વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1099 903393 903355 2026-08-07T08:37:15Z ~2026-43525-09 88497 /* */ 903393 wikitext text/x-wiki 903396 903393 2026-08-07T10:44:35Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/~2026-43525-09|~2026-43525-09]] ([[User talk:~2026-43525-09|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/903393|903393]] પાછો વાળ્યો 903396 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = નરેન્દ્ર મોદી |image = The official portrait of Shri Narendra Modi, the Prime Minister of the Republic of India.jpg |caption = નરેન્દ્ર મોદીની અધિકૃત છબી |office = ભારતના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪ મા વડાપ્રધાન]] |president = [[પ્રણવ મુખર્જી]]<br />[[રામનાથ કોવિંદ]]<br />[[દ્રૌપદી મુર્મૂ]] |term_start = ૨૬ મે ૨૦૧૪ |term_end = |predecessor = [[મનમોહન સિંહ]] |successor = |office1 = ગુજરાતના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|૧૪મા મુખ્યમંત્રી]] |governor1 = સુંદરસિંહ ભંડારી<br />[[કૈલાશપતિ મિશ્રા]]<br />ડૉ.બલરામ ઝાખડ<br />[[નવલકિશોર શર્મા]]<br />એસ.સી.જમિર<br />[[ડૉ.કમલા બેનિવાલ]] |term_start1 = ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧ |term_end1 = ૨૨ મે ૨૦૧૪ |predecessor1 = [[કેશુભાઈ પટેલ]] |successor1 = [[આનંદીબેન પટેલ]] |office2 = [[લોક સભા|સંસદ સભ્ય]]<br />[[વારાણસી]] |term_start2 = ૧૬ મે ૨૦૧૪ |term_end2 = |predecessor2 = મુરલી મનોહર જોષી |office3 = ભાજપના જનરલ સેક્રેટરી |term_start3 = ૧૯ મે, ૧૯૯૮ |term_end3 = ઓક્ટોબર, ૨૦૦૧ |successor3 = સુનિલ શાસ્ત્રી |office4 = ભાજપના રાષ્ટ્રીય સેક્રેટરી |term_start4 = ૨૦ નવેમ્બર, ૧૯૯૫ |term_end4 = ૧૯ મે, ૧૯૯૮ |birthname = નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી |birth_date = {{birth date|1950|9|17|df=y}} |birth_place = [[વડનગર]], [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]], સાંપ્રત: [[ગુજરાત]] |party = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] |spouse = [[જશોદાબેન મોદી]]<ref>[http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/in-poll-affidavit-narendra-modi-says-he-is-married-brother-gives-clarification-506632 એન.ડી.ટી.વી. ન્યુઝ]</ref> |residence = ૭, લોક કલ્યાણ માર્ગ , નવી દિલ્હી |alma_mater = [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]<br />[[દિલ્હી યુનિવર્સિટી]] |website = {{url|narendramodi.in|અધિકૃત વેબસાઈટ}}<br />{{url|pmindia.gov.in|સરકારી વેબસાઈટ}} |signature = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg }} '''નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી''' (જન્મ: ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૦)<ref name="moneycontrol">{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|title=Narendra Modi – Biography|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯|publisher=Moneycontrol|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427085814/http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|archive-date=2009-04-27|url-status=live}}</ref> [[ભારત]]ના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪મા વડાપ્રધાન]] છે. તેઓ [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્ય મંત્રી]] પણ રહી ચૂક્યા છે અને [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)]]ના નેતા છે. નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદીનો જન્મ એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ કુટુંબમાં અમદાવાદથી ૧૧૨ કીમી અને મહેસાણાથી ૩૪ કીમી દૂર [[વડનગર]] ખાતે થયો હતો. તે દામોદરદાસ મૂલચંદ મોદી અને તેમના માતા હીરાબેન મોદીના છ સંતાન પૈકી ત્રીજુ સંતાન છે.<ref>{{cite web|last=Jose|first=Vinod|title=The Emperor Uncrowned|url=http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&StoryStyle=FullStory|publisher=[[Delhi Press]]|access-date=૧૭ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227005214/http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&StoryStyle=FullStory|url-status=dead}}</ref> તેમનું હુલામણું નામ એન.ડી. હતું. તે નાનપણથી જ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સભ્ય હતા. તેઓ ધાર્મિક હતા અને મહાદેવના મંદિરે જતા હતા. તેઓએ ૧૭ વર્ષની વયે ગૃહ ત્યાગ કર્યો હતો. તે હિમાલયમાં તેમજ [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ]]ના બેલુર મઠમાં પણ રહી ચૂક્યા છે. ઈંદિરા ગાંધીએ લાદેલી કટોકટી વખતે તેઓ ભૂગર્ભમાં જતા રહ્યા હતા. આ કટોકટી વખતે જ તેમણે '''સંઘર્ષમાં ગુજરાત''' નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. તેમને કિશોરાવસ્થાથી રાજકારણમાં રસ હતો. તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી રાજકીય વિજ્ઞાનમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે. ૧૯૯૮માં ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશની ચૂંટણીમાં પ્રચાર માટે તેમની પસંદગી કરી હતી. ઇ.સ. ૨૦૦૧ના વર્ષમાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી [[કેશુભાઈ પટેલ|કેશુભાઈ પટેલે]] રાજીનામું આપ્યા બાદ તેઓ [[ઓક્ટોબર ૭|૭ ઓક્ટોબર]] [[૨૦૦૧]]ના દિવસે મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. વર્ષ ૨૦૧૨ની ચૂંટણીમાં જંગી બહુમતીથી જીત્યા બાદ તેઓ ગુજરાત રાજ્યના સતત ચોથી વખત ચૂંટાઈ આવેલા એક માત્ર મુખ્યમંત્રી છે. મોદી ભારતની અંદર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવાદમાં રહી ચૂક્યા છે.<ref name="Controversial_Reuters">{{cite news|title=Edgy Indian state election going down to the wire|author=Rupam Jain Nair|url=http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|publisher=Reuters|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Ahmedabad|archive-date=2014-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930020457/http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|url-status=dead}}</ref><ref name="Controversial_Time">{{cite news|title=India's Voters Torn Over Politician|author=Simon Robinson|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Surat|archive-date=2013-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824163112/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Controversial_Guardian">{{cite news|title=Gujarat leader Narendra Modi grilled for 10 hours at massacre inquiry|author=Jason Burke|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/28/gujarat-narendra-modi-massacre-inquiry-india|work=The Guardian|date=૨૮ માર્ચ ૨૦૧૦|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Delhi}}</ref><ref name="Controversial_Independent">{{cite news|title=A rebirth dogged by controversy|author=Andrew Buncombe|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html|work=The Independent|date=૧૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref><ref name="Controversial_BBC">{{cite news|title=Profile: Narendra Modi|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|publisher=BBC|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref><ref name="Controversial_Forbes">{{cite news|title=Controversial Gujarati Premier Confirmed In Office|author=Ruth David|url=http://www.forbes.com/2007/12/24/narendra-modi-gujarat-face-markets-cx_rd_1224autofacescan01.html|work=Forbes|date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref><ref name="Controvesial_LATimes">{{cite news|title=India premier's party gets unexpected boost|author=Henry Chu|url=http://articles.latimes.com/2008/dec/09/world/fg-india9|work=Los Angeles Times|date=૯ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref><ref name="Controversial_NYT">{{cite news|title=Shaking Off the Horror of the Past in India|author=Manu Joseph|url=http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref> તેઓ ગુજરાતના સૌથી લાંબો કાર્યકાળ ધરાવતા મુખ્યમંત્રી છે. ==અંગત જીવન== નરેન્દ્ર મોદીનો જન્મ વડનગરનાં એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ પરિવારમાં થયો હતો જે તે સમયે [[ભારત]]નાં મુંબઇ રાજ્યમાં આવતું હતુ. ૧૯૬૭માં તેમણે ગુજરાતમાં રેલ પ્રભાવિત લોકોની સેવા કરી હતી. યુવાન વયે જ તેઓ અખિલ ભારતીય વિધાર્થી પરિષદ સાથે જોડાઈ ગયા હતા.યુવાનાવસ્થામાં તેઓ અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ સંસ્થામાં એક વિદ્યાર્થી તરીકે જોડાયા અને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી [[નવનિર્માણ આંદોલન]]માં સક્રિય ભાગ ભજવ્યો હતો. અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદમાં સંપૂર્ણ સમયના કાર્યકર તરીકે જોડાયા પછી તેમને ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના પ્રતિનિધિ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.તેઓ કિશોરાવસ્થામાં તેમના ભાઈ સાથે ચા ની લારી ચલાવતા હતા.<ref name="On Race Course road">[http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/special-report/On-Race-Course-road/articleshow/10025018.cms On Race Course road?] Times of India, 18 September 2011, 05.46&nbsp;am IST</ref> તેમણે ભારતમાં સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસના કાર્ય સાથે સંકળાયેલી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે જોડાઈને પણ કાર્ય કર્યું છે. નરેન્દ્ર મોદીએ શાળાકીય અભ્યાસ [[વડનગર]]માં પૂર્ણ કરેલો છે. તેઓ [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી રાજયશાસ્ત્ર વિષય સાથે અનુસ્નાતક થયા હતા. તે એક સારા લેખક તરીકે પણ જાણીતા છે, તેમના લખાયેલા ઘણા પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ પણ થયા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/-facts-to-know-about-narendra-modi-6602.html?page=2|title=10 facts to know about Narendra Modi|publisher=Indiatvnews.com|date=૩ નવેમ્બર ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/time-partial-to-narendra-modi-biased-to-rahul-gandhi-cong/925263|title='Time' partial to Narendra Modi, biased to Rahul Gandhi: Cong|work=The Indian Express|date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}</ref><ref>{{cite web|last=Thottam|first=Jyoti|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|title=Why the Chief Minister of Gujarat Inspires Love and Loathing in India|publisher=TIME|date=૨૬ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118144959/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|url-status=dead}}</ref> <!--તેઓ સંભવત: ગુજરાતના પહેલા અપરણિત મુખ્યમંત્રી છે. (સંભવતઃ ?? શું અર્થ ? સંદર્ભ આપો અથવા હટાવો. હાલ છૂપાવ્યું) --> ==પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ== આરએસએસ સાથેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, મોદીએ ૧૯૭૪ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને ૧૯ મહિનાની (જૂન ૧૯૭૫ થી જાન્યુઆરી ૧૯૭૭) લાંબી 'કટોકટી' સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ અને કપરા પ્રસંગો પર ભૂમિકા ભજવી હતી. મોદી તેમના યુનિવર્સિટીના વર્ષ દરમ્યાન આરએસએસના એક પ્રચારક તરીકે હતા.<ref name="hindu.com">{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|location=Chennai, India|work=The Hindu|title=Modi proves to be an astute strategist|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=2011-02-04|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514153244/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|work=BBC News|title=Profile: Narendra Modi|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૯ મે ૨૦૧૦}}</ref> તેમણે ૧૯૮૭માં ભાજપમાં જોડાયા અને તેના દ્વારા રાજકારણના મુખ્ય પ્રવાહમાં દાખલ થયા. માત્ર એક વર્ષમાં તેમની ગુજરાત એકમના જનરલ સેક્રેટરી સ્તર પર તેમની વરણી કરવામાં આવી હતી. તેમણે શંકરસિંહ વાઘેલા સાથે ભાગીદારીમાં ગુજરાતમાં મજબૂત સંવર્ગ આધાર બનાવવા પ્રયત્નો કર્યા. પ્રારંભિક ગાળામાં, [[શંકરસિંહ વાઘેલા]] એક સમૂહ નેતા તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે મોદીને એક કુશળ નીતિનીયામક તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ પક્ષે રાજકીય કક્ષાએ ગતિ મેળવવાની શરૂ થઇ અને એપ્રિલ ૧૯૯૦ ના કેન્દ્રમાં સંયુક્ત સરકારની રચના કરી હતી. આ ભાગીદારી થોડા મહિના સુધી નિમિત્ત હતી, પરંતુ ભાજપ ગુજરાત માં બે તૃતીયાંશ બહુમતી સાથે ૧૯૯૫ માં સત્તા પર આવી હતી.આ સમયગાળામાં મોદીએ "સોમનાથ થી અયોધ્યાની રથયાત્રા" (એક રૂપાંતરિત ટોયોટા વાન પર ભારત દ્વારા રાજકીય રેલીમાં) અને "કન્યાકુમારી થી કાશ્મીર" (ભારતના દક્ષિણનો ભાગ)ની કુચ જેવા નિર્ણાયક રાષ્ટ્રીય પ્રસંગોની જવાબદારી ઉપાડી હતી. શંકરસિંહ વાધેલાની ભાજપમાંથી બાદબાકી થયા બાદ [[કેશુભાઈ પટેલ]] ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુકત થયા અને નરેન્દ્ર મોદીએ પક્ષ જનરલ સેક્રેટરી તરીકે દિલ્હી મોકલવામાં આવ્યા હતા. ==વ્યક્તિત્વ== મોદી એક સાદી જીવનશૈલી ધરાવતા અગ્રણી તરીકે જાણીતા છે. તે કાર્યલક્ષી અને અંતર્મુખી મુખ્ય પ્રધાન તરીકે ઓળખાય છે.<ref>{{Cite document|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236315|title=The Hawk In Flight|publisher=Outlook India|date=24 December 2007}}</ref> તેમણે ઘણા હિન્દૂ મંદિરો કે જે યોગ્ય સરકારી મંજૂરી વિના બનાવવામાં આવ્યા હતા તેને તોડી પાડવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ કારણે તેઓ વિશ્વ હિંદુ પરિષદના ગુસ્સાનું કારણ બન્યા હતા. તેમને એક સારા વક્તા તરીકે જોવામાં આવે છે. મોદી અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.<ref name="NYT">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/29/world/asia/29india.html|title=Shadows of Violence Cling to Indian Politician|last=Sengupta|first=Somini|date=૨૮ એપ્રિલ ૨૦૦૯|work=New York Times|access-date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૯}}</ref> ==મુખ્યમંત્રી તરીકેનો કાર્યકાળ== === ગોધરા કાંડ === ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ હિંદુ યાત્રાળુઓ અને ધાર્મિક કારીગરો પવિત્ર શહેર [[અયોધ્યા]]<nowiki/>થી પરત ફરી રહ્યા હતા ત્યારે ગોધરામાં થયેલા કોમી રમખાણમાં લગભગ ૫૯ લોકોના સ્થળ પર જ મૃત્યુ થયા.<ref>{{cite web|title=Godhra train fire accidental: Report|url=http://www.rediff.com/news/2005/jan/17godhra.htm|publisher=Rediff.com|access-date=૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> સ્થાનિક મુસ્લિમ નેતાઓએ ટ્રેનને બાળી હોવાનો આક્ષેપ છે.<ref name="autogenerated1">{{cite web|author=Soutik Biswas|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12534127|title=India Godhra train blaze verdict: 31 convicted|publisher=BBC News|date=૨૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧}}</ref> માનવ અધિકાર જૂથો અને એનજીઓ દ્વારા કરાયેલા અભ્યાસમાં આ આંકડો લગભગ ૨૦૦૦ ને પાર છે. સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે ૭૯૦ મુસ્લિમો અને ૨૫૪ હિંદુઓ ની હત્યા કરવામાં આવી હતી, ૨૨૩ લોકોના ગુમ થયાનો અહેવાલ હતો અને ૨,૫૦૦ ઘાયલ થયા હતા.<ref>{{cite news|date=૧૧ મે ૨૦૦૫|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm|title=Gujarat riot death toll revealed|publisher=[[BBC News]]|access-date=૧૫ એપ્રિલ ૨૦૦૬|location=London}}</ref> હુલ્લડનું કારણ ગોધરા ટ્રેન રમખાણ માનવામાં આવે છે જેમાં લગભગ ૫૩ હિંદુ કાર સેવકોને કથિત મુસ્લિમ જૂથ દ્વારા જીવંત બાળવામાં આવેલા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2802591.stm|title=Godhra's bitter harvest|publisher=BBC News|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૯|date=૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૩|location=London|first=Rajeev|last=Khanna}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2002/india/India0402-02.htm#P241_39157|title=III. MASSACRES IN GODHRA AND AHMEDABAD|publisher=Human Rights Watch|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯}}</ref> મોદી વહીવટ પર રમખાણોનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને તેમને શંકાસ્પદ ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. ગોધરા હત્યાકાંડ માટે વ્યાપક પ્રતિક્રિયા આપવામાં, ભારતીય લશ્કર અને રાજ્ય પોલીસની સંયુક્ત તાકાત પણ અપૂરતી સાબિત થઇ છે આ વાતની પુષ્ટિ ૧ માર્ચ ના રોજ મીડિયા અહેવાલો દ્વારા કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |title=Army too helpless as violence mounts |access-date=2012-12-27 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://archive.today/20140517163442/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |url-status=dead }}</ref> આ તોફાનોનાં એક પ્રત્યાઘાતો તરીકે, મોદી મુખ્યમંત્રી તરીકે તેમનાં પદ પરથી રાજીનામું આપે તેવી માગણી હતી. વિરોધ પક્ષો દ્વારા આ મુદ્દે રાષ્ટ્રીય સંસદ સ્થગિત કરવામાં આવી હતી, પણ દ્રવિડ મુનેત્ર (ડીએમકે) કઝગમ અને તેલુગુ દેસમ પાર્ટી (ટીડીપી), આ મુદ્દે ભાજપનાં સાથી હતાં. મોદીને રાજીનામું માટે પૂછવામાં મોદીએ ગવર્નરને રાજીનામું સુપરત કર્યું અને ૧૦ મી ગુજરાત વિધાનસભાનાં વિસર્જનની ભલામણ કરી હતી. મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે ૨૦૦૭ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમા ૧૮૨માંથી ૧૨૭ બેઠકો જીતી લેતા ગુજરાતમાં તેમની સત્તા કાયમ રહી હતી. ૨૦૦૪ માં રેલ્વે પ્રધાન લાલુ પ્રસાદ યાદવ દ્વારા સ્થપાયેલી બેનર્જી સમિતિએ ૨૦૦૬ નાં અહેવાલમાં જણાવ્યું કે ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ સાબરમતી એક્સપ્રેસના એસ-૬ કોચ માં જે આગ લાગી તેનું કારણ તેમાં ખોરાક રાંધતા લોકો હતા અને તે બનાવમાં કોઈ પ્રકારની મુસ્લિમ સંડોવણી ન હતી.<ref>{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|publisher=India News Online|access-date=September 7, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821143104/http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|publisher=Expressindia|access-date=April 5, 2009|archive-date=માર્ચ 5, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110305230115/http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|url-status=dead}}</ref> ત્યાર પછી ગુજરાત હાઈ કોર્ટ દ્વારા બેનરજી સમિતિ ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવી હતી. પછી નાણાવટી સમિતિએ આ ઘટના ને 'પૂર્વ આયોજિત કાવતરું' કહ્યું અને નરેન્દ્ર મોદી ને ''ક્લીન ચીટ'' આપી.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1193463|title=Truth brought out by Nanavati Commission: Modi| access-date=April 5, 2009|date=September 26, 2008|publisher=DNA|agency=PTI}}</ref> સુપ્રિમ કોર્ટે રચેલી સ્પેશિયલ ઈન્વેસ્ટીગેશન ટીમ (સીટ)એ ૨૦૦૨માં થયેલા કોમી રમખાણોમાં પોતાની બંધારણીય ફરજોને આધિન રહીને આ તોફાનો ડામવામાં નિષ્કાળજી દાખવી હોવાના આરોપોમાંથી તેમને ડિસેમ્બર ૨૦૧૦માં મુક્ત કર્યા.<ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-clears-Narendra-Modi-of-wilfully-allowing-post-Godhra-riots/articleshow/7031569.cms#ixzz1721JAJuI | work=The Times Of India | first1=Dhananjay | last1=Mahapatra | title=SIT clears Narendra Modi of wilfully allowing post-Godhra riots | date=3 December 2010}}</ref> એપ્રિલ ૨૦૦૯ માં, ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટે કથિત મુસ્લિમ વિરોધી મોદીની ભૂમિકામાં સંશોધનો માટે એક ખાસ ટીમ નિમણૂક કરી. આ ટીમનું ગઠન જાકિયા જાફરી, ભૂતપૂર્વ-કોંગ્રેસ એમપી એહસાન જાફરીની વિધવાની ફરિયાદના આધારે કરવામાં આવી હતી, એહસાન જાફરીની હુલ્લડોમાં હત્યા કરવામાં આવી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૩માં કોર્ટે ચૂકાદા સામે કરેલી વાંધા અરજીનો નિકાલ કર્યો હતો અને સીટના નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો.<ref name="2013 Clean chit">{{cite news|last1=Khan|first1=Saeed|last2=Kaushik|first2=Himanshu|title=2002 Gujarat riots: Clean chit to Modi, court rejects Zakia Jafri's plea|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|access-date=4 June 2014|work=ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા|date=26 December 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004001413/http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|archive-date=4 October 2014}}</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકાએ મોદી માટે વિઝા નકાર્યા હતા. જેના માટે તેમણે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આંતરરાષ્ટ્રીય ૧૯૯૮ કાયદા હેઠળ તેના ઉલ્લંઘન માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતો. ===રાજકીય કારકિર્દી=== * દેશ ના વડાપ્રધાન તરીકે ઉભરી રહેલા નરેન્‍દ્ર મોદી ઘણા વર્ષો સુધી રાષ્‍ટ્રીય સ્‍વયંસેવકસંઘના પ્રચારક રહ્યા હતા. તેમણે ગુજરાત યુનિર્વસિટીમાંથી રાજકીય શાખાની માસ્‍ટર ડિગ્રી મેળવી હતી. ત્‍યારબાદ તેમણે રાજનીતિમાં ઝંપલાવ્‍યું હતુ. * ૧૯૯૪માં ગુજરાત વિધાનસભામાં ભાજપની જીતમાં મોદીની રણનીતિ સફળ રહી. * ૧૯૯૪માં મોદીને પક્ષના રાષ્‍ટ્રીય સચિવ બનાવાયા. * ૧૯૯૮માં પક્ષના મહાસચિવ બનાવાયા. * ઓક્‍ટોબર ૨૦૦૧માં મોદીના સમયમાં ગોધરાકાંડ થયો. * ગોધરાકાંડ બાદ ભારે દબાણમાં આવી ગયા બાદ મોદીએ મુખ્‍યમંત્રી પદ પરથી રાજીનામુ આપ્‍યુ અને ફરીથી ચૂંટણી યોજાઈ. * વર્ષ ૨૦૦૨માં વિધાનસભાની ૧૮૨ સીટોમાંથી ૧૨૭ સીટો મેળવીને ભાજપને જંગી બહુમતિથી વિજય અપાવ્‍યો. * ૨૦૦૪માં અમેરિકા દ્વારા મોદીના ગોધરાકાંડની સંડોવણી બદલ વીઝા આપવાનો ઇન્‍કાર કરી દેવામાં આવ્‍યો હતો. * વર્ષ ૨૦૦૬ જુલાઈમાં મોદીએ વડાપ્રધાન મનમોહનસિંહ પર આતંકવાદ તરફ કુણુ વલણ અપનાવવા બદલ જોરદાર ટીકા કરી હતી. * ૨૦૦૭માં બીજી વખત જંગી બહુમતિ મેળવીને મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા હતા. * ૨૦૧૧ના અંતમાં અને ૨૦૧૨ની શરૂઆતમાં મુસલમાનોને પોતાની તરફ ખેચવા માટે સદ્‌ભાવના મિશન જેવા અભિયાનો હાથ ધરીને ઉપવાસ કર્યા હતા જેની દેશભરમાં નોંધ લેવાઈ હતી. * ૨૪ ઓગસ્‍ટ ૨૦૧૧ના રોજ લોકાયુક્‍તની નિયુક્‍તિના મુદ્દે મોદી સરકાર અને રાજ્‍યના રાજ્‍યપાલ વચ્‍ચે મતભેદો ઉભા થયા હતા. * વર્ષ ૨૦૧૨માં ગુજરાતમાં મોદીના નેતળત્‍વ હેઠળ ત્રીજી વખત વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતીને સતત ત્રીજી વખત મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા છે. * માર્ચ ૨૦૧૩માં ભાજપના સંસદીય બોર્ડના મુખ્‍ય સભ્‍ય તરીકે નિમણૂંક કરાઈ હતી. * જૂન ૨૦૧૩માં ગોવામાં ભાજપના ચૂંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્‍યક્ષ પદે નિયુક્‍ત કરાયા હતા<ref>{{Cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |title=Election Commission Official Notice to Mr.Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2012-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202042209/http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |url-status=dead }}</ref> === ગુજરાતનો વિકાસ === મોદીએ જ્યારે ગુજરાત ની સત્તા સંભાળી ત્યારે ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થા નબળી હતી અને અને ગૃહ વિકાસ સીમિત હતો.<ref name="lb">{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/story/228419.html | title = Riots+economic growth=? | work = [[Indian Express]] | date = October 15, 2007 | author = Laveesh Bhandari | access-date = 2008-05-09}}</ref> મોદીએ સરકારનું વહીવટી ખાતું ફરી સંગઠિત કર્યું અને મોટા પાયે ખર્ચ પર કાપ મુક્યો.<ref name="guj">[http://www.gujaratindia.com/Government/govt2.htm Chief Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204084734/http://gujaratindia.com/Government/govt2.htm |date=2009-02-04 }} – Government of Gujarat</ref> જેના કારણે મોદી શાસનના પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાત ની આર્થિક વૃદ્ધિમાં ૧૦ ટકા નો વધારો જોવા મળ્યો. આ વધારો ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતા વધારે હતો.<ref>[http://www.rediff.com/money/2006/mar/16gdp.htm How to achieve 10% GDP growth] Rediff - 16 March 2006</ref> મુખ્યમંત્રી તરીકે, મોદીએ ગુજરાતનો વિકાસ વિવિધ ''યોજનાઓ'' દ્વારા અમલમાં મૂક્યો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |title=Gujarat progress under Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728072404/http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |url-status=dead }}</ref> આમાં પંચામૃત યોજનાનો સમાવેશ થાય છે'',<ref>{{cite news |url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=18327 |title=Modi invites investment in Gujarat |date=January 11, 2003 |publisher=Expressindia |access-date=April 5, 2009 |agency=Press Trust of India }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0 |title=Modi Steals The Show At Pravasi Divas |date=January 12, 2003 |publisher=The Financial Express |access-date=April 5, 2009 |archive-date=મે 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515164113/http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673/ |title=With Panchamrut, Modi targets 10.2% Growth |date=June 9, 2003 |publisher=The Financial Express |access-date=April 5, 2009 |archive-date=જૂન 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615224807/http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673 |url-status=dead }}</ref> રાજ્યના સંકલિત વિકાસ માટે પાંચ -પાંખિયાવાળી વ્યૂહરચના, "સુજલામ-સુફલામ", જળ સંરક્ષણ અને તેના ઉચિત વપરાશ તરફી એક નવીન પગલામાં ગુજરાતમાં જળ સંસાધનોની એક ગ્રીડ રચવાની યોજના છે. * ''કૃષિ મહોત્સવ'' – જમીન માટેની કૃષિ વિષયક સંશોધન પ્રયોગશાળા * ''ચિરંજીવી યોજના'' – શિશુ મૃત્યુ દર ઘટાડવા માટે * ''માતૃ વંદના'' – પ્રજનન અને બાળ આરોગ્ય કાર્યક્રમ અંતર્ગત પ્રતિબંધક અને ઉપચારાત્મક સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે * ''બેટી બચાવો'' – લૈંગિક ગુણોત્તર સુધારવા માટે શિશુ બાળકીઓને રક્ષણ આપવાની ઝુંબેશ * ''જ્યોતિગ્રામ યોજના'' – પ્રત્યેક ગામના વિદ્યુતિકરણ માટે * ''કર્મયોગી અભિયાન'' – સરકારી કર્મચારીઓને શિક્ષિત અને તાલીમ આપવા માટે * ''કન્યા કેળવણી યોજના – કન્યાઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે * ''બાળભોગ યોજના'' – વિદ્યાર્થીઓ માટેની મધ્યાહ્ન ભોજન માટે ==કેન્દ્ર સરકાર== ===૨૦૦૯ની ચુંટણી=== મોદીએ ૨૦૦૯ની લોકસભાની ચુંટણીના પ્રચારમાં ભાગ ભજવ્યો હતો.<ref>{{cite news |url=http://www.frontline.in/static/html/fl2608/stories/20090424260800400.htm |last=Ramakrishnan |first=Venkatesh|title=A Wide Open Contest |work=Frontline |date=11 April 2009 |access-date=13 October 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://blogs.thehindu.com/elections2009/?p=2148 |title=BJP banking on Modi effect |work=The Hindu |date=27 April 2009 |access-date=20 April 2014}}</ref> ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ના રોજ મોદીની વરણી ભાજપની સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેનારી મંડળી એટલે કે ભાજપ સંસદીય બોર્ડમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|title=Narendra Modi inducted into BJP Parliamentary Board, Rajnath rejigs team|work=The Economic Times|date=31 March 2013|access-date=18 May 2014|archive-date=18 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518180847/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Parliamentary Board|url=http://bjp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=174&Itemid=486|publisher=Bharatiya Janata Party|access-date=21 May 2013|archive-date=21 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011321/http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=174&Itemid=486|url-status=dead}}</ref> ૯ જૂન ૨૦૧૪ના દિવસે તેમને ભાજપની રાષ્ટ્રીય સ્તરની કારોબારી સમિતિની બેઠકમાં ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં ભાજપની કેન્દ્રીય ચુંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્યક્ષ નિમવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|title=Narendra Modi set appointed as Chairman of BJP's Central Election Campaign Committee|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|work=The Economic Times|date=9 June 2013|access-date=9 June 2013|archive-date=12 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612050952/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|url-status=dead}}</ref> પક્ષના વરિષ્ઠ અને સંસ્થાપક નેતા લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ આ વરણી બાદ પક્ષમાં પોતાના બધાજ હોદ્દાઓ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. તેમનું કહેવું હતું કે તેઓ એવા નેતાનો વિરોધ કરે છે જે "પોતાના વ્યક્તિગત એજન્ડા ઉપર વધુ ભાર આપતા હોય"; અંગ્રેજી અખબાર ''ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા''એ આ રાજીનામાને "નરેન્દ્ર મોદીના પક્ષની ચુંટણી સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકેના ઉદય સામેના વિરોધ પ્રદર્શન" સમું ગણાવ્યું હતું. જો કે બીજે જ દીવસે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતની વિનંતિ પર તેમણે આ રાજીનામું પાછું ખેંચી લીધું હતું.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|title=Advani grabs lifeline, meekly withdraws resignation|work=The Times of India|date=12 June 2013|access-date=15 August 2013|archive-date=14 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614233147/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|url-status=dead}}</ref> સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩માં ભાજપે નરેન્દ્ર મોદીને ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં તેમના વડાપ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે ઘોષિત કર્યા.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/bjp-announces-modi-as-prime-ministerial-candidate/article5124375.ece|title=BJP announces Modi as prime ministerial candidate|work=The Hindu|date=14 September 2013|access-date=17 April 2014}}</ref> ===૨૦૧૪ની ચુંટણી=== નરેન્દ્ર મોદી બે બેઠક પરથી ચુંટણી લડ્યા: [[વારાણસી]]<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Its-official-Modi-picked-for-Varanasi-Jaitley-for-Amritsar/articleshow/32101547.cms |title=It’s official: Modi picked for Varanasi, Jaitley for Amritsar |work=The Times of India |date= 16 March 2014|access-date=4 April 2014}}</ref> અને [[વડોદરા]].<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/narendra-modi-files-nomination-in-vadodara-after-grand-roadshow-506183|title=Narendra Modi files nomination in Vadodara after grand roadshow|work=NDTV|date=9 April 2014|access-date=17 April 2014}}</ref> તેમને ધાર્મિક નેતા [[બાબા રામદેવ]] અને [[મોરારીબાપુ]]<ref>{{cite news|title=Sadhus want Narendra Modi declared NDA's PM candidate|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|work=The Times of India|first=D S|last=Kunwar|date=27 April 2013|access-date=25 July 2013|archive-date=28 જાન્યુઆરી 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128162139/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|url-status=dead}}</ref> અને અર્થશાસ્ત્રીઓ જગદીશ ભગવતી અને અરવિંદ પનાગરીયાનું પણ સમર્થન સાંપડ્યું હતું. આ બંને અર્થશાસ્ત્રીઓનું કહેવું હતું કે તેઓ, "...મોદીના અર્થશાસ્ત્રથી પ્રભાવિત થયા છે." <ref>{{cite news|title=Academic brawl: Bhagwati-Panagariya pitch for Modi while Amartya Sen backs Nitish|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|work=The Economic Times|date=18 July 2013|access-date=7 August 2013|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226163800/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|url-status=dead}}</ref> તેમના વિરોધીઓમાં નોબેલ પારિતોષીક વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેનનો સમાવેશ થાય છે, જેમનું કહેવું હતું કે તે નરેન્દ્ર મોદીને વડાપ્રાધાન તરીકે જોવા નથી માંગતા કેમકે તેમણે લઘુમતી જનતા સુરક્ષિત મહેસુસ કરે તે માટે કાંઈ ખાસ કર્યું નથી અને મોદીના શાસન હેઠળ ગુજરાતમાં સ્વાસ્થ્ય અને શિક્ષણની સુવિધાઓ "ઘણી ખરાબ" રહી છે.<ref name="AS1">{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/news/i-dont-want-modi-as-my-pm-amartya-sen/1145074/ |title=I don't want Narendra Modi as my PM: Amartya Sen |first=Amartya |last=Sen |authorlink=Amartya Sen |work=The Indian Express |date=22 July 2013|access-date=17 April 2014}}</ref> [[File:BJP Gudi in Khopoli.jpg|thumb|right|200px|[[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભાજપ]] દ્વારા ગુડી (ગુડી પડવાના દિવસે ઊભી રાખવામાં આવતી ગુડી) ઊભી કરીને ૨૦૧૪ની ચુંટણીમાં પક્ષના અને એન.ડી.એ.ના વિજયની ઉજવણી કરી હતી.]] મોદી જે બે બેઠકો પરથી ચુંટણી લડ્યા તે બન્ને પરથી જીત્યા; વારાણસીમાં [[આમ આદમી પાર્ટી]]ના નેતા [[અરવિંદ કેજરીવાલ]]ને હરાવીને અને વડોદરામાંથી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના મધુસુદન મિસ્ત્રીને (૫,૭૦,૧૨૮ મતોથી) હરાવીને<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/modi-s-vadodara-victory-margin-not-highest-ever-114051601712_1.html|title=Modi's Vadodara victory margin not highest-ever|work=Business Standard|date=16 May 2014}}</ref>, જો કે એક વ્યક્તિ બે સંસદિય ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્વ ન કરી શકે તે કારણે તેમણે ૨૯ મે ૨૦૧૪ના દિવસે વડોદરાની બેઠક પરથી રાજીનામું આપ્યું અને વારાણસી મતક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો નિર્ણય લીધો.<ref>{{cite news|title=વડોદરાની લોકસભાની સીટ માટે મોદીએ આપ્યું રાજીનામું, વારાણસીની બેઠક પર રહેશે સાંસદ|url=http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|work=સંદેશ (દૈનિક)|date=૨૯ મે ૨૦૧૪|access-date=1 June 2014|archive-date=31 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531070134/http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|url-status=dead}}</ref> ચુંટણીમાં તેમણે ભાજપના વડપણ હેઠળ સ્થપાયેલા એન.ડી.એ. સંગઠનને જવલંત વિજય અપાવ્યો અને કોંગ્રેસ પક્ષે પોતાના ઇતિહાસની સૌથી ખરાબ હાર જોવાનો વારો આવ્યો.<ref>{{cite news|url=http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/lok-sabha-polls-narendra-modi-wins-big-from-varanasi-vadodara_932550.html|title=Lok Sabha polls: Narendra Modi wins big from Varanasi, Vadodara|date=16 May 2014|work=Zee News}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/election-results-2014-narendra-modi-wins-by-huge-margin-in-vadodara-525271|title=Election Results 2014: Narendra Modi Wins By Huge Margin in Vadodara|date=16 May 2014|work=NDTV}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/cheat-sheet/election-results-2014-ab-ki-baar-modi-sarkaar.-bjp-set-for-more-than-300-seats.-525246?curl=1400225667|title=Election Results 2014: Ab Ki Baar, Modi Sarkaar. BJP+ set for more than 300 seats.|date=16 May 2014|work=NDTV}}</ref> નરેન્દ્ર મોદી, તેમની પાર્ટીના સફળ વિજય બાદ સર્વાનુમતે ભાજપના સંસદીય પક્ષના નેતા તરીકે ચુંટાઈ આવ્યા હતા અને છેવટે રાષ્ટ્રપતિએ તેમને શપથ લેવડાવી વડાપ્રધાન પદે નિમ્યા.<ref name=appointment-prez>{{cite web|title=President appoints Narendra Modi as Prime Minister, Oath taking ceremony on May 26|url=http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|publisher=Office of President of India|access-date=26 May 2014|date=20 May 2014|archive-date=21 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032033/http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|url-status=dead}}</ref><ref name=appointment-IE>{{cite news|title=Narendra Modi appointed PM, swearing-in on May 26|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/swearing-in-of-modi-govt-on-may-26/|access-date=26 May 2014|newspaper=Indian Express|date=20 May 2014|agency=Press Trust of India}}</ref> === ૨૦૧૯ની ચુંટણી === ૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ ભાજપે મોદીને પક્ષના ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=Narendra Modi: It's all about Narendra Modi as India prepares for mammoth 2019 election|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/its-all-about-narendra-modi-as-india-prepares-for-mammoth-2019-election/articleshow/67070925.cms?from=mdr|access-date=13 September 2020}}</ref> પક્ષ માટે મુખ્ય પ્રચારકર્તા અમિત શાહ હતા. નરેન્દ્ર મોદીએ વારાણસીમાંથી ચૂંટણી લડી હતી.<ref>[[Varanasi (Lok Sabha constituency)]]</ref> તેમણે સમાજવાદી પક્ષના શાલીની યાદવને {{formatnum:479505}} મતોના તફાવતથી હરાવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|date=23 May 2019|title=Election Results 2019: PM Narendra Modi storms to victory in Varanasi|url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/story/lok-sabha-elections-2019-prime-minister-narendra-modi-varanasi-1532443-2019-05-23|access-date=13 September 2020|work=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Lok Sabha Election result 2019: Narendra Modi secures big lead in Varanasi; Congress' Ajay Rai trails|url=https://www.businesstoday.in/lok-sabha-elections-2019/news/lok-sabha-election-result-2019-narendra-modi-big-lead-in-varanasi-congress-ajay-rai-trails/story/349240.html|access-date=13 September 2020|website=www.businesstoday.in}}</ref> એન.ડી.એ. વડે લોકસભામાં ૩૫૩ બેઠકો અને ભાજપ દ્વારા ૩૦૩ બેઠકો મેળવાઇ હતી અને મોદીને બીજી વખત વડા પ્રધાન તરીકે જાહેર કરાયા હતા.<ref>{{Cite news|title=Narendra Modi to be sworn in as PM for 2nd term on May 30|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/narendra-modi-government-to-take-oath-on-may-30/articleshow/69506065.cms|access-date=13 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|website=News18|access-date=13 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/politics/bjp-wins-302-seats-on-its-own-in-lok-sabha-election-2019-propels-nda-alliance-to-a-final-tally-of-353-seats-in-lower-house-6693991.html|title=BJP wins 302 seats on its own in Lok Sabha election 2019, propels NDA alliance to a final tally of 353 seats in Lower House – Politics News , Firstpost|date=24 May 2019|website=Firstpost|access-date=13 September 2020}}</ref> ==વડાપ્રધાન== [[File:Shri Narendra Modi sworn in as Prime Minister.jpg|thumbnail|ભારતના ૧૫મા વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લઈ રહેલા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રણવ મુખર્જી]] સાથે.]] [[File:The_President,_Shri_Ram_Nath_Kovind_administering_the_oath_of_office_of_the_Prime_Minister_to_Shri_Narendra_Modi,_at_a_Swearing-in_Ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2019_(3).jpg|thumb|ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે બીજી વખત શપથ લેતા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[રામનાથ કોવિંદ]] સાથે.]] નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે ૨૬ મે ૨૦૧૪ના રોજ વડાપ્રધાન પદના શપથ લીધા. તેઓ ભારતના સૌથી પહેલા એવા વડાપ્રધાન છે જે આઝાદી પછી જન્મ્યા છે.<ref name="TOI-20140520">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|title=Narendra Modi appointed Prime Minister, swearing in on May 26|date=૨૦ મે ૨૦૧૪|work=Times of India|access-date=૨૧ મે ૨૦૧૪}}</ref> ઇતિહાસમાં પહેલી વખત મોદીએ તેમના શપથગ્રહણ સમારોહમાં ઉપસ્થિત રહેવા માટે [[સાર્ક]]ના બધા જ વડાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/in-a-first-modi-invites-saarc-leaders-for-his-swearingin/article6033710.ece | title=In a first, Modi invites SAARC leaders for his swearing-in | work=The Hindu | date=૨૨ મે ૨૦૧૪ | access-date=૨૪ મે ૨૦૧૪ | author=Swami, Praveen}}</ref> === નિતીઓ === ==== આર્થિક ==== તેમણે ૧૦૦૦ અને ૫૦૦ની ચલણી નોટો 8 નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ભ્રષ્ટાચાર, કાળાં નાણાં અને નકલી ચલણી નોટો અને ત્રાસવાદને નાથવા માટે પાછી ખેંચી લેવાની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{citation |title=Rs 500, Rs 1000 currency notes stand abolished from midnight: PM Modi |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/narendra-modi-prime-minister-address-to-the-nation4364609 |work=The Indian Express |date=૯ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref> ==== બંધારણીય ==== તેમણે બંધારણના અનુચ્છેદ [[કલમ ૩૭૦|૩૭૦ની કલમ]] એક હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો અને ૧૯૫૪થી જમ્મુ-કાશ્મીરને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો આપતા અનુચ્છેદને નાબૂદ કર્યો હતો. જેથી હવે બંધારણ (તથા તેમાં ભવિષ્યમાં થનારા દરેક સુધારા) જમ્મુ-કાશ્મીર ઉપર લાગુ થશે. વર્ષ ૨૦૧૪ તથા વર્ષ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપે તેના ઢંઢેરામાં અનુચ્છેદ ૩૭૦ને નાબુદ કરવાની નેમ વ્યક્ત કરી હતી. == પુરસ્કારો અને ઓળખ == * ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૬ – "ઇન્ડિયા ટુડે" દ્વારા રાષ્ટ્ર ભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં, નરેન્દ્ર મોદીને દેશના શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં.<ref>{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 2006-02-12 | work = [[India Today]] | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}</ref> * ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ – ઇન્ડિયા ટુડે -ઓઆરજી માર્ગ દ્વારા રાષ્ટ્રભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં ત્રીજી વખત શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં, જે કોઈપણ મુખ્યમંત્રી માટે ૫-વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન એક અનન્ય ઉપલબ્ધિ છે. * ૨૫ ઑગસ્ટ ૨૦૦૯– ''FDI magazine ''દ્વારા વર્ષ ૨૦૦૯ માટેના એફડીઆઇ વ્યક્તિત્વના એશિયાઈ વિજેતા તરીકે પસંદગી પામ્યા.<ref>{{cite news | url = http://sify.com/news/fullstory.php?a=jiznt2hiece&tag=topnews&title=Modi_wins_fDi_personality_of_the_year_award | title = Modi wins fDi personality of the year award | access-date=2009-08-25 |work=[[Sify]] }}</ref> *''પૂના ગુજરાતી બંધુ સમાજ'' દ્વારા ગુજરાત રત્ન<ref>{{cite news|title=Narendra Modi to be presented 'Gujarat Ratna' today|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|access-date=23 March 2012|newspaper=[[The Times of India]]|date=18 March 2012|archive-date=23 જુલાઈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723141533/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|url-status=dead}}</ref> *''કમ્પ્યુટર સોસાયટી ઓફ ઇન્ડીયા દ્વારા ઇ-રત્ન <ref name="one">{{cite news|url=http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|title=Twitter's Modi Express steams past 600,000 followers|last=|first=|date=૧ મે ૨૦૧૨|work=|access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|via=|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523081922/http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|url-status=dead}}</ref>'' *''શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી''-ઇન્ડીયા ટુડે મેગેઝીન દ્વારા<ref>{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 12 February 2006 | work = [[India Today]] | archive-date = 13 ફેબ્રુઆરી 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}</ref> ==સંદર્ભ== {{Reflist|30em}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Sister project links|auto=yes|c=Narendra Modi|commonscat=yes|n=Category:Narendra Modi|q=Narendra Modi|s=Narendra Modi|author=yes|d=Q1058}} * {{Official website}} * {{Official website|1=http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4589|name=લોક સભા વેબસાઇટ પર પ્રોફાઇલ}} * [http://www.narendramodi.in/ નરેન્દ્ર મોદી: અંગત વેબસાઈટ] * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{ભારતના વડાપ્રધાન}} {{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}} [[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજનેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]] 5ztvssrxo7l9qx9qu1ukr83jiyz2mke 0 4379 903371 882516 2026-08-06T15:44:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903371 wikitext text/x-wiki {{Infobox University |name = ગુજરાત વિદ્યાપીઠ<br />ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ |image = |established = ૧૯૨૦ |type = જાહેર સંસ્થા, સાર્વજનિક |chancellor = [[આચાર્ય દેવવ્રત]] ([[ગુજરાતના રાજ્યપાલો|ગુજરાતના રાજ્યપાલ]], હોદ્દાની રુએ) |vice_chancellor= શ્રી હર્ષદ એ. પટેલ<ref name="admin">{{Cite web|url=http://gujaratvidyapith.org/admin.htm|title=GVP :: Administration|website=gujaratvidyapith.org|access-date=2024-11-18}}</ref> |registrar = ડો. નિખિલ ભટ્ટ <ref name="admin" /> |city = [[અમદાવાદ]] |state = [[ગુજરાત]] |country = [[ભારત]] |campus = શહેરી |affiliations = [[યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (ભારત)|યુજીસી]] |website = [http://www.gujaratvidyapith.org ગુજરાત વિદ્યાપીઠનું અધિકૃત વેબસાઇટ] }} [[File:Gujarat Vidyapith Ahmedabad.jpg|thumb|ગુજરાત વિદ્યાપીઠનું પ્રવેશદ્વાર]] <!-- વર્તમાનમાં ગુજરાત વિદ્યાપીઠના કુલનાયક ડો. રાજેન્દ્ર ખીમાણી -->'''ગુજરાત વિદ્યાપીઠ''' [[અમદાવાદ]] ના પ્રખ્યાત આશ્રમરોડ પર સ્થિત છે. જેની સ્થાપના [[મહાત્મા ગાંધી]]એ ૧૮ ઓક્ટોબર, ૧૯૨૦માં કરી હતી. સામાન્ય રીતે ગુજરાતની જોડણીમાં હ્રસ્વ 'ઉ' નો ઉપયોગ થાય છે પણ વિદ્યાપીઠ પોતાની જોડણી ગૂજરાત દીર્ઘ 'ઊ' વાપરી '''ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ''' એમ કરે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.gujaratvidyapith.org/index.htm|title=Welcome to Gujarat Vidyapith - Ahmedabad|website=www.gujaratvidyapith.org|access-date=2018-10-30|archive-date=2018-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026065636/http://www.gujaratvidyapith.org/index.htm|url-status=dead}}</ref> ગુજરાત વિદ્યાપીઠની શરૂઆત કોચરબ આશ્રમની પાછળ ડાહ્યાભાઈ ના બંગલામાં કરવામાં આવી હતી. આ વિદ્યાલયની પેટા શાખાઓ પણ છે. જેમાં ઉચ્ચશિક્ષણની બે મહત્વની શાખાઓ [[ગાંધીનગર]] જિલ્લામાં આવેલી છે. જે નીચે મુજબ છે. # [[રાંધેજા (તા. ગાંધીનગર)|રાંધેજા]] # [[સાદરા (તા. ગાંધીનગર)|સાદરા]] રાંધેજા સંકુલમાં કુલ ચાર પેટા સંકુલો આવેલા છે. # કૃષિવિજ્ઞાન કેન્દ્ર # જમનાલાલ બજાજ નિર્સગોપચાર કેન્દ્ર # મહાદેવ દેસાઈ ગ્રામસેવા મહાવિધાલય # ગ્રામવ્યવસ્થાપન કેન્દ્ર ==સંદર્ભો== {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons|Category:Gujarat Vidyapith|ગુજરાત વિદ્યાપીઠ}} * [http://www.gujaratvidyapith.org ગુજરાત વિદ્યાપીઠનું અધિકૃત વેબસાઇટ] * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલી યુનિવર્સિટીઓ‎}} {{મહાત્મા ગાંધી}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ]] [[શ્રેણી:અમદાવાદ]] [[શ્રેણી:અમદાવાદમાં આવેલી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ]] c93nfsz76ayzxt8uhi4ydtvbe8oo56v 903390 903371 2026-08-07T03:00:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903390 wikitext text/x-wiki {{Infobox University |name = ગુજરાત વિદ્યાપીઠ<br />ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ |image = |established = ૧૯૨૦ |type = જાહેર સંસ્થા, સાર્વજનિક |chancellor = [[આચાર્ય દેવવ્રત]] ([[ગુજરાતના રાજ્યપાલો|ગુજરાતના રાજ્યપાલ]], હોદ્દાની રુએ) |vice_chancellor= શ્રી હર્ષદ એ. પટેલ<ref name="admin">{{Cite web|url=http://gujaratvidyapith.org/admin.htm|title=GVP :: Administration|website=gujaratvidyapith.org|access-date=2024-11-18|archive-date=2024-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729194754/https://www.gujaratvidyapith.org/admin.htm|url-status=dead}}</ref> |registrar = ડો. નિખિલ ભટ્ટ <ref name="admin" /> |city = [[અમદાવાદ]] |state = [[ગુજરાત]] |country = [[ભારત]] |campus = શહેરી |affiliations = [[યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (ભારત)|યુજીસી]] |website = [http://www.gujaratvidyapith.org ગુજરાત વિદ્યાપીઠનું અધિકૃત વેબસાઇટ] }} [[File:Gujarat Vidyapith Ahmedabad.jpg|thumb|ગુજરાત વિદ્યાપીઠનું પ્રવેશદ્વાર]] <!-- વર્તમાનમાં ગુજરાત વિદ્યાપીઠના કુલનાયક ડો. રાજેન્દ્ર ખીમાણી -->'''ગુજરાત વિદ્યાપીઠ''' [[અમદાવાદ]] ના પ્રખ્યાત આશ્રમરોડ પર સ્થિત છે. જેની સ્થાપના [[મહાત્મા ગાંધી]]એ ૧૮ ઓક્ટોબર, ૧૯૨૦માં કરી હતી. સામાન્ય રીતે ગુજરાતની જોડણીમાં હ્રસ્વ 'ઉ' નો ઉપયોગ થાય છે પણ વિદ્યાપીઠ પોતાની જોડણી ગૂજરાત દીર્ઘ 'ઊ' વાપરી '''ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ''' એમ કરે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.gujaratvidyapith.org/index.htm|title=Welcome to Gujarat Vidyapith - Ahmedabad|website=www.gujaratvidyapith.org|access-date=2018-10-30|archive-date=2018-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026065636/http://www.gujaratvidyapith.org/index.htm|url-status=dead}}</ref> ગુજરાત વિદ્યાપીઠની શરૂઆત કોચરબ આશ્રમની પાછળ ડાહ્યાભાઈ ના બંગલામાં કરવામાં આવી હતી. આ વિદ્યાલયની પેટા શાખાઓ પણ છે. જેમાં ઉચ્ચશિક્ષણની બે મહત્વની શાખાઓ [[ગાંધીનગર]] જિલ્લામાં આવેલી છે. જે નીચે મુજબ છે. # [[રાંધેજા (તા. ગાંધીનગર)|રાંધેજા]] # [[સાદરા (તા. ગાંધીનગર)|સાદરા]] રાંધેજા સંકુલમાં કુલ ચાર પેટા સંકુલો આવેલા છે. # કૃષિવિજ્ઞાન કેન્દ્ર # જમનાલાલ બજાજ નિર્સગોપચાર કેન્દ્ર # મહાદેવ દેસાઈ ગ્રામસેવા મહાવિધાલય # ગ્રામવ્યવસ્થાપન કેન્દ્ર ==સંદર્ભો== {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons|Category:Gujarat Vidyapith|ગુજરાત વિદ્યાપીઠ}} * [http://www.gujaratvidyapith.org ગુજરાત વિદ્યાપીઠનું અધિકૃત વેબસાઇટ] * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલી યુનિવર્સિટીઓ‎}} {{મહાત્મા ગાંધી}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ]] [[શ્રેણી:અમદાવાદ]] [[શ્રેણી:અમદાવાદમાં આવેલી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ]] lwb2wbqb5wub8m5vgguqv6jn1ycx92r 0 5312 903365 903274 2026-08-06T14:16:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903365 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = એર્ણાકુલમ જીલ્લો | other_name = എറണാകുളം ജില്ലാ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kochi Skyline.jpg | photo2a = Kochi Metro train at Palarivattom, Aug 2017.jpg | photo2b = Jewaharlal Nehru Stadium Kochi ISL.jpg | photo3a = Cochin International Airport Limited.jpg | photo3b = Container terminal.JPG | photo4a = Kochi International Marina, Bolgatty Island, Kerala, India.jpg | photo4b = Lulumall atrium.JPG | photo5a = Cochin Ship Yard Cranes.JPG | spacing = 1 | color_border = blue | color = white | size = 290 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />કોચી સ્કાયલાઇન, જવાહરલાલ નહેરુ સ્ટેડિયમ, ઇન્ટરનેશનલ કન્ટેનર ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ટર્મિનલ, લુલુ ઇન્ટરનેશનલ શોપિંગ મોલ, કોચીન શિપયાર્ડ, કોચી મરિના, કોચીન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ અને કોચી મેટ્રો }} | map_alt = | image_map = India Kerala Ernakulam district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = ૧૯૯૮ થી ૨૦૨૩ સુધીનો જૂનો નકશો | coordinates = {{coord|10.00|N|76.33|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧ એપ્રિલ ૧૯૫૮ | founder = | named_for = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાક્કનાડ, કોચી | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | parts = | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = [[ફોર્ટ કોચી]] | 2 = મુવથ્થુપુઝા }} {{Collapsible list | title = તાલુકા: ૭ | 1 = કાનાયન્નુર | 2 = [[કોચી]] | 3 = [[અલુવા]] | 4 = કુન્નાથુનાદ | 5 = મુવથ્થુપુઝા | 6 = કોથામંગલમ | 7 = પારાવુર }} | government_type = | leader_title = કલેક્ટર | leader_name = જી. પ્રિયંકા, આઈએએસ | leader_title1 = કમિશનર અને ડીઆઈજી (કોચી) | leader_name1 = પુટ્ટા વિમલાદિત્ય, આઈપીએસ | leader_title2 = એસ.પી (એર્નાકુલમ ગ્રામ્ય) | leader_name2 = કે. કાર્તિક, આઈપીએસ | leader_title3 = જિલ્લા વન અધિકારી (ડીએફઓ) | leader_name3 = એ. રેંજન, આઈએફએસ | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="censusindia">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3208_PART_B_ERNAKULAM.pdf|title=Demography -Ernakulam |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala|access-date=4 July 2020}}</ref> | area_rank = ૮મો | area_total_km2 = ૨૪૦૮ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૩,૪૨૭,૬૫૯<ref name="ekmdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|page=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=30 October 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૧૧૧૯ | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = IN-KL-KO, IN-KL | registration_plate = {{bulleted_list|'''KL-07''' એર્ણાકુલમ|'''KL-17''' મુવથ્થુપુઝા|'''KL-39''' ત્રિપુનિથુરા|'''KL-40''' પેરુમ્બવૂર|'''KL-41''' [[અલુવા]]|'''KL-42''' ઉત્તર પુરવુર|'''KL-43''' મટ્ટનચેરી|'''KL-44''' કોથામંગલમ|'''KL-63''' અંગમાલી}} | website = {{URL|https://ernakulam.nic.in}} | footnotes = | official_name = | blank1_name_sec2 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક (૨૦૨૫) | blank1_info_sec2 = {{increase}}૦.૮૨૭<ref name="unhdi-gdl">{{cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2026-08-03|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref><br />{{color|green|very high}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} }} '''એર્ણાકુલમ જિલ્લો''' અથવા કોચી જિલ્લો [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. તે રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલો છે, જે આશરે ૨,૪૦૮ ચોરસ કિલોમીટર (૯૩૦ ચોરસ માઇલ) વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે અને તે કેરળની ૯% થી વધુ વસતીનું ઘર છે. આ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક કાક્કનાડ ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લામાં કેરળની વ્યાપારી રાજધાની તરીકે ઓળખાતા કોચીનો સમાવેશ થાય છે, જે તેના પ્રાચીન ચર્ચ, હિન્દુ મંદિરો, સિનાગોગ (યહૂદી પ્રાર્થનાઘરો) અને મસ્જિદો માટે પ્રખ્યાત છે. આ જિલ્લામાં રાજ્યના સૌથી મોટા મહાનગરીય વિસ્તાર 'ગ્રેટર કોચિન'નો સમાવેશ થાય છે. એર્ણાકુલમ જિલ્લો રાજ્યમાં સૌથી વધુ રકમની આવક ઉત્પન્ન કરે છે અને સૌથી વધુ સંખ્યામાં ઉદ્યોગો ધરાવે છે.<ref name="pilgrimagebook">{{cite book | title = Pilgrimate to Temple Heritage 2019: Ernakulam district temples | access-date = 2 October 2020 | publisher = Info Kerala Communications Pvt Ltd, 2019 |year = 2019 | isbn = 9788193456781 | url=https://books.google.com/books?id=HL-tDwAAQBAJ&q=ernakulam+state+revenue+60%25}}</ref> કેરળના ૧૪ જિલ્લાઓમાંથી મલપ્પુરમ પછી એર્ણાકુલમ એ બીજો સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો જિલ્લો છે.<ref name="districtcensus">{{cite web |title=District Census Hand Book: Ernakulam |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/644/download/2224/DH_2011_3208_PART_A_DCHB_ERNAKULAM.pdf |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> આ ઉપરાંત, આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય અને દેશી (ઘરેલુ) પ્રવાસીઓની યજમાની પણ કરે છે. એર્નાકુલમમાં સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] છે. મુખ્યત્વે વ્યવસાયિક વર્ગો અને ક્ષેત્રોમાં અંગ્રેજી ભાષાનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં એર્નાકુલમ ૧૦૦ ટકા બેંકિંગ સુવિધા અથવા પૂર્ણ "અર્થપૂર્ણ નાણાકીય સમાવેશન" ધરાવતો ભારતનો પ્રથમ જિલ્લો બન્યો હતો.<ref>{{cite news |title=Ernakulam to be declared first district with 100% banking |url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/banking/ernakulam-to-be-declared-first-district-with-100-banking/article4098347.ece |access-date=27 February 2013 |newspaper=Business Line|location=Chennai |date=15 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130201202306/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/banking/ernakulam-to-be-declared-first-district-with-100-banking/article4098347.ece |archive-date=1 February 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|last=Soundarapandian|first=Mookkiah|title=Literacy Campaign in India|year=2000|publisher=Discovery Publishing House|location=New Delhi|page=21|isbn=9788171415533|url=https://books.google.com/books?id=KVhHEC449yoC&q=ernakulam+district+first+fully+literate+district&pg=PA21}}</ref> એર્નાકુલમ ૦.૮૦૧ નો ઊંચો માનવ વિકાસ સૂચકાંક (UNDP રિપોર્ટ ૨૦૦૫) ધરાવે છે, જે ભારતમાં સૌથી ઊંચા સૂચકાંકોમાંનો એક છે અને કેરળના તમામ ૧૪ જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ છે.