનેશનલ સ્ટેડિયમ એ ભારતના સૌથી મોટા બહુહેતુક સ્ટેડિયમોમાંનું એક છે.&lt;ref name=&quot;Stadiums in India&quot;&gt;{{cite web |publisher=worldstadiums.com |work=List of stadiums in India in order of seating capacity |url=http://www.worldstadiums.com/asia/countries/india.shtml |title=Stadiums in India |accessdate=2006-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924095432/http://www.worldstadiums.com/asia/countries/india.shtml |archive-date=24 September 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ સ્ટેડિયમ 'એફસી કોચિન' ફૂટબોલ ક્લબનું હોમ ગ્રાઉન્ડ છે. તે ૬૦,૦૦૦ દર્શકોની ક્ષમતા ધરાવે છે અને રાત્રિ મેચો માટે ફ્લડલાઇટ્સથી સજ્જ છે. 'રીજનલ સ્પોર્ટ્સ સેન્ટર' (પ્રાદેશિક રમતગમત કેન્દ્ર) એ શહેરમાં રમતગમતની પ્રવૃત્તિઓનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ કેન્દ્રમાં ઇન્ડોર સ્ટેડિયમ આવેલું છે, જે ટેનિસ, બેડમિન્ટન, બાસ્કેટબોલ, ક્રિકેટ, રોલર સ્કેટિંગ અને ટેબલ ટેનિસ જેવી રમતોની સુવિધાઓથી સજ્જ છે.

અન્ય મહત્વના સ્ટેડિયમોમાં બી.આર. અંબેડકર સ્ટેડિયમ, પેલેસ ઓવલ ગ્રાઉન્ડ અને મહારાજા કોલેજ ગ્રાઉન્ડનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં હોકી અને ટેનિસ જેવી રમતો રમાય છે.

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commons category|Culture of Kochi, Kerala|કોચીની સંસ્કૃતિ}}
* [http://www.indiaboatshow.com/ ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ બોટ શો]
* [https://web.archive.org/web/20060812214755/http://aquashowkerala.com/ ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ એક્વા શો]</text>
      <sha1>0enyown5mr9pq1jut5xjvbl1y3c993y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Sundeep Parekh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154823</id>
    <revision>
      <id>903123</id>
      <timestamp>2026-08-01T02:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>903123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="6v2fyxtckh438bdzi8lo3tqfafsi9ba" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Sundeep Parekh}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૮:૨૨, ૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>6v2fyxtckh438bdzi8lo3tqfafsi9ba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>શિવ સહસ્રનામ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154824</id>
    <revision>
      <id>903135</id>
      <timestamp>2026-08-01T07:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42468-94</username>
        <id>88409</id>
      </contributor>
      <comment>shivથી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું</comment>
      <origin>903135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4" sha1="5vgvo3qvvo4vwbq977qumk7cdfmoidz" xml:space="preserve">shiv</text>
      <sha1>5vgvo3qvvo4vwbq977qumk7cdfmoidz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ચર્ચા:કાચ્છઇ (તા. મહેમદાવાદ)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>154825</id>
    <revision>
      <id>903136</id>
      <timestamp>2026-08-01T10:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42623-82</username>
        <id>88411</id>
      </contributor>
      <comment>/* કાચ્છઇ ઞામ ના સવૅ નંબર નક્શો */ નવો વિભાગ</comment>
      <origin>903136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="aqhb07fy9qjs5pwmdp58vei8bieafh7" xml:space="preserve">== કાચ્છઇ ઞામ ના સવૅ નંબર નક્શો  ==

કાચ્છઇ નામ નો ખેતી નો ટોટલ સવૅનંબર નકશો [[વિશેષ:પ્રદાન/&amp;#126;2026-42623-82|&amp;#126;2026-42623-82]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&amp;#126;2026-42623-82|talk]]) ૧૫:૪૬, ૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>aqhb07fy9qjs5pwmdp58vei8bieafh7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>