<ref>{{cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala|website=UNDP in India|access-date=2019-10-10|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> == નામકરણ == 'એર્ણાકુલમ' શબ્દની ઉત્પત્તિ અંગે વિવિધ મંતવ્યો છે, જેમાંના કેટલાક પૌરાણિક કથાઓ સાથે તો કેટલાક મંદિરો સાથે જોડાયેલા છે. કોમત્તિલ અચ્યુત મેનનના જણાવ્યા અનુસાર, 'એરાંગિયાલ' શબ્દની શરૂઆત એક ખાસ પ્રકારની માટી પરથી થઈ હતી. ભૂતકાળમાં ચેન્નાઈમાં ભગવાન શિવને 'એરાયનાર' તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા. કેરળમાં પણ આવી જ પરંપરા હતી અને તે પછી તે 'એર્ણાકુલમ' તરીકે જાણીતું બન્યું. નામના ઉદ્‌ગમ વિશે અન્ય અભિપ્રાયો પણ છે, જે કહે છે કે 'ઋષિનાગકુલમ' અપભ્રંશ થઈને 'એર્ણાકુલમ' બન્યું. પરંતુ અન્ય એક માન્યતા મુજબ, આ શબ્દ 'એર્ણાકુળથપ્પન મંદિર' પરથી આવ્યો છે અને અહીં જળાશયો વધુ હોવાને કારણે લાંબા સમયથી 'કુલમ' (તળાવ) શબ્દ પરથી તે 'એર્ણાકુલમ' તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |url=https://ernakulam.nic.in/history/ |access-date=2023-11-18 |language=en-US}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:H H Raja of Cochin.jpg|thumb|right|૧૯૦૩ ના દિલ્હી દરબારમાં રામ વર્મા ૧૫મા]] [[File:Marine Drive View.JPG|thumbnail|ચાઇનીઝ ફિશિંગ નેટ્સ (માછલી પકડવાની ચાઇનીઝ જાળ), [[ફોર્ટ કોચી]]]] એર્નાકુલમે પ્રાચીન સમયથી જ દક્ષિણ ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. યહૂદીઓ, સીરિયનો, અરબો, ચીનીઓ, ડચ, બ્રિટિશ અને પોર્ટુગીઝ નાવિકો સમુદ્રી માર્ગે કોચિન રાજ્ય (કિંગડમ ઓફ કોચિન) આવ્યા હતા અને આ નગર પર પોતાની અમીટ છાપ છોડી ગયા હતા. મધ્યકાલીન કેરળના દરિયાકિનારે કોઝિકોડે બંદર આર્થિક અને રાજકીય દૃષ્ટિએ સર્વોચ્ચ સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્ન્નૂર, કોલ્લમ અને કોચી એ અન્ય મહત્વપૂર્ણ ગૌણ બંદરો હતા, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા.<ref name="Malekandathil">''The Portuguese, Indian Ocean and European Bridgeheads 1500–1800''. Festschrift in Honour of Prof. K. S. Mathew (2001). Edited by: Pius Malekandathil and T. Jamal Mohammed. Fundacoa Oriente. Institute for Research in Social Sciences and Humanities of MESHAR (Kerala)</ref> ૧૬૬૪માં, ડચ મલબાર દ્વારા [[ફોર્ટ કોચી]] નગરપાલિકાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જે ભારતીય ઉપખંડની પ્રથમ નગરપાલિકા બની હતી; જોકે ૧૮મી સદીમાં ડચ સત્તા નબળી પડતાં તેનું વિસર્જન થયું હતું.<ref>{{cite news|title=50 years on, Kochi still has a long way to go|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/50-years-on-kochi-still-has-a-long-way-to-go/articleshow/60835311.cms|last=M K Sunil Kumar|date=26 September 2017|access-date=1 June 2021|work=The Times of India}}</ref> ૧૮૯૬માં, કોચિનના મહારાજાએ એર્ણાકુલમમાં એક ટાઉન કાઉન્સિલ (નગર પરિષદ) ની રચના કરીને સ્થાનિક વહીવટની શરૂઆત કરી હતી. શરૂઆતમાં, આ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક એર્ણાકુલમ તરીકે ઓળખાતા શહેરના ભાગમાં આવેલું હતું, જેના પરથી જિલ્લાનું નામ પડ્યું હતું; પાછળથી આ મુખ્ય મથકને કક્કનાડ ખાતે સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ ૧૯૯૮માં, કુટ્ટમપુઝા ગામને ઇડુક્કી જિલ્લામાંથી અલગ કરીને આ જિલ્લામાં ઉમેરવામાં આવ્યું હતું, જેના પરિણામે આ જિલ્લાને પડોશી રાજ્ય તમિલનાડુ સાથે રાજકીય સરહદ મળી હતી. જોકે, આ સરહદ દ્વારા જિલ્લાને પડોશી રાજ્ય સાથે જોડતો કોઈ આંતરરાજ્ય માર્ગ નથી. == ભૂગોળ == એર્ણાકુલમ જિલ્લો ભારતના પશ્ચિમી દરિયાકાંઠાના મેદાનો પર ૨,૪૦૮ ચોરસ કિમી (૯૩૦ ચોરસ માઇલ) નો વિસ્તાર રોકે છે. તે ઉત્તરમાં થ્રિસુર જિલ્લો, પૂર્વમાં ઇડુક્કી જિલ્લો અને કોઈમ્બતૂર જિલ્લો, દક્ષિણમાં અલાપ્પુઝા અને કોટ્ટાયમ તથા પશ્ચિમમાં લક્ષદ્વીપ સાગરથી ઘેરાયેલો છે. ભૌગોલિક રીતે જિલ્લાને ઉચ્ચપ્રદેશ (હાઇલેન્ડ), મધ્યપ્રદેશ (મિડલેન્ડ) અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે. ઉચ્ચપ્રદેશની ઊંચાઈ આશરે ૩૦૦ મીટર (૯૮૦ ફૂટ) છે. કેરળની સૌથી લાંબી નદી, પેરિયાર નદી, મૂવાત્તુપુઝા સિવાયના તમામ તાલુકાઓમાંથી પસાર થાય છે. મૂવાત્તુપુઝા નદી અને ચાલક્કુડી નદીની એક શાખા પણ આ જિલ્લામાંથી વહે છે. જિલ્લામાં વાર્ષિક સરેરાશ ૩,૪૩૨ મીમી (૧૩૫.૧ ઇંચ) વરસાદ પડે છે. જિલ્લો સમશીતોષ્ણ આબોહવા ધરાવે છે અને તેનો મોટાભાગનો હિસ્સો મલબાર કિનારાના ભેજવાળા જંગલો નિવસનતંત્ર અંતર્ગત આવે છે, જ્યારે ઉચ્ચપ્રદેશો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ઘાટના ભેજવાળા પાનખર જંગલોનો ભાગ છે. ઇદામલયાર રિઝર્વ ફોરેસ્ટ અને માનકુલમ ફોરેસ્ટ ડિવિઝનના કેટલાક ભાગોમાં 'શોલા' (Sholas) જંગલો આવેલા છે, પરંતુ આ ભાગો સુધી રસ્તા માર્ગે પહોંચવું મુશ્કેલ છે. ઇદામલયાર રિઝર્વ ફોરેસ્ટ અને ઇદામલક્કુડી આ પ્રદેશમાં આવેલ છે. અહીં વિવિધ પ્રકારની રેતી, માટી અને ખડકો પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. કોચિન આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં કોચીના નેદુમ્બાસેરી ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લો કોચી અને કોથમંગલમ એમ બે શહેરી સંકુલ ધરાવે છે. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીના આધારે ગૃહ નિર્માણ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલયના રેન્કિંગ મુજબ, કોચી એ રાજ્યનું સૌથી મોટું અને દેશનું ૧૭મું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર છે, જે ૮૪૩ ચોરસ કિમીથી વધુનો વિસ્તાર અને ૨૧.૨ લાખ (૨.૧૨ મિલિયન) ની વસ્તી ધરાવે છે. === ભૂપૃષ્ઠ === આ જિલ્લો ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલો છે: નિમ્નપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ અને ઉચ્ચપ્રદેશ, જે અનુક્રમે દરિયાકાંઠો, મેદાનો, તથા ટેકરીઓ અને જંગલો ધરાવે છે. જિલ્લાના કુલ ક્ષેત્રફળના ૨૦ ટકા હિસ્સો નિમ્નપ્રદેશ છે. જિલ્લાના પૂર્વ ભાગમાં આવેલા જંગલો મોટાભાગે દુર્ગમ છે, જે અનામલાઈ શ્રેણીનો એક ભાગ બનાવે છે. મધ્યપ્રદેશમાં મુખ્યત્વે સમતળ મેદાનો અને દ્વીપો (ટાપુઓ) નો સમૂહ આવેલો છે, જે કાયલ (બેકવોટર્સ) અને નહેરો દ્વારા કુદરતી રીતે પાણીનો નિકાલ કરે છે. ડુંગરાળ અથવા પૂર્વીય ભાગ પશ્ચિમ ઘાટના એક હિસ્સા દ્વારા બનેલો છે. મૂવાત્તુપુઝા અને કોથમંગલમ તાલુકા, જે શરૂઆતમાં કોટ્ટાયમ જિલ્લાનો ભાગ હતા, તે આ ઉચ્ચપ્રદેશોની રચના કરે છે. મૂવાત્તુપુઝા અને પેરિયાર અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે, જેમાંથી પેરિયાર નદી મૂવાત્તુપુઝા, [[અલુવા]], કુન્નાથુનાડ અને પારુર તાલુકાઓમાંથી પસાર થાય છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન આ નદીઓ છલોછલ ભરાઈ જાય છે અને તેના કાંઠાના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં ભારે પૂર આવે છે, પરંતુ ઉનાળાની ઋતુમાં તે સામાન્ય રીતે સુકાઈ જાય છે અને સાંકડી બની જાય છે. પેરિયાર નદી ૨૪૪ કિમી (૧૫૨ માઈલ) ની લંબાઈમાં વિસ્તરેલી છે.<ref>{{Cite web |last=Wilson |first=James |date=13 August 2018 |title=Understanding the 42-year-old Idukki dam which is now saving Kerala |url=https://theprint.in/opinion/in-monsoon-battered-kerala-idukki-dam-has-stood-tall-to-prevent-floods/97579/ |url-status=live}}</ref> === જંગલ અને વન્યજીવન === [[File:Ocyceros griseus -India-8a.jpg|thumb|right|ગ્રે હોર્નબિલ (ધનેશ પક્ષી)]] આ જિલ્લાની વનસ્પતિ ઉષ્ણકટિબંધીય (ટ્રોપિકલ) પ્રકારની છે. સમશીતોષ્ણ તાપમાન અને ફળદ્રુપ જમીન સાથેનો ભારે વરસાદ અહીં વિપુલ પ્રમાણમાં વનસ્પતિના વિકાસમાં સહાયક બને છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં, જે નિમ્નપ્રદેશની રચના કરે છે, ઘણી સામાન્ય વનસ્પતિઓ જોવા મળે છે. મધ્યપ્રદેશનો વિસ્તાર નાળિયેરી, ડાંગર, કસાવા (ટેપિઓકા), મરી, અનાનસ અને કઠોળના પાકથી આચ્છાદિત છે. ઉચ્ચપ્રદેશના નીચાણવાળા ઢોળાવો પર સાગ અને રબરના વૃક્ષો આવેલા છે. ==== મંગલાવનમ પક્ષી અભયારણ્ય ==== [[File:Mangalavanam.JPG|thumb|મંગલાવનમ]] મંગલાવનમ પક્ષી અભયારણ્ય કોચી શહેરના મધ્યમાં આવેલું છે. ૨.૭૪ હેક્ટર (૬.૮ એકર) ક્ષેત્રફળ ધરાવતું આ અભયારણ્ય<ref>{{cite web|publisher=Kerala Tourism Development Corporation|url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/mangalavanam-bird-sanctuary/181/|title=Mangalavanam Bird Sanctuary|access-date=21 January 2018}}</ref> મેન્ગ્રોવની વિવિધ પ્રજાતિઓનું પાલનપોષણ કરે છે અને વિવિધ પ્રકારના પ્રવાસી (યાયાવર) પક્ષીઓ માટે માળો બાંધવાનું એક મુખ્ય સ્થળ છે. શહેરના વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવામાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને ધ્યાનમાં રાખીને, મંગલાવનમને "કોચીનું લીલું ફેફસું" (ગ્રીન લંગ ઓફ કોચી) કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Green Lung of Kochi|url=http://www.cochin.org.uk/excursions/mangalavanam.html| publisher= cochin.org| access-date=3 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Mangalavanam Bird Sanctuary|url=http://kochiservnet.com/hangouts/hangouts_action.php/45/Mangalavanam-Bird-sanctuary/|publisher=Kochi Servnet|access-date=12 November 2015|archive-date=23 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923065856/http://kochiservnet.com/hangouts/hangouts_action.php/45/Mangalavanam-Bird-sanctuary/|url-status=usurped}}</ref> ==== થટ્ટેકાડ પક્ષી અભયારણ્ય ==== થટ્ટેકાડ પક્ષી અભયારણ્ય પેરિયાર નદીના ઉત્તર કિનારે આવેલું છે અને તે આશરે ૨૫ ચોરસ કિમી (૧૦ ચોરસ માઇલ) નો વિસ્તાર રોકે છે. આ અભયારણ્યની સ્થાપના પ્રખ્યાત પક્ષીવિદ [[સલીમ અલી]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ અભયારણ્ય કોચીથી ૮૦ કિમી (૫૦ માઇલ) ના અંતરે આવેલું છે. અહીં જોવા મળતા પક્ષીઓમાં બાજ (ફાલ્કન), જંગલી મુરઘો, જળમુર્ગી (વોટર હેન) અને ધનેશ (હોર્નબિલ) નો સમાવેશ થાય છે. આ વિસ્તારની વનસ્પતિમાં મુખ્યત્વે સાગ, સીસમ (રોઝવુડ) અને મહાગોનીના વાવેતરો આવેલા છે. આગળના માર્ગ પર, અનામલાઈ શ્રેણીનું પૂયમકુટ્ટી જંગલ આવેલું છે. === આબોહવા === {{Weather box |location = [[કોચી]] |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 35 |Feb record high C = 37 |Mar record high C = 37 |Apr record high C = 34 |May record high C = 35 |Jun record high C = 33 |Jul record high C = 35 |Aug record high C = 35 |Sep record high C = 38 |Oct record high C = 35 |Nov record high C = 34 |Dec record high C = 33 |year record high C = 38 |Jan high C = 30 |Feb high C = 31 |Mar high C = 31 |Apr high C = 31 |May high C = 31 |Jun high C = 28 |Jul high C = 28 |Aug high C = 28 |Sep high C = 28 |Oct high C = 29 |Nov high C = 30 |Dec high C = 30 |year high C = 30 |Jan low C = 23 |Feb low C = 25 |Mar low C = 26 |Apr low C = 26 |May low C = 26 |Jun low C = 25 |Jul low C = 24 |Aug low C = 24 |Sep low C = 25 |Oct low C = 25 |Nov low C = 25 |Dec low C = 23 |year low C = 25 |Jan record low C = 17 |Feb record low C = 18 |Mar record low C = 20 |Apr record low C = 21 |May record low C = 22 |Jun record low C = 21 |Jul record low C = 21 |Aug record low C = 20 |Sep record low C = 22 |Oct record low C = 20 |Nov record low C = 20 |Dec record low C = 19 |year record low C = 17 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 22.9 |Mar precipitation mm = 35.3 |Apr precipitation mm = 124.0 |May precipitation mm = 395.7 |Jun precipitation mm = 720.7 |Jul precipitation mm = 697.2 |Aug precipitation mm = 367.8 |Sep precipitation mm = 289.4 |Oct precipitation mm = 302.3 |Nov precipitation mm = 175.1 |Dec precipitation mm = 48.3 |year precipitation mm = 3228.3 |source 1 =<ref name=Wht>{{cite web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=35334&refer=&units=metric |title=Kochi, India |publisher=Whetherbase |access-date=1 July 2010 |date=August 2011 |archive-date=5 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305204638/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=35334&refer=&units=metric |url-status=dead }}</ref> |source 2 =<ref name=MSN>{{cite web |url=http://weather.uk.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:INXX0032&q=Cochin,+IND+forecast:averagesm |title=Kochi, India |publisher=MSN India |access-date=3 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714123820/http://weather.uk.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:INXX0032&q=Cochin,+IND+forecast:averagesm |archive-date=14 July 2011 |url-status=dead }}</ref> |date=September 2010 }} == અર્થતંત્ર == [[File:Carnival Info Park Phase - 4.jpg|thumbnail|ઇન્ફો પાર્ક, કોચી]] એર્ણાકુલમ જિલ્લો કેરળનો સૌથી ધનિક જિલ્લો છે<ref>{{Cite web |last=Vidyanandan |first=M. S. |date=2025-12-06 |title=Ernakulam tops state in per capita GDDP |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2025/Dec/06/ernakulam-tops-state-in-per-capita-gddp-3 |access-date=2026-01-06 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> અને કેરળ રાજ્યનું સૌથી મોટું વ્યાપારી કેન્દ્ર છે.<ref>{{Cite web |title=Ernakulam {{!}} Commercial Capital of Kerala {{!}} Districts of Kerala {{!}} Kerala {{!}} Kerala |url=https://kerala.me/districts/ernakulam |access-date=2026-01-06 |language=en-US}}</ref> તે રાજ્યના જીએસવીએ (GSVA) અને કર આવકમાં સૌથી વધુ યોગદાન આપે છે.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2017-04-24 |title=Ernakulam contributes nearly ₹19,000 crore to State exchequer |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/ernakulam-contributes-nearly-19000-crore-to-state-exchequer/article18198443.ece |access-date=2026-01-06 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ૨૦૧૧ની વસતી ગણતરી મુજબ એર્ણાકુલમ જિલ્લાનો કુલ સાક્ષરતા દર ૯૫.૮૯% હતો.<ref>{{Cite web |last=Admin |title=Ernakulam District Population 2011–2025: Religion {{!}} Literacy {{!}} Density {{!}} Sex Ratio |url=https://www.censusdata.in/2025/11/ernakulam.html |access-date=2026-01-06 |website=Census Data |language=en-GB}}</ref> તે રાજ્યમાં સૌથી વધુ માથાદીઠ આવક ધરાવે છે,<ref>{{Cite web |title=Which is most richest district in Kerala? |url=https://www.studycountry.com/wiki/which-is-most-richest-district-in-kerala |access-date=2026-01-06 |website=www.studycountry.com}}</ref> તેમજ રાજ્યમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં વાણિજ્યિક બેંકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ, મોટા પાયાના ઉદ્યોગો અને એમએસએમઈ (MSME) પણ અહીં આવેલા છે. તેનો એમ.જી. રોડ કેરળના કેટલાક સૌથી પ્રતિષ્ઠિત વ્યાપારી સાહસોનું સરનામું છે. કોચી એ ફેડરલ બેંક, જિયોજિત, વી-ગાર્ડ અને મુથૂટ જેવી કેટલીક મોટી કંપનીઓનું મુખ્ય મથક પણ છે.<ref>{{Cite web |title=LuLu Group India {{!}} LinkedIn |url=https://in.linkedin.com/company/lulu-group-india |access-date=2026-01-06 |website=in.linkedin.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geojit {{!}} Contact |url=https://geojitwealth.com/contact_us.html |access-date=2026-01-06 |website=geojitwealth.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jose |first=Jovial |date=2024-03-29 |title=Top 10 Listed Companies in Kerala |url=https://decodetoday.com/top-10-listed-companies-in-kerala/ |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> જિલ્લાના સમગ્ર દરિયાકાંઠે આવેલો સમુદ્ર અને તેનો પાર્શ્ચજળ (બેકવોટર્સ) વિસ્તાર વિવિધ પ્રકારની માછલીઓનું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે, જે દરિયાઈ અને આંતરદેશીય મત્સ્યઉદ્યોગ બંનેને સેવાઓ પૂરી પાડે છે. [[File:Kochi Marine Drive Day View BNC.jpg|center|thumb|કોચી મરીન ડ્રાઇવ ડે વ્યૂ]] [[File:Marine Drive Kochi Night View DSW.jpg|center|thumb|રાત્રિનું સૌંદર્ય, મરીન ડ્રાઇવ, કોચી]] === ખેતીવાડી (કૃષિ) === એર્ણાકુલમનો પૂર્વ ભાગ મુખ્યત્વે કૃષિપ્રધાન છે. ભેજવાળી અને સંતૃપ્ત જમીનમાં (wetlands) ચોખા (ડાંગર) મુખ્ય પાક તરીકે ઉગાડવામાં આવે છે. આ જિલ્લો રાજ્યમાં જાયફળ અને અનાનસનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે: રાજ્યમાં ઉત્પાદિત અનાનસના ૫૫% થી વધુ વાવેતર આ જિલ્લામાં થાય છે. રબર એ જિલ્લામાં સૌથી વધુ વાવેતર ધરાવતો બાગાયતી પાક છે અને રબરના ઉત્પાદનમાં આ જિલ્લો કોટ્ટાયમ પછી રાજ્યમાં બીજા ક્રમે આવે છે. જિલ્લામાં ઉગાડવામાં આવતા અન્ય મહત્વના પાકોમાં ટેપિયોકા (કેસાવા), કાળા મરી, સોપારી, નાળિયેર, હળદર, કેળાં અને પ્લેન્ટેન (શાકભાજી માટેના કેળાં) નો સમાવેશ થાય છે. == શિક્ષણ == [[File:Administrative Block , Cusat.jpg|thumb|કોચીન યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજીનો વહીવટી બ્લોક]] એર્ણાકુલમ ૧૯૯૦ સુધીમાં ૧૦૦ ટકા સાક્ષરતા મેળવનારો ભારતનો પ્રથમ જિલ્લો છે. વાસ્તવમાં, ૨૦ લાખથી વધુ વસતી ધરાવતા દેશના તમામ શહેરોમાં કોચીનો સાક્ષરતા દર સૌથી વધુ છે. રાજ્ય સાક્ષરતા કાર્યક્રમ અનુસાર ૧૦૦ ટકા સાક્ષરતા હાસિલ કરનાર ભારતનું પ્રથમ ગામ પોથાનિક્કાડ પણ આ જ જિલ્લામાં આવેલું છે. એર્નાકુલમમાં ત્રણ પ્રમુખ યુનિવર્સિટીઓ આવેલી છે: કાલાડીમાં 'શ્રી શંકરાચાર્ય યુનિવર્સિટી ઓફ સંસ્કૃત', કલામસ્સેરીમાં 'કોચિન યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી', અને કોચીમાં 'કેરળ યુનિવર્સિટી ઓફ ફિશરીઝ એન્ડ ઓશન સ્ટડીઝ'. આ જિલ્લો રાજ્યમાં સૌથી વધુ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ધરાવે છે; ૨૦૧૯ સુધીમાં, એર્ણાકુલમમાં ૪૭૬ સંપૂર્ણ હાઇ-ટેક શાળાઓ આવેલી છે.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/now-ernakulam-has-476-fully-high-tech-schools/article30226214.ece|title=Now, Ernakulam has 476 fully high-tech schools|newspaper=The Hindu |date=7 December 2019}}</ref> ૨૦૧૭માં, એર્ણાકુલમ જિલ્લા વહીવટીતંત્રે 'રોશની પ્રોજેક્ટ' શરૂ કર્યો હતો, જેનો હેતુ પરપ્રાંતીય શ્રમિકોના બાળકોને મલયાલમ શિક્ષણ પૂરું પાડવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટે પ્રાથમિકથી લઈને હાઈસ્કૂલ સુધીના ૧,૨૬૫ પરપ્રાંતીય શ્રમિકોના બાળકોને શિક્ષણ માટે સહાય પૂરી પાડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/934120/in-keralas-ernakulam-district-a-programme-is-helping-migrant-children-stay-in-school|title=In Kerala's Ernakulam district, a programme is helping migrant children stay in school|first=IndiaSpend com|last=Shreehari Paliath|website=Scroll.in}}</ref> == વહીવટ == જિલ્લા વહીવટીતંત્રનું નેતૃત્વ જિલ્લા કલેક્ટર કરે છે, જેઓ જમીન મહેસૂલ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, ચૂંટણીઓ તેમજ કાયદો અને વ્યવસ્થા સંભાળે છે. જિલ્લાને રેવેન્યુ ડિવિઝનલ ઓફિસર/સબ કલેક્ટર હેઠળ રેવેન્યુ ડિવિઝનમાં, તહસીલદારો હેઠળ આગળ તાલુકાઓમાં અને ત્યારબાદ રેવેન્યુ ગામોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે. આ જિલ્લામાં બે રેવેન્યુ ડિવિઝન—ફોર્ટ કોચિ અને મુવાત્તુપુઝા—તથા ૭ તાલુકા અને ૧૨૪ રેવેન્યુ ગામો આવેલા છે. === તાલુકાઓ === આ જિલ્લો કેરળમાં સૌથી વધુ તાલુકાઓ ધરાવે છે, જેની કુલ સંખ્યા સાત છે. આ તાલુકાઓને બે રેવેન્યુ ડિવિઝન — [[ફોર્ટ કોચી]] અને મુવાત્તુપુઝા હેઠળ વહેંચવામાં આવ્યા છે. દરેક રેવેન્યુ ડિવિઝનનું નેતૃત્વ રેવેન્યુ ડિવિઝનલ ઓફિસર (RDO) કરે છે, જ્યારે દરેક તાલુકાનો વહીવટ તહસીલદાર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. {{Div col|colwidth=25em}} * પરવુર * અલુવા * કુન્નાથુનાડ * મુવાત્તુપુઝા * કોચિ * કનાયન્નુર * કોથમંગલમ {{Div col end}} જમીન મહેસૂલ અને સંબંધિત વહીવટી બાબતો માટે આ તાલુકાઓને ૧૨૪ મહેસૂલ ગામોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web |title=Subdivision (2) {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |url=https://ernakulam.nic.in/en/subdivision/ |access-date=2025-08-08 |language=en-US}}</ref> == સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ == === કોચી મહાનગરપાલિકા === કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ કોચી શહેર અને તેના ઉપનગરોનો વહીવટ સંભાળતી મુખ્ય સંસ્થા છે. તેનું નેતૃત્વ મેયર અને ડેપ્યુટી મેયર કરે છે. === નગરપાલિકાઓ === એર્ણાકુલમ જિલ્લો રાજ્યમાં સૌથી વધુ નગરપાલિકાઓ ધરાવે છે. {{Div col|colwidth=25em}} * ઉત્તર પરવુર * પિરાવોમ * મુવાત્તુપુઝા * કૂથટ્ટુકુલમ * પેરુમ્બાવુર * અલુવા * અંગેમાલી * થ્રિપુનિથુરા * કલામસ્સેરી * કોથમંગલમ * એલુર * મરાડુ * થ્રિક્કાકરા {{Div col end}} વહીવટી મર્યાદાઓ બાબતે એક મુખ્ય ટીકા એ થઈ રહી છે કે અલુવા, કલામસ્સેરી, થ્રિક્કાકરા, મરાડુ, થ્રિપુનિથુરા અને એલુર જેવી નગરપાલિકાઓ કોચી શહેર સાથે ભળી ગઈ હોવા છતાં, તેમને કોચી કોર્પોરેશન હેઠળ લાવવાને બદલે હજુ પણ અલગ નગરપાલિકાઓ તરીકે જ રાખવામાં આવી છે. આશ્ચર્યજનક રીતે, કોર્પોરેશને ૧૯૬૭થી પોતાની ભૌગોલિક મર્યાદાઓમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. જ્યારે આ કોર્પોરેશનની રચના થઈ ત્યારે તે ક્ષેત્રફળ અને વસતીની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટી હતી અને આ તમામ વિસ્તારો તે સમયે પંચાયતો હતી. કોચી શહેરના શહેરી વિસ્તારના વિકાસને કારણે જ્યારે આ વિસ્તારોનો વિકાસ શરૂ થયો, ત્યારે તેમને કોર્પોરેશનમાં ઉમેરવાને બદલે અલગ નગરપાલિકાઓ બનાવી દેવામાં આવી, જેના કારણે કોર્પોરેશનની કાર્યક્ષમતા મોટા પ્રમાણમાં સીમિત થઈ ગઈ. === ગ્રામીણ વિભાગો === એર્ણાકુલમ જિલ્લાનું ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ્ય ત્રિ-સ્તરીય પ્રણાલીમાં સંગઠિત છે, જેમાં એક જિલ્લા પંચાયત, ૧૪ બ્લોક પંચાયતો અને ૮૨ ગ્રામ પંચાયતોનો સમાવેશ થાય છે. આ માળખું કેરળ પંચાયતી રાજ અધિનિયમ, ૧૯૯૪ હેઠળ કામ કરે છે, જે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વિકાસ કાર્યક્રમોનું આયોજન અને અમલીકરણ કરવા, મૂળભૂત સેવાઓ પૂરી પાડવા અને સહભાગી શાસનને પ્રોત્સાહન આપવાનું કાર્ય કરે છે. == વસ્તી વિષયક માહિતી == {{historical populations|11=1901|12=6,46,235|13=1911|14=7,35,267|15=1921|16=7,89,311|17=1931|18=9,82,731|19=1941|20=11,72,292|21=1951|22=13,93,679|23=1961|24=17,02,740|25=1971|26=21,70,820|27=1981|28=25,49,255|29=1991|30=28,40,279|31=2001|32=31,05,798|33=2011|34=32,82,388|35=2018|36=34,27,659|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ મુજબ, એર્નાકુલમની વસ્તી ૩,૪૨૭,૬૫૯ છે.<ref name="ekmdemo_2018"/>૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતના ૨૦૧૧ની વસતી ગણતરીના અહેવાલ અનુસાર, દેશના કુલ ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી વસતીની દૃષ્ટિએ આ જિલ્લો ૧૦૪મો સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો જિલ્લો છે.<ref name="districtcensus" /> જિલ્લામાં પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૧,૦૭૨ રહેવાસીઓ (૨,૭૮૦/ચો.મી.) ની વસ્તી ગીચતા છે.<ref name="districtcensus" /> ૨૦૦૧-૨૦૧૧માં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૫.૬૯% હતો.<ref name="districtcensus" /> એર્ણાકુલમમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૦૨૭ સ્ત્રીઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name="districtcensus" /> અને સાક્ષરતા દર ૯૫.૮૯% છે. ૬૮.૦૭% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ અનુક્રમે વસ્તીના ૮.૧૮% અને ૦.૫૦% છે.<ref name="districtcensus" /> {{Pie chart |caption = એર્ણાકુલમ જિલ્લાની ભાષાઓ (૨૦૧૧)<ref name="languages"/> |label1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] |value1 = 96.70 |color1 = cornflowerblue |label2 = [[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]] |value2 = 0.97 |color2 = salmon |label3 = [[તમિલ ભાષા|તમિલ]] |value3 = 0.94 |color3 = royalblue |label4 = અન્ય |value4 = 1.39 |color4 = grey }} ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ૯૬.૭૦% વસ્તી મલયાલમ, ૦.૯૭% કોંકણી અને ૦.૯૪% તમિલ તેમની માતૃભાષા તરીકે બોલતી હતી.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> આ જિલ્લો કેરળના "સૌથી વિકસિત" જિલ્લો તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. ૨૦૦૧ સુધીમાં તેની રહેવાસી વસ્તી ૩,૧૦૫,૭૯૮ હતી, જેમાં પડોશી જિલ્લાઓના મુસાફરોનો સમાવેશ થતો નથી.<ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/press%20note_kerala.pdf|title=censusindia.gov.in}}</ref> ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, એર્ણાકુલમ જિલ્લો રાજ્યનું સૌથી મોટું શહેર (યુએ) (દેશમાં ૧૭મું સૌથી મોટું) - કોચી શહેરી સમૂહ પણ ધરાવે છે. કોચી યુએ ૮૪૩ કિમીમાં ફેલાયેલું છે અને ૨,૧૧૯,૭૨૪ (૨.૧૨ મિલિયન) ની વસ્તી ધરાવે છે,<ref>{{cite web|url=http://mohua.gov.in/cms/number-of-cities--towns-by-city-size-class.php |title=आवासन और शहरी कार्य मंत्रालय, भारत सरकार |publisher=Mohua.gov.in |access-date=2022-05-07}}</ref> જેના કારણે એર્ણાકુલમ જિલ્લાની વસ્તીના લગભગ બે તૃતીયાંશ લોકો રહે છે. કેરળ સરકારે કોચી યુએને રાજ્યમાં એકમાત્ર "પ્રથમ ક્રમનું યુએ" તરીકે પણ ચિહ્નિત કર્યું છે, જેનો પ્રભાવ અન્ય નાના શહેરોથી વિપરીત સમગ્ર રાજ્યમાં ફેલાયેલો છે. આ જિલ્લામાં બીજું એક નાનું શહેરી સમૂહ પણ આવેલું છે - કોથામંગલમ, જેનો વિસ્તાર ૮૧.૪૨ કિમી² છે અને તેમાં ૧,૧૪,૬૩૯ લોકો રહે છે. કોથામંગલમ અને મુવત્તુપુઝા શહેરો કોથામંગલમ યુએનો મોટો ભાગ બનાવે છે. {{bar box |title = એર્ણાકુલમ જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકા |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ ધર્મ|darkorange|45.99}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી ધર્મ|dodgerblue|38.03}} {{bar percent|ઇસ્લામ ધર્મ|green|15.67}} {{bar percent|અન્ય અથવા જણાવેલ નથી|black|0.31}} }} {| class="wikitable sortable" |+એર્ણાકુલમમાં ધર્મો !તાલુકા !style="background-color: darkorange;" |હિન્દુ !style="background-color: dodgerblue;" |ખ્રિસ્તીઓ !style="background-color: green;" |મુસ્લિમ !અન્ય |- |કુન્નાથુનાડ |style="background:darkorange" |45.32 |35.39 |19.16 |0.13 |- |અલુવા |37.78 |style="background:dodgerblue;color:white" |44.64 |17.29 |0.29 |- |પરવુર |style="background:darkorange" |56.69 |28.93 |14.13 |0.25 |- |કોચી |style="background:darkorange" |41.74 |41.15 |16.67 |0.44 |- |કનયન્નુર |style="background:darkorange" |53.16 |34.49 |11.91 |0.44 |- |મુવત્તુમુઝા |40.53 |style="background:dodgerblue;color:white" |45.14 |14.12 |0.21 |- |કોથામંગલમ |36.16 |style="background:dodgerblue;color:white" |41.82 |21.77 |0.25 |} === ધર્મ === એર્ણાકુલમ જિલ્લામાં હિંદુઓ (૪૬%) સૌથી મોટો સમુદાય છે, ત્યારબાદ ખ્રિસ્તીઓ (૩૮%) (લેટિન કેથોલિક, સીરો-માલાબાર, જેકોબાઇટ્સ, પેન્ટેકોસ્ટલ્સ અને મલંકારા ઓર્થોડોક્સ) અને મુસ્લિમો (૧૫.૭%) આવે છે.<ref name="religion">{{Cite web |year=2011 |title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India]}</ref> ખ્રિસ્તી સમુદાયમાં સીરો-માલાબાર ચર્ચની વસતી સૌથી વધુ છે, ત્યારબાદ લેટિન કેથોલિક છે જેઓ મુખ્યત્વે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં એકત્રિત થયેલા છે, અને પછી જેકોબાઇટ્સ આવે છે. કોચિમાં જૈન, યહૂદી (Jews) અને શીખ સમુદાયના લોકો પણ અલ્પસંખ્યામાં રહે છે.<ref>[http://www.ernakulam.nic.in/district_profile.htm Official Ernakulam District Profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721165413/http://www.ernakulam.nic.in/district_profile.htm |date=21 July 2011 }}</ref> એર્ણાકુલમમાં એક સમયે યહૂદીઓની નોંધપાત્ર વસતી હતી, જેઓ 'મલાબાર યહૂદીઓ' તરીકે જાણીતા હતા અને તેમના કેટલાક સિનાગોગ (પ્રાર્થનાઘરો) પણ અહીં આવેલા હતા. તેઓ જિલ્લાની વેપારી અને વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. ૧૯૪૮માં ઇઝરાઇલ દેશની સ્થાપના થયા પછી, ૧૯૫૦ના દાયકામાં આખો સમુદાય ઇઝરાઇલ સ્થળાંતર (આલિયા - aliyah) કરી ગયો. આજે ઇઝરાઇલમાં તેમની સંખ્યા આશરે ૮,૦૦૦ જેટલી છે, પરંતુ આ જિલ્લામાં હવે બહુ ઓછા યહૂદીઓ બાકી રહ્યા છે. કોચિ અને તેલ અવીવ વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ સેવા શરૂ થયા પછી, તેઓ વાર્ષિક મુલાકાતો અને મેળાવડાઓ દ્વારા આ પ્રદેશ સાથે પોતાના સંબંધો જાળવી રહ્યા છે. એર્ણાકુલમમાં ગોવા મુક્તિ અભિયાન દરમિયાન ગોવાથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા કોંકણી હિંદુઓની પણ નોંધપાત્ર વસતી વસે છે.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2017/oct/18/exploring-kochi-through-a-goan-lens-1677623.html|title=Exploring Kochi through a Goan lens|website=The New Indian Express}}</ref> જિલ્લામાં જૈન સમુદાયની નાની વસતી છે, જે મુખ્યત્વે કોચી શહેરમાં કેન્દ્રિત છે. આ ઉપરાંત, શીખ સમુદાય પણ મુખ્યત્વે કોચીમાં જ વસે છે.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/jain-festival-celebrated-in-city/articleshow/54386779.cms|title=Jain festival celebrated in city |website=The Times of India}}</ref> કોચીમાં ૨૫ થી વધુ શીખ પરિવારો રહે છે અને અહીં એક ગુરુદ્વારા પણ આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/the-sikhs-here-love-kochi/articleshow/16961391.cms|title=Sikh families: The Sikhs here love Kochi |website=The Times of India}}</ref> [[File:Thrikkakara Temple DSC09337.JPG|thumb|ત્રિક્કાકર મંદિર - ભારતના થોડા મંદિરોમાંનું એક અને કેરળમાં ભગવાન વામનને સમર્પિત એકમાત્ર મંદિર]] [[File:Chottanikkara Temple.jpg|thumb|ચોટ્ટાનિક્કારા મંદિર]] == સંસ્કૃતિ == === તહેવારો અને પરંપરાઓ === અલુવા ખાતે પેરિયાર નદીના કિનારે આવેલા [[અલુવા મહાદેવ મંદિર]] ખાતે ઉજવાતો 'અલુવા શિવરાત્રી' ઉત્સવ દેશભરના લોકોને આકર્ષે છે. પિરાવોમમાં આવેલું 'સેન્ટ મેરીઝ ઓર્થોડોક્સ સીરિયન કેથેડ્રલ' ઈ.સ. ૪૦૫ માં સ્થપાયું હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તે ૧૮મી સદી સુધી આર્ચડીકન અને સેન્ટ થૉમસનું મુખ્યાલય હતું. આદિ શંકરાચાર્યનો જન્મ કાલાડીમાં થયો હતો, જેને વિશ્વભરના હિંદુઓ માટે એક અગ્રણી તીર્થધામ માનવામાં આવે છે. પેરુમ્બાવુર નજીક આવેલું 'કલ્લિલ ક્ષેત્રમ' એક પ્રખ્યાત જૈન મંદિર છે. પુથનક્રુઝ એ ભારતમાં 'સીરિયાક ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ'નું પ્રાદેશિક સ્થળ છે, અને જ્યાં 'સેન્ટ થૉમસ સીરો-માલાબાર કેથોલિક ચર્ચ', મલયાટ્ટુર આવેલું છે. 'સેન્ટ મેરીઝ જેકોબાઈટ સીરિયન વલિયાપલ્લી', થામરાચલ ખાતે આઠ દિવસીય ઉપવાસ (એટ્ટુનોમ્બુ) ઉત્સવ સમગ્ર રાજ્યમાંથી ઘણા લોકોને આકર્ષે છે. મુવાત્તુપુઝા નજીક કદમત્તમ ખાતે આવેલું 'સેન્ટ જ્યોર્જ ઓર્થોડોક્સ સીરિયન ચર્ચ' ખૂબ જ પ્રાચીન છે અને તેની સ્થાપના ઈ.સ. ૫મી સદીમાં 'માર અબો' સીરિયન મેટ્રોપોલિટન દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેઓ પર્સિયાથી એક ક્રોસ લાવ્યા હતા, જે આજે પણ આ ચર્ચમાં સચવાયેલો છે. ૨૪ સપ્ટેમ્બરે વલ્લારપદમના લેટિન ચર્ચ ખાતે યોજાતો ઉત્સવ તમામ ધર્મોના લોકોને આકર્ષે છે. આ ચર્ચમાં આવેલી વર્જિન મેરીની મૂર્તિ ઘણા ચમત્કારો માટે જાણીતી છે. એડપ્પલ્લીમાં આવેલું 'સેન્ટ જ્યોર્જ્સ સીરો-માલાબાર કેથોલિક ફોરેન ચર્ચ' ઈ.સ. ૫૯૩ માં સ્થપાયું હતું. એર્ણાકુલમના મહત્વના ધાર્મિક યાત્રાધામોમાં કુનન કુરીશ સેન્ટ જ્યોર્જ ઓર્થોડોક્સ પિલગ્રીમ ચર્ચ (મટ્ટનચેરી), વડક્કેન પરવુર સેન્ટ થૉમસ કેથોલિક ચર્ચ (મલયાટ્ટુર પલ્લી), મોર થોમન જેકોબાઈટ ચર્ચ (કોથમંગલમ), અને થ્રિક્કુન્નાથુ સેન્ટ મેરીઝ સેમિનારી ચર્ચ (અલુવા) નો સમાવેશ થાય છે. સંત ગ્રેગોરિયોસ અબ્દુલ જલીલના પવિત્ર અવશેષો ઉત્તર પરવુરના સેન્ટ થૉમસ જેકોબાઈટ ચર્ચમાં સાચવવામાં આવ્યા છે. સંતના 'ધુકરોનો' (સ્મૃતિ પર્વ) માટે ૨૭ એપ્રિલે કેરળભરમાંથી હજારો શ્રદ્ધાળુઓ અહીં એકઠા થાય છે. એલ્ધો મોર બાસેલિઓસની વાર્ષિક પરબ (Feast) દર વર્ષે ૨ અને ૩ ઓક્ટોબરે કોથમંગલમ સ્થિત તેમની મકબરા ચર્ચ (મોર થોમન ચર્ચ) માં ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે. અલુવા સ્થિત થ્રિક્કુન્નાથુ સેન્ટ મેરીઝ સેમિનારી ચર્ચ ખાતે ૨૬ જાન્યુઆરીએ પૌલોસ માર અથાનાસિયસનો સ્મૃતિ ઉત્સવ ઉજવાય છે, જ્યાં તેમની સમાધિ આવેલી છે અને ત્યાં પણ હજારો ભક્તો ઉમટી પડે છે. મલંકારા ઓર્થોડોક્સ સીરિયન ચર્ચના ભારતના સર્વપ્રથમ સંત, 'પરુમલા થિરુમેની' તરીકે જાણીતા ઘી વર્ગીસ માર ગ્રેગોરિયોસ ઓફ પરુમલાનો જન્મ અને ઉછેર મુલંથુરુથી ખાતે થયો હતો. == પરિવહન == === જમીન માર્ગ === એર્ણાકુલમમાંથી ત્રણ પ્રમુખ રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પસાર થાય છે, જેમાં પાનવેલ - કોચિ - કન્યાકુમારી હાઇવે (નેશનલ હાઇવે ૬૬), કોચિ - સેલમ હાઇવે (ઉત્તર-દક્ષિણ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોરનો ભાગ - નેશનલ હાઇવે ૬૬), અને કોચિ - મદુરાઈ - થોંડી હાઇવે (નેશનલ હાઇવે ૮૫) નો સમાવેશ થાય છે. === રેલવે સ્ટેશન === એર્ણાકુલમમાં ૧૭ રેલવે સ્ટેશનો આવેલા છે. એર્ણાકુલમ જંક્શન, એર્ણાકુલમ ટાઉન અને અલુવા અહીંના મુખ્ય સ્ટેશનો છે. અન્ય સ્ટેશનોમાં અંગેમાલી, થ્રિપુનિથુરા, એડપ્પલ્લી, મુલંથુરુથી, કરાકુટ્ટી, ચોવરા, કલામસ્સેરી, નેટ્ટુર, કુમ્બલમ, ચોટ્ટાનિક્કારા રોડ, કાંજીરામટ્ટમ અને પિરાવોમ રોડનો સમાવેશ થાય છે. આ રેલવે માર્ગો થ્રિશુર, કોટ્ટાયમ, કોચિન એચ.ટી., અલાપ્પુઝા અને વલ્લારપદમ થઈને પસાર થાય છે. અંગેમાલી-એરુમેલી સબરીમાલા રૂટ પણ આ જ જિલ્લામાંથી પસાર થાય છે. આ ઉપરાંત, કોચિ શહેરમાં કોચિ મેટ્રો સેવા પણ કાર્યરત છે. === હવાઈ મથક === એર્ણાકુલમ જિલ્લામાં બે એરપોર્ટ આવેલા છે: વિલિંગડન આઇલેન્ડ (W.island) ખાતે આવેલું નેવલ એરપોર્ટ (જૂનું કોચિન એરપોર્ટ) અને કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL). CIAL એ મુંબઈ, દિલ્હી અને ચેન્નાઈ પછી દેશનું ચોથું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરોને સેવાઓ પૂરી પાડે છે. === જળ પરિવહન === એર્ણાકુલમ જિલ્લો પેરિયાર અને મુવાત્તુપુઝા નદીઓના સપાટ મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (ડેલ્ટા) માં આવેલો છે. નદીઓ અને પાર્શ્ચજળ (લગૂન્સ/બેકવોટર્સ) ને કારણે આ જિલ્લામાં જળ પરિવહન ખૂબ જ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. == ચિત્રદીર્ઘા== <gallery> File:Kochi Jewish Synagogue C.jpg|પરદેશી કોચીન યહૂદી સિનાગોગ File:St. Francis CSI Church, in Fort Kochi DSW.jpg|સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ File:Marine Drive Kochi.jpg|મરીન ડ્રાઇવ વોકવે પર ચાઇનીઝ નેટ બ્રિજ File:Kochi, Dutch Cemetery, Kerala, India.jpg|કોચીમાં આવેલ [[કોચી ડચ કબ્રસ્તાન]] File:Kochi, Old Kochi, Kerala, India.jpg|જૂના કોચીમાં શાળા File:Kochi, Fishing nets, Sunset, Kerala, India.jpg|ફોર્ટ કોચીમાં માછીમારીની જાળ File:Hill palace horse cart room back of palace.jpg|હિલ પેલેસ, ટ્રિપુનિથુરા File:High Court of Kerala Building.jpg|એર્ણાકુલમ ખાતે કેરળ હાઇકોર્ટ File:Heritage Building of Ernakulam District Court by Augustus Binu.jpg|એર્નાકુલમ જિલ્લા કોર્ટની હેરિટેજ ઇમારત </gallery> == સંદર્ભો == {{Reflist}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 707jraut08yv3q1werpybjx8v0uq4v1 0 5315 903383 903211 2026-08-06T17:13:36Z Snehrashmi 41463 /* ભૂગોળ */ 903383 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = મલપ્પુરમ જિલ્લો | other_name = | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo2a = Near Cherumb eco village.jpg | photo2b = Kerala Houseboat (191490747).jpeg | photo3a = Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg | photo3b = Nilambur teak forest 3740.JPG | photo4a = Chamravattam bridge kerala.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br/>મંજેરી ટાઉન, પોન્નાની ખાતે બિયમ બેકવોટર તળાવ, નિલાંબુર ખાતે કોનોલીનો પ્લોટ, ચમરવટ્ટોમ રેગ્યુલેટર-કમ-બ્રિજ, વલ્લીકુન્નુ ખાતે કાદલુન્ડી નદીનું નદીમુખ, કારુવરકુંડુ }} | nickname = | image_map = India Kerala Malappuram district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]]માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|11.03|N|76.05|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ભારત | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = | established_title = જિલ્લાની રચના | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_date = {{start date and age|df=yes|1969|06|16}} | seat_type = મુખ્ય મથક | seat = મલપ્પુરમ | founder = કેરળ સરકાર | parts_type = રેવેન્યુ વિભાગ | parts_style = para | p1 = {{collapsible list|title=તાલુકા (૭)| * એરનાડ * કોંડોટ્ટી * નિલંબુર * પેરિંથલમન્ના * પોન્નાની * તિરુર * તિરૂરંગાડી|}} | government_type = જિલ્લા વહીવટ | governing_body = | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = પી.કે.બશીર | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = ડૉ. વિનય ગોયલ (આઈએએસ) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,554 | area_rank = ત્રીજો | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_max_m = ૨૫૯૪ | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> મુકુર્થી | elevation_min_m = | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> | population_total = ૪,૪૯૪,૯૯૮<ref name="mlpdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report - 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=29 October 2020|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127040140/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=live}}</ref> | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = | population_density_km2 = ૧૨૬૫ | population_rank = પ્રથમ | population_demonym = | population_urban = ૪૪.૧૮ %<ref name="CensusMalappuram"/> | population_metro = ૧૭૨૯૫૨૨<ref name="CensusMalappuram"/> | demographics_type1 = Demographics | demographics1_title1 = {{nobold|લિંગ ગુણોત્તર (૨૦૧૧)}} | demographics1_info1 = ૧૦૯૮ [[female|♀]]/૧૦૦૦[[male|♂]]<ref name="CensusMalappuram">{{cite web |title=District Census Hand Book: Malappuram |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/658/download/2280/DH_2011_3205_PART_A_DCHB_MALAPPURAM.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> | leader_name2 = ચૈત્રા ટેરેસા જોન આઈપીએસ | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા | demographics1_title2 = {{nobold|સાક્ષરતા (૨૦૧૧)}} | demographics1_info2 = ૯૩.૫૭ %<ref name="CensusMalappuram"/> | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = {{nobold|[[ISO 3166-2:IN|IN-KL]]}} | registration_plate = '''KL-10''' [[મલપ્પુરમ]], <br/> '''KL-53''' પેરિંથલમન્ના, <br/> '''KL-54''' પોન્નાની, <br/> '''KL-55''' તિરુર,<br/> '''KL-65''' તિરુરંગાડી, <br/> '''KL-71''' નિલંબુર, <br/> '''KL-84''' કોંડોટ્ટી | website = {{URL|malappuram.nic.in}} | footnotes = | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૪૯<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=niti.gov.in|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525135510/https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|url-status=live}}</ref> ({{color|Green| High}})}} · | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(2005)}} | parts = {{unbulleted list|પેરિન્થલમન્ના|તિરુર|}} }} '''મલપ્પુરમ જિલ્લો''' અથવા માલાપુરમ જિલ્લો [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે, જે ૭૦ કિલોમીટર (૪૩ માઇલ) લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. કેરળનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો આ જિલ્લો રાજ્યની કુલ વસ્તીના લગભગ ૧૩% લોકોનું ઘર છે. ૧૬ જૂન ૧૯૬૯ના રોજ રચાયેલો આ જિલ્લો આશરે ૩,૫૫૪ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૩૭૨ ચોરસ માઇલ) વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો ત્રીજો સૌથી મોટો જિલ્લો છે. તે એક તરફ [[પશ્ચિમ ઘાટ]] અને બીજી તરફ અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લાને સાત તાલુકાઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે: એરનાડ, કોંડોટ્ટી, નિલંબુર, પેરિંથલમન્ના, પોન્નાની, તિરુર અને તિરૂરંગાડી. મલપ્પુરમ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[મલપ્પુરમ]] નગર ખાતે આવેલું છે. અહીં મલયાલમ સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકાના પ્રારંભિક ગલ્ફ બૂમ (તેલ સમૃદ્ધિ) દરમિયાન આ જિલ્લામાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોએ ખાસ કરીને ફારસી અખાતના અરબ દેશોમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. આથી, આ જિલ્લાનું અર્થતંત્ર મોટાપાયે પ્રવાસી મલયાલી સમુદાય દ્વારા મોકલવામાં આવતા નાણાં (રેમિટન્સ) પર નોંધપાત્ર રીતે નિર્ભર છે. મલપ્પુરમ ભારતનો પ્રથમ ઈ-સાક્ષર (e-literate) તેમજ પ્રથમ સાયબર-સાક્ષર જિલ્લો હતો. આ જિલ્લામાં ચાર મુખ્ય નદીઓ આવેલી છે: ભારથપ્પુઝા, ચાલિયાર, કડલુંડીપ્પુઝા અને તિરુર પુઝા, જેમાંથી પ્રથમ ત્રણ નદીઓ કેરળની પાંચ સૌથી લાંબી નદીઓમાં પણ સ્થાન ધરાવે છે. મલપ્પુરમ મહાનગર ક્ષેત્ર એ કોચી, કાલિકટ અને થ્રિસુર શહેરી વિસ્તારો પછી કેરળનું ચોથું સૌથી મોટું શહેરી સમૂહ છે અને ૧.૭ મિલિયન (૧૭ લાખ) ની કુલ વસ્તી સાથે ભારતમાં ૨૫મા ક્રમે આવે છે. ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, જિલ્લાની ૪૪.૨% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં વસે છે. 'યુનિવર્સિટી ઓફ કાલિકટ' સહિત રાજ્યની ૪ યુનિવર્સિટીઓ ધરાવતું મલપ્પુરમ કેરળમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર છે. આ જિલ્લામાં ૨ મહેસૂલી વિભાગ, ૭ તાલુકા, ૧૨ નગરપાલિકા (મ્યુનિસિપાલિટી), ૧૫ બ્લોક, ૯૪ ગ્રામ પંચાયત અને ૧૬ કેરળ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે. બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, મલપ્પુરમ વિદેશી અને ભારતીય સૈન્ય ટુકડીઓનું મુખ્યાલય બન્યું હતું. પાછળથી તે 'મલાબાર સ્પેશિયલ પોલીસ' (M.S.P) નું વડું મથક બન્યું, જે અગાઉ ૧૮૮૫માં રચાયેલા 'મલપ્પુરમ સ્પેશિયલ ફોર્સ' તરીકે ઓળખાતું હતું. આ બળ રાજ્યમાં સૌથી જૂની સશસ્ત્ર પોલીસ બટાલીયન છે. વિશ્વનું સૌથી જૂનું સાગનું વાવેતર નિલંબુર ખાતે આવેલી ચાલિયાર ખીણમાં આવેલું છે. રાજ્યની સૌથી જૂની રેલ્વે લાઇન ૧૮૬૧માં તિરૂરથી ચાલિયમ સુધી નાખવામાં આવી હતી, જે તાનુર, પરપ્પનંગાડી અને વલ્લીકુન્નુમાંથી પસાર થતી હતી. રાજ્યની બીજી રેલ્વે લાઇન પણ તે જ વર્ષે તિરૂરથી તિરુનાવાયા થઈને કુટ્ટીપ્પુરમ સુધી નાખવામાં આવી હતી. સંસ્થાનવાદી યુગમાં નાખવામાં આવેલી નિલંબુર-શોરાનુર લાઇન ભારતના સૌથી ટૂંકા અને ચિત્રમય (સુંદર) શોર્ટ ગેજ રેલ્વે માર્ગોમાંથી એક છે. == નામકરણ અને વ્યુત્પત્તિ == [[File:Valamangalam Pulpetta (386717435).jpg|thumbnail|જિલ્લામાં એક લાક્ષણિક ડુંગરાળ ભૂપ્રદેશ (પુલપટ્ટા નજીક)]] [[File:Chaliyar Edavanna (251932360).jpg|thumbnail|એડવન્ના તરફ ચાલિયાર ટેકરીઓ]] 'મલપ્પુરમ' શબ્દનો મલયાલમ ભાષામાં અર્થ "ટેકરીની ઉપર" (Over the hill) થાય છે, જે આ જિલ્લાના વહીવટી મુખ્યાલય મલપ્પુરમની ભૌગોલિક સ્થિતિ પરથી ઉતરી આવ્યો છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|title=Malappuram, The Hill Top Town|date=30 June 2014|website=nativeplanet.com|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002725/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|title=Cultural counterpoint|date=24 March 2013|website=The Financial Express|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002847/https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|url-status=live}}</ref> જિલ્લાનો મધ્યભાગ [[પશ્ચિમ ઘાટ]]થી દૂર આવેલી અસંખ્ય નાની-મોટી ટેકરીઓ જેવી કે, અરિમ્બ્રા ટેકરીઓ, અમ્મિનીક્કાડન ટેકરીઓ, ઓરાકમ ટેકરી, ચેરિયમ ટેકરીઓ, પંડાલુર ટેકરીઓ અને ચેક્કુન્નુ ટેકરીઓથી ઘેરાયેલો છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|title=Hilly areas of Malappuram|date=7 May 2018|access-date=11 October 2020|website=Native Planet|last=Akash Singh|archive-date=17 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017165621/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|url-status=live}}</ref> નાળિયેરના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા રેતાળ દરિયાકાંઠાના મેદાનો આ સામાન્ય પહાડી ભૂપ્રદેશથી અલગ પડે છે. == ભૂગોળ == [[File:Cherumb eco tourism village, Karuvarakundu India (3).JPG|left|thumb|alt=કરુવારકકુંડુનો પહાડી વિસ્તાર]] [[File:Puthuponnani (2).JPG|thumb|alt=A beach|પુથુપોન્નાની મુનામ્બમ બીચ]] ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, ઉત્તર-પૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લો, પૂર્વમાં નીલગિરીની ટેકરીઓ, દક્ષિણ-પૂર્વમાં પાલક્કાડ જિલ્લો, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં ત્રિશૂર જિલ્લો અને પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલા મલપ્પુરમનું કુલ ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળ ૩,૫૫૪ ચોરસ કિમી છે, જે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ રાજ્યમાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. આ જિલ્લો રાજ્યના કુલ વિસ્તારનો ૯.૧૫ % હિસ્સો ધરાવે છે. ભૌગોલિક નકશા પર આ જિલ્લો ૭૫°E – ૭૭°E રેખાંશ અને ૧૦°N – ૧૨°N અક્ષાંશ વચ્ચે આવેલો છે. કેરળના અન્ય ભાગોની જેમ, મલપ્પુરમમાં પણ પશ્ચિમે અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર (નીચાણવાળો પ્રદેશ), મધ્યમાં મધ્યભૂમિ (મિડલેન્ડ) અને પૂર્વમાં પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો પહાડી વિસ્તાર (હાઇલેન્ડ) આવેલો છે. કેરળના અન્ય જિલ્લાઓથી વિપરીત, મલપ્પુરમના મધ્યભૂમિ વિસ્તારમાં પણ વ્યાપકપણે પહાડી વિસ્તારો જોવા મળે છે. નિલંબુર તાલુકા અને ઉટી તાલુકાની સરહદ પર આવેલું ૨,૫૫૪ મીટર ઊંચું 'મુકુરથી' શિખર મલપ્પુરમ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે. તે દક્ષિણ ભારતનું પાંચમું સૌથી ઊંચું શિખર છે, તેમજ અનામુડી (૨,૬૯૬ મીટર) અને મીસાપુલીમાલા (૨,૬૫૧ મીટર) પછી કેરળનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું શિખર છે. ઇડુક્કી જિલ્લાની બહાર કેરળનું આ સૌથી ઊંચું શિખર પણ છે. મલપ્પુરમ-પાલક્કાડ-નીલગિરી જિલ્લા સરહદ નજીક આવેલું ૨,૩૮૩ મીટર ઊંચું 'અંગિન્ડા' શિખર બીજું સૌથી ઊંચું શિખર છે. મલપ્પુરમના નિલંબુર તાલુકા, વાયનાડ અને કોઝિકોડ જિલ્લાના થામારાસ્સેરી તાલુકા ત્રિ-ભેટા પર આવેલું ૨,૩૩૯ મીટર ઊંચું 'વાવુલ માલા' શિખર જિલ્લાનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે. === સરહદી તાલુકાઓ === * મલપ્પુરમ જિલ્લો ૫ જિલ્લાના નીચેના ૧૨ તાલુકાઓ સાથે પોતાની સરહદ વહેંચે છે: * વાયનાડ જિલ્લો: વાયથિરી તાલુકો * કોઝિકોડ જિલ્લો: કોઝિકોડ અને થામારાસ્સેરી તાલુકા * નીલગિરી જિલ્લો (તમિલનાડુ): પંડાલુર, ગુડાલુર, ઉટી અને કુંડાહ તાલુકા * પલક્કડ જિલ્લો: પટ્ટાંબી, ઓટ્ટપાલમ અને મન્નરક્કાડ તાલુકા * ત્રિશૂર જિલ્લો: ચાવક્કાડ અને કન્નમકુલમ તાલુકા === ભૂપ્રદેશ === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, માટી, આબોહવા અને કુદરતી વનસ્પતિના આધારે, જિલ્લાને ૫ પેટા-સૂક્ષ્મ પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.: * મલપ્પુરમ દરિયાકાંઠો * ઉંચા-નીચા ખાડાટેકરાવાળા મેદાનો * ચાલિયાર નદીનો તટીય વિસ્તાર * નિલંબુરના જંગલવાળા પહાડો * પેરિન્થલમન્નાના ઉંચા-નીચા ઉચ્ચપ્રદેશો [[File:Chaliyar - Areekode Bridge.jpg|left|thumb|અરીકોડ ખાતે ચાલિયાર નદીનો તટીય વિસ્તાર]] [[File:Map of Malappuram District (April 2021).svg|thumb|મલપ્પુરમ જિલ્લાનો નકશો]] == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:કેરળ]] {{કેરળના જિલ્લાઓ}} ixh6urjf63k512u6xmocfyhkoxzay65 0 16966 903386 903259 2026-08-06T21:08:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903386 wikitext text/x-wiki '''વીમો''' ,[[કાયદો|કાયદા]] અને [[અર્થશાસ્ત્ર]]ની ભાષામાં [[જોખમ સંચાલન]] છે, જેનો પ્રાથમિક ઉપયોગ સંભવિત [[જોખમ]] સામે [[હેજ (નાણા)|હેજ(જોખમ સામે રક્ષણ)]] આપવાનો છે. વીમો એટલે પ્રિમીયમના વિનિમયમાં એક પક્ષમાંથી બીજા પક્ષને નુકસાનના જોખમનું સમાન હસ્તાંતરણ, તેને મોટા નુકસાન, તેને સંભવતઃ ભયંકર મોટા નુકસાનને અટકાવવા માટે ખાતરીપુર્વકનું નાનું નુકસાન ગણી શકાય.'''વીમાદાતા''' એ વીમો વેચનાર કંપની છે, '''ઇન્શ્યોર્ડ''' (વીમા ધારક) અથવા '''પોલિસી ધારક''' એ કોઇ વ્યક્તિ કે પક્ષ છે જે વીમો ખરીદે છે.'''વીમા દર''' એ ચોક્કસ વીમા કવચ પર વસૂલવામાં આવતો ચાર્જ નક્કી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતું પરિબળ છે, તેને '''પ્રિમીયમ''' કહેવાય છે.[[જોખમ સંચાલન]] એ જોખમનું [[નિર્ણય માળખું|મૂલ્યાંકન]] કરવાની અને તેને અંકુશમાં લેવા માટેની પ્રસ્થાપિત રીત છે. તે અભ્યાસ અને રીતભાગના એક સ્વતંત્ર ક્ષેત્ર તરીકે વિકસ્યું છે. == વીમાનો સિદ્ધાંત == {{Financial market participants}} વ્યાપારી ધોરણે વીમો લઇ શકાય તેવા જોખમો સાત સમાન લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.<ref>આ વાતચીત મેહર અને કામાકની “ વીમાના સિદ્ધાંતો”માંથી લેવાઈ, 6^th આવૃતિ 1976, pp 34 – 37.</ref> # '''મોટી સંખ્યામાં સમાન રોકાણ એકમો''' અતિવિશાળ સમુદાયના વ્યક્તિગત સભ્યોને મોટી સંખ્યામાં વીમા પૉલિસી આપવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, 2004માં અમેરિકામાં ઓટોમોબાઇલ વીમો 175 કરોડ ઓટોમોબાઇલને આવરતો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.economicinsurancefacts.org/economics/state/insuredcars/|title=Insured cars by state|publisher=Insurance Information Institute|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618012817/http://economicinsurancefacts.org/economics/state/insuredcars/|url-status=dead}}</ref> સમાન રોકાણ એકમો મોટી સંખ્યામાં અસ્તિત્વામાં હોવાથી વીમો ઉતરાવનારને કથિત [[મોટી સંખ્યાનો કાયદો|મોટી સંખ્યાનો નિયમ]]નો લાભ મળી શકે છે જે કહે છે કે જેમ રોકાણ એકમોની સંખ્યા વધે છે તેમ વાસ્તવિક પરિણામ અપેક્ષિત પરિણામની વધુ નજીક આવતા જાય છે.આ માપદંડમાં કેટલાક અપવાદ છે.[[લોયડ્સ ઓફ લંડન|લોયડ્સ ઓફ લંડન]] અભિનેતા, અભિનેત્રી અને ખેલાડીઓનો જીવન અને આરોગ્ય વીમો ઉતરાવવા માટે જાણીતી છે. સેટેલાઇટ લોન્ચ ઇન્શ્યોરન્સ એવી ઘટનાઓ માટે વીમો ઉતારે છે કે જે જવલ્લેજ બનતી હોયમોટી વેપારી મિલકત પૉલિસી અપવાદરૂપ મિલકતોનો વીમો ઉતારી શકે છ જેના માટે કોઇ સમાન રોકાણ એકમો નથી.આ માપદંડ સંતોષવામાં નિષ્ફળ રહેવા છતાં આના જેવા ઘણા રોકાણને વીમો ઉતારી શકાય તેવા ગણવામાં આવે છે. # '''નિશ્ચિત નુકસાન''' જાણીતા સમય, સ્થળ અને કારણસર બનતી ઘટનામાં વીમા આધિન સૈદ્ધાંતિક નુકસાનને નિશ્ચિત નુકસાન કહેવાય છે.જીવન વીમા પોલિસી ધરાવતા વ્યક્તિનું મૃત્યુ તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. આગ, વાહન અકસ્માત અને કામદારોને ઇજા તમામ આ માપદંડને સરળતાથી સંતોષી શકે છે.અન્ય પ્રકારના નુકસાન સૈદ્ધાંતિક રીતે નિશ્ચિત જ હોઇ શકે છે.દાખલા તરીકે, હાનિકારક વાતાવરણમાં લાંબો સમય કામ કરવાથી કામદારમાં વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલી બિમારી પેદા થઇ શકે છે જેમાં કોઇ ચોક્કસ સમય, સ્થળ કે કારણ જાણી શકાતું નથી.આદર્શ રીતે, નુકસાનના સમય, સ્થળ અને કારણ એટલા સ્પષ્ટ હોવા જોઇએ કે વ્યક્તિ, પુરતી માહિતી સાથે, ત્રણેય [[મૂળતત્વો|મૂળભૂત બાબતો]]ની ઉદેશપૂર્વક ખરાઇ કરી શકે. # '''આકસ્મિક નુકસાન''' તેમાં દાવો કરવા માટેની ઘટના આકસ્તિમક અથવા વીમાધારકના અંકુશની બહારની હોવી જોઇએ.નુકસાન શુદ્ધ હોવું જોઇએ, આમ નુકસાન એવી ઘટનામાં થાય છે કે જેમાં ખર્ચ માટે એકમાત્ર તક છે.સામાન્ય વેપાર જોખમ જેવી કાલ્પનિક મૂળભૂત બાબતો ધરાવતી ઘટનાઓને સામાન્ય રીતે વીમા પાત્ર ગણવામાં આવતી નથી. # '''મોટું નુકસાન''' વીમાની દ્રષ્ટિએ નુકસાનનું કદ અર્થપૂર્ણ હોવું જોઇએવીમા પ્રિમીયમમાં નુકસાનનો અપેક્ષિત ખર્ચ અને પૉલિસીના વહીવટી ખર્ચ એમ બંનેનો સમાવેશ થાય છે. વીમા પ્રિમીયમ વીમા કંપનીને જરૂરી પુરતી મૂડી પુરી પાડે છે કે જેથી તે દાવાઓની ચૂકવણી કરી શકે.નાના નુકસાન માટે પાછળના ખર્ચ નુકસનના અપેક્ષિત ખર્ચ કરતા અનેક ગણા હોઇ શકે છે.વીમો ખરીદનારને અપાતું રક્ષણ જો વાસ્તિવક મૂલ્ય ધરાવતું ન હોય તો આવા ખર્ચની ચૂકવણી કરવાનો બહુ અર્થ રહેતો નથી. # '''પોષણક્ષમ પ્રિમીયમ''' જો વીમિત ઘટનાની શક્યતા ઊંચીહોય અથવા તેનો ખર્ચ બહુ ઊંચો હોય તો તેમાં પુરા પડાતા રક્ષણના સંદર્ભમાં પ્રિમીયમની રકમ ઊંચી હશે. આવો વીમો સરળતાથી મળતો હોવા છતાં બધા તે ખરીદે તેવી શક્યતા ઓછી હોય છે.વધુમાં એકાઉન્ટિંગ પ્રોફેશન નાણાકીય હિસાબ માપદંડમાં સ્વીકારે છે કે પ્રિમીયમ એટલું ઊંચું ન હોવું જોઇએ કે વીમો ઉતારનારે મોટું નુકસાન થવાની શક્યતા જ ન હોયજો આવા નુકસાનની શક્યતાઓ નથી તો લેવડદેવડને વીમાનું સ્વરૂપ હોઇ શકે છે પરંતુ નક્કર નથી હોતું.(જુઓ યુએસ [[ફાઇનાન્સિયલ એકાઉન્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ બોર્ડ|ફાઇનાન્સિયલ એકાઉન્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ બોર્ડ]] [[FASBના ચૂકાદાની યાદી|સ્ટાન્ડર્ડ નંબર 113]]) # '''ગણ્ય નુકસાન''' બે બાબતો એવી છે કે જો તે ઔપચારિક રીતે ગણી શકાય તેવી ન હોય તો ઓછામાં ઓછો તેનો અંદાજ તો નિકળવોજ જોઇએઃ નુકસાનની નફાકારકતા અને અનુચર ખર્ચનુકસાનની નફાકારકતા આનુભાવિક કવાયત છે જ્યારે ખર્ચ મોટે ભાગે વીમા પૉલિસીની નકલ ધરાવતા વ્યક્તિની ક્ષમતા સાથે સંકળાયેલો છે. નુકસાનના કિસ્સામાં પોલીસી હેઠળ રજૂ કરાયેલા નુકસાનના પુરાવાના મૂલ્યાંકનને આધારે વળતર મળે છે. # '''વિનાશકારક મોટા નુકસાનનું મર્યાદિત જોખમ''' જરૂરી જોખમ ઘણીવાર કુલ એકંદર છે.જો એક જ ઘટનાથી એક જ વીમાદાતાના અસંખ્ય પૉલિસીધારકને નુકસાન થતું હોય તો વીમાદાતા માટે પોલીસી આપવી મર્યાદિત બને છે. પોલિસી ધારકની આસપાસ રહેલા પરિબળોને કારણે નહીં પરંતુ તમામ પોલિસી ધારકોએ કરેલા રોકાણની રકમને કારણે આમ થાય છે.સામાન્ય રીતે વીમાદાતા એક ઘટનાને કારણે થતા નુકસાનના કિસ્સામાં તેનું રોકાણ તેના મૂડીપાયાના ૫ [[ટકાવારી|ટકા]] જેટલું રાખવાનું પસંદ કરતી હોય છે.જ્યાં નુકસાન એકત્રિત કરી શકાય અથવા વ્યક્તિગત પૉલિસીઓ અસાધારાણ દાવાઓ ઉભા કરી શકે છે. મૂડી મર્યાદા વીમાદાતાને વધારના પૉલિસીધારકો માટેની ક્ષમતા મર્યાદિત બનાવે છે.આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ ભૂકંપ વીમો છે જેમાં અન્ડરરાઇટરની નવી પૉલિસી આપવાની ક્ષમતાનો આધાર તેણે પહેલેથી અન્ડરરાઇટ કરેલી પોલીસીની સંખ્યા અને કદ પર રહેલો છે.તટવર્તીય વિસ્તારોમાં હરિકેન ઝોનમાં પવન વીમો પણ આવી જ ઘટનાનો અન્ય એક દાખલો છે.અત્યંત ખરાબ કિસ્સામાં, દાવાની કુલ રકમથી સમગ્ર ઉદ્યોગને અસર થઇ શકે છે કારણકે વીમાદાતા અને રિઇન્શ્યોરર સંયુક્ત મૂડી પૉલિસીધારકની જરૂરીયાતની તુલનાએ નાની હોઇ શકે છે.વ્યાપારી આગ વીમાના કિસ્સામાં કોઇ એવી એક પ્રોપર્ટી શોધવી સરળ છે કે જેનું કુલ મૂલ્ય કોઇ પણ વ્યક્તિગત વીમાદાતાની મૂડી મર્યાદાને અનુકૂળ હોય.આવી પ્રોપર્ટીઓની સામાન્ય રીતે કેટલાક વીમાદાતા વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે અથવા એક જ વીમાદાતા દ્વારા વીમો ઉતરાવવામાં આવે છે કે જે તેના જોખમને [[રિઇન્શ્યોરન્સ]] માર્કેટમાં સિન્ડિકેટ કરે છે. == નુકશાનની ભરપાઈ == {{Main|Indemnity}} નુકશાનની ભરપાઈની તક્નીકી વ્યાખ્યા થાય છે કે ફરીથી કોઈ વસ્તુનું નિર્માણ કરવું.બે પ્રકારના વીમા કરાર હોય છે. # "નુકશાન સામે વળતર"ની પૉલિસી # "ની તરફથી ચુકવવું " અથવા "ને બદલે "<ref>સી કૂલપ એન્ડ જે. હોલ, કેઝ્યુલ્ટી ઈન્શ્યોરન્સ( C. Kulp &amp; J. Hall, Casualty ઇન્સુરન્ચે), ચોથી આવૃતિ , 1968, page 35</ref> ચૂકવાતી પૉલિસી દસ્તાવેજમાં તેની વચ્ચેનો તફાવત દેખાઈ આવે છે જ્યારે રોજબરોજની પ્રેક્ટીસમાં તેનો ભાગ્યે જ ઉલ્લેખ કરાય છે. " ઇન્ડેમ્નિટિ" પૉલિસીમાં ત્યાં સુધી દાવાની ચૂકવણી કરવામાં આવતી નથી જ્યાં સુધી ત્રીજા પક્ષ તરફનો વીમો લેવામાં આવ્યો ન હોય.દાખલ તરીકે એક મુલાકાતીએ તમારા ઘરમાં લપસી ગયો છે અને તેને થોડી ઈજા થઈ છે જેથી તેણે તમારા પર 10,૦૦૦ ડોલરનો દાવો માંડ્યો છે અને તે જીતી ગયો છે. "ઇન્ડેમ્નિટિ" પૉલિસી મુજબ મકાનમાલિકે 10 હજાર ડોલર ચૂકવવા પડે છે પરંતુ તેની સામે વીમા કંપની તે રકમ મકાનમાલિકને ચૂકવે છે. <ref>જો કે, વીમેદારની નાદારી વીમા કંપનીને મુક્ત કરતી નથી. . કેટલાક ચોક્કસ પ્રકારના વીમાઓ જેમ કે કામદારોને વળતર અને અંગત ઓટોમોબાઈલ તે કાયદેસરની આવશ્યકતા જે ઘાયલ થયેલા પક્ષને કવરેજનો સીધો લાભ મળે છે. આઈબીડ (ઇબીદ), પન્ના 35 </ref>. આજ સ્થિતિમાં , "ને બદલે ચૂકવણી" પૉલિસી, વીમા કેરિયરે દાવો ચુકવવો પડે છે અને વીમેદાર (મકાનમાલિક)ને કશી ચૂકવણી કરવી પડતી નથી. હાલમાં મોટાભાગની જવાબદારી વીમાઓ "ને બદલે ચૂકવણી"ની ભાષામાં લખાયેલા હોય છે.<ref>Ibid, page 35</ref>. જે વપણ જોખમ તબદીલ કરવા માંગે છે (વ્યકિત, કોર્પોરેશન કે પછી અન્ય કોઈ) અને એક વખત વીમો આપનાર કંપની વીમો ઉતારે છે ત્યારે બીજો પક્ષ વીમો મેળવનાર પક્ષ બને છે. આને [[કરાર]],કહેવાય છે જેને વીમા પૉલિસી કહેવાય છે.સામાન્ય રીતે, વીમા કરારમાં નીચેના તત્વો સામેલ હોય છે. : પક્ષ ( વીમેદાર, વીમો આપનાર અને લાભ મેળવનાર), પ્રિમીયમ, કવરેજન સમયગાળો, રક્ષિત કરાયેલા બનાવ અંગે નુકશાન, કવરેજની રકમ ( દાખલા તરીકે નુકશાનના સમયે વીમેદાર અથવા લાભ મેળવનારને ચુકવાતી રકમ ), અને એક્સક્લુઝન (exclusions) (જે બનાવોને રક્ષિત કરવામાં આવ્યા નથી.). જેથી વીમાકૃત કવર કરવામાં આવેલા નુકશાન સામે " [[ઇનડેમ્નિટી|ઇન્ડેમ્નિફાઈડ ( indemnified)]] " થાય છે. જ્યારે વીમાદારને ચોક્કસ જોખમ સામે નુકશાન ઉભું થાય છે ત્યારે પૉલિસી લેનાર વીમો લેનાર સામે પોલીસી આધારિત નક્કી કરાયેલી રકમની નુકશાની અંગે 'દાવો ' કરે છે. જોખમ લેવા બદલ વીમેદાર દ્વારા વીમો આપનારને જે ફી ચુકવવામાં આવે છે તેને ' પ્રિમીયમ' કહેવાય છે. ઘણા બધા લોકો દ્વારા આપવામાં આવતી વીમા પ્રિમીયરની રકમનો ઉપયોગ વળતર માટે કરવામાં આવતા દાવાની ચૂકવણી માટે અને [[ખર્ચ (કારોબાર)|ઓવરહેડ]] ખર્ચ માટે અનામત રાખવામાં આવે છે. અપેક્ષિત નુકશાન માટે ચોક્કસ રકમની ફાળવણી કર્યા બાદ બાકી રહેતી રકમ વીમા કંપનીનો [[નફો (એકાઉન્ટિંગ)|નફો]] છે. == વીમાદાતાનું બિઝનેસ મોડલ == === વીમાકરણ અને રોકાણ === બિઝનેસ મોડલને સરળ રીતે રજૂ કરીએ તોઃ નફો = [[કમાવેલું પ્રિમીયમ]] + રોકાણ આવક- નુકસાન- વીમાકરણ ખર્ચ. વીમાદાતા બે રીતે નાણા કમાવી શકે છેઃ (1)[[વીમાકરણ]] દ્વારા, જેમાં વીમાદાતા જે જોખમ પર વીમો આપવાનો છે તેની પસંદગી કરે છે અને આ જોખમ સ્વીકારવા પર કેટલું પ્રિમીયમ ચાર્જ કરવું જોઇએ તે નક્કી કરે છે (2) તેઓ વીમાધારક ગ્રાહકો પાસેથી જે પ્રિમીયમ મેળવે છે તેનું [[રોકાણ]] કરીને વીમા બિઝનેસથી સૌથી જટીલ બાબત પૉલિસીનું [[વીમાકરણ]] છે.પુષ્કળ માહિતી અને આંકડાઓનો ઉપયોગ કરીને વીમાદાતા તેની પૉલિસી સામે સંભવિત દાવાની રકમની ધારણા કરે છે અને તે મુજબ તેની પ્રોડક્ટની કિંમત નક્કી કરે છે.આ માટે વીમાદાતા, તેઓ કેટલું જોખમ ઉઠાવવા માંગે છે અને આ જોખમ ઉઠાવવા માટે તેઓ શું પ્રિમીયમ ચાર્જ કરશે તે નક્કી કરવા [[આંકડાકીય વિજ્ઞાન]]નો ઉપયોગ કરે છે.ચોક્કસ જોખમ પર સંભવિત દાવા માટે આંકડાનો સઘન અભ્યાસ કરાય છે.આંકડાકીય વિજ્ઞાન જોખમનું મૂલ્ય આંકવા માટે આંકડાશાસ્ત્ર અને સંભાવનાનો ઉપયોગ કરે છે અને આ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતોનો વીમાદાતાના કુલ રોકાણનો અંદાજ કાઢવા માટે ઉપયોગ કરાય છે.ચોક્કસ પૉલિસી રદ કરવાતા, મેળવાયેલા પ્રિમીયમની કુલ રકમ અને તે પ્રિમીયમના રોકાણમાંથી થયેલા ફાયદાના સરવાળામાંથી દાવાની ચૂકવણીની રકમ બાદ કરતા વીમાદાતાનો તે પૉલિસી માટે [[વીમાકરણ નફો]] મળે છે.વીમાદાતાની દ્રષ્ટિએ કેટલીક પૉલિસીઓ વિજેતા (એટલે કે, વીમાદાતા પ્રિમીયમ અને રોકાણની આવકની સામે દાવા અને ખર્ચની ચૂકવણી ઓછી કરે છે) છે જ્યારે કેટલીક નુકસાનકારક (એટલે કે, વીમાદાતા પ્રિમીયમ અને રોકાણની આવકની સામે દાવા અને ખર્ચ પર ઊંચી ચુકવણી કરે છે). વીમા કંપનીઓ આંકડાકીય વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને વિજેતા પૉલિસીઓનું વીમાકરણ કરીને તેમજ નુકસાનકારક પોલિસીની ચૂકવણી કરીને પણ નફાકારકતા જાળવી રાખે છે. કોઇ પણ વીમાદાતાનો વીમાકરણ દેખાવ તેના સંયુક્ત ગુણોત્તરમાં માપવામાં આવે છે.કંપનીનો સંયુક્ત ગુણોત્તર નક્કી કરવા માટે તેના નુકસાન ગુણોત્તર (ભોગવેલું નુકસાન અને નુકસાન ખર્ચનો પ્રિમીયમમાંથી થયેલી આવક સાથે ગુણોત્તર)ને ખર્ચ ગુણોત્તર (વીમાકરણ ખર્ચનો રાઇટ કરાયેલા ચોખ્ખા પ્રિમીયમ સાથેનો ગુણોત્તર)માં ઉમેરો કરવામાં આવે છે. સંયુક્ત ગુણોત્તર કંપનીની કુલ [[વીમાકરણ]] નફાકારકતાનું પ્રતિબિંબ છે.૧૦૦ ટકા કરતા ઓછો સંયુક્ત ગુણોત્તર વીમાકરણ નફાકારકતા દર્શાવે છે જ્યારે ૧૦૦ ટકા કરતા વધુ સંયુક્ત ગુણોત્તર કંપનીનું વીમાકરણ નુકસાન દર્શાવે છે. વીમા કંપનીઓ હાથ પર રહેલા ભંડોળમાંથી પણ [[રોકાણ]] નફો કમાવી શકે છે.હાથ પર રહેલું ભંડોળ એક ઇન્શ્યોરન્સ પાસે કોઇ પણ સમયે હાજર રહેલી રોકડ રકમ છે જે પ્રિમીયમ તરીકે મેળવવામાં આવી છે પરંતુ દાવાઓની ચૂકવણી કરવામાં તેનો ઉપયોગ થયો નથી.વીમાદાતા દાવાની ચૂકવણી ના થાય ત્યાં સુધી આવતા પ્રિમીયમનું રોકાણ કરવાનું શરૂ કરી દે છે અને તેના પર વ્યાજ કમાવે છે. ''એસોસિયેશન ઓફ બ્રિટીશ ઇન્શ્યોરર'' (યુકેની ૪૦૦ વીમા કંપનીઓ અને ૯૪ ટકા વીમા સેવાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી સંસ્થા) [[લંડન સ્ટોક એક્સ્ચેન્જ]]માં ૨૦ ટકા જેટલું રોકાણ ધરાવે છે.{{Fact|date=June 2009}} [[અમેરિકા]]માં 2003ના અંતે પુરા થતા પાંચ વર્ષમાં [[મિલકત]] અને [[અકસ્માત વીમો|અકસ્માત વીમા]] કંપનીઓનું વીમાકરણ નુકસાન 142.3 અબજ ડોલર હતું.પરંતુ હાથ પર રહેલા ભંડોળને કારણે કુલ નફો ૬૮.૪ અબજ ડોલર હતો.[[મોરાઇસ આર ગ્રીનબર્ગ|હેન્ક ગ્રીનબર્ગ]] જેવા કેટલાક વીમા ઉદ્યોગના માંધાતા નથી માનતા કે વીમાકરણ નફા વગર હાથ પર રહેલા ભંડોળમાંથી નફો ટકાવી રાખવો હંમેશા શક્ય છે. સ્વાભાવિક રીતે મંદીના સમયે હાથ પર રહેલા ભંડોળના રોકાણમાંથી વ્યાજ કમાવવાનું ચાલુ રાખવું મુશ્કેલ છે.મંદીમય માર્કેટ વીમાદાતાને તેમના રોકાણ પાછા ખેંચી લેવા અને તેમના અંડરરાઇટિંગ માપદંડ વધુ ચુસ્ત કરવા ફરજ પાડે છે. આમ નબળા અર્થતંત્રનો સામાન્ય રીતે અર્થ છે ઊંચા વીમા પ્રિમીયમ.નફાકારક અને બિનનફાકારક સમય વચ્ચેની તબદીલીની પ્રકૃતિને સામાન્ય રીતે વીમાકરણ અથવા [[વીમા ચક્ર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>Fitzpatrick, Sean, [http://ssrn.com/abstract=690316 ''Fear is the Key: A Behavioral Guide to Underwriting Cycles,''] 10 Conn. Ins. L.J. 255 (2004).</ref> મિલકત અને અકસ્માત વીમા કંપની અત્યારે મોટા ભાગની કમાણી તેમના ઓટો વીમા બિઝનેસમાંથી કરે છે.ઓટો નુકસાન પર સારા આંકડા અને માહિતી ઉપલબ્ધ છે અને ગણતરી માટેની આધુનિક ટેકનોલોજીને કારણે ઓટો વીમાના વીમાકરણને મોટો ફાયદો થયો છે.વધુમાં, [[અમેરિકા]]માં અણધારી કુદરતી હોનારતને કારણે મિલકત નુકસાને આ ટ્રેન્ડને ઉત્તેજિત કર્યો છે. === દાવાઓ === દાવા અને નુકસાન સંચાલન વીમાની ભૌતિક સેવા છે. તેનો ક્યારેય ઉપયોગ નહીં કરવો પડે તેવી વીમાધારકની આશા હોવા છતાં, તે જેના માટે ચૂકવણી થાય છે તે વાસ્તવિક પ્રોડકટ છે.વીમાધારક દ્વારા વીમાદાતાને દાવો સીધો અથવા દલાલ અથવા એજન્ટ દ્વારા ફાઇલ કરી શકાય છે.વીમાદાતા ઇચ્છે છે કે દાવો તેના પોતાના અરજીપત્રમાં ફાઇલ થાય અથવા તે [[એકોર્ડ ACORD|એકોર્ડ]] દ્વારા રજૂ કરાયેલા જેવા વીમા ઉદ્યોગની પ્રમાણભૂત અરજીમાં દાવો સ્વીકારે છે. વીમા કંપનીના દાવા વિભાગો મોટી સંખ્યામાં [[ક્લેમ એડજસ્ટર]]ને કામે લગાડે છે અને તેમને [[રેકોર્ડ મેનેજમેન્ટ|રેકોર્ડ્સ મેનેજર]] અને [[ડેટા એન્ટ્રી ક્લર્ક]]ની સહાય મળે છે.કંપની પાસે આવેલા દાવાઓનું તેની ગંભીરતાને આધારે વર્ગીકરણ કરાય છે અને એડજસ્ટરને આપવામાં આવે છે જોએ જ્ઞાન અને અનુભવને આધારે વિવિધ સેટલમેન્ટ સત્તા ધરાવે છે.એડજસ્ટર પ્રત્યેક દાવાની ઝીણવટભરી તપાસ કરે છે, સામાન્ય રીતે વીમાધારકના સહકાર સાથે, તેનું યોગ્ય નાણાકીય મૂલ્ય નક્કી કરે છે અને ચૂકવણી અધિકૃત કરે છે.જવાબદારી વીમા દાવાઓનો નિકાલ કરવો મુશ્કેલ છે કારણકે તેની સાથે ત્રીજો પક્ષ (ફરિયાદકર્તા જે વીમાદાતા સામે દાવો માંડે છે) સંકળાયેલો છે જે વીમાદાતાને સહકાર આપવા માટે બંધાયોલો નથી અને તે વીમાદાતાને [[સમૃદ્ધ]] ગણે છે.એડજસ્ટરે વીમાધારક માટે કાનૂની સલાહકાર મેળવવો જ જોઇએ. (આંતરિક સલાહકાર અથવા બહારનો પેનલ સલાહકાર). તેણે વર્ષો સુધી ચાલી શકે તેવા કાનૂની દાવા પર નજર રાખવી જોઇએ અને જ્યારે જજ દ્વારા વિનંતી કરાય ત્યારે વ્યક્તિગત રીતે અથવા ટેલિપોન પર નિકાલ સત્તા તરીકે નિકાલ કોન્ફરન્સમાં હાજર રહેવું જોઇએ. દાવાઓના નિકાલની કામગીરી દરમિયાન વીમાદાતા ગ્રાહકનો સંતોષ, વહીવટી ખર્ચ અને દાવાની વધુ પડતી ચૂકવણીની શક્યતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા ઇચ્છે છે.આ સંતુલન સાધવાની કામગીરીના ભાગરૂપે [[વીમા ગેરરીતિ|દગાબાજ અપ્રમાણિક વીમા પ્રવૃત્તિ]] આ કારોબાર માટે મોટું જોખમ છે અને તેને દૂર કરવી જોઇએ.દાવાની કાયદેસરતા અથવા દાવાના નિકાલ કરવાની પ્રક્રિયા મુદ્દે વીમાદાતા અને વીમાધારક વચ્ચે કેટલીકવાર અદાલતમાં દાવો મંડાય છે, જુઓ [[વીમા ખરાબ વિશ્વાસ]]. == વીમાનો ઇતિહાસ == {{Main|History of insurance}} માણસોના ઇતિહાસની સાથે સાથે વીમાનો પણ ઇતિહાસ શરૂ થતો હોય તેવું લાગે છે. આપણે જાણીયે છીએ કે આપણા સમાજમાં બે પ્રકારના અર્થતંત્ર છે. એક આર્થિક (માર્કેટ, નાણા, નાણાકીય સાધનો અને બીજા ઘણા બધા ) અને બીન નાણાકીય અથવા કુદરતી અર્થતંત્ર ( જેમાં નાણા, માર્કેટ, કે નાણાકીય સાધનોનો ઉપયોગ ન હોય તે.). પહેલો પ્રકાર કરતા બીજો પ્રકાર વધુ પુરાણો છે. આ પ્રકારના સમાજ કે અર્થતંત્રમાં, વ્યકિતઓ એકબીજાને મદદરૂપ બને છે જે વીમાનું એક સ્વરૂપ છે. દાખલા તરીકે, જો ઘર સળગી જાય તો સમાજના સભ્યો તે વ્યકિતને બીજું ઘર ઉભું કરવા મદદ કરશે. પડોશીનું ઘર બળી જાય તો તેના પડોશીએ મદદ કરવી જોઈએ તે ભાવના આ સાથે જોડાયેલી છે. નહીંતર, પડોશીને ભવિષ્યમાં કોઈ મદદ મળશે નહીં. હાલના વિશ્વના કેટલાક દેશો જ્યાં હજી પણ આધુનિક નાણા આધારિત અર્થતંત્ર મજબૂત અને વ્યાપક બન્યું નથી ત્યાં વીમાનો આ પ્રકાર હજુ ચાલુ છે.( દાખલા તરીકે રશિયા સાથે જોડાયેલા તેના ભૂતપૂર્વ સાથી દેશો). આધુનિક પરીપેક્ષમાં વીમાની વાત કરીએ તો ( આધુનિક નાણાકીય અર્થતંત્રમાં વીમોએ એક નાણાકીય સાધન છે.), પહેલા જોખમને વહેંચવાની અને બદલવાનો ઉપયોગ ઈસ્વીસન પૂર્વેની [[ઇ.સ.પૂર્વે બીજો સુવર્ણકાળ|બીજી]] અને [[ઇ.સ. પૂર્વે ત્રીજો સુવર્ણકાળ|ત્રીજી]] સદીના [[સુવર્ણકાળ|સુર્વણયૂગ]] દરમિયાન [[ચીન|ચાઈનીઝ]] અને [[બેલીલોનિયા|બેબિલોનીયા]]માં વેપારીઓ દ્વારા થતો હતો.<ref>See, e.g., Vaughan, E. J., 1997, ''Risk Management'' , New York: Wiley.</ref> ચાઈનીઝ વેપારીઓ તોફાની નદીને પાર કરતા તેમને થતું નુકશાન ઓછું કરવા માટે તેમનો માલ વિવિધ જહાજોમાં વહેંચી દેતા હતા જેથી જો એક જહાજ ડુબી જાય તો બધું જ નાશ પામે નહીં. બેબિલોનવાસીઓએ વિકસાવેલી પદ્ધતિ [[હમુરબીના નિયમ|કોડ ઓફ હામુરાભી]]માં નોંધાઈ છે. . ઈસ્વીસન પૂર્વે 1750માં અને તેનો ઉપયોગ [[ભૂમધ્ય સમુદ્રના પ્રદેશનું|ભૂમધ્ય સમુદ્ર]]માં [[વેપારી|વેપારીઓ]] દ્વારા કરાતો હતો. જો વેપારીને તેના માલ માટે લોન મળે તો તેણે નાણા ધીરનારને થોડા વધુ નાણા ચૂકવવા પડતા હતા કારણ કે જો તેનો માલ ચોરાઈ જાય તો લોન કેન્સલ કરાશે તેવું નાણા ધીરનાર બાહેંધરી આપતો હતો. પ્રાચીન પર્શિયાના [[એકેમેનિયન|અચેમેનિયન]] રાજાઓ પ્રથમ એવા રાજા હતા જેમણે પોતાની પ્રજાનો વીમો ઉતરાવ્યો હતો અને દરેક વ્યકિતએ તેમની વીમા અંગેની નોંધણી સરકારના અધિકારીઓ સમક્ષ કરાવવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. દર વર્ષે વીમાને ફરીથી નવરોઝ( ઈરાનીઓના નવા વર્ષનો પ્રારંભ) ના દિવસે રિન્યુ કરાતો. આ સમારંભમાં વિવિધ સમુદાયના નેતાઓ ભેગા થતા અને તેઓ રાજાને ભેટ આપતા. સૌથી વધુ કિંમતી ભેટ એક વિશેષ સમારંભમાં પ્રસ્તૂત કરવામાં આવતી હતી. જ્યારે ભેટ 10,000 ડેરિક (એચમેનિયન સોનાના સિક્કા) થી વધુ હોય તો તેની નોંધણી વિશેષ કચેરીમાં કરવી પડતી હતી. વિશેષ ભેટ રજૂ કરતા લોકો માટે આ ફાયદારૂપ હતું. જ્યારે બીજા લોકોની ભેટનું આકલંન રાજાના વિશ્વાસુઓ કરતા હતા. આ બાદ ભેટની કિંમત વિશેષ કચેરીમાં નોંધાઈ જતી હતી. આ ભેટ નોંધવાનો હેતું એવો હતો કે જ્યારે ભેટ આપનાર વ્યકિત મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે રાજા અને કોર્ટ તેને મદદ કરી શકે. ઇતિહાસકાર અને લખેક, જાહેઝ [[પ્રાચીન ઇરાન|પ્રાચીન ઈરાન]] પૂસ્તકમાં લખે છે કે " જ્યારે ભેટ આપનાર વ્યકિત મુશ્કેલીમાં હોય, મકાન બાંધવું હોય, સમારંભ યોજવો હોય કે તેના સંતાનોના લગ્ન કરાવવા હોય ત્યારે કોર્ટનો અધિકારી ભેટમાં આપેલી વસ્તુઓની નોંધણીની ચકાસણી કરતો.જો તેણે આપેલી ભેટની રકમ 10,૦૦૦ ડેરિકથી વધી જાય તો, તે અથવા તેણેને તેને આપેલી ભેટ કરતા બેથી ત્રણ ઘણી રકમ આપવામાં આવતી હતી. "[http://www.iran-law.com/article.php3?id_article=61 http://www.iran-law.com/article.php3?id_article=61] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404093756/http://www.iran-law.com/article.php3?id_article=61 |date=2008-04-04 }} એક વર્ષ બાદ , [[રહોડ્સ|રોડેશ]] લોકોએ આ ખ્યાલને ' [[સામાન્ય સરેરાશ]] તરીકે અપનાવ્યો હતો. જે વેપારીઓનો માલ એક સાથે જતો હોય તેઓ પ્રિમીયમની રકમ ભાગી લેતા અને સરખે ભાગે પ્રિમિયમ ચુકવતા. જ્યારે કોઈ વેપારીને જહાજ ડૂબી જવાથી કે તોફાનથી નુકશાન થાય ત્યારે તેને આ પ્રિમીયમની રકમમાંથી નુકશાન ભરપાઈ કરી આપવામાં આવતું હતું. [[પ્રાચીન ગ્રીસ|ગ્રીક]] અને [[પ્રાચીન રોમ|રોમન]] લોકોએ આરોગ્ય અને જીવન વીમાનો ખ્યાલ રજૂ કર્યો હતો. ઈસવીસન પૂર્વે 600ની સાલમાં તેમણે "હિતકારી સમાજ" નામનું એક જૂથ રચ્યું હતું, જે જૂથના સભ્યના [[પરિવાર]]ની દેખભાળ રાખતું હતું અને [[મૃત્યુ]] વખતે [[અગ્નિસંસ્કાર|અંતિમવીધી]]નો ખર્ચ ઉપાડી લેતું હતું. એક જ ઉદ્દેશ માટે ભેગા થયેલા [[ગીલ્ડ|જૂથ]]ના સભ્યો [[મધ્ય યુગ|મધ્યમ ય]] ધરાવતા હતા. [[ટાલમુડ|તાલમુડ]] [[સારું (અર્થતંત્ર)|માલ]]ના વીમા અંગેના વિવિધ પાસાની જાણકારી રાખતો હતો. 17મી સદીના અંત સુધીમાં વીમાનો ખ્યાલ વિકસ્યો " મિત્રતા ધરાવતા સમુદાય " ઈંગ્લેન્ડમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા, જેમા લોકો કેટલીક રકમનો ફાળો આપતા હતા જેનો ઉદ્દેશ કટોકટીની સ્થિતિમાં પહોંચી વળવાનો હતો. અલગ પ્રકારના વીમા કરાર ( દા.ત. વીમા કરાર લોન કે અન્ય પ્રકારના કરાર સાથે ન આવતા હોય તેવા)ની શોધ [[જીનોવુ|જીનોઓ]]માં 14મી સદીમાં થઈ હતી, જેમાં વીમાની સામે સંપતિ ગીરો મુકાતી હતી. આ પ્રકારના નવા વીમા કરારો દ્વારા વીમાને રોકાણથી અલગ પાડવામાં આવતો હતો, આ પ્રકારની અલગ ભૂમિકા દરિયાઈ વીમામાં અસરકારક રહી હતી. [[યુરોપ]]ના [[પુનરરુજજીવન|પુનરુજ્જીવન]]કાળ બાદ વીમો વધુ કાર્યદક્ષ બન્યો હતો. સાતમી સદીના અંત સુધીમાં, લંડન વેપારના કેન્દ્ર તરીકે વિકસતા દરિયાઈ વીમાની માંગ વધી હતી. 1680ના દાયકાના અંત ભાગમાં, [[એડવર્ડ લોયડ (કોફીહાઉસ માલિક)|એડવર્ડ લોયડ]] દ્વાર એક કોફી હાઉસ શરૂ કરવામાં આવ્યું તે વહાણ માલિકો, વેપારીઓ અને વહાણના કેપ્ટનમાં લોકપ્રિય સ્થળ બની ગયું હતું.જેને કારણે તે વહાણ ઉદ્યોગના તાજા અને ભરોસાપાત્ર સમાચાર માટેનું સ્થળ બની ગયું હતું. આ સ્થળ વહાણો અને માલ માટે વીમો લેવા માંગતા પક્ષો માટે બેઠકનું સ્થળ બની ગયું હતું હાલમાં, [[લોયડ્સ ઓફ લંડન|લોયડ ઓફ લંડન]] (નોંધનીય છે કે લોયડ વીમા કંપની નથી) દરિયાઈ અને અન્ય પ્રકારના વીમાના કામ અલગ શાખ ધરાવે છે, તેઓ હાલના વીમાના ખ્યાલથી અલગ પ્રકારે કામ કરે છે. હાલમાં આપણે જે વીમાના સ્વરૂપને જાણીયે છીએ તેના મુળ લંડનમાં 1666માં લાગેલી [[ગ્રેટ ફાયર ઓફ લંડન]]ની આગ તરફ જાય છે. આ આગમાં 13,200 ઘર બળી ગયા હતા. આ આપત્તી બાદ, [[નિકોલસ બાર્બન|નિકોલસ બારબોને]] મકાનોનો વીમો ઉતારવાની ઓફિસ શરૂ કરી હતી. 1680માં , તેણે ઈંગ્લેન્ડની પ્રથમ વીમા કંપની " ધ ફાયર ઓફિસ," શરૂ કરી જે ઈંટો અને ઘરનો વીમો લેતી હતી. [[અમેરિકા|યૂનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં પ્રથમ વીમા કંપની 1732માં [[સાઉથ કેલિફોર્નિયા|દક્ષિણ કેરોલીના]]ના ચાર્લ્સ ટાઉન (હાલના દિવસોમાં [[ચાર્લસ્ટન, સાઉથ કેલિફોર્નિયા|ચાર્લ્સટન]]) ખાતે શરૂ થઈ હતી. [[બેન્જામિન ફ્રાન્કલિન|બેન્જામિન ફ્રેન્કલીન]]એ વીમાને વધુ વ્યસ્થિત અને લોકપ્રિય થવામાં મદદ કરી હતી, અને તે પણ ખાસ કરીને [[આગ]] સામે, [[અખંડ વીમો|કાયમી વીમા]] તરીકે તેનો ઉપયોગ થતો હતો. 1752માં તેમણે આગથી નુકશાન પામતા ઘરોને બચાવવા [[આગથી થતા નુકસાનમાં વીમા ગૃહો માટે ફિલાડિલફીયા યોગદાન|ફિલાડેલ્ફિયા કન્ટ્રીબ્યુશનશીપનો પ્રારંભ કર્યો]]. ફ્રેન્કલીનની કંપની આગ સામેના રક્ષણ માટે પ્રદાન કરતી પહેલી કંપની હતી. આ ઉપરાંત કંપની ચોક્કસ [[આગ સંકટ|આગ લગાડતા પરિબળો]]અંગે ચેતવણી આપતી હતી તેમજ, તે આગનું જ્યાં વધુ જોખમ હોય તેવી ઈમારતો જેમ કે લાકડાના ઘરોનો વીમો લેવાનો પણ ઈનકાર કરતી હતી. યૂનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં વીમા ઉદ્યોગનું [[નિયમન]], [[બાલ્કનાઇઝેશન|બલ્કેનાઈઝ]] છે. પ્રાથમિક જવાબદારી [[અમેરિકાનું રાજ્ય|રાજ્ય]]ના વીમા વિભાગો નિભાવે છે. જેથી વીમા બજાર કેન્દ્રીય રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય બન્યા છે. રાજ્યના વીમા કમિશનરો અલગ રીતે કામ કરે છે જો કે તેઓ [[નેશનલ એસોસિયેશન ઓફ ઇન્શ્યોરન્સ કમિશનર્સ|નેશનલ ઈન્શ્યોરન્સ કમિશનર્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન]]ની પરવાનગી મેળવી લે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં કેટલાક લોકોએ રાજ્ય અને ફેડરલ નિયંત્રણ સિસ્ટમની તરફેણ કરી છે. (સામાન્ય રીતે તેને [[વૈકલ્પિક કેન્દ્રીય સનદ|ઓપ્શનલ ફેડરલ ચાર્ટર]] (OFC)). == વીમાના પ્રકાર == ગણી શકાય તેવા કોઇ પણ જોખમનો વીમો લઇ શકાયચોક્કસ પ્રકારના જોખમ કે જેના પર દાવો કરી શકાય તેને જોખમ કહેવાય છે.વીમા પૉલિસીમાં સ્પષ્ટ માહિતી આપવામાં આવશે કે પૉલિસી હેઠળ ક્યા જોખમ સામે રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે અને કોની સામે નહીં.હાલ પ્રચલિત હોય તેવા વીમાના કેટલાક પ્રકારોની એક અપૂર્ણ યાદી નીચે દર્શાવેલી છે.એક જ વીમા નીચે દર્શાવેલી એક અથવા તેથી વધુ શ્રેણીનું જોખમ કવર કરી શકે છે.દાખલા તરીકે, ઓટો વીમો મિલકત જોખમ (કારની ચોરી અથવા નુકસાન સામે રક્ષણ)અને જવાબદારી જોખમ (અકસ્માતના સંદર્ભમાં ઉભા થતા કાનૂની દાવા સામે રક્ષણ) બંને સામે રક્ષણ આપે છે.અમેરિકામાં [[ઘર વીમો|ઘરમાલિક]]નો વીમામાં ઘર અને માલિકની વસ્તુઓને નુકસાન સામે રક્ષણ આપતા મિલકત વીમો, માલિક સામેના કેટલાક કાનૂની દાવાઓ સામે રક્ષણ આપતા જવાબદારી વીમો અને માલિકની મિલકતમાં ઇજા પામેલા મહેમાનના તબીબી ખર્ચની નાની રકમનો સમાવેશ થાય છે. [[બિઝનેસ વીમો|વ્યાપાર વીમો]] એટલે એવો કોઇ પણ વીમો કે જે વ્યાપારને જોખમ સામે રક્ષણ આપે છે.વેપાર વીમાના કેટલાક કેટલાક પ્રકાર જોઇએઃ (a) વિવિધ પ્રકારના ''વ્યાવસાયિક જવાબદારી વીમો'' કે જે ''પ્રોફેશનલ ઇનડેમ્નિટી ઇન્શ્યોરન્સ'' તરીકે પણ ઓળખાય છે (b) વેપાર માલિક પૉલિસી, જેમાં ઘરમાલિક વીમામાં જે રીતે ઘરમાલિકની તમામ જરૂરિયાત કવર કરવામાં આવે છે તે રીતે વેપાર માલિકની જરૂરિયાત કવર કરવામાં આવે છે. <ref>{{cite web | author = Insurance Information Institute | title = Business insurance information. What does a business owners policy cover? | url = http://www.iii.org/individuals/business/basics/bop/ | access-date = 2009-10-01 | archive-date = 2009-02-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090227215350/http://www.iii.org/individuals/business/basics/bop/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.turtlemint.com/ | title = Insurance | publisher = turtlemint.com}}</ref> === ઓટો વીમો === {{Main|Vehicle insurance}} [[ચિત્ર:2008-07-23 Wrecked car in Durham 2.jpg|thumb|180px|right|ભંગાર થઇ ગયેલં વાહન]] ઓટો વીમો તમને જો અકસ્માત થાય તો નાણાકીય નુકશાન સામે તમારું રક્ષણ કરે છે.તે તમારી અને વીમા કંપની વચ્ચેનો કરાર છે. તમે પ્રિમીયમ ચુકવવા માટે સંમત થાવ છો અને વીમા કંપની તમારી પૉલિસીમાં નક્કી કરાયેલી શરતએ નુકશાન ચુકવવા સંમત થાય છે. ઓટો વીમો મિલકત, જવાબદારી કે તબીબી ક્ષેત્રને આવરી લે છે. # મિલકત કવરેજ તમને વાહનને નુકશાન કે તેની ચોરી સામે રક્ષણ આપે છે. # જવાબદારી કવરેજ તમને અન્યોની મિલકતના નુકશાન કે તેને થયેલી ઈજાને લઈને તમારી કાયદેસરની જવાબદારી અંગેનો ખર્ચ ઉપાડે છે. # મેડિકલ કવરેજ તમને સારવારનો ખર્ચ, અંતિમક્રિયા કે પછી અન્ય તબીબી ખર્ચ સામે રક્ષણ આપે છે. ઓટો વીમોમાં છ પ્રકારના કવરેજને આવરી લેવામાં આવે છે. મોટાભાગના દેશોમાં આ કવરેજમાંથી કેટલાક કવરેજ ખરીદવા જરૂરી છે.જો તમે લોનથી કાર ખરીદી રહ્યા છો તો તમને લોન આપનાર પણ વીમા અંગે પુચ્છા કરશે. મોટાભાગની ઓટો પૉલિસી છ મહિનાથી એક વર્ષની હોય છે. [[અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટસ્]]માં વીમા કંપનીએ ગ્રાહકને જણાવવું પડે છે કે ક્યારે પૉલિસી રીન્યુ કરાવવાનો સમય થયો છે. <ref>{{cite web | author = Insurance Information Institute | title = What is auto insurance? | url = http://www.iii.org/individuals/auto/a/whatis/ | access-date = 2009-10-01 | archive-date = 2009-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090304130504/http://www.iii.org/individuals/auto/a/whatis/ | url-status = dead }}</ref> === ગૃહ વીમો === {{Main|Home insurance}} આપત્તિમાં ઘરને થયેલા નુકશાન માટે ગૃહ વીમો તમને વળતર આપે છે. કેટલાક ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં કેટલીક ચોક્કસ પ્રકારની આપત્તિઓ જેમ કે પૂર, ભૂકંપનો વીમામાં સમાવેશ કરતા નથી. આ માટે તમારે વિશેષ કવરેજ માંગવું પડે છે. રખરખાવ-અને તેને લગતી મુશ્કેલીઓએ મકાન માલિકની જવાબદારી છે. પૉલિસીમાં યાદી હોય છે અથવા અલગ પૉલિસી ખરીદવી પડે છે. અને જેઓ પોતાનું ઘર ભાડે આપે છે તેમને માટે પૉલિસી ખરીદવાની ખાસ જરૂરીયાત છે. કેટલાક દેશોમાં વીમા કંપનીઓ ઘરના સભ્યો દ્વારા જેમાં પાળતું જાનવરનો પણ સમાવેશ થાય છે તેમના દ્વારા થતું નુકશાન, ઈજા વગેરે જેવી જવાબદારીઓ અને કાયદેસરના ખર્ચનો સમાવેશ કરતા પેકેજ ઓફર કરે છે.<ref>{{cite web | author = Insurance Information Institute | title = What is homeowners insurance? | url = http://www.iii.org/individuals/homei/hbasics/whatis/ }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === આરોગ્ય === {{Main|Health insurance|Dental insurance}} [[ચિત્ર:NHS NNUH entrance.jpg|right|thumb|એનએચએસ ફેસિલિટી]] [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ]]માં [[નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ]]ની આરોગ્ય પૉલિસી કે અન્ય લોકોના નાણા દ્વારા ચાલતા આરોગ્ય પોગ્રામ તબીબી સારવારનો ખર્ચ વહન કરે છે. દંત્ય વીમો, જેમ કે વૈદ્યકીય વીમો વ્યકિતઓને ડેન્ટલ કોસ્ટ સામે રક્ષણ આપે છે. ઘણી વખત યુએસમાં, દંત્ય વીમો હેલ્થ વીમોની સાથે નોકરીદાતાના બેનિફિટ પેકેજમાં સમાવેશ કરાય છે. === અક્ષમતા === * [[અક્ષમતા વીમો|અક્ષમતા વીમા]]પૉલિસી પોલીસી લેનાર વ્યકિતને ઈજા થતા કે બિમારીને કારણે કામ ન કરી શકવાની સ્થિતિમાં નાણાકીય મદદ કરે છે. તેઓ [[મોર્ગેજ|ગીરો]] મુકેલી મિલકત કે [[ક્રેડિટ કાર્ડ|ક્રેડીટ કાર્ડ]] વડે ગ્રાહકને માસિક મદદ કરે છે. * [[કારોબાર ખર્ચ અક્ષમતા વીમો|ડિસબિલિટિ ઓવરહેડ વીમો]] બિઝનેશ માલિક જ્યારે કામ કરવા માટે અક્ષમ હોય ત્યારે કરવા પડતા કાયમી ખર્ચને ચુકવવા સામે વળતર આપે છે. * [[કાયમી અપંગતા વીમો|ટોટલ પર્મનન્ટ ડિસબિલિટિ વીમો]] તમે જ્યારે કાયમી અક્ષમ થાવ અને તમારા વ્યવસાયમાં કામ કરી શકો નહીં ત્યારે આ વીમો તમને ફાયદો પહોંચાડે છે. * [[કામદારોનું વળતર|કામદારોને વળતર]] આ વીમો કામને લગતી ઈજા થાય તો કર્મચારી ને ચુકવવામાં આવતા [[વેતન|ભથ્થાં]]નો પૂર્ણ ભાગ કે અશતઃ ભાગ ચુકવે છે. === અકસ્માત === અકસ્તામ વીમો દુર્ઘટના સામે રક્ષણ આપે છે તેમાં ચોક્કસ પ્રોપર્ટી સાથે સંકળાયેલા જોખમ સામે જ રક્ષણ મળે એવું જરૂરી નથી. {{Main|Casualty insurance}} * [[ગુના વીમો]], તે એક અકસ્માત વીમાનું સ્વરૂપ છે જે ત્રીજા પક્ષના [[ગુનાહિત કૃત્ય|ગુનાહિત કૃત્યુ]]ને કારણે થતા નુકસાન સામે વીમાધારકને રક્ષણ આપે છે.દાખલા તરીકે, કોઇ કંપની [[ચોરી]] અથવા [[નાણાની ઉચાપત|નાણાકીય કૌભાંડ]]થી થતા નુકસાન સામે રક્ષણ મેળવવા ગુના વીમો લઇ શકે છે. * [[રાજકીય જોખમ વીમો]], તે અક્સમાત વીમાનું એક સ્વરૂપ છે જે એવા [[દેશ|દેશો]]માં કામગીરી ધરાવતા વેપારીઓ દ્વારા લેવાય છે કે જ્યાં [[ક્રાંતિ|રાજકીયક્રાંતિ]] અથવા અન્ય [[રાજકારણ|રાજકીય]] સ્થિતિના પરિણામે નુકસાન થઇ શકે છે. === જીવન === {{Main|Life insurance}} જીવન વીમો મૃતકના પરિવાર અથવા અન્ય અધિકૃત લાભાર્થીને નાણાકીય લાભ પુરો પાડે છે અને તે વીમાધારકના પરિવારને ખર્ચ પણ પુરી પાડી શકે છે. જેમાં [[દફનવિધિ]], [[અગ્નિસંસ્કાર|અગ્નિદાહ]] અને અન્ય અંતિમક્રિયાને લગતા અન્ય ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે.જીવન વીમા પૉલિસીમાં રકમ લાભર્થીને ચુકવવાનો પણ ઘણીવાર વિકલ્પ હોય છે. જેમાં ઉચ્ચક રોકડ રકમ અથવા વાર્ષિક ચૂકવણીનો સમાવેશ થાય છે. [[વાર્ષિકી (નાણાકીય કરારો)|વાર્ષિકી]] નિયમિત ચુકવણી પુરી પાડે છે અને તેનું સામાન્ય રીતે વીમા તરીકે વર્ગિકૃત કરાય છે કારણકે તે વીમા કંપની દ્વારા અપાય છે. અને તેનું વીમા તરીકે નિયમન થાય છે અને તેમાં જીવન વીમામાં જે પ્રકારની કુશળતા જોઇએ છે તે પ્રકારની કુશળતાની જરૂર પડે છે.વાર્ષિકી અને [[પેન્શન]] જે જીવન માટે લાભ ચૂકવે છે તેને તે શક્યતા સામે વીમો કહેવાય છે કે જેમાં [[નિવૃત્તિ|નિવૃત્ત થનાર વ્યક્તિ]] જીવી જાય છે તેના નાણાકીય સંસાધન કરતા પણ વધુ.તે દ્રષ્ટિએ તેઓ જીવનવીમાના પુરક છે અને વીમાકરણની દ્રષ્ટિએ પ્રતિબિંબ છે જીવનવીમાનું. ચોક્કસ જીવન વીમા કરાર રોકડ મૂલ્ય સંચયિત કરે છે જે પોલિસી સરન્ડર કરવાથી અથવા પૉલિસી સામે ઋણ મેળવવા માટે વીમાધારક દ્વારા લઇ શકાય છે.વાર્ષિકી જેવી કેટલીક પૉલિસી અને [[એન્ડોમેન્ટ પૉલિસી]] [[સમૃદ્ધિ]] સંચયિત કરવાના અથવા જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે [[લિક્વિડેશન|મુક્ત]] કરવા માટેના નાણા સાધનો છે. અમેરિકા અને બ્રિટન જેવા કેટલાક દેશમાં [[કર કાયદો|કર કાયદા]]માં જોગવાઇ છે કે ચોક્કસ પરિસ્થિતમાં આ રોકડ મૂલ્ય પરનું વ્યાજ કરપાત્ર નથી.આને પગલે જીવન વીમાનો બચત માટેની કર કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ તેમજ વહેલા મૃત્યુના કિસ્સામાં રક્ષણ તરીકે ઉપયોગ વધ્યો છે. અમેરિકામાં જીવન વીમા પૉલિસી અને વાર્ષિકી પર થતી વ્યાજની આવક પરનો કર સામાન્ય રીતે મોકૂફ રખાય છે.જો કે કેટલાક કિસ્સામાં કર મોકૂફીમાંથી મેળવેલો લાભ નીચા વળતરથી સરભર થઇ જાય છે.તેનો વીમા કંપની, પૉલિસીનો પ્રકાર અને અન્ય પરિબળો (મૃત્યુદર, બજાર વળતર, વગેરે.)પર આધાર રહે છે.વધુમાં અન્ય આવકવેરા બચત સાધનો (દાખલા તરીકે, આઇઆરએ, ૪૦૧ (કે) પ્લાન, રોથ આઇઆરએ) મૂલ્ય સંચય માટે સારા વૈકલ્પિક સાધનો પુરવાર થઇ શકે છે.લો-કોસ્ચ ટર્મ જીવન વીમો અને ઉંચુ વળતર આપતું કર કાર્યક્ષમ નિવૃત્તિ એકાઉન્ટનું મિશ્રણ સારું રોકાણ વળતર આપી શકે છે. === મિલકત === {{Main|Property insurance}} [[ચિત્ર:Tornado Damage, Illinois 2.JPG|right|thumb|વીમાના ઉદેશ માટે ઇલિનોઇસના ઘરને ચક્રવાતથી થયેલા નુકસાનને ભગવાનનું કૃત્ય ગણવામાં આવશે.]] મિલકત વીમો તમને મિલકતે [[ચોરી]] અથવા [[આબોહવા|હવામાન]]ને કારણે થતા નુકશાન સામે રક્ષણ આપે છે. આ વીમામાં કેટલાક વિશેષ વિભાગો પાડવામાં આવ્યા છે જેમ કે [[અગ્નિ વીમો|આગ વીમો]] , [[પૂર વીમો]], [[ભૂકંપ વીમો]] , [[ઘર વીમો|મકાન વીમો]], દરિયાઈ વીમો અથવા [[બોઇલર વીમો|બોઈલર વીમો]]. * [[ઓટો વીમો|ઓટોમોબાઈલ વીમો]] , [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુકે]]માં ''મોટર વીમા '' તરીકે ઓળખાય છે, મોટર વીમો વીમાનો જાણીતો પ્રકાર છે. આ વીમો [[ડ્રાઇવિંગ|ડ્રાઈવર]] અને વીમિત કરાયેલ [[વાહન]]ને થયેલા નુકશાનની [[કાયદામાં જવાબદારી|જવાબદારી]] ઉપાડી લે છે. સમગ્ર [[અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં જાહેર રોડ પર ચલાવવામાં આવતા વાહન ઓપરેટરો માટે ઓટો વીમો પૉલિસી લેવી જરૂરી છે. કેટલાક ન્યાયક્ષેત્રોમાં, અકસ્માતમાં ઈજા માટે આપવામાં આવતા વળતર અંગે પીડિતને [[નો-ફોલ્ટ વીમો|નો ફોલ્ટ]]સિસ્ટમ હેઠળ આવરી લેવાય છે, જેના કારણે વળતર માટે મોટા દાવો માંડવાની શક્યતાઓ ઓછી થાય છે. પરંતુ તેના કારણે પીડિતને અન્યાય થતો નથી અને તેને યોગ્ય વળતર મળી રહે છે. ભાડે આપવામાં આવેલી કારને થતા [[નુકસાન માફી|નુકશાન]] અંગે ક્રેડિટ કાર્ડ કંપનીઓ વીમો લે છે. ** ડ્રાઈવિંગ સ્કૂલ વીમો વીમો ડ્રાઈવિંગ શીખી રહ્યો હોય ત્યારે થતા અકસ્માત દરમિયાન થતા નુકશાન સામે વળતર આપે છે. મોટર પૉલિસીમાં શિક્ષકની જવાબદારી હોય છે જ્યારે આ પોલીસીમાં શિક્ષક અને ડ્રાઈવિંગ શીખી રહેલા વ્યકિતને પણ દાવો મંડાય ત્યારે સરખી રીતે જવાબદાર ગણવામાં આવે છે. * [[હવાઇ વીમો|હવાઈ વીમો]] હલ, સ્પેર, અને અન્ય જવાબદારી ધરાવતા જોખમો સામે રક્ષણ આપે છે. ks. * [[બોઇલર વીમો|બોઈલર વીમો]] ( બોઈલર અથવા મશીનરી વીમો અથવા ઈક્વિપમેન્ટ બ્રેકડાઉન વીમો તરીકે પણ જાણીતો) ઈક્વિપમેન્ટ અથવા મશીનરીને થતા નુકસાન સામે રક્ષણ આપે છે. * [[બિલ્ડરનો જોખમ વીમો|બિલ્ડર્સ રીસ્ક વીમો]] બાંધકામ દરમિયાન મિલકતને થતા નુકશાન સામે આ વીમો રક્ષણ આપે છે. બિલ્ડર્સ રીસ્ક વીમો "બધા જ જોખમો "ના ધોરણે આવરી લેવામાં આવે છે તેમા (વીમેદારની બેજવાબદારીનો પણ સમાવેશ થાય છે.) દસ્તાવેજ બહારના જોખમોનો સમાવેશ થતો નથી. * [[પાક વીમો]] " ખેડૂતો પાક વીમાનો ઉપયોગ પાક સાથે સંકળાયેલા જોખમોની અસર ઓછી કરવા અથવા તેનાથી બચવા માટે આ વીમો લે છે. ખરાબ હવામાન, અતિવૃષ્ટી, દુષ્કાળ, કરા, જંતુઓ કે રોગ જેવા કારણોને કારણે પાકને નુકશાન અથવા નિષ્ફળ જવા સામે ખેડુતો આ વીમો લે છે. <ref>{{US patent application|20060287896}} “Method for providing crop insurance for a crop associated with a defined attribute”</ref> * [[ધરતીકંપ વીમો|ભૂકંપ વીમો]] એ મિલકત વીમાનો એક પ્રકાર છે જેમાં [[ભૂકંપ]]ને કારણે મિલકતને નુકશાન થાય તો વીમા કંપની નુકશાન ચુકવે છે. સામાન્ય રીતે [[ઘરમાલિક વીમો|માલિકી વીમા]] પૉલિસીમાં ભૂકંપને કારણે થતા નુકશાનને આવરી લેવામાં આવતું નથી. મોટાભાગની ભૂકંપ વીમા પૉલિસીઓ [[કપાતપાત્ર|કરપાત્ર આવકમાંથી બાદ]] મળવા પાત્ર હોય છે આના દર સ્થળ અને ભૂકંપની શક્યતા પર આધારીત હોય છે તેમજ [[ભૂકંપ એન્જિનિયરિંગ|મકાનના બાંધકામ]] પર પણ વીમાનો દર નક્કી થાય છે. . * [[ફિડિલિટી બોન્ડ|ફિડેલિટિ બોન્ડ]] અકસ્માત પ્રકારનો વીમો છે જેમાં કોઈ ચોક્કસ વ્યકિત દ્વારા કરવામાં આવતી છેત્તરપીંડી સામે વીમેદારને રક્ષણ મળે છે. આ વીમો કર્મચારીઓના વિશ્વાસઘાતના કિસ્સાને કારણે થતા નુકશાન સામે વળતર આપે છે. * [[પૂર વીમો]] પૂરને કારણે મિલકતને થતા નુકશાન સામે રક્ષણ આપે છે. યુએસમાં ઘણી વીમા કંપનીઓ દેશના કેટલાક ભાગમાં પૂર વીમો આપતી નથી. આને કારણે કેન્દ્ર સરકારે [[રાષ્ટ્રીય પૂર વીમા કાર્યક્રમ|નેશનલ ફૂડ ઈન્શ્યોરન્સ પોગ્રામ]] શરૂ કર્યો છે જે વીમા જેવું કામ આપે છે. * ગૃહ વીમો અથવા હોમઓનર્સ' વીમો : જૂઓ "મિલકત વીમો". * [[જમીનમાલિક વીમો|જમીનદાર વીમો]] આ વીમો એવા લોકો માટે છે જેઓ પોતાની મિલકત ભાડે આપે છેયુકેમાં મોટાભાગે ભાડે આપવામાં આવેલી મિલકતને વીમાનું કવર મળતું નથી જેથી મકાન અથવા મિલકત માલિકે ગૃહ વીમાના આ પ્રકારનો વીમો લેવો પડે છે. * [[દરીયાઇ વીમો|દરિયાઈ વીમો]] અને દરિયાઈ અથવા દરિયાઈ માલસામાન વીમો જહાજ દ્વારા દરિયાઈ માર્ગે અથવા મોટા નદી માર્ગે લઈ જવાતા માલસામને થતા નુકશાન સામે રક્ષણ આપે છે. જ્યારે માલસામાનના માલિક અને કેરિયર અલગ અલગ હોય ત્યારે દરિયાઈ વીમો આગ, જહાજ ભાંગી પડવું કે પછી અન્ય કારણો સર માલસામાનને થતા નુકશાન માટે માલસામાન માલિકને રક્ષણ આપે છે. પરંતુ કેરિયર અથવા કેરિયરના વીમા દ્વારા મળતી રકમને તેમાંથી બાદ કરી દેવામાં આવે છે. ઘણી દરિયાઈ વીમાઓમાં "સમયના તત્વ" ને ઉમેરવામાં આવે છે. આ પૉલિસીમાં માલસામાન મોડો પહોંચવાથી થતા નુકશાન સામે પણ વળતર ચુકવવામાં આવે છે. * [[સ્યોરિટી બોન્ડ|સ્યોરીટી બોન્ડ]] વીમો ત્રણ પક્ષકારો વચ્ચેનો વીમો છે જે રોકેલી મુડીના પ્રદર્શન અંગે જોખમોથી બચાવે છે. * [[ત્રાસવાદ વીમો|આતંકવાદી વીમો]] આ વીમો [[ત્રાસવાદી|આતંકવાદી]] પ્રવતિઓને કારણે થતા નુકશાન સામે રક્ષણ આપે છે. * જ્વાળામુખી વીમો હવાઈમાં જ્વાળામુખી ફાટવાથી થતા નુકશાન સામે વળતર આપે છે. * તોફાની પવનો સામેનો વીમો આ વીમો વાવાઝોડાં અથવા ટ્રોપિકલ ચક્રાવાતને કારણે થતા નુકશાન સામે રક્ષણ આપે છે. === જવાબદારી === {{Main|Liability insurance}} જવાબદારી વીમો એ વ્યાપક અર્થ ધરાવતો વીમો છે જે વીમેદાર સામે થતા કાયદેસરના દાવા સામે રક્ષણ આપે છે. ઘણા પ્રકારના વીમામાં જવાબદારીના તત્વને આવરી લેવામાં આવે છે.દાખલા તરીકે, મકાનમાલિક વીમા પૉલિસીમાં સામાન્ય રીતે જવાબદારી કવરેજનો સમાવેશ થાય છે જે મિલકતની મુલાકાત દરમિયાન કોઈ વ્યકિત લપસી જાય અને તેના દ્વારા કરતા દાવા સામે વીમેદારને રક્ષણ આપે છે. ; ઓટોમોબાઈલ વીમોમાં જવાબદારી વીમાની વાત સમવાઈ છે જેમ અકસ્માતગ્રસ્ત કાર અન્યને પણ ઈજા કે અન્યની મિલકતને નુકશાન કરી શકે છે જે સામે કંપની વળતર ચુકવશે.જવાબદારી વીમા દ્વારા જે રક્ષણ આપવામાં આવે છે તે બે ભાગમાં હોય છે. : એક વીમેદાર સામે માંડવામાં આવતા દાવાઓ અને બીજું નુકશાન સામે વળતર ( વીમેદાર તરફથી વળતર) આ વળતર કોર્ટના ચુકાદા પર આધારિત હોય છે. જવાબદારી પૉલિસી સામાન્ય રીતે વીમેદારની બેજવાબદારી સામે રક્ષણ આપે છે. પરંતુ વીમેદાર દ્વારા જાણીજોઈને કરવામાં આવેલી હરકતોને કારણે થતા નુકશાન સામે વળતર ચુકવાતું નથી. * [[ડિરેક્ટર્સ અને ઓફિસર્સ જવાબદારી વીમો|ડિરેક્ટર એન્ડ ઓફિસર્સ લાયબલિટિ વીમો]] આ વીમો સંગઠન (સામાન્ય રીતે કોર્પોરેશન) ને ડિરેક્ટર કે ઓફિસરો દ્વારા કરવામાં આવતી ભૂલને કારણે થતા દાવાઓ સામે રક્ષણ આપે છે. ઉદ્યોગમાં આને "ડીએન્ડઓ(D&amp;O)" કહેવામાં આવે છે. * પર્યવારણ જવાબદારી વીમો ઈજા, પ્રદુષકો છોડવાને કારણે મિલકતને થતું નુકશાન, તેને સાફ કરાવવાનો ખર્ચ, સામે વળતર આપે છે. * ભૂલ અને ઓમિશન વીમો : જુઓ " વ્યાવસાયિક જવાબદારી વીમો" "જવાબદારી વીમા" હેઠળ. * [[પ્રાઇઝ ઇનડેમ્નિટી વીમો|પ્રાઈઝ ઈન્ડેમન્ટી વીમો]] વીમેદારને કોઈ ચોક્કસ પ્રસંગ દરમિયાન મોટી રકમનું ઈનામ આપવું પડે ત્યારે તે સામે રક્ષણ આપે છે. જેમ કે બેઝબોલ ગેમ અને હોલ ઈન વન ગોલ્ફ ટુર્નામેન્ટમાં સ્પર્ધકને હાફ કોર્ટ શોટ મારનારને આપવામાં આવતી જાહેરાત. * [[વ્યવસાયિક જવાબદારી વીમો|વ્યાવસાયિક જવાબદારી વીમો]] , જેને ''પ્રોફેશનલ ઈન્ડેમન્ટી વીમો'' , પણ કહેવાય છે આર્કિટેકચરલ કોર્પોરેશન અને મેડિકલ પ્રોફેશનલ જેવા વ્યકિતઓ સામે સંભવિત રીતે બેજવાબદારી માટે તેમના દર્દીઓ અથવા ગ્રાહકો દ્વારા કરવામાં આવતા દાવા સામે આ વીમો રક્ષણ આપે છે. પ્રોફેશનલ લાયબલિટિ વીમો વ્યવસાયને લઈને અલગ અલગ નામ ધરાવી શકે છે. દાખલા તરીકે તબીબી વ્યવસાય માટે આ વીમાને ''બેદરકારીભર્યો ઉપચાર વીમો'' કહેવાય છે. નોટરી કરાવતા લોકો ''એરર એન્ડ ઓમિશન વીમો (E&amp;O) લે છે.'' અન્ય સંભવીત ઈએન્ડઓ E&amp;O વીમેદાર દાખલા તરીકે, રીઅલ એસ્ટેટ બ્રોકર, વીમા એજન્ટ, હોમ ઈન્સ્પેક્ટર, એપરાઈઝર અને વેબડેવલપર્સનો હોય છે. === ધિરાણ === {{Main|Credit insurance}} ધિરાણ વીમો જ્યારે ઋણધારકને માથે [[બેરોજગારી]], [[અપંગતા]] અથવા [[મૃત્યુ]] જેવી ઘટના બને ત્યારે તમામ અથવા કેટલીક [[લોન]]ની પુનઃચુકવણી કરે છે. * [[મોર્ગેજ વીમો]] ઋણધારકના ડિફોલ્ટ સામે ધિરાણકર્તાને વીમો આપે છે.મોર્ગેજ વીમો ધિરાણ વીમાનું સ્વરૂપ છે જો કે ધિરાણ વીમા શબ્દનો ઉપયોગ એવી પૉલિસીના ઉલ્લેખ માટે થાય છે કે જે અન્ય પ્રકારના દેવા સામે રક્ષણ આપે છે. === અન્ય પ્રકાર === * [[સહાયક રક્ષણ વીમો|સમાંતર પૂરક રક્ષણ વીમો]] અથવા CPI, તે ધિરાણ સંસ્થા દ્વારા આપવામાં આવેલી લોન માટે સમાંતર પૂરક રક્ષણ તરીકે મુકવામાં આવેલી મિલકત (ખાસ કરીને વાહનો)નો વીમો ઉતારે છે. * '''ડિફેન્સ બેઝ એક્ટ વર્કર્સ કમ્પોન્સેશન''' DBA વીમો, તે અમેરિકા અને કેનેડાની બહાર હાથ ધરાતા કોન્ટ્રાકટ માટે સરકાર દ્વારા કામે રાખવામાં આવેલા મુલકી કામદારોને રક્ષણ પુરું પાડે છે.અમેરિકાના તમામ નાગરિક, રેસિડેન્ટ, ગ્રીનકાર્ડ હોલ્ડર અને વિદેશમાં ચાલતા સરકારી કોન્ટ્રાક્ટમાં કામે રાખવામાં આવેલા તમામ કર્મચારીઓ અને સબકોન્ટ્રાકટરો માટે ડીબીએ જરૂરી છે.દેશને આધારે વિદેશી નાગરિકને પણ ડીબીએ હેઠળ રક્ષણ પુરુ પાડવામાં આવે છે. આ કવચમાં સામાન્ય રીતે તબીબી સારવારને લગતા ખર્ચ, વેતનનું નુકસાન તેમજ અપંગતા અને મૃત્યુ લાભ આપવામાં આવે છે. * [[એક્સપેટ્રિએટ વીમો]] પોતાના દેશની બહાર કામ કરતા વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને ઓટોમોબાઇલ, મિલકત, આરોગ્ય, જવાબદારી અને વેપારને લગતા નુકસાન સામે રક્ષણ આપે છે. * '''નાણાકીય નુકસાન વીમો''' વ્યક્તિ અને કંપનીઓને નાણાકીય જોખમની સામે રક્ષણ પુરું પાડે છે.દાખલા તરીકે, [[ફેક્ટરી]]માં આગ લાગવાને કારણે કોઇ [[કારોબાર|બિઝનેસ]]ની કામગીરી થોડા સમય માટે અટકી શકતી હોય તો તે [[વેચાણ]]ના નુકસાન સામે રક્ષણ મેળવવા આ વીમો ખરીદી શકે છે.વીમો વીમાધારકની લેણા રકમ ચૂકવવામાં જો કોઇ ધિરાણકર્તા નિષ્ફળ જાય તો તેની સામે પણ રક્ષણ આપી શકે છે. આ પ્રકારના વીમાને બિઝનેસ ઇન્ટ્રપ્શન ઇન્શ્યોરન્સ કહેવાય છેઆ કેટેગરીમાં [[ફિડિલિટી બોન્ડ|ફિડીલિટી બોન્ડ]] અને [[સ્યોરિટી બોન્ડ]]નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જો વીમાધારક તેની કરારબદ્ધ જવાબદારી નિભાવવામાં નિષ્ફળ જાય તો આ પ્રોડક્ટ ત્રીજા પક્ષને લાભ આપે છે. * [[અપહરણ અને ખંડણી વીમો]] * [[લોક્ડ ફંડ્સ વીમો]] એ ઓછી જાણીતી સંકર વીમા પૉલિસી છે જે સરકાર અને બેન્કો દ્વારા સંયુક્ત રીતે આપવામાં આવે છે.તેનો ઉપયોગ અનધિકૃત પક્ષો દ્વારા જાહેર ભંડોળમાં ગોલમાલ સામે રક્ષણ આપવા માટે થાય છે.કેટલાક વિશેષ કિસ્સામાં સરકાર અર્ધ-ખાનગી ફંડોના રક્ષણ માટે પણ તેના ઉપયોગને અધિકૃત કરી શકે છે.આ પ્રકારના વીમા શરતો સામાન્ય રીતે આકરી હોય છે.માટે તેનો અતિ ગંભીર કિસ્સામાં જ ઉપયોગ થાય છે જેમાં ફંડની મહત્તમ સુરક્ષાની જરૂર હોય. * '''પરમાણુ ઘટના વીમો''' [[પરમાણુ અને કિરણોત્સર્જન અકસ્માત|કિરણોત્સર્ગી પદાર્થને લગતી ઘટના]]ને કારણે થતા નુકસાન સામે રક્ષણ આપે છે અને સામાન્ય રીતે તેની રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગોઠવણ થાય છે.જુઓ [[ન્યુક્લિયર એક્સક્લુઝન જોગવાઇ|ન્યુક્લિયર એક્સક્લુઝન ક્લોઝ]] અને અમેરિકા માટે જુઓ [[પ્રાઇસ એન્ડરસન ન્યુક્લિયર ઇન્ડસ્ટ્રીઝ ઇનડેમ્નિટી એક્ટ|પ્રાઇસ-એન્ડરસન ન્યુક્લિયર ઇન્ડસ્ટ્રીઝ ઇનડેમ્નિટી એકટ]] * [[પાળતુ પ્રાણીનો વીમો|પાળતુ પ્રાણી માટેનો વીમો]] પાળતુ પ્રાણીના અકસ્તામ અને બિમારી સામે વીમો આપે છે. કેટલીક કંપનીઓ નિયમિત વેલનેસ કેર અને દફનવિધિનો પણ વીમો આપે છે. * '''પ્રદૂષણ વીમા''' માં બાહ્ય અથવા આંતરિક સૂત્રો દ્વારા વીમિત મિલ્કત દુષિત થવા માટે પ્રથમ પક્ષ કવરનો સમાવેશ થાય છે.વીમિત સ્થળ પરથી અચાનક અને આકસ્મિક રીતે મુક્ત થયેલા હાનિકારક પદાર્થથી હવા, પાણી અથવા જમીન દુષિત થવાની ત્રીજા પક્ષ પ્રત્યેની જવાબદારી માટે કવર.પૉલિસીમાં સામાન્ય રીતે સફાઇનો ખર્ચ કવર કરવામાં આવે છે અને તેમાં ભૂગર્ભ સંગ્રહ ટાંકીમાંથી મુક્ત થયેલા પદાર્થ સામે કવરનો પણ સમાવેશ થઇ શકે છે.આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ સ્પષ્ટપણે બાકાત કરાયેલા છે. * '''ખરીદી વીમા''' નો ઉદેશ લોકો જે પ્રોડક્ટ ખરીદે છે તેની સામે રક્ષણ પુરુ પાડવાનો છે.ખરીદી વીમામાં વ્યક્તિગત ખરીદી રક્ષણ, વોરંટી, ગેરન્ટી, કેર પ્લાન પર કરવા આપે છે અને તેમાં મોબાઇલ ફોન વીમાનો પણ સમાવેશ થાય છે.પૉલિસી હેઠળ કવર કરાયેલા આવા વીમામાં સામાન્ય રીતે સમસ્યાનો અવકાશ અતિમર્યાદિત હોય છે. * [[ટાઇટલ વીમો]] તે ગેરન્ટી આપે છે કે [[વાસ્તવિક મિલકત|વાસ્તવિક અસ્કયામત]]ના ટાઇટલનો ખરીદી અથવા [[મોર્ગેજ]]માં ઉપયોગ થયો છે અને તે [[બોજો]] અથવા ગીરોથી મુક્ત અને સ્પષ્ટ છે.તે [[રિયલ એસ્ટેટ]] લેવડદેવડ સમયે જાહેર તપાસની શોધના સંદર્ભમાં ઇસ્યુ કરવામાં આવે છે. * [[પ્રવાસન વીમો|પ્રવાસ વીમો]] એ વિદેશમાં પ્રવાસ કરતા લોકો દ્વારા લેવામાં આવેલું વીમા કવચ છે તેમાં તબીબી ખર્ચ, માલસામન ગુમ થઇ જવો, પ્રવાસમાં વિલંબ, વ્યક્તિગત જવાબદારી વગેરે જેવી બાબતોના નુકસાન સામે રક્ષણ આપવામાં આવે છે. * '''મિડીયા વીમો''' એ ફિલ્મ, વિડીયો અને ટીવી પ્રોડકશન ક્ષેત્રે સંકળાયેલા લોકો માટે ઘડવામાં આવ્યો છે. === વીમા ધિરાણ સાધનો === * ફ્રેટરનલ વીમો [[બેનિફિટ સોસાયટી|ફ્રેટરનલ બેનિફિટ સોસાયટી]] અથવા અન્ય સામાજિક સંસ્થા દ્વારા સહકારી ધોરણે પુરો પાડવામાં આવે છે.<ref>Margaret E. Lynch, Editor, "Health Insurance Terminology," Health Insurance Association of America, 1992, ISBN 1-879143-13-5</ref> * [[નો-ફોલ્ટ વીમો]] એ એવા પ્રકારની વીમા પૉલિસી છે જેમાં વીમાધારકને તેમના પોતાના વીમાદાતા દ્વારા ઇનડેમ્નિફાય કરાય છે. * સંરક્ષિત સ્વયં વીમો એ વૈકલ્પિક જોખમ ધિરાણ વ્યવસ્થા છે જેમાં સંસ્થા જોખમનો ગણતરી કરેલો ખર્ચ સંસ્થામાં જાળવી રાખે છે અને ચોક્કસ મર્યાદા સુધીનું વિનાશકારી જોખમ વીમાદાતાને તબદીલ કરે છે કે જેથી કાર્યક્રમનો કુલ ખર્ચ જાણી શકાય.સંરક્ષિત સ્વયં વીમા કાર્યક્રમ દ્વારા ડિઝાઇન અને અન્ડરરાઇટ કરાયેલી પ્રોપર્ટી વીમાનો ખર્ચ ઘટાડે અને સ્થિર કરે છે અને જોખમ સંચાલનની મહત્વની માહિતી પુરી પાડે છે. * [[રેટ્રોસ્પેક્ટિવ રેટેડ વીમો]]એ મોટા કોમર્શિયલ એકાઉન્ટ પર પ્રિમીયમ નક્કી કરવાની પદ્ધતિ છે.અંતિમ પ્રિમીયમનો આધાર પૉલિસી મુદત દરમિયાન વીમા ધારકે અનુભવેલા વાસ્તવિક ખર્ચ પર રહે છે, કેટલીક વાર તે મહત્તમ અને લઘુત્તમ પ્રિમીયમને આધિન હોય છે.આ યોજનામાં વર્તમાન પ્રિમીયમનો આંશિક (અથવા સંપૂર્ણ)આધાર વર્તમાન વર્ષના નુકસાન પર રહેલો છે. પ્રિમીયમ એડજસ્ટમેન્ટમાં વર્તમાન વર્ષની પાકતી તારીખ ઉપરાંત મહિનાઓ અથવા વર્ષોનો સમય લાગી શકે છે.વીમા કરારમાં રેટિક ફોર્મ્યુલાની ગેરંટી આપવામાં આવે છે.ફોર્મ્યુલા: રેટ્રોસ્પેક્ટિવ પ્રિમીયમ = તબદીલ થયેલું નુકસાન + બેઝિક પ્રિમીયમ × કર ગુણક.આ ફોર્મ્યુલાના અસંખ્યા વેરિયેશન વિકસાવાયા છે અને તેનો હાલ ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે. * ઔપચારિક [[સ્વયં વીમો]] વીમાપાત્ર નુકસાનને પોતાના નાણામાંથી ચુકવણી કરવાનો ઇરાદાપુર્વકનો નિર્ણય છે.તે અલગ ભંડોળ રચીને ઔપચારિક ધોરણે કરી શકાય છે જેમાં ભંડોળ નિયમિત સમયાંતરે જમા કરવામાં આવે છે અથવા ઉપલબ્ધ વીમો ખરીદવામાં આવે છે અને ખિસ્સામાંથી ચુકવણી કરવામાં આવે છે.સ્વયં વીમાનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ઉંચી ફ્રિક્વન્સી અને ઓછા ગંભીર નુકસાનની ચુકવણી માટે થાય છે.આવા નુકસાનને જો પરંપરાગત વીમા દ્વારા કવર કરવામાં આવે તો પ્રિમીયમની ચુકવણી કરવી પડે છે જેમાં કંપનીનો સામાન્ય ખર્ચ, પૉલિસીને હિસાબમાં રાખવા માટેનો ખર્ચ, પ્રિમીયમ કર અને આકસ્મિક ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે. તમામ વીમા માટે તે વાત સાચી છે કે નાના અને અવારનવાર થતા નુકસાનથી લેવડદેવડ ખર્ચ વોલાટિલિટી ઘટાડાના લાભ કરતા વધી જાય છે. * [[રિઇન્શ્યોરન્સ]] એ અણધાર્યા નુકસાન સામે રક્ષમ મેળવવા માટે વીમા કંપની અથવા સ્વયં વીમિત નોકરીદાતા દ્વારા ખરીદવામાં આવેલો વીમો છે.[[નાણાકીય રિઇન્શ્યોરન્સ]] એ રિઇન્શ્યોરન્સનું એક સ્વરૂપ છે જેનો તબદીલી વીમા જોખમ કરતા મૂડી સંચાલન માટે વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. * [[સામાજિક વીમો]] એ ઘણા દેશોમાં ઘણા લોકો માટે ઘણી વસ્તુ હોઇ શકે છે.પરંતુ તેનું તારણ તે છે કે તે વીમા કવચ (જેમાં જીવન વીમો, અપંગતા આવક વીમો, બેરોજગારી વીમો, આરોગ્ય વીમો અને અન્ય બાબતનો સમાવેશ થાય છે)નું કલેક્શન અને નિવૃત્તિ બચત છે જેમાં તમામ નાગરિકની ભાગીદારી જરૂરી બને છે.સમાજના દરેક વ્યક્તિને પૉલિસીધારક બનવા અને પ્રિમીયમ ચૂકવવા ફરજ પાડવાથી તે સુનિશ્ચિત થાય છે કે દરેક વ્યક્તિ તેને જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે તે દાવેદાર બની શકે છે.આ ફરજ ન્યાય પ્રણાલી અને [[વેલફેર સ્ટેટ]] જેવા અન્ય વિચાર સાથે જોડાય છે.આ એક વ્યાપક જટીલ મુદ્દો છે જેના પર બૃહદ ચર્ચા ઉભી થઇ છે. જેનો નીચેના લેખ (અને અન્ય)માં વધુ અભ્યાસ થઇ શકે છેઃ ** [[રાષ્ટ્રીય વીમો]] ** [[સામાજિક સુરક્ષા માળખું]] ** [[સામાજિક સુરક્ષા]] ** [[સામાજિક સુરક્ષા ચર્ચા (અમેરિકા)]] ** [[સામાજિક સુરક્ષા (અમેરિકા)]] ** [[સમાજ કલ્યાણ જોગવાઇ]] * સ્ટોપ-લોસ વીમો વિનાશક અથવા અણધાર્યા નુકસાન સામે રક્ષણ પુરું પાડે છે.તે એવી સંસ્થાઓ દ્વારા ખરીદાય છે કે જેઓ આયોજનમાંથી ઉભા થતા જોખમની ૧૦૦ ટકા જવાબદારી લેવા ઇચ્છતી નથી.સ્ટોપ-લોસ પૉલિસી હેઠળ વીમા કંપની કપાતપાત્ર ગણાતી ચોક્કસ મર્યાદાથી વધી જતા નુકસાન માટે જવાબદાર બને છે. === બંધ સમુદાય સ્વયં વીમો === કેટલાક સમુદાયો તેમનામાં કરારબદ્ધ જોખમ તબદીલી સિવાયના અન્ય વિકલ્પ મારફતે વાસ્તવિક વીમાનું સર્જન કરવાનું પસંદ કરે છે.[[એમિશ]] અને કેટલાક [[મુસ્લિમ]] સમુદાયો સહિતના કેટલાક [[ધર્મ|ધાર્મિક]] સમુદાયો [[મોટી હોનારત]]ના સમયે તેમના [[સમુદાય]] દ્વારા પુરી પડાતી મદદ પર આધાર રાખે છે.કોઇ પણ એક વ્યક્તિનું જોખમ સમગ્ર સમુદાય દ્વારા સામુહિક રીતે ઉઠાવવામાં આવે છે, જેમાં તમામ લોકો ગુમાવેલી મિલકતો ફરીથી ઉભી કરવા માટેનો ખર્ચ ઉઠાવે છે અને કોઇ પ્રકારના નુકસાન બાદ જરૂરિયાતમંદ લોકોને મદદ પુરી પાડે છે.સહાયકારક સમુદાયોમાં અન્ય લોકો સમુદાયના નેતાને અનુસરે છે ત્યારે વીમાનું આ સ્વરૂપ અસરકારક નીવડે છે.આ રીતે સમુદાય તેના સભ્યોની વીમાક્ષમતામાં રહેલો તીવ્ર તફાવત દુર કરી શકે છે.સ્પષ્ટ વીમા કરારના [[નૈતિક નુકસાન|નૈતિક જોખમ]] લાદીને વધુ સ્પષ્ટતા કરી શકાય છે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં [[ધ ક્રાઉન]] ([[મુલકી સેવા]] માટે) સરકારી ઇમારતો જેવી મિલકતોનો વીમો ઉતારતી નથી.જો સરકારી ઇમારતોને નુકસાન થાય તો તેના સમારકામનો ખર્ચ જાહેર ભંડોળમાંથી ભરપાઇ કરવામાં આવશે, લાંબા ગાળે તે વીમા પ્રિમીયમ ભરવા કરતા વધુ સસ્તું પડે છે.યુકોમાં મોટાભાગની સરકારી ઇમારતો પ્રોપર્ટી કંપનીઓને વેચાઇ ગઇ છે અને ભાડે અપાઇ છે માટે આ ગોઠવણ હવે ઓછી જોવા મળે છે લગભગ અદ્રશ્ય જ થઇ ગઇ છે. == વીમા કંપનીઓ == વીમા કંપનીઓને બે જૂથમાં વર્ગિકૃત કરી શકાયઃ * ''જીવન'' વીમા કંપનીઓ કે જે જીવન વીમો, વાર્ષિકી અને પેન્શન પ્રોડક્ટ્સ વેચે છે. * ''બિન-જીવન'' , ''સામાન્ય'' , અથવા ''મિલકત/અકસ્તામ'' વીમા કંપનીઓ કે જેઓ અન્ય પ્રકારના વીમાનું વેચાણ કરે છે. સામાન્ય વીમા કંપનીઓ વધુ બે પેટાજૂથમાં વર્ગિકૃત કરી શકાય છે. * સ્ટાન્ડર્ડ લાઇન્સ * એક્સેસ લાઇન્સ મોટા ભાગના દેશોમાં જીવન અને બિન-જીવન વીમાદાતાઓ વિવિધ નિયમનકારી પ્રથા અને વિવિધ [[કર]] અને [[એકાઉન્ટિંગ]] નિયમોને આધિન હોય છે.બે પ્રકારની કંપનીઓ વચ્ચેના તફાવત પાછળનું મુખ્ય કારણ તે છે કે જીવન, વાર્ષિકી અને પેન્શન કારોબારો સ્વભાવે લાંબાગાળાનો છે- જીવન અને પેન્શન માટેના કવરમાં ઘણા [[દાયકો|દાયકાઓ]] સુધીના જોખમ સામે રક્ષણ મળે છે.તેનાથી વિપરિત બિન-જીવન વીમા કવચ સામાન્ય રીતે એક વર્ષ જેવા ટૂંકાગાળાના સમય માટે રક્ષણ આપે છે. અમેરિકામાં સ્ટાન્ડર્ડ લાઇન વીમા કંપનીઓ મુખ્યપ્રવાહની વીમાદાતા કંપનીઓ છે.આ એવી કંપનીઓ છે કે જે ખાસ કરીને ઓટો, ઘર અને કારોબારનો વીમો આપે છે.તેઓ એક વ્યક્તિથી બીજા વ્યક્તિમાં વિવિધતા વગરની પેટર્ન અથવા કૂકી-કટર નીતિનો ઉપયોગ કરે છે.તેના પ્રિમીયમ એક્સેસ લાઇન કરતા નીચા હોય છે અને તે વ્યક્તિને સીધું વેચી શકાય છે.તેનું દેશના કાયદા દ્વારા નિયમન થાય છે, તે વીમા પૉલિસી માટે તેમના દ્વારા લેવાતા ચાર્જની રકમ મર્યાદિત કરી શકે છે. એક્સેસ લાઇન વીમા કંપનીઓ એવા જોખમ પર વીમો આપે છે કે જેના પર સામાન્ય રીતે સ્ટાન્ડર્ડ લાઇન બજાર દ્વારા કવર અપાતું નથી.તેને વ્યાપકપણે નોન-એડમિટેડ વીમાદાતાના વીમા તરીકે ઓળખાય છે.નોન એડમિટેડ વીમાદાતાઓ જ્યાં જોખમ સ્થાયી થયેલું છે તે રાજ્યોમાં લાઇસન્સ ધરાવતા નથી.આ કંપનીઓમા વધુ ફ્લેક્સિબિલિટી હોય છે અને તે પ્રમાણભૂત ઇન્શ્યોરન્સ કંપનીઓની તુલનાએ ઝડપથી કામ કરી શકે છે કારણકે તેને એડમિટેડ કેરિયર્સની જેમ દર અને અરજીપત્રો ફાઇલ કરવાની જરૂર રહેતી નથી. જો કે તેમના પર પણ નિયમનકારી અંકુશો તો છે જ.કાયદા મુજબ વીમો સરપ્લસ લાઇન એજન્ટ અને દલાલ દ્વારા લેવાવો જોઇએ નહીં કે પ્રમાણભૂત લાઇસન્સધારક વીમાદાતા પાસેથી. વીમા કંપનીઓનું સામાન્ય રીતે ''[[મ્યુચ્યુઅલ વીમો|મ્યુચ્યુઅલ]]'' અથવા ''સ્ટોક'' કંપની એમ વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે.મ્યુચ્યુઅલ કંપનીઓની માલિકી પોલીસીધારકોની છે જ્યારે સ્ટોકધારકો (તેઓ પોલીસી ધરાવતા હોય અને ના પણ હોય) સ્ટોક વીમા કંપનીની માલિકી ધરાવે છે. સ્ટોક કંપનીની રચના માટે મ્યુચ્યુઅલ વીમાદાતાના [[ડીમ્યુચ્યુઅલાઇઝેશન]] તેમજ સંકર કંપનીની રચનાને મ્યુચ્યુઅલ હોલ્ડિંગ કંપની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રણાલી અમેરિકા જેવા દેશોમાં 20મી સદીથી પ્રચલિત બની છે. વીમા કંપનીના અન્ય સ્વરૂપમાં ''[[રેસિપ્રોકલ ઇન્ટર-ઇન્શ્યોરન્સ એક્સ્ચેન્જ|રેસિપ્રોકલ]]'' નો સમાવેશ થાય છે જેમાં પોલીસીધારક જોખમની વહેંચણીમાં ભાગીદારી કરે છે. અને લોયડ્સ સંસ્થાઓ. વીમા કંપનીઓનું [[એ. એમ. બેસ્ટ]] જેવી વિવિધ એજન્સીઓ દ્વારા રેટિંગ થાય છે.રેટિંગમાં કંપનીના નાણાકીય ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે જે તેની દાવો ચૂકવવાની ક્ષમતાનું આકલન કરે છે.તે વીમા કંપની દ્વારા ઇશ્યુ કરવામાં આવેલા નાણા સાધનોનું પણ રેટિંગ કરે છે જમાં બોન્ડ્સ, નોટ્સ અને જામીનગીરી પ્રોડકટ્સનો સમાવેશ થાય છે. ''[[રિઇન્શ્યોરન્સ]]'' કંપનીઓએ એવી વીમા કંપનીઓ છે જે અન્ય વીમા કંપનીઓને પોલીસી વેચે છે અને તેમને તેમનું જોખમ ઘટાડવા અને તેમના મોટા નુકસાન સામે રક્ષણ મેળવવાની પરવાનગી આપે છે.રિઇન્શ્યોરન્સ બજારમાં મોટું ભંડોળ ધરાવતી કેટલીક મોટી કંપનીઓનું જ પ્રભુત્વ છે.રિઇન્શ્યોરર વીમા જોખમનો સીધો રાઇટર પણ હોઇ શકે છે. ''[[આંતરિક વીમો|આંતરિક વીમા]]'' કંપનીઓને મર્યાદિત ઉદેશવાળી વીમા કંપનીઓ કહી શકાય જેની રચના તેમના મૂળ જૂથમાંથી ઉભા થતા જોખમને ભંડોળ પુરુ પાડવાના ચોક્કસ ઉદેશ સાથે કરવામાં આવી હોય છે.આ વ્યાખ્યામાં ઘણીવાર મૂળ કંપનીના ગ્રાહકોના જોખમનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે.ટૂંકમા કહીએ તો તે ઇન-હાઉસ-સેલ્ફ-ઇન્શ્યોરન્સ સાધન છે.આંતરિક વીમા કંપની મ્યુચ્યુઅલ આંતરિક કંપની (જે ઉદ્યોગજગતના સભ્યોના સંયુક્ત જોખમનો વીમો આપે છે)ની અને એસોસિયેશન આંતરિક કંપની (જે વ્યવસાયિક, વેપારી અથવા ઔદ્યોગિક એસોસિયેશનના સભ્યોના વ્યક્તિગત જોખમ પર સ્વયં વીમો આપે છે)ની શુદ્ધ કંપની (જે સેલ્ફ-ઇન્શ્યોર્ડ મૂળ કંપનીની સંપૂર્ણમાલિકીની પેટાકંપની છે)નું સ્વરૂપ લઇ શકે છે.આંતરિક કંપનીઓ તેમના પ્રાયોજકને વેપારી, આર્થિક અને કરમાં લાભ કરાવી આપે છે કારણકે તેઓ ખર્ચમાં ઘટાડો કરવામાં મદદ કરે છે અને વીમા જોખમ સંચાલનને સરળ બનાવે છે તેમજ નાણા પ્રવાહમાં ફ્લેક્સિબિલિટી પુરી પાડે છે.વધુમાં, તે એવા જોખમ પર રક્ષણ પુરું પાડી શકે છે કે જે પરંપરાગત વીમા બજારમાં વાજબી ભાવે ઉપલબ્ધ નથી અથવા ઓફર કરાતું નથી. આંતરિક કંપની તેમની મૂળ કંપનીના જે જોખમ અન્ડરરાઇટ કરી શકે છે તેના પ્રકારમાં મિલકતને નુકસાન, જાહેર અને પ્રોડક્ટ જવાબદારી, વ્યવસાયિક ઇનડેમ્નિટી, કર્મચારી લાભ, નોકરીદાતાની જવાબદારી, મોટર અને તબીબી મદદ ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે. આંતરિક કંપનીનું આવા જોખમમાં રોકાણ રિઇન્શ્યોરન્સના ઉપયોગને કારણે મર્યાદિત હોય છે. કેપ્ટિવ તેમની મૂળ કંપની માટે જોખમ સંચાલન અને જોખમ ધિરાણ વ્યૂહરચના માટે વધુ મહત્વની બાબત બની રહી છે.તે નીચેની બાબત પરથી સમજી શકાય છે. * લગભગ તમામ પ્રકારના કવરેજમાં ભારે અને વધી રહેલો પ્રિમીયમ ખર્ચ * કેટલાક પ્રકારના આકસ્મિક જોખમ પર વીમો આપવામાં મુશ્કેલીઓ * વિશ્વના વિવિધ ભાગમાં કવરેજ માટેના માપદંડો અલગ અલગ * રેટિંગ માળખું જે વ્યક્તિગત નુકસાન અનુભવના સ્થાને બજારના વલણનું પ્રતિબિંબ આપે છે * કપાતપાત્ર અને/અથવા નુકસાન અંકુશ પ્રયાસો માટે અપુરતું ધિરાણ એવી પણ કંપનીઓ છે કે જે વીમા કન્સલ્ટન્ટ તરીકે ઓળખાય છે.મોર્ગેજ દલાલની જેમ ગ્રાહક ઘણી વીમા કંપનીઓમાંથી શ્રેષ્ઠ વીમા પોલીસી ખરીદવા માટે આ કંપનીઓને ફી ચૂકવે છે.વીમા કન્સલ્ટન્ટની જેમ વીમા દલાલો પણ ઘણી વીમા કંપનીઓમાંથી શ્રેષ્ઠ વીમા પોલીસી ખરીદવડાવે છે.જો કે વીમા દલાલના કિસ્સામાં ફી સીધી ગ્રાહક જોડેથી લેવાના સ્થાને દલાલ જે કંપનીનો વીમો પસંદ કરે છે તેના તરફથી કમિશનના સ્વરૂપમાં ફી ચૂકવાય છે. વીમા કન્સલ્ટન્ટ કે વીમા દલાલો વીમા કંપનીઓ નથી અને વીમાની લેવડદેવડમાં કોઇ જોખમ તેમને તબદીલ થતું નથી. ત્રીજો પક્ષીય વહીવટકર્તા એવી કંપનીઓ છે જે વીમા કંપનીઓ માટે વીમાકરણ કરે છે અને કેટલીકવાર ક્લેમ હેન્ડલિંગ સેવા પણ આપે છે.આ કંપનીઓ વિશેષ નિપુણતા ધરાવતી હોય છે જે ઘણી વાર વીમા કંપનીઓમાં હોતી નથી. વીમા કરાર ખરીદતી વખતે વીમા કંપનીની નાણાકીય સ્થિરતા અને ક્ષમતાને મુખ્યત્વે ધ્યાનમાં લેવા જોઇએ.અત્યારે ચૂકવાઇ રહેલું વીમા પ્રિમીયમ ભવિષ્યમાં ઘણો વર્ષો બાદ ઉભા થનારા જોખમ સામે રક્ષણ આપે છે.માટે વીમા કેરિયરનું અસ્તિત્વ અતિ મહત્વનું છે.તાજેતરના વર્ષોમાં ઘણી વીમા કંપનીઓ નાદાર બની છે અને તેના પોલીસીધારકોને કોઇ કવર વગર રઝડતા મુકી દીધા છે અથવા તે તેમને સરકારના સમર્થનવાળા વીમા પૂલ અથવા નુકસાન માટે ઓછી આકર્ષક ચૂકવણી કરતી અન્ય ગોઠવણનું જ કવરેજ છે.[http://www.ambest.com/ બેસ્ટ્સ], [http://www.fitchratings.com/jsp/corporate/AboutFitch.faces?context=1&amp;detail=1 ફીચ], [http://www.standardandpoors.com સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર્સ] અને [http://www.moodys.com/moodys/cust/AboutMoodys/AboutMoodys.aspx?topic=intro&amp;redir_url=/cust/AboutMoodys/staticRedirect.asp મૂડીસ ઇન્વેસ્ટર્સ સર્વિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407214947/http://www.moodys.com/moodys/cust/AboutMoodys/AboutMoodys.aspx?topic=intro&redir_url=%2Fcust%2FAboutMoodys%2FstaticRedirect.asp |date=2010-04-07 }} જેવી અનેક સ્વતંત્ર રેટિંગ એજન્સીઓ માહિતી પુરી પાડે છે અને વીમા કંપનીના નાણાકીય અસ્થિત્વનું રેટિંગ કરે છે. == વૈશ્વિક વીમા ઉદ્યોગ == [[ચિત્ર:2005life premia.PNG|thumb|right|2005માં લખાયેલી જીવન વીમા પ્રીમીઆ]] [[ચિત્ર:2005nonlife premia.PNG|thumb|right|2005માં લખાયેલી બીન-જીવન વીમા પ્રીમીઆ]] વૈશ્વિક વીમા પ્રિમીયમમાં 2007માં 11 ટકાનો વધારો થયો છે.(અથવા રીયલ ટાઈમ મુજબ 3.3 ટકાનો) પ્રિમીયમ હવે 4.1 ટ્રિલિયન ડોલર પર પહોંચ્યું છે. વૈશ્વિક વીમા પ્રિમીયમમાં 2007માં 11 ટકાનો વધારો થયો છે.(અથવા રીયલ ટાઈમ મુજબ 3.3 ટકાનો) પ્રિમીયમ હવે 4.1 ટ્રિલિયન ડોલર પર પહોંચ્યું છે. જીવન વીમામાં નફાકારતા સુધરી છે અને જીવન વીમા સિવાયના સેક્ટરોમાં વર્ષ દરમિયાન સહેજ ઘટાડો થયો છે. જીવન વીમાના પ્રિમીયમમાં 12.6 ટકાનો વધારો થયો છે, જાપાન અને યુરોપ સિવાયના વિકસિત દેશો સિવાયના દેશોમાં તેમાં ઝડપી વધારો નોંધાયો છે. જીવન વીમા સિવાયના પ્રિમીયમમાં પણ વર્ષ દરમિયાન 7. 6 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. 2008ના વર્ષ માટેના આંકડા મળી શક્યા નથી પરંતુ મંદીને કારણે વીમા ઉદ્યોગને પણ અસર થશે તેવી શક્યતા છે. રોકાણની આવક વિકસિત અર્થતંત્રો વૈશ્વિક વીમા ક્ષેત્રમાં મોટો ભાગ ધરાવે છે. આ દેશોમાં પ્રિમીયમની આવક 1,681 અબજ ડોલર છે જેમાંથી મહત્વનો ભાગ યુરોપ છે ત્યાર બાદ ઉત્તર અમેરિકા(1,330 અબજ ડોલર) અને એશિયા( 814 અબજ ડોલર) આવે છે. 2007માં ટોચના ચાર દેશો પ્રિમીયમમાં 60 ટકા ભાગ ધરાવતા હતા. યુએસ અને યુકે જ વિશ્વ વીમામાં 42 ટકા હિસ્સો ધરાવતા હતા જે વૈશ્વિક વસ્તીના 7 ટકા કરતા ઘણો વધુ હતો. ઉદભવી રહેલા માર્કેટ વિશ્વની વસ્તીના 85 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે તેમ છતાં તેઓ પ્રિમીયમમાં માત્ર 10 ટકા જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે. <ref>{{PDFlink|http://www.ifsl.org.uk/upload/Insurance%20Update%202008.pdf|365&nbsp;KB}} page 16</ref> == વિવાદો == === વીમાનું વિતરણ અસમાન છે. === તેના વીમેદાર માટે સુરક્ષાનું કવચ પૂરૂ પાડીને વીમા કંપનીને ધ્યાનમાં આવે છે કે વીમેદાર તેના જોખમથી એટલો બધો બેધ્યાન નથી.( વ્યાખ્યા મુજબ વીમેદાર જોખમ વીમા કંપનીને તબદીલ કરે છે. ,) આ ખ્યાલ [[નૈતિક નુકસાન|નૈતિક જોખમ]]કહેવાય છે. જો વીમેદાર તેના જોખમ અને જવાબદારીને વધુ મોટી કરી રહ્યો છે તેવું માલુમ પડે તે સામેના રક્ષણ માટે જોગવાઈ કરે છે. આ દ્વારા તેઓ ફાયનાન્સિયલ એક્સપોઝર ઓછું કરી શકે. દાખલા તરીકે, જીવન વીમા કંપનીઓ જોખમી વ્યવસાય કે પછી જોખમી રમત રમતા વ્યકિતનો વીમો લેવાની ના પાડી શકે છે અથવા તેઓ વધુ પ્રિમીયમ માંગી છે. જવાબદારી વીમા કંપનીઓ વીમેદાર દ્વારા [[ઇરાદાપુર્વક ઇજા|આંતરરાષ્ટ્રીય અપકૃત્ય]]ઓને કારણે ઉભી થતી જવાબદારીઓ પૂરી પાડતી નથી.જો વીમા કંપની આ તબક્કે વીમો લેવા પણ માંગતી હોય તો આ મોટાભાગના દેશોની જાહેર નીતિની વિરુદ્ધમાં છે. જેથી આ એક ગેરકાયદે પગલું બની જાય છે. === વીમા પૉલિસી કરારમાં જટિલતા === વીમા પોલિસી જટિલ હોઈ શકે છે અને કેટલાક વીમેદારો તેની ફી અને તેનું કવરેજ સમજી શકતા નથી જેને પરિણામે તેમને અનુકુળ ન હોય તેવી પૉલિસીઓ તેઓ ખરીદે છે. આ મુદ્દાને કારણે ઘણા દેશોએ એક વ્યવસ્થિત નિયમન નીતિ ઘડી કાઢી છે જેમાં પૉલિસી માટે ઓછામાં ઓછી ગુણવત્તા તેમજ તેની [[જાહેરખબર|જાહેરાત]] કેવી રીતે કરવી અને તેને કેવી રીતે વેંચવી જેવા મુદ્દાઓ સમાવાયા છે. દાખલા તરીકે, મોટાભાગની વીમા પૉલિસીઓ અંગ્રેજી ભાષામાં હોય છે જેને [[મૂળ અંગ્રેજી|સાદી અંગ્રેજી]] ભાષામાં લખવામાં આવે છે. ઘણી વખત અદાલતના ન્યાયમૂર્તિઓ પણ પૉલિસી સમજી શકતા નથી જેથી કરીને તેઓ વીમેદારને પોલીસીનું પાલન કરવાનો આદેશ કરી શકતા નથી. વીમા ખરીદતી સંસ્થાઓ આ કારણે વીમા દલાલ દ્વારા વીમો લે છે. આ વીમા દલાલ પૉલિસી ખરીદનાર વ્યકિત તરફથી વાતચીત કરતો હતો છે, અહીં નોધવાલાયક હકિકત એ છે કે મોટાબાગના કેસોમાં દલાલનું વળતર વીમાના પ્રિમીયમના કમિશન પેટે આવે છે જેને કારણે દલાલ પોતાના નાણાકીય લાભ માટે વીમેદારને જરૂર હોય તેના કરતા વધુ પ્રમાણમાં વીમો લેવડાવે છે જેથી વીમેદારને નુકશાન થાય છે. દલાલ વિવિધ વીમા કંપનીઓ સાથે કરાર ધરાવતો હોય છે જેથી દલાલ [[બજાર]]માંથી સારામાં સારી કિંમતે વીમો ખરીદી શકે છે. વીમો એજન્ટ દ્વારા પણ ખરીદી શકાય છે. પૉલિસીધારકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા દલાલ કરતા અલગ રીતે એજન્ટ વીમા કંપનીનો પ્રતિનિધિ હોય છે જેની પૉલિસી પોલીસીધારક ખરીદે છે. એક એજન્ટ એકથી વધુ કંપનીઓનો પ્રતિનિધિ હોઈ શકે છે. સ્વતંત્ર વીમા સલાહાકાર ગ્રાહકને સલાહ આપે છે, વકીલની જેમ તેઓ સ્વતંત્ર સલાહ ઓફર કરે છે, તેઓ એજન્ટ કે પછી દલાલની જેમ કોઈ એક પક્ષ સાથે સંકળાયેલા હોતા નથી. જો કે, આવા સલાહાકારોએ દલાલો અથવા તો એજન્ટો વડે કામ કરવું પડે છે જેથી તેમના ગ્રાહકોને યોગ્ય કવરેજ મળી શકે. === રેડલાઈનિંગ === કેટલાક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં વીમાનો ઈનકાર કરાય તેને [[રેડલાઇનિંગ|રેડલાઈનિંગ]] કહેવાય છે, વીમો ઈનકાર કરવાનું કારણ મોટાપ્રમાણમાં નુકશાન જવાબદાર હોય છે. [[વંશીય પ્રોફાઇલિંગ|વંશીય ભેદભાવ(Racial profiling)]] અથવા [[રેડ લાઇનિંગ|રેડલાઈનિંગ]]નો અમેરિકામાં મિલકત વીમામાં એક લાંબો ઇતિહાસ છે. ઉદ્યોગોમાંથી, સરકારી દસ્તાવેજો, કોર્ટના દસ્તાવેજો અને વિવિધ સમુદાય તરફથી મળેલી માહિતી મુજબ વંશીય મુદ્દો વીમા ઉદ્યોગને લાંબા સમયથી અસર કરે છે <ref>''Gregory D. Squires (2003)'' Racial Profiling, Insurance Style: Insurance Redlining and the Uneven Development of Metropolitan Areas'' Journal of Urban Affairs Volume 25 Issue 4 Page 391-410, November 2003 '' </ref> ૨૦૦૭ના જુલાઈમાં ફેડરલ ટ્રેડ કમિશને શાખ આધારિત વીમા સ્કોર અને ઓટોમોબાઈલ વીમો અંગેના અભ્યાસનો એક અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો. આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે ગ્રાહક દ્વારા કરવામાં આવતા દાવાઓની આગાહી અભ્યાસમાં રજૂ કરાયેલા સ્કોર દ્વારા કરી શકાય છે. (http://www2.ftc.gov/os/2007/07/P044804FACTA_Report_Credit-Based_Insurance_Scores.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511204147/http://ftc.gov/os/2007/07/P044804FACTA_Report_Credit-Based_Insurance_Scores.pdf |date=2009-05-11 }}) દરેક રાજ્યોમાં દરને નિયંત્રણ કરવા અંગેના અથવા ભેદભાવોને દૂર કરીને મુક્ત વેપાર માટેના કાયદા અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા આમ છતાં રેડલાઈનિંગ જેવી વાત બનતી હતી.<ref>{{cite web| author = Insurance Information Institute| title = Issues Update: Regulation Modernization| url = http://www.iii.org/media/hottopics/insurance/ratereg/| access-date = 2009-10-01| archive-date = 2009-06-21| archive-url = https://web.archive.org/web/20090621041144/http://www.iii.org/media/hottopics/insurance/ratereg/| url-status = dead}}</ref> પ્રિમીયમના દર નક્કી કરતી વખતે વીમા કંપની કેટલાક મહત્વના પરિબળો ધ્યાનમાં લે છે જેમાં સ્થળ ઉપરાંત [[ક્રેડિટ સ્કોર|શાખ આંકs]], [[લિંગ]], [[વ્યવસાય|વેપાર]], [[વૈવાહિક દરજ્જો|વૈવાહિક સ્થિતિ]], અને [[શિક્ષણ]]ના સ્તરનો સમાવેશ થાય છે. જો કે કેટલાક પરિબળો ઘણી વખત અન્યાયી અને ગેરકાયદે [[પક્ષપાતભર્યુ|ભેદભાવયુક્ત]] જણાયા છે અને જેને લઈને વિરોધ પણ ખાસો થયો છે. આ વિરોધ કેટલીક વખત રાજકીય કક્ષાએ પણ પહોંચ્યો છે. વીમા કંપનીએ વીમેદારને થતા નુકશાન સામે વળતર આપવાની સ્થિતિની સમિક્ષા કરવાની છે. જ્યારે પણ કોઈ પરિબળ નુકશાનની સંભાવના વધારતું હોય ત્યારે તેઓ ઉંચા દર વસૂલ કરે છે. વીમાના પાયાના સિદ્ધાંતનું પાલન થવું જોઈએ. જો વીમા કંપની ચૂપ રહે તો સ્થિતિ ખરાબ બને છે. {{Fact|date=February 2009}}, "ભેદભાવ" યુક્ત ( દાખલા તરીકે, નકારાત્મક ભેદભાવયુક્ત વલણ) સંભવિત વીમેદારના જોખમનું યોગ્ય મુલ્યાંકન કરવું અને પ્રિમીયમ નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા વીમા કંપનીઓની મુળભૂત ફરજ છે. દાખલા તરીકે વીમા કંપનીઓ વૃદ્ધ વ્યકિતઓ યુવા વ્યકિતઓના વીમાના પ્રિમીયમની સરખામણીમાં ઉંચા દર વસૂલ કરે છે.જેથી વૃદ્ધ વ્યકિતઓને યુવાન વ્યકિતઓથી અલગ રીતે મુલવવામાં આવે છે. વૃદ્ધો યુવાન લોકો કરતા વધુ જલદી મૃત્યુ પામતા હોય છે જેથી નુકશાન જવાનું જોખમ ( વીમેદારનું મોત) વધુ પ્રમાણમાં સંભવ છે જેથી વધુ જોખમ હોવાથી તે વધુ પ્રિમિયર વસૂલ કરે છે. પણ જો આવું કંઈ કારણ ન હોય આમ છતાં વીમા કંપની ભેદભાવયુક્ત વર્તે તો ચોક્કસ પણે તે ગેરકાયદે કૃત્ય ગણી શકાય. ચર્ચામાં તર્ક દ્વારા શુદ્ધ દલીલોનો ઘણી વખત અભાવ જવા મળે છે. સાઉન્ડ ફેક્ટર જેવા કે જોખમની સામે અપૂરતી રકમની ચૂકવણી અને જેથી આ પદ્ધતિમાં અભાવ જોવા મળે છે..{{Fact|date=February 2009}} આ અભાવને દૂર કરવાના પ્રયાસો કદાચ વીમા કંપનીના વીમેદારોના કેટલાક મુદ્દાઓનો ઉકેલ આવતો નથી તો તેમને ઘણી વખત તકલીફ પણ પડે છે. .{{Fact|date=February 2009}} જેથી આ અભાવને દુર કરવાના વિકલ્પો નીચે મુજબ છે. : અભાવનો ચાર્જ અન્ય પૉલિસી ધારકો પર અથવા તે ચાર્જ સરકાર પાસેથી વસૂલ કરવો ( વિસ્તૃત ખ્યામમાં સમાજ).{{Fact|date=February 2009}} === વીમા પેટન્ટ === {{See|Insurance patent}} નવી વીમા પૉલિસી પ્રોડ્કટની નકલ ન થાય તે માટે [[અમેરિકા|યુનાઈડેટ સ્ટેટ્સ]]માં [[કારોબાર પદ્ધતિ પેટન્ટ|બિઝનેશ મેથડ પેટન્ટ]]હેઠળ તેને સુરક્ષિત કરાય છે. તાજેતરમાં જ એક નવી વીમા પ્રોડ્કટની પેટન્ટ લેવાઈ છે જે [[વપરાશ આધારિત વીમો|વપરાશ આધારિત]] [[ઓટો વીમો]]છે. પહેલાના સંસ્કરણ સ્વતંત્ર રીતે શોધાયા હતા અને અમેરિકાની ઓટો વીમા કંપની [[પ્રોગ્રેસિવ કોર્પોરેશન|પ્રોગ્રેશીવ ઓટો વીમો]] અને સ્પેનિશ સ્વતંત્ર શોધક , સાલ્વાડોર મિનગુઈજોન પેરેઝ({{Cite patent|EP|0700009}}).દ્વારા પેટેન્ટ કરાવાયા હતા. ઘણા સ્વતંત્ર શોધકો નવી વીમા પ્રોડક્ટને પેટન્ટ કરાવવા માંગતા હતા. મોટી કંપનીઓ તેમની નવી વીમા પ્રોડ્કટને બજારમાં લઈ જાય તે સામે પેટન્ટ દ્વારા રક્ષણ મળી શકે તેવો તેમનો ખ્યાલ હતો અમેરિકામાં નવી પેટન્ટ અરજીમાં ૭૦ ટકા અરજદારો સ્વતંત્ર શોધક હોય છે. ઘણા વીમા એઝ્યુક્યુટીવ વીમા પ્રોડ્ક્ટને પેટન્ટ કરાવવાનો વિરોધ કરે છે કારણ કે આ કારણે તેમની પર નવું જોખમ ઉભું થાય છે. [[ધ હાર્ટફોર્ડ|ધ હાર્ટફોર્ડ (The Hartford)]] વીમા કંપનીનું એક ઉદાહરણ છે. તાજેતરમાં કંપનીને 80 મિલિયન ડોલર એક સ્વતંત્ર શોધક બોનકોપ (Bancorp Services )ને ચુકવવા પડ્યા છે. બાનકોર્પોર દ્વારા શોધવામાં આવેલી અને પેટન્ટ કરાવાયેલી વીમા પ્રોડ્કટની ચોરી અને પેટન્ટ ઉલ્લંઘન કરવાનો હાર્ટફોર્ટ પર કેસ કરવામાં આવ્યો હતો જેનાથી બચવા માટે કંપની રકમ ચૂકવવા સંમત થઈ હતી. અમેરિકામાં દર વર્ષે ૧૫૦ જેટલી નવી વીમા પ્રોડક્ટ માટે નવી પેટન્ટ અરજીઓ કરવામાં આવે છે. પેટન્ટ આપવાનો દર પણ સતત વધી રહ્યો છે. 2002માં આ આંક 15નો હતો જે 2006માં વધીને 44નો થયો છે. <ref>{{Cite web |url=http://marketsandpatents.com/IPB-12152006.mht |title=(Source: Insurance IP Bulletin, December 15, 2006) |access-date=ઑક્ટોબર 1, 2009 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927235655/http://www.marketsandpatents.com/IPB-12152006.mht |url-status=dead }}</ref> શોધક હવે તેની વીમા યુએસ પેટન્ટ અરજીને [[પીયર ટુ પેટન્ટ|પીઅર ટૂ પેટન્ટ]] પ્રોગ્રામ.<ref>{{Cite web |url=http://www.marketsandpatents.com/bulletin/IPB-08152008.html |title=Mark Nowotarski "Patent Q/A: Peer to Patent", Insurance IP Bulletin, August 15, 2008 |access-date=ઑક્ટોબર 1, 2009 |archive-date=એપ્રિલ 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409215224/http://www.marketsandpatents.com/bulletin/IPB-08152008.html |url-status=dead }}</ref> પહેલી વીમા પેટન્ટ અરજી [http://www.peertopatent.org/patent/20090055227/activity US2009005522 “ રીસ્ક એસેસમેન્ટ કંપની ”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510094423/http://www.peertopatent.org/patent/20090055227/activity |date=2009-05-10 }}હતી. જે ૬ માર્ચ 2009ના રોજ ફાઈલ કરવામાં આવી હતી. આ પેટન્ટ અરજીઓ વીમા કંપનીઓ દ્વારા હાલની પરિસ્થિતિને અનુરૂપ હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.marketsandpatents.com/bulletin/IPB-12152008.html |title=Bakos, Nowotarski, “An Experiment in Better Patent Examination”, Insurance IP Bulletin, December 15, 2008 |access-date=ઑક્ટોબર 1, 2009 |archive-date=એપ્રિલ 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409224203/http://www.marketsandpatents.com/bulletin/IPB-12152008.html |url-status=dead }}</ref> === વીમા ઉદ્યોગ અને દર === કેટલીક વીમા પ્રોડક્ટ અને પ્રેક્ટીશને વિવેચકો [[ભાડા માંગણુ|રેન્ટ સિકિંગ]] કહે છે. {{Fact|date=September 2008}} કેટલીક વીમા પ્રોડ્કટ અથવા ગામગીરી કાયદેસરના ફાયદા માટે ઉપયોગી હોય છે જેમકે ટેક્ષ ઘટાડવો કે પછી અનિચ્છનિય ઘટના સમે રક્ષણ આપવું વગેરે..યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ કર કાયદા મુજબ, દાખલા તરીકે [[વાર્ષિકી (અમેરિકન નાણાકીય પ્રોડક્ટ)|અસ્થિર વર્ષાસન( variable annuities )]] અને [[ચલિત સાર્વત્રિક જીવન વીમો|અસ્થિર જીવન વીમા કંપની]] પ્રિમીયમની આવકને શેરબજારમાં રોકી શકે છે અને તેમના રોકાણ પર ચૂકવવામાં આવતા કરને જ્યાં સુધી રોકાણ પાછું ન ખેંચાય ત્યાં સુધી કે પછી થોડા સમય મુલત્વી રાખી શકાય છે. ઘણી વખત લોકો ટેક્ષ ચુકવવાનું મુલત્વી રાખવાની સગવડ માટે જ આનો ઉપયોગ કરે છે. {{Fact|date=September 2008}} અન્ય ઉદાહરણ લીગલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્કચર છે. કેટલીક જોગવાઈઓને કારણે [[એસ્ટેટ કર|એસ્ટેટ ટેક્ષ]] ચુકવવામાંથી મુક્તિ મળી જાય છે. === વીમા કંપનીઓની ટીકા === {{POV|date=September 2008}} કેટલાક લોકો માને છે કે {{Weasel-inline|date=April 2009}} હાલની વીમા કંપનીઓ નાણા રળવાનો ધંધો કરે છે તેમને વીમામાં ઘણો ઓછો રસ છે. .{{Fact|date=September 2008}} તેમની દલીલ છે કે વીમા કંપનીઓનો ઉદ્દેશ જોખમનો હાઉ ઉભો કરવાનો છે જેથી મોટીમાત્રામાં કેસો મેળવી શકાય..{{Fact|date=September 2008}} અન્ય ટીકાઓમાં સામેલ છે. * વીમા પૉલિસીઓમાં ઘણા બધા [[એક્સક્લુઝન જોગવાઇ|વીમો ન ચુકવવાના કારણો ( exclusion clause ) હોય છે.]]. દાખલા તરીકે ગૃહ વીમો પૉલિસીમાં બગીચાની દિવાલને થતું નુકશાન ગણવામાં આવતું નથી.{{Fact|date=September 2008}} * ઘણી વીમા કંપનીઓ હવે [[કોલ સેન્ટર]]નો ઉપયોગ કરે છે અને સ્ટાફ સ્ક્રીપ્ટ વાંચીને જવાબ આપવાની કોશીષ કરે છે. {{Fact|date=September 2008}} વીમા અંગેનું ચોક્કસ જ્ઞાન ધરાવતા લોકો જ આ લોકો સાથે યોગ્ય વાત કરી શકે છે. {{Fact|date=September 2008}}જ્યારે પૉલિસી હોલ્ડર્સ [[વીમા એજન્ટો]] સાથે મસલત કર્યા બાદ પણ એવું લાગે કે તેનું પ્રિમીયમની ચૂકવણી ઓછી થઈ રહી છે ત્યારે અપૂરતા કવરેજ રક્ષણને કારણે મોટું નાણાકીય નુકશાન થવાની શક્યતા હોય છે.{{Fact|date=September 2008}} જે વીમા કંપનીઓ પોતાના [[વીમા એજન્ટો]]ને સજ્જ બનાવવા માટે નાણા ખર્ચે છે તે એજન્ટ સમુદાય માટે મુલ્યવાન સેવા પૂરી પાડે છે. જ્ઞાન ધરાવતા વીમા એજન્ટ સાથે કામ કરતા પૉલિસી હોલ્ડરને ફાયદો છે કારણ કે તે ગ્રાહકની જરૂરીયાત સારી રીતે સમજે છે.{{Fact|date=September 2008}} == પારિભાષિક શબ્દોનો કોશ == * 'સંયુક્ત રેશિયો' = લોસ રેશિયો + એક્સપેન્સ રેશિયો + કમિશન રેશિયો. [[નુકસાન ગુણોત્તર|લોસ રેશિયો]] નુકસાનની રકમને કમાવાયેલા પ્રિમીયમની રકમને ભાંગીને ગણવામાં આવે છે. (કેટલીક વખત લોસ એડજેસમેન્ટ ખર્ચનો પણ ઉમેરો કરવામાં આવે છે.) ખર્ચ રેશિયો રિટન પ્રિમીયમમાંથી સંચાલન ખર્ચને ભાંગીને ગણવામાં આવે છે. ઓછા આંક સારૂં વળતર બતાવે છે. ર * ' એસએસએ (SSA) ' = સબસ્રકાઈબ સેવિંગ એકાઉન્ટ. * 'એઆઈએફ (AIF)' = એટોર્ની ઈન ફેક્ટ. દેશ આધારિત લેખો : :* ઓસ્ટ્રેલિયામાં વીમો :* ભારતમાં વીમો :* અમેરિકામાં વીમો == નોંઘ == {{reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wiktionary}} * [http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?type=subject&amp;q=Insurance%20companies%20&amp;q2=LIV કંગ્રેસનલ રિસર્ચ સર્વિસ (CRS) અમેરિકાના વીમા ઉદ્યોગ અંગે અહેવાલ આપે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928081957/http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?type=subject&q=Insurance%20companies%20&q2=LIV |date=2008-09-28 }} * [http://www.ferma.eu/ ફેડરેશન ઓફ યુરોપીયન રિસ્ક મેનેજમેન્ટ એસોસિયેશન્સ] * [http://www.ibc.ca/ ઇન્શ્યોરન્સ બ્યૂરો ઓફ કેનેડા] * [http://www.iii.org/ ઇન્શ્યોરન્સ ઇન્ફર્મેશન ઇન્સ્ટિટ્યુટ] * [http://www.immediateannuities.com/museumofinsurance/ મ્યુઝિયમ ઓફ ઇન્શ્યોરન્સ]- હજારો એન્ટીક વીમા પૉલિસી અને ક્ષણજીવી વસ્તુઓનું પ્રદર્શન કરે છે * [http://www.naic.org/ નેશનલ એસોસિયેશન ઓફ ઇન્શ્યોરન્સ કમિશનર્સ] * [http://www.bl.uk/collections/business/insurind.html બ્રિટીશ લાઇબ્રેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525173303/http://www.bl.uk/collections/business/insurind.html |date=2006-05-25 }} વીમા ઉદ્યોગની માહિતી શોધે છે (યુકે આધારિત) {{Insurance}} [[શ્રેણી:વીમાના પ્રકાર]] [[શ્રેણી:વીમો]] [[શ્રેણી:સેવા ઉદ્યોગો]] [[શ્રેણી:ધિરાણ]] [[શ્રેણી:નાણાકીય સંસ્થાઓ]] [[શ્રેણી:માહિતી, જ્ઞાન અને અનિશ્ચિતતા]] 3lx0vxv86r0oxh7exeu6thp0emm4d6t 0 19698 903359 901579 2026-08-06T13:35:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903359 wikitext text/x-wiki {{Infobox Information appliance |name = iPod |image = [[ચિત્ર:IPod family.png|300px]] |caption = The current iPod line. From left to right: [[iPod Shuffle]], [[iPod Nano]], [[iPod Classic]], [[iPod Touch]].</small> |manufacturer = [[Apple Inc.]] |type = [[Portable Media Player]] (PMP) |service = [[iTunes Store]] (iPod touch only)<br />[[App Store]] (iPod touch only) |unitssold = Over 220,000,000 worldwide<br />as of September 2009 |cpu = [[Samsung]] [[ARM architecture|ARM]] }} {{start date|2001|10|23}}'''આઇપોડ''' [[એપલ]] દ્વારા ડિઝાઇન થયેલી અને વેચાણ થતી [[પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર]]ની બ્રાન્ડ છે{{start date|2001|10|23}}. તે શ્રેણીના ઉત્પાદનોમાં હાર્ડ ડ્રાઇવ આધારિત [[આઇપોડ ક્લાસિક]], ટચસ્ક્રીન [[આઇપોડ ટચ]], વિડીઓ કેપેબલ [[આઇપોડ નેનો]] અને કોમ્પેક્ટ [[આઇપોડ શફલ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[આઇફોન]] આઇપોડ તરીકે કામ કરે છે પરંતુ તેને એક અલગ પ્રોડકટ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આઇપોડના જૂના મોડલોમાં [[આઇપોડ મિની]] અને સ્પિન-ઓફ [[આઇપોડ ફોટો]]નો સમાવેશ થાય છે. આઇપોડ ક્લાસિક મોડલ ઇન્ટર્નલ [[હાર્ડ ડ્રાઇવ]]માં [[મિડીયા]] સ્ટોર કરે છે અને જ્યારે અન્ય તમામ મોડલ [[ફ્લેશ મેમરી]]નો ઉપયોગ કરે છે જેથી કરીને તેનું કદ નાનુ થઇ શકે.(ઉત્પાદન બંધ કરાયેલા મિનિમાં [[માઇક્રોડ્રાઇવ]] મિનિએચર હાર્ડ ડ્રાઇવનો ઉપયોગ થતો હતો). અન્ય ઘણા ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયરની જેમ આઇપોડ પણ બાહ્ય [[ડેટા સ્ટોરેજ ડિવાઇસ]] તરીકે કામ કરી શકે છે. અલગ અલગ મોડલમાં સ્ટોરેજની ક્ષમતા અલગ અલગ હોય છે. એપલના [[આઇટ્યુન]] સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને એપલ [[મેકિન્ટોશ]]ના ચોકક્સ વર્ઝન અને [[માઇક્રોસોફ્ટ]] [[વિન્ડોઝ]] ઓપરેટિંગ સિસ્ટમવાળા કોમ્પ્યુટરમાંથી સંગીતને આઇપોડમાં ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે.<ref>{{cite web | url=http://www.apple.com/itunes/download/ | title=iTunes system requirements. Apple iTunes software currently runs on Macintosh OS X 10.3.9 or OS X 10.4.9 or later and on Microsoft Windows XP (Service Pack 2) or Vista | author=Apple Inc. | access-date=2008-05-28}}</ref> જે લોકોને એપલના સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવો નથી અથવા જેમના કોમ્પ્યુટર આઇટ્યુન સોફ્ટવેર રન કરી શકતા નથી તેઓ આઇટ્યુનના વિકલ્પે ઉપલબ્ધ કેટલાક ઓપન સોર્સનો ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.simplehelp.net/2007/07/08/10-alternatives-to-itunes-for-managing-your-ipod/ | title=Alternatives to iTunes for managing your iPod | author=Ross McKillop, simplehelp.net | access-date=2008-05-28}}</ref> આઇટ્યુન અને તેને વૈકલ્પિક સોર્સ ફોટો, વિડીઓ, [[ગેમ્સ]], કોન્ટેક્ટ ઇન્ફર્મેશન, [[ઇમેઇલ]] સેટિંગ, વેબ બૂકમાર્ક અને કેલેન્ડર પણ આઇપોડમાં ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. વૈશ્વિક સ્તરે 9 સપ્ટેમ્બર 2009 સુધીમાં 220,000,000 કરોડથી વધુ આઇપોડ વેચાઇ ગયા છે. જેને પગલે તે [[ડિઝીટલ ઓડીઓ પ્લેયર]] સિરીઝના ઇતિહાસમાં બેસ્ટ સેલિંગ પ્રોડક્ટ બની છે.<ref>{{cite web | url=http://arstechnica.com/apple/news/2009/09/liveblog-rock-and-roll-apple-ipod-event.ars | title=Liveblog: "Rock and Roll" Apple iPod Event | date=9 September 2009 | publisher=[[Ars Technica]] | access-date=2009-09-09}}</ref> == ઇતિહાસ અને ડિઝાઇન == [[ચિત્ર:IPod 5-6 Gen side-by-side.jpg|thumb|આઇપોડ ક્લાસિક 5G (જમણે) અને 6G (ડાબે) સુધારેલો આલ્બમ વ્યૂ દર્શાવે છે]] આઇપોડ શ્રેણી એપલની ડિઝીટલ હબ કક્ષામાંથી આવી છે<ref name="straight">કાહની, લીએન્ડર.[http://www.wired.com/news/columns/cultofmac/0,71956-0.html સ્ટ્રેઇટ ડોપ ઓન ધ આઇપોડ બર્થ], ''[[વાયર્ડ ન્યૂઝ]]'' , 2006-10-17. 2006-10-30ના રોજ કરેલો સુધારો</ref> જ્યારે કંપનીએ પર્સનલ ડિઝીટલ ડિવાઇસના વધી રહેલા બજાર માટે સોફ્ટવેર બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. બજારના મુખ્ય પ્રવાહમાં ડિઝીટલ કેમેરા, કેમકોર્ડર અને ઓર્ગેનાઇઝર સારી રીતે સ્થાપિત થયેલા હતા પરંતુ કંપનીને વર્તમાન ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયર યુઝર ઇન્ટરફેસની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મોટા અથવા અત્યંત નાના અને નકામા જણાયા હતા,<ref name="straight"/> માટે એપલે તેનું પોતાનું ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયર વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું. સીઇઓ [[સ્ટીવ જોબ્સ]]ના આદેશ મુજબ એપલના હાર્ડવેર એન્જિનિયરિંગ વડા [[જોન રુબિનસ્ટીન]]એ આઇપોડ શ્રેણી ડિઝાઇન કરવા એન્જિનિયરોની ટુકડી ઉભી કરી હતી જેમાં હાર્ડવેર એન્જિનિયર [[ટોની ફેડેલ]] અને [[માઇકલ ધુએ]] <ref>"[http://www.designnews.com/article/CA6478178.html 2007 એન્જિનિનયર ઓફ ધ યર ફાઇનલિસ્ટ માઇકલ ધ્યુનું હાર્ડવેર જ્ઞાન આઇપોડમાં જીવ પુરવા મદદ કરે છે, ટેલીપ્રેસન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012084944/http://www.designnews.com/article/CA6478178.html |date=2007-10-12 }}", ''ડિઝાઇન ન્યૂઝ'' , 24 સપ્ટેમ્બ 2007.</ref>અને ડિઝાઇન એન્જિનિયર [[જોનાથન ઇવ]]નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="straight"/> પ્રોડક્ટ એક વર્ષથી પણ ઓછા સમયગાળામાં તૈયાર થઇ ગઇ હતી અને તે 2001ની 23 ઓક્ટોબરના રોજ રજૂ કરાઇ હતી. જોબ્સે તેને 5 જીબી હાર્ડ ડ્રાઇવ સાથેની મેક-કોમ્પેટિબલ પ્રોડક્ટ તરીકે જાહેર કરી હતી કે જે 1000 ગીતો તમારા ખીસ્સામાં રાખે છે.<ref>{{Cite web |url=http://lowendmac.com/orchard/05/origin-of-the-ipod.html |title=આઇપોડનો ઇતિહાસ: 2000 થી 2004 |access-date=2009-12-21 |archive-date=2010-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100205111724/http://lowendmac.com/orchard/05/origin-of-the-ipod.html |url-status=dead }}</ref> એપલે તેનું આઇપોડ સોફ્ટવેર સંપૂર્ણપણે તેની કંપનીમાં જ નથી વિકસાવ્યું. તેના સ્થાને તેણે [[પોર્ટેબલ પ્લેયર]]ના 2 [[ARM]] કોર્સ આધારિત રેફરન્સ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ પ્લેટફોર્મ પ્રાથમિક સોફ્ટવેર ધરાવતું હતું જે કોમર્શિયલ માઇક્રોકર્નેલ એમબેડેડ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પર ચાલતું હતું. પોર્ટેબલ પ્લેયર અગાઉ [[બ્લૂટૂથ]] હેડપોન સાથે આઇબીએમ-બ્રાન્ડેડ એમપી3 (MP3) પ્લેયર પર કામ કરતું હતું.<ref name="straight"/> એપલે સ્ટીવની દેખરેખ હેઠળ યુઝર ઇન્ટરફેસ ડિઝાઇન કરવા અને તેનો અમલ કરવા માટે અન્ય કંપની [[પિક્સો]] સાથે કરાર કર્યો હતો.<ref name="straight"/> જેમ ડેવલપમેન્ટ આગળ વધતું ગયું તેમ એપલ સોફ્ટવેરના દેખાવમાં સુધારો કરતી ગઇ. [[આઇપોડ મિની]]થી શરૂઆત કરતા, [[શિકાગો]] ફોન્ટના સ્થાને [[ઇસ્પાય સાન્સ]] ફોન્ટ આવ્યા. બાદમાં આઇપોડે ફરીથી ફોન્ટ બદલીને [[પોડિયમ સાન્સ]] કર્યા જે એપલના કોર્પોરેટ ફોન [[માયરિઆડ]] જેવા હતા. કલર ડિસપ્લેવાળા આઇપોડે બાદમાં એક્વા પ્રોગ્રેસ બાર અને [[કોમ્બિનેશન લોક]] ઉભું કરવા [[બ્રશ્ડ મેટલ]] જેવી કેટલીક [[મેક ઓએસ એક્સ]] થીમનો ઉપયોગ કર્યો. એપલે 2007માં ફોન્ટ બદલીને [[હેલ્વેટિકા]] કરીને સિક્સ્થ જનરેશન [[આઇપોડ ક્લાસિક]] અને થર્ડ જનરેશન [[આઇપોડ નેનો]] રજૂ કરીને આઇપોડના ઇન્ટરફેસમાં ફરી સુધારો કર્યો હતો. મોટા ભાગના કિસ્સામાં તેણે સ્ક્રીનને બે ભાગમાં વહેંચી દીધી હતી જેમાં ડાબી બાજુ અડધાભાગમાં મેનુ અને જમણી બાજુ અડધાભાગમાં આલ્બમ આર્ટવર્ક, ફોટો અથવા વિડીયો દેખાતા હતા. સપ્ટેમ્બર 2007માં [[પેટન્ટ ધારક કંપની]] બર્સ્ટ ડોટ કોમ સામેના કાનૂની કેસમાં એપલે 1979માં તેના જેવી જ ડેવલપ કરાયેલી ડિવાઇસની પેટન્ટ પ્રત્યે ધ્યાન દોર્યું હતું. [[કેન ક્રેમરે]] 1979માં પ્લાસ્ટિક મ્યુઝિક બોક્સના વિચારની પેટન્ટ મેળવી હતી જેને તે આઇએક્સઆઇ કહેતો હતો.<ref name="DailyMail">બોફી ડેનીયલ [http://www.dailymail.co.uk/news/article-1053152/Apple-admit-Briton-DID-invent-iPod-hes-getting-money.html એપલે સ્વીકાર્યું કે બ્રિટને આઇપોડની શોધ કરી હતી પરંતુ તે તેમાંથી નાણા કમાતો નથી] ''[[ડેઇલી મેઇલ]]'' , 2008-09-08. 2008-09-08ના રોજ સુધારો.</ref> 1,20,000 [[અમેરિકન ડોલર]]ની વર્લ્ડવાઇડ પેટન્ટ રિન્યુ કરાવવા માટે પુરતું ભંડોળ ન હતું.<ref name="DailyMail"/> === ટ્રેડમાર્ક === ''આઇપોડ'' નામ વિની ચીકો દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું હતું. તે એક ફ્રીલાન્સ કોપી રાઇટર હતો. નવા પ્લેયરને કેવી રીતે રજૂ કરવું તે નક્કી કરવા માટે એપલે તેને બોલાવ્યો હતો. પ્રોટોટાઇપ જોયા બાદ ચીકોએ ફિલ્મ ''[[2001: A Space Odyssey (film)|2001:એ સ્પેસ ઓડિસી]]'' અને શબ્દસમૂહ "ઓપન ધ પોડ બે ડોર, [[હેલ]]!" અંગે વિચાર કર્યો જેને [[ડિસ્કવરી વન]] સ્પેસશિપનું વ્હાઇટ ઇવીએ પોડ કહેવાય છે.<ref name="straight"/> એપલે ટ્રેડમાર્ક શોધ્યો હતો અને જાણવા મળ્યું હતું કે તે પહેલેથી ઉપયોગમાં છે. [[ન્યૂ જર્સી]]ના જોસફ એન ગ્રાસોએ જુલાઇ 2000માં [[ઇન્ટરનેટ કિઓસ્ક]] માટે [[યુએસ પેટન્ટ એન્ડ ટ્રેડમાર્ક ઓફિસ]]માં આઇપોડ ટ્રેડમાર્ક લિસ્ટ કરાવ્યો હતો. પ્રથમ આઇપોડ કિઓસ્ક માર્ચ 1998માં ન્યૂ જર્સીમાં લોકો સમક્ષ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું અને વેપારી ધોરણે ઉપયોગ જાન્યુઆરી 2000માં શરૂ થયો હતો પરંતુ 2001 સુધીમાં તેનો ઉપયોગ બંધ થઇ ગયો હતો. નવેમ્બર 2003માં યુએસપીટીઓ દ્વારા ટ્રેડમાર્ક રજિસ્ટર કરાયો હતો અને ગ્રાસોએ 2005માં તે એપલ કોમ્પ્યુટર ઇન્કને એસાઇન કર્યો હતો.<ref>સિરીયલ નંબર. 78018061, રજિસ્ટ્રેશન નંબર. 2781793, અમેરિકન પેટન્ટ અને ટ્રેડમાર્ક ઓફિસના રેકોર્ડ. આઇપબ, એલએલસીએ કોમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેર માટે ૧ જૂન 1999ના રોજ આઇપોડ ટ્રેડમાર્કની અરજી કરી હતી. આ ટ્રેડમાર્ક તેના વેપારી હેતુસર ઉપયોગ વગર 18 મે 2000ના રોજ ત્યજી દેવાયો હતો.</ref> == સોફ્ટવેર == આઇપોડ લાઇન કેટલાક [[ઓડિયો ફાઇલ ફોર્મેટ]] પ્લે કરી શકે છે જેમાં [[MP3]], [[AAC]]/[[M4A]], [[પ્રોટેક્ટેડ AAC]], [[AIFF]], [[WAV]], [[ઓડિબલ]] [[ઓડિયો બુક]] અને [[એપલ લોસલેસ]] સામેલ છે. આઇપોડ ફોટોએ વિવિધ ફાઇલ ફોર્મેટ ડિસપ્લે કરવાની ક્ષમતા રજૂ કરી જેમાં [[JPEG]], [[BMP]], [[GIF]], [[TIFF]], અને [[PNG]] ઇમેજ ફાઇલનો સમાવેશ થાય છે. પાંચમી અને છઠ્ઠી પેઢીના આઇપોડ ક્લાસિક તથા ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ નેનો [[તથા MPEG-4]], [[(H.264/MPEG-4 AVC)]]અને [[ક્વિક ટાઇમ]] [[વિડીયો ફોર્મેટ]] પણ પ્લે કરી શકે છે જેમાં વિડીયો ડાયમેન્શન, એન્કોડિંગ ટેકનિક્સ તથા ડેટા રેટ્સને લગતી મર્યાદા હોય છે.<ref>[http://www.apple.com/ipodclassic/specs.html આઇપોડ ક્લાસિક ટેકનિકલ સ્પેક્સ]</ref> અસલમાં આઇપોડ સોફ્ટવેર માત્ર [[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ]]ના આઇપોડ સોફ્ટવેર [[મેક ઓએસ]] સાથે કામ કરતા હતા જે બીજી પેઢીના મોડલ સાથે લોન્ચ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.apple.com/itunes/download/ આઇટ્યુન ડાઉનલોડ્સ]</ref> મોટા ભાગના અન્ય મિડીયા પ્લેયરથી વિરૂદ્ધ એપલ [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ના [[WMA]] ઓડિયો ફોર્મેટને સપોર્ટ કરતું નથી. પરંતુ [[ડિઝીટલ રાઇટ્સ મેનેજમેન્ટ]] (ડીઆરએમ) વગરનું WMA ફાઇલ્સ માટેનું કન્વર્ટર આઇટ્યુન્સના [[વિન્ડોઝ]] વર્ઝન સાથે અપાય છે. [[મીડી]] ફાઇલ પણ પ્લે કરી શકાતી નથી, પરંતુ આઇટયુન્સમાં એડવાન્સ્ડ મેનુનો ઉપયોગ કરી તેને ઓડિયો ફાઇલમાં કન્વર્ટ કરી શકાય છે. [[ઓગ વોર્બિસ]] અને [[FLAC]] જેવી વૈકલ્પિક ઓપન સોર્સ ઓડિયો ફોર્મેટ આઇપોડ પર કસ્ટમ ફિલ્મવેર ઇન્સ્ટોલ કર્યા વગર સપોર્ટ કરી શકાતા નથી. (જેમકે [[રોકબોક્સ]]) ઇન્સ્ટોલ કરતી વખતે આઇપોડ એક હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે જોડાયેલ હોય છે. આઇપોડ જેટલી વખત તેના હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે જોડાય તેટલી વાર આઇટ્યુન્સ સમગ્ર મ્યુઝિક લાઇબ્રેરી અથવા પ્લેલિસ્ટને ઓટોમેટિક અથવા મેન્યુઅલ રીતે સિન્ક્રોનાઇઝ કરે છે. આઇપોડ પર ગીતના રેટિંગ સેટ કરી શકાય છે અને આઇટ્યુન્સ લાઇબ્રેરી પર સિન્ક્રોનાઇઝ કરી શકાય છે તથા તેનાથી ઉલ્ટું કરી શકાય છે. આઇપોડને ઓટોમેટિકના બદલે મેન્યુઅલ સિન્કમાં સેટ કરેલું હોય તો યુઝર બીજા કોમ્પ્યુટર પર સંગીતને એક્સેસ, પ્લે અને ઉમેરી શકે છે. પરંતુ કંઇ પણ ઉમેરવામાં આવે અથવા એડિટ કરવામાં આવે તો મુખ્ય કોમ્પ્યુટર અને તેની લાઇબ્રેરી સાથે જોડીને અને સિન્કીંગ કરીને વિપરીત કામગીરી કરવી પડશે. જો કોઇ યુઝર અન્ય કોમ્પ્યુટર સાથે સંગીતને ઓટોમેટિક સિન્ક કરવા માંગે તો આઇપોડની લાઇબ્રેરી સંપૂર્ણપણે મીટાવી દઇને તેની જગ્યાએ અન્ય કોમ્પ્યુટરની લાઇબ્રેરી લાવવાની રહેશે. === યુઝર ઇન્ટરફેસ === [[ચિત્ર:IPod_wheel.svg|thumb|આઇપોડ લાઇનનું સિગ્નેચર ક્લિક વ્હીલ]] કલર ડિસ્પ્લે સાથેનું આઇપોડ [[એન્ટી-એલાઇઝ્ડ]] ગ્રાફિક્સ અને ટેક્સ્ટનો ઉપયોગ સ્લાઇડિંગ એનિમેશન સાથે કરે છે. તમામ આઇપોડ ([[આઇપોડ શફલ]] અને [[આઇપોડ ટચ]] સિવાય) પાંચ બટન ધરાવે છે અને ત્યાર પછીની પેઢીના આઇપોડમાં ક્લિક વ્હીલમાં જ બટન સામેલ હોય છે-તેનાથી નિરંતર, ઓછામાં ઓછા પ્રયાસે [[ઇન્ટરફેસ]] મળે છે. આ બટન પાયાના ફંક્શન જેવા કે મેનુ, પ્લે, પોઝ, નેક્સ્ટ ટ્રેક અને પ્રિવિયસ ટ્રેક જેવા કામ કરે છે. મેનુ આઇટમ દ્વારા સ્ક્રોલિંગ અને વોલ્યુમને કન્ટ્રોલ કરવા જેવા કામ ક્લિક વ્હીલને ગોળ ગોળ ફેરવીને કરવામાં આવે છે. [[આઇપોડ શફલ]] વાસ્તવિક પ્લેયર પર કોઇ કન્ટ્રોલ ધરાવતું નથી. તેના બદલે તે ઇયરફોન કેબલ પર નાના કન્ટ્રોલ ધરાવે છે જેમાં વોલ્યુમ-અપ અને ડાઉન બટન અને પોઝ/પ્લે, નેક્સ્ટ માટે એક સિંગલ બટન હોય છે.[[આઇપોડ ટચ]]માં કોઇ ક્લિક વ્હીલ હોતું નથી, તેની જગ્યાએ 3.5 ઇંચનું ટચ સ્ક્રીન હોય છે જે હોમ બટન, સ્લીપ/ વેક બટન અને (બીજી અને ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ ટચ) વોલ્યુમ-અપ અને ડાઉન બટન ઉપરાંત કામ કરે છે. આઇપોડ ટચ માટે યુઝર ઇન્ટરફેસ [[આઇફોન]] જેવું જ હોય છે. બંને ડિવાઇસમાં [[આઇફોન ઓએસ]]નો ઉપયોગ થાય છે. === આઇટ્યુન્સ સ્ટોર === આઇટ્યુન્સ સ્ટોર (29 એપ્રિલ 2003થી શરૂ) એક ઓનલાઇન મિડીયા સ્ટોર છે જે એપલ દ્વારા સંચાલિત છે અને આઇટ્યુન્સ મારફત એક્સેસ કરી શકાય છે. કોઇ અન્ય પોર્ટેબલ પ્લેયર [[ડીઆરએમ]]ને સપોર્ટ કરતું નથી તેથી માત્ર આઇપોડ જ આઇટ્યુન્સ સ્ટોરની સંરક્ષિત સામગ્રીનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેને લોન્ચ કરવામાં આવ્યા બાદ સ્ટોર તુરંત માર્કેટમાં અગ્રણી બન્યું હતું<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2004/aug/10itms.html આઇટ્યુન મ્યુઝિક સ્ટોર કેટલોગ ટોપ્સ વન મિલિનયન સોંગ્સ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2004-08-10. 28-12-2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> અને એપલે 12 ઓક્ટોબર 2005ના રોજ સ્ટોર દ્વારા વિડીયોના વેચાણની જાહેરાત કરી હતી. પૂર્ણ લંબાઇની ફિલ્મો 12 સપ્ટેમ્બર 2006થી ઉપલબ્ધ બની હતી.<ref>સ્કોટ-જોયન્ટ, જેર્મી. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5339470.stm એપલ ટીવી અને ફિલ્મ માર્કેટને નિશાન બનાવી રહી છે], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2006-09-12. 2006-09-12ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> ખરીદાયેલી ઓડિયો ફાઇલમાં વધારાના એન્ક્રિપ્શન સાથે AAC ફોર્મેટનો ઉપયોગ થાય છે. એન્ક્રિપ્શન [[ફેરપ્લે]] ડીઆરએમ સિસ્ટમ પર આધારિત છે. પાંચ ઓથોરાઇઝ્ડ કોમ્પ્યુટર્સ અને અમર્યાદિત સંખ્યામાં આઇપોડ આ ફાઇલને પ્લે કરી શકે છે. ફાઇલને ઓડિયો સીડી પર બર્ન કરીને અને પછી રિ-કોમ્પ્રેસ કરીને ડીઆરએમ વગર મ્યુઝિક ફાઇલ રચી શકાય છે, જોકે તેનાથી [[ગુણવત્તા નબળી]] પડે છે. થર્ડ પાર્ટી સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને ડીઆરએમને દૂર કરી શકાય છે. જોકે, એપલ સાથેના સોદામાં [[ઇએમઆઇ]]એ ડીઆરએમને મફતમાં વેચવાનું, આઇટ્યુન્સ સ્ટોર પર ઉચ્ચ ગુણવત્તાના ગીતો આઇટ્યુન્સ પ્લસ કેટેગરીમાં આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. સ્વતંત્ર ગીતો 1.29 અમેરિકન ડોલરના ભાવે ઉપલબ્ધ હતા જે રેગ્યુલર ડીઆરએમ ગીતની કિંમત કરતા 30 સેન્ટ વધુ હતા. ત્યારે આખા આલ્બમ એ જ ભાવે ડીઆરએમ એન્કોડેડ આલ્બમ તરીકે 9.99 અમેરિકન ડોલરમાં ઉપલબ્ધ હતા. 17 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ એપલે વ્યક્તિગત આઇટ્યુન્સ પ્લસના ગીતનો ભાવ ઘટાડીને 0.99 ડોલર પ્રતિ ગીત કર્યો હતો જે ડીઆરએમ એન્કોડેડ ટ્રેક્સની સમાન હતો. 6 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ એપલે જાહેરાત કરી હતી કે 80 ટકા જેટલા મ્યુઝિક કેટેલોગમાંથી ડીઆરએમ દૂર કરવામાં આવ્યું છે અને એપ્રિલ 2009થી તે દરેક મ્યુઝિકમાંથી દૂર કરવામાં આવશે. આઇપોડ હરીફ મ્યુઝિક સ્ટોર્સની મ્યુઝિક ફાઇલ પ્લે કરી શકતા નથી જે હરીફ ડીઆરએમ ટેકનોલોજી જેમ કે [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ની [[સંરક્ષિત WMA]] અથવા [[રિયલનેટવર્ક્સ]]ના [[હેલિક્સ]] ડીઆરએમનો ઉપયોગ કરે છે. ઉદાહરણરૂપ સ્ટોર્સમાં [[નેપસ્ટર]] અને [[એમએસએન મ્યુઝિક]]નો સમાવેશ થાય છે. રિયલનેટવર્કસનો દાવો છે કે એપલ ફેરપ્લે દ્વારા વપરાશકર્તાને આઇટ્યુન્સ સ્ટોરનો ઉપયોગ કરવામાં બાંધી રાખીને પોતાના માટે <ref>કેનિલોસ, માઇકલ. [https://web.archive.org/web/20081007151429/http://news.com.com/2100-1025_3-5177914.html રીયલ્સ ગ્લેસર એક્સહોર્ટ્સ એપલ ટુ ઓપન આઇપોડ], ''[[સીનેટ ન્યૂઝ]]'' , 2004-03-23. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>સમસ્યા પેદા કરી રહ્યું છે. સ્ટીવ જોબ્સે જણાવ્યું છે કે ગીતોના વેચાણથી એપલને બહુ ઓછો નફો થાય છે, જોકે એપલ સ્ટોરનો ઉપયોગ આઇપોડના વેચાણને વધારવા માટે કરે છે.<ref>ઓર્લોસ્કી, એન્ડ્રૂ. [http://www.theregister.co.uk/2003/11/07/your_99c_belong/ તમારા 99c RIAA પાસે છે– સ્ટીવ જોબ્સ], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2003-11-07. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જોકે આઇપોડ [[ઇમ્યુઝિક]] અથવા [[એમી સ્ટ્રીટ]] જેવા ડીઆરએમનો ઉપયોગ ન કરતા મ્યુઝિક સ્ટોર્સ પરથી પણ મ્યુઝિક ફાઇલ પ્લે કરી શકે છે. [[યુનિવર્સલ મ્યુઝિક ગ્રૂપે]] 3 જુલાઇ 2007ના રોજ આઇટ્યુન્સ મ્યુઝિક સ્ટોર્સ સાથેનો તેને કોન્ટ્રાક્ટ રિન્યુ ન કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. યુનિવર્સલ હવે ઇચ્છા મુજબની ક્ષમતાએ આઇટ્યુન્સ પૂરી પાડશે.<ref>ઇવન્સ, જોની. [http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?newsid=18459 યુનિવર્સલે આઇટ્યુન કોન્ટ્રાક્ટમાં ફેરફારને પુષ્ટિ આપી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064440/http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?newsid=18459 |date=2009-09-16 }}, ''[[મેકવર્લડ યુકે]]'' , 2007-07-04. 2007-07-05ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>એપલે 5 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ ધ બીટ ગોઝ ઓન નામે તેની મિડીયા ઇવેન્ટમાં [[આઇટ્યુન્સ વાઇ-ફાઇ મ્યુઝિક સ્ટોર્સ]]ની શરૂઆત કરી હતી. આ સર્વિસથી યુઝર્સ આઇફોન અથવા આઇપોડ ટચ દ્વારા મ્યુઝિક સ્ટોર એક્સેસ કરીને ડિવાઇસ પર સીધા ગીત ડાઉનલોડ કરી શકે છે જે યુઝર્સની આઇટ્યુન્સ લાઇબ્રેરી પર સિન્ક કરી શકાય છે. ==== ગેમ્સ ==== આઇપોડના વિવિધ વર્ઝન પર [[વિડીયો ગેમ્સ]] રમી શકાય છે. ઓરિજીનલ આઇપોડમાં ''[[બ્રિક]] '' (અસલમાં એપલના સહ-સ્થાપક [[સ્ટીવ વોઝનેઇક]] દ્વારા શોધાયેલ) ગેમ હતી જેમાં [[ઇસ્ટર એગ]]ના છુપા ફિચર્સ હતા. ત્યાર બાદ [[ફર્મવેર વર્ઝન]]માં તેને મેનુ વિકલ્પ તરીકે ઉમેરવામાં આવ્યું હતું. આઇપોડના ત્યાર પછીના વર્ઝનમાં ''બ્રિક'' સાથે વધુ ત્રણ ગેમનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો. આ ગેમ હતી ''[[પેરાશુટ]]'' , ''[[સોલિટેર]]'' અને ''મ્યુઝિક ક્વિઝ'' . સપ્ટેમ્બર 2006માં [[આઇટ્યુન્સ સ્ટોરે]] [[આઇટ્યુન્સ 7]] લોન્ચ કરીને ખરીદવા માટે વધારે ગેમની ઓફર શરૂ કરી. તે આઇપોડ સોફ્ટવેર 1.2 અથવા તે પછીના સોફ્ટવેર માટે [[પાંચમી પેઢીના આઇપોડ]] સાથે સુસંગત હતા. આ ગેમ્સ હતી ''[[બિજ્વેલ્ડ]]'' , ક્યુબિસ 2, ''[[માહજોંગ]]'' , મિની ગોલ્ફ, ''[[પેક-મેન]]'' , ''[[ટેટ્રિસ]]'' , ''[[ટેક્સાસ હોલ્ડ ધેમ]]'' , ''[[વોર્ટેક્સ]]'' અને ઝુમા. ત્યાર પછી નવી ગેમ્સ ઉમેરાઇ છે. આ ગેમ્સ વર્તમાન અને તત્કાળ ભૂતકાળની આઇપોડ નેનો અને આઇપોડ ક્લાસિકની પેઢી પર કામ કરે છે. [[નેમ્કો]], [[સ્કવેર એનિક્સ]], [[ઇલેક્ટ્રોનિક આર્ટ્સ]], [[સેગા]] અને [[હડસન સોફ્ટ]] જેવી થર્ડ પાર્ટી પણ આઇપોડ માટે ગેમ્સ બનાવતી હોવાથી એપલના MP3 પ્લેયરે વિડીઓ ગેમ હેન્ડહેલ્ડ કોન્સોલ માર્કેટમાં પ્રવેશ માટે વિરાટ કદમ ઉઠાવ્યા છે.{{POV-statement|date=January 2009}} [[ગેમપ્રો]] અને [[ઇજીએમ]] જેવા વિડીયોગેમ મેગેઝિને પણ કેટલાક સમયથી તેની મોટા ભાગની ગેમ્સનો રિવ્યૂ કરીને તેને રેટિંગ આપ્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.gamepro.com/article/features/81588/ipod-games-review-roundup/ |title=આઇપોડ ગેમ્સ રીવ્યુ રાઉન્ડઅપ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607151141/http://www.gamepro.com/article/features/81588/ipod-games-review-roundup/ |url-status=dead }}</ref> ગેમ્સ [[જેપીજી]] ફાઇલના ફોર્મેટમાં હોય છે જે હકીકતમાં છુપાયેલી [[ઝિપ]] આર્કાઇવ્સ હોય છે. જ્યારે અનઝિપ કરવામાં આવે ત્યારે કોમન ઓડિયો અને ઇમેજ ફાઇલ્સ સાથે વગાડવા લાયક ફાઇલ બને છે જેનાથી [[થર્ડ પાર્ટી ગેમ્સની]] શક્યતા પેદા થાય છે. એપલે ખાસ આઇપોડને લગતા વિકાસ માટે જાહેરમાં [[સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ કિટ]] (એસડીકે) રિલીઝ કરી નથી.<ref>[http://www.bensinclair.com/article/whats-inside-an-ipod-game "આઇપોડ ગેમમાં શું છે?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907165721/http://bensinclair.com/article/whats-inside-an-ipod-game |date=2008-09-07 }} bensinclair.com, સપ્ટેમ્બર 14, 2006.</ref> [[આઇફોન એસડીકે]] સાથે બનાવાયેલા એપ્લિકેશન્સ આઇપોડ ટચ અને આઇફોન પર માત્ર [[આઇફોન ઓએસ]] સાથે સુસંગત છે જે ક્લિકવ્હીલ આધારીત ગેમ્સ ચલાવી શકતા નથી. === ફાઇલ સ્ટોરેજ અને ટ્રાન્સફર === આઇપોડ ટચ સિવાયના તમામ આઇપોડ ડિસ્ક મોડ પર [[માસ સ્ટોરેજ ડિવાઇસ]] તરીકે ડેટા ફાઇલ સ્ટોર કરવા માટે કામ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306414 |title=આઇપોડ ટચ: આઇટ્યુમાં દેખાય છે પરંતુ ફાઇન્ડર અને વિન્ડો ડેસ્કટોપમાં દેખાતું નથી |access-date=2009-12-21 |archive-date=2008-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418104003/http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306414 |url-status=dead }}</ref> જો કોઇ આઇપોડને મેક ઓએસ એક્સ કોમ્પ્યુટર પર ફોર્મેટ કરવામાં આવ્યું હોય તો તે [[HFS+]] ફાઇલ સિસ્ટમ ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરે છે. જે મેક કોમ્પ્યુટર માટે [[બુટ ડિસ્ક]] તરીકે કામ કરવા દે છે.<ref>{{Cite web |url=http://lifehacker.com/software/how-to/boot-up-your-mac-from-your-ipod-260157.php |title=તમારા મેકને આઇપોડમાંથી કેવી રીતે બૂટ અપ કરવું |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222011051/http://lifehacker.com/software/how-to/boot-up-your-mac-from-your-ipod-260157.php |url-status=dead }}</ref> જો તે વિન્ડોઝ પર ફોર્મેટ કરવામાં આવ્યું હોય તો [[FAT32]] ફોર્મેટનો ઉપયોગ થાય છે. વિન્ડોઝ સુસંગત આઇપોડના આગમન સાથે આઇપોડ લાઇન પર વપરાતી ડિફોલ્ટ ફાઇલ સિસ્ટમ HFS+થી FAT32 થઇ ગઇ. જોકે તેને કોઇ પણ સિસ્ટમમાં રિફોર્મેટ કરી શકાય છે. (આઇફોડ શફલ સિવાય જે સંપૂર્ણપણે FAT32 છે.) સામાન્ય રીતે જો નવું આઇપોડ (આઇપોડ શફલ સિવાય) વિન્ડોઝ પર ચાલતા કોમ્પ્યુટર સાથે જોડવામાં આવે તો તે FAT32 સાથે ફોર્મેટ થશે અને શરૂઆતમાં જો મેક ઓએસ એક્સ પર ચાલતા મેક સાથે જોડવામાં આવે તો તે HFS+ સાથે ફોર્મેટ થશે.<ref>{{Cite web |url=http://ipod.about.com/od/restoreandreformatipod/a/ipod_format_a.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108053753/http://ipod.about.com/od/restoreandreformatipod/a/ipod_format_a.htm |url-status=dead }}</ref> અન્ય ઘણા MP3 પ્લેયર્સથી વિપરીત સામાન્ય [[ફાઇલ મેનેજમેન્ટ]] એપ્લિકેશનથી ડ્રાઇવ પર ઓડિયો કે વિડીયો ફાઇલ કોપી કરવાથી આઇપોડ તેને યોગ્ય રીતે એક્સેસ નહીં કરી શકે. યુઝરે ખાસ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવો પડશે જે મિડીયા ફાઇલને આઇપોડ પર ટ્રાન્સફર કરવા માટે બનાવાયેલા છે જેથી તે ફાઇલ પ્લે કરી શકાય અને જોઇ શકાય. સામાન્ય રીતે આઇપોડ પર મિડીયા ટ્રાન્સફર કરવા માટે આઇટ્યુન્સનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે [[કેટલાક વૈકલ્પિક થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ]] પણ વિવિધ પ્લેટફોર્મ પર હાજર છે. આઇટ્યુન્સ 7 અને તેનાથી ઉપરની આવૃતિ આઇટ્યુન્સ સ્ટોર પરથી ખરીદાયેલા મિડીયાને આઇપોડ પરથી કોમ્પ્યુટર પર ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. જોકે, તેમાં ડીઆરએમ સંરક્ષિત કમ્પ્યુટર તેને પ્લે કરવા માટે અધિકૃત હોવું જોઇએ. આઇપોડ પર મિડીયા ફાઇલ્સને છુપા ફોલ્ડરમાં રાખવામાં આવે છે જેની સાથે પ્રોપરાઇટરી ડેટાબેઝ ફાઇલ હોય છે. [[છુપી ફાઇલ]]ને ખુલ્લી કરીને હોસ્ટ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ દ્વારા છુપી સામગ્રીને એક્સેસ કરી શકાય છે. ત્યાર બાદ ફાઇલ અથવા ફોલ્ડરને આઇપોડ પરથી કોપી કરીને મિડીયા ફાઇલ્સને મેન્યુઅલી રિકવર કરી શકાય છે. ઘણા થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ પણ આઇપોડ પરથી મિડીયા ફાઇલને સરળતાથી કોપી કરવાની છૂટ આપે છે. == હાર્ડવેર == {| class="wikitable" |+ચિપસેટ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ !ચિપસેટ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ !પ્રોડક્ટ્સ !ક્મ્પોનન્ટ્સ |- | rowspan="4"|માઇક્રોકન્ટ્રોલર | આઇપોડ ક્લાસિક પ્રથમથી ત્રીજી પેઢી | બે [[ARM]] 7TDMI આધારિત [[સીપીયુ]] 90 MHz પર સંચાલિત |- | આઇપોડ ક્લાસિક ચોથી અને પાંચમી પેઢી, આઇપોડ મિની, આઇપોડ નેનો પ્રથમ પેઢી | વેરિયેબલ સ્પીડ [[ARM]] 7TDMI સીપીયુ, બેટરી બચાવવા માટે મહત્તમ 80 MHz પર સંચાલિત |- | આઇપોડ નેનો બીજી પેઢી | [[એઆરએમ પ્રોસેસર]] આધારિત [[ચિપ આધારિત]] [[સેમસંગ]] સિસ્ટમ<ref>કેસેલ, જોનાથન. [http://www.isuppli.com/markech/default.asp?id=360 આઇપોડ નેનો સાથે એપલ ઓછા નાણાએ વધુ વસ્તુ આપે છે], આઇસપ્લાઇ કોર્પોરેશન, 2006-09-20. 28-12-2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref><ref>{{cite web |title=mobile SoC |url=http://www.samsung.com/global/business/semiconductor/products/mobilesoc/Products_MobileSoC.html |publisher=Samsung Group |access-date=04 Aug 2009}}</ref> |- | આઇપોડ શફલ પ્રથમ પેઢી | [[સિગ્મા ટેલ]] ચિપ જે મ્યુઝિક અને સર્કીટરી પર ચાલે છે.<ref>વિલિયમ્સ, માર્ટિન. [http://www.pcworld.com/article/119799-1/article.html આઇપોટ શફલની શું કિંમત હોવી જોઇએ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303153350/http://www.pcworld.com/article/119799-1/article.html |date=2009-03-03 }}, ''[[પીસી વર્લ્ડ]]'' , 2005-02-24. 2006-08-14ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> |- | rowspan="2"|ઓડિઓ ચિપ | તમામ આઇપોડ (આઇપોડ શફલ, 6G ક્લાસિક અને 2G ટચ સિવાય)<ref>[[મેકવર્લડ]] [http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?RSS&amp;NewsID=20818 વોલ્ફસને એપલ આઇપોડ બિઝનેસ ગુમાવ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610175720/http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?RSS&NewsID=20818 |date=2011-06-10 }}</ref> | [[વુલ્ફસન માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ]] દ્વારા વિકસીત [[ઓડિયો કોડેક્સ]] |- | છઠ્ઠી પેઢીનું આઇપોડ ક્લાસિક | [[સાઇરસ લોજિક]] ઓડિયો કોડેક ચિપ |- | rowspan="4"|સ્ટોરેજ મિડીયમ | આઇપોડ ક્લાસિક | 45.7 એમએમ હાર્ડ ડ્રાઈવ્સ ([[એટીએ-૬]], 4200 આરપીએમ, [[ટોશિબા]] દ્વારા ઉત્પાદિત પ્રોપરાઇટરી કનેક્ટર્સ સાથે) |- | આઇપોડ મિની | 25.4 એમએમ (૧ ઇંચ) [[માઇક્રોડ્રાઇવ]] [[હિટાચી]] અથવા [[સિગેટ]]ની |- | આઇપોડ નેનો | [[સેમસંગ]], [[તોશિબા]] અને અન્ય કંપનીની [[ફલેશ મેમરી]] |- | આઇપોડ શફલ અને ટચ | [[ફ્લેશ મેમરી]] |- | rowspan="2"|બેટરી | પ્રથમ અને બીજી પેઢીનું આઇપોડ ક્લાસિક, શફલ | ઇન્ટરનલ [[લિથિયમ પોલીમર બેટરી]] |- | આઇપોડ ક્લાસિક 3Gથી આગળ, આઇપોડ મિની, આઇપોડ નેનો, આઇપોડ ટચ | ઇન્ટરનલ [[લિથીયમ આયોન બેટરી]] |- | rowspan="3"|ડિસ્પ્લે | આઇપોડ નેનો | |- | આઇપોડ ક્લાસિક | |- | આઇપોડ ટચ | |} === જોડાણ === [[ચિત્ર:Apple iPod Chargers.jpg|thumb|right|ચાર આઇપોડ વોલ ચાર્જ, ફાયરવાયર (ડાબે) અને યુએસબી કનેક્ટટર (જમણે)ની સાથે, જે આઇપોડને કોમ્પ્યુટર વગર પણ ચાર્જ થવાની સુવિધા આપે છે.]] અસલમાં હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે [[ફાયરવાયર]] કનેક્શનનો ઉપયોગ ગીતને અપડેટ કરવા અથવા [[બેટરી]] રિચાર્જ કરવા માટે થતો હતો. બેટરીને પાવર એડેપ્ટરની મદદથી પણ ચાર્જ કરી શકાતી હતી જે પ્રથમ ચાર પેઢીના આઇપોડ સાથે આપવામાં આવતું હતું. ત્રીજી પેઢીમાં 30 પિન [[ડોક કનેક્ટર]]નો સમાવેશ થવા લાગ્યો હતો તેનાથી ફાયરવાયર અથવા [[યુએસબી]] કનેક્ટિવીટી મળવા લાગી. તેનાથી નોન-એપલ મશીન સાથે વધુ સારી સુસંગતતા ઉપલબ્ધ થઇ કારણ કે મોટા ભાગના મશીનમાં તે સમયે ફાયરવાયર પોર્ટ ન હતા. અંતમાં એપલે ફાયરવાયરના બદલે યુએસબી સાથેના આઇપોડ બહાર પાડવાનું શરૂ કર્યું, જોકે ફાયરવાયર અલગથી ઉપલબ્ધ હતા. પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ નેનો અને પાંચમી પેઢીના આઇપોડ ક્લાસિકની જેમ એપલે ખર્ચ અને ફોર્મ ફેક્ટર ધટાડવા માટે ડેટા ટ્રાન્સફર માટે ફાયરવાયરનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કર્યું. (ડિવાઇસને ચાર્જ કરવા માટે ફાયરવાયરનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ ચાલુ હતી.) બીજી પેઢીના આઇપોડ ટચ અને ચોથી પેઢીના આઇપોડ નેનોમાં ફાયરવાયરની ચાર્જિંગ સુવિધા દૂર કરવામાં આવી છે. બીજી અને ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ શફલમાં સિંગલ [[3.5 એમએમ]]ના જેકનો ઉપયોગ થાય છે જે હેડફોન જેક તથા ડોક માટે ડેટા પોર્ટ તરીકે કામ કરે છે. ડોક કનેક્ટરની મદદથી આઇપોડ એક્સેસરીઝ સાથે જોડાઇ શકતા હતા જે ઘણી વખત આઇપોડના મ્યુઝિક, વિડીયો અને ફોટો પ્લેબેક માટે પૂરક બનતા હતા. એપલ કેટલીક એક્સેસરીઝ, જેમ કે હવે બંધ કરવામાં આવેલું [[આઇપોડ હાઇ-ફાઇ]] વેચે છે, પરંતુ મોટા ભાગના થર્ડ પાર્ટી જેવી કે [[બેલ્કિન]] અને [[ગ્રિફીન]] દ્વારા ઉત્પાદિત છે. કેટલીક સામગ્રી તેનું પોતાનું ઇન્ટરફેસ વાપરે છે જ્યારે બીજા અમુક આઇપોડની પોતાની સ્ક્રિનનો ઉપયોગ કરે છે. ડોક કનેક્ટર પ્રોપરાઇટરી ઇન્ટરફેસ હોવાથી ઇન્ટરફેસનો અમલ કરવા માટે એપલને રોયલ્ટી ચુકવવી પડે છે.<ref>{{cite news |first= Joel |last= Johnson |authorlink= |coauthors= |title= How the "Apple Tax" Boosts Prices on iPod & iPhone Accessories |url= http://www.popularmechanics.com/technology/industry/4272628.html?page=1 |work= |publisher= [[Popular Mechanics]] |date= 2008-07-10 |access-date= 2008-09-09 |archive-date= 2008-08-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080817114656/http://www.popularmechanics.com/technology/industry/4272628.html?page=1 |url-status= dead }}</ref> === એકસેસરીઝ === આઇપોડ લાઇન માટે ઘણી એક્સેસરીઝ બનાવવામાં આવી છે. મોટા ભાગનું ઉત્પાદન થર્ડ પાર્ટી કંપનીઓ દ્વારા થાય છે જોકે તાજેતરના [[આઇપોડ હાઇ-ફાઇ]]નું ઉત્પાદન એપલ દ્વારા થાય છે. આ માર્કેટને ઘણી વખત [[આઇપોડ ઇકોસિસ્ટમ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.[48] કેટલીક એક્સેસરીઝમાં વધારાના ફિચર્સ ઉમેરવામાં આવે છે જે અન્ય મ્યુઝિક પ્લેયરમાં હોય છે જેમ કે સાઉન્ડ રેકોર્ડર્સ, એફએમ રેડિયો ટ્યુનર્સ, વાયર્ડ રિમોટ કન્ટ્રોલ અને ટીવી કનેક્શન માટે ઓડિયો-વિડીયો કેબલ વગેરે. અન્ય એક્સેસરીઝમાં વિશિષ્ટ ફિચર્સ જેમ કે [[નાઇકી આઇપોડ + પીડોમીટર]] અને આઇપોડ કેમેરા કનેક્ટરનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય નોંધપાત્ર એક્સેસરીઝમાં એક્સટર્નલ સ્પીકર્સ, વાયરલેસ રિમોટ કન્ટ્રોલ, રક્ષણાત્મક કેસીસ / ફિલ્મસ અને વાયરલેસ ઇયરફોન્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.etymotic.com/ephp/er88.aspx ઇન-ધ-ઇયર બ્લ્યૂટૂથ ઇયરફોન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220103013/http://www.etymotic.com/ephp/er88.aspx |date=2009-02-20 }}. સુધારો 2007-11-22.</ref> પ્રથમ એક્સેસરીઝ ઉત્પાદકોમાં [[ગ્રિફીન ટેકનોલોજી]], [[બેલ્કિન]], [[જેબીએલ]], [[બોસ]], [[મોનસ્ટર કેબલ]] અને [[સેન્ડસ્ટેશન]] સામેલ છે.[[ચિત્ર:IPod Earbuds.JPG|thumb|આઇપોડ ઇયરફોનની બે ડિઝાઇનવર્તમાન વર્ઝન જમણી બાજુ દર્શાવવામાં આવ્યું છે]] [[બીએમડબલ્યુ]]એ પ્રથમ આઇપોડ ઓટોમોબાઇલ ઇન્ટરફેસ <ref>[http://www.ipodyourbmw.com/ iPod તમારી BMW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070423230915/http://www.ipodyourbmw.com/ |date=2007-04-23 }}. સુધારો 2007-02-17.</ref> રજૂ કર્યું હતું જેનાથી નવા બીએમડબલ્યુ વાહનોના ચાલકો બિલ્ટ ઇન સ્ટિયરીંગ વ્હીલ કન્ટ્રોલ અથવા રેડિયો હેડ યુનિટ બટનનો ઉપયોગ કરીને આઇપોડને કન્ટ્રોલ કરી શકતા હતા. એપલે 2005માં જાહેરાત કરી હતી કે અન્ય વ્હીકલ બ્રાન્ડ માટે પણ આવી સિસ્ટમ ઉપલબ્ધ હશે. તેમાં [[મર્સિડીઝ-બેન્ઝ]],<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11mercedes.html એપલ અને મર્સિડિસ બેન્ઝે આઇપોડ ઇન્ટિગ્રેશન કિટ રજૂ કરી], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>[[વોલ્વો]],<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11volvo.html એપલ અને વોલ્વોએ સમગ્ર ૨૦૦૫ અમેરિકન મોડલ લાઇન માટે આઇપોડ કનેક્ટિવિટીની જાહેરાત કરી], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> [[નિસાન]], [[ટોયોટા]],<ref>http://www.gizmag.com/go/7945/</ref> [[આલ્ફા રોમિયો]], [[ફેરારી]],<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11cars.html 2005માં આઇપોડ ઇન્ટિગ્રેશન ડિલીવર કરવા એપલ અને અગ્રણી કાર કંપનીઓનું જોડાણ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> [[એક્યુરા]], [[ઓડી]], [[હોન્ડા]],<ref>[http://automobiles.honda.com/models/audio_accessories.asp?ModelName=Accord%20Coupe&amp;PHOTO=0 આઇપોડ માટે હોન્ડા મ્યુઝિક લિન્ક]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[હોન્ડા]]'' . સુધારો 2007-02-17.</ref> [[રેનો]], [[ઇન્ફીનીટી]] <ref>[http://www.apple.com/ipod/carintegration/#car_browser_infiniti એપલ કાર ઇન્ટિગ્રેશન પેજ]</ref> અને [[ફોક્સવેગન]]<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2005/sep/07ipod_auto.html સીમલેસ આઇપોડ અનુભવ રજૂ કરવા એપલે એક્યુરા, ઓડી, હોન્ડા અને ફોક્સવેગન સાથે જોડાણ કર્યું], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-09-07. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>નો સમાવેશ થાય છે. [[સ્કિયોન]] તેની તમામ કાર માટે સ્ટાન્ડર્ડ આઇપોડ કનેક્ટિવીટી ઓફર કરે છે. [[જેવીસી]], [[પાયોનિયર]], [[કેનવૂડ]], [[એલ્પાઇન]], [[સોની]] અને [[હર્મન કાર્ડોન]] જેવા કેટલાક સ્વતંત્ર સ્ટીરીયો ઉત્પાદકો ખાસ આઇપોડલક્ષી ઇન્ટીગ્રેશન સોલ્યુશન્સ ધરાવે છે. વૈકલ્પિક કનેક્શન મેથડમાં એડેપ્ટર કિટ્સ (જે કેસેટ ડેક અથવા સીડી ચેન્જર પોર્ટનો ઉપયોગ કરે છે) ઓડિયો ઇનપુટ જેક અને એફએમ ટ્રાન્સમિટર્સ જેમ કે [[આઇટ્રીપ]]નો ઉપયોગ કરે છે. જોકે, અમુક દેશમાં અંગત એફએમ ટ્રાન્સમિટર્સ ગેરકાયદે છે. ઘણા કાર ઉત્પાદકોએ ઓડિયો ઇનપુટ જેકને સ્ટાન્ડર્ડ તરીકે સમાવ્યા છે.<ref>[http://www.apple.com/ipod/carintegration.html કાર ઇન્ટિગ્રેશન: આઇપોડ યોર કાર], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . સુધારો 2007-02-17.</ref> 2007ના મધ્યથી શરૂઆતમાં ચાર મોટી એરલાઇન્સ, [[યુનાઇટેડ]], [[કોન્ટિનેન્ટલ]], [[ડેલ્ટા]] અને [[એમિરાતે]] આઇપોડ સિટ કનેક્શન માટે કરાર કર્યા હતા. ફ્રી સર્વિસના કારણે પ્રવાસીઓ આઇપોડને પાવર અને ચાર્જ કરી શકશે તથા વ્યકિતગત સીટ બેલ્ટ ડિસ્પ્લે પર વિડીયો અને મ્યુઝિક લાઇબ્રેરી જોઇ શકશે.[59] <ref>માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=2240 છમાંથી બે એલાઇન્સે જણાવ્યું હતું કે આઇપોડ સોદા પર કોઇ હસ્તાક્ષર થયા નથી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2006-11-15. 2006-12-07ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>અસલમાં [[કેએલએમ]] અને [[એરફ્રાન્સ]], એપલ સાતેના સોદાનો હિસ્સો હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું, પરંતુ ત્યાર બાદ તેણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તે માત્ર આવી સિસ્ટમ સમાવવાની શક્યતા વિશે વિચારણા કરી રહ્યા હતા.<ref>માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=2240 છમાંથી બે એલાઇન્સે જણાવ્યું હતું કે આઇપોડ સોદા પર કોઇ હસ્તાક્ષર થયા નથી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2006-11-15. 2006-12-07ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === ઓડિયો કામગીરી === ત્રીજી પેઢીના આઇપોડમાં બાસ રિસ્પોન્સ નબળો હતો જે ઓડિયો ટેસ્ટમાં સાબિત થયું હતું.<ref name="playertest">મેકરોન, બિલ. [http://home.comcast.net./~machrone/playertest/playertest.htm આઇપોડ ઓડિયો મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220045904/http://home.comcast.net/~machrone/playertest/playertest.htm |date=2012-12-20 }}, ''[[પીસી મેગેઝિન]]'' , 2005. સુધારો 2007-02-17.</ref><ref>હીજ્લીગર્સ માર્ક[http://members.chello.nl/~m.heijligers/ipod/Performance/measurements.html આઇપોડ ઓડિયો મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225073415/http://members.chello.nl/~m.heijligers/ipod/Performance/measurements.html |date=2009-02-25 }}. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> નાના કદના ડીસી-બ્લોકિંગ [[કેપેસિટર્સ]] અને મોટા ભાગના કન્ઝ્યુમર હેડફોન્સમાં [[હાઇ પાસ ફિલ્ટર]] માટે નીચા [[ઇમ્પિડન્સ]]ના સંયોજનના કારણે નીચી આવૃતિ પર બાસ આઉટપુટને અસર થતી હતી. ચોથી પેઢીના આઇપોડમાં પણ એવા જ કેપસિટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>હીજ્લીગર્સ માર્ક. [https://web.archive.org/web/20060505034356/http://homepage.mac.com/marc.heijligers/audio/ipod/engineering/engineering.html આઇપોડ સર્કિટ ડિઝાઇન એન્જિનિયરિંગ], મે 2006. સુધારો 2007-02-17.</ref> હાઇ ઇમ્પિડન્સ હેડફોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે સમસ્યા દૂર થતી હતી. બાહ્ય [[હેડફોન એમ્પલિફાયર]] જેવા હાઇ-ઇમ્પિડન્સ (લાઇન લેવલ) લોડનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે આ ખામી સાવ ઢંકાઇ જાય છે. પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ શફલમાં સિંગલ કેપેસિટર કપલ્ડ આઉટપુટની જગ્યાએ [[ડ્યુઅલ ટ્રાન્ઝિસ્ટર આઉટપુટ સ્ટેજ]]નો ઉપયોગ થાય છે<ref name="playertest"/> જે કોઇ લોડથી નબળા બાસ રિસ્પોન્સ આપતો નથી. પાંચમી પેઢીના આઇપોડ પછી એપલે નબળી અવાજ ગુણવત્તાની સમસ્યાના ઉકેલ માટે યુઝર-કન્ફીગરેબલ વોલ્યુમ લિમીટ આપવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name="volumelimit">કોહન, પિટર. [http://www.macworld.com/article/50101/2006/03/ipodupdate.html આઇપોડ અપડેટે આઇપોડ વોલ્યૂમ સેટિંગ મર્યાદિત કર્યું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330191622/http://www.macworld.com/article/50101/2006/03/ipodupdate.html |date=2010-03-30 }}, મેકવર્લ્ડ, 2006. 2008-11-07ના રોજ સુધારો</ref> યુઝર્સના અહેવાલ પ્રમાણે છઠ્ઠી પેઢીના આઇપોડમાં મહત્તમ વોલ્યુમ આઉટપુટ લેવલ ઇયુ માર્કેટ માટે 100dB સુધી મર્યાદિત છે. એપલે અગાઉ [[ફ્રાન્સ]]માં આઇપોડને વેચાણમાંથી પાછા ખેંચી લીધા હતા.<ref name="ipodsfrance">ફ્રાઇડ, ઇયાન. [http://news.cnet.com/2100-1040-960211.html એપલ પલ્સ આઇપોડ ઇન ફ્રાન્સ]. 2008-11-07ના રોજ સુધારો</ref> == પેટન્ટના વિવાદ == 2005માં એપલ સામે આઇપોડ લાઇન અને તેની સાથે જોડાયેલી ટેકનોલોજી દ્વારા [[પેટન્ટનો ભંગ]] કરવાના બે કેસ દાખલ થયા હતા.<ref>[http://www.channelregister.co.uk/2005/03/10/apple_ipod_patent_lawsuits/ એપલ સામે તેના આઇપોડ મુદ્દે પેટન્ટ કેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195329/http://www.channelregister.co.uk/2005/03/10/apple_ipod_patent_lawsuits/ |date=2007-09-27 }}, ''ચેનલરજિસ્ટર'' , 2005-03-10. 2009-03-17ના રોજ સુધારો</ref> એડવાન્સ્ડ ઓડિયો ડિવાઇસીસે દાવો કર્યો હતો કે આઇપોડ લાઇને મ્યુઝિક જ્યુકબોક્સની તેની [[પેટન્ટ]]નો ભંગ કર્યો છે.<ref>[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6587403&amp;id=oawMAAAAEBAJ&amp;dq=6,587,403 યુએસ પેટન્ટ 6,587,403] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205181049/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6587403&id=oawMAAAAEBAJ&dq=6,587,403 |date=2011-12-05 }} — એડવાન્સ્ડ ઓડિયો ડિવાઇસ' "મ્યુઝિક જ્યુકબોક્સ" પેટન્ટ.</ref> જ્યારે [[હોંગ કોંગ]] સ્થિત [[આઇપી]] પોર્ટફોલિયો કંપની પેટ રાઇટ્સે એક કેસ દાખલ કરીને દાવો કર્યો હતો કે એપલની ફેરપ્લે ટેકનોલોજીએ સંશોધનકાર હો કિઊંગ ત્સેને અપાયેલી પેટન્ટનો ભંગ કરે છે.<ref>[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6665797&amp;id=QrR2AAAAEBAJ&amp;dq=6,665,797 યુએસ પેટન્ટ 6,665,797] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205185736/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6665797&id=QrR2AAAAEBAJ&dq=6,665,797 |date=2011-12-05 }} — "બિન અધિકૃત ઉપયોગ સામે સોફ્ટવેરનું રક્ષણ" (સુધારીને કરાયું "કોમ્પ્યુટર એપરટસ/સોફ્ટવેર એક્સેસ કન્ટ્રોલ").</ref> આ કેસમાં [[સોની]], રિયલનેટવર્ક્સ, [[નેપસ્ટર]] અને મ્યુઝિકમેચના ઓનલાઇન સ્ટોર્સને બચાવ પક્ષમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://www.appleinsider.com/article.php?id=1235 નવા ડીઆરએમ કેસમાં એપલ, સોનીનો સમાવેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311185337/http://www.appleinsider.com/article.php?id=1235 |date=2007-03-11 }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2005-08-16. 2007-02-17ના રોજ સુધારો</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેટન્ટ એન્ડ ટ્રેડમાર્ક ઓફિસ]]માં એપલે રોટેશનલ યુઝર ઇનપુટ્સ<ref>[http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?p=1&amp;u=/netahtml/PTO/search-bool.html&amp;r=1&amp;f=G&amp;l=50&amp;co1=AND&amp;d=PG01&amp;s1=%2260/346,237%22&amp;OS=%2260/346,237%22&amp;RS=%2260/346,237%22 યુએસ પેટન્ટ એપ્લિકેશન 20030095096] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130713033627/http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PG01&s1=%2260%2F346%2C237%22&OS=%2260%2F346%2C237%22&RS=%2260%2F346%2C237%22 |date=2013-07-13 }} [[એપલ ઇન્ક.]]ની અરજી "રોટેશનલ યુઝર ઇનપુટ્સ" પર.</ref> માટે અરજી કરી હતી જે આઇપોડના ઇન્ટરફેસ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. 2005માં તેને ત્રીજી વખત નોન-ફાઇનલ રિજેક્શન (એનએફઆર) મળ્યું હતું. ઓગસ્ટ 2005માં જ એમપીથ્રી પ્લેયર માર્કેટમાં એશિયાની મુખ્ય હરીફ કંપની [[ક્રિએટિવ ટેકનોલોજી]]એ જાહેરાત કરી હતી કે તે આઇપોડ લાઇનમાં મ્યુઝિક સિલેક્શન ઇન્ટરફેસમાં વપરાતી ટેકનોલોજી માટે પેટન્ટ<ref>[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6928433&amp;id=sJoVAAAAEBAJ&amp;dq=6,928,433 યુએસ પેટન્ટ 6,928,433] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205183104/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6928433&id=sJoVAAAAEBAJ&dq=6,928,433 |date=2011-12-05 }} [[ક્રિએટિવ ટેકનોલોજી]]'ની "ઝેન" પેટન્ટ.</ref> ધરાવે છે જેને તેણે ઝેન પેટન્ટ ગણાવી હતી જે તેને 9 ઓગસ્ટ, 2005ના રોજ મળી હતી.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4198360.stm ક્રિએટિવ MP3 પ્લેયર પેટન્ટ જીતી ગઇ], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2005-08-30. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 15 મે, 2006ના રોજ ક્રિએટિવે એપલ સામે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિસ્ટ્રીક્ટ કોર્ટ ફોર ધ નધર્ન ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કેલિફોર્નિયા]]માં કેસ દાખલ કર્યો હતો. ક્રિએટિવે [[યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ ઇન્ટરનેશન ટ્રેડ કમિશનને]] એ બાબતની તપાસ કરવા પણ જણાવ્યું હતું કે અમેરિકામાં આઇપોડની આયાત કરીને એપલ અમેરિકાના વ્યાપારી કાયદાનો ભંગ કરે છે કે કેમ.<ref>[http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14646 ક્રિએટિવનો પેટન્ટ મુદ્દે એપલ સામે કેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064513/http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14646 |date=2009-09-16 }}, ''[[મેકવર્લ્ડ યુકે]]'' , 2006-05-16. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 24 ઓગસ્ટ 2006ના દિવસે એપલ અને ક્રિએટિવે તેના વૈશ્વિક વિવાદોનો અંત લાવવા માટે સમધાનની યોજના જાહેર કરી હતી. તે મુજબ એપલ ક્રિએટિવને પેઇડ અપ લાઇસન્સ માટે 10 કરોડ અમેરિકન ડોલર ચુકવશે અને એપલની તમામ પ્રોડક્ટમાં ક્રિએટિવને અપાયેલી પેટન્ટનો ઉપયોગ કરશે. કરાર પ્રમાણે ક્રિએટિવ પેટન્ટના લાઇસન્સિંગમાં સફળ રહેશે તો એપલ ચુકવણીનો અમુક હિસ્સો પાછો મેળવશે. ક્રિએટિવે ત્યાર બાદ ''મેઇડ ફોર આઇપોડ'' કાર્યક્રમમાં જોડાઇને આઇપોડ એક્સેસરિઝના ઉત્પાદનની યોજના જાહેર કરી હતી.<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2006/aug/23settlement.html એપલ અને ક્રિએટિવે સમાધાનની જાહેરાત કરી...], , ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> == વેચાણ == [[ચિત્ર:Ipod sales per quarter.svg|thumb|right|400px|આઇપોડનું ત્રિમાસિક વેચાણડેટા અને સોર્સના ટેબલ માટે ક્લિક કરો.ઉલ્લેખનીય છે કે Q1 અગાઉના વર્ષનો ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બરનો સમયગાળો છે જે હોલીડે સીઝન હતી]] {{See also|iPod advertising}} ઓક્ટોબર 2004થી આઇપોડ લાઇન અમેરિકામાં ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયરના વેચાણમાં છવાયેલી રહી છે જેણે હાર્ડ ડ્રાઇવ આધારિત પ્લેયર્સનું 90 ટકા માર્કેટ અને તમામ પ્રકારના પ્લેયર્સનું 70 ટકા માર્કેટ મેળવ્યું છે.<ref>માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=1770 આપોડ: હાઉ બિગ કેન ઇટ ગેટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061207173327/http://www.appleinsider.com/article.php?id=1770 |date=2006-12-07 }}, ''[[એપલઇનસાઇડર]]'' , 2006-05-24. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જાન્યુઆરી 2004થી જાન્યુઆરી 2005 સુધીના વર્ષ દરમિયાન વેચાણના ઊંચા દરના કારણે અમેરિકન માર્કેટ હિસ્સો 31 ટકાથી વધીને 65 ટકા થયો હતો. જુલાઇ 2005માં આ બજાર હિસ્સો 74 ટકા હોવાનો અંદાજ હતો. બ્લૂમબર્ગ ઓનલાઇનના અહેવાલ પ્રમાણે જાન્યુઆરી 2007માં આઇપોડનો બજાર હિસ્સો 72.7 ટકા હતો. આઇપોડ મિની રિલીઝ કરવાના કારણે આ સફળતાને સુદ્રઢ બનાવવામાં મદદ મળી જે એવા સમયે થઇ હતી જ્યારે એક સમયે ફ્લેશ આધારિત મ્યુઝિક પ્લેયર્સ પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા.[81] 8 જાન્યુઆરી 2004ના રોજ [[હ્યુલેટ-પેકાર્ડ]] (એચપી)એ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ એપલ સાથે લાઇસન્સના કરાર હેઠળ એચપી બ્રાન્ડના આઇપોડનું વેચાણ કરશે. [[વોલ-માર્ટ]] સહિત કેટલીક નવી રિટેલ ચેઇન વિકસાવવામાં આવી હતી અને આ આઇપોડ અંતે તમામ આઇપોડના કુલ વેચાણમાં 5 ટકા હિસ્સો ધરાવતા હતા. જુલાઇ 2005માં એચપીએ એપલ દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલી મુશ્કેલ શરતોના કારણે આઇપોડ્સનું વેચાણ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું.<ref>[http://www.appleinsider.com/articles/05/07/29/hp_to_stop_selling_apples_ipods.html એચપીએ એપલના આઇપોડ વેચવાનું બંધ કર્યું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102040812/http://www.appleinsider.com/articles/05/07/29/hp_to_stop_selling_apples_ipods.html |date=2009-01-02 }}, ''[[એપલઇનસાઇડર]]'' , 2005-07-29. 2007-08-06ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જાન્યુઆરી 2007માં એપલે 7.1 અબજ ડોલરની વિક્રમ ત્રિમાસિક આવક નોંધાવી હતી જેમાંથી 48 ટકા આવક આઇપોડના વેચાણને આભારી હતી.<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2007/01/17results.html એપલે પ્રથમ ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2007-01-17. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 9 એપ્રિલ 2007ના રોજ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે એપલે 10 કરોડ આઇપોડના વેચાણનો આંક પાર પાડ્યો છે જે સાથે તે અત્યાર સુધીમાં સૌથી વધુ વેચાયેલું મ્યુઝિક પ્લેયર બન્યું હતું. એપ્રિલ 2007માં એપલે બીજા ત્રિમાસિક ગાળા માટે 5.2 અબજ ડોલરની આવક નોંધાવી હતી જેમાં આઇપોડના વેચાણથી મળેલી આવકનો હિસ્સો 32 ટકા હતો.<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2007/04/25results.html એપલે બીજા ત્રિમાસિકગળાના પરિણામ જાહેર કર્યા ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . 2007-04-25ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> એપલ અને ઉદ્યોગના કેટલાક નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે આઇપોડના યુઝર્સ એપલની અન્ય પ્રોડક્ટ્સ જેમ કે મેક કોમ્પ્યુટર્સ ખરીદે તેવી શક્યતા છે.<ref>ઓર્લોસ્કિ, એન્ડ્રૂ. [http://www.theregister.co.uk/2005/10/11/apple_q4_2005/ એપલ માટે હેલો ઇફેક્ટનું ઓસબોર્ન ઇફેક્ટનું ગ્રહણ], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2005-10-11. 2006-07-13ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 5 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ બીટ ગોઝ ઓન કાર્યક્રમ દરમિયાન એપલે જાહેરાત કરી હતી કે તેની આઇપોડ લાઇનનું વેચાણ 11 કરોડ યુનિટનો આંકડો વટાવી ગયું છે. 22 ઓક્ટોબર 2007ના દિવસે એપલે 5.22 અબજ અમેરિકન ડોલરની ત્રિમાસિક આવક નોંધાવી હતી જેમાંથી 30.69 ટકા હિસ્સો એપલ નોટબુકના વેચાણનો હતો, 19.22 ટકા હિસ્સો ડેસ્કટોપના વેચાણનો અને 26 ટકા હિસ્સો આઇપોડના વેચાણનો હતો. એપલની વર્ષ 2007ની આવક વધીને 24.01 અબજ અમેરિકન ડોલર થઇ હતી જેમાં 3.5 અબજ ડોલરનો નફો હતો. 2007ના વર્ષના અંતે એપલ પાસે 15.4 અબજ ડોલરની રોકડ હતી અને કોઇ દેવું ન હતું.<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2007/10/22results.html એપલે ચોથા ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2007-10-22. 2007-10-22ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 22 જાન્યુઆરી 2008ના રોજ એપલે તેના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીના સૌથી શ્રેષ્ઠ ત્રિમાસિક આવક અને અર્નિંગ દર્શાવી હતી. એપલે 9.6 અબજ ડોલરની આવક અને 1.58 અબજ ડોલરનો ચોખ્ખો ત્રિમાસિક નફો નોંધાવ્યો હતો. 2008ના પ્રથમ રાજકોષીય ત્રિમાસિક ગાળામાં એપલની 42 ટકા આવક આઇપોડના વેચાણ મારફત મળી હતી, 21 ટકા આવક નોટબુકના વેચાણથી અને 16 ટકા આવક ડેસ્કટોપના વેચાણથી મળી હતી.<ref>એપલ ઇન્ક (22 જાન્યુઆરી 2008). [http://www.apple.com/pr/library/2008/01/22results.html એપલે પ્રથમ ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા]. એક અખબારી નિવેદન. 2008-1-23ના રોજ સુધારો.</ref> 21 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ એપલે જાહેરાત કરી હતી કે 2008ના ચોથા ત્રિમાસિક ગાળાની કુલ આવકનો માત્ર 14.21 ટકા હિસ્સો આઇપોડમાંથી આવ્યો હતો.<ref>એપલઇનસાઇડર (27 ઓક્ટોબર 2008). [http://www.appleinsider.com/articles/08/10/27/ipods_accounted_for_just_14_2_of_apples_sales_in_q4_2008.html ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2008-10-27ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>. 9 સપ્ટેમ્બર, 2009ના એપલ ઇવન્ટ ખાતે મુખ્ય પ્રવચન આપતા ફિલ સ્કીલરે જાહેરાત કરી હતી કે આઇપોડનું અત્યાર સુધીનું કુલ વેચાણ 22 કરોડનો આંક વટાવી ગયું છે.<ref>વર્લ્ડ ઓફ એપલ. (9 સપ્ટેમ્બર 2009). [http://news.worldofapple.com/category/world-of-apple-events/ એપલની ઇટ્સ ઓન્લી રોક એન રોલ ઇવેન્ટમાંથી લાઇવ કવરેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227124346/http://news.worldofapple.com/category/world-of-apple-events/ |date=2007-12-27 }}. અખબારી નિવેદન 2009-9-9ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> == ઉદ્યોગ પર અસર == આઇપોડને કેટલાક એવોર્ડ મળ્યા છે જેમાં ઉત્કૃષ્ટ એન્જિનિયરિંગ<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4605881.stm આઇપોડ અને બ્લ્યૂટૂથ ઇનામ મેળવવાની દિશામાં], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2005-06-03. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>થી લઇને સૌથી વૈવિધ્ય ધરાવતી ઓડિયો પ્રોડક્ટ<ref name="pcworld25">{{cite web| coauthors = PC World Editors| title = The 25 Most Innovative Products of the Year| publisher = [[PC World (magazine)|PC World]]| date = 2007-08-03| url = http://www.pcworld.com/article/id,123942-page,2/article.html| access-date = 2007-02-17| archive-date = 2007-01-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20070129142217/http://www.pcworld.com/article/id%2C123942-page%2C2/article.html| url-status = dead}}</ref> અને 2006ની ચાર શ્રેષ્ઠ કોમ્પ્યુટર પ્રોડક્ટ<ref>[http://www.macnn.com/articles/06/05/31/top.100.products.announced/ એપલે 5 'વર્લ્ડ ક્લાસ' એવોર્ડ જીત્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903190418/http://www.macnn.com/articles/06/05/31/top.100.products.announced/ |date=2006-09-03 }}, ''મેકએનએન'' . 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>નો સમાવેશ થાય છે. આઇપોડને ઘણી વખત તેની તરફેણમાં રિવ્યુ મળ્યા છે. લૂકના વખાણ થયા છે, સારી ડિઝાઇન અને સરળ ઉપયોગ બદલ વખાણવામાં આવ્યું છે. [[પીસી વર્લ્ડ]]ના જણાવ્યા પ્રમાણે આઇપોડ લાઇને પોર્ટેબલ ઓડિયો પ્લેયર્સના ક્ષેત્રનું ચિત્ર બદલી નાખ્યું છે.<ref name="pcworld25"/> કેટલાક ઉદ્યોગ આઇપોડ લાઇન તથા એએસી ઓડિયો ફોર્મેટ સાથે વધુ સારી રીતે કામ કરવા માટે તેમની પ્રોડક્ટ લાઇનમાં સુધારા કરી રહ્યા છે. તેના ઉદાહરણમાં સીડી કોપી પ્રોટેક્શન સ્કીમ<ref>[http://www.macrumors.com/pages/2004/07/20040720124549.shtml એપલ, આઇપોડ અને CD કોપી પ્રોટેક્શન], ''મેકર્યુમર્સ'' . સુધારો 2007-11-22.</ref> અને મોબાઇલ ફોન સામેલ છે જેમ કે [[સોની એરિક્સન]] અને [[નોકિયા]]ના મોબાઇલ ફોન જે ડબલ્યુએમએની સરખામણીમાં એએસી ફાઇલ પ્લે કરે છે. મનોરંજનના સન્માનજનક ઉપકરણની પ્રતિષ્ઠા મેળવવા ઉપરાંત આઇપોડને બિઝનેસ ડિવાઇસ તરીકે પણ સ્વીકૃતિ મળી છે. સરકારી વિભાગો, મોટી સંસ્થાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ આઇપોડને બિઝનેસ કમ્યુનિકેશન અને તાલીમ માટેના ડિલીવરી મિકેનિઝમમાં ફેરવી નાખ્યું છે જેમાં [[ગ્લાસગ્લો]], [[સ્કોટલેન્ડ]]ની [[રોયલ]] અને [[વેસ્ટર્ન ઇન્ફર્મરીઝ]]નો સમાવેશ થાય છે જયાં આઇપોડનો ઉપયોગ નવા સ્ટાફને તાલીમ આપવા માટે થાય છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4859302.stm હોસ્પિટલોએ આઇપોડ સાથે સ્ટાફને તાલીમ આપી], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2006-03-29. 2007-06-16ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આઇપોડે શિક્ષણમાં ઉપયોગ માટે પણ પ્રતિષ્ઠા મેળવી છે. એપલ તેની વેબસાઇટ પર આઇપોડના શૈક્ષણિક ઉપયોગ વિશે વધારે માહિતી આપે છે.[98] તેમાં લેસન પ્લાન શામેલ હોય છે. નર્સીંગ શિક્ષણના<ref name="Maag2006">{{cite journal | author = Maag, M.E.D. | year = 2006 | title = Podcasting and MP3 Players: Emerging Education Technologies. | journal = CIN: Computers, Informatics, Nursing | volume = 24 | issue = 1 | pages = 9–13 | url = http://www.cinjournal.com/pt/re/cin/fulltext.00024665-200601000-00005.htm | access-date = 2008-02-08 | doi = 10.1186/1742-5581-3-1 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ક્ષેત્રમાં થતા સંશોધન અને કે-16 શિક્ષણમાં તેનો વધુ ઉપયોગ થાય છે.<ref name="Slykhuis2006">{{cite journal | author = Slykhuis, D. | year = 2006 | title = Have an iPod? Then you need to know this about how to use it in your classroom. | url = http://www.aace.org/newdl/index.cfm?fuseaction=Reader.ViewAbstract&paper_id=22435 | access-date = 2008-02-08 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ડ્યુક યુનિવર્સિટીએ 2004ની પાનખરમાં તમામ નવા લોકોને આઇપોડ આપ્યા હતા અને અમુક સુધારા સાથે આજે પણ આઇપોડ પ્રોગ્રામ ચાલુ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.insidehighered.com/news/2006/04/28/ipod |title=ડ્યુક્સ એવર ઇવોલ્વિંગ આઇપોડ ઇનિશિયેટિવ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215125247/http://www.insidehighered.com/news/2006/04/28/ipod |url-status=dead }}</ref> == ટીકા == === બેટરીની સમસ્યા === આઇપોડની જાહેરખબરમાં દાવો કરવામાં આવતા બેટરીના આયુષ્ટ કરતા વાસ્તવિક આયુષ્ય ઓછું હોય છે. દાખલા તરીકે પાંચમી પેઢીના આઇપોડ 30 જીબીના આઇપોડમાં 14 કલાકના મ્યુઝિક પ્લેબેકનો દાવો જાહેરખબરમાં કરવામાં આવે છે. પરંતુ MP3.comના અહેવાલ પ્રમાણે વાસ્તવમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તે અશક્ય છે. MP3.comના લેખકે જણાવ્યું છે કે આઇપોડ પર તે સરેરાશ 8 કલાક કરતા ઓછા સમય સુધી પ્લેબેક મેળવી શકે છે.<ref>[http://www.mp3.com/features/stories/3646.html MP3 ઇનસાઇડર: તમારી બેટરીના જીવન અંગેની હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060604141041/http://www.mp3.com/features/stories/3646.html |date=2006-06-04 }}, ''mp3.com'' , 2006-03-13. 2006-07-10ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 2003માં એપલ સામે ક્લાસ એક્શન કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દાવાની સરખામણીમાં બેટરી ઓછા સમય સુધી ચાર્જ રહે છે અને સમયાંતરે બેટરી ઉતરવા લાગે છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3477497.stm એપલે આઇપોડ બેટરીની તપાસ કરી], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2004-02-10. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> વ્યકિતગત ગ્રાહકોને 50 ડોલરની સ્ટોર ક્રેડિટ આપીને અથવા બેટરી બદલાવી આપીને કેસનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>હોવિત્ઝ, જેરેમી. [http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/apples-ipod-battery-settlement-explained/ એપલની આઇપોડ બેટરના સેટલમેન્ટ વિશે સ્પષ્ટતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113081439/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/apples-ipod-battery-settlement-explained/ |date=2009-01-13 }}, ''આઇલાઉન્જ'' , 2005-06-10. 2006-08-27ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આઇપોડની બેટરી એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં નથી આવી જેને યુઝર દ્વારા દૂર કરી શકાય અથવા બદલી શકાય. જોકે, આઇપોડની બેટરી બદલવા માટેના થર્ડ પાર્ટી વેન્ડર્સ દ્વારા અપાયેલી સૂચનાનો ઉપયોગ કરીને કેટલાક યુઝર્સ પોતાની જાતે કેસ ખોલવામાં સફળ રહ્યા છે. આ સમસ્યા વધારતા એપલે શરૂઆતમાં વપરાયેલી બેટરી બદલી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સત્તાવાર નીતિ પ્રમાણે ગ્રાહકે સુધારેલું રિપ્લેસમેન્ટ આઇપોડ ખરીદી લેવું જોઇએ જેનો ખર્ચ નવા આઇપોડ જેટલો જ હતો. લિથીયમ આયોન બેટરી તેના જીવનકાળ દરમિયાન તેની ક્ષમતા ગુમાવતી હતી<ref>[http://www.mp3newswire.net/stories/6002/li_ion.html ધ કર્સ ઓફ લિથિયમ આયન બેટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308055855/http://www.mp3newswire.net/stories/6002/li_ion.html |date=2009-03-08 }}, ''[[MP3 ન્યૂઝવાયર]]'' , 2006-01-06. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>(બેટરીના [[લાંબા આયુષ્ય]] માટે માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવી હતી.) જેના કારણે થર્ડ પાર્ટી બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ કિટ માટે માર્કેટ સર્જાયું હતું. એપલે 14 નવેમ્બર 2003ના રોજ બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ કાર્યક્રમની જાહેરાત કરી હતી.<ref>[http://ipodbatteryfaq.com/#18 આઇપોડ બેટરી FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303110450/http://www.ipodbatteryfaq.com/#18 |date=2009-03-03 }}. 2006-11-26ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જે [[નિસ્ટેટ બ્રધર્સ]]ના હાઇ પબ્લિસીટી સ્ટંટ અને વેબસાઇટના એક સપ્તાહ અગાઉ કરવામાં આવી હતી.<ref>નીસ્ટેટ, કેસી. [http://www.ipodsdirtysecret.com/message.html નીસ્ટેટ બ્રધર્સનો સંદેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303205243/http://www.ipodsdirtysecret.com/message.html |date=2009-03-03 }}, 2003-11-20. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> પ્રારંભિક ખર્ચ 99 ડોલર હતો.<ref>[http://www.macminute.com/2003/11/14/ipodbattery એપલે આઇપોડ બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ સર્વિસ ઓફર કરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041022041812/http://www.macminute.com/2003/11/14/ipodbattery |date=2004-10-22 }}, {2મેકમિનટ{/2}, 2003-11-14. 2006-11-26ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જે 2005માં ઘટાડીને 59 ડોલર કરવામાં આવ્યો હતો. એક સપ્તાહ પછી એપલે 59 ડોલરના બદલામાં વધારાની આઇપોડ વોરંટી ઓફર કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref>[http://www.macminute.com/2003/11/21/ipodapplecare/ હવે આઇપડો માટે એપલકેર ઉપલબ્ધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041022032309/http://www.macminute.com/2003/11/21/ipodapplecare |date=2004-10-22 }}, ''[[મેકમિનટ]]'' , 2003-11-21. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આઇપોડ નેનો માટે [[સોલ્ડરિંગ]] ટૂલ્સની જરૂર પડે છે કારણ કે બેટરીને મેઇન બોર્ડ સાથે સોલ્ડર કરવામાં આવી હોય છે. પાંચમી પેઢીના આઇપોડમાં બેટરીને એધેસિવ દ્વારા બેકપ્લેટ સાથે જોડવામાં આવી હોય છે.<ref>એકર, ક્લિન્ટ. [http://arstechnica.com/reviews/hardware/video-ipod.ars/6 વિડીયો આઇપોડનું વીવીસેક્શન], ''[[આર્સ ટેકનિકા]]'' , 2005-10-19. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref><ref>[http://www.ipodmods.com/guides/Video/videodisassemblyguide.htm વિડીયો આઇપોડ માટે ડિસએસેમ્બલ ગાઇડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116134427/http://www.ipodmods.com/guides/Video/videodisassemblyguide.htm |date=2007-11-16 }}. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === વિશ્વસનીયતા અને ટકાઉપણું === ટૂંકા આયુષ્ય અને તુરંત નુકસાન પામે તેવી હાર્ડ ડ્રાઇવના કારણે આઇપોડની ટીકા થઇ છે. 2005માં મેકઇનટચ વેબસાઇટ દ્વારા કરવામાં આવેલા સરવેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આઇપોડ લાઇનમાં એવરેજ નિષ્ફળતાનો દર 13.7 ટકા જેટલો છે. (જોકે, તેમણે નોંધ મૂકી હતી કે પ્રતિભાવકોની ટીપ્પણી દર્શાવે છે કે આઇપોડ ફેલ્યોરનો વાસ્તવિક દર ધારણા કરતા નીચો હોઇ શકે છે). તેમાં એવો નિષ્કર્ષ નીકળ્યો હતો કે કેટલાક મોડલ બીજા મોડલની સરખામણીમાં વધારે ટકાઉ છે.<ref>[http://www.macintouch.com/reliability/ipodfailures.html આઇપોડ રિલાયબિલિટી સરવે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219003252/http://www.macintouch.com/reliability/ipodfailures.html |date=2009-02-19 }}, ''મેકઇનટચ'' , 2005-11-28. 2006-10-29ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> ખાસ કરીને હાર્ડ ડ્રાઇવના કારણે આઇપોડ ખરાબ થઇ જવાનો દર 20 ટકા કરતા ઊંચો હતો જ્યારે ફ્લેશ મેમરી ખરાબ થઇ જવાનું પ્રમાણ 10 ટકા કરતા ઓછું હતું. તે દર્શાવે છે કે હાર્ડ ડ્રાઇવ એટલી ટકાઉ ન હતી. 2005ના અંતમાં પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ નેનનોના ઇન્ટરફેસ પર સરળતાથી ઘસરકા પડી શકે છે તેથી થોડા જ સમયમાં સ્ક્રિન બીન ઉપયોગી બની જાય છે.<ref>[http://www.macworld.com/news/2005/09/27/nanoscreen/index.php એપલે આઇપોડ નેનો સ્ક્રિન અંગેની ચિંતા પર પ્રતિભાવ આપ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517174305/http://www.macworld.com/news/2005/09/27/nanoscreen/index.php |date=2008-05-17 }}, ''[[મેકવર્લ્ડ]]'' , 2005-09-27. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref><ref>આર્થર, ચાર્લ્સ. [http://www.theregister.co.uk/2005/09/23/ipod_nano_scratching/ આઇપોડ નેનોના માલિકો સ્ક્રિન સ્ક્રેચ ટ્રોમામાં], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2005-09-25. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આ વિશે ક્લાસ એક્શન કેસ પણ દાખલ કરાયો હતો.<ref>ફ્રાઇડ, ઇના. [https://web.archive.org/web/20070820191319/http://news.com.com/Suit+filed+over+Nano+scratches/2100-1047_3-5906399.html નેનો સ્ક્રેચમુદ્દે કેસ કરાયો ], ''[[સીનેટ ન્યૂઝ]]'' , 2005-10-21. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> એપલે શરૂઆતમાં આ મુદ્દાને ઓછા મહત્વનો ગણાવ્યો હતો, પરંતુ પછી ઇન્ટરફેસને રક્ષણ આપતા સ્લીવ્સ સાથે તેનું વેચાણ શરૂ કર્યું હતું. === કામદારોના શોષણનો આરોપ === 11 જૂન 2006ના રોજ બ્રિટીશ ટેબ્લોઇડ ''[[ધ મેઇલ ઓન સન્ડે]]'' એ તેના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે આઇપોડનું ઉત્પાદન મુખ્યત્વે એવા કામદારો દ્વારા કરવામાં આવે છે જેમને દર મહિને 50 ડોલરથી વધુ મળતા નથી અને તેઓ 15 કલાકની શિફ્ટમાં કામ કરે છે.<ref>[http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14915 ઇનસાઇડ એપલની આઇપોડ ફેક્ટરી], ''[[મેકવર્લ્ડ યુકે]]'' , 2006-06-12. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> એપલે સ્વતંત્ર ઓડિટર્સ પાસે કેસની તપાસ કરાવી અને જાણવા મળ્યું કે કામદારોને લગતા કેટલાક મુદ્દા એપલની આચાર સંહિતાનું પાલન કરે છે. પરંતુ બીજા કેટલાકમાં તેનું પાલન થતું નથી. 35 ટકા કિસ્સામાં કર્મચારીઓ સપ્તાહમાં 60 કલાક કરતા વધુ કામ કરતા હતા જ્યારે 25 ટકા કિસ્સામાં તેઓ સતત છ દિવસ કરતા વધુ સમય સુધી કામ કરતા હતા.<ref>મિલાર્ડ, એલિઝાબેથ. [http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100EV85O19&amp;page=2 આઇપોડ ખરીદવું નૈતિક છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064933/http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100EV85O19&page=2 |date=2009-09-16 }}. સુધારો 2007-11-22.</ref> એપલના ઉત્પાદક [[ફોક્સકોને]] કર્મચારીના શોષણની વાત શરૂઆતમાં નકારી કાઢી હતી.<ref>[http://www.macnn.com/articles/06/06/19/ipod.sweatshop.claims/ ફોક્સકોને આઇપોડ સ્વીટશોપના દાવાને નકાર્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060621213326/http://www.macnn.com/articles/06/06/19/ipod.sweatshop.claims/ |date=2006-06-21 }}, ''મેકએનએમ'' , 2006-06-19. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> પરંતુ એપલની એક ઓડિટર ટીમને જાણવા મળ્યું કે ચાઇનીઝ કાયદા હેઠળ અપાતી મંજૂરી કરતા કામદારો વધુ કલાકો સુધી કામ કરે છે ત્યારે તેમણે આચારસંહિતા કરતા વધુ સમય સુધી કર્મચારીને કામ કરતા અટકાવવાનું વચન આપ્યું હતું. એપલે વર્કપ્લેસ ધોરણોને લગતી ઓડિટીંગ કંપની વેરાઇટને હાયર કરી અને કામકાજનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ડસ્ટ્રી કોડ ઓફ કન્ડક્ટ ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન ગ્રૂપમાં જોડાયું હતું. 31 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ લોંગુઆ [[શેનઝેન]] ફેક્ટરી (ફોક્સકોનની માલીકી હેઠળની)ના કર્મચારીઓએ યુનિયનની રચના કરી હતી. આ યુનિયન વિશ્વના સૌથી મોટા અને સૌથી શક્તિશાળી કામદાર યુનિયનના સંઘ [[ઓલ ચાઇના ફેડરેશન ઓફ ટ્રેડ યુનિયન્સ]] સાથે જોડાયેલું છે.<ref>બોડીન, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.forbes.com/feeds/ap/2007/01/17/ap3334400.html તાઇવાની પ્લાન્ટ ખાતે સત્તાવાર યુનિયન ફોર્મ]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[ફોર્બસ]]'' , 2007-01-17. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === સામાજિક એકલવાયાપણુ === [[યુનિવર્સિટી ઓફ બ્રાઇટોન]] ખાતે મિડીયા સ્ટડીઝના પ્રોફેસર [[ટારા બ્રેબાઝોને]] જણાવ્યું હતું કે આઇપોડના કારણે [[સામાજિક એકલવાયાપણું]] રચાશે તેવી તેમને ચિંતા છે.<ref>http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=401340&amp;sectioncode=26</ref> [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં [[સિડની]]ની એક શાળાએ MP3 પ્લેયર્સ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો નિર્ણય લીધો હતો જેથી વિદ્યાર્થીઓ બીજા સાથે સંવાદ વધારે અને તેઓ સામાજિક એકલવાયાપણાથી દૂર રહે.<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/News24/Technology/News/0,,2-13-1443_1679706,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2008-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620004026/http://www.news24.com/News24/Technology/News/0,,2-13-1443_1679706,00.html |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{commons|iPod}} {{wikiquote|iPod}} * [http://www.apple.com/itunes/ એપલ આઇપોડ]—સત્તાવાર વેબસાઇટ * [http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=32222 આઇપોડ ટ્રબલશૂટિંગ બેઝિક્સ અને સર્વિસ FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406030638/http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=32222 |date=2008-04-06 }}—સત્તાવાર વેબસાઇટામાંથી * [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2001/11/12/313342/index.htm ''એપલનું 21મી સદીનું વોકમેન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020602035407/http://www.fortune.com/indext.jhtml?channel=print_article.jhtml&doc_id=204903 |date=2002-06-02 }}—બ્રેન્ટ સ્ક્લેન્ડર, ''[[ફર્ચ્યુન]]'' , ઓક્ટોબર 2001 * [http://www.newsweek.com/id/54529 આપોડ નેશન]—[[સ્ટીવન લેવી]], ''[[ન્યૂઝવીક]]'' , જુલાઈ 2004 * [http://www.wired.com/wired/archive/14.11/ipod.html ધ પરફેક્ટ થિંગ]—[[સ્ટિવન લેવી]], ''[[વાયર્ડ]]'' , નવેમ્બર 2006 [[શ્રેણી:પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર્સ]] [[શ્રેણી:આઇપોડ]] [[શ્રેણી:આઇફોન OS સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:આઇટ્યુન્સ]] qlhkirt4ia51yg5xgbjui3thzxbmqv2 0 22568 903387 901163 2026-08-06T22:40:27Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903387 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:HughJackmanApr09.jpg|thumb|right|હ્યુજ જેકમેન]] {{Infobox Actor | name = Hugh Jackman | image = HughJackmanApr09.jpg | caption = Jackman at the ''[[X-Men Origins: Wolverine]]'' premiere in April 2009 | birthname = Hugh Michael Jackman | birthdate = {{birth date and age|1968|10|12|df=yes}} | deathdate = | birthplace =[[Sydney, New South Wales|Sydney]], [[New South Wales]], [[Australia]] | occupation = Actor | yearsactive = 1994–present | spouse = [[Deborra-Lee Furness]] <br />(1996-present) }} '''હ્યુજ માઈકલ જેકમેન''' (જન્મ 12, ઓકટોબર 1968) [[ઓસ્ટ્રેલિયન]] [[અભિનેતા]] અને [[નિર્માતા]] છે, જે [[]]ફિલ્મ, [[સંગીત થિયેટર]] અને ટેલિવિઝનમાં પણ શામેલ છે. જેકમેને મુખ્ય ફિલ્મો, ખાસ કરીને એકશન/સુપરહીરો તરીકે પિરીયડ અને પ્રણયના પાત્રોમાં તેની ભૂમિકા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી છે. તેના ''[[કેટ એન્ડ લિઓપોલ્ડ]]'' , ''[[વાન હેલ્સિંગ]]'' , ''[[ધ પ્રેસ્ટિજ]]'' , અને ''[[ઓસ્ટ્રેલિયા]]'' માં તેની મુખ્ય ભૂમિકા ઉપરાંત ''[[એકસ-મેન]]'' શ્રેણીઓમાં [[વોલ્વરાઈન]] તરીકેના તેના અભિનયથી તેને સારી એવી પ્રસિદ્ધિ મળી. જેકમેન સંગીતકાર, નૃત્યકાર અને સ્ટેજ મ્યુઝિકલમાં અભિનેતા છે, અને ''[[ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ]]'' માં તેની ભૂમિકા માટે [[ટોની એવોર્ડ]] જીત્યો હતો. 2008 નવેમ્બરમાં, ''ઓપન સલોન'' એ હ્યુજ જેકમેનને સૌથી વધુ સેકસી હયાત માણસો પૈકીનો એક તરીકે નામ આપ્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://open.salon.com/blog/kaysong/2008/11/10/my_sexiest_men_living |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820100023/http://open.salon.com/blog/kaysong/2008/11/10/my_sexiest_men_living |url-status=dead }}</ref> પાછળથી તે જ મહિનામાં ''[[પિપલ]]'' મેગેઝિને તેનું નામ જેકમેન [[“જીવંત સેકિસએસ્ટ પુરૂષ”]] રાખ્યું હતું.<ref name="people.com">{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20241213,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2016-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713092024/http://www.people.com/people/article/0,,20241213,00.html |url-status=dead }}</ref> [[ટોની એવોર્ડ]]માં ત્રણ વખત યજમાન તરીકે રહીને, તેમના એક દેખાવ માટે [[એમી]]ના વિજેતા બનેલા જેકમેને 22 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ [[81માં અકાદમી એવોર્ડ]]નું પણ યજમાનપદ સ્વીકાર્યું હતું.<ref>ગાન્સ, એન્ડ્ર્યુ.[http://www.playbill.com/news/article/124292.html "][http://www.playbill.com/news/article/124292.html ટોની વિજેતા જેકમેન અકાદમી એવોર્ડની પ્રસ્તુતિ કરશે,"] playbill.com, 12 ડિસેમ્બર 2008</ref> == પૂર્વજીવન == હ્યુજ જેકમેનનો જન્મ સિડની, ન્યૂ સાઉથ વેલ્સમાં થયો હતો, તે ક્રિસ જેકમેન અને ગ્રેસ વોટસન, [[અંગ્રેજી]] માતા-પિતાનું સૌથી નાનું પાંચમું સંતાન હતા, અને તેમનો બીજો ભાઈ/બહેન હજુ ઓસ્ટ્રેલિયામાં (તેમને પણ એક ઓરમાન બહેન છે) જન્મવાનો હતો.<ref name="bravo">{{cite episode|title = Hugh Jackman |series = Inside the Actors Studio |url=http://www.imdb.com/title/tt0611206/ |serieslink = Inside the Actors Studio|network = [[Bravo (television network)|Bravo]]|airdate =7 March 2004 |season =10 |number = 11}}</ref><ref>[http://www.highbeam.com/doc/1G1-116102276.html "મેટિની આઇડલ."] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120527005004/www.highbeam.com/doc/1G1-116102276.html |date=2012-05-27 }} ધ ઈન્ડિપેન્ડન્ટ. 1 મે 2004.</ref> તેમની માતાએ તેઓ આઠ વર્ષના હતા ત્યારે કુટુંબ છોડી દીધું, અને તે તેમના હિસાબનીશ પિતા અને ભાઈ/બહેન સાથે રહ્યાં.<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/4893079/|title=Hugh Jackman relishes performing - More news and other features - MSNBC.com<!-- Bot generated title -->|access-date=2009-05-27|archive-date=2006-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060624062431/http://msnbc.msn.com/id/4893079/|url-status=dead}}</ref> હ્યુજ પ્રથમ પિબ્લલ પબ્લિક સ્કૂલ ખાતેની પ્રાથમિક શાળામાં ગયા અને પાછળથી માત્ર છોકરાઓની [[નોક્ષ ગ્રામર સ્કૂલ]]માં દાખલ થયા, જ્યાં તેમને 1985 માં સંગીતમય ''[[માય ફેર લેડી]]'' ના નિર્માણમાં અભિનેતા તરીકે કામ કર્યું અને 1986માં શાળાના કેપ્ટન બન્યા.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3833405/Hugh-Jackman-X-appeal.html હ્યુજ જેકમેન: એક્સ અપીલ]</ref> સ્નાતક થયા પછી તેમણે [[એક વર્ષનો ગાળો]] [[ઇંગ્લેન્ડ]]માં [[ઉપ્પિંઘામ સ્કૂલ]] ખાતે કામ કરવામાં ગાળ્યો. ઓસ્ટ્રેલિયા પરત ફરતાં, તેમણે 1991માં [[સિડનીમાં યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી]]માં અભ્યાસ કર્યો, જ્યાં [[કમ્યુનિકેશન]]માં [[બીએ]] સાથે સ્નાતક થયા.<ref>{{cite web|url=http://www.newsroom.uts.edu.au/news/detail.cfm?ItemId=11098|title=Alumnus Hugh Jackman honoured at UTS 20-year celebration|access-date= 2009-05-27}}</ref> બીએની ડિગ્રી મેળવ્યા પછી જેકમેન સિડનીમાં એકટર્સ સેન્ટર ખાતે એક વર્ષનો અભ્યાસક્રમ “ ધ જર્ની ” પૂરો કરવા 1991માં સિડની ગયા. <ref name="bravo"/> અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી તેમને લોકપ્રિય સોપ ઓપેરા ''[[નેબર્સ]]'' માં ભૂમિકાની ઓફર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ [[પર્થ]], [[પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં [[વેસ્ટર્ન ઓસ્ટ્રેલિયન અકાદમી ઓફ પર્ફોમિંગ આર્ટસ્]] ઓફ [[એડિથ ક્રાઉન યુનિવર્સિટી]]માં હાજરી આપવા તેનો તેમણે અસ્વીકાર કર્યો,<ref>{{cite web|url=http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/hugh_jackman_biog/2.html|title=''home and away''|access-date=2009-05-27|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221221416/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/hugh_jackman_biog/2.html|url-status=dead}}</ref> જ્યાંથી 1994માં તેઓ સ્નાતક થયા.<ref>{{cite web|url=http://www.thewest.com.au/default.aspx?MenuID=77&ContentID=8095|title=Jackman back as boy from Waapa|access-date=2009-05-27|archive-date=2009-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417014849/http://www.thewest.com.au/default.aspx?MenuID=77|url-status=dead}}</ref> == કારકીર્દિ == === પ્રારંભિક સ્ટેજ, ફિલ્મ અને ટેલિવિઝન પર કામ === [[મેલબોર્ન]]માં સ્ટેજ પર, ''[[બ્યુટી એન્ડ બિસ્ટ]]'' ના સ્થાનિક વોલ્ટ ડિઝનીના નિર્માણમાં [[ગેસ્ટન]]ની ભૂમિકા, અને ''[[સનસેટ બુલેવર્ડ]]'' માં જોય ગિલિસની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમની સ્ટેજ પરની મેલબોર્ન ખાતેની સંગીત કારર્કિદી દરમિયાન, તેમણે [[મિડસુમ્મા]] ફેસ્ટિવલ કેબ્રેટ નિર્માણમાં ''[[સુમ્મા કેબ્રેટ]]'' માં 1998માં અભિનય કર્યો. તેમણે મેલબોર્નના [[કેન્ડલલાઈટ દ્વારા કેરોલ્સ]] અને સિડનીના[[ડોમેનમાં કેરોલ્સ]]ના યજમાન તરીકેનું પણ કામ કર્યું. જેકમેનની શરૂઆતની ફિલ્મોમા ''[[એર્સ્કિનવિલે કિંગ્સ]]'' અને ''[[પેપરબેક હીરો]]'' (1999), અને તેમના ટેલિવિઝનના કામમાં ''[[કોરેલી]]'' (એબીસી પર 10 ભાગના નાટકની શ્રેણી અને ઓસ્ટ્રેલિયન અભિનેત્રી [[ડેનિસ રોબટર્સ]] દ્વારા આયોજિત જેકમેનની પ્રથમ મુખ્ય વ્યાવસાયિક નોકરી – જ્યાં તે તેમની ભાવિ પત્ની, [[ડેબોરા-લી ફર્નેસ]]ને પણ મળે છે), ''[[લો ઓફ ધ લેન્ડ]]'' , ''[[હેલિફેકસ એફ.પી.]]'' , [[બ્લ્યૂ હિલર્સ]], અને ''[[બન્ઝો પીટર્સનના ધ મેન ફ્રોમ સ્નોવી રિવર]]'' નો સમાવેશ થાય છે. === આંતરરાષ્ટ્રીય અભિનેતા === ====''ઓક્લાહોમા!''===='' [[રોયલ નેશનલ થિયેટર]]ની વખણાયેલ સ્ટેજ પ્રસ્તૃતિ ''[[ઓક્લાહોમા!]]'' માં કર્લીની મુખ્ય ભૂમિકા લંડન [[વેસ્ટ એન્ડ]]માં ભજવતાં હતાં ત્યારે જેકમેન 1998માં ઓસ્ટ્રેલિયાની બહાર જાણીતા બન્યા. આ ભજવણીથી સંગીતમાં ઉત્તમ અભિનેતા માટે [[ઓલિવિયર એવોર્ડ]]માં તેમને નોમિનેશન મળ્યું. [[આ જ સ્ટેજ સંગીતની 1999ની ફિલ્મ કૃતિ]]માં પણ તેમણે અભિનય કર્યો, જે ફિલ્મ ઘણા દેશોમાં બતાવવામાં આવી. ==== ''એકસ-મેન'' ==== 2000માં, [[બ્રાયન સિંગર]]ની ''[[એકસ-મેન]]'' માં [[ડોગ્રે સ્કોટ]]ને બદલીને [[વોલ્વરાઈન]] તરીકે જેકસનને રાખ્યા. તેમના સહઅભિનેતામાં [[પેટ્રિક સ્ટીવર્ટ]], [[જેમ્સ માર્સ્ડન]], [[ફામ્કે જાનસ્સેન]] અને [[ઇઆન મેકેલેન]]નો સમાવેશ થાય છે. નવેમ્બર 2006માં [[સીબીએસ]] ઈન્ટરવ્યૂમાં જેકમેનની પત્ની [[ડેબોરા-લી ફર્નેસે]] તે ભૂમિકા ન સ્વીકારવાનું કહ્યું, પરંતુ પાછળથી તેણે જણાવ્યું કે જેકમેને તે બાબત ધ્યાનમાં ન લીધી તેની તેણીને ખુશી થઈ હતી. જેકમેન, 6'2 ½ (1.83 મી)<ref name="Height">{{cite web |work=imdb.com |title=Hugh Jackman |url=http://www.imdb.com/name/nm0413168/bio |dateformat=dmy |access-date= 18 December 2008}}</ref> ઊંચો હતો, જે મૂળ કોમિક પુસ્તકમાં જણાવેલ 5'૩"<ref>[http://www.marvel.com/universe/Wolverine_(James_Howlett) માર્વેલ યુનિવર્સ: વોલ્વરાઇન (જેમ્સ હોવલેટ)] ''Marvel.com'' </ref> ના વોલ્વરાઈન કરતાં એક ફુટ વધુ ઊંચો હતો. તેથી, ફિલ્મ નિર્માતાઓ તેને ખરેખર તે છે તે કરતાં નીચો બતાવતા ઘણીવાર તેઓને અસાધારણ ખૂણેથી અથવા કમરથી નીચે સુધી જેકમેનનું શુટિંગ કરવાની ફરજ પડતી, અને તેના સહઅભિનેતાઓએ પ્લેટફોર્મ-શૂઝ પહેરવા પડતા. જેકમેનને ભૂમિકા માટે તેના સ્નાયુઓમાં મોટી માત્રામાં વધારો કરવો પણ જરૂરી હતો, અને શ્રેણીની ચોથી ફિલ્મમાં તૈયારી કરતી વખતે તેને 300 પાઉન્ડ કરતાં વધુ વજન ઊંચકવાનું થયું હતું.<ref>{{cite journal |last=Fleming |first=Michael |year=2008 |month=December |title=''Playboy'' Interview: Hugh Jackman |journal=Playboy |pages= 62}}</ref> ફિલ્મ રજૂ થતાં તે તત્કાલ પ્રસિદ્ધિ પામ્યો હતો અને જેકમેને 2003 માં ''[[એકસ-મેન 2]]'' ની ભૂમિકા ફરીથી 2006''[[X-Men: The Last Stand]]'' માં કરી હતી,અને,''[[X-Men Origins: Wolverine]]'' જે 1લી મે 2009માં રજૂ થઈ હતી. ==== 2001 ==== જેકસને [[કેટ એન્ડ લિઓપોર્ડ|''કેટ એન્ડ લિઓપોર્ડ'']] રોમેન્ટિક કોમેડી ફિલ્મમાં 2001માં [[મેગ રયાન]] સામે, લિઓપોર્ડ તરીકે અભિનય કર્યો, જે માટે તેમને ચલચિત્ર સંગીત કે કોમેડીમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા તરીકે [[ગોલ્ડન ગ્લોબ]]નું નોમિશન મળ્યું. જેકમેને [[વિકટોરિયન]] ઈંગ્લીશ [[ડયુક]]ની ભૂમિકા ભજવે છે, જે આકસ્મિક રીતે 21મી સદીના મેનહટ્ટનમાં પ્રવાસ કરે છે, જ્યાં તેને શંકાશીલ એવા જાહેરખબરના વહીવટી અધિકારી કેટ મળે છે. 2001માં, જેકમેને [[જહોન ટ્રાવોલ્ટા]], અને [[હેલ બેરી]] સાથે ''[[સ્વોર્ડફિશ]]'' એકશન/ડ્રામામાં પણ અભિનેતા તરીકે કામ કર્યું. આ બીજી વખત જેકમેને બેરી સાથે કામ કર્યું હતું, અને બંને જણાએ એકસાથે બે વધુ વખત [[એકસ-મેન]] ફિલ્મોમાં કામ કર્યું, જેથી 2000થી 2006 સુધીમાં જેકમેન અને બેરીના અભિનયવાળી કુલ ચાર ચલચિત્રો બન્યાં. તેણે 2001માં “ [[સેટરડે નાઇટ લાઈવ]] ” નું સંચાલન પણ કર્યું.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0694825/ "સેટરડે નાઇટ લાઇવ"]imdb.com</ref> ==== સ્ટેજ 2002-2009 ==== 2002માં, જેકમેને [[સેન્ટ. લ્યુકના ઓરકેસ્ટ્રા]] સાથે [[કાર્નેજ હોલ]]માં ખાસ કોન્સર્ટ ભજવણીમાં સંગીત ''[[કેરોસેલ]]'' માં બિલી બિગેલોની ભૂમિકામાં ગાયું હતું. 2004માં, જેકમેને ''[[ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ]]'' , સફળ નિવડેલ સંગીત નાટિકામાં જે તેમણે 2006માં ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ ભજવ્યું હતું, ઓસ્ટ્રેલિયન ગીતકાર અને કલાકાર [[પીટર એલન]]ના તેના 2003-04ના [[બ્રોડવે]] ચિત્રાંકન માટે, સંગીત-નાટિકામાં અદ્વિતીય અભિનેતા માટેનો [[ટોની એવોર્ડ]] અને [[ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ]] જીત્યો હતો. ઉપરાંત, જેકમેને 2003, 2004 અને 2005માં [[ટોની એવોર્ડ]]નું સંચાલન કર્યું, જેમાં વિધેયાત્મક સમીક્ષાઓ મળી હતી. ટોની એવોર્ડના 2004ના તેના સંચાલનથી વૈવિધ્યપૂર્ણ, સંગીત કે કોમેડી પ્રોગ્રામ, 2005માં અદ્વિતીય વ્યકિતગત કલાકાર માટેનો [[એમી એવોર્ડ]] મળ્યો હતો. જેકમેને, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ ખૂલેલા અને 6 ડિસેમ્બર 2009ના રોજ બંધ થયેલ “ ''[[એ સ્ટેડી રેઇન]]'' ” નાટકમાં મર્યાદિત વ્યસ્તતામાં [[સ્કોનફેલ્ડ થિયેટર]] ખાતે [[બ્રોડવે]] પર [[ડેનિયલ ક્રેગ]] સાથે સહ-અભિનય કર્યો.<ref>ગેન્સ, એન્ડ્ર્યુ.[http://www.playbill.com/news/article/130947-A_Steady_Rain_with_Craig_and_Jackman_to_Play_Broadway's_Schoenfeld ][http://www.playbill.com/news/article/130947-A_Steady_Rain_with_Craig_and_Jackman_to_Play_Broadway's_Schoenfeld "ક્રેગ અને જેકમેન સાથે અ સ્ટેડી રેઇન, બ્રોડવે સ્કોનફેલ્ડ રજૂ કરવાના છે"]playbill.com, જુલાઇ 9, 2009</ref> ==== ફિલ્મો 2003-2008 ==== 2003 ''[[x2 : એકસ-મેન યુનાઈટેડ]]'' પછી, 2004માં જેકમેને ''[[વાન હેલ્સિંગ]]'' ફિલ્મમાં [[ગ્રેબિયલ વાન હેલ્સિંગ]] નામના રાક્ષસી હત્યારાની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી. તેમની લાક્ષણિકતા, બ્રુસ એ. મેકલેન્ડ દ્વારા લિખિત “ સ્લેયર્સ એન્ડ ધેયર વેમ્પાયર્સ : એ કલ્ચરલ હિસ્ટરી ઓફ કિલીંગ ધ ડેડ ” પુસ્તકમાં નવા વાન હેલ્સિંગ તરીકે વિશિષ્ટપણે દર્શાવ્યા હતાં. 2005માં પણ, 2006 ની ''[[કેસિનો રોયલ]]'' માં, [[જેમ્સ બોન્ડ]]ની ભૂમિકા માટે પસંદગીમાં જેકમેન એક હતાં, પરંતુ આખરે ''[[ડેનિયલ ક્રેગ]]'' ની પસંદગી થઇ.<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/9546090/|title=Call him Bland, James Bland - MSNBC|access-date=2010-03-23|archive-date=2009-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629142643/http://www.msnbc.msn.com/id/9546090|url-status=dead}}</ref> 2006માં [[ક્રિસ્ટોફર નોલન]] દ્વારા દિગ્દર્શિત અને [[ક્રિશ્ચિયન બેલે]], [[માઈકલ કેઈન]] અને [[સ્કાર્લેટ જહોનસાન]] દ્વારા અભિનીત ફિલ્મ ''[[ધ પ્રેસ્ટિજ]]'' માં અભિનેતા તરીકે કામ કર્યું. રોબર્ટ એગિયર તરીકે, જેકમેને જાદૂગરનું પાત્ર કર્યું જેમણે છેતરપિંડીની કલામાં “ એકબીજા ” થી ચઢિયાતા થવાના પ્રયત્નમાં સમકાલિન આલ્ફ્રેડ બોર્ડન સાથે દુશ્મની ઊભી કરી. જેકમેને જણાવ્યું કે ''ધ પ્રેસ્ટિજ'' કરવા પાછળનું મુખ્ય કારણ સંગીતકાર બોવી સાથે કામ કરવાનું હતું, જેમણે વૈજ્ઞાનિક [[નિકોલા ટેસ્લા]]નું પાત્ર ભજવ્યું. જેકમેને, [[ડેરેન એરોનોફેસ્કી]]ની [[વૈજ્ઞાનિક કાલ્પનિક કથા]]ની ફિલ્મ ''[[ધ ફાઉન્ટેન]]'' માં ત્રણ જુદા જુદા પાત્રો ભજવ્યા. ટોમી ક્રેમો, [[મજ્જતંત્રના વૈજ્ઞાનિક]] છે, તેઓ તેમની પત્ની ઈઝી ([[રચેલ વેઇઝ]]) કે જે [[બ્રેઈન ટયુમર]]ને કારણે મરણ પથારીએ છીએ અને તેને સાજી કરવાનો પ્રયત્ન કરવાના તેના કામ એ બંને વચ્ચે અટવાઇ જાય છે; કેપ્ટન થોમસ ક્રેયો, 1532ના [[સેવિલે]]ના સ્પેનિશ [[વિજેતા]]; અને ભવિષ્યના બ્ર્હ્માંડયાત્રી, ટોમ, જે ઈકો-અવકાશવાહનમાં પ્રવાસ કરીને ગોલ્ડન નેબ્યુલા પહોંચે છે અને ઈઝી સાથે ફરીથી જોડાવા માગે છે. જેકમેને કહેલું કે પાત્રની શારીરિક અને લાગણીશીલતાની માગણીને કારણે ''ધ ફાઉન્ટેન'' તેઓની સૌથી વધુ મૂશ્કેલ ફિલ્મ હતી. જેકમેને 2006માં [[સ્કાર્લેટ જહોનસન]]ની સામે ''[[સ્કૂપ]]'' ફિલ્મમાં [[વુડી એલન]]નું પાત્ર પણ ભજવ્યું. તેમણે 2006માં બે [[એનિમેટેડ]] ફિલ્મો બહાર પાડી : [[જ્યોર્જ મિલર]] દ્વારા દિગ્દર્શન કરાયેલ ફિલ્મ ''[[હેપી ફીટ]]'' , જેમાં મેમ્ફિસના, [[સમ્રાટ પેગ્વિન]]ના પાત્રમાં અવાજ આપ્યો; અને ''[[ફલશ્ડ અવે]]'' , જેમાં જેકમેને રોડી નામના ઉંદરનો અવાજ આપ્યો, જે [[લંડન]]ની ગટર-વ્યવસ્થામાં કૌટુંબિંક ટોયલેટને ફલશ કરવામાં આવતા મૃત્યુ પામે છે. ''ફલશ્ડ અવે'' માં સહ અભિનેતા [[કેટ વિન્સલેટ]] અને [[ઇઆન મેકેલિન]] હતા (જેકમેને ચોથી વખત તેની સાથે કામ કર્યું ત્યારે). 2007માં, જેકમેને ''[[વિવા લાફલિન]]'' ની ટેલિવિઝન માટેની [[સંગીત]]-[[નાટિકા]] શ્રેણીનું નિર્માણ કર્યું અને અતિથિ અભિનેતા તરીકે કામ કર્યું, જે શ્રેણી બે હપ્તા પછી [[સીબીએસ]] દ્વારા રદ કરાઈ. રદ કરવાના સમય વખતે ફિલ્મ કરાયેલ બાકીના હપ્તાઓ બતાવવા અંગેનો નિર્ણય હજુ કરવાનો બાકી છે. જેકમેનનાં 2008નાં ચલચિત્રોમાં ''[[ડિસેપ્શન]]'' (જેમાં તેણે ફિલ્મનું નિર્માણ કર્યું અને અભિનેતા તરીકે કામ કર્યું), ''અંકલ જહોની'' અને ''[[ઓસ્ટ્રેલિયા]]'' નો સમાવેશ થાય છે. ==== ''ઓસ્ટ્રેલિયા'' ==== 2008માં, નિર્દેશક [[બાઝ લુહ્રમને]], એની ખૂબ પ્રસિદ્ધ પામેલી [[મહાકથા ફિલ્મ]] ''[[ઓસ્ટ્રેલિયા]]'' માં [[રસેલ ક્રો]]ને બદલીને જેકમેનને રાખ્યા, જેમની સાથે સહ-અભિનેતા [[નિકોલ કિડમેન]] હતી. આ ચલચિત્ર ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુ.એસ.માં નવેમ્બર 2008માં પ્રગટ થઈ હતી. જેકમેને ખડતલ, સ્વતંત્ર ઢોર [[ચરાવનાર]]નું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે નામરજીથી અંગ્રેજી મહિલાને મદદ કરે છે, જે તેણીના પ્રેમી પતિના ઓસ્ટ્રેલિયન [[પશુમથક]]ને અને તેને ત્યાંથી મળેલ [[આદિમ જાતિ]]ના વર્ણસંકર બાળકને બચાવવા આતુર છે. આ ચલચિત્ર, અંગે જેકમેને કહ્યું, “ આ એક ખૂબ સુંદર ભૂમિકાઓ પૈકીની એક હતી, જેથી શુટિંગ દરમિયાન સતત મારી જાતને ડંખ્યા કરી છે. મને મોટા બજેટવાળી, શરમ રહિત જૂની ફેશનની રોમાન્ટિક કથાનું ચિત્ર મારા વતનના દેશના સૌથી વધુ કપરા સમયની સામે શુટ કરવાનું મળ્યું, જો કે તે જ સમયે દેશના પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય, તેના લોકો, તેની સંસ્કૃતિની ઉજવણી કરાઈ રહી હતી ... મારા [[સીવી]] પર મને આ ફિલ્મ મળી છે તે જાણીને હું એક સુખી માણસ તરીકે મરીશ. ”<ref>{{Cite web |url=http://www.herald.ie/entertainment/hq/big-down-under-1570944.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813060907/http://www.herald.ie/entertainment/hq/big-down-under-1570944.html |url-status=dead }}</ref> == ભાવિ પ્રોજેકટો == * એકશન ડ્રામા, ''ડ્રાઇવ'' , જેમાં અભિનેતા જેકમેન છે, જેનું હાલમાં નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.<ref>http://www.imdb.com/title/tt0780504/</ref> * જેકમેને ''[[કરોસેલ]]'' ની પુનર્રચનામાં અભિનેતા તરીકે કામ કરવાનું વિચાર્યું છે, જે 2010માં બહાર પાડવાનું નક્કી કરાયું છે, તેમાં તે બિલી બિગેલોનું પાત્ર ભજવશે.<ref>[http://www.broadwayworld.com/article/Hugh_Jackman_Will_Host_81st_Academy_Awards_20081212 હ્યુજ જેકમેન 81 માં અકાદમી એવોર્ડ્સની પ્રસ્તુતિ કરશે]</ref><ref>http://www.imdb.com/title/tt0837787/</ref> * એન્ડ્રયુ લ્યોડ વેબરની સંગીતમય ''[[સનસેટ બુલવર્ડ]]'' ની નવી ફિલ્મ આવૃત્તિમાં જોય ગિલીસની ભૂમિકા ફરીથી ભજવવા ઈવાન મેકગ્રેગર સાથે કામ કરવા જેકમેનની વિચારણા થઈ રહી છે.<ref>http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1559524/Meryl-Streep-competes-for-Sunset-Boulevard.html</ref> * જેકમેન હાલમાં યુ.એસ. પ્રકાશક [[વર્જિન કોમિકસ]] અને લેખક [[માર્ક ગુગેનહેમ]] સાથે નવી [[કોમિક પુસ્તક]] શ્રેણીઓ ''નોવ્હેર મેન'' નું સર્જન કરવા પર કામ કરી રહેલ છે, એવી આશા સાથે કે તે ફિલ્મ માટે પણ અનુરૂપ બની રહે. <ref>[http://www.variety.com/article/VR1117982842.html?categoryid=13&amp;cs=1 જેકમેન, ગુગેનહેમ ગો 'નોવ્હેર' - ઇન્ટરટેઇનમેન્ટ ન્યુઝ, ફિલ્મ ન્યુઝ, મિડિયા - વેરાયટી]</ref> * જેકમેન 2010માં બહાર પડનાર ''અનબાઉન્ડ કેપ્ટિવસ'' નામના ચલચિત્રમાં અભિનય આપશે, જેમાં તે તેના ભૂતકાળના સહ-અભિનેતા [[રચેલ વેઇઝ]] અને [[રોબર્ટ પેન્ટિસન]] સાથે કામ કરશે. <ref>[http://www.variety.com/article/VR1118003529.html?categoryid=13&amp;cs=1 સ્ટોના 'બંધકો' ભણી વધતા ત્રણ]</ref> * જેકમેન પી.ટી. બારનમની જિંદગી પર આધારિત સમકાલિન સંગીતમય કૃતિ ''ધ ગ્રેટસ્ટ અમેરિકન શોમેન'' માં અભિનેતા તરીકે કામ કરશે. મહિલા-પ્રેમનો રસપ્રદ ભાગ એની હાથવે દ્વારા લખાયો છે, જે વિચારણા હેઠળ છે.<ref>{{cite news | author=Adam Bryant | title=Hugh Jackman Signs on for Circus Musical | url=http://www.tvguide.com/News/Hugh-Jackman-Signs-1008661.aspx | work=TVGuide.com | date=04 August 2009 | access-date=2009-08-04 | archive-date=2009-08-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090821065800/http://www.tvguide.com/News/Hugh-Jackman-Signs-1008661.aspx | url-status=dead }}</ref> * જેકમેન જાપાનમાં ''વોલ્વેરાઈન 2'' માં ફિલ્મમાં કામ કરશે. * ''રિયલ સ્ટીલ'' (2011), [[ડ્રિમવર્કસ]] વિજ્ઞાન કલ્પના કથાની ફિલ્મ. <ref>[http://www.variety.com/article/VR1118011766.html?categoryid=1237&amp;cs=1&amp;ref=mv "હ્યુજ જેકમેન ''રીયલ સ્ટીલ'' માં ભાગ લેશે."]</ref><ref>[[ઇન્ટરનેટ મુવી ડેટાબેઝ]] ખાતે [http://www.imdb.com/title/tt0433035/ ''રીયલ સ્ટીલ'' ]</ref> == નિર્માણ કંપની == 2005માં, જેકમેન નિર્માણ કંપની, [[સીડ પ્રોડકશન્સ]] ઊભી કરવા તેના લાંબાસમયના મદદનીશ જહોન પાલેર્મો સાથે જોડાયા, જેમનો પ્રથમ પ્રોજેકટ 2007માં ''[[વિવા લાફલિન]]'' હતો. જેકમેનની અભિનેત્રી પત્ની [[ડેબોરા-લી ફર્નેસ]] પણ કંપનીમાં જોડાઈ, અને પાલેર્મોએ પોતાના, ફર્નેસ અને જેકમેન માટે “ યુનિટી ” અર્થવાળા લખાણની આ ત્રણ વીંટીઓ બનાવી.<ref>{{Cite web |url=http://www.moviesonline.ca/movienews_10478.html |title=મુવીઝ ઓનલાઇન |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709172723/http://www.moviesonline.ca/movienews_10478.html |url-status=dead }}</ref> ત્રણેયના સહયોગ અંગે જેકમેને જણાવ્યું કે “ મારી જિંદગીમાં જેમની સાથે મેં કામ કર્યું તે ભાગીદારો અંગે ડેબ અને જહોન પાલેર્મો અંગે હું ખૂબ નસીબદાર છું. ખરેખર તેથી કામ થયું. અમારી પાસે જુદું જુદું સાર્મથ્ય હતું. હું તે પસંદ કરતો હતો. I love it. તે ખૂબ ઉત્તેજક છે. ”<ref>{{Cite web |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17540 |title=મુવી ન્યુઝ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518061442/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17540 |url-status=dead }}</ref>ફોકસ આધારિત સીડ લેબલ, આમન્ડા સ્કિવેઈટઝર, કેથરિન ટેમ્બલિન, એલન મંડેલબમ અને જોય મરિનો તેમજ સાથે સિડની આધારિત નિર્માણ કચેરીનું સંચાલન કરનાર અલાના ફ્રીનો સમાવેશ થતાં કદમાં વિસ્તૃત બની. આ કંપીનોનો ઉદ્દેશ જેકમેનના વતનના દેશની સ્થાનિક પ્રતિભાને કામે લેવા મધ્યમ બજેટવાળી ફિલ્મો બનાવવાનો છે. == અન્ય રસ == === સખાવતનું કામ === પરોપકારી વ્યક્તિ તરીકે, જેકમેન લાંબાસમયના [[માઈક્રોક્રેડિટ]] - લઘુધિરાણના પુરસ્કર્તા છે, અવિકસિત દેશોમાં આશાસ્પદ ગરીબ ઉદ્યોગસાહસિકોને ખૂબ નાની લોન આપવામાં આવે છે. તે લઘુધિરાણના અગ્રેસર તથા 2006ના [[નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર]] વિજેતા [[મહમદ યુનુસ]]ના મૌખિક સમર્થક છે.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=p0rMrUcM8Cc હ્યુજ જેકમેન પ્રોફેસર યુનુસને અભિનંદન આપે છે] (વિડિયો)</ref><ref>[http://www.oprah.com/article/omagazine/books/obc_omag_200711_books "પુસ્તકો જેને હ્યુજ જેકમેનને અસર કરી."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111024058/http://www.oprah.com/article/omagazine/books/obc_omag_200711_books |date=2009-11-11 }} ''Oprah.com''</ref><ref>[http://www.oprah.com/article/omagazine/omag_books_hjack_a/1 "હ્યુજ જેકમેનની બુકશેલ્ફ: ''બેન્કર ટુ ધ પુઅર'' , મોહંમદ યુનુદ દ્વારા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091114160818/http://www.oprah.com/article/omagazine/omag_books_hjack_a/1 |date=2009-11-14 }} ''Oprah.com''</ref> જેકમેન [[ગ્લોબલ પોવર્ટી પ્રોજેકટ]]ના વૈશ્વિક સલાહકાર છે, જે માટે તેમણે દસ્તાવેજી ચિત્ર બનાવ્યું હતું;<ref>{{Cite web |url=http://www.looktothestars.org/video/84-global-poverty-project-narrated-by-hugh-jackman |title=હ્યુજ જેકમેન દ્વારા કથન કરવામાં આવેલ ગ્લોબલ પોવર્ટી પ્રોજેકટ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2013-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109045754/http://www.looktothestars.org/video/84-global-poverty-project-narrated-by-hugh-jackman |url-status=dead }}</ref> અને તેમણે તથા પ્રોજેકટના સ્થાપક [[હ્યુજ ઈવાન્સે]] 2009માં તે કારણ માટે યુ.એસ.ની મુલાકાત લીધી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,25723171-5012974,00.html |title=હ્યુજ જેકમેન યુએનમાં જાય છે |access-date=2010-03-23 |archive-date=2012-09-08 |archive-url=https://archive.ph/20120908101418/www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,25723171-5012974,00.html |url-status=dead }}</ref>. જેકમેને ડોના કરણ, લિસા ફોકસ અને તેની પત્ની ડેબોરા-લી સાથે ન્યૂયોર્કમાં [[ગ્લોબલ પોવર્ટી પ્રોજેકટ]] રજૂઆતના પ્રીવ્યૂનું સંચાલન કર્યું હતું. <ref>{{Cite web |url=http://www.life.com/image/94457143 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091218172537/http://www.life.com/image/94457143 |url-status=dead }}</ref> તે <ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,26108892-5013871,00.html |title=હ્યુજ જેકમેન પર્યાવરણ પરની અગ્રતા ભૂમિકા મેળવે છે |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003023958/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,26108892-5013871,00.html |url-status=dead }}</ref>વર્લ્ડ વિઝનનો એમ્બેસેડર છે અને 21 સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ હવામાન સપ્તાહ એનવાયસીની ઉજવણીમાં ભાગ લીધો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,26108892-5013871,00.html |title=હ્યુજ જેકમેન પર્યાવરણ પરની અગ્રતા ભૂમિકા મેળવે છે |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003023958/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,26108892-5013871,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.worldvision.org/content.nsf/about/20090916-hugh-jackman |title=વર્લ્ડ વિઝનના એમબેસેડર હ્યુજ જેકમેન, પર્યાવરણ બદલાવ અંગે કહે છે. |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925013207/http://www.worldvision.org/content.nsf/about/20090916-hugh-jackman |url-status=dead }}</ref> જેકમેન ધ આર્ટ ઓફ એલસિયમ<ref>[http://theartofelysium.org સ્વર્ગની કલા]</ref> અને એમપીટીવી ફંડ ફાઉન્ડેશનને<ref>[http://www.mptvfund.org/cm/about-us/Home.html એમપીટીવી (મ્પ્ત્વ) ફંડ ફાઇન્ડેશન]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> સહાય કરે છે, તથા તે અને તેમની પત્ની [[ડેબોરા-લી ફર્નેસ]] ઓસ્ટ્રેલિયાની બોન મરો ઈન્સ્ટિયુટના પેટ્રન છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.bmdi.org.au/ |title=બોન મેરો ડોનર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110217180614/http://www.bmdi.org.au/ |url-status=dead }}</ref> જેકમેને ગ્લોબલ વોર્મિંગ અંગે ''ધ બર્નિંગ સીઝન'' 2008ના દસ્તાવેજી ચિત્રમાં પણ વર્ણન કર્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.theburningseasonmovie.com/ |title=થ બર્નિંગ સિઝન |access-date=2021-12-24 |archive-date=2010-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918170553/http://www.theburningseasonmovie.com/ |url-status=dead }}</ref> જેકમેન સખાવત માટે તેના [[ટિવટર (twitter)]] એકાઉન્ટનો પણ ઉપયોગ કરે છે. 14 એપ્રિલ, 2009ના રોજ જેકમેને તેના ટિવટર પૃષ્ઠ પર લખ્યું કે તે એક વ્યકિતની પ્રિય નફો નહીં કરતી સંસ્થાને 100,000 ડોલરનું દાન આપશે.<ref>[http://twitter.com/RealHughJackman/status/1519899038 ચેરિટી ટ્વિટ]</ref> 21 એપ્રિલ, 2009ના તેણે [[Charity: water|ચેરીટી : વોટર]]ને 50000 ડોલરનું અને [[ઓપરેશન ઓફ હોપ]]ને 50000 ડોલરનું દાન આપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.<ref>[http://mashable.com/2009/04/24/twitter-on-the-radio-hugh-jackman-reveals-100k-charity-donation/Hugh જેકમેન સખાવતી દાનની રજૂઆત કરે છે]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.operationofhope.org/ |title=ઓપરેશન ઓફ હોપ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820152847/http://www.operationofhope.org/ |url-status=dead }}</ref> હ્યુજ જેકમેન અને ડેનિયલ ક્રેગે, ''અ સ્ટેડી રેઇન'' , તેમના ખૂબ સફળ બ્રોડવે નાટકમાં પડદા પરની છ સપ્તાહ સુધીની અપીલમાંથી તેઓએ 21 મી જીપ્સી સ્પર્ધા વર્ષમાં 1549953 ડોલર ભેગા કર્યાની જાહેરાત કરી, ત્યારે 8 ડિસેમ્બર, 2009માં [[બ્રોડવે કેરર્સ / ઇક્વિટી ફાઈટ્સ એઇડ્સ]]ના ઇતિહાસમાં તમના માટેના ફંડ ઊભા કરવામાં પોતાનું અદ્વિતીય સ્થાન બનાવી દીધું હતું.<ref>[http://www.broadwaycares.org બ્રોડવે કેર્સ]</ref> === રમત-ગમતો === જેકમેને વિવિધ રમત-ગમતોમાં પોતાનો તીવ્ર રસ દર્શાવ્યો હતો. હાઈસ્કૂલમાં, તે [[રગ્બી]] અને [[ક્રિકેટ]] રમતા, તેમણે [[ઊંચા કુદકા]]માં ભાગ લીધો હતો અને તે તરણ-ટીમમાં હતા.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=PjxzcvrUohE કલાકારના સ્ટુડિયોની અંદર]</ref> તેમને [[બાસ્કેટબોલ]] અને [[કયાકિંગ]]માં પણ રસ હતો.<ref>[http://www.smh.com.au/news/people/jackman-in-training-for-boy-from-oz/2006/02/13/1139679526894.html સીડની મોર્નિંગ હેરાલ્ડ- કેયકિંગ]</ref> તેમણે નોર્વિચ સિટી એફસીને પોતાનો ટેકો આપીને ફૂટબોલમાં પણ રસ દર્શાવ્યો હતો. જેકમેને લાંબાસમયથી સિડની નોર્થમાં આવેલ [[મેનલી વોરિંગાહ સી ઈગલ્સ]], [[એનઆરએલ]] કલબના ચાહક અને સમર્થક હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.manlyseaeagles.com.au/news.asp?newsid=2155&Mth=7&Yr=2007 |title=ManlySeaEagles.com.au |access-date=2021-07-10 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706110238/http://www.manlyseaeagles.com.au/news.asp?newsid=2155&Mth=7&Yr=2007 |url-status=dead }}</ref> તેમણે [[1999માં એનઆરએલ ગ્રાન્ડ ફાઇનલ]]માં [[રાષ્ટ્રીય ગીત]] ગાયું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.monstersandcritics.com/people/archive/peoplearchive.php/Hugh_Jackman/biography/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2012-12-11 |archive-url=https://archive.is/20121211051141/www.monstersandcritics.com/people/archive/peoplearchive.php/Hugh_Jackman/biography/ |url-status=dead }}</ref> હ્યુજને પણ સ્કાય સ્પોર્ટસ સોકર એએમ પરથી જણાવ્યું કે તે નોર્વિચ સિટી એફસીના ચાહક હતા.<ref>[http://www.skysports.com/socceram/media/video/0,21631,,00.html સ્કાય સ્પોર્ટ્સનો ઇન્ટરવ્યૂ]</ref> જેકસન પિયાનો પણ વગાડી શકે છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.starswelove.com/scriptsphp/news.php?newsid=3524 |title=હ્યુજ જેકમેન પિયાનો શીખે છે |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809120719/http://www.starswelove.com/scriptsphp/news.php?newsid=3524 |url-status=dead }}</ref> દરરોજ યોગ કરે છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20134364,00.html |title=પીપલ મેગેઝિન - યોગ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2013-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022133146/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20134364,00.html |url-status=dead }}</ref> અને 1992ની સ્કૂલ ઓફ પ્રેકિટકલ ફિલોસોફીના સભ્ય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.jackmanslanding.com/news/news-articles/interviewmag.html |title=''સ્કુલ ઓફ પ્રેકટિકલ ફિલોસોફી'' |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100714155022/http://www.jackmanslanding.com/news/news-articles/interviewmag.html |url-status=dead }}</ref> == અંગત જીવન == જેકમેને 11 એપ્રિલ 1996ના રોજ [[ડેબોરા-લી ફર્નેસ]] સાથે લગ્ન કર્યા. તેઓ ''[[કોરેલી]]'' નામની ઓસ્ટ્રેલિયન [[ટેલિવિઝન શ્રેણી]]માં મળ્યા હતા. જેકમેન વ્યકિતગત રીતે ફર્નેસ માટે સગાઈની વિંટીની ડિઝાઈન કરેલી, અને તેમની લગ્નની વિંટી પર [[સંસ્કૃત]] લખાણ હતું “ ઓમ પરામર મૈનમર ” જેનો અનુવાદ “ અમે અમારું એકત્વ પરમ હેતુને સમર્પિત કરીએ છીએ. ”<ref>[http://www.abc.net.au/tv/enoughrope/transcripts/s1076056.htm એન્ડ્ર્યુ ડેન્ટન સાથે ઇનફ રોપ]</ref> તેઓ હાલમાં [[સિડની]] અને [[ન્યૂયોર્ક શહેર]] વચ્ચે તેમનો સમય વહેંચે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,24655015-5013560,00.html |title=જેકમને મેનહેટનમાં એપાર્ટમેન્ટ ખરીદ્યું |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106011645/http://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,24655015-5013560,00.html |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://www.abc.net.au/tv/enoughrope/transcripts/s1076056.htm ઇનફ રોપ પર ફ્યુરેસ-એડોપશન]</ref>ફર્નેસને બે વખત [[કસૂવાવડ]] થઈ, તે પછી તેણે અને જેકમેને બે બાળકો, ઓસ્કાર મેકિસમિલન (જન્મ 15 મે, 2000) અને આવા ઈલિયટ (જન્મ 10 જુલાઈ, 200) ને [[દત્તક]] લીધા. == ફિલ્મની સફર == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:90%" |- style="background:#B0C4DE" ! વર્ષ ! ફિલ્મ-ચલચિત્ર ! ભૂમિકા ! નોંધ |- | [[1994]] | ''[[લો ઓફ ધ લેન્ડ]]'' | ચાર્લ્સ મેકક્રે | એક કથાઘટક |- | rowspan="2"| [[1995]] | ''[[કોરેલી]]'' | કેવિન જોન્સ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''[[બ્લ્યૂ હિલર્સ]]'' | બ્રાડી જેક્સન | એક કથાઘટક |- | [[1996]] | ''[[Snowy River: The McGregor Saga]]'' | ડંકન જોન્સ | પાંચ કથાઘટક |- | rowspan="2"| [[1999]] | ''[[એર્સ્કિનવિલે કિંગ્સ]]'' | વેસ | [[શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા એવોર્ડ]] <br />નોમિનેટેડ — [[શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે ઓસ્ટ્રેલિયન ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ એવોર્ડ]] |- | ''[[પેપરબેક હિરો]]'' | જેક વિલિસ | |- | [[૨૦૦૦]] | ''[[એક્સ-મેન]]'' | [[લોગન / વોલ્વરાઇન]] | [[સેટર્ન એવોર્ડ]] |- | rowspan="3"| [[2001]] | ''[[કેટ એન્ડ લિઓપોલ્ડ]]'' | લિઓપોલ્ડ | નોમિનેટેડ — [[શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ - મોશન પિક્ચર મ્યુઝિકલ કે કોમેડી]] |- | ''[[સમવન લાઇક યુ]]'' | એડી | |- | ''[[સ્વોર્ડફિશ]]'' | સ્ટેનલી જોબ્સન | |- | [[2૦૦3.]] | ''[[એક્સ2]]'' | [[લોગન / વોલ્વરાઇન]] | નોમિનેટેડ — [[શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે એમ્પાયર એવોર્ડ]] |- | rowspan="2"| [[2004]] | ''[[વાન હેલ્સિંગ]] '' | [[ગેબ્રિયલ વાન હેલ્સિંગ]] | |- | ''[[Van Helsing: The London Assignment]]'' | ગેબ્રિયલ વાન હેલ્સિંગ | (અવાજ) |- | [[2005]] | ''[[સ્ટોરિઝ ઓફ લોસ્ટ સાઉલ્સ]]'' | રોજર | વિભાગ "સ્ટેન્ડિંગ રૂમ ઓન્લી" |- | rowspan="6"| [[2006]] | ''[[હેપી ફિટ]]'' | મેમ્ફીઝ | (અવાજ) |- | ''[[ફ્લશ્ડ અવે]]'' | રોડી | (અવાજ) |- | ''[[ધ પ્રેસ્ટિજ]]'' | રોબર્ટ એન્જીયર | નોમિનેટેડ — [[શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે ઓસ્ટ્રેલિયન ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ એવોર્ડ]] |- | ''[[ધ ફાઉન્ટેન]]'' | થોમસ / ટોમી / ટોમ ક્રિઓ | નોમિનેટેડ — [[શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે સેટેલાઇટ એવોર્ડ - મોશન પિક્ચર ડ્રામા]] |- | ''[[સ્કૂપ]]'' | પીટર લાયમન | |- | ''[[X-Men: The Last Stand]]'' | [[લોગન / વોલ્વરાઇન]] | |- | rowspan="4"| [[2008).]] | ''[[ડિસેપ્શન]]'' | વ્યાટ્ટ બોઝ | નિર્માતા |- | ''અંકલ જહોની'' | અંકલ રસેલ | [[ટ્રોપફેસ્ટ]] 2008 ફાઇનાલિસ્ટ ફિલ્મ<ref>{{Cite web |url=http://video.msn.com/video.aspx?mkt=en-AU&brand=ninemsn&vid=08f0e8cc-bf3b-4651-bf8a-6bae1a695b86 |title=અંકલ જહોની - નાઇનએમએસએન વિડીયો |access-date=2021-07-10 |archive-date=2009-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090905055553/http://video.msn.com/video.aspx?mkt=en-AU&brand=ninemsn&vid=08f0e8cc-bf3b-4651-bf8a-6bae1a695b86 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[ઓસ્ટ્રેલિયા]]'' | ધ ડ્રોવર | |- | ''[[ધ બર્નિંગ સિઝન]]'' | નેરેટર | દસ્તાવેજી ચિત્રપટ |- | [[2009]] | ''[[X-Men Origins: Wolverine]]'' | [[લોગન / વોલ્વરાઇન]] | નિર્માતા |- | [[2011]] | ''[[X-Men Origins 2: Wolverine]]'' | [[લોગન / વોલ્વરાઇન]] | નિર્માતા |} == પુરસ્કારો અને નામાંકનો == === પુરસ્કારો === * 1997 સંગીતમય - ''[[સનસેટ બુલવર્ડ]]'' માં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે વેરાઇટી ક્લબ એવોર્ડ * 1998 સંગીતમય - [[સનસેટ બુલવર્ડ]] માં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે [[મો એવોર્ડ]] * 1999 ઓસ્ટ્રેલિયન મુવી કન્વેન્શન, ઓસ્ટ્રેલિયન સ્ટાર ઓફ ધ ઇયર * 2000 ''[[એક્સ-મેન]]'' - શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે [[સેટર્ન એવોર્ડ]] * 2004 સંગીતમય - ''[[ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ]]'' માં ઉત્કૃષ્ટ અભિનેતા માટે [[ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ]] * 2004 ''[[ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ]]'' - [[થીયેટર વર્લ્ડ એવોર્ડ]] * 2004 {1}ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ{/1} - બ્રોડવે ઓડિયન્સ એવોર્ડ * 2004 {1}ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ{/1} - વર્ષના પ્રતિષ્ઠિત અભિનય માટે ડ્રામા એવોર્ડ * 2004 સંગીતમય - {1}ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ{/1}માં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે આઉટર ક્રિટિક્સ સર્કલ એવોર્ડ * 2004 {1}ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ{/1} - થીયેટરમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ ડાન્સર માટે ટીડીએફ-એસ્ટાયર એવોર્ડ * 2004 સંગીતમય - {1}ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ{/1} માં શ્રેષ્ઠ આગેવાન અભિનેતા માટે થીયેટર ફેન્સ ચોઇસ એવોર્ડ * 2004 સંગીતમય - ''[[ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ]]'' માં શ્રેષ્ઠ આગેવાન અભિનેતા માટે [[ટોની એવોર્ડ]] * 2004 [[ન્યૂ યોર્ક ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ફિલ્મ એન્ડ ફેસ્ટિવલ]] - "મેકિંગ ધ ગ્રેડ" - શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે શોર્ટ ફિલ્મ એવોર્ડ * 2004 ઓસ્ટ્રેલિયન શોબિઝનેસ એમ્બેસેડર ઓફ ધ ઇયર * 2005 વિવિધતા કે મ્યુઝિક પ્રોગ્રામમાં ઉત્કૃષ્ટ વ્યક્તિગત અભિનય માટે [[એમી એવોર્ડ]] – [[58 મો એન્યુઅલ ટોની એવોર્ડ સેરેમનીઝ]] * 2006 વર્ષના મેલ સ્ટાર માટે [[શોબેસ્ટ]] એવોર્ડ * 2006 વર્ષનો ઓસ્ટ્રેલિયન અભિનય માટે [[મો એવોર્ડ]] * 2008 [[ડબલ્યુએએપીએ (WAAPA)]] - એક્સલન્સ માટે ચાન્સેલર્સ એલ્યુમની એવોર્ડ, યુટીએસ ટાવરિંગ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ * 2008 સ્ટેજ સંગીતમય - ''[[ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ]]'' માં શ્રેષ્ઠ આગેવાન અભિનય માટે [[ઓસ્ટ્રેલિયન ડાન્સ એવોર્ડ]] * 2008 [[ઓસ્ટ્રેલિયન ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] એવોર્ડ રિડર્સ ચોઇસ * 2008 ''[[પીપલ]]'' મેગેઝીન્સ સેક્સિએસ્ટ મેન અલાઇવ એવોર્ડ * 2008 વર્ષનો ઓસ્ટ્રેલિયન જીક્યુ મેન * 2009 એપ્રિલ 21, 2009 વખતે [[હોલિવુડ વોક ઓફ ફેમ]] ઉજવણી પર જેકમેને તેમના હાથ અને પગની છાપ on April 21, 2009.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,25368931-5012748,00.html |title=હ્યુજ જેકમેનની છાપો સિમેન્ટમાં રેકોર્ડ કરાઇ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2012-09-03 |archive-url=https://archive.ph/20120903225810/www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,25368931-5012748,00.html |url-status=dead }}</ref> * ''[[X-Men Origins: Wolverine (video game)|એક્સ-મેન ઓરિજિન્સ : વોલ્વરાઇન]]'' માં વોલ્વરાઇન તરીકે 2009 [[સ્પાઇક વીડિયો ગેમ એવોર્ડસ]] ખાતે એક પુરુષ મનુષ્ય દ્વારા શ્રેષ્ઠ અભિનય * 2010 પસંદગીકાર એક્શન સ્ટાર માટે [[પીપલ્સ ચોઇસ એવોર્ડ]] - ''[[X-Men Origins: Wolverine]]'' === નોમિનેશન્સ === * 1997 સંગીતમય - ''[[બ્યુટી એન્ડ બિસ્ટ]]'' માં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે [[મો એવોર્ડ]] * 1998 સંગીતમય - ''[[ઓક્લાહોમા!]]'' માં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે [[ઓલિવર એવોર્ડ]] * 2001 મોશન પિક્ચર મ્યુઝિક્લ કે કોમેડી - ''[[કેટ એન્ડ લિઓપોલ્ડ]]'' માં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે [[ગોલ્ડન ગ્લોબ]] * 2001 સૌથી વધુ આશાસ્પદ અભિનેતા માટે [[સીએફસીએ એવોર્ડ]] * 2006 વિવિધતા કે મ્યુઝિક પ્રોગ્રામમાં ઉત્કૃષ્ટ વ્યક્તિગત અભિનય માટે [[એમી એવોર્ડ]] – [[59 મો એન્યુઅલ ટોની એવોર્ડ સેરેમનીઝ]] * 2006 ''[[ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ]]'' - આગેવાન ભૂમિકામાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા કલાકાર માટે [[ગ્રીન રુમ એવોર્ડ]] == વિખ્યાત સંસ્કૃતિમાં ઉલ્લેખો == * જેકેમેનની ''[[પીપલ]]'' મેગેઝિન દ્વારા ૨૦૦૮ના સેક્સીએસ્ટ મેન એલાઇવ તરીકે પસંદગી થઇ હતી.<ref name="people.com"/> * [[એબીસી]]ના કોમેડી-નાટક ''[[સ્ક્રબસ]]'' માં, [[ડો. કોક્ષ]] આખી શ્રેણી દરમિયાન તેના પ્રખ્યાત શબ્દો વાપરીને જેકમેન વિરુદ્ધની તેની સંભવિત તર્કહિન નફરત દર્શાવી હતી, અને તેના જવાબમાં [[જે.ડી.]] એ ’હ્યુજ જેકમેન્સ વુલ્વેરિન’ બોલ્યા હતાં ! તેની એવી હિંમત. , એકવાર તે જાય. * [[પંક'ડી]] - "ફાયર ઇન ધ હોલ" - [[પંક'ડી]] ની ૭ મી સિઝનમાં જેકમેનને એવું માનવા માટે દોરવામાં આવ્યો હતો કે તેણે અકસ્માતે નિર્દેશક બ્રેટ રેટનરનું ઘર ઉડાવી દીધું છે.<ref>[http://www.celebrific.com/x-men-hugh-jackman-gets-seriously-punkd-by-ashton-kutcher હ્યુજ જેકમેનની અતિશય પંક'ડી થાય છે]</ref> * On the Season 6, Episode 13 of [[વીલ એન્ડ ગ્રેસ]] ના સિઝન 6 ના હપ્તા 13 માં જે ફેબ્રુઆરી 10, 2004 ના રોજ પ્રસારિત થયો હતો ત્યાં પાત્ર જેક (સીન હેયસ) કહે છે કે તે [[ધ બોય ફ્રોમ ઓઝ]] જોવાના છે, કારણ કે તે હ્યુજ જેકમેનને જોવામાગતા હતા.<ref>http://www.imdb.com/title/tt0748812/plotsummary</ref> તે પછી તે ચર્ચા કરે છે કે તેઓની કેટલીક હરકતોની ઊઠાંતરી કરવા માટે તેઓ હ્યુજ જેકમેન / ધ બોય ફ્રોમ થ ઓઝ પર દાવો કરવા ઇચ્છે છે. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == હ્યુજ જેકમેન અ સ્ટેડી રેઇન ઓન બ્રોડવે - ઓપનિંહ નાઇટ [http://www.broadway.tv/broadway-features-reviews/a-steady-rain-rules-broadway Broadway.tv બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530230252/http://www.broadway.tv/broadway-features-reviews/a-steady-rain-rules-broadway |date=2018-05-30 }} * [http://www.sci-fi-online.com www.sci-fi-online.com] ખાતે [http://sci-fi-online.50megs.com/2006_Interviews/06-05-16_HughJackman.htm હ્યુજ જેકમેનનો ઇન્ટરવ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714013444/http://sci-fi-online.50megs.com/2006_Interviews/06-05-16_HughJackman.htm |date=2006-07-14 }} * movies.com પર [http://movies.go.com/feature?featureid=855390 હ્યુજ જેકમેન સાથેનો વિડીયો ઇન્ટરવ્યૂ] * [http://www.hunkparty.com હન્ક પાર્ટી!] પર [http://www.hunkparty.com/hugh-jackman/ હ્યુજ જેકમેના ફોટા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125210044/http://www.hunkparty.com/hugh-jackman/ |date=2010-01-25 }} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયન ફિલ્મ કલાકારો]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયન ગાયકો]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયન નાટ્ય કલાકારો]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયન ટેલિવિઝન કલાકારો]] [[શ્રેણી:ટોની એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૮માં જન્મ]] 3oobgko2ofleuu85rmh8at71uniucyl 0 25122 903385 901852 2026-08-06T18:12:12Z Ganpat Saheb 88486 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 903385 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ઉપયોગી પદાર્થોનો બગાડ અટકાવવા, નવા કાચા માલસામાનનો વપરાશ ઘટાડવા, [[ઊર્જા]]નો ઉપયોગ ઘટાડવા, પરંપરાગત કચરાના નિકાલ માટેની જરૂરિયાત ઘટાડીને (વિવિધ પદાર્થો સળગાવવાને કારણે થતું) હવાનું પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને જમીન પૂરાણને કારણે જલ પ્રદૂષણ ઘટાડવા તેમજ શુદ્ધ ઉત્પાદનની તુલનાએ [[ગ્રીનહાઉસ]] ગેસનું ઉત્સર્જન ઘટાડવાના ઉદેશ સાથે વપરાયેલા પદાર્થોને નવા ઉત્પાદનોમાં ફેરવવાની પ્રક્રિયાને '''રિસાયક્લિંગ''' કહે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.letsrecycle.com/legislation/news.jsp?story=6231 PM Advisor hails recycling as climate change action | title=Lets recycle | access-date=2006-11-08 | archive-date=2009-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090112202343/http://www.letsrecycle.com/legislation/news.jsp?story=6231 | url-status=dead }}</ref><ref name="gar"></ref> રિસાયક્લિંગ એ કચરો ઘટાડવા માટેની આધુનિક પદ્ધતિનું મુખ્ય ઘટક છે અને કચરો અધિશ્રેણી "ઘટાડો, પુનઃઉપયોગ કરો/0}, રિસાયકલ"નો ત્રીજો ઘટક છે. પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી સામગ્રીમાં ઘણા પ્રકારના કાચ, [[કાગળ]], [[ધાતુ]], [[પ્લાસ્ટિક]], [[કાપડ]], અને [[ઇલેક્ટ્રોનિક્સ]] વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. અસરમાં સમાન હોવા છતાં, જૈવિક રીતે વિઘટન પામતો કચરો – જેમ કે [[ખોરાક]] અથવા બગીચાનો કચરોના કમ્પોસ્ટિંગ અથવા પુનઃઉપયોગને રિસાયક્લિંગ નથી ગણવામાં આવતું.<ref name="gar">{{cite book | last = The League of Women Voters | title = The Garbage Primer | publisher = Lyons & Burford | year = 1993 | location = New York | pages = 35–72 | isbn = 1558218507}}</ref> રિસાયકલ કરી શકાય તેવી સામગ્રીને એકત્રીકરણ કેન્દ્દમાં લાવવામાં આવે છે અથવા કર્બસાઇડમાંથી એકત્રકરવામાં આવે છે, બાદમાં તેની છટણી, સફાઇ અને ઉત્પાદન માટે ઉપયોગમાં લેવાનારા નવા પદાર્થ માટે ફેરપ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. આમ જોવા જઇએ તો, કોઇ એક પદાર્થનું રિસાયક્લિંગ તે જ પદાર્થ માટે નવો પુરવઠો પુરો પાડે છે. દાખલા તરીકે ઓફિસમાં વપરાયેલા કાગળ ઉત્પાદન માટે વધુ પુરવઠો આપશે અને તેવી જ રીતે વપરાયેલા ફોમ્ડ પોલિસ્ટાયરિન વધુ પોલિસ્ટાયરિન આપશે. જો કે ઘણીવાર (કાચા માલસામાન અથવા અન્ય સંસાધનમાંથી તે જ પ્રોડક્ટના ઉત્પાદનની તુલનાએ) રિસાયક્લિંગ કરવું ઘણું મુશ્કેલ અથવા મોંઘું હોય છે. માટે ઘણી પ્રોડક્ટ અથવા સામગ્રીના રિસાયક્લિંગમાં અલગ મટિરીયલના ઉત્પાદનમાં તેનો '''પુનઃઉપયોગ''' સંકળાય છે (દા.ત. પેપરબોર્ડ). રિસાયક્લિંગનું અન્ય સ્વરૂપ જટીલ પ્રોડક્ટ્સમાંથી નિશ્ચિત પદાર્થોનો બચાવ કરવાનું છે. આવા પદાર્થોના આંતરિક મૂલ્ય (દા.ત. કાર બેટરીમાંથી [[કલાઇ]] અથવા [[કમ્પ્યુટર]] કમ્પોનન્ટ્સમાંથી [[સોનું]] કાઢવું)અથવા તેમના ઝેરી સ્વભાવને (દા.ત. વિવિધ સામગ્રીમાંથી [[પારો]] દૂર કરવો અને તેનો પુનઃઉપયોગ કરવો) કારણે તેમનો બચાવ કરવામાં આવે છે. સમીક્ષકો રિસાયક્લિંગના ખચર્ની સામે તેના ચોખ્ખા આર્થિક અને પર્યાવરણીય લાભ અંગે મતભેદ ધરાવે છે અને સૂચવે છે કે રિસાયક્લિંગની હિમાયત ઘણીવાર બાબતે વધુ ગંભીર બનાવે છે અને પુષ્ટી પૂર્વાગ્રહથી પીડાય છે. ખાસ કરીને વિવેચકોએ દલીલ કરી છે કે કચરાના એકત્રીકરણ અને પરિવહન પર કરવામાં આવતો ખર્ચ ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં બચેલા ખર્ચ અને ઊર્જા કરતા ઘણી વધુ છે. વધુમાં રિસાયક્લિંગને કારણે લોગિંગ, માઇનિંગ અને નવા ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા અન્ય ઉદ્યોગોમાં ઉભી થનારી બેકારી રિસાયક્લિંગ ઉદ્યોગને કારણે ઉભી થયેલી રોજગારી કરતા વધુ છે. વધુમાં પેપર પલ્પ જેવી સામગ્રીને માત્ર અમુક વખત જ રિસાયકલ કરી શકાય છે. રિસાયક્લિંગની હિમાયત આ તમામ દાવાઓને પડકારે છે અને દલીલોની માન્યતા બંને પક્ષોના વિવાદને વધુ ઘેરો બનાવે છે. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક રિસાયક્લિંગ === રિસાયક્લિંગ માનવ ઇતિહાસમાં ખૂબ જ લાંબા સમયથી ઊપયોગમાં લેવામાં આવતી પદ્ધતિ છે, જેના પૂરાવા ઇ.સ. પૂર્વે 400માં [[પ્લેટો]]ના સમયથી મળે છે. રાખ, તૂટેલા સાધનો અને માટીના વાસણો જેવા પ્રાચીન ઘરગથ્થુ કચરા અંગેનું પુરાતત્વીય સંશોધન દર્શાવે છે કે આ સમય દરમિયાનના જયારે સ્ત્રોત ખૂબ જ મર્યાદિત હોવાને કારણે નવી સામગ્રીની ગેરહાજરીમાં નકામી વસ્તુઓનો પુનઃઊપયોગ વધારે પ્રમાણમાં કરવામાં આવતો હતો.<ref name="guide">{{Cite book | last = Black Dog Publishing | publisher = Black Dog Publishing | year = 2006 | location = London, UK | isbn = 1904772366 | title = Recycle : a source book}}</ref> ઔદ્યોગિક યુગ પૂર્વેના સમયમાં યુરોપમાં જસત અને અન્ય ધાતુઓના ભંગારને એકઠો કરીને તેને પુનઃ ઊપયોગમાં લેવા માટે તેને ગાળવામાં આવતો હોવાના પૂરાવાઓ મળે છે.<ref name="economisttruth"></ref> બ્રિટનમાં પણ લાકડા અને કોલાસાનો ભૂકો અને રાખ ડસ્ટમેન દ્વારા એકઠા કરીને તેને [[ઈંટ]] બનાવવામાં મુખ્ય ઘટક તરીકે ડાઉનસાયકલ કરવામાં આવતા હતા. કાચા માલ તરીકે નવી સામગ્રીને બદલે પુનઃઊપયોગમાં લેવામાં આવતી સામગ્રીને કારણે થતા આર્થિક લાભ તેમજ ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં વસતિ ગીચતા ધરાવતા વિસ્તારમાં પણ કચરાના નિકાલની જાહેર વ્યવસ્થાના અભાવ વસ્તુના પુનઃઊપયોગ માટેના મહત્ત્વના પરિબળો ગણી શકાય.<ref name="guide"></ref> ઈ.સ. 1813 માં બેન્જામિન લોએ યોર્કશાયરના બેટલી શહેરમાં કાપડના નકામા ટુકડાઓમાંથી ‘શોડી’ અને ‘મન્ગો’ પ્રકારનું ઊન બનાવવાની પ્રક્રિયા વિકસાવી. આ મટીરીયલ નવા ઉન સાથે પુનઃઊપયોગમાં લેવામાં આવતા કાપડને ઊપયોગમં લઇને તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. વેસ્ટ યોર્કશાયરનો શોડી ઉદ્યોગ બેટલી અને ડ્યુઝબરી જેવા નગરોમાં 19મી સદીથી [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યો હતો.[[File:salvage.jpg|thumb|યુએસ એલ્યુમિનિયમ સાલ્વેજ ઝુંબેશ, 1942ની જાહેરાતનો ફોટો]] === યુદ્ધ સમયનું રિસાયક્લિંગ === [[વિશ્વયુદ્ધ]] ઊપરાંત વિશ્વમાં પરિવર્તન લાવનારી આ પ્રકારની અન્ય ઘટનાઓને કારણે ઉભી થયેલી સ્ત્રોતની અછતને કારણે રીસાયકિલંગને ખૂબ જ ઉત્તેજન મળ્યું હતું.<ref>''આઉટ ઓફ ધ ગાર્બેજ-પેઇલ ઇનટુ ફાયર: ફ્યુઅલ બ્રિક્સ નાવ એડેડ ટુ ધ લિસ્ટ ઓફ થિંગ્સ સાલ્વેજ્ડ બાય સાયન્સ ફોર ધ નેશન્સ વેસ્ટ'', પોપ્યુલર સાયન્સ મન્થલી, ફેબ્રુઆરી 1919, પાનું 50-51, ગૂગલ બૂક્સ દ્વારા સ્કેન થયેલું: http://books.google.com/books?id=7igDAAAAMBAJ&amp;pg=PA50</ref> દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, યુદ્ધમાં જોડાયેલા દરેક દેશમાં દેશદાઝને ધ્યાનમાં રાખીને ધાતુઓની વસ્તુઓને દાનમાં આપવા તથા કાપડને સાચવી રાખવા માટે મોટા પ્રમાણમાં ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી હતી. યુદ્ધ સમયે ચાલુ કરવામાં આવેલી સ્ત્રોતની સાચવણીની પ્રવૃત્તિ યુદ્ધ પછી પણ કુદરતી સ્ત્રોતની વિપુલતા નહીં ધરાવતા [[જાપાન]] જેવા કેટલાક દેશોમાં ચાલુ રાખવામાં આવી. === વિશ્વયુદ્ધ બાદનું રિસાયક્લિંગ === ઊર્જાની વધતી જતી કિંમતને કારણે 1970ના દાયકામાં રિસાયક્લિંગમાં મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કરવામાં આવ્યું. નવા ઉત્પાદનની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના રિસાયક્લિંગમાં માત્ર 5% ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે, જયારે કાચ, કાગળ અને અન્ય ધાતુઓમાં આ પ્રમાણ આટલું ઓછું ન હોવા છતાં જયારે કાચી સામગ્રી તરીકે જે તે વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે ખૂબ જ ઓછી ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="economistrecycle"></ref> સમગ્ર અમેરિકામાં ન્યુજર્સીના વડૂબરી શહેરે સૌ પ્રથમ વખત રિસાયક્લિંગને ફરજિયાત બનાવ્યું.<ref>[http://www.njbiz.com/view_release.asp?aID=2706 રોવાન એન્ડ એસોસિયેટ્સ ગો ગ્રીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123134746/http://www.njbiz.com/view_release.asp?aID=2706 |date=2009-01-23 }}: જુલાઈ 18, 2007 અખબારી નિવેદન - NJBiz.com. સુધારો જુલાઈ 22, 2007</ref> 1970ના દાયકાના પ્રારંભના વર્ષોમાં રોઝ રોવાની આગેવાની હેઠળ<ref>કરન્ટલી ધ પ્રેસિડન્ટ ઓફ ધ પ્રમોશનલ પ્રોડકટ્સ બુટિક [http://www.rowanassoc.com/ રોવાન એન્ડ એસોસિયેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215163828/http://www.rowanassoc.com/ |date=2010-12-15 }}.</ref> કચરા અને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને એકસાથે એકઠી કરી શકાય તે માટે કચરાના વ્યવસ્થાપન અંગેના વાહનની પાછળ રિસાયક્લિંગ ટ્રેલર જોડવાનો વિચાર અમલમાં આવ્યો. અન્ય નગરો અને શહેરોએ પણ આ વ્યવસ્થાને અનુસરવાનું શ કર્યું અને આજે અમેરિકાના ઘણાં શહેરોમાં રિસાયક્લિંગ જરૂરિયાત બની ગયું છે. 1987માં મોર્બો 4000 નામની નૌકામાં કચરો [[ન્યૂ યોર્ક]]થી ઉત્તર કેલિફોર્નિયા લઇ જવામાં આવ્યો, જેને ત્યાં સ્વીકારવામાં ન આવ્યો. ત્યાંથી આ કચરો [[બેલિઝ]] લઇ જવામાં આવ્યો, જે ત્યાં પણ સ્વીકારાયો નહી. અંતે આ કચરો ન્યૂ યોર્ક પાછો લાવવામાં આવ્યો, જયાં તેને સળગાવીને નિકાલ કરવામાં આવ્યો. આ ઘટનાને કારણે મિડિયામાં કચરાના નિકાલ અને રિસાયક્લિંગ અંગે ખૂબ જ ઊગ્ર ચર્ચાઓ કરવામાં આવી. આ ઘટનાનો ઊલ્લેખ ઘણી વખત 1990ના દાયકાના રિસાયક્લિંગના "હિસ્ટેરીયા"ને પેદા કરવાના સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="economisttruth"></ref> == કાયદો == === પુરવઠો === [[File:Recycling can.JPG|thumb|કેલિફોર્નિયા સ્થિત હાફ મૂન બેની એક રિસાયકલ બિન]] રિસાયક્લિંગનો કાર્યક્રમ ચાલુ રહી શકે તે માટે રિસાયકલ કરી શકાય તેવા પદાર્થોનો ખૂબ જ મોટો અને લાંબા સમય સુધી ચાલે તેવો સાતત્યપૂર્ણ પુરવઠો હોવો ખૂબ જ જરૂરી છે. આ પ્રકારના પુરવઠાના સર્જન માટે ત્રણ કાનૂની વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. રિસાયક્લિંગનું ફરજિયાત એકત્રીકરણ, કન્ટેઈનરને જમા કરાવવાનો કાયદો અને પ્રતિબંધને નકાર. ફરજિયાત એકત્રીકરણ શહેરોના રિસાયક્લિંગનું લક્ષ્યાંક નક્કી કરે છે, જેમાં સામાન્ય રીતે નક્કી કરેલી તારીખ સુધીમાં શહેરના કચરાનો નક્કી કરેલો ભાગ રિસાયક્લિંગમાં લઈ આવવો. આ લક્ષ્યાંકને પાર પાડવાની જવાબદારી શહેરની રહેલી છે.<ref name="gar"></ref> કન્ટેઈનર ડિપોઝીટ કાયદામાં કાચ, પ્લાસ્ટિક અથવા તો ધાતુના કન્ટેઈનર (ડબ્બા) પાછા આપવાની સામે થોડા પ્રમાણમાં નાણાં પાછા આપવાનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારના કન્ટેઈનરમાં કોઇ વસ્તુ ખરીદવામાં આવે ત્યારે તેની કિંમતમાં સરચાર્જ ઊમેરવામાં આવે છે. જયારે ગ્રાહક આ કન્ટેઈનર કલેકશનના સ્થળે કન્ટેઈનર જમા કરાવે ત્યારે તે આ સરચાર્જની રકમ પાછી માંગી શકે છે. આ કાર્યક્રમ ઘણો સફળ રહ્યો છે અને કેટલીક વખત તો લગભગ 80% ટકા કન્ટેઈનર રિસાઈક્લિંગ માટે પરત આવે છે. આટલા સારા પરિણામ આવવા છતાં પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં ઊદ્યોગો અને ગ્રાહકો તરફથી આ પ્રકારના કાર્યક્રમ અંગે સ્થાનિક સરકાર સામે વિરોધ પ્રર્દિશત કરવામાં આવે છે.<ref name="gar"></ref> રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓનો ઉપયોગ વધારવાની ત્રીજી પદ્ધતિ છે તેલ, જૂની બેટરી, ટાયર તથા બગીચાના કચરા સહિતની વસ્તુઓના કચરા તરીકેને નિકાલ પર પ્રતિબંધ ફરમાવવો. આ વ્યવસ્થાનો એક ઊદ્દેશ પ્રતિબંધિત વસ્તુઓના નિકાલ માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા ઉભી કરવી. આ પ્રકારના રિસાયક્લિંગ માટેની પૂરતી [[સેવા]] ઉપલબ્ધ બની રહે તે જરી છે, અન્યથા આ પ્રકારનો પ્રતિબંધ ગેરકાયદે કચરો ઠાલવવાની પ્રવૃતિમાં વધારો કરાવશે.<ref name="gar"></ref> === સરકારી આદેશ મુજબની માગ === રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓની માગ વધે તેમજ જળવાઇ રહે તે માટે કાયદાનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના કાયદાની ચાર પદ્ધતિઓ અમલમાં છેઃ પુનઃ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વસ્તુઓના લઘુતમ ઉપયોગનો આદેશ, ઉપયોગના દર, ખરીદી, પુનઃઉપયોગ કરાયેલી વસ્તુઓનું લેબલિંગ.<ref name="gar"></ref> પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વસ્તુઓના લઘુતમ ઉપયોગ અંગેના આદેશ અને ઉપયોગ દરને કારણે ઉત્પાદકને તેની કામગીરીમાં વસ્તુઓના પુનઃઉપયોગની ફરજ પાડવા દ્વારા માંગમાં સીધો જ વધારો થાય છે. વસ્તુઓના ઉપયોગના આદેશમાં એવી સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે છે કે કેટલીક નવી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં નિશ્ચિત પ્રમાણમાં વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે. વપરાશ દર વધારે સાનુકૂળ વિકલ્પ છેઃ આ વિકલ્પમાં ઉદ્યોગને પોતાનો લક્ષ્યાંક ગમે ત્યારે પૂરો કરવાની અથવા તો વેચાઇ શકે તેવી ક્રેડિટ સામે રિસાયક્લિંગ બદલવાની સુવિધા મળે છે. આ બંને પદ્ધતિઓનો વિરોધ કરનારાઓ રીપોર્ટીંગની જરૂરીયાતમાં થતા અનેકગણા વધારા તરફ ધ્યાન દોરતાં એવો દાવો કરે છે કે આ પ્રકારના નિયમો ઉદ્યોગો માટેની જરી સાનુકૂળતા છીનવી લે છે.<ref name="gar"></ref><ref name="DeLong">{{cite web | url=http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html | title=Regulatory Policy Center - PROPERTY MATTERS - James V. DeLong | access-date=2008-02-28 | archive-date=2008-04-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080414205905/http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html | url-status=dead }}</ref> સરકારોએ રિસાયક્લિંગની માગં વધારવા માટે "ખરીદ નીતિ"ઓ દ્વારા પોતાની [[ખરીદ શકિત]]નો ઉપયોગ કર્યો છે. આ નીતિઓમાં સરકાર રિસાયકલ કરેલી વસ્તુઓના ઉપયોગ માટે કેટલી નિશ્ચિત રકમ "બાજુમાં રાખે" છે અથવા તો જયારે રિસાયકલ કરવામાં આવેલી વસ્તુઓની ખરીદી કરવાની હોય ત્યારે "કિંમત અગ્રતા" કાર્યક્રમ મારફતે મોટું ભંડોળ પુરું પાડે છે. વધારાના નિયમનો કેટલાક નિશ્ચિત કિસ્સાઓને લક્ષ્યાંક બનાવે છેઃ દા.ત. [[અમેરિકા]]માં એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સીએ જયાં પણ શકય હોય ત્યાં રિસાયકલ કરેલા અથવા તો રિ-રિફાઈન્ડ કરેલા ઓઈલ, પેપર, ટાયર અને બિલ્ડિંગ અવાહકોનો ઉપયોગ કરવાનો આદેશ આપેલો છે.<ref name="gar"></ref> રીસાયકલ પ્રોડકટની માગ વધારવા માટેનું સરકારી નિયમન રીસાયકલ કરવામાં આવેલી વસ્તુઓના લેબલિંગ અંગેનું છે. જયારે ઉત્પાદકો માટે તેમના ઉત્પાદનોમાં (પેકેજિંગ સહિત) કેટલા પ્રમાણમાં વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે તેનું લેબલ લગાવવાનું ફરજિયાત બનાવવામાં આવે તો ગ્રાહક જાણી વિચારીને યોગ્ય પસંદગી કરી શકે છે. પૂરતા પ્રમાણમાં ખરીદ શકિત ધરાવતો ગ્રાહક પર્યાવરણની અંગે વધારે સભાન બનીને વિકલ્પની પસંદગી કરીને ઉત્પાદકને વધારે પ્રમાણમાં રીસાયકલ્ડ વસ્તુઓના ઉપયોગ માટે પ્રોત્સાહિત કરીને આડકતરી રીતે માંગમાં વધારો કરે છે. જો લેબલમાં વસ્તુઓને કયાં અને કઇ રીતે રીસાયકલ કરવામાં આવે છે તે અંગેની માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે તો આ પ્રકારનું સ્ટાન્ડર્ડાઈઝ રિસાયક્લિંગ લેબલગ રીયાકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓના પુરવઠા પર હકારાત્મક અસર પાડી શકે છે.<ref name="gar"></ref> == પ્રક્રિયા == === એકત્રીકરણ === [[File:DeutscheBahnRecycling20050814 CopyrightKaihsuTai Rotated.jpg|thumb|જર્મન રેલવે સ્ટેશન પરની એક રિસાયકલ બિન]] સામાન્ય કચરામાંથી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણ માટે અનેકવિધ પદ્ધતિઓનો અમલ કરવામાં આવ્યો છે. આ પદ્ધતિઓ સામાન્ય લોકોની સગવડ અને સરકારની અનુકૂળતા અને ખર્ચના દાયરામાં રહીને કરવામાં આવે છે. સંગ્રહની મુખ્ય ત્રણ કક્ષા છેઃ "ડ્રોપ-ઓફ સેન્ટર", "બાય-બેક સેન્ટર" અને "કર્બસાઈડ કલેકશન". ડ્રોપ-ઓફ સન્ટર્સમાં કચરો પેદા કરનારે આ વસ્તુઓને સ્થાપિત કે હરતાં ફરતાં મધ્યસ્થ સ્થાન અથવા તો પ્રોસેસગ પ્લાન્ટ સુધી લઇ જવી પડે છે. આ પદ્ધતિ સૌથી સરળ છે પરંતુ તેમાં રિસાયકલ કરવામાં આવતી વસ્તુઓનું એકત્રીકરણ ઓછું હોવા ઉપરાંત અનિશ્ચિત પણ હોય છે. બાય-બેક સેન્ટર્સ ડ્રોપ ઓફ સેન્ટર્સથી એ રીતે અલગ પડે છે કે તેમાં સાફ કરવામાં આવેલી રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓની ખરીદી કરવામાં આવે છે અને આ રીતે ઉપયોગ અને સાતત્યપૂર્ણ પુરવઠો પૂરો પાડવા માટે સ્પષ્ટ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. પ્રોસેસ બાદની સામગ્રીને વેચીને તેમાંથી નફો પણ મેળવી શકાય છે. બાય-બેક સેન્ટર્સને આર્થિક દ્રષ્ટિએ યોગ્ય બનાવવા માટે સરકારી સબસીડી જરી બને છે કારણકે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશન સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ એસોસિયેશન મુજબ એક ટન સામગ્રીના પ્રોસેસિંગ માટે 50 અમેરિકન ડોલરનો ખર્ચ થાય છે, જયારે તેના પુનઃ વેચાણથી માત્ર 30 અમેરિકન ડોલર મેળવી શકાય છે.<ref name="gar"></ref> ==== કર્બસાઈડ કલેક્શન (એકત્રીકરણ) ==== કર્બસાઈડ કલેકશનમાં ઘણી વિભિન્ન પદ્ધતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે, જે રીસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓને અલગ કરવાની અને તેની સફાઇની બાબતમાં અન્ય પદ્ધતિથી અલગ પડે છે. મુખ્ય કક્ષામાં મિશ્રિત કચરા, રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓના સંમીશ્રણ અને સ્થળ પર અલગ કરવાનો કરવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="gar"></ref> કચરો ઉપાડવાનું કાર્ય કચરો એકત્રિત કરનાર વાહન દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[File:ACT recycling truck.jpg|thumb|ઓસ્ટ્રેલિયાના કેનબેરામાં એક રિસાયક્લિંગ ટ્રક રિસાયકલ બિનમાંથી સામગ્રી એકત્ર કરી રહી છે.]] સ્પેકટ્રમના એક છેડે મિશ્રિત કચરો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે, જેમાં બાકીના કચરા સાથે મિકસ થયેલી હોય તેવી તમામ પ્રકારની રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓ એકત્ર કરવામાં આવે છે અને મધ્યસ્થ છટણી કેન્દ્ર પર તેમાંથી ઈચ્છીત વસ્તુઓ છૂટી પાડીને તેને સાફ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા મોટા પ્રમાણમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના સંગ્રહમાં પરીણમે છે, ખાસ કરીને કાગળ જે પુનઃઉપયોગમાં લેવા માટે ખૂબ જ ગંદા હોય છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયાના કેટલાક ફાયદા પણ છેઃ શહેરના વહીવટી તંત્રને અલગથી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણ વ્યવસ્થા માટે નાણાં ખર્ચવા પડતા નથી અને લોકોમાં આ અંગે શિક્ષણની પણ જરીયાત ઉભી થતી નથી. વસ્તુઓની છટણી મધ્યસ્થ કેન્દ્રમાં થતી હોવાને કારણે પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓમાં કરવો જરી ફેરફાર સરળતાથી થઇ શકે છે.<ref name="gar"></ref> મિશ્રિત અથવા તો સિંગલ-સ્ટ્રીમ સિસ્ટમમાં, પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓ એકસાથે જ હોય છે પરંતુ તેને બાકીના કચરાથી અલગ રાખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં એકત્રીકરણ બાદની સફાઇની જરૂરીયાતમાં ઘટાડો થાય છે પરંતુ તેના માટે કઇ વસ્તુઓને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેમ છે તે અંગે લોકજાગૃતિ હોવી ખૂબ જરૂરી છે.<ref name="gar"></ref><ref name="economisttruth"></ref> અન્ય એક વૈકલ્પિક પદ્ધતિ છે સ્ત્રોત પર જ છટણી, જેમાં એકત્રીકરણ પહેલાં જ દરેક વસ્તુની સફાઇ કરીને છટણી કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિમાં એકત્રીકરણ બાદની છટણીની સૌથી ઓછી જરૂર ઉભી થાય છે. અને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓ શુદ્ધતમ સ્વપમાં પેદા થાય છે, પરંતુ દરેક સામગ્રી અલગ-અલગ રીતે એકત્ર કરવામાં આવતી હોવાને કારણે એકત્રીકરણની કામગીરીનો ખર્ચ વધી જાય છે. આ પદ્ધતિમાં લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટેનો બહોળો પ્રચાર-પ્રસાર કાર્યક્રમ જરૂરી બને છે, જે પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના પ્રદૂષણને રોકવા માટે સફળ થવો અનિવાર્ય છે.<ref name="gar"></ref> મિશ્રિત કચરાના એકત્રીકરણની પદ્ધતિમાં છટણી માટેના ઊંચા ખર્ચનો સમાવેશ થતો હોવાથી સ્ત્રોત પરની છટણીની પદ્ધતિને વધારે પસંદગી આપવામાં આવે છે. જોકે, છટણીની ટેકનોલોજીમાં થયેલી પ્રગતિને કારણે ખર્ચમાં ઘણો ઘટાડો થયો છે - સ્ત્રોત પર છટણી કરવાની પદ્ધતિ અપનાવેલા ઘણાં વિસ્તારોએ હવે મિશ્રિત કચરાના એકત્રીકરણની પદ્ધતિ અપનાવી છે.<ref name="economisttruth"></ref> === છટણી === [[File:Glass and plastic recycling 065 ubt.JPG|thumb|250px|રિસાયક્લેબલ સામગ્રીની પ્રારંભિક છટણીઃ કાચ અને પ્લાસ્ટિક બોટલ (પોલેન્ડ)]] પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને મિશ્રિત અવસ્થામાં એકત્ર કરીને મધ્યસ્થ એકત્રીકરણ સુવિધા કેન્દ્ર પર લઇ ગયા બાદ વિવિધ પ્રકારની સામગ્રીની છટણી કરવી પડે છે. આ પ્રક્રિયા ઘણાં તબક્કામાં કરવામાં આવે છે, જેમાંથી કેટલાક તબક્કામાં ઓટોમેટીક પ્રક્રિયાનો પણ સમાવેશ થાય છે જે એક ટ્રક જેટલા સામાનની છટણી માત્ર એકાદ કલાક જેટલા સમયમાં કરી શકે છે.<ref name="economisttruth"></ref> કેટલાક પ્લાન્ટમાં સામગ્રીની છટણી ઓટોમેટીક રીતે કરી શકાય છે, જેને સિંગલ-સ્ટ્રીમ રિસાયકલિંગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારના પ્લાન્ટ અસ્તિત્વ ધરાવતા હોય તેવા વિસ્તારોમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓમાં લગભગ ૩૦ ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો છે.<ref>સાયન્સડેઈલી. (2007). [http://www.sciencedaily.com/videos/2007/1002-recycling_without_sorting.htm રિસાયક્લિંગ વગર છટણીઃ એન્જિનયરોએ એવા રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટનું નિર્માણ કર્યું જેમાં છટણીની જરૂર રહેતી નથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080831095259/http://www.sciencedaily.com/videos/2007/1002-recycling_without_sorting.htm |date=2008-08-31 }}.</ref> સૌ પ્રથમ પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી સામગ્રીને મિશ્રિત અવસ્થામાં વાહનમાંથી ઉતારીને એક જ સ્તરમાં પથરાયેલા કન્વેયર બેલ્ટ પર મૂકવામાં આવે છે. આ તબક્કામાં કોરૂગેટેડ ફાયબરબોર્ડના મોટા ટુકડાઓ અને પ્લાસ્ટિકની થેલીઓને હાથે વિણીને દૂર કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેના કારણે મશીન જામ થઇ શકે છે.<ref name="economisttruth"></ref> ત્યારબાદ, ઓટોમેટિક મશીનરી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને તેના વજન પ્રમાણે હળવા વજનના કાગળ અને પ્લાસ્ટિકને વધારે વજન ધરાવતા કાચ અને ધાતુઓથી અલગ પાડે છે. કાર્ડબોર્ડને પેપરથી અલગ કરવામાં આવે છે અને સૌથી સામાન્ય ગણવામાં આવતા પ્લાસ્ટિક પીઇટી (#1) અને એચડીપીઇ (#2)ને એકત્ર કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની છટણી મોટાભાગે હાથથી કરવામાં આવે છે, પરંતુ કેટલાક છટણી કેન્દ્રોમાં તેને ઓટોમેટિક પણ બનાવવામાં આવી છેઃ સ્પેકટ્રોસ્કોપિક સ્કેનરનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારના કાગળ અને પ્લાસ્ટિકને તેની વેવલેન્થના આધારે અલગ કરવા માટે કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ દરેક પ્રકારની સામગ્રીને યોગ્ય એકત્રીકરણ ચેનલ તરફ મોકલવામાં આવે છે.<ref name="economisttruth"></ref> [[લોખંડ]], [[સ્ટીલ]] અને ટીન-પ્લેટેડ સ્ટીલના ડબાઓ "(ટિન કેન)" જેવી લોહ ધાતુઓને અલગ કરવા માટે પ્રબળ ચુંબકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બિનલોહયુકત ધાતુઓને અલગ કરવા માટે મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં ફરતું [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] એલ્યુમિનિયમના ડબામાં ઈલેકટ્રીક કરન્ટ પેદા કરે છે, જે ડબામાં મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટ પેદા કરે છે. આ મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટનો વિશાળ ચુંબકીય ક્ષેત્ર દ્વારા પ્રતિકાર થાય છે અને એલ્યુમિનિયમના ડબા અન્ય સામગ્રીથી અલગ થઇ જાય છે.<ref name="economisttruth"></ref> અંતે, કાચને તેના વિવિધ કલર જેમ કે બદામી, લીલા વગેરેને આધારે હાથથી જ અલગ કરવામાં આવે છે.<ref name="economisttruth"></ref> == ખર્ચ-લાભ પૃથક્કરણ == {| class="wikitable" border="1" style="float:right;font-size:85%;margin-left:15px" |- style="background:#efefef" | + રિસાયક્લિંગની પર્યાવરણીય અસરો<ref>આ આંકડા {{cite book | last = The League of Women Voters | title = The Garbage Primer | publisher = Lyons & Burford | year = 1993 | location = New York | pages = 35–72 | isbn = 1558218507}}માંથી લેવામાં આવ્યા છે, "''ગાર્બેજ સોલ્યુશન્સ: એ પબ્લિક ઓફિસિયલ ગાઇડ ટુ રિસાયક્લિંગ એન્ડ અલ્ટરનેટિવ સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ ટેકનોલોજીસ,'' દર્શાવે છે. ''એનર્જી સેવિંગ્સ ફ્રોમ રિસાયક્લિંગ,'' જાન્યુઆરી/ફેબ્રુઆરી&nbsp;1989માં દર્શાવ્યા મુજબ; અને વર્લ્ડવોચ 76 ''માઇનિંગ અર્બન વેસ્ટઃ પોટેન્શિયલ ફોર રિસાયક્લિંગ,'' એપ્રિલ 1987."</ref> |- !દ્રવ્ય !ઊર્જા બચત !વાયુ પ્રદૂષણ બચત |- | એલ્યુમિનિયમ | 95%<ref name="gar"></ref><ref name="economistrecycle"></ref> | 95%<ref name="gar"></ref><ref name="WasteOnline"></ref> |- | કાર્ડબોર્ડ (પૂંઠા) | 24 | — |- | કાચ | 5-30% | 20% |- | કાગળ | 40%<ref name="economistrecycle"></ref> | 73% |- | પ્લાસ્ટિક | 70%<ref name="economistrecycle"></ref> | — |- | સ્ટીલ (પોલાદ) | 60%<ref name="economisttruth"></ref> | — |} રિસાયક્લિંગ આર્થિક રીતે કાર્યક્ષમ છે કે નહીં તે અંગે વિવાદ છે. લેન્ડફીલ ખર્ચમાં ઘટાડો થતો હોવાને કારણે મહાનગરપાલિકાઓને રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામના અમલમાં ઘણીવાર નાણાકીય ફાયદો દેખાય છે.<ref>લાવી ડી. (2007). [http://www.springerlink.com/content/r461lju585760316/ મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો રિસાયક્લિંગ આર્થિક રીતે કાર્યક્ષમ છે?]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''એનવાયર્નમેન્ટલ મેનેજમેન્ટ'' .</ref> [[ટેકનિકલ યુનિવર્સિટી ઓફ ડેન્માર્કે]] હાથ ધરેલા અભ્યારમાં એવું જાણવા મળ્યું કે 83 ટકા કિસ્સાઓમાં ઘરગથ્થુ કચરાના નિકાલમાં રિસાયક્લિંગ સૌથી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ છે.<ref name="economisttruth">{{cite news | title = The truth about recycling | date = June 7, 2007 | url = http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9249262 | publisher = ''The Economist''}}</ref><ref name="economistrecycle">{{cite news | title = The price of virtue | date = June 7, 2007 | url = http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9302727 | publisher = ''The Economist''}}</ref> જો કે, ઈ.સ. 2004માં ડેનિશ એન્વાયરમેન્ટલ એસેસમેન્ટ ઈન્સ્ટીટ્યુટે એવું તારણ કાઢ્યું હતું કે, એલ્યુમિનિયમ સહીતના પીણાંના કન્ટેઈનરના નિકાલ માટે દહન (વૈજ્ઞાનિક ઢબે કચરો બાળવો) સૌથી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ હતી.<ref name="Vigso2004">{{cite journal | last = Vigso | first = Dorte | year = 2004 | title = Deposits on single use containers - a social cost-benefit analysis of the Danish deposit system for single use drink containers | journal = Waste Management & Research | volume = 22 | issue = 6 | pages = 477 | doi = 10.1177/0734242X04049252 | url = http://wmr.sagepub.com/cgi/content/abstract/22/6/477 | pmid = 15666450 | access-date = 2010-07-15 | archive-date = 2009-01-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090131115635/http://wmr.sagepub.com/cgi/content/abstract/22/6/477 | url-status = dead }}</ref> નાણાકીય કાર્યક્ષમતા આર્થિક કાર્યક્ષમતાથી અલગ છે. રિસાયક્લિંગના આર્થિક પૃથક્કરણમાં અર્થશાસ્ત્રીઓ દ્વારા એકસટર્નાલીટીઝ (બાહ્યતત્વો) તરીકે ઓળખાવવામાં આવતા વ્યકિતને વ્યકિતગત વ્યવહાર બહાર થતા હોય તેવા કિંમત ના આંકી શકાય તેવા ખર્ચ અને ફાયદાનો સમાવેશ થાય છે. દા.ત. હવાના પ્રદૂષણમાં ઘટાડો અને ગ્રીનહાઉસ ગેસનો નિકાલ, લેન્ડફીલ સાઈટમાં જોખમી કચરામાં ઘટાડો, [[ઉર્જા]]ના વપરાશમાં ઘટાડો અને કચરા અને સંસાધનના વપરાશમાં ઘટાડો, જે પર્યાવરણને નુકસાન કરતી [[ખનન]] અને જંગલ કાપવાની પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો કરે છે. આશરે 4,000 જેટલા ખનિજોની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જેમાંથી 100 ખનિજોને સામાન્ય ગણવામાં આવ્યા છે, જયારે બીજા સકડો ખનિજો અન્યની સરખામણીએ સામાન્ય ગણવામાં આવ્યા છે અને બાકીના ખનિજોને અલભ્ય માનવામાં આવ્યા છે.<ref>"[http://faculty.uml.edu/Nelson_Eby/89.215/Assignments/Mineral%20Identification.pdf મિનરલ્સ એન્ડ ફોરેન્સિક સાયન્સ]" (PDF). [[યુનિવર્સિટી ઓફ મેસાચુશેટ્સ લોવેલ]], ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ, અર્થ, એન્ડ એટ્મોસ્ફેરિક સાયન્સ.</ref> જો રિસાયક્લિંગ કરવામાં ન આવે તો [[કલાઈ]]નો ઉપયોગ 2037 સુધી કરી શકાય તેમ છે, [[ઈન્ડિયમ]] અને [[હાફિનયમ]] બંને 2017માં ખતમ થઇ જશે અને ટર્બિયમ તો 2012 પહેલાં જ નહીં હોય.<ref>"[http://www.newscientist.com/article/mg19426051.200-earths-natural-wealth-an-audit.html?page=1 અર્થ્સ નેચરલ વેલ્થ: એન ઓડિટ]". ન્યૂ સાયન્ટિસ્ટ્સ. મેં 23, 2007</ref> એકસટર્નાલિટીઝને સમાવી લે તેવા ટેકસ અથવા સબસીડી જેવા મેકેનિઝમ વિના ભલે સમાજ પર તેનો ખર્ચ નાંખવામાં આવતો હોય તો પણ ઉદ્યોગો તેને નજરઅંદાજ કરશે. આ પ્રકારના બિન-નાણાકીય ફાયદાઓને આર્થિક રીતે સાંપ્રત બનાવવા માટે, હિતધારકો રિસાયકલ્ડ સામગ્રીની માગમાં વધારો થાય તે માટે કાનૂની પગલાં માટે માંગણી કરી રહ્યા છે.<ref name="gar"></ref> ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી (ઈપીએ) એ રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરતાં જણાવ્યું છે કે રિસાયક્લિંગ માટેના પ્રયાસોથી 2005માં દેશના કાર્બન ઉત્સર્જનમાં 49 મિલિયન [[મેટ્રિક ટન]]નો ચોખ્ખો ઘટાડો નોંધાયો હતો.<ref name="economisttruth"></ref> યુનાઈટેડ કિંગડમમાં વેસ્ટ એન્ડ રીસોર્સિસ એકશન પ્રોગ્રામે જણાવ્યું હતું કે ગ્રેટ બિ્રટેનના રિસાયક્લિંગના પ્રયત્નોને પરિણામે દર CO₂ ઉત્સર્જનમાં દર વર્ષે 10-15 મિલિયન ટનનો ઘટાડો થાય છે.<ref name="economisttruth"></ref> વધારે વસતિ ગીચતા ધરાવતા પ્રદેશોમાં મોટા પાયે ઉત્પાદનનો લાભ મળતો હોવાને કારણે આવા પ્રદેશોમાં રિસાયક્લિંગ વધારે કાર્યક્ષમ બને છે.<ref name="gar"></ref> રિસાયક્લિંગને આર્થિક રીતે યોગ્ય અને પર્યાવરણીય રીતે કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે કેટલીક જરૂરીયાતો પૂરી કરવી જ રહી. આ જરૂરીયાતોમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો પૂરતો સ્ત્રોત, વેસ્ટ સ્ટ્રીમમાંથી આ સામગ્રીને અલગ કરી શકે તેવી વ્યવસ્થા, નજીકમાં એવું કારખાનું જે સામગ્રીને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકે અને પુનઃઉત્પાદિત વસ્તુઓની માગની શકયતાઓનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લી બે જરૂરીયાતોને ઘણી વખત નજર અંદાજ કરવામાં આવે છે - એકત્રિત સામગ્રીના ઉપયોગ માટે ઔદ્યોગિક બજાર અને ઉત્પાદિત વસ્તુઓ માટે ગ્રાહક બજાર આ બંને સિવાય રિસાયક્લિંગ અધુરું છે અને માત્ર એકત્રીકરણ જ છે.<ref name="gar"></ref> ઘણાં અર્થશાસ્ત્રીઓ રિસાયક્લિંગ સેવા પૂરી પાડવા માટે સરકાર તરફથી પ્રમાણસરના હસ્તક્ષેપની તરફેણ કરે છે. આ પ્રકારના વિચાર ધરાવતા અર્થશાસ્ત્રીઓ કદાચ પ્રોડકટના નિકાલને એકસટર્નાલિટીઝ તરીકે જુએ છે અને તેના પરીણામે એવી દલીલ કરે છે કે આ દ્વીધા ઉકેલવામાં સરકાર જ સૌથી વધારે સક્ષમ છે. જોકે, મ્યુનિસિપલ રિસાયક્લિંગ અંગેના લેસીઝ ફેર વિચારો પ્રોડકટના નિકાલને ગ્રાહકો મૂલ્ય સમજતા હોય તેવી સર્વિસ તરીકે ઓળખાવે છે. મુકત-બજારનો સિદ્ધાંત કદાચ ગ્રાહકોની પસંદગીને વધારે અનુકૂળ આવે કારણ કે નફો મેળવવા માંગતા વ્યવસાય સરકારની સરખામણીએ ઉચ્ચ ગુણવત્તા ધરાવતી વસ્તુઓ કે સેવા પૂરી પાડવામાં વધારે લાભ જુએ છે. વધુમાં અર્થશાસ્ત્રીઓ થોડી કે એક્સ્ટર્નાલિટીઝ વગરના કોઇ પણ બજારમાં સરકારની દરમિયાનગીરીની વિરોધમાં હંમેશા સલાહ આપે છે. <ref>ગુન્ટર, મેથ્યૂ. "અર્થશાસ્ત્રીઓ ઘરેલુ અને મ્યુનિસિપલ રિસાયક્લિંગ અંગે કોઇ તારણ પર પહોંચ્યાં?" (જાન્યુઆરી 2007). [http://econjwatch.org/issues/volume-4-number-1-january-2007]</ref> === પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો વેપાર === [[File:Computer Recycling.JPG|thumb|ઓલિમ્પિયા, વોશિંગ્ટન, અમેરિકામાં એક પિકઅપ ઇવેન્ટ સમયે રિસાયક્લિંગ માટે એકત્ર કરાયેલા કમ્પ્યુટરો]] કેટલાક દેશોમાં પ્રક્રિયા કરવામાં ન આવી હોય તેવી પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો વેપાર કરવામાં આવે છે. કેટલાક લોકોએ એવી પણ ફરિયાદ કરી છે કે અન્ય દેશોને વેચવામાં આવી હોય તેવી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો આખરે શેમાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હશે તે જાણી શકાતું નથી અને તેના પર પ્રક્રિયા કરીને વસ્તુના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગ કરવાને બદલે તેને લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબી દેવામાં આવતી હોય તેવી પણ શકયતા છે. એક અહેવાલ મુજબ, અમેરિકામાં પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવનારા કમ્પ્યુટરમાંથી 50થી 80 ટકા કમ્પ્યુટરનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી.<ref>[http://www.usatoday.com/tech/news/2002/02/25/computer-waste.htm ઘણો ઝેરી કમ્પ્યુટર કચરો ત્રીજા વિશ્વમાં પહોંચે છે]</ref><ref>{{Cite web |url=http://svtc.igc.org/media/articles/2002/time_march.htm |title=Environmental and health damage in China |access-date=2003-11-09 |archive-date=2003-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031109231707/http://svtc.igc.org/media/articles/2002/time_march.htm |url-status=dead }}</ref> ચીનમાં ગેરકાનૂની રીતે બિનઉપયોગી ચીજોની આયાત કરીને કામદારોના આરોગ્ય કે પર્યાવરણથી થતી હાનિને ધ્યાનમાં લીધા સિવાય માત્ર નાણાંકીય હિત માટે તેને પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. ચીનની સરકારે આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકયો હોવા છતાં સરકાર તેને નિર્મૂળ કરવામાં અસમર્થ રહી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbc.ca/mrl3/23745/thenational/archive/ewaste-102208.wmv |title=ગેરકાયદે ડમ્પિંગ અને આરોગ્ય અને પર્યાવરણને નુકસાન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217063630/http://www.cbc.ca/mrl3/23745/thenational/archive/ewaste-102208.wmv |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. 2009માં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવા વસ્તુઓની કિંમતઓમાં સુધારો આવ્યો તે પહેલાં ઈ.સ. 2008માં તેમાં કડાકો બોલાયો હતો. ઈ.સ.2004-2008 દરમિયાન કાર્ડબોર્ડની સરેરાશ કિંમત 53 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન રહી હતી, જે ઘટીને 19 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન થઇ હતી, જે મે 2009માં 59 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી ઉછળી હતી. પેટ પ્લાસ્ટિકની સરેરાશ કિંમત 156 પાઉન્ડ પ્રતિથી ઘટીને 75 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી નીચે આવીને મે 2009માં 195 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી પહોંચી હતી.<ref>હોગ એમ. [http://www.ft.com/cms/s/0/feebdb2a-419d-11de-bdb7-00144feabdc0.html વેસ્ટ આઉટશાઇન્સ ગોલ્ડ એઝ પ્રાઇસિસ સર્જ]. ''ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ'' .{{Registration required}}</ref> કેટલાક પ્રદેશો જેટલા પ્રમાણમાં બિનઉપયોગી સામગ્રીના વપરાશથી નવું ઉત્પાદન કરે છે તેના ઉપયોગ અને નિકાસમાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. આ પ્રકારની સમસ્યા મોટાભાગે કાચના કિસ્સામાં જોવા મળે છેઃ બ્રિટન અને અમેરિકા બંને લીલા રંગના કાચની વાઈનની બાટલીઓની મોટા પ્રમાણમાં આયાત કરે છે. આમાંથી મોટાભાગનો કાચ પુનઃઉત્પાદન માટે મોકલવામાં આવે છે, પરંતુ અમેરિકન મિડવેસ્ટમાં ફરી પ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન કરવામાં આવેલી કાચની બાટલીઓનો ઉપયોગ થઇ શકે તેટલા પ્રમાણમાં વાઈનનું ઉત્પાદન થતું નથી. વધારાના જથ્થાને બાંધકામ સામગ્રી તરીકે અથવા તો પછી સામાન્ય કચરા તરીકે નિકાલ કરવામાં આવે છે.<ref name="gar"></ref><ref name="economisttruth"></ref> તેવી જ રીતે, વાયવ્ય અમેરિકાના પ્રદેશોને પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં આવેલાં છાપાંનું બજાર મેળવવામાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે અને તેના મુખ્ય કારણે આ પ્રદેશમાં આવેલી સંખ્યાબંધ પલ્પ મિલ્સ અને એશિયાના બજારોની નિકટતા ગણી શકાય. જોકે, અમેરિકાના બીજા પ્રદેશોમાં વપરાયેલી ન્યુઝપ્રિન્ટની માગમાં ઘણો જ ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે.<ref name="gar"></ref> અમેરિકાના કેટલાક રાજયોમાં રિસાયકલબેન્ક કાર્યક્રમ હેઠળ લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યામાં ઘટાડો કરવાના હેતુથી મ્યુનિસિપાલિટી પાસેથી નાણાં મેળવીને વસ્તુઓના પુનઃવપરાશ માટે લોકોને કૂપનથી ચૂકવણી કરવામાં આવે છે, કારણ કે લેન્ડફીલ સાઈટ માટેની જગ્યા ખરીદવી પડે છે. આ રાજયો સિંગલ સ્ટ્રીમ પ્રોસેસનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેમાં તમામ પ્રકારની સામગ્રીની છટણી સ્વયંસંચાલિત રીતે થાય છે.<ref>બોની ડીસિમોન. 2006). [http://www.nytimes.com/2006/02/21/business/businessspecial2/21recycle.html?_r=2&amp;oref=slogin&amp;oref=slogin રિવોર્ડિંગ રિસાયક્લર્સ, એન્ડ ફાઇન્ડિંગ ગોલ્ડ ઇન ધ ગાર્બેજ]. ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ.</ref> == વિવેચન == વસ્તુઓને પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લેવામાં સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે મોટા ભાગની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરતી વખતે તેની ડિઝાઈનમાં તેના પુનઃવપરાશને ધ્યાનમાં લેવાતો નથી. સસ્ટેઈનેબલ ડિઝાઈનના ખ્યાલનો ઉદ્દેશ આ સમસ્યાનો ઉકેલ છે અને આ ખ્યાલ પ્રથમ વખત આર્કિટેક્ટ વિલિયમ મેકડોનોફ અને કેમિસ્ટ માઈકલ બ્રૌગાર્ટના પુસ્તક "''[[Cradle to Cradle: Remaking the Way We Make Things]]'' "માં કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે ચૂકવ્યું હતું કે દરેક વસ્તુ (અને તેના માટે જરૂરી તમામ પેકેજિંગ )ની દરેક કોમ્પોનેન્ટ માટેની કલોઝ્ડ-લૂપ સાયકલની માપણી કરવામાં આવેલી હોવી જોઇએ - જ દર્શાવે કે [[જૈવિકવિઘટન]] કે વારંવારની પુનઃપ્રક્રિયા પછી દરેક કોમ્પોનેન્ટ પોતાની કુદરતી અવસ્થામાં પાછો ફરી શકશે કે નહીં.<ref name="economisttruth"></ref> પર્યાવરણીય અર્થશાસ્ત્રની રીતે પ્રક્રિયામાં સમાવિષ્ટ તમામ પ્રકારના ખર્ચ અને ફાયદાઓ અંગેનું સંપૂર્ણ ચિત્ર મળી રહે તે અંગે ખાતરી કરવી જ રહી. દા.ત. ખાદ્યપદાર્થના પેકેજિંગમાં વાપરવામાં આવતા કાર્ડબોર્ડ પર પ્લાસ્ટિકની સરખામણીએ સરળતાથી પ્રક્રિયા કરીને તેને પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય છે, પરંતુ તેનું વજન વધારે હોવાને કારણે વહાણ દ્વારા પરિવહનમાં તે વધારે બગાડમાં પરિણમે છે.<ref name="Tierney">{{cite news | first = John | last = Tierney | title = Recycling Is Garbage | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&sec=&spon=&pagewanted=1 | publisher = New York Times | location = New York | page = 3 | date = June 30, 1996 | access-date = 2008-02-28}}</ref> પુનઃપ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા ઘણા લોકપ્રિય મુદ્દાઓની ટીકા-ટીપ્પણી નીચે મુજબ છે. ===ઊર્જાની બચત=== રિસાયક્લિંગ દ્વારા [[ઊર્જા]]ની કેટલી બચત થાય છે તે અંગે પણ વિવાદ છે. એનર્જી ઈન્ફોર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન (ઈઆઈએ) તેની વેબસાઈટ પર જણાવે છે કે, "નવા સામગ્રીની જગ્યાએ વપરાયેલા કાગળના ઉપયોગથી નવા કાગળનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે તો પેપર મિલ લગભગ 40 ટકા જેટલી ઊર્જાની બચત કરી શકે છે."<ref>એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન [http://www.eia.doe.gov/kids/energyfacts/saving/recycling/solidwaste/paperandglass.html#SavingEnergy રિસાયક્લિંગ પેપર અને કાચ]. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> કેટલાક વિવેચકો એવી પણ દલીલ કરે છે કે સામગ્રીને પુનઃઉપયોગમાં લઇને નવી વસ્તુઓના ઉત્પાદનની પ્રક્રિયામાં આ સામગ્રીને પરંપરાગત લેન્ડફીલ સાઈટમાં નિકાલ કરવાની પ્રક્રિયા કરતાં વધારે પ્રમાણમાં ઊર્જા વપરાય છે. આ દલીલ પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણની કર્બસાઈડ એકત્રીકરણ પદ્ધતિને ધ્યાનમાં રાખીને આ દલીલ કરવામાં આવતી હોવાનું માની શકાય કારણ કે આ પદ્ધતિમાં સામગ્રીના એકત્રીકરણ માટે સામાન્ય કચરો લઇ જતી ટ્રક સિવાય અન્ય એક વેસ્ટ ટ્રકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જયારે રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારો વર્ગ જણાવે છે કે જયારે પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન સામગ્રી તરીકે વાપરવામાં કાગળને એકત્ર કરવામાં આવે છે ત્યારે લાકડા અથવા તો લોગિંગ ટ્રકનો ઉપયોગ તેમાંથી દૂર થાય છે. કચરાના નિકાલમાં કેટલા પ્રમાણમાં ઊર્જાનો વપરાશ થાય છે કે ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે નિશ્ચિત આંક જાણવો ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. કેટલા પ્રમાણમાં ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે તેનો આધાર પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન સામગ્રી તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવનાર વસ્તુઓ અને સમગ્ર પ્રક્રિયાના પ્રકાર પર રહેલો છે. જયારે પુનઃપ્રક્રિયા દ્વારા [[એલ્યુમિનિયમ]]નું ઉત્પાદન કરવામાં આવે ત્યારે નવી સામગ્રીના ઉપયોગથી કરવામાં આવતા ઉત્પાદન કરતાં ઘણી ઓછી ઊર્જાનો વપરાશ થતો હોવાનું સ્વીકારાયું છે. ઈપીએ જણાવે છે કે, "બોકસાઈટમાંથી કરવામાં આવતા એલ્યુમિનિયમના ઉત્પાદનની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના ડબા પર પુનઃપ્રક્રિયા કરવાથી લગભગ 95 ટકા જેટલી ઊર્જાની બચત થાય છે."<ref>એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 રિસાયક્લિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે અનેકવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927081802/http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 |date=2006-09-27 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> અર્થશાસ્ત્રી સ્ટીવન લેન્ડ્સબર્ગે એવું સૂચન કર્યું હતું કે લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યામાં થતા ઘટાડાનો એકમાત્ર લાભ રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયામાં થતા ઊર્જાના વપરાશ અને તેને પરીણામે થતાં પ્રદૂષણ કરતાં ઘણો ચઢિયાતો છે.<ref name="landsburg">લેન્ડસબર્ગ, સ્ટીવન એ.''ધ આર્મચેર ઇકોનોમિસ્ટ.'' પાનું 86.</ref> જો કે અન્ય લોકોએ જીવનચક્રના આકરણી દ્વારા ગણતરી કરી છે કે ઝાડને વાવવા, તેનો માવો બનાવવા, તેના પર પ્રક્રિયા કરવા અને તેના પરિવહનમાં વપરાતા ઊર્જા અને પાણી કરતાં વપરાયેલા કાગળ પર પ્રક્રિયા કરીને તેમાંથી કાગળનું ફરી ઉત્પાદન કરવામાં ઓછા પાણી અને ઊર્જા વપરાય છે.<ref>સેલ્કી 116</ref> પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન કરાયેલા કાગળના ઓછા વપરાશને કારણે ઉગાડવામાં આવેલા જંગલો આત્મનિર્ભર ન બને ત્યાં સુધી તેની જાણવણીમાં વધારાની ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે. જાહેર નીતિના વિશ્લેષક જેમ્સ વી ડીલોન્ગ દર્શાવે છે કે રિસાયક્લિંગ પણ ઉત્પાદનની પ્રક્રિયા છે અને ઘણી પ્રક્રિયામાં ઊર્જાની બચત કરતાં વપરાશ વધારે થાય છે. ઊર્જાના વપરાશથી વધારે રિસાયક્લિંગમાં નકામી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં નાણાં અને શ્રમની પણ જરૂર પડતી હોવાનું તેમણે નાધ્યું છે. આ પ્રક્રિયા નૂતન કાચી સામગ્રીમાંથી કરવામાં આવતા ઉત્પાદન કરતાં વધારે કાર્યક્ષમ હોવી જોઇએ અને પરંપરાગત કચરાના નિકાલની પદ્ધતિ રિસાયક્લિંગ કરતાં વધારે શ્રેષ્ઠ ગણી શકાય.<ref name="RPC">રેગ્યુલેટરી પોલિસી સેન્ટર [http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html વેસ્ટિંગ અવે: મિસમેનેજિંગ મ્યુનિસિપલ સોલિડ વેસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414205905/http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html |date=2008-04-14 }}. સુધારો નવેમ્બર 4, 2006.</ref> ===નાણાંની બચત=== રિસાયક્લિંગ દ્વારા થતી નાણાંની ખરેખર બચત રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામની કાર્યક્ષમતા પર આધારિત છે. ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ લોકલ સેલ્ફ-રિલાયન્સે એવી દલીલ કરી છે કે રીસાયકિલંગનો ખર્ચ લેન્ડફીલની ફી અને સમુદાય દ્વારા કરવામાં આવતા રિસાયકલના પ્રમાણ સહિતના ઘણાં પરીબળો પર રહેલો છે. જયારે સમુદાય તેના એકત્રીકરણના સમયપત્રક અને અથવા ટ્રકની વ્યવસ્થામાં પરીવર્તન કરીને નકામી વસ્તુઓની પરંપરાગત વ્યવસ્થામાં ઉમેરો કરવાને બદલે રિસાયક્લિંગને તેના વિકલ્પ તરીકે જોવાનું ચાલુ કરે ત્યારે જ સમુદાય રીસાયકિલંગ દ્વારા નાણાંની બચત કરી શકતો હોવાનું સંસ્થાએ નાધ્યું છે.<ref>વેસ્ટ ટુ વેલ્થ [http://www.ilsr.org/recycling/wrrs/fivemyths.html રિસાયક્લિંગ અંગે પાંચ સૌથી ખતરનાક માન્યતાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529062928/http://www.ilsr.org/recycling/wrrs/fivemyths.html |date=2009-05-29 }}. સુધારો ઓક્ટોબર 18, 2006.</ref> ઘણાં કિસ્સાઓમાં, પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદનમાં વાપરવામાં આવનારી સામગ્રીની કિંમત નવી કાચી સામગ્રી કરતાં વધી જાય છે. નવા પ્લાસ્ટિક રેઝિનની કિંમત પુનઃવપરાશમાં લેવાતા રેઝિન કરતાં 40 ટકા જેટલી ઓછી છે.<ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જી [http://www.eia.doe.gov/kids/energyfacts/saving/recycling/solidwaste/plastics.html ઊર્જા-રિસાયક્લિંગ પ્લાસ્ટિક્સનું સંરક્ષણ]. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.</ref> વધુમાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી (ઈપીએ)એ 15 જુલાઈથી 2 ઓગસ્ટ 1991 દરમિયાન શુદ્ધ કુલેટની કિંમતના અભ્યાસ બાદ શોધી કાઢ્યું કે ટનદીઠ સરેરાશ કિંમત 40-60 ડોલર હતી,<ref>એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/pubs/cok.pdf મેળવાયેલા કાચ માટેના બજારો]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.</ref> જયારે યુએસજીએસનો અહેવાલ દર્શાવે છે કે 1993થી 1997 દરમિયાન કાચી સિલિકાની કિંમત ટન દીઠ 17.33 ડોલર અને 18.10 ડોલરની વચ્ચે હતી.<ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીયોલોજિકલ સરવે [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silica/780398.pdf મિનરલ કોમોડિટી સમરીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531203302/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silica/780398.pdf |date=2010-05-31 }}. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.</ref> ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' માટેના 1996ના લેખમાં જહોન ટીર્નીએ દલીલ કરી હતી કે ન્યૂ યોર્ક સીટીના કચરાને લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબી દેવા કરતાં તેને રિસાયકલ કરવામાં વધારે નાણાંનો ખર્ચ થાય છે. ટીર્નીએ દલીલ કરી હતી કે રીસાયકિલંગની પ્રક્રિયામાં વધારાના કચરાના નિકાલ, તેની છટણી, ચકાસણી માટે વધારાના લોકો રોકવામાં આવે છે અને વસ્તુની ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં કરવામાં આવતો ખર્ચ વસ્તુના વેચાણથી થતાં નફા કરતાં વધારે હોવાને કારણે તેમાં ઘણી ફી વસુલવામાં આવે છે.<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=98638760 રિસાયક્લિંગ અચાનક મોંઘું થયું : એનપીઆર]</ref> ટીર્નીએ તેની દલીલમાં સોલિટ વેસ્ટ એસોસિયેશન ઓફ નોર્થ અમેરિકા (એસડબલ્યુએએનએ) દ્વારા હાથ ધરાવામાં આવેલા અભ્યાસનો સંદર્ભ આપ્યો જેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, અભ્યાસમાં સાંકળવામાં આવેલા છ સમુદાયમાં માત્ર એક જ સમુદાય કર્બસાઈડ રિસાઈકલગ પ્રોગ્રામનો ઉપયોગ કરતો હતો અને કચરાને કમ્પોસ્ટ કરવાની અને કચરાથી ઊર્જા ઈન્સીનરેટરની કામગીરીને કારણે કચરાના નિકાલનો ખર્ચ વધી જતો હતો.<ref name="A">ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;partner=permalink&amp;exprod=permalink રિસાયક્લિંગ... ][http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;partner=permalink&amp;exprod=permalink ઇસ ગાર્બેજ (nytimes.com 30 જૂન 1996ના રોજ પ્રકાશિત)] [http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html રિસાયક્લિંગ... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413170217/http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html |date=2010-04-13 }}[http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html ઇસ ગાર્બેજ (લેખનું પુનઃપ્રકાશન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413170217/http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html |date=2010-04-13 }} [http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 રાસાયક્લિંગ... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929092546/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 |date=2007-09-29 }}[http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 ઇસ ગાર્બેજ (લેખનું પુનઃપ્રકાશન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929092546/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 |date=2007-09-29 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> ટર્નીએ એમ પણ દર્શાવ્યું હતું કે ભંગારની સામગ્રી માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમત તેને પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લેવા માટેનું પર્યાવરણીય મૂલ્ય છે. ભંગારના એલ્યુમિનિયમની કિંમત વધારે ચૂકવવામાં આવે છે કારણ કે નવા એલ્યુમિનિયમની સરખામણીએ તેમાં ભંગાર પર પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં ઓછી ઊર્જા વપરાય છે. ===કામના સ્થળ પરની પરિસ્થિતિ=== વિવેચકો ઘણીવાર દલીલ કરે છે કે રિસાયક્લિંગના કારણે રોજગારીનું સર્જન થતું હશે, પરંતુ આ નવી તકોમાં વેતન ખૂબ જ ઓછું હોવા ઊપરાંત કામના સ્થળ પરની પરિસ્થિતિ ખૂબ જ કથળેલી હોય છે.<ref>હાર્ટલેન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યુટ [http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 રિયાક્લિંગઃ તે ન્યૂ યોર્કમાં ખરાબ વિચાર છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102252/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 |date=2007-09-29 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> આ પ્રકારની રોજગારીની તકો [[પરાણે કરવામાં આવતા કામ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં કામ માટે ચૂકવવા પડતા વેતન જેટલું પણ વળતર મળતું હોતું નથી. પર્યાવરણ અંગેના કોઇ નિયંત્રણો અને અથવા કામદારોની સુરક્ષા અંગેની વ્યવસ્થા સિવાયના વિસ્તારોમાં, [[શિપબ્રેકિંગ]] જેવી રિસાયક્લિંગ જેવા વ્યવસાયમાં પરિસ્થિતિ કામદાર અને આજુબાજુના માનવ સમાજ એમ બંને માટે ખૂબ જ હાનિકારક હોય છે. રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારા લોકો વળતી દલીલ કરે છે કે સમાન પ્રમાણમાં શુદ્ધ સામગ્રી મેળવવા માટેના વ્યવસાયમાં ઉભી થતી રોજગારીની તકોમાં પરિસ્થિતિ રિસાયક્લિંગ કરતાં પણ ખરાબ હોય છે. લાકડું મેળવવા કે ખાણમાં કામ કરવું તે કાગળ કે ધાતુના રિસાયક્લિંગ કરતાં ઘણું વધારે જોખમી હોય છે.{{Citation needed|date=December 2008}} ===વૃક્ષ બચાવે છે=== [[અર્થશાસ્ત્રી]] [[સ્ટીવન લેન્ડ્સબર્ગે]] દાવો કર્યો છે કે પેપર રિસાયક્લિંગ ઝાડની સંખ્યામાં ઘટાડો કરે છે. તેણે દલીલ કરી છે કે પેપર કંપનીઓને તેમની માલિકીના જંગલોમાં ફરીથી ઝાડ ઊગાડવા માટે મોટી રાહતો આપવામાં આવતી હોવાને કારણે કાગળની વધારે પડતી માગ વધારે પ્રમાણમાં મોટા જંગલો પેદા કરે છે. બીજી બાજુ, કાગળની માગમાં ઘટાડો થતાં વાવવામાં આવતા જંગલોમાં ઘટાડો થાય છે.<ref name="autogenerated1">લેન્ડસબર્ગ, સ્ટીવન એ. ''ધ આર્મચેર ઇકોનોમિસ્ટ.'' પાનું 81.</ref> આ પ્રકારની દલીલ તેમણે 1995માં ધ ફ્રી માર્કેટ માટેના લેખમાં કરી હતી.<ref name="FM">ધ ફ્રી માર્કેટ [http://www.mises.org/freemarket_detail.aspx?control=212 રિયાકલ ના કરોઃ તેને ફેંકી દો!]. સુધારો 4 નવેમ્બર 2006.</ref> જયારે ફોરેસ્ટિંગ કંપનીઓ ઝાડ કાપે છે ત્યારે તેની જગ્યાએ વધારે ઝાડ ઊગાડવામાં આવે છે. મોટાભાગના કાગળ ખાસ કાગળના ઊત્પાદન માટે જ ઊગાડવામાં આવતા પલ્પ ફોરેસ્ટ (માવો મળી શકે તેવા ઝાડના જંગલ)માંથી બનાવવામાં આવે છે.<ref name="RPC"></ref><ref name="A"></ref><ref name="FM"></ref><ref name="JWR">જેવિશ વર્લ્ડ રિવ્યૂ [http://www.jewishworldreview.com/cols/hart110599.asp રિસાયક્લિંગનો બગાડ]. સુધારો 4 નવેમ્બર 2006.</ref> જો કે, ઘણાં [[પર્યાવરણવાદી]]ઓએ ધ્યાન દોર્યું છે કે આ પ્રકારના ફાર્મ ફોરેસ્ટ (ઊગાડવામાં આવેલા જંગલો) કુદરતી જંગલો કરતાં ઘણી રીતે ઊતરતી કક્ષાના હોય છે. ફાર્મ ફોરેસ્ટ કુદરતી જંગલો જેટલાં ઝડપથી જમીન સાથે ચોટી જતાં નથી, તેના કારણે મોટા પ્રમાણમાં જમીનનું ધોવાણ થાય છે અને ઘણી વાર નાના ઝાડ અને ઓછી વન્ય-જીવ જૈવિવિવિધતા ધરાવતા વિસ્તારમાં પણ કુદરતી જંગલની સરખામણીએ મોટા પ્રમાણમાં [[ખાતર]]ની જરૂર પડતી હોય છે.<ref name="baird">બૈર્ડ, કોલિન (2004) ''એનવાયર્નમેન્ટલ કેમિસ્ટ્રી'' (3જી આવૃત્તિ) ડબલ્યુ. એચ. ફ્રીમેન ISBN 0-7167-4877-0</ref> વધુમાં, નવા રોપવામાં આવેલા ઝાડ કાપવામાં આવેલા ઝાડ જેટલા મોટા હોતા નથી અને જયારે રોપાને ગણતરીમાં લઇને દલીલ કરવામાં આવતી હોય કે કાગળની માગમાં વધારો થતાં જંગલોમાં વધારો થાય છે તો તે દલીલ ગળે ઊતરે તેમ નથી. પેપર રિસાયક્લિંગને વિષુવવૃત્તીય જંગલોના બચાવ સાથે જોડીને ગેરસમજ ઉભી કરવી જોઇએ નહીં. ઘણાં લોકોમાં એવો ખોટો ખ્યાલ હોય છે કે કાગળના ઊત્પાદન માટે વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશના વરસાદી જંગલોનો નાશ કરવામાં આવે છે કારણ કે કાગળના ઉત્પાદનમાં ભાગ્યે જ વિષુવવૃત્તીય પ્રકારના ઝાડનો ઊપયોગ કરવામાં આવે છે. જંગલોનો નાશ વધતી જતી વસતિને કારણે ખેતી કે બાંધકામ માટે જમીનની માગને કારણે થાય છે. તેથી પેપર રિસાયક્લિંગથી લાકડાની માગમાં ઘટાડો થતો હોવા છતાં તેના કારણે વરસાદી જંગલોને મોટો ફાયદો થતો નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/faq.htm|title=All About Paper|publisher=[[Paper University]]|access-date=2009-02-12|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510055250/http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/faq.htm|url-status=dead}}</ref> ===સંભવિત આવક નુકસાન અને સામાજિક ખર્ચ=== વિશ્વના કેટલાક સમૃદ્ધ અને ઘણાં ઓછા સમૃદ્ધ દેશમાં રીસાકલગનો વ્યવસાય પરંરાગત રીતે [[કારુન્ગ ગુની]], ઝબાલીન, ધ રેગ એન્ડ બોન મેન, કચરો વીણનારા અને ભંગારીયા જેવા ગરીબ લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. કાયદા અથવા તો [[મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદનના ધોરણે]] નફાકારક બની શકે તેવી મોટી રિસાયક્લિંગ સંસ્થાના નિર્માણથી<ref>{{Cite web |url=http://www.nrdc.org/cities/recycling/recyc/appenda.asp |title=એનઆરડીસી: ફેંકી દેવા જેટલું ઉત્તમ- એપેન્ડિક્સ એ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124024350/http://www.nrdc.org/cities/recycling/recyc/appenda.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/police/stations/ParkStation/2007/07feb08%20park%20newsletter.pdf |title=મિશન પોલીસ સ્ટેશન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2007-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915081514/http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/police/stations/ParkStation/2007/07feb08%20park%20newsletter.pdf |url-status=dead }}</ref> ગરીબ લોકો રિસાયક્લિંગના અને[પુનઃઉત્પાદનના વ્યવસાયમાંથી બહાર ધકેલાઈ જાય તેવી શકયતા વધારે છે. ગરીબ લોકોને થનારી આ ખોટને ભરપાઈ કરવા માટે સમાજને ગરીબોને સહાયરૂપ બનવા માટે સામાજિક કાર્યક્રમોના વધારાના સ્વપનું નિર્માણ કરવાની જરૂર પડશે<ref>પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન અંગે અહેવાલ</ref>. બ્રોકન વિન્ડોની પરીકથાની જેમ ગરીબોને ચોખ્ખી ખોટ છે અને સમગ્ર સમાજે રિસાયક્લિંગને કાયદાના માધ્યમથી કા ત્રિમ રીતે નફાકારક બનાવવી પડશે. રિસાયક્લિંગ કરતાં ગરીબ લોકોને થનારી ખોટની સમખામણીએ દેશ તરફથી મળતી સામાજિક સહોય ઓછી હોવાની શકયતાથી ગરીબ લોકો મોટી રિસાયક્લિંગ સંસ્થાઓ સાથે સંઘર્ષમાં આવે તેવી પ્રબળ શકયતા છે.<ref>[http://www.zwire.com/site/news.cfm?newsid=16878461&amp;BRD=1698&amp;PAG=461&amp;dept_id=21849&amp;rfi=6 ધ ન્યૂઝ હેરાલ્ડ- સ્ક્રેપ મેટલ એ સ્ટીલ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92705125 વિસ્તારને આરક્ષિત કરવા કરતા રિસાયક્લિંગ બિન પર દરોડા મોંઘા : એનપીઆર]</ref> અર્થાત ઓછા લોકો એ નક્કી કરી શકે કે કેટલોક કચરો રીસાયકલ કરવાને બદલે તેના વર્તમાન સ્વપમાં વધારે ર્આિથક લાભ સાથે પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય છે. કેટલીક વસ્તુઓના રિસાયક્લિંગ બાબતમાં રિસાયક્લિંગ સાથે સંકળાયેલા ગરીબોની કાર્યક્ષમતા વધારે સારી હોય છે કારણ કે કચરા તરીકે ઓળવામાં આવતી વસ્તુઓ પર વ્યકિતગત રીતે લોકોનું જ્ઞાન વધારે સારું હોય છે.<ref>પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન પર અહેવાલ</ref> ઈલેકટ્રોનિક અને કમ્પ્યુટર વેસ્ટ મજૂરલક્ષી ઓછા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા કચરામાં સ્થાન ધરાવે છે. કચરામાં ગણના થતી આ પ્રકારની વસ્તુઓ ચાલુ હાલતમાં હોવાથી અને ગરીબોને તેની સૌથી વધારે જરૂર હોવાને કારણે તેઓ તેને મોટા રીસાયકલર કરતાં વધારે સારી રીતે વેચાણ કરી શકે છે કે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારા ઘણાં લોકો માને છે કે લેસીઝ-ફેર પ્રકારનું આ વ્યકિતઆધારીત રિસાયક્લિંગ તમામ સમાજની રિસાયક્લિંગ જરીયાતોને પૂરી કરી શકતું નથી. તેથી તે ઓર્ગેનાઈઝ્ડ રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામની જરીયાતને નકારી શકે નહીં.<ref>પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન પર અહેવાલ</ref>. ઘણી સ્થાનિક સરકારો ગરીબ લોકો દ્વારા કરવામાં આવતી રિસાયક્લિંગની પ્રવૃત્તિને સમૃદ્ધિ પર દાગ સમાન ગણે છે. ===ન્યૂઝપ્રિન્ટ=== રિસાયકલ કરેલા રેસાઓમાંથી ઉત્પાદન કરવામાં આવતી [[ન્યૂઝપ્રિન્ટ]]ના વિશ્વસ્તરે થતા ઉત્પાદનના ટકાની એક ટોચ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવેલી છે. સૌથી મહત્ત્વની ટોચ મર્યાદા તો રિસાયક્લિંગના સ્વપે જ લાદેલી છે. કેટલાક રેસાઓ તો રીસાકલ કરવામાં આવેલા પલ્પની મીલમાં જતા જ તેની પ્રક્રિયાની બિનકાર્યક્ષમતાને કારણે નષ્ટ થઇ જાય છે. ફ્રેન્ડ્સ ઓફ ધ અર્થના યુકે ચેપ્ટની વેબસાઈટ અનુસાર રેસાઓને થતા નુકસાનને કારણે લાકડાના રેસાઓને માત્ર પાંચ જ વાર રીસાયકલ કરી શકાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.foe.co.uk/resource/briefings/paper_recycling.html |title=પૃથ્વીના મિત્રો |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529034114/http://www.foe.co.uk/resource/briefings/paper_recycling.html |url-status=dead }}</ref> તેથી વિશ્વમાં દરવર્ષે વપરાતી ન્યૂઝપ્રિન્ટનો જથ્થો નષ્ટ થયેલા રેસાઓના પ્રમાણમાં ન ઘટે ત્યાં સુધી, વ્યકિતગત રીતે ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો 100 ટકા રીસાયકલ ફાયબર વાપરે તો નવા ફાયબરની કેટલાક અંશે જરૂર પડે જ. ઉપરાંત, ઘરગથ્થુ વપરાશ અથવા તો ઔદ્યોગિક વપરાશ અથવા લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબાઈ જતા હોવાને કારણે ઘણાં જૂના છાપાં રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ સુધી પહાચી શકતા નથી. રિસાયકલનો દર (ર્વાિષક ન્યૂઝપ્રિન્ટનો વપરાશનો દર જે તે સમયે રીસાયકલ કરવાં આવ્યો હતો) દરેક દેશમાં અને દેશમાં પણ શહેરની સરખામણીએ ગ્રામ્ય વિસ્તાર અને શહેર પ્રમાણે અલગ-અલગ હોય છે. ધ અમેરિકન ફોરેસ્ટ એન્ડ પેપર એસોસીયેશનના અંદાજ પ્રમાણે 2006માં ઉત્તર અમેરીકામાં ઉત્પાદન કરવામાં આવેલી 72 ટકા ન્યૂઝપ્રિન્ટ ફરીથી ઉપયોગમાં લેવા અથવા નિકાસ કરવા માટે પાછી મેળવવામાં આવી હતી, જેમાંથી 58 ટકા પેપર કે પેપરબોર્ડ મિલમાં પુનઃઉપયોગ માટે પાછી ગઇ હતી, 16 ટકાનો ઉપયોગ મોલ્ડેડ પલ્પ મિલ્સમાં (ઈંડાના કાર્ટન સહિતની વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં ) કરવામાં આવ્યો હતો અને બાકીની વિદેશમાં મોકલવામાં આવી હતી. એએફપીએના અંદાજ મુજબ ઉત્તર અમેરિકાની પેપર કે પેપરબોર્ડ મિલ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલી ન્યૂઝપ્રિન્ટનો ત્રીજો ભાગ ન્યૂઝપ્રિન્ટના ઉત્પાદનમાં પાછો ગયો હતો. રિસાયકલ દરમાં સમયની સાથે પણ ફેરફાર આવી શકે છે કારણ કે બજારમાં જૂનાં છાપાં માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમતમાં ઘણો વધારો-ઘટાડો જોવા મળે છે. દા.ત. તાજેતરના વર્ષોમાં ચીન અમેરીકા અને અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવેલા રિસાયકલ કરેલા રેસાઓના મોટા જથ્થાનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ પ્રકારના પેપર અને પેકેજિંગના ઉત્પાદક તરીકે વિકસી રહ્યું છે ત્યારે તેની જૂના છાપાંઓની માગ વિશ્વના રિસાયકલ કરેલા રેસાઓની કિંમત પર પ્રભાવ પાડવા જેટલી મજબૂત બની છે. રિસાયકલ કરેલા રેસાઓની ઊંચી કિંમત લેન્ડફીલ સાઈટનો જથ્થો ઘટાડવા માટેના લક્ષ્યને પૂરા કરવામા સારા સમાચાર કહી શકાય પરંતુ તેના કારણે રિસાયકલ કરેલા રેસાઓનો ઉપયોગ કરતી ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલની નફાકારતા પર તેની અવળી અસર પડે છે. કિંમત ઉપરાંત ઉચ્ચતમ ઝડપ ધરાવતા આધુનિક ન્યૂઝપ્રિન્ટ મશીન અને આધુનિક ન્યૂઝપેપર પ્રિન્ટગ પ્રેસ એમ બંને પણ ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલની રેસાઓની પસંદગીમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. ઉદ્યોગની માહિતી આપતા ગ્રૂપ આરઆઈએસઆઈ ઈન્ક અનુસાર અમેરિકામાં 1400 મીટર પ્રતિ મિનિટથી કામ કરતાં જયારે વિશ્વના નવા મશીનો (ચીનમાં તાજેતરમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવનારા મશીનો સહિત) લગભગ 1800 મીટર પ્રતિ મિનિટની ઝડપે કામ કરે છે. આધુનિક ન્યૂઝપેપર પ્રેસ કલાકની 90000 કોપીની ઝડપે કામ કરે છે (પ્રકાશન ઉદ્યોગના એસોસિયેશન આઈએફઆરએ મુજબ), જયારે કેટલાક મશીન કલાકના એક લાખ કોપીની ઝડપે પણ પહોંચી ગયા છે. પેપરનું ઉત્પાદન કરતાં મશીનો અને પ્રિન્ટગ કરતાં મશીનો એમ બંને આટલી ઊંચી ઝડપે કાર્ય કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોવાને કારણે કાગળ મજબૂત હોવો જોઈએ તેના પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. વિશ્વમાં એવી ઘણી બધી ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો છે જે 100 ટકા રિસાયકલ કરેલા રેસાઓનો ઉપયોગ કરીને પણ વ્યાપારીક દૃષ્ટિએ સ્વીકાૃત ન્યૂઝપ્રિન્ટનું ઉત્પાદન કરે છે. જો કે, આ મિલના સંચાલકો કચરાની શુદ્ધતા અંગે ચોકસાઈ રાખીને ઓછામાં ઓછા દૂષિત થયેલા કચરા ઉપરાંત શકય હોય ત્યાં સુધી લાંબા રેસાઓ ધરાવતી ન્યૂઝપ્રિન્ટ ધરાવતા હોય કચરાની પસંદગી કરે છે નવી ન્યૂઝપ્રિન્ટ લાંબા રેસા ધરાવતા સ્પ્રૂસ, ફર, બોલસમ અને પાઈન સહિતના પોચું લાકડું ધરાવતા ઝાડમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જયારે કેટલાક પેપર અને પેપરબોર્ડનું ઉત્પાદન ટૂંકારેસા ધરાવતા કઠણ લાકડું ધરાવતા વાૃક્ષોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો જૂનાં છાપાઓ અને મેગેઝિનના મિશ્રણને અન્ય પ્રકારના કાગળ કરતાં વિશેષ પસંદગી આપે છે. અમેરિકન મ્યુનિસિપાલિટીઓ તાજેતરમાં સિંગલસ્ટ્રીમ રિસાયક્લિંગ તરફ વળી હોવાને કારણે મિલોને પલ્પ બનવવા માટે શુદ્ધ કરેલી યોગ્ય સામગ્રી ખરીદવા માટે વધારે નાણાં ખર્ચવા પડે છે. ===અમેરિકામાં પરિસ્થિતિ=== [[જહોન ટીર્ની]]એ 1996માં ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' માટેના લેખમાં દાવો કર્યો હતો કે સરકારી આદેશ પ્રમાણેનું રિસાયક્લિંગ સ્ત્રોત બચાવવા કરતાં તેને વધારે વેડફે છે.<ref name="Tierney"></ref> આ લેખના મુખ્ય અંશો નીચે મુજબ છે. * એલ્યુમિનિયમનો ભંગારના જથ્થા સહિતના કિસ્સાઓમાં જયાં રિસાયક્લિંગથી સ્ત્રોતની ખરેખર બચત થાય છે તેની બજાર કિંમત પર અસર દેખાય છે અને પોતાની મેળે જ રિસાયક્લિંગ થવા લાગે છે. આમ, સરકારની આદેશની કોઇ જરૂર નથી. * કચરો આપવાની સામે વળતરની યોજનાનો સ્વીકાર કરવાથી લોકોને કઈ વસ્તુઓ રિસાયકલ કરવામાં ઉપયોગ કરી શકાય છે તે શોધી કાઢવામાં પ્રોત્સાહન મળશે અને રિસાયક્લિંગ માટેના કાયદાની કોઇ જરૂર નહીં પડે. આ યોજનાને કેટલાક પર્યાવરણવાદી જૂથોએ પણ ટેકો આપ્યો છે. * ઝાડ ઉગાડવા સાથે સંકળાયેલા ખેડૂતો તેઓ કાપે છે તેના કરતાં વધારે ઝાડ રોપે છે. * કચરાને લેન્ડફીલ સાઈડમાં લઈ જવા કરતાં સરકારી આદેશ મુજબના રિસાયક્લિંગમાં વધારે ખર્ચ થાય છે. * લેન્ડફીલ સાઈટ ધરાવતા કેટલાક નાના શહેરો મોટા શહેરો અને રાજયોમાંથી કચરો આયાત કરવાથી ખુશ છે કારણ કે તેના કારણે વધારે પ્રમાણમાં રોજગારીનું સર્જન થાય છે અને ટેકસની આવક પણ મળે છે. * આજના યુગની લેન્ડફીલ સાઈટ્સ ભૂતકાળની સરખામણીએ વધારે ચોખ્ખી અને સુરક્ષિત છે અને તેમાથી લીકેજ કે પ્રદૂષણની શકયતાઓ ઓછી છે. * રિસાયક્લિંગથી બચતી ઉર્જા કરતાં [[ઈન્સીનરેટર]] વધારે ઉર્જા પેદા કરે છે. વધુમાં, કેટલીક વસ્તુઓ જેમ કે ગ્લોસી પેપર રિસાયકલ કરી શકાતા નથી અને તેને ઉર્જા મેળવવા માટે બાળી દેવા એ વધારે સારો વિકલ્પ છે. * અમેરિકામાં લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યા ખૂટી પડશે તેવા દાવા અંગે ટીર્નીએ લખ્યું છે કે, વોશિંગ્ટનના સ્પોકોનમાં આવેલી ગોન્ઝગા યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી એ કલાર્ક વાઈમેનની ગણતરી અનુસાર જો અમેરિકા વર્તમાન દરે 1000 વર્ષ સુધી કચરો પેદા કરવાનું ચાલુ રાખે અને આ તમામ કરચરો ઊંડી લેન્ડફીલ સાઈટમાં નાંખવામાં આવે{{convert|100|yd|m}} તો વર્ષ 3000 સુધી દેશના તમામ કચરાનો ઢગલો દરેક સાઈડ પર માત્ર એક જ ચાર રસ્તા જેટલી જગ્યા ભરાશે.{{convert|35|mi|km}} તેની અમેરિકા જેવડા મોટા દેશ પર ખાસ અસર થાય તેમ લાગતું નથી. પર્યાવરણવાદીઓએ સોલર પેનલના રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉપયોગ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં સૂચવવામાં આવેલી જમીનના માત્ર પાંચ જ ટકા જગ્યા આ કચરો રોકશે. મિલેનિયલ લેન્ડફીલ સાઈટ હાલમાં કોન્ટિનેન્ટલ અમેરિકામાં પશુઓને ચરવા માટે ઉપલબ્ધ જમીનના દસમા ભાગના માત્ર એક જ ટકા જમીન રોકશે. તેમ છતાં પણ જો આટલી નાનકડી જગ્યા ગુમાવવાનો આપને રંજ થયો હોય{{convert|35|mi|km|adj=on}} તો યાદ રાખો કે આ નુકસાન પણ માત્ર થોડા સમય પુરતું હશે. આખરે, અગાઉની લેન્ડફીલ સાઈટની જેમ, કચરાનો આ ઢગલો લીલાછમ ઘાસથી છવાઇ જશે અને પાર્કલેન્ડની નાની આવૃત્તિ બનશે.{{convert|150000|sqmi|km2}} ટીર્નીના આ લેખની એન્વાયરમેન્ટલ ડિફેન્સ ફંડે આકરી ટીકા કરતાં નાધ્યું કે, આ લેખમાં રિસાયક્લિંગની સામે સખત સૈદ્ધાંતિક વિરોધ ધરાવતા કન્સલ્ટન્ટ્સ અને વિચારકોના ગ્રૂપ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતી અને અભિપ્રાયો પર આધાર રાખવામાં આવ્યો છે.<ref name="edf">{{cite web|url=http://www.edf.org/documents/611_ACF17F.htm|title=Anti-Recycling Myths|date=July 16, 1996|author=Richard A. Dension, Ph.D.|coauthor=John F. Ruston|publisher=Environmental Defense Fund|access-date=જુલાઈ 15, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130110918/http://www.edf.org/documents/611_ACF17F.htm|url-status=dead}}</ref> 2003માં [[કેલિફોર્નિયાના સાન્ટા કલેરીટા]] શહેર લેન્ડફીલ સાઈટમાં કચરો લઇ જવા માટે ટન દીઠ 28 ડોલર ચૂકવતું હતું. ત્યારબાદ આ શહેરે ફરજિયાત રીતે ડાયપર રિસાયક્લિંગ કાર્યક્રમ હાથ ધર્યો જેમાં ટનદીઠ 1800 ડોલરનો ખર્ચ થતો હતો.<ref>[http://www.freeliberal.com/archives/000001.html કેલિફોર્નિયામાં ડાયપર રિસાયક્લિંગ] ધ ફ્રી લિબરલ, સપ્ટેમ્બર 8, 2003</ref> [[ડ્યુક યુનિવર્સિટી]]ના પોલિટીકલ સાયન્સ વિભાગના અધ્યક્ષ માઈકલ મુન્ગરે 2007માં એક લેખમાં લખ્યું હતું કે "...જો રિસાયક્લિંગ નવી સામગ્રી કરતાં વધારે ખર્ચાળ હોય તો તે કાર્યક્ષમ બને તેવી શકયતા રહેતી નથી... કોઈપણ વસ્તુ સ્ત્રોત... કે માત્ર કચરો છે તે નક્કી કરવા માટેની સરળ પરીક્ષા છે... જો કોઈ વ્યકિત કોઈ વસ્તુના બદલામાં નાણાં ચૂકવવા તૈયાર હોય તો તે સ્ત્રોત છે... પરંતુ તે વસ્તુના નિકાલ માટે તમારે નાણાં ચૂકવવા પડતા હોય તો તે કચરો છે."<ref>[http://econlib.org/library/Columns/y2007/Mungerrecycling.html "વૈશ્વિક રીતે વિચારો, અતાર્કિક રીતે વર્તો: રિસાયક્લિંગ]</ref> [[કેટો ઈન્સ્ટિટ્યુટ]]ના કુદરતી સ્ત્રોત અભ્યાસના ડિરેકટર જેરી ટેલરે 2002માં ધ હાર્ટલેન્ડ ઈન્સ્ટિટ્યુટ માટેના એક લેખમાં લખ્યું હતું કે, "દા.ત. જો નવા પ્લાસ્ટિકને બજારમાં વેચાણ માટે મૂકવામાં ઠ કિંમત લાગતી હોય, પરંતુ ફરીથી વપરાશમાં લેવાયેલા પ્લાસ્ટિકને બજારમાં મૂકવામાં 10ઠ ખર્ચ થાય તો આપણે એવા તારણ પર આવી શકીએ કે પ્લાસ્ટિકના રિસાયક્લિંગ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા સ્ત્રોતની ભંગારમાંથી બનાવવામાં આવતા પ્લાસ્ટિકની સરખામણીએ 10 ગણી અછત છે. અને રિસાયક્લિંગ સ્ત્રોતના બચાવા અંગેની પ્રવૃત્તિ હોવાને કારણે આ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં રિસાયક્લિંગને ફરજિયાત બનાવવું સ્ત્રોતને ફાયદા કરતાં વધારે નુકસાન કરશે."<ref>[http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 રિસાયક્લિંગ: તે ન્યૂ યોર્કમાં ખરાબ વિચાર છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102252/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 |date=2007-09-29 }} ધ હાર્ટલેન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યુટ, મે 1, 2002</ref> 2002માં [[ડબલ્યુએનવાયસી]]ના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ન્યૂ યોર્ક શહેરના રહેવાસીઓ દ્વારા રિસાયક્લિંગ માટે અલગ કરવામાં આવેલો લગભગ 40 ટકા કચરો અંતે તો લેન્ડફીલ સાઈટમાં જ જાય છે.<ref>[http://www.wnyc.org/news/articles/38735 રિસાયક્લિંબ બચાવવા અંગે સિટી કાઉન્સિલે સુનાવણી યોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302105210/http://www.wnyc.org/news/articles/38735 |date=2009-03-02 }}, ડબલ્યુએનવાયસી, એપ્રિલ 18, 2002</ref> == રિસાયકલ કરી શકાય તેવી સામાન્ય સામગ્રી == ઘણી વસ્તુઓને રિસાયકલ કરી શકાય છે, પરંતુ દરેક માટે અલગ-અલગ પ્રકારની તકનિકની જર પડે છે. === કોન્ક્રિટ અને છારોડી === [[File:Concreteblocks.jpg|thumb|કોંક્રીટ બ્લોક્સ]] બાંધકામ તોડીને સાઈટ પરથી એકઠા કરવામાં આવેલા [[મિશ્ર]] કોન્ક્રિટને ડામર, ઈંટ, ધૂળ અને પથ્થર એમ તમામ વસ્તુઓને એક સાથે ભૂકો કરવા માટે [[ક્રશિંગ મશીન]]માં નાંખવામાં આવે છે. કોન્ક્રિટના નાના ટુકડાઓનો ઉપયોગ નવા બાંધકામમાં કપચી તરીકે કરવામાં આવે છે જો ભૂકો કરવામાં આવેલો કોન્ક્રિટ દૂષિત થયો ન હોય તો તેનો ઉપયોગ છારોડી તરીકે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. આમ કરવાથી નવા પથ્થરો ખોદવાની પ્રવૃત્તિ પર અંકુશ આવે છે જે અંતે ઝાડ અને તેના પર નિર્ભર જીવસૃષ્ટિને બચાવે છે.<ref>{{cite web | title=Concrete Recycling | url=http://acppubs.com/article/CA484296.html | publisher=Associated Construction Publications | access-date=2008-02-21 | archive-date=2008-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080618050050/http://www.acppubs.com/article/ca484296.html | url-status=dead }}</ref> ===બેટરી=== [[File:Varta batteries.JPG|thumb|કેટલીક બેટરીઓ ઝેરી ભારે ધાતુઓ ધરાવે છે જેને કારણે તેનું અગ્રતાના ધોરણે રિસાયક્લિંગ અથવા નિકાલ કરવો જરૂરી બની જાય છે.]] [[બેટરી]]ના કદ અને તેના પ્રકારમાં રહેલી વિવિધતા તેના [[રિસાયક્લિંગ]]ને ખૂબ જ મુશ્કેલ બનાવે છેઃ તેથી જ તેને તેના પ્રકાર મુજબ અલગ કરવામાં આવવી જોઈએ અને દરેક પ્રકારની બેટરીને અલગ પ્રકારની રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયાની જર પડે છે. વધુમાં જૂની બેટરીમાં પારો અને કેડમિયમ જેવા હાનિકારક મટીરીયલ હોવાથી ખૂબ જ કાળજી રાખવી પડે છે. પર્યાવરણ પર થતી હાનિકારક અસરને કારણે ઘણાં વિસ્તારોમાં તેના યોગ્ય નિકાલ માટે કાયદા પણ બનાવવામાં આવ્યા છે. કમનસીબે આ કાયદાઓનું પાલન કરાવવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.<ref name="batt">{{cite web | url=http://www.epa.gov/garbage/battery.htm | title=Batteries | 3=Municipal Solid Waste (MSW) | 4=U.S. EPA | access-date=2008-02-21 | publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] | archive-date=2008-07-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080726071707/http://www.epa.gov/garbage/battery.htm | url-status=dead }}</ref> [[વાહનો]]માં ઉપયોગમાં લેવાતી લેડ એસિડ બેટરીઓનું રિસાયક્લિંગ પ્રમાણમાં સરળ હોય છે અને ઘણાં પ્રદેશોમાં વેપારીઓ માટે આ પ્રકારની વપરાયેલી બેટરીઓ પાછી લેવાનું કાયદા દ્વારા ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે. અમેરિકામાં રિસાયક્લિંગનો દર 90 ટકા છે, જયારે નવી બેટરીમાં 80 ટકા રીસાયકલ્ડ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="batt"></ref> === જૈવિક રીતે વિઘટન પામી શકે તેવો કચરો === [[File:compost.jpg|thumb|કમ્પોસ્ટિંગ માટે બગીચાનો કચરો]] રસોડા, બગીચા અને અન્ય જગ્યાઓ પરથી પેદા થતો [[હરિત કચરો]] [[કંપોસ્ટ]] કરીને ઉપયોગી સામગ્રી તરીકે રિસાયકલ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ઓક્સિજન પર આધાર રાખતા બેકટેરીયા કચરાનું વિઘટન કરીને ફળદ્રુપ [[જમીની સપાટી]] રચે છે. મોટા પ્રમાણમાં કંપોસ્ટગ ઘરગથ્થુ રીતે જ કરવામાં આવે છે, પરંતુ લીલા કચરાને એકત્ર કરવાનો કાર્યક્રમ મ્યુનિસિપાલિટી લેવલે પણ કરવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમ જૈવિક વિઘટનને કારણે રચાયેલી ફળદ્રૂપ જમીનની સપાટીનું વેચાણ કરીને તેમની ભંડોળ જરૂરીયાત સંતોષી શકે છે. === કપડાં === [[કન્સાઈનમેન્ટ]] અથવા સ્વેપિંગના માધ્યમથી [[કપડાં]]નું રિસાયક્લિંગ ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. [[ક્લોથિંગ સ્વેપમાં]] લોકોનું એક જૂથ એક સ્થળ પર એકત્ર થઇને એકબીજા સાથે કપડાંની અદલા-બદલી કરે છે. કલોધિંગ સ્વેપ ઈન્ક જેવી સંસ્થાઓમાં કોઈએ પસંદ ન કરેલા કપડાંને સ્થાનિક સ્તરે દાનમાં આપવામાં આવે છે. === ઈલેકટ્રોનિકસ વસ્તુઓમાંથી સ્પેરપાર્ટસ છૂટા પાડવા અને પાછા મેળવવા === [[File:Monitor in gutter.jpg|thumb|ત્યજી દેવાયેલું કમ્પ્યુટર મોનિટર]] ઝેરી તત્વોના ઉપયોગને કારણે જૂના [[કમ્પ્યુટર]] અને મોબાઈલ ફોન જેવા ઈલેક્ટ્રિકલ સાધનોનો સીધો નિકાલ ઘણાં વિસ્તારોમાં પ્રતિબંધિત છે. આ પ્રકારના સાધનોમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા પ્લાસ્ટિક, ધાતુ અને [[સર્કિટ બોર્ડ]]ને મશીનથી અલગ કરીને રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. ઈલેકટ્રોનિક વેસ્ટ રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ પર આ પ્રક્રિયા મોટા પાયા પર કરવામાં આવે છે ત્યારે વિવિધ ભાગોને પાછા મેળવવાની પ્રક્રિયા ઓછા ખર્ચે કરી શકાય છે. === લોહયુકત ધાતુઓ === [[File:Steel recycling bales.jpg|thumb|રિસાયક્લિંગ માટે તૈયાર સ્ટીલને કચડીને તૈયાર કરાયેલી ગાંસડીઓ]] લોખંડ અને સ્ટીલ વિશ્વમાં સૌથી વધારે રિસાયકલ થતી ધાતુઓ હોવા ઉપરાંત પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં સૌથી સરળ ધાતુમાં સમાવેશ પામે છે કારણ કે કચરામાંથી તેને ચુંબકનો ઉપયોગ કરીને અલગ કરી શકાય છે. (લગભગ 90થી 100 ટકા) સ્ટીલ ભંગારને [[ઈલેક્ટ્રિક આર્ક ભઠ્ઠી]]માં ઓગાળી નાંખવામાં આવે છે અથવા તો (લગભગ 25 ટકા) બેઝીક ઓક્સિજન ફર્નેસમાં ચાર્જના ભાગરૂપે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.cisc.ca/content/sustainable/default.aspx | title=Sustainable Development and Steel, Canadian Institute of Steel Construction | access-date=2006-11-16 | archive-date=2011-07-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706172800/http://www.cisc.ca/content/sustainable/default.aspx | url-status=dead }}</ref> કોઈપણ ગ્રેડના સ્ટીલને ઉચ્ચગુણવત્તાયુકત નવી ધાતુમાં રિસાયકલ કરી શકાય છે અને તેની ગુણવત્તામાં કોઈ પણ પ્રકારના ઘટાડા વિના કારણ કે સ્ટીલને વારંવાર રિસાયકલ કરી શકાય છે. લગભગ 42 ટકા ક્રૂડ સ્ટીલ રિસાયકલ કરેલી સામગ્રીમાંથી બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.worldsteel.org/pictures/storyfiles/SR05%20Final.pdf | title=Steel: The Foundation of a Sustainable Future—Sustainability Report of the World Steel Industry 2005 | access-date=2006-11-16 | format=PDF | archive-date=2010-07-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100705041952/http://www.worldsteel.org/pictures/storyfiles/SR05%20Final.pdf | url-status=dead }}</ref> === બિનલોહયુકત ધાતુઓ === એલ્યુમિનિયમ સૌથી કાર્યક્ષમ અને બહોળા પ્રમાણમાં રિસાયકલ કરવામાં આવતી ધાતુઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/factsheets/aluminum.htm |title=DRLP Fact Sheets |access-date=2007-06-29 |archive-date=2007-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629154846/http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/factsheets/aluminum.htm |url-status=live }}</ref><ref>એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 રિસાયક્લિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે અનેકવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927081802/http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 |date=2006-09-27 }}</ref> [[એલ્યુમિનિયમ]]ને નાના ટુકાઓમાં કે ગાંસડીમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ ટુકડાઓ કે ગાંસડીને મોલ્ટન એલ્યુમિનિયમ બનાવવા માટે એલ્યુમિનિયમ સ્મેલ્ટરમાં પીગળાવવામાં આવે છે. આ તબક્કા સુધીમાં રિસાયકલ કરવામાં આવેલા એલ્યુમિનિયમને બોકસાઈટમાંથી મેળવવામાં આવેલા નવા એલ્યુમિનિયમથી અલગ પાડવું મુશ્કેલ બની જાય છે અને ત્યારબાદની પ્રક્રિયા બંનેમાં સરખી જ છે. આ પ્રક્રિયામાં ધાતુમાં કોઇ પ્રકારનો બદલાવ લાવતી ન હોવાથી એલ્યુમિનિયમને અંનત વખત રિસાયકલ કરી શકાય છે. નવા એલ્યુમિનિયમ પર પ્રક્રિયા કરવાની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના રિસાયક્લિંગમાં 95 ટકા જેટલી ઉર્જાની બચત થાય છે.<ref name="economistrecycle"></ref> તેનું કારણ એ છે કે રિસાયકલ કરેલા એલ્યુમિનિયમ પર પ્રક્રિયા કરવા માટે લગભગ 600 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાનની જર પડે છે, જે ખાણમાંથી ખોદી કાઢવામાં આવેલા એલ્યુમિનિયમ ઓર પર પ્રક્રિયા કરવા માટે લગભગ 900 ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલું હોય છે. અમેરિકાના વ્યવસાયિક વિમાનોના કાફલાને ફરીથી બનાવી શકાય તેટલું એલ્યુમિનિયમ અમેરિકનો દર વર્ષે ફેંકી દે છે. ઉપરાંત, એલ્યુમિનિયમના ડબાને રિસાયકલ કરવામાં બચતી ઉર્જાથી ટેલિવિઝન ત્રણ કલાક ચાલી શકે છે.<ref name="WasteOnline">{{cite web | title = Recycling metals - aluminium and steel | url = http://www.wasteonline.org.uk/resources/InformationSheets/metals.htm | access-date = 2007-11-01 | archive-date = 2007-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071016051136/http://www.wasteonline.org.uk/resources/InformationSheets/metals.htm | url-status = dead }}</ref> === કાચ === [[File:Glass-recycling.jpg|thumb|કાચનો કચરો એકત્ર કરવા માટેનું જાહેર એકત્રીકરણ કેન્દ્ર જે પારદર્શક, લીલી અને એમ્બર રંગના કાચને છૂટા પાડે છે.]] કર્બસાઈડ સંગ્રહ ટ્રક અને બોટલ બેન્ક દ્વારા કાચની બોટલ અને બરણીઓ એકત્ર કરવામાં આવે છે, જયાં તેને રંગ પ્રમાણે અલગ કરવામાં આવે છે. એકત્ર કરવામાં આવેલા કાચના ''કલેટ'' ને કાચ રિસાયકલ કરવાની ફેકટરી પર લઇ જવામાં આવે છે, જયાં તેની શુદ્ધતાની ચકાસણી કરીને તેના પ્રદૂષિત કરતી વસ્તુઓને દૂર કરવામાં આવે છે. કલેટને ભૂકો કરીને કાચી સામગ્રી સાથે મિશ્ર કરીને પીગળવા માટે ભઠ્ઠીમાં નાંખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને મશીન દ્વારા મોલ્ડ કરીને કે ફુલાવીને કાચની બરણીઓ કે બાટલીઓ બનાવવામાં આવે છે. કાચની કલેટનો ઉપયોગ બાંધકામ ઉદ્યોગમાં એગ્રેગેટ તરીકે અથવા તો ગ્લાસફાલ્ટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. [[ગ્લાસફાલ્ટ]] રોડપર પાથરવામાં આવતું મટિરીયલ છે જેમાં લગભગ 30 ટકા જેટલા રિસાયકલ કરેલા કાચનો ઉપયોગ થાય છે. કાચ પર પ્રક્રિયા કરવાથી તેના બંધારણમાં ફેરફાર થતો ન હોવાને કારણે તેને અનેક વખત રિસાયકલ કરી શકાય છે. === પેઈન્ટ === પેઈન્ટને સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ઘરગથ્થુ જોખમી કચરા સંગ્રહ કેન્દ્ર પર એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આ કેન્દ્ર પરથી તેને પેઈન્ટ રિસાયકલ કેન્દ્ર પર લઈ જઈને તેની ગુણવત્તાને આધારે તેની છટણી કરવામાં આવે છે. ફરીથી પ્રક્રિયા કરી શકાય કે વેચી શકાય નહીં તેવા પેઈન્ટનો ઉપયોગ રિસાયકલ કરનારી વ્યકિતને આધારે અલગ-અલગ હોય છે. === કાગળ === કાગળને પલ્પ (માવો) બનાવી લાકડામાંથી બનાવેલા પલ્પ સાથે મિશ્ર કરીને રિસાયકલ કરી શકાય છે. રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયામાં કાગળના રેસાઓ તૂટી જતા હોવાને કારણે કાગળને જયારે પણ રિસાયકલ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થાય છે. અર્થાત વધારે પ્રમાણમાં નવા રેસાઓ ઉમેરવામાં આવવા જોઈએ અથવા તો કાગળ હલકી ગુણવત્તા ધરાવતી વસ્તુઓ બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે. કાગળને રિસાયકલ કરતાં પહેલાં તેના પરથી કોઈપણ પ્રકારનો કલર હોય તેને [[ડિઇન્કિંગ]] દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે, જે ફીલર, માટી અને રેસાના ટુકડાઓને પણ દૂર કરે છે.<ref name="paper">{{cite web |url=http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/earth_answers/Recycle1.htm |title=EarthAnswers - How is Paper Recycled? |access-date=2008-02-23 |archive-date=2008-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413010043/http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/earth_answers/Recycle1.htm |url-status=dead }}</ref> આજના યુગમાં લગભગ દરેક પ્રકારના કાગળને રિસાયકલ કરી શકાય છે પરંતુ કાગળના કેટલાક પ્રકાર અન્યની સરખામણીએ રિસાયકલ કરવામાં મુશ્કેલ હોય છે. પ્લાસ્ટિક અથવા એલ્યુમિનિયમ ફોઈલ ચડાવેલા અથવા તો મીણ લગાવેલા, ચીપકાવેલા અથવા ગુંદરવાળા કાગળને સામાન્ય રીતે રિસાયકલ કરવામાં આવતા નથી કારણ કે આ પ્રક્રિયા મોંઘી પડે છે. ગીફટ પેક કરવામાં વાપરવામાં આવતા કાગળ હલકી ગુણવત્તા ધરાવતા હોવાને કારણે તેને પણ રિસાયકલ કરવામાં આવતા નથી.<ref name="paper"></ref> રિસાયકલની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા લોકો કેટલીકવાર છાપામાંથી ગ્લોસી (ચળકતા) કાગળ દૂર કરવાનું જણાવે છે કારણ કે તેનો પ્રકાર છાપાના સામાન્ય કાગળથી અલગ પડી જાય છે. ચળકતા કાગળ ધરાવતી પૂર્તીઓ પર મોટા પ્રમાણમાં કલે કોટિંગ થયેલું હોવાને કારણે કાગળની મિલો તેને સ્વીકારતી નથી. મોટાભાગની કલે રિસાયકલ કરેલા પલ્પમાંથી દૂર કરીને ફેંકી દેવામાં આવે છે. જો કોટેડ પેપરના વજનમાં કલેનું વજન 20 ટકા જેટલું હોય તો એક ટન ગ્લોસી પેપરમાંથી 200 કિલો કાદવ અને 800 કિલો કરતાં ઓછા રેસા નીકળે.<ref name="paper"></ref> === પ્લાસ્ટિક === [[File:Rectangular plastic shipping crates in an Italian recycling plant.jpg|thumb|પ્લાસ્ટિક શિપિંગ ક્રેટ્સ]] પ્લાસ્ટિક રિસાયકલગ પ્લાસ્ટિકના ભંગારને ફરીથી પ્રક્રિયા કરીને તૈયાર કરવામાં આવેલી સામગ્રીમાંથી ઉપયોગી વસ્તુઓ બનાવવાની પ્રક્રિયા છે. કાચ અથવા ધાતુની સરખામણીએ પ્લાસ્ટિક રીસાયકિલંગમાં અલગ પડકારો રહેલા છે. પ્લાસ્ટિકની અનેક જાતો હોવાને કારણે દરેકના [[રેઝિન આઈડેન્ટીફીકેશન કોડ]] (ઓળખ સંજ્ઞા) રહેલી હોય છે અને આ તમામ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકને રીસાયકલ કરતાં પહેલાં અલગ કરવું પડે છે. આ પ્રક્રિયા ખર્ચાળ છે, જયારે ધાતુને ઈલેકટ્રોમેગ્નેટ્સની મદદથી અલગ કરી શકાય છે, જયારે પ્લાસ્ટિકની બાબતમાં આ પ્રકારની કોઈ સરળ છટણી પ્રક્રિયા અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી. વધુમાં, બાટલીઓના રિસાયકલગમાં લેબલ દૂર કરવાની જર પડતી નથી, ઢાંકણા અલગ પ્રકારના રીસાયલ ન થઇ શકે તેવા પ્લાસ્ટિકમાંથી બનવવામાં આવતા હોવાથી તેને દૂર કરવા પડે છે. વિવિધ પ્રકારની પ્લાસ્ટિકની વસ્તુઓમાં વપરાયેલી સામગ્રીને ઓળખવામાં મદદ કરવાના હેતુથી છ પ્રકારના સામાન્ય રિસાયકલ કરી શકાય તેવા રેઝીનને 1-6 રેઝીન ઓળખ સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે, તેની સાથે નંબર 7 તેનાથી અલગ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકની ઓળખ માટે આપવામાં આવેલી છે, ભલે તે રિસાયકલ થઇ શકે તેમ હોય કે નહીં. આ દરેક રેઝીન સંજ્ઞાને સમાવી લેતા સ્ટાન્ડર્ડ સિમ્બોલ ઉપલબ્ધ છે. === કાપડ === જયારે કાપડ રિસાયક્લિંગની વાત કરવામાં આવે ત્યારે તેમાં રહેલી સામગ્રી અંગે સમજણ મેળવવી જરૂરી છે. મોટાભાગના ટેકસટાઈલ્સ સુતર (બાયોડિગ્રેડેબલ મટીરીયલ) અને સિન્થેટિક પ્લાસ્ટિકનું મિશ્રણ છે. કાપડમાં આ બંને તત્વોનાં મિશ્રણનું પ્રમાણ રિસાયક્લિંગના ટકાઉપણા અને પદ્ધતિને અસર કરે છે. કામદારો એકત્ર કરવામાં આવેલા કાપડને સારી ગુણવત્તા ધરાવતા કપડાં અને જૂતાં જેને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય કે ફકી દેવામાં આવે તે ધ્યાનમાં રાખીને અલગ કરે છે. આ પ્રકારની કામગીરીને વિકસીત દેશોમાંથી વિકસતા દેશોમાં લઈ જવાનો ટ્રેન્ડ ચાલી રહ્યો છે, જે કયારેક સખાવતનો ભાગ હોય છે અથવા તો પછી સસ્તા દરે આ માલ વેચી દેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6232 UK in 'frightening' reliance on foreign textile sorting | title=www.letsrecycle.com | access-date=2006-11-08 | archive-date=2009-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090113095253/http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6232 | url-status=dead }}</ref> ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ ત્રીજા વિશ્વના દેશોમાં દાન કરવાના હેતુથી વિકસીત દેશોમાંથી કાપડ ભેગું કરે છે. આ પ્રક્રિયાને એટલા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે કે તેના કારણે વણજોઈતા કચરામાં ઘટાડો થવા ઉપરાંત જરૂરીયાતમંદ લોકોને કપડાં મળી રહે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.salvationarmy.org/ihq/www_sa.nsf/vw-dynamic-index/2F2892552ED40F1585256E3D006A9BC7?openDocument Salvation Army | title=Salvation Army | access-date=2008-02-29 | archive-date=2010-05-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100523175248/http://www.salvationarmy.org/ihq/www_sa.nsf/vw-dynamic-index/2F2892552ED40F1585256E3D006A9BC7?openDocument | url-status=dead }}</ref> નુકાસાની ધરાવતા કાપડને તેના ગ્રેડ પ્રમાણે કારખાનાઓમાં પોતું કરવાના કપડાં બનાવવા અને કાગળના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લેવામાં કે રેસાઓ રીકલેઈમ કરવા અને ફિલગ મટીરીયલ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવા અલગ કરવામાં આવે છે. જો કાપડનું રિસાયક્લિંગ કરતાં લોકોને ભીનાં કે માટીવાળા કપડાં મળે તો તેને લેન્ડફીલ સાઈટમાં નિકાલ કરવામાં આવે છે કારણ કે વસ્તુઓને અલગ કરવાની જગ્યાએ કપડાંને ધોવા કે સૂકવવાની સગવડ હોતી નથી.<ref>{{cite web | url=http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6294 Councils "need to understand" importance of textile quality | title=www.letsrecycle.com | access-date=2006-11-24 | archive-date=2009-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090112170201/http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6294 | url-status=dead }}</ref> રેસા પુનઃમેળવતી મીલો કાપડને તેના રેસાઓના પ્રકાર અને કલર પ્રમાણે અલગ કરે છે. કલર પ્રમાણે કાપડને અલગ કરવાને કારણે રિસાયકલ કરેલા કાપડને ફરીથી કલર કરવાની જર પડતી નથી. કાપડને શોડી ફાયબરમાં લીરા કરવામાં આવે છે અને રિસાયકલ કરવામાં આવનારા યાર્નના ઉપયોગને આધારે પસંદ કરવામાં આવેલા ફાયબર (રેસા) સાથે મિકસ કરી દેવામાં આવે છે. આ રીતે વણીને તૈયાર કરવામાં આવેલા રેસાઓનું મિશ્રણ સફાઈ કરીને ફાયબર સાથે મિકસ કરીને વણાટ અથવા ગૂંથણ માટે તૈયાર થાય છે. સાદડીઓ (મેટ્રેસ)ના ઉત્પાદન માટે રેસાઓને કામ્પ્રેસ પણ કરવામાં આવે છે. સંગ્રહ ઉદ્યોગમાં મોકલવામાં આવતા કાપડને કાર ઈન્સ્યુલેશન માટે, ફિંગ ફેલ્ટ્સ, લાઉડસ્પીકના ખોખા, પેનલ લાઈનિંગ અને ર્ફિનચરમાં પેડગ કરવા માટે લીરા કરીને ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. === લાકડું === [[File:Tidy Stacks of Pallets.jpg|thumb|પુનઃઉપયોગ અથવા રિસાયક્લિંગની રાહ જોતો લાકડાનો ભંગાર]] લાકડાનું રિસાયક્લિંગ ખૂબ જ લોકપ્રિય બન્યુ છે કારણ કે તેની છાપ પર્યાવરણને જાળવવામાં મદદ કરતા હોવાની છે, કેમ કે ગ્રાહકો સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા ધરાવે છે કે રિસાયકલ કરેલા લાકડાને ખરીદવાથી ''લીલાં લાકડા'' ની માગમાં ઘટાડો થાય છે અને અંતે પર્યાવરણને ફાયદા થાય છે. ગ્રીનપીસ પણ રિસાયકલ કરેલા લાકડાને પર્યાવરણ જાણવણીમાં મદદ કરતી પ્રોડકટ તરીકે જુએ છે અને તેને તેમની વેબસાઈટ પર લાકડાના સૌથી વધારે પસંદગીના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે. બાંધકામની સામગ્રી તરીકે રિસાયકલ કરેલા લાકડાનું આગમન આ ઉદ્યોગ અને ગ્રાહક બંનેમાં ઘટતાં જંગલો અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા અને લાકડાની મીલોને પર્યાવરણની જાળવણી કરતી પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવા પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ બન્યું છે. લાકડાના રિસાયકલગે અત્યાર સુધીમાં આપણાં જીવનમાં કયારેય ન મેળવ્યું હોય તેટલું મહત્ત્વ મેળવ્યું છે. જો કે મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે ઘણી સ્થાનિક સત્તાઓને રિસાયક્લિંગનો વિચાર ગમ્યો છે પરંતુ તેઓ તેને સહાય કરતાં નથી. આ પ્રકારના અનેક ઉદાહરણોમાં સ્થાન ધરાવતું અને હાલમાં સમાચારોમાં રહેલું ઉદાહરણ એ છે કે લાકડાનું રિસાયક્લિંગ શહેરોમાં વિકાસ પામી રહ્યું છે. જેમ કે,રિસાયકલ કરેલું લાકડું, ઝાડ અને અન્ય સ્ત્રોત.<ref> , www.citywood.co.uk. સુધારો નવેમ્બર 24, 2006.</ref> === અન્ય તકનિકો === અન્ય ઘણી સામગ્રી સામાન્ય સંજોગોમાં રિસાયકલ કરવામાં આવે છે અને તેમાંથી મોટાભાગની વ્યકિતગત ધોરણે રિસાયકલ થાય છે. [[શીપબ્રેકિંગ]] ઉદ્યોગ એવું ઉદાહરણ છે જેમાં પર્યાવરણ, આરોગ્ય અને જે વિસ્તારમાં કામગીરી કરવામાં આવતી હોય તેની સુરક્ષાના ખતરાને સાંકળી લે છે, આ તમામ ચતાઓનું સમતોલપણું એ [[પર્યાવરણીય ન્યાય]]ની સમસ્યા છે. [[ટાયરનું રિસાયક્લિંગ]] પણ સામાન્ય છે. વપરાયેલા ટાયરનો પુનઃઉપયોગ [[ડામર]] સાથે મેળવીને રોડને રીસરફેસ કરવા અથવા રમતના મેદાનમાં સુરક્ષા માટે [[રબર મલ્ક]]નો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ઉપરાંત [[અર્થશીપ્સ]] તરીકે ઓળખવામાં આવતા ખાસ રીતે બાંધવામાં આવતા ઘરોમાં ગરમીને બહાર કાઢવા કે અંદરથી બહાર નહીં જવા દેવા માટે ઈન્સ્યુલેશન તરીકે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. ==રિયાક્લિંગના પ્રકાર== * સર્જનાત્કમ પુનઃઉપયોગ * ફૂલ ડેપ્થ રિસાયક્લિંગ * શિપ-સબમરિન રિસાયક્લિંગ કાર્યક્રમ * સિંગલ-સ્ટ્રીમ રિસાયક્લિંગ * થર્મલ ડિપ્લોયમરાઇઝેશન * કેમિકલ રિક્લેમેશન, દાખલા તરીકે, હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ રિજનરેશન == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == વધુ વાંચન == * એકરમેન, ફ્રાન્ક. (1997). ''વ્હાય ડુ વી રિસાયકલ?: માર્કેટ્સ, વેલ્યૂઝ એન્ડ પબ્લિક પોલિસી'' . આયલેન્ડ પ્રેસ ISBN 1-55963-504-5, 9781559635042 * પોર્ટર રિચાર્ડ સી. (2002). ''ધ ઇકોનોમિક્સ વેસ્ટ'' . [[રિસોર્સિસ ફોર ફ્યુચર]]. ISBN 1-891853-42-2, 9781891853425 dgzx2oda7djvwaca3d70je1ej1q1r2a 0 27144 903364 901026 2026-08-06T14:15:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903364 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |company_name = ABN AMRO Holding N.V. |company_logo = [[Image:ABN-AMRO Logo new colors.svg|200px]] |company_type = [[Privately held corporation|Private]] ''(Partly in temporary [[public ownership]])'' |foundation = 1991 |company_slogan = Making more possible |location = [[Amsterdam]], [[Netherlands]] |key_people = [[Gerrit Zalm]] (CEO) |products = [[Asset management]]<br/>[[Commercial bank]]ing<br/>[[Investment bank]]ing<br/>[[Private banking]]<br/>[[Retail banking]] |homepage = [http://www.abnamro.com/ www.abnamro.com] |industry = [[Financial services]] |num_employees = 31,000(2010)<ref name="2007ar">{{Cite web |url=http://www.abnamro.com/en/about-abn-amro/facts-and-figures/index.html |title=2010 Website |page=7 |format=pdf |access-date=2010-09-29 |archive-date=2010-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708010035/http://www.abnamro.com/en/about-abn-amro/facts-and-figures/index.html |url-status=dead }}</ref> |subsid = ABN AMRO Bank N.V. | market cap = | revenue = | operating_income = {{Decrease}} €2.6 billion (2009)<ref>{{Cite web |url=http://files.shareholder.com/downloads/ABN/721358834x0x314396/21869c4c-f36b-464b-9192-88455f43fb01/Interim_Financial_Report_30_June_2009_250809.pdf |title=2009 Half year results |access-date=2010-09-29 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001135341/http://files.shareholder.com/downloads/ABN/721358834x0x314396/21869c4c-f36b-464b-9192-88455f43fb01/Interim_Financial_Report_30_June_2009_250809.pdf |url-status=dead }}</ref> | net_income = {{Decrease}} €2.7 billion (2009)<ref name="2009ar">{{Cite web |url=http://files.shareholder.com/downloads/ABN/721358834x0x314396/21869c4c-f36b-464b-9192-88455f43fb01/Interim_Financial_Report_30_June_2009_250809.pdf |title=2009 Half year report |page=7 |format=pdf |access-date=2010-09-29 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001135341/http://files.shareholder.com/downloads/ABN/721358834x0x314396/21869c4c-f36b-464b-9192-88455f43fb01/Interim_Financial_Report_30_June_2009_250809.pdf |url-status=dead }}</ref> | assets = {{Decrease}} €912 billion (June 2008)<ref>{{Cite web |url=http://www.group.abnamro.com/common/download/download.cfm?companyid=ABN&fileid=237805&filekey=5a936b6f-308d-4f7f-a188-62eeaea31999&filename=ABN%20Half%20Year%20to%20June%2030%202008.pdf |title=2008 Half year results |format=pdf }}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | equity = | owner = [[Kingdom of the Netherlands]] | divisions = | footnotes = | intl = yes }} '''એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન.વી.''' એ એમ્સ્ટર્ડમમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી ડચ બેંક છે. રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપની આગેવાની હેઠળના બેન્કિંગ કોન્સોર્ટિયમ દ્વારા હસ્તાંતરણ અને તેના ટુકડા કરાયાની મોટી ઉથલપાથલ બાદ 2009માં તેને ફરી સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તેને ડૂબતી બચાવવા માટે ડચ સરકાર દ્વારા તેને રાષ્ટ્રીયકૃત કરવામાં આવી હતી. બેંક હસ્તાંતરણ અને વિલીનીકરણનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે, જે 1765થી થતા આવ્યા છે. એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની રચના 1991માં અલ્ગેમન બેંક નેધરલેન્ડ (એબીએન (ABN)) અને એમ્સ્ટર્ડમ એન્ડ રોટ્ટરડેમ બેંક (એમ્રો (AMRO)) વચ્ચેના વિલીનીકરણરૂપે થઇ હતી. વર્ષ 2007 સુધીમાં, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) અસ્ક્યામતોની દ્રષ્ટિએ [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]]ની બીજા ક્રમની અને [[યુરોપ|યુરોપ]]ની આઠમા ક્રમની સૌથી મોટી બેંક હતી. તે સમયે મેગેઝિન ધ બેંકર અને ફોર્ચ્યુન ગ્લોબલ 500 દ્વારા બેંકને વિશ્વની સૌથી મોટી બેંકોની યાદીમાં 15મો<ref>{{cite web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2007/industries/192/1.html |title=Fortune Global 500 by industry: Banks - Commercial and Savings |date=July 23, 2007 |publisher=CNN |access date=26 July 2010 |access-date=29 સપ્ટેમ્બર 2010 |archive-date=19 ઑગસ્ટ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819161201/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2007/industries/192/1.html |url-status=dead }}</ref> ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો અને તે 110,000 કર્મચારીઓ સાથે 63 દેશોમાં કામગીરી ધરાવતી હતી. વર્ષ 2007માં તે સમયના ઇતિહાસના બેંકિંગ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો ટેકઓવર ત્યારે થયો જ્યારે રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપ, ફોર્ટિસ બેંક અને બેંકો સેન્ટેન્ડરના કોન્સોર્ટિયમ દ્વારા ટેકઓવર કરવામાં આવી, જેમાંથી પ્રથમ બે બેંકોના ટેકઓવરને પરિણામે ગંભીર સમસ્યા સર્જાઇ હતી. આ ટેકઓવરને ભંડોળ પુરૂ પાડવા માટે ઉભું કરવામાં આવેલા જંગી દેવાએ 2007-2010ની નાણાંકીય કટોકટીની શરૂઆત થઇ તેવા સમયે જ બેંકની અનામતને લગભગ ખાલી કરી દીધી હતી. પરિણામે ડચ સરકારે તેને હસ્તક લઇને કામગીરીના ડચ વિભાગને રાષ્ટ્રીયકૃત કરી દીધો, જેને પ્રાથમિક ધોરણે ફોર્ટિસને બચાવવા માટે તેને ફાળવવામાં આવ્યો હતો. યુ.કે. સરકારે આરબીએસ (RBS)ને ફાળવવામાં આવેલા વિભાગ પર સ્કોટિશ બેંકના તેના નાણાંકીય બેઇલ-આઉટને કારણે અસરકારક કાબુ મેળવ્યો હતો. કોન્સોર્ટિયમ આરએફએસ (RFS) હોલ્ડિંગ્ઝ બી.વી., નોંધપાત્ર વિદેશી ઉદ્યોગો પાસે રહેલા એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના બાકીના હિસ્સાને આરબીએસ (RBS), સેન્ટેન્ડરમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યો હતો, વેચી દેવામાં આવ્યો હતો અથવા તે બંધ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. ડચ સરકારે પૂર્વ ડચ નાણાં પ્રધાન ગેરિટ ઝાલ્મને બેંકના પુન:ગઠન અને તેને સ્થિરતા આપવા માટે સીઇઓ (CEO) તરીકે નિમ્યા અને ફેબ્રુઆરી 2010માં બેંકનું બે અલગ સંસ્થાઓમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું. '''એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન.વી.''' નામની એક સંસ્થાની માલિકી ડચ સરકાર ધરાવે છે અને અન્ય '''ધ રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ એન.વી.''' નામની સંસ્થા ધ રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપને હસ્તક છે.<ref>{{cite web |url=http://files.shareholder.com/downloads/ABN/846756220x0x349284/d539e5bf-f99e-446e-b617-1e650cbe9aec/ABN_News_2010_2_6_language-en.pdf |title=ABN AMRO Group announces the legal renaming of ABN AMRO Bank N.V. to The Royal Bank of Scotland N.V. |publisher=RBS Press release |access-date=2010-09-29 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001135808/http://files.shareholder.com/downloads/ABN/846756220x0x349284/d539e5bf-f99e-446e-b617-1e650cbe9aec/ABN_News_2010_2_6_language-en.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.abnamro.com/pressroom/pressreleasedetail.cfm?ReleaseID=414245 સ્પ્લિટ ઇનટુ ધી ન્યૂ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન્ડ આરબીએસ એન.વી. ઇન ધી ફર્સ્ટ ક્વાર્ટર ઓફ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100205045319/http://abnamro.com/pressroom/pressreleasedetail.cfm?ReleaseID=414245 |date=2010-02-05 }} એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) પ્રેસ રિલીઝ. 7 ઓક્ટોબર 2009</ref> આ તારીખે ડચની માલિકીનો કારોબાર આરબીએસ (RBS) થી કાયદાકીય રીતે અલગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.abnamro.com/pressroom/pressreleasedetail.cfm?releaseid=443373 એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) કમ્પલીટ્સ લિગલ ડિવિલીનીકરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100417040929/http://www.abnamro.com/pressroom/pressreleasedetail.cfm?ReleaseID=443373 |date=2010-04-17 }} એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) પ્રેસ રિલીઝ. 8 ફેબ્રુઆરી 2010</ref> ડચ સરકારે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) નામની માલિકી મેળવી હતી અને તેમણે ખરીદેલા બેંકના હિસ્સા માટે તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જ્યારે જૂથની અન્ય કંપનીઓને બીજુ નામ આપવામાં આવ્યું અથવા બંધ કરવામાં આવી હતી. <ref>[http://gbm.rbs.com/gbmassets/documents/PDFs/gp1332/USA_FAQ.pdf એફએક્યૂ: એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન.વી. લિગલ એન્ટીટિ રિનેમિંગ ઇન ધી યુએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203021129/http://gbm.rbs.com/gbmassets/documents/PDFs/gp1332/USA_FAQ.pdf |date=2010-02-03 }} રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ પ્રેસ રિલીઝ</ref> વર્ષ 2010માં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંકના માલિક એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ગ્રુપનું સર્જન ''એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) નેધરલેન્ડ'' ના અગાઉના વિભાગો, ''એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ખાનગી બેન્કિંગ'' , સાથે ''ફોર્ટિસ બેંક નેધરલેન્ડ'' તેમજ અગાઉ ફોર્ટિસની માલિકીની ખાનગી બેંક ''મીસપિયર્સન'' અને ''ઇન્ટરનેશનલ ડાયમંડ એન્ડ જ્વેલરી ગ્રુપ'' ને ભેળવી દઇને કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે 1 જૂલાઇ, 2010ના રોજ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) નામ હેઠળ કામગીરીની શરૂઆત કરી તે સમયે ફોર્ટિસ બેંકના નામનો સત્તાવાર રીતે અંત આવ્યો. ડચ સરકારે જણાવ્યું કે તે ઓછામાં ઓછું 2011 સુધી તો સરકાર હસ્તક રહેશે અને ત્યારબાદ તે નવી બેંકના જાહેર શેર બજારમાં લિસ્ટીંગ માટે વિચારણા કરશે. ==ઇતિહાસ== ===પ્રારંભના વર્ષો=== વર્ષ 1824માં ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિઝના વેપાર અને નાણાંકીય સ્થિતીને પુનર્જિવીત કરવા માટે રાજા વિલિયમ પહેલાએ નેધરલેન્ડશ હેન્ડલ-માત્શેપ્પીજ (NHM) નામની વેપારી કંપનીની સ્થાપના કરી હતી અને તે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના પ્રાથમિક પૂર્વજોમાંની એક છે. એગ્લેમિન બેંક નેદરલેન્ડ (ABN)ની રચના કરવા માટે 1964માં એનએચએમ (NHM)ને ''ટ્વેન્ટશે બેંક'' માં ભેળવી દેવામાં આવી હતી. તે સમાન વર્ષે 1871માં સ્થપાયેલી ''એમ્સ્ટર્ડમીશ બેંક'' ને એમ્રો (AMRO) બેંકની રચના કરવા માટે 1873માં (1765થી ''ડિટર્મીજેર વેસલિંઘ એન્ડ ઝેડએન.'' સમાવિષ્ટ વિલીનીકરણના ભાગરૂપે) સ્થપાયેલી ''રોટ્ટરડેમીશ બેંક'' માં ભેળવી દેવામાં આવી. 1991માં એબીએન (ABN) અને એમ્રો (AMRO) બેંક એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની રચના માટે સંમત થયા. આ વિલીનીકરણ અને હસ્તાંતરણ દ્વારા, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)એ સંખ્યાબંધ વિદેશી કંપનીઓ અને શાખાઓ મેળવી. એનએચએમ (NHM) સંસ્થા પાસેથી તેને [[એશિયા|એશિયા]] અને મિડલ ઇસ્ટમાં શાખાઓનું નોંધપાત્ર નેટવર્ક પ્રાપ્ત થયું. તેમાંની એક સાઉદી હોલેન્ડી બેંક કે જે જુની એનએચએમ (NHM) જેદ્દાહ શાખા હતી અને જેમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) હજુ પણ 40 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે તે અંગે ડચની સંસદમાં રાજકીય પાર્ટી ફોર ફ્રિડમ દ્વારા પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. અન્ય બેંક હોલેન્ડશી બેંક-યુની (HBU) હતી, જેની રચના 1933માં ''હોલેન્ડશી બેંક વૂર દે મિડ્ડેલેન્ડશી ઝી'' (HBMZ) અને ''હોલેન્ડશી ઝ્યુઇડ-અમેરિકા બેંક'' ના વિલીનીકરણ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેને પગલે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ને દક્ષિણ અને મધ્ય અમેરિકામાં શાખાઓનું વિસ્તૃત નેટવર્ક મળ્યું હતું. 1979માં એબીએને (ABN) શિકાગો સ્થિત લાસેલ નેશનલ બેંકનું હસ્તાંતરણ કરીને ઉત્તર અમેરિકામાં પણ વિસ્તરણ કર્યું હતું. 1991માં એબીએન (ABN) અને એમ્રો (AMRO) બેંકના વિલીનીકરણ બાદ, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) વધુ સંખ્યાબંધ હસ્તાંતરણો દ્વારા સતત વૃદ્ધિ પામી, જેમાં 1996માં ડેટ્રોઇટના પરા વિસ્તારમાં સ્થિત સ્ટાન્ડર્ડ ફેડરલ બેંક અને 2001માં મિશીગન નેશનલ બેંકના હસ્તાંતરણનો સમાવેશ થાય છે, બંને બેંકોને આપણે ''લાસેલ નેશનલ બેંક'' તરીકે રિબ્રાન્ડ કરી હતી. એબીએન એમ્રો (ABN Amro)એ 1995ની પાનખરમાં અમેરિકન સિક્યોરિટીઝ અને કોમોડિટીઝ ટ્રેડિંગ અને ક્લિયરીંગ કોર્પોરેશન, ધી શિકાગો કોર્પોરેશનની ખરીદી લીધું હતું. <ref>[http://www.nytimes.com/1995/09/27/business/abn-amro-is-seen-making-acquisition.html]</ref> અન્ય મુખ્ય હસ્તાંતરણોમાં 1998માં બ્રાઝિલીયન બેંક બેંકો રિઅલ અને 2006માં ઇટાલિયન બેંક એન્ટોન્વેનેટાનો સમાવેશ થાય છે. તે <ref>[http://www.dutchnews.nl/news/archives/2010/03/dirty_tricks_during_bouwfonds.php "ડર્ટી ટ્રીક્સ ડ્યૂરિંગ બાઉફોન્ડ્ઝ પ્રાઇવેટાઇઝેશન,"] ''DutchNews.nl'' (31 માર્ચ 2010)</ref>2000માં સ્થાનિક ડચ સરકારની મોર્ગેજ અને બિલ્ડીંગ વિકાસ સંસ્થા, બ્યુફોન્ડ્સના વિવાદીત હસ્તાંતરણ સાથે પણ સંકળાયેલી હતી. એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)એ ચિંતામાં વધારો થતા 2006માં બ્યુફોન્ડ્સને વેચી દીધી હતી. ===મહત્ત્વના નિર્ણયની ઘડી=== એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ને વર્ષ 2005ની શરૂઆતમાં એક મહત્ત્વના નિર્ણય પર આવવું પડ્યું. બેંક હજુ સુધી આરઓઇ (ROE) મેળવવાના તેના પોતાના લક્ષ્યાંકને પૂર્ણ કરી શકી ન હતી જે તેને સમકક્ષ કામગીરી ધરાવતા ટોચના 5 જૂથોની યાદીમાં સ્થાન અપાવનાર હતો, આ લક્ષ્યાંક સીઇઓ (CEO) રિજ્કમેન ગ્રોએનિકે 2000માં તેની નિમણુંક સમયે નક્કી કર્યો હતો. 2000 થી 2005 સુધી, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના શેરની કિંમત સ્થિર રહી હતી. 2006ના નાણાંકીય પરિણામે બેંકના ભવિષ્ય અંગેની ચિંતાઓમાં વધારો કર્યો હતો. કાર્યશીલ ખર્ચએ કાર્યશીલ કમાણીની સરખામણીએ ઘણા ઊંચા દરે વધી રહ્યો હતો, અને ક્ષમતા ગુણોત્તર વધુ ઘટીને 69.9 ટકાની સપાટીએ આવી ગયો હતો. બિન-કાર્યક્ષમ લોનો વાર્ષિક ધોરણે 192 ટકાના નોંધપાત્ર દરે વધી હતી. મિલકતોના ટકાઉ વેચાણને કારણે જ ચોખ્ખા નફામાં વૃદ્ધિ જોવા મળી હતી. તે અગાઉના બે વર્ષ દરમિયાન, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ભાંગી પડશે, તેનું વિલીનીકરણ થશે, અથવા તેને હસ્તગત કરવામાં આવશે તેવી કેટલીક અટકળો ફરતી હતી. 21 ફેબ્રુઆરી, 2007ના રોજ ટીસીઆઇ (TCI) હેજ ફન્ડ કે જેણે સુપરવાઇઝી બોર્ડના ચેરમેનને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના વિલીનીકરણ, હસ્તાંતરણ અથવા વિસર્જન અંગે સક્રિયપણે તપાસ કરવા સૂચવ્યું હતું, તેણે જણાવ્યું કે હાલની શેરકિંમત અંતર્ગત મિલકતોનું સાચુ મૂલ્ય પ્રદર્શિત કરતી નથી. ટીસીઆઇ (TCI)એ ચેરમેનને એપ્રિલ 2007ના રોજની શેરહોલ્ડરોની વાર્ષિક બેઠકમાં તેમની વિનંતીને કાર્યસૂચિમાં મુકવા જણાવ્યું. 20 માર્ચના રોજ જ્યારે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટીશ]] બેંક બાર્કલેઝ અને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બંને પક્ષોએ શક્ય વિલીનીકરણ અંગે મંત્રણા કરી રહ્યો હોવાની વાત કબૂલ કરી ત્યારે આ વાતને સમર્થન પ્રાપ્ત થયું. === હસ્તાંતરણની સ્પર્ધા=== 28 માર્ચના રોજ, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)એ 2007ની શેરહોલ્ડરોની બેઠકની કાર્યસૂચિ જાહેર કરી. તેમાં ટીસીઆઇ (TCI) દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી બધી જ બાબતો સમાવિષ્ટ હતી, પરંતુ ભલામણોમાં કંપનીના વિસર્જન અંગેની વિનંતીને સ્થાન આપવામાં આવ્યું ન હતું.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6469417.stm બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ | બિઝનેસ | બાર્કલેઝ ઇન એક્સક્લુઝિવ એબીએન ટોક્સ]</ref> [[File:IJsseltoren Zwolle.jpg|thumb|right|ઝ્વોલેમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના ઇન્સ્યોરન્સ વિભાગનું વડું મથક.]] આમ છતાં, 18 એપ્રિલના રોજ, અન્ય બ્રિટીશ બેંક, ધ રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડે (RBS) સોદાની દરખાસ્ત માટે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)નો સંપર્ક કર્યો, જે હેઠળ આરબીએસ (RBS), બેલ્જિયમની ફોર્ટિસ, અને [[સ્પેઇન|સ્પેન]]ની બેંકો સેન્ટેન્ડર સેન્ટ્રલ હિસ્પેનો (હવે બેંકો સેન્ટેન્ડર) એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) માટે સંયુક્તપણે બોલી કરશે અને ત્યાર બાદ તેઓ બેંકના વિવિધ વિભાગોને તેમની વચ્ચે વહેંચી લેશે. સૂચિત સોદા પ્રમાણે, આરબીએસ (RBS) એબીએન (ABN)ના શિકાગો સ્થિત કારોબાર, લાસેલ, અને એબીએન (ABN)ના હોલસેલ કારોબારને હસ્તગત કરશે; જ્યારે બેંકો સેન્ટેન્ડર બ્રાઝિલના કારોબાર અને ફોર્ટિસ ડચ કારોબારને પોતાના હસ્તક લઇ લેશે. 23 એપ્રિલના રોજ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) અને બાર્કલેઝે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના બાર્કલેઝ દ્વારા સૂચિત હસ્તાંતરણની જાહેરાત કરી. આ સોદાનું મૂલ્ય €67 બિલિયન આંકવામાં આવ્યુ. બેંક ઓફ અમેરિકાને લાસેલ બેંકનું €21 અબજમાં વેચાણ આ સોદાનો એક હિસ્સો હતો.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6582507.stm બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ | બિઝનેસ | બાર્કલેઝ અગ્રીઝ £45 બિલિયન ડચ ડીલ] </ref> તેના બે દિવસ બાદ આરબીએસ (RBS)ની આગેવાની હેઠળના કોન્સોર્ટિયમે જો એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) તેની લાસેલ બેંકનું બેંક ઓફ અમેરિકાને થનાર વેચાણ રોકે તેની શરતે €72 બિલિયનની સંકેતાત્મક ઓફર કરી હતી. ત્યાર પછીના દિવસે શેરહોલ્ડરોની બેઠક દરમિયાન, આશરે 68 ટકા જેટલા મહત્તમ શેરહોલ્ડરોએ ટીસીઆઇ (TCI) દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા વિસર્જનની તરફેણમાં મત આપ્યા હતા.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6590741.stm બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ | બિઝનેસ | આરબીએસ વૂઝ એબીએન વીથ £49 બિલિયન બિડ પ્લાન]</ref> લાસેલના વેચાણને ઘણા લોકો દ્વારા અવરોધક ગણાવવામાં આવી હતી: તે જૂથની પ્રવર્તમાન અમેરિકન બ્રાન્ડ્સ સિટીઝન બેંક એન્ડ ચાર્ડર વનની સફળતા પર વિસ્તરણ કરવા માટે યુએસના બજારમાં વધારે પ્રવેશ મેળવવા પ્રયત્નો કરી રહેલી આરબીએસ (RBS)ની બિડના માર્ગમાં અવરોધક મનાતી હતી. 3 મે, 2007ના રોજ, [http://www.veb.net/overveb/code.php?codenr=91&amp;SID=0767cc89e5eb76d4e71f0c9ab3a73346 ડચ ઇન્વેસ્ટર્સ અસોસિએશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006134440/http://www.veb.net/overveb/code.php?codenr=91&SID=c1ae49a1789999445c10fb33ba04c289 |date=2008-10-06 }} (Vereniging van Effectenbezitters) એબીએન (ABN)ના શેરોના 20 ટકા હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા શેરધારકોના ટેકાથી લાસેલના વેચાણ પર મનાઇહુકમ કરવાની વિનંતી સાથે આ કેસને એમ્સ્ટર્ડમમાં ડચ કોમર્શિયલ કોર્ટમાં લઇ ગયું હતું. કોર્ટે સુણાવ્યું કે લાસેલના વેચાણને બાર્કલેઝની વિલીનીકરણ માટે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) સાથે ચાલી રહેલી મંત્રણાથી અલગ ગણી શકાય નહીં, અને આથી એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના શેરધારકો સામાન્ય શેરધારક બેઠકમાં અન્ય શક્ય વિલીનીકરણ/હસ્તાંતરણના ઉમેદવારોને મંજુરી આપવા સક્ષમ હોવા જોઇએ. આમ છતાં જૂલાઇ 2007માં, ડચ સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂકાદો આપ્યો કે બેંક ઓફ અમેરિકા દ્વારા લાસેલ બેંક કોર્પોરેશનના હસ્તાંતરણની પ્રક્રિયા આગળ વધી શકે છે. બેંક ઓફ અમેરિકાએ લાસેલને 1 ઓક્ટોબર, 2007થી પોતાનામાં ભેળવી દીધી. [[File:Aurora Place.jpg|thumb|right|200px|સિડનીમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO).]] 23 જૂલાઇના રોજ, બાર્કલેઝે [[ચીન]] અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] સરકાર પાસેથી રોકાણની ખાતરી મેળવ્યા બાદ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) માટેની તેની ઓફર વધારીને €67.5 બિલિયન કરી, પરંતુ તે હજુ પણ આરબીએસ (RBS)ના કોન્સોર્ટિયમની ઓફરથી ઓછી હતી. બાર્કલેઝની સુધારેલી બિડ શેરદીઠ €35.73 હતી - જે તેની અગાઉની ઓફરની સરખામણીએ 4.3 ટકા વધારે હતી. આ ઓફર, કે જેમાં 37 ટકા રોકડનો સમાવેશ થતો હતો, તે સપ્તાહ પહેલા આરએફએસ (RFS) કોન્સોર્ટિયમ દ્વારા શેરદીઠ €38.40ની કરવામાં આવેલી ઓફર કરતા નીચે રહી હતી. તેમની સુધારેલી ઓફરમાં લાસેલ બેંક માટેની ઓફરનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો, કેમકે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) તેની પેટા બેંકને બેંક ઓફ અમેરિકાને વેચવા માટે સક્ષમ હતી. આરબીએસ (RBS) હવે એબીએન (ABN)ના રોકાણ-બેન્કિંગ વિભાગ અને તેના એશિયન નેટવર્ક પર સ્થિર થશે. === હસ્તાંતરણ અને વિસર્જન=== 30 જૂલાઇના રોજ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)એ બાર્કલેઝની ઓફર માટેનો પોતાનો ટેકો પાછો ખેંચી લીધો જે આરબીએસ (RBS)ની આગેવાની હેઠળના જૂથ દ્વારા કરવામાં આવેલી ઓફર કરતા નીચી હતી. બાર્કલેઝની ઓફર એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના "વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિકોણ"ને અનુરૂપ હતી, જ્યારે બોર્ડે "નાણાંકીય દ્રષ્ટિકોણ"થી તેની ભલામણ કરી ન હતી. આરબીએસ (RBS), ફોર્ટિસ અને બેંકો સેન્ટેન્ડરની 98.3 બિલિયન અમેરિકન ડોલરની બિડ બાર્કલેઝની ઓફરની સરખામણીએ 9.8 ટકા વધારે હતી. બાર્કલેઝ બેંકે આરબીએસ (RBS)ની આગેવાની હેઠળના કોન્સોર્ટિયમની બિડની સફળતાનો માર્ગ આસાન કરતા 5 ઓક્ટોબરના રોજ તેના વિભાજનના આયોજન સહિત એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) માટેની તેની બિડને પાછી ખેંચી લીધી હતી. ફોર્ટિસ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના ડચ અને બેલ્જિયન કારોબાર મેળવશે, બેંકો સેન્ટેન્ડર [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]]માં બેંકો રિઅલ અને [[ઈટલી|ઇટાલિ]]માં બેંકા એન્ટોન્વેનેટા મેળવશે અને આરબીએસ (RBS) એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના હોલસેલ વિભાગ અને એશિયા સહિતના અન્ય બધા જ કારોબારની માલિકી લેશે. 9 ઓક્ટોબરના રોજ, રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડની આગેવાની હેઠળના આરએફએસ (RFS) કોન્સોર્ટિયમે કરેલી બિડને ડચ બેંકના શેરોના 86 ટકા હિસ્સાનું પ્રતિનિધીત્વ કરતા શેરધારકોએ આરએફએસ (RFS) જૂથની €70 બિલિયનની ઓફરનો સ્વીકાર કર્યા બાદ ઔપચારિક રીતે વિજેતા જાહેર કરવામાં આવી. સ્વીકાર્યતાની કક્ષાએ કોન્સોર્ટિયમ માટે ઔપચારિક નિયંત્રણ મેળવવાનો માર્ગ આસાન બનાવી દીધો. 10 ઓક્ટોબરના રોજ જ્યારે ફોર્ટિસે તેના €13 બિલિયનના રાઇટ્સ ઇસ્યુને પૂર્ણ કર્યો ત્યારે જૂથે તેની ઓફરને બિનશરતી જાહેર કરી. આથી જૂથની શેરદીઠ €38ની ઓફર માટે જરૂરી ધિરાણ કે જેમાં €35.60 રોકડનો પણ સમાવેશ થાય તે પ્રાપ્ત થયું. બાર્કલેઝની ઓફરનું મોટા પાયે સમર્થન કરનાર એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના મેનેજિંગ બોર્ડના ચેરમેન, રિજ્કમેન ગ્રોએનિન્કે પદ છોડી દેવાનો નિર્ણય લીધો.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7029297.stm બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ | બિઝનેસ | બાર્કલેઝ એબાન્ડન્સ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ઓફર]</ref> ===2008ની નાણાંકીય કટોકટીની અસર=== ====આરબીએસ (RBS)==== [[File:ABNAMRO Dubai.jpg|thumb|right|દૂબઇમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO).]] 22 એપ્રિલ 2008ના રોજ આરબીએસે (RBS) બ્રિટીશ કોર્પોરેટ ઇતિહાસના સૌથી મોટા રાઇટ્સ ઇસ્યુની જાહેરાત કરી, જેનો હેતુ ડૂબેલા રોકાણને પરિણામે માંડી વાળેલા £5.9 બિલિયનને સરભર કરવા અને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની ખરીદી બાદ તેની અનામતોમાં વધારો કરવા £12 બિલિયનની નવી મૂડી ઉભી કરવાનો હતો. 13 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ, બ્રિટનના વડા પ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને નાણાંકીય વ્યવસ્થા માટે યુકે સરકારના બેઇલઆઉટની જાહેરાત કરી. ટ્રેઝરી નાણાંકીય ક્ષેત્રને ધબડકાથી બચાવી દેવા રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપ પીએલસી, લોઇડ ટીએસબી અને એચબીઓએસ પીએલસીમાં 37 બિલિયન પાઉન્ડ (64 બિલિયન ડોલર, 47 બિલિયન યુરો)ની નવી મૂડી ઉમેરશે. તેને પગલે આરબીએસ (RBS) સરકારની કુલ માલિકી 58 ટકાની હતી. આ બચાવકાર્યને પરિણામે જૂથના ચીફ એક્ઝિક્યુટીવ સર ફ્રેડ ગુડવિને રાજીનામું આપવાનો પ્રસ્તાવ મુક્યો, જેનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો. જાન્યુઆરી 2009માં એવી જાહેરાત કરવામાં આવી કે આરબીએસે (RBS) £28 બિલિયનની ખોટ કરી છે, જેમાંથી £20 બિલિયન એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના કારણે હતી.<ref>[http://www.thisismoney.co.uk/investing-and-markets/article.html?in_article_id=467890&amp;in_page_id=3 બેંક્સ શેર ક્રેશ ઓન આરબીએસ £28 બિલિયન લોસ]</ref> તે જ સમયે સરકારે તેમના પ્રેફરન્સ શેરોને ઓર્ડિનરી શેરોમાં રૂપાંતરિત કરતા આરબીએસ (RBS)માં તેનો હિસ્સો વધીને 70 ટકા થઇ ગયો.<ref>[http://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/was-abn-the-worst-takeover-deal-ever-1451520.html વોઝ એબીએન (ABN) ધ વર્સ્ટ ટેકઓવર ડીલ એવર ?] મેથ્યુ રોબિન્સ. ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ 20 જાન્યુઆરી 2009</ref> ====ફોર્ટિસ==== [[File:ABN AMRO4.jpg|thumb|right|એમ્સ્ટર્ડમમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)નું વડું મથક.]] એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના સોદાએ ફોર્ટિસની મૂડીનું ધોવાણ કરતા, 11 જૂલાઇ, 2008ના રોજ, ફોર્ટિસના સીઇઓ, જિન વોટ્રન પદ પરથી ખસી ગયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/markets/2008/06/26/fortis-capital-update-markets-equity-cx_vr_0626markets23.html |title=ફોર્ટિસ સફર્સ એબીએન (ABN) પેઇન - ફોર્બ્સ |access-date=2010-09-29 |archive-date=2008-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002125244/http://www.forbes.com/markets/2008/06/26/fortis-capital-update-markets-equity-cx_vr_0626markets23.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=11751202 મિક્સ્ડ ફોર્ચ્યુન ફોર ધી બાયર્સ ઓફ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) - ધી ઇકોનોમિસ્ટ]</ref><ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&amp;sid=aSgzfhmC0LSU&amp;refer=europe ફોર્ટિસ આઉસ્ટ્સ ચીફ વોટ્રન આફ્ટર એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ડીલ ડિપ્લેટ્સ કેપિટલ માર્ટજિન વેન ડેલ સ્ટેર] માર્ટજિન વેન ડેર સ્ટેર. બ્લુમબર્ગ. 11 જૂલાઇ, 2008</ref> તેના શેરના મૂલ્ય પર આધારિત ફોર્ટિસનું કુલ મૂલ્ય હસ્તાંતરણ અગાઉના મૂલ્યની સરખામણીએ ત્રીજા ભાગનું થઇ ગયું હતું, અને તે મૂલ્ય હેઠળ તેણે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની બેનેલક્સ પ્રવૃત્તિઓ માટે ચૂકવણી કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.iht.com/articles/2008/07/13/business/fortis.php |title=ફોર્ટિસ ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ આઉટ; ચેરમેન નાઉ ફેસીસ શેરહોલ્ડર એન્ગર - ઇન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રેબ્યુન |access-date=2012-12-09 |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209013229/http://www.iht.com/articles/2008/07/13/business/fortis.php |url-status=dead }}</ref> ફોર્ટિસે સપ્ટેમ્બર 2008માં એવી જાહેરાત કરી કે તે આરએફએસ (RFS) હોલ્ડીંગમાં રહેલો પોતાનો હિસ્સો વેચી દેવા માગે છે, જેમાં ફોર્ટિસને હજુ સુધી તબદીલ કરવામાં ન આવેલી બધી જ પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થતો હતો (દા.ત. એસેટ મેનેજમેન્ટ સિવાય બધી જ).<ref>{{Cite web |url=http://www.yourquestions.fortis.com/en/1641-All_questions.html?all=1 |title=ક્વેશ્ચન્સ એન્ડ આન્સર્સ ઓન ધી ફોર્ટિસ સાઇટ |access-date=2010-09-29 |archive-date=2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020164643/http://www.yourquestions.fortis.com/en/1641-All_questions.html?all=1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.dutchnews.nl/news/archives/2008/06/fortis_abn_amro_selloff_in_tro.php ફોર્ટિસ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) સેલ-ઓફ ઇન ટ્રબલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416051200/http://www.dutchnews.nl/news/archives/2008/06/fortis_abn_amro_selloff_in_tro.php |date=2013-04-16 }} ડચ ન્યૂઝ. 16 જૂન 2008</ref> ====નિકાલ અને ફરી નામ આપવું==== 2008માં આરએફએસ (RFS) હોલ્ડીંગ્ઝે એએસી કેપિટલ પાર્ટનર્સ દ્વારા સંચાલિત 32 યુરોપિયન કંપનીઓમાં રહેલા ખાનગી ઇક્વિટીના પોર્ટફોલિયોને પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી સેકન્ડરી માર્કેટ વ્યવહાર દ્વારા 1.5 અબજ ડોલરમાં [[ગોલ્ડમૅન સૅશ|ગોલ્ડમેન સાશ]], આલ્પઇન્વેસ્ટ પાર્ટનર્સ અને સીપીપી (CPP)ને સમાવતા કોન્સોર્ટિયમને વેચાણની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી હતી.<ref>"[http://www.pionline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080812/REG/553466536 ગોલ્ડમેન ગ્રુપ સ્નેગ્સ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) યુનિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202112513/http://www.pionline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20080812%2FREG%2F553466536 |date=2009-02-02 }}." Pensions&amp;Investments, ઓગસ્ટ 12, 2008.</ref><ref>[http://www.penews.com/magazine/news/content/2451547473 ડિસ્કાઉન્ટ ઓફર્ડ ટુ ઓફલોડ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) સેકન્ડરીઝ]</ref> સપ્ટેમ્બર 2009માં, આરબીએસે (RBS) [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં મોર્ગન શેરસંચાલન કારોબારને આરબીએસ (RBS) મોર્ગન્સનું નવું નામ આપ્યું હતું.<ref>[http://news.smh.com.au/breaking-news-business/abn-amro-morgans-rebrands-to-rbs-morgans-20090910-fjaq.html એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) મોર્ગન્સ રિબ્રાન્ડ્સ ટુ આરબીએસ મોર્ગન્સ] એલિસન બેલ. સિડની મોર્નીંગ હેરાલ્ડ. 10 સપ્ટેમ્બર 2009</ref> તે અગાઉ સમાન વર્ષના માર્ચ મહિનામાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ઓસ્ટ્રેલિયા એકમનું આરબીએસ (RBS) ઓસ્ટ્રેલિયાનું નવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.rbs.com.au/default.aspx?page=29&amp;news=41 આરબીએસ એનાઉન્સિસ ધી રિબ્રાન્ડીંગ ઓફ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ઇન ઓસ્ટ્રેલિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303133837/http://www.rbs.com.au/default.aspx?page=29&news=41 |date=2012-03-03 }} રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ પ્રેસ રિલીઝ. 16 માર્ચ 2009</ref> 10 ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ, આરબીએસે (RBS) જાહેરાત કરી હતી કે [[ભારત|ભારત]] <ref>[http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=385162 એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ગેટ્સ રિબ્રાન્ડીંગ નોડ] બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ. 10 ફેબ્રુઆરી 2020</ref> અને યુનાઇટેડ આરબ એમિરેટ્સમાં આવેલી તેની માલિકીની શાખાઓનું તેના નામ હેઠળ રિબ્રાન્ડીંગ કરવામાં આવશે.<ref>[http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data/business/2010/February/business_February152.xml&amp;section=business&amp;col= યુએઇ'ઝ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બીકમ્સ આરબીએસ ઓન ફેબ્રુઆરી 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403082006/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data%2Fbusiness%2F2010%2FFebruary%2Fbusiness_February152.xml&section=business&col= |date=2015-04-03 }} ખાલીજ ટાઇમ્સ. 5 ફેબ્રુઆરી 2010</ref>. એચએસબીસી (HSBC) હોલ્ડીંગ્ઝે જણાવ્યું કે તે રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડનો ભારતીય રિટેલ અને વ્યાપારી બેન્કિંગ કારોબાર 1.8 અબજ ડોલરમાં ખરીદશે.<ref>{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/banking/finance/banking/HSBC-to-buy-RBSs-India-retail-commercial-bank-operations/articleshow/6119654.cms |title=HSBC to buy RBS's India retail, commercial bank operations |access-date=2010-09-29 |archive-date=2010-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810110434/http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/banking/finance/banking/HSBC-to-buy-RBSs-India-retail-commercial-bank-operations/articleshow/6119654.cms |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.financialexpress.com/news/abn-amro-begins-rebranding-despite-hsbc-bid/577183/ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બિગીન્સ રિબ્રાન્ડીંગ ડિસ્પાઇટ એચએસબીસી બિડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212114415/http://www.financialexpress.com/news/abn-amro-begins-rebranding-despite-hsbc-bid/577183 |date=2010-02-12 }} ધી ફાઇનાન્સિયલ એક્સપ્રેસ. 9 ફેબ્રુઆરી 2010</ref> ====ડચ સરકારની માલિકી==== 2008ની નાણાંકીય કટોકટીમાં ફોર્ટિસના કારોબારમાં સતત આવી રહેલી સમસ્યાઓને પગલે ડચ સ્ટેટે નેધરલેન્ડના ફોર્ટિસના સમગ્ર કારોબાર (€16.8 બિલિયન) સંપૂર્ણ નિયંત્રણ મેળવી લીધુ, જેમાં ફોર્ટિસ સાથે સંકળાયેલા એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના કેટલોક હિસ્સો પણ સમાવિષ્ટ હતો. ડચ સરકાર અને દે નેદરલેન્ડશી બેંકના પ્રેસિડેન્ટે ડચ ફોર્ટિસ અને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના હિસ્સાનું વિલીનીકરણ થશે તેવી જાહેરાત કરી, જ્યારે બેંક રાજ્યની માલિકી હેઠળ છે.<ref> નવી બેંક 'એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)' નામથી જ ચાલુ રહે તેવી શક્યતા છે કેમકે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની અસ્ક્યામતો ફોર્ટિસની અસ્ક્યામતોની સરખામણીએ ઘણી વધારે છે. [http://www.minfin.nl/english/News/Newsreleases/2008/10/The_State_of_the_Netherlands_fully_acquires_Fortis_Bank_Nederland_Fortis_Insurance_Netherlands_Fortis_Corporate_Insurance_and_the_Fortis_share_in_ABN_AMRO_Holding ડચના નાણાં મંત્રાલયની જાહેરાત]</ref> જાન્યુઆરી 2009માં, એવું નોંધાયુ કે [[બેલ્જિયમ]]-સ્થિત ફોર્ટિસના શેરધારકો બેલ્જિયમ સરકાર સામે સમસ્યામાં મુકાયેલા નાણાંકીય સેવા આપતા જૂથને હસ્તગત કરવાના નિર્ણય સામે કેસ દાખલ કરવા વિચારી રહ્યા છે અને તેઓ ડચ સરકાર સામે પણ કેસ કરવાનું આયોજન ધરાવે છે. કેસનું પ્રારંભિક પરિણામ ડચ સરકારની તરફેણમાં આવ્યું. 9 ફેબ્રુઆરી, 2010ના રોજ, ડચ સ્ટેટ દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવેલા એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના કારોબારને આરબીએસ (RBS) દ્વારા હસ્તાંતરિત ઉદ્યોગથી કાનૂની રીતે અલગ કરવામાં આવ્યા. તેને પગલે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) હોલ્ડીંગ્ઝમાં જ બે અલગ બેંકોનું નિર્માણ થયું, ધી રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ અને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક નામની નવી સંસ્થા, ડચની મધ્યસ્થ બેંક દ્વારા બંનેને અલગ પરવાના આપવામાં આવ્યા<ref>{{Cite web |url=http://www.infogrok.com/index.php/financial-services/abn-amro-completes-legal-demerger.html |title=એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) કમ્પલીટ્સ લિગલ ડિવિલીનીકરણ |access-date=2010-09-29 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529030948/http://www.infogrok.com/index.php/financial-services/abn-amro-completes-legal-demerger.html |url-status=dead }}</ref>. ===ગોલ્ડમેન સાશ એસઇસી (SEC) ફરિયાદ=== એસઇસી (SEC) દ્વારા કોર્ટની એક પૂરવણીમાં એબીએન એમ્રો (ABN Amro)નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો જ્યારે તેણે 16 એપ્રિલ, 2010ના રોજ ગોલ્ડમેન સાશ અને ગોલ્ડમેનના એક સીડીઓ (CDO) ટ્રેડર સામે દાવો માંડ્યો. એસઇસી (SEC)એ એવો આક્ષેપ મુક્યો કે એબીએન એમ્રો (ABN Amro) ગોલ્ડમેન જે સીડીઓ (CDO) ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સનું સર્જન કરતી હતી તેની ખોટી બાજુએ હતી અને આથી ગોલ્ડમેને આઇકેબી (IKB) અને એબીએન એમ્રો (ABN Amro) બંનેને છેતર્યા છે અને એબીએન એમ્રો (ABN Amro) એવી જાહેરાત કરવામાં નિષ્ફળ રહી કે તેણે ખરીદીમાં ત્રીજા પક્ષકારને સામેલ કર્યો નથી, પરંતુ તેને બદલે હેજ ફન્ડના માર્ગદર્શન હેઠળ તે સીડીએસ (CDS)ના સોદામાં પક્ષકાર બની હતી. આ હેજ ફન્ડ પોલ્સન એન્ડ કંપની ડિફોસ્ટના આ પ્રસંગનો જંગી નાણાંકીય લાભ લેવા માટે સામેલ થઇ હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.docstoc.com/docs/34446105/Goldman-SEC|title=SEC Goldman Suit Court Fillings|date=16 April 2010}}</ref> ==બેંકનો કારોબાર== એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) 15 દેશોમાં કાર્યાલયો ધરાવે છે, પરંતુ તેના 32,000 કર્મચારીઓમાંથી 5,000 [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]]માં છે. તેની કામગીરીમાં 14 દેશોમાં ઉચ્ચ સંપત્તિ ધરાવતા ગ્રાહકો પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરતી ખાનગી બેંક અને કોમર્શિયલ અને વેપારી બેન્કિંગ કામગીરીનો સમાવેશ થાય છે, જે ઉર્જા, કોમોડિટીઝ અને પરિવહન તેમજ બ્રોકરેજ, ક્લિયરીંગ અને કસ્ટડી જેવા વિશેષ બજારોમાં કામગીરી ધરાવે છે.<ref>[http://www.fins.com/Finance/Companies/1/ABN-AMRO-Bank-N-V એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન.વી. ઓવરવ્યૂ] FINS.com. 19 જૂલાઈ 2007ના રોજ પ્રવેશ</ref> ==નાણાંકીય વિગતો== {| class="wikitable" border="3" |+ <td>'''નાણાંકીય વિગતો''' </td> ! વર્ષો ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 |- | વ્યાજના વેચાણનો નફો | €18.280 મિલિયન | €18.793 મિલિયન | €19.793 મિલિયન | €23.215 મિલિયન | €27.641 મિલિયન |- | ઇબીઆઇટીડીએ (EBITDA) | €4.719 મિલિયન | €5.848 મિલિયન | €6.104 મિલિયન | €6.705 મિલિયન | €6.360 મિલિયન |- | કુલ પરિણામ જૂથનો હિસ્સો | €2.267 મિલિયન | €3.161 મિલિયન | €4.109 મિલિયન | €4.443 મિલિયન | €4.780 મિલિયન |- | કર્મચારીઓ | 105,000 | 105,439 | 105,918 | 98,080 | 135,378 |}<ref>{{Cite web |url=http://www.opesc.org/fiche-societe/fiche-societe.php?entreprise=AMRO |title=OpesC |access-date=2010-09-29 |archive-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110326035229/http://www.opesc.org/fiche-societe/fiche-societe.php?entreprise=AMRO |url-status=dead }}</ref> ==પૂર્વ કર્મચારીઓ== એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના પૂર્વ કર્મચારીઓ: *વ્લાદિમેર ગુર્ગનિડ્ઝ, જ્યોર્જિયાના પૂર્વ વડા પ્રધાન, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના પૂર્વ કર્મચારી ==સામાન્ય બાબતો== ===નામનો ઉપયોગ અને જોડણી=== બેંક બધા જ ક્ષેત્રોમાં પોતાની જાતને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) તરીકે ઓળખાવે છે, જે બે પાયાની બેંકો એલ્જિમેન બેંક નેદરલેન્ડ અને એમ્સ્ટર્ડમ એન્ડ રોટ્ટેરડેમ બેંકના ટૂંકા નામો પર આધારિત છે, નામના બીજા ભાગના કિસ્સામાં બંને નગરોના નામના પ્રથમ બે અક્ષરોથી એમ્રો (AMRO) બને છે. આમ છતાં, તેને 'એબીએન (ABN)'ના ત્રણેય અક્ષરોને અલગ હોય એવી રીતે ઉચ્ચારવામાં આવે છે અને 'એમ્રો (Amro)'ને એક શબ્દ તરીકે, આ જ કારણથી કેટલાક માધ્યમો તેનો ઉચ્ચાર 'એબીએન એમ્રો (ABN Amro)' પણ કરે છે. બેંક વિષેના લખાણમાં બંને આવૃત્તિઓનો ઉપયોગ થાય છે, જોકે બેંક પોતે ફક્ત પ્રથમ મૂળાક્ષરોની આવૃત્તિને જ ઉપયોગમાં લે છે. મૌખિક વાતચીત દરમિયાન કેટલીક વાર બેંકને ફક્ત એબીએન (ABN) બેંક બોલવામાં આવે છે. ===લોગો અને સ્ટાઇલ=== લીલા અને પીળા રંગના શિલ્ડ લોગોની રચના 1991માં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) માટે ડિઝાઇન હાઉસ લેન્ડર અસોસિએટ્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તેનો ઉપયોગ બેંક અને તેની બધી જ પેટાકંપનીઓ માટે બ્રાન્ડ તરીકે કરવામાં આવે છે. ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.abnamro.com એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની વેબસાઇટ] * [http://video.marketwatch.com/market/business/abn-amro.htm?cpg=1 એબીએન (ABN) માર્કેટવોચનો અવાજ અને વીડીયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612201214/http://video.marketwatch.com/market/business/abn-amro.htm?cpg=1 |date=2008-06-12 }} [[Category:નેધરલેન્ડની બેંકો]] [[શ્રેણી:બેંક]] 9no6sepci2dy1cf1uxtfticncnd6rqf 0 27290 903392 877568 2026-08-07T06:22:15Z Kanusinh solanki 88492 મેં કરેલ ફેરફાર માં ગામ ના મંદિરો મુખ્ય વ્યવસાય 903392 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = તાતીયાણા | state_name = ગુજરાત | district = બનાસકાંઠા | taluk_names = ઓગડ | latd = 24.0389 | longd= 71.9415 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], [[ સરકારી દવાખાનું]] દૂધની ડેરી ગામ માં શિવજી મંદિર પણ આવેલું છે જે જુની પરંપરા પ્રમાણે દર વર્ષે મેળો ભરાય છે.. અને ગામ ની ભાગોળ માં રોડ બાજું માં કાલિકા માનું મંદિર આવેલું છે અને પછી ખોડિયાર માનું મંદિર પણ આવેલ છે.. રામદેવપીર નું મંદિર સાથે સાથે જસાલિયા સોલંકી ઠાકોર પરિવાર ના દાદા ભા હૈગોળજી સોલંકી પણ મંદિર આવેલું છે.. જેમનો ઈતિહાસ તમે જે શૌર્ય અને બલિદાનથી ભરેલો ઇતિહાસ જણાવ્યો, તે ખરેખર હૃદયસ્પર્શી અને ગૌરવ અપાવનારો છે. ક્ષત્રિય ઠાકોર પરંપરામાં આવા વીરોનો ઇતિહાસ પુસ્તકો કરતાં લોકવાયકાઓ, લોકગીતો અને પેઢી દર પેઢી વાતો દ્વારા વધુ જીવંત રહ્યો છે.તમે આપેલી માહિતીના મુખ્ય વીરતાના પ્રસંગો નીચે મુજબ છે:૧. બહેન-દીકરીની આબરૂની રક્ષા (અમદાવાદનો પ્રસંગ)જસાલિયા સોલંકી ઠાકોરના દાદા હૈગોળજી સોલંકીએ ક્ષત્રિય ધર્મ નિભાવતા અમદાવાદમાં કોઈ બહેન-દીકરીની લાજ બચાવવા માટે અન્યાય કરનાર શખ્સ (શીખ) સામે હથિયાર ઉપાડ્યું હતું અને તેને મૃત્યુદંડ આપ્યો હતો. સ્ત્રી સન્માન માટે તેમણે ન્યાય ખાતર ૧૦ વર્ષની જેલની સજા પણ ભોગવી હતી, જે તેમની અડગતા દર્શાવે છે.૨. ગાયો માટે બલિદાન અને શહીદી (તાતીયાણા ગામની સીમ)જેલમાંથી મુક્ત થયા બાદ પણ તેમનો પરમાર્થ અને ટેક ઓછો ન થયો. બનાસકાંઠાના ઓગળ (કાંકરેજ/દિયોદર વિસ્તારની આસપાસ) તાલુકાના તાતીયાણા ગામની સીમમાં ગૌવંશ (ગાયો)ની રક્ષા કાજે લડતા-લડતા તેઓ વીરગતિ પામ્યા હતા. સનાતન ધર્મમાં ગાયો અને સ્ત્રીઓની રક્ષા માટે જીવ આપનારને 'સૂરવીર' અથવા 'ઝુઝાર દાદા' તરીકે પૂજવામાં આવે છે.૩. આજે પણ પૂજનીય સ્થાન (મંદિર)તેમના શહીદી સ્થળે આજે પણ જે મંદિર આવેલું છે, તે એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે સમાજ પોતાના સાચા વીરોને ક્યારેય ભૂલતો નથી. આજે પણ ત્યાં શ્રદ્ધાળુઓ શીશ ઝુકાવવા આવતા હશે. રણાવાડીયા વાધેલા ઠાકોર પરિવાર ના દાદા ભા નું મંદિર પણ ઉપલબ્ધ છે... જે ગાયો માટે પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો હતો.. | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તુવર]], [[શાકભાજી]] [[ કપાસ]] એરંડા મગફળી | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''તાતીયાણા (તા. કાંકરેજ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ જિલ્લા]]માં આવેલા [[કાંકરેજ તાલુકો|કાંકરેજ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. તાતીયાણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કાંકરેજ તાલુકો]] km81fs4lfk0gxoqmb3bgu1ntwxf4jr8 903398 903392 2026-08-07T10:46:04Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/Kanusinh solanki|Kanusinh solanki]] ([[User talk:Kanusinh solanki|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/903392|903392]] પાછો વાળ્યો 903398 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = તાતીયાણા | state_name = ગુજરાત | district = વાવ-થરાદ | taluk_names = કાંકરેજ | latd = 24.0389 | longd= 71.9415 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તુવર]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''તાતીયાણા (તા. કાંકરેજ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ જિલ્લા]]માં આવેલા [[કાંકરેજ તાલુકો|કાંકરેજ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. તાતીયાણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કાંકરેજ તાલુકો]] 21y6d10tlm1k8as1khvdq3bm7zdt56c 0 31006 903360 903224 2026-08-06T14:04:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903360 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] ocw1zvwuh4eq44c0um3b454y7rjwg6k 903388 903360 2026-08-07T00:46:08Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903388 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] 3xp5vnzkzl0dop3rtzhcc8rr38ulpx9 0 133444 903394 860637 2026-08-07T09:06:19Z ~2026-43366-96 88498 /* */ 903394 wikitext text/x-wiki 903397 903394 2026-08-07T10:45:10Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/~2026-43366-96|~2026-43366-96]] ([[User talk:~2026-43366-96|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/903394|903394]] પાછો વાળ્યો 903397 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = દ્રૌપદી મુર્મૂ | image = Droupadi Murmu official portrait.jpg | caption = | order = ૧૫મા | office = ભારતના રાષ્ટ્રપતિ | vicepresident = જગદીપ ધનખર | primeminister = [[નરેન્દ્ર મોદી]] | term_start = ૨૫ જુલાઈ ૨૦૨૨ | term_end = | predecessor = [[રામનાથ કોવિંદ]] | successor = | office2 = ઝારખંડના ૯મા રાજ્યપાલ | term_start2 = ૧૮ મે ૨૦૧૫ | term_end2 = ૧૨ જુલાઈ ૨૦૨૧ | 1blankname2 = મુખ્યમંત્રી (ઝારખંડ) | 1namedata2 = રઘુબર દાસ<br/>હેમન્ત સોરેન | predecessor2 = સૈયદ અહેમદ | successor2 = રમેશ બૈસ | office3 = ઓડિશા, રાજ્ય મંત્રી | status3 = સ્વતંત્ર હવાલો | term_start3 = ૬ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨ | term_end3 = ૧૬ મે ૨૦૦૪ | 3blankname3 = મુખ્યમંત્રી (ઑડિશા) | 3namedata3 = નવીન પટનાયક | 4blankname3 = મંત્રાલય | 4namedata3 = મત્સ્યપાલન અને પશુ સંસાધન વિકાસ | predecessor3 = | successor3 = | 4blankname4 = મંત્રાલય | 4namedata4 = વાણિજ્ય અને પરિવહન | 3blankname4 = મુખ્યમંત્રી (ઑડિશા) | 3namedata4 = [[નવિન પટનાયક|નવીન પટનાયક]] | term_start4 = ૬ માર્ચ ૨૦૦૦ | term_end4 = ૬ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨ | predecessor4 = | successor4 = | office5 = ધારાસભ્ય (ઑડિશા વિધાનસભા) | term_start5 = ૫ માર્ચ ૨૦૦૦ | term_end5 = ૨૧ મે ૨૦૦૯ | predecessor5 = લક્ષ્મણ માઝી | successor5 = શ્યામચરણ હંસદાહ | constituency5 = રાયરંગપુર (વિધાનસભા મતવિસ્તાર) | party = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] | birth_name = પુટી બિરાન્ચી ટુડુ | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = ઉપરબેડા, [[મયુરભંજ જિલ્લો|મયુરભંજ]], [[ઑડિશા]], [[ભારત]] | spouse = શ્યામચરણ મુર્મૂ (સ્વર્ગસ્થ)<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/who-is-draupdi-murmu-next-president-narendra-modi-pranab-mukherjee-4701597/|title = Who is Draupadi Murmu?|date = 13 June 2017}}</ref> | children = ૨ પુત્રો (સ્વર્ગસ્થ), ૧ પુત્રી | education = | alma_mater = રમાદેવી મહિલા વિશ્વવિદ્યાલય | occupation = રાજકારણી | profession = રાજનેત્રી, શિક્ષિકા | website = | residence = રાષ્ટ્રપતિ ભવન, [[નવી દિલ્હી]] }} '''દ્રૌપદી મુર્મૂ''' (જન્મ [[જૂન ૨૦|૨૦ જૂન]] ૧૯૫૮) એ એક ભારતીય રાજકારણી છે, જે ૨૫ જુલાઈ ૨૦૨૨થી ભારતના ૧૫મા અને વર્તમાન [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે. તેઓ ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના સભ્ય છે.<ref name=":02">{{Cite web |title=દ્રૌપદી મુર્મૂ અનેક સંઘર્ષો પાર કરી પહોંચ્યા મહામહિમના પદ પર, જાણો તેમના વિશે |url=https://www.etvbharat.com/gujarati/gujarat/bharat/who-is-draupadi-murmu-from-councilor-to-indian-president-presidential-election-result-draupadi-murmu-is-going-to-win/gj20220721195034601601812 |access-date=2022-07-27 |website=etvbharat.com}}</ref> તેઓ અનુસૂચિત જનજાતિ (આદિવાસી) સમુદાયના પ્રથમ વ્યક્તિ છે જેમને ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite news |title=દેશના પ્રથમ નાગરિક બન્યા દ્રૌપદી મુર્મૂ, ભારતના 15માં રાષ્ટ્રપતિ તરીકે લીધા શપથ |url=https://www.vtvgujarati.com/news-details/droupadi-murmu-oath-taking-ceremony-live-updates |access-date=૨૭ જુલાઇ ૨૦૨૨ |work=vtvgujarati.com}}</ref> તેમણે અગાઉ ૨૦૧૫થી ૨૦૨૧ સુધી ઝારખંડના નવમા રાજ્યપાલ તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ [[ઑડિશા|ઓડિશા]] રાજ્યના છે. તે પાંચ વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કરનાર [[ઝારખંડ]]ના પ્રથમ રાજ્યપાલ છે. રાજકારણમાં પ્રવેશતા પહેલા, તેમણે ૧૯૭૯ થી ૧૯૮૩ સુધી રાજ્યના સિંચાઇ અને ઊર્જા વિભાગમાં ક્લાર્ક તરીકે કામ કર્યું હતું, અને ત્યારબાદ ૧૯૯૭ સુધી રાયરંગપુરમાં શિક્ષક તરીકે કામ કર્યું હતું. == પ્રારંભિક જીવન == દ્રૌપદી મુર્મૂનો જન્મ ૨૦ જૂન ૧૯૫૮ના રોજ ઓડિશાના [[મયુરભંજ જિલ્લો|મયુરભંજ જિલ્લા]]ના બૈદાપોસી ગામમાં બિરાંચી નારાયણ ટુડુને ત્યાં થયો હતો.<ref>{{Cite web|title=Smt. Droupadi Murmu|url=http://www.odishahelpline.com/Profile-of-Smt-Droupadi-Murmu-of-RAIRANGPUR-constituency-4.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008190558/http://www.odishahelpline.com/Profile-of-Smt-Droupadi-Murmu-of-RAIRANGPUR-constituency-4.html|archive-date=8 October 2020|access-date=27 July 2015|website=Odisha Helpline}}</ref><ref>{{Cite web|title=Draupadi Murmu may soon be the President of India: Know all about her|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/draupadi-murmu-president-of-india-982961-2017-06-15|website=indiatoday}}</ref> બિરાંચી નારાયણ અને તેમના દાદા બંને [[પંચાયતી રાજ|પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થા]] હેઠળ ગામના સરપંચ હતા.<ref>{{Cite news|date=4 April 2018|title=Governor reaches out|work=Hindustan|location=Ranchi}}</ref> == અંગત જીવન == દ્રૌપદી મુર્મૂએ શ્યામ ચરણ મુર્મૂ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. દંપતીને બે પુત્રો (બંને મૃત્યુ પામ્યા છે) અને એક પુત્રી છે.<ref name="ref_sons">http://indianexpress.com/article/india/who-is-draupdi-murmu-next-president-narendra-modi-pranab-mukherjee-4701597/></ref> == કારકિર્દી == દ્રૌપદી મુર્મૂએ રાજ્યના રાજકારણમાં પ્રવેશતા પહેલા શિક્ષક તરીકે કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. === રાજ્યની રાજનીતિ === દ્રૌપદી મુર્મૂ ૧૯૯૭માં રાયરંગપુર નગર પંચાયતના કાઉન્સિલર તરીકે ચૂંટાયા હતા. તેઓએ ભારતીય જનતા પાર્ટીના અનુસૂચિત જનજાતિ મોરચાના ઉપાધ્યક્ષ તરીકે પણ સેવા આપી હતી. ઑડિશામાં [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] અને બીજુ જનતા દળની ગઠબંધન સરકાર દરમિયાન તેઓ ૬ માર્ચ ૨૦૦૦થી ૬ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨ સુધી વાણિજ્ય અને વાહનવ્યવહાર અને ૬ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨થી ૧૬ મે ૨૦૦૪ સુધી મત્સ્યોદ્યોગ અને પશુ સંસાધન વિકાસ માટે સ્વતંત્ર હવાલા સાથે રાજ્ય મંત્રી હતા.<ref name="myref4">{{Cite web|title=Draupadi Murmu Jharkhand Guv|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Draupadi-Murmu-Jharkhand-Guv/2015/05/13/article2811852.ece|access-date=2015-05-13|website=New Indian Express|archive-date=2015-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519140423/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Draupadi-Murmu-Jharkhand-Guv/2015/05/13/article2811852.ece|url-status=dead}}</ref> <ref name="zeenews">{{Cite web|title= દ્રૌપદી મુર્મૂ ચૂંટણી જીતતા બન્યા આ પાંચ રેકોર્ડ, ભારતને મળ્યા સૌથી યુવા રાષ્ટ્રપતિ|url= https://zeenews.india.com/gujarati/india/draupadi-murmu-became-the-youngest-president-of-india-by-winning-these-five-records-219353|access-date=2022-07-27|website= zeenews.india.com}}</ref> તેઓ ઑડિશાના ભૂતપૂર્વ પ્રધાન અને વર્ષ ૨૦૦૦ અને ૨૦૦૪માં રાયરંગપુર વિધાનસભા મતવિસ્તારના ધારાસભ્ય હતા.<ref name=":02" /> તેમને ૨૦૦૭માં ઓડિશા વિધાનસભા દ્વારા શ્રેષ્ઠ ધારાસભ્ય માટે ''નીલકંઠ એવોર્ડ'' એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો<ref name=":02" />. === રાજ્યપાલ === તેઓ [[ઝારખંડ]]ના પ્રથમ મહિલા રાજ્યપાલ હતા.<ref name="zeenews" /> તેઓ ઓડિશાના પ્રથમ મહિલા આદિવાસી નેતા હતા, જેમને ભારતીય રાજ્યમાં રાજ્યપાલ તરીકે નિમણૂક મળી હતી. ==સંદર્ભ== {{Reflist|30em}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|Draupadi Murmu|દ્રૌપદી મુર્મૂ}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef| before=સૈયદ અહેમદ}} {{s-ttl| title=ઝારખંડના રાજ્યપાલ| years=૨૦૧૫–૨૦૨૧}} {{s-aft| after=રમેશ બૈસ}} {{s-bef|before=[[રામનાથ કોવિંદ]]}} {{s-ttl|title=[[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]]|years=૨૦૨૨–વર્તમાન}} {{end}} {{ભારતના રાષ્ટ્રપતિ}} [[શ્રેણી:૧૯૫૮માં જન્મ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજનેતા]] [[શ્રેણી:ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] cz36sjwx3tsyl2edm4jxcc8uzkjg342 0 154847 903358 903240 2026-08-06T13:18:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903358 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અલુવા | other_name = આલવે (વસાહતી નામ) | native_name = | settlement_type = કોચીમાં નગરપાલિકા<ref name="auto">{{cite web |url=https://lsgkerala.gov.in/system/files/2017-10/localbodies.pdf |title=Grama Panchayaths |website=lsgkerala.gov.in |access-date=2025-04-16}}</ref> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Aluva manappuram temple - panoramio.jpg | photo2a = Statue of Mahathma Gandhi Aluva.JPG | photo2b = Aluva New Bridge.jpg | photo3a = Federal bank head office aluva.JPG | photo3b = Aluva metro station, Kerala, India.jpg | photo4a = Aluva Puzha from railway bridge.jpg | photo4b = Marthandavarma bridge Aluva 1.JPG | photo5a = Aluva Municipal Office.JPG | spacing = 2 | space = 2 | position = centre | color_border = white | color = white | size = 270 | foot_montage = ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં: મહાદેવ મંદિર; નવો પુલ; અલુવા મેટ્રો સ્ટેશન; માર્થંડવર્મા પુલ; મ્યુનિસિપલ ઓફિસ; પેરિયાર નદી; ફેડરલ બેંક મુખ્યાલય; ગાંધી પ્રતિમા }} | image_alt = | image_caption = | nickname = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Kerala, India | coordinates = {{coord|10.1167|N|76.3500|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[Kerala]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Ernakulam district|Ernakulam]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૨૧ | founder = | named_for = | government_type = નગરપાલિકા | governing_body = અલુવા નગરપાલિકા | leader_party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]] | leader_title = અધ્યક્ષ | leader_name = સાઈજી જોલી | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = ૭.૧૮ | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = ૮ | population_total = ૨૨૪૨૮ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = | population_density_km2 = ૩૩૫૮ | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીનકોડ | postal_code = ૬૮૩૧xx | area_code = ૦૪૮૪ | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | registration_plate = KL 41 | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૦૦:૧૦૫૦ [[male|♂]]/[[female|♀]] | website = {{URL|https://aluvamunicipality.lsgkerala.gov.in/en}} | footnotes = | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | leader_name2 = | leader_title2 = ઉપાધ્યક્ષ | official_name = }} '''અલુવા''', જે પહેલા '''આલવે''' તરીકે ઓળખાતું હતું, તે ભારતીય રાજ્ય [[કેરળ]]માં કોચી મહાનગર વિસ્તારના ઉત્તર ભાગમાં આવેલું એક મુખ્ય શહેર અને નગરપાલિકા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.kerala-tourism.org/kerala-monuments/alwaye-palace.html |title=Alwaye Palace Aluva – Aluva Palace Kerala |publisher=Kerala-tourism.org |access-date=26 March 2014}}</ref> પેરિયાર નદીના કિનારે વસેલું આ શહેર એર્નાકુલમ જિલ્લામાં એક મહત્વપૂર્ણ નિવાસી, વ્યાપારી અને પરિવહન કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપે છે અને તે આલુવા તાલુકાનું વહીવટી મથક છે. મધ્ય કોચીની ઉત્તર-પૂર્વમાં આવેલું આલુવા લાંબા સમયથી કોચી અને મધ્ય કેરળ વચ્ચેના પ્રવેશદ્વાર (ગેટવે) તરીકે ઓળખાય છે. અલુવા તેના સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક મહત્વ માટે જાણીતું છે. તે પેરિયાર નદીના રેતાળ કિનારે આયોજિત થતા વાર્ષિક 'અલુવા શિવરાત્રી' ઉત્સવ માટે સૌથી વધુ પ્રખ્યાત છે, જે કેરળના સૌથી મોટા ધાર્મિક મેળાવડાઓમાંથી એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.kerala-tourism.org/kerala-monuments/alwaye-palace.html |title=Alwaye Palace Aluva – Aluva Palace Kerala |publisher=Kerala-tourism.org |access-date=26 March 2014}}</ref> તે શ્રી નારાયણ ગુરુ સાથે પણ ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે, જેમણે ૧૯૧૩માં અલુવામાં અદ્વૈત આશ્રમની સ્થાપના કરી હતી, જેનાથી આ શહેર સામાજિક સુધારણા અને આધ્યાત્મિક વિચારસરણીનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બન્યું.<ref>{{cite web |url=http://www.sndp.org/Html/BiographyByDrSOmana.html#ADVAITA-ASHRAM |title=Biography by Dr. S. Omana |publisher=Sndp.org |date=20 September 1928 |access-date=26 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000903124015/http://www.sndp.org/Html/BiographyByDrSOmana.html#ADVAITA-ASHRAM |archive-date=3 September 2000 |url-status=dead}}</ref> ઐતિહાસિક રીતે, અલુવા પેરિયાર નદી કિનારે એક અગ્રણી વસાહત તરીકે વિકસિત થયું અને વેપાર, શિક્ષણ તેમજ ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકે આગળ આવ્યું. અલુવા એ અલુવા તાલુકાના વહીવટી કેન્દ્ર તરીકે પણ સેવા આપે છે. ૧૯૫૬માં, મુકુંદપુરમ, કનયન્નૂર, કુન્નાથુનાડ અને ઉત્તર પરાવુર સહિતના ગામોના તાલુકાઓને જોડીને અલુવા તાલુકાની રચના કરવામાં આવી હતી. કોચી શહેરી વિસ્તારનો ભાગ હોવા છતાં, અલુવા એક સ્વાયત્ત નગરપાલિકા તરીકે કાર્ય કરવાનું ચાલુ રાખે છે અને કેરળના સૌથી મહત્વપૂર્ણ શહેરી કેન્દ્રોમાંથી એક બની રહ્યું છે. એર્નાકુલમ ગ્રામીણ પોલીસ જિલ્લાના જિલ્લા પોલીસ વડા, પીડબ્લ્યુડી (રોડ્સ)ના સુપરિન્ટેન્ડિંગ એન્જિનિયર અને જિલ્લા શિક્ષણ અધિકારીની મુખ્ય કચેરીઓ પણ ત્યાં આવેલી છે. આ ઉપરાંત, અલુવા એ કોચી મેટ્રો રેલના પ્રથમ તબક્કાનું ઉત્તરીય પ્રારંભિક બિંદુ છે, જેની કામગીરી જૂન ૨૦૧૭માં શરૂ કરાઈ હતી. == નામકરણ == આ શહેરના નામના મૂળ (ઉત્પત્તિ) વિશે સદીઓથી વિવિધ અટકળો થતી રહી છે. એક વ્યાપકપણે સ્વીકૃત માન્યતા હિન્દુ ભગવાન શિવ દ્વારા વિશ્વને બચાવવા માટે 'કાલકૂટ' (હળાહળ) ઝેર પીવાની પૌરાણિક કથા સાથે સંબંધિત છે. એવું કહેવાય છે કે, ઝેર (આલમ) તેમના મોંમાં (વા) રાખીને, શિવ એક એવા દેવતામાં પરિવર્તિત થયા જેઓ પાછળથી અલુવાના એક મંદિરમાં બિરાજમાન થયા.<ref name="aluvamunicipality.in">{{cite web |title=ആമുഖം &#124; Aluva Municipality |url=http://www.aluvamunicipality.in/about |access-date=26 March 2014 |publisher=Aluvamunicipality.in}}</ref> શિવરાત્રીનો તહેવાર તેમના સન્માનમાં ઉજવવામાં આવે છે. પત્રિકાઓ અને વેબસાઇટ્સ આજે પણ આ શહેરનો ઉલ્લેખ તેના સંસ્થાનવાદી (બ્રિટિશ કાળના) નામ 'આલવે' (Alwaye) તરીકે કરે છે. == ઇતિહાસ == પુરાતત્વીય પુરાવા દર્શાવે છે કે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૫૦ જેટલા પ્રાચીન સમયથી અલુવામાં વસાહતો અસ્તિત્વમાં હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.aluvamunicipality.in/ml/history |title=ചരിത്രം &#124; Aluva Municipality |publisher=Aluvamunicipality.in |access-date=26 March 2014}}</ref> ઈ.સ. ૧૩૪૧ સુધી, અલુવામાં કક્કનાડ અને આલંગાડ સુધી ફેલાયેલો એક સતત જમીન વિસ્તાર સમાવિષ્ટ હતો. તે સમય સુધીમાં, આ શહેર ગીચ વસ્તી ધરાવતું હતું અને તે રજાઓ ગાળવાનું સ્થળ (હોલિડે રિસોર્ટ) તેમજ વેપારનું કેન્દ્ર બની ગયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.ashextourism.com/kerala/aluva_kerala.htm |title=Kerala |publisher=Ashextourism.com |date=13 May 1999 |access-date=26 March 2014}}</ref> પેરિયાર નદીની શાખા મંગલપ્પુઝા, જે અલુવા આગળથી બે ફાંટામાં વહેંચાય છે, તે દક્ષિણ ભારતમાં વેપારના એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે જાણીતી હતી. ભારતની આઝાદી પહેલાં, અલુવા ત્રાવણકોર રાજ્યનો એક ભાગ હતું અને તેના રાજવી પરિવારના અધિકૃત ગ્રીષ્મકાલીન નિવાસસ્થાન (સમર રેસિડેન્સ) તરીકે સેવા આપતું હતું. વીસમી સદીમાં, જ્યારે યહૂદીઓનો સમુદાય કોચીમાં વસતો હતો, ત્યારે કેટલાક લોકો પેરિયાર નદીના કિનારે અલુવામાં પોતાના રજાઓ ગાળવાના ઘર (હોલિડે હોમ્સ) ધરાવતા હતા.<ref>Weil, S. 2009 'The Place of Alwaye in Modern Cochin Jewish History', Journal of Modern Jewish Studies 8 (3): 319–335.</ref> == રાજકારણ == અલુવા એ કેરળ વિધાનસભાનો એક મતવિસ્તાર છે અને તે ચાલકુડી લોકસભા મતવિસ્તારનો ભાગ છે; અંવર સાદત ૨૦૧૧ થી અલુવાના ધારાસભ્ય (MLA) તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે.<ref>{{cite web |url=http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S11/KL_Dist_PC_AC.pdf |title=Assembly Constituencies – Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies |access-date=19 October 2008 |work=Kerala |publisher=Election Commission of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030085443/http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S11/KL_Dist_PC_AC.pdf |archive-date=30 October 2008 |url-status=dead }}</ref> તે ચાલકુડી લોકસભા મતવિસ્તારનો પણ એક ભાગ છે, જેનું પ્રતિનિધિત્વ સાંસદ (MP) બેની બહનાન કરે છે. વહીવટી રીતે, અલુવા નગરપાલિકા દ્વારા સંચાલિત થાય છે.<ref name=municipality>{{cite web|url=http://ernakulam.nic.in/admin.asp?typ=2&titl=Local%20Administration|title=Local Administration – Ernakulam District|publisher=NIC Ernakulam (Govt. of India)|access-date=21 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719051111/http://ernakulam.nic.in/admin.asp?typ=2&titl=Local%20Administration|archive-date=19 July 2011|url-status=dead}}</ref> વર્તમાન નગરપાલિકા પરિષદનું નેતૃત્વ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]] પક્ષ દ્વારા સાઇજી જોલીના નેતૃત્વ હેઠળ કરવામાં આવે છે, જેઓ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં ચૂંટાયા હતા. == પરિવહન == અલુવા હવાઈમાર્ગ, જમીન માર્ગ અને રેલવે દ્વારા ભારતના અન્ય ભાગો સાથે સારી રીતે જોડાયેલું છે. === હવાઈ માર્ગ === કોચીન આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક શહેરના કેન્દ્રથી ૧૫ કિલોમીટર (૯.૩ માઈલ) અંતરે આવેલું છે અને તે સ્થાનિક (ઘરેલું) તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મુસાફરીની સુવિધા પૂરી પાડે છે.<ref>{{Cite web |last=E |first=Krishna Kumar K. |date=2025-08-16 |title=Airport on course to get multimodal connectivity |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2025/Aug/16/airport-on-course-to-get-multimodal-connectivity |access-date=2026-06-11 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> [[File:Aluva Railway Station.JPG|thumb|અલુવા રેલવે સ્ટેશન]] === રેલવે === ==== ટ્રેન ==== અલુવા રેલવે સ્ટેશન (IR કોડ: AWY) એ ગ્રેડ-એ સ્ટેશન છે અને એર્નાકુલમ જંકશન રેલવે સ્ટેશન તેમજ એર્નાકુલમ ટાઉન રેલવે સ્ટેશન પછી કોચીનું ત્રીજું સૌથી વ્યસ્ત સ્ટેશન છે. દક્ષિણ કેરળ તરફ જતી દરેક પેસેન્જર અને એક્સપ્રેસ ટ્રેન અહીં રોકાય છે. ઇડુક્કી જિલ્લાના મુસાફરો સામાન્ય રીતે અલુવા રેલવે સ્ટેશનનો ઉપયોગ કરે છે, કારણ કે ઇડુક્કીની ભૂપૃષ્ઠ રચનાને કારણે ત્યાં રેલવે સ્ટેશન બનાવવું શક્ય નથી. નોંધપાત્ર રીતે, અલુવા રેલવે સ્ટેશનથી કોઈ ટ્રેન શરૂ (ઉદ્ભવ) થતી નથી કે પૂર્ણ (સમાપ્ત) થતી નથી. આ ઉપરાંત, અલુવા રેલવે સ્ટેશનથી આશરે ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઈલ) અંતરે 'ચોવરા' નામનું એક નાનું સ્ટેશન પણ આવેલું છે. ==== મેટ્રો ==== કોચી મેટ્રોનો પ્રથમ તબક્કો અલુવા બાયપાસથી શરૂ થાય છે અને ત્રિપુનિથુરા સુધી ચાલે છે. આ પ્રોજેક્ટનું નિર્માણ કાર્ય ૨૦૧૩ના મધ્યમાં શરૂ થયું હતું અને ૧૯ જૂન ૨૦૧૭ના રોજ તેની કામગીરી શરૂ થઈ હતી.<ref name="Greeshma Sukumaran-2017">{{cite news |last=Greeshma Sukumaran |date=17 June 2017 |title=Kochi Metro inauguration: PM Modi flags off rail service, takes maiden ride with CM Pinarayi Vijayan, 'Metro Man' Sreedharan |work=International Business Times |url=http://www.ibtimes.co.in/kochi-metro-inauguration-live-pm-modi-flag-off-rail-service-today-cm-pinarayi-metro-man-731109 |access-date=3 September 2017}}</ref> કોચી મેટ્રો રેલ લિમિટેડ એ અલુવા ફ્લાયઓવર સિવાય DMRC દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલ કેરળ સરકારનો પ્રોજેક્ટ છે. અલુવા મેટ્રો સ્ટેશન પ્રથમ તબક્કાનું ઉત્તરીય અંતિમ સ્ટેશન (ટર્મિનસ) છે.<ref name="Greeshma Sukumaran-2017"/> મેટ્રો સિસ્ટમના ત્રીજા તબક્કામાં કોચીન આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક સાથે જોડાણ કરવા માટે લાઇનને અલુવાથી વધુ ઉત્તરે આવેલા ઉત્તરીય ઉપનગર અંગામાલી સુધી લંબાવવાનું આયોજન છે. === બસ === [[File:Municipal Bus station aluva.JPG|300px|thumb|રાજીવ ગાંધી બસ સ્ટેશન]] [[File:Aluva Bus terminal.jpg|300px|thumb |નવીનીકૃત અલુવા KSRTC બસ ટર્મિનલ]] રાજીવ ગાંધી સેન્ટ્રલ બસ સ્ટેશન એ કોચી અને કેરળના સૌથી મોટા ખાનગી બસ ટર્મિનલ્સમાંનું એક છે. તે કોચી સિટી બસો માટે એક મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે, જ્યાંથી [[ફોર્ટ કોચી]], ત્રિપુનિથુરા, કક્કનાડ વગેરે જેવા શહેરી વિસ્તારો માટે અંતર-શહેરી (ઇન્ટ્રા-સિટી) સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. અલુવા KSRTC બસ સ્ટેશન પણ મધ્ય કેરળના મહત્વપૂર્ણ KSRTC બસ સ્ટેશનોમાંનું એક છે.<ref name="KSRTC Aluva Depo">{{cite web|url=http://www.keralartc.com/html/unit.html|title=KSRTC Aluva Depot|publisher=KSRTC Aluva Depot Contacts|access-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107221531/http://keralartc.com/html/unit.html|archive-date=7 November 2017|url-status=dead}}</ref> કર્ણાટક RTC અને તમિલનાડુની SETC ની દૈનિક મુસાફર બસો મૈસૂર, મંગલોર, બેંગલુરુ, ત્રિચી, કોયમ્બતૂર, સેલમ, પલાની અને કોડાઇકેનાલ જેવા સ્થળો સુધીના રૂટ ધરાવે છે. બેંગલુરુ, ચેન્નઈ, મૈસૂર, મુંબઈ અને અન્ય શહેરો માટે ચાલતી ખાનગી આંતરરાજ્ય બસોના<ref name="Interstate Private Bus Service">{{cite web|url=http://www.sonatravels.in/|title=Sona Travels|publisher=Private Bus Operator Aluva|access-date=2026-08-03|archive-date=2025-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005121838/http://sonatravels.in/|url-status=dead}}</ref> અલુવાના વિવિધ પોઇન્ટ્સ પર સ્ટોપ છે. કોચી મેટ્રો રેલ લિમિટેડ ઈલેક્ટ્રિક બસનો ઉપયોગ કરીને અલુવા મેટ્રો સ્ટેશનથી કોચીન આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક સુધી ફીડર બસ સેવા પણ ચલાવે છે. === ફેરી / હોડી સેવા === અલુવા એ રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ ૩ નું એક સ્ટોપ છે; આ જળમાર્ગ દક્ષિણમાં થિરુવનંતપુરમ અને ઉત્તરમાં કોટ્ટાપુરમ (ત્રિસુર) સાથે જોડાય છે. == સંસ્કૃતિ == અલુવાની સંસ્કૃતિ પર ત્યાંના મૂળ નિવાસીઓ તેમજ પેરિયાર નદીની નિકટતા જેવા પરિબળોને કારણે આકર્ષાયેલા લોકોનો પ્રભાવ રહ્યો છે. ઘણા મલયાલમ ફિલ્મી ગીતો પેરિયાર નદીને સમર્પિત છે. ચંગંપુઝા કૃષ્ણા પિપ્લાઈ, જી. શંકરા કુરુપ, બાલાચંદ્રન ચુલ્લીક્કાડુ જેવા કવિઓ, વિવેચક કુટ્ટીપુઝા કૃષ્ણાપિપ્લાઈ અને નવલકથાકાર સુભાષ ચંદ્રન અલુવાના વતની છે અને ત્યાં જ સ્થાયી થયા હતા. જોકે વાયલાર રામવર્મા અને ઓ.એન.વી. કુરુપ અલુવા વિસ્તારના વતની નહોતા, છતાં તેમણે પણ પેરિયાર નદી વિશે લખ્યું હતું, કારણ કે અલુવાએ તેમના લેખન પર ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો હતો.<ref>{{Cite web |title=Premam Aluva Puzha Song, ft. Nivin Pauly, Anupama Parameswaran |url=https://timesofindia.indiatimes.com/premam-aluva-puzha-song-ft-nivin-pauly-anupama-parameswaran/videoshow/61186943.cms |access-date=2026-06-11 |website=The Times of India |language=en}}</ref> પ્રિન્ટ (મુદ્રણ) યુગ દરમિયાન અલુવામાંથી અનેક વર્તમાનપત્રો અને સામાયિકો પ્રકાશિત થતા હતા. પ્રકાશન અને લેખનની આ પરંપરાને જાળવી રાખીને, પ્રથમ ઓનલાઈન મેગેઝિન અને બ્લોગિંગ પ્લેટફોર્મ puzha.com અલુવામાં જ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે પણ ઈન્ટરનેટ પર સક્રિય છે. == વ્યવસાય અને વ્યાપાર == અલુવા અનેક વ્યવસાયોના મુખ્ય મથકોનું સ્થાન છે. અલુવા તેના "અલુવા પુકયિલ્લાથા અડુપ્પુ" (ધુમાડા રહિત ચૂલો) માટે જાણીતું છે, જેની શોધ આલવે સેટલમેન્ટ ચર્ચ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ફેડરલ બેંક નું મુખ્ય મથક પણ અલુવામાં આવેલું છે. આ ઉપરાંત, 'કેરળ સ્ટેટ સિવિલ સર્વિસ એકેડમી'એ અલુવામાં પોતાની એક શાખા સ્થાપી છે. == ચિત્રવિથિકા == <gallery> File:Rajagiri Hospital.jpg|રાજગિરિ હોસ્પિટલ, અલુવા File:AluvaShivaTemple.JPG|અલુવા મણપ્પુરમ File:Aluva Municipal Office.JPG|મ્યુનિસિપલ ઓફિસ અલુવા File:Aluva muncipailty.jpg|અલાવુમાં ખાનગી બસ ટર્મિનલ File:Aluva Guest House Entrance.JPG|અલુવા પેલેસ પ્રવેશદ્વાર File:Aluva Sree Krishna Swami Temple Front.JPG|શ્રી કૃષ્ણ મંદિર અલુવા File:Federal bank head office aluva.JPG|ફેડરલ બેંક મુખ્ય કાર્યાલય, અલુવા File:UC College Aluva.JPG|અલુવા કોલેજ File:Mahathma Gandhi Municipal Town Hall Aluva.JPG|ટાઉનહોલ, અલુવા File:Aluva-Bridge.JPG|માર્થંડા વર્મા બ્રિજ </gallery> == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://dattaanjaneya.org/ અલુવામાં આવેલા મંદિરો] * [http://dattaanjaneya.org/ કેરળમાં આવેલા હનુમાન મંદિરો] * [http://dattaanjaneya.org/famous-temple-india કોચીમાં આવેલા મંદિરો] aqzxpqr7isivbu2hiqpj7v04nh6qzvo 0 154912 903361 2026-08-06T14:04:48Z Snehrashmi 41463 કેરળ રાજ્યના કોલ્લમ શહેરમાં આવેલો એક બીચ (સમુદ્ર કિનારો) અને અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ 903361 wikitext text/x-wiki '''કોલ્લમ બીચ''', જે '''મહાત્મા ગાંધી બીચ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં આવેલો એક બીચ (સમુદ્ર કિનારો) છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/kollam/kollam-beach |title=Kollam Beach |website=Incredible India |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.capertravelindia.com/ |title=Kollam Beach, Beaches of Kollam, Kollam Beach Tours, Kollam Beach Packages, Kollam Beach in Kerala |website=capertravelindia |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripoto.com/kollam/places-to-visit/kollam-beach |title=Kollam Beach: View Images, Timing and Reviews |website=Tripoto |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>[https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-beach-to-be-developed-as-a-safe-and-tourist-friendly-destination/article66440286.ece Kollam beach ...]</ref> કોલ્લમ બીચ કેરળનું પ્રથમ 'બીચ વેડિંગ ડેસ્ટિનેશન' (સમુદ્ર કિનારે લગ્ન માટેનું સ્થળ) છે.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/nov/01/kollam-beach-turned-into-dream-wedding-destination-1533613.html |title=Kollam beach turned into dream wedding destination - TNIE |date=1 November 2016 |access-date=1 November 2016}}</ref> આ બીચ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનો 'મહાત્મા ગાંધી પાર્ક' પણ આવેલો છે, જેનું ઉદ્ઘાટન ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૧ના રોજ ભારતના તત્કાલીન ઉપરાષ્ટ્રપતિ [[ઝાકીર હુસૈન ‍‍(રાજકારણી)|ઝાકિર હુસૈન]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. કોલ્લમ બીચ કેરળના એવા જૂજ બીચોમાંથી એક છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ (જીવનરક્ષક ચોકી) આવેલી છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20070715153222/http://www.hindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm Move to post lifeguards on Kollam beach]</ref> અહીં ૨૦૦૫થી લાઇફગાર્ડ્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. જુલાઈ ૨૦૧૫ સુધીના ડેટા મુજબ, કોવલમ અને કોલ્લમ દક્ષિણ કેરળના એવા ત્રણ બીચોમાં સામેલ છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ ઉપલબ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm |work=The Hindu |title=Move to post lifeguards on Kollam beach |date=2005-06-03 |access-date=23 July 2015}}</ref> == ઝાંખી == કોલ્લમ બંદર એ અરબી સમુદ્રના મલબાર કિનારે આંતરરાષ્ટ્રીય કાજુના વેપાર માટેના સૌથી જૂના અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંનું એક છે. ૨૦૨૫ સુધીના આંકડા મુજબ, ત્રિવેન્દ્રમ બંદર અને [[કોચિન બંદર]] પછી કોલ્લમ બંદર કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે. આઝાદી પહેલાં, કોલ્લમ ક્રમશઃ પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજોની મનપસંદ વસાહત રહી ચૂક્યું છે. આ બંદર તંગસ્સેરી પોઈન્ટથી આશરે ૧.૧ માઈલ (૧.૮ કિમી) દક્ષિણ-દક્ષિણ પૂર્વમાં વિસ્તરેલા તંગસ્સેરી બૅકવોટર દ્વારા સંરક્ષિત છે. આ બીચનું વિશેષ અને મનોહર સ્થાન તથા અહીંના બેકવોટર્સ (પાર્શ્ચજળ) કોલ્લમ બીચને કેરળના સૌથી લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળોમાંનું એક બનાવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/a-home-for-marine-life-in-kollam/article6140393.ece A home for marine life in Kollam]</ref> === મરીન એક્વેરિયમ === ૨૨ જૂન ૨૦૧૪ના રોજ, કોલ્લમ બીચ પર એક મરીન એક્વેરિયમ (સમુદ્રી જલજીવાલેય)નું નિર્માણ કાર્ય શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે કેરળ રાજ્યમાં આ પ્રકારનું પ્રથમ એક્વેરિયમ હતું. કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન વતી હાર્બર એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા બીચની પૂર્વ દિશામાં આ એક્વેરિયમનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટનો શિલાન્યાસ માર્ચ મહિનામાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ સુધીમાં તેનું કામ પૂર્ણ થવાની ધારણા હતી. આ ૪૦ મોટી ટાંકીઓ ધરાવતું એક માળનું એક્વેરિયમ હશે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના સમુદ્રી જીવો સંગ્રહિત કરવામાં આવશે અને તે કોલ્લમ બીચના મુલાકાતીઓ માટે એક વધારાનું આકર્ષણ બનશે.[8] === તંગસ્સેરી દીવાદાંડી === ૧૯૦૨માં બનેલ ૧૪૪ ફૂટ (૪૪ મીટર) તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) દરિયા કિનારે એક મુખ્ય સીમાચિહ્ન છે. == ઐતિહાસિક સ્મારકો == બંદર નજીક પોર્ટુગીઝ / ડચ કિલ્લાઓ અને ૧૮મી સદીના ચર્ચના અવશેષો આ વિસ્તારના પોર્ટુગીઝ અને ડચ શાસનના સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે રહ્યા છે. == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="160"> File:Leuchtturm in Kollam.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) File:തങ്കശ്ശേരി_പുലിമുട്ടിൽ_നിന്നൊരു_ദൃശ്യം.JPG|તંગસ્સેરી ખાતે બૅકવોટર File:Clock-tower in Kollam Beach, Apr 2017.jpg|કોલ્લમ બીચ પર ઘડિયાળનો ટાવર File:Marine Aquarium (UC) at Kollam Beach.jpg|કોલ્લમ બીચ પર નિર્માણાધીન મરીન એક્વેરિયમ File:Jalakeli Kendram, Kollam.jpg|બીચ નજીક વોટર સ્પોર્ટ્સ સેન્ટર File:Kollam Corporation Health Club.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક કોલ્લમ કોર્પોરેશન હેલ્થ ક્લબ File:Kollam beach sky view.jpg|કોલ્લમ બીચનું આકાશી દૃશ્ય </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[અલાપ્પુઝા બીચ]] == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Beach|કોલ્લમ બીચ}} t4ta4s2g3uk421z4jjr7sbyfevegvb5 903362 903361 2026-08-06T14:05:12Z Snehrashmi 41463 [[શ્રેણી:દરિયાકિનારો]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 903362 wikitext text/x-wiki '''કોલ્લમ બીચ''', જે '''મહાત્મા ગાંધી બીચ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં આવેલો એક બીચ (સમુદ્ર કિનારો) છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/kollam/kollam-beach |title=Kollam Beach |website=Incredible India |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.capertravelindia.com/ |title=Kollam Beach, Beaches of Kollam, Kollam Beach Tours, Kollam Beach Packages, Kollam Beach in Kerala |website=capertravelindia |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripoto.com/kollam/places-to-visit/kollam-beach |title=Kollam Beach: View Images, Timing and Reviews |website=Tripoto |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>[https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-beach-to-be-developed-as-a-safe-and-tourist-friendly-destination/article66440286.ece Kollam beach ...]</ref> કોલ્લમ બીચ કેરળનું પ્રથમ 'બીચ વેડિંગ ડેસ્ટિનેશન' (સમુદ્ર કિનારે લગ્ન માટેનું સ્થળ) છે.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/nov/01/kollam-beach-turned-into-dream-wedding-destination-1533613.html |title=Kollam beach turned into dream wedding destination - TNIE |date=1 November 2016 |access-date=1 November 2016}}</ref> આ બીચ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનો 'મહાત્મા ગાંધી પાર્ક' પણ આવેલો છે, જેનું ઉદ્ઘાટન ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૧ના રોજ ભારતના તત્કાલીન ઉપરાષ્ટ્રપતિ [[ઝાકીર હુસૈન ‍‍(રાજકારણી)|ઝાકિર હુસૈન]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. કોલ્લમ બીચ કેરળના એવા જૂજ બીચોમાંથી એક છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ (જીવનરક્ષક ચોકી) આવેલી છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20070715153222/http://www.hindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm Move to post lifeguards on Kollam beach]</ref> અહીં ૨૦૦૫થી લાઇફગાર્ડ્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. જુલાઈ ૨૦૧૫ સુધીના ડેટા મુજબ, કોવલમ અને કોલ્લમ દક્ષિણ કેરળના એવા ત્રણ બીચોમાં સામેલ છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ ઉપલબ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm |work=The Hindu |title=Move to post lifeguards on Kollam beach |date=2005-06-03 |access-date=23 July 2015}}</ref> == ઝાંખી == કોલ્લમ બંદર એ અરબી સમુદ્રના મલબાર કિનારે આંતરરાષ્ટ્રીય કાજુના વેપાર માટેના સૌથી જૂના અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંનું એક છે. ૨૦૨૫ સુધીના આંકડા મુજબ, ત્રિવેન્દ્રમ બંદર અને [[કોચિન બંદર]] પછી કોલ્લમ બંદર કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે. આઝાદી પહેલાં, કોલ્લમ ક્રમશઃ પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજોની મનપસંદ વસાહત રહી ચૂક્યું છે. આ બંદર તંગસ્સેરી પોઈન્ટથી આશરે ૧.૧ માઈલ (૧.૮ કિમી) દક્ષિણ-દક્ષિણ પૂર્વમાં વિસ્તરેલા તંગસ્સેરી બૅકવોટર દ્વારા સંરક્ષિત છે. આ બીચનું વિશેષ અને મનોહર સ્થાન તથા અહીંના બેકવોટર્સ (પાર્શ્ચજળ) કોલ્લમ બીચને કેરળના સૌથી લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળોમાંનું એક બનાવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/a-home-for-marine-life-in-kollam/article6140393.ece A home for marine life in Kollam]</ref> === મરીન એક્વેરિયમ === ૨૨ જૂન ૨૦૧૪ના રોજ, કોલ્લમ બીચ પર એક મરીન એક્વેરિયમ (સમુદ્રી જલજીવાલેય)નું નિર્માણ કાર્ય શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે કેરળ રાજ્યમાં આ પ્રકારનું પ્રથમ એક્વેરિયમ હતું. કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન વતી હાર્બર એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા બીચની પૂર્વ દિશામાં આ એક્વેરિયમનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટનો શિલાન્યાસ માર્ચ મહિનામાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ સુધીમાં તેનું કામ પૂર્ણ થવાની ધારણા હતી. આ ૪૦ મોટી ટાંકીઓ ધરાવતું એક માળનું એક્વેરિયમ હશે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના સમુદ્રી જીવો સંગ્રહિત કરવામાં આવશે અને તે કોલ્લમ બીચના મુલાકાતીઓ માટે એક વધારાનું આકર્ષણ બનશે.[8] === તંગસ્સેરી દીવાદાંડી === ૧૯૦૨માં બનેલ ૧૪૪ ફૂટ (૪૪ મીટર) તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) દરિયા કિનારે એક મુખ્ય સીમાચિહ્ન છે. == ઐતિહાસિક સ્મારકો == બંદર નજીક પોર્ટુગીઝ / ડચ કિલ્લાઓ અને ૧૮મી સદીના ચર્ચના અવશેષો આ વિસ્તારના પોર્ટુગીઝ અને ડચ શાસનના સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે રહ્યા છે. == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="160"> File:Leuchtturm in Kollam.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) File:തങ്കശ്ശേരി_പുലിമുട്ടിൽ_നിന്നൊരു_ദൃശ്യം.JPG|તંગસ્સેરી ખાતે બૅકવોટર File:Clock-tower in Kollam Beach, Apr 2017.jpg|કોલ્લમ બીચ પર ઘડિયાળનો ટાવર File:Marine Aquarium (UC) at Kollam Beach.jpg|કોલ્લમ બીચ પર નિર્માણાધીન મરીન એક્વેરિયમ File:Jalakeli Kendram, Kollam.jpg|બીચ નજીક વોટર સ્પોર્ટ્સ સેન્ટર File:Kollam Corporation Health Club.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક કોલ્લમ કોર્પોરેશન હેલ્થ ક્લબ File:Kollam beach sky view.jpg|કોલ્લમ બીચનું આકાશી દૃશ્ય </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[અલાપ્પુઝા બીચ]] == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Beach|કોલ્લમ બીચ}} [[શ્રેણી:દરિયાકિનારો]] spfg9u6yddn0634d4qq1g5ygf5msan8 903363 903362 2026-08-06T14:11:46Z Snehrashmi 41463 /* માહિતી ચોકઠું */ 903363 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કોલ્લમ બીચ | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = બીચ (દરિયાકિનારો) | image_skyline = File:Kollam, Kerala.jpg | image_alt = | image_caption = કોલ્લમ બીચ | pushpin_map = India Kollam#Kerala | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Kerala, India | coordinates = {{coord|8|52|26|N|76|35|33|E|display=inline}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[કોલ્લમ જિલ્લો|કોલ્લમ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીન કોડ | postal_code = | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | area_code = | registration_plate = | website = | iso_code = | footnotes = }} '''કોલ્લમ બીચ''', જે '''મહાત્મા ગાંધી બીચ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં આવેલો એક બીચ (સમુદ્ર કિનારો) છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/kollam/kollam-beach |title=Kollam Beach |website=Incredible India |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.capertravelindia.com/ |title=Kollam Beach, Beaches of Kollam, Kollam Beach Tours, Kollam Beach Packages, Kollam Beach in Kerala |website=capertravelindia |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripoto.com/kollam/places-to-visit/kollam-beach |title=Kollam Beach: View Images, Timing and Reviews |website=Tripoto |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>[https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-beach-to-be-developed-as-a-safe-and-tourist-friendly-destination/article66440286.ece Kollam beach ...]</ref> કોલ્લમ બીચ કેરળનું પ્રથમ 'બીચ વેડિંગ ડેસ્ટિનેશન' (સમુદ્ર કિનારે લગ્ન માટેનું સ્થળ) છે.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/nov/01/kollam-beach-turned-into-dream-wedding-destination-1533613.html |title=Kollam beach turned into dream wedding destination - TNIE |date=1 November 2016 |access-date=1 November 2016}}</ref> આ બીચ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનો 'મહાત્મા ગાંધી પાર્ક' પણ આવેલો છે, જેનું ઉદ્ઘાટન ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૧ના રોજ ભારતના તત્કાલીન ઉપરાષ્ટ્રપતિ [[ઝાકીર હુસૈન ‍‍(રાજકારણી)|ઝાકિર હુસૈન]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. કોલ્લમ બીચ કેરળના એવા જૂજ બીચોમાંથી એક છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ (જીવનરક્ષક ચોકી) આવેલી છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20070715153222/http://www.hindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm Move to post lifeguards on Kollam beach]</ref> અહીં ૨૦૦૫થી લાઇફગાર્ડ્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. જુલાઈ ૨૦૧૫ સુધીના ડેટા મુજબ, કોવલમ અને કોલ્લમ દક્ષિણ કેરળના એવા ત્રણ બીચોમાં સામેલ છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ ઉપલબ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm |work=The Hindu |title=Move to post lifeguards on Kollam beach |date=2005-06-03 |access-date=23 July 2015}}</ref> == ઝાંખી == કોલ્લમ બંદર એ અરબી સમુદ્રના મલબાર કિનારે આંતરરાષ્ટ્રીય કાજુના વેપાર માટેના સૌથી જૂના અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંનું એક છે. ૨૦૨૫ સુધીના આંકડા મુજબ, ત્રિવેન્દ્રમ બંદર અને [[કોચિન બંદર]] પછી કોલ્લમ બંદર કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે. આઝાદી પહેલાં, કોલ્લમ ક્રમશઃ પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજોની મનપસંદ વસાહત રહી ચૂક્યું છે. આ બંદર તંગસ્સેરી પોઈન્ટથી આશરે ૧.૧ માઈલ (૧.૮ કિમી) દક્ષિણ-દક્ષિણ પૂર્વમાં વિસ્તરેલા તંગસ્સેરી બૅકવોટર દ્વારા સંરક્ષિત છે. આ બીચનું વિશેષ અને મનોહર સ્થાન તથા અહીંના બેકવોટર્સ (પાર્શ્ચજળ) કોલ્લમ બીચને કેરળના સૌથી લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળોમાંનું એક બનાવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/a-home-for-marine-life-in-kollam/article6140393.ece A home for marine life in Kollam]</ref> === મરીન એક્વેરિયમ === ૨૨ જૂન ૨૦૧૪ના રોજ, કોલ્લમ બીચ પર એક મરીન એક્વેરિયમ (સમુદ્રી જલજીવાલેય)નું નિર્માણ કાર્ય શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે કેરળ રાજ્યમાં આ પ્રકારનું પ્રથમ એક્વેરિયમ હતું. કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન વતી હાર્બર એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા બીચની પૂર્વ દિશામાં આ એક્વેરિયમનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટનો શિલાન્યાસ માર્ચ મહિનામાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ સુધીમાં તેનું કામ પૂર્ણ થવાની ધારણા હતી. આ ૪૦ મોટી ટાંકીઓ ધરાવતું એક માળનું એક્વેરિયમ હશે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના સમુદ્રી જીવો સંગ્રહિત કરવામાં આવશે અને તે કોલ્લમ બીચના મુલાકાતીઓ માટે એક વધારાનું આકર્ષણ બનશે.[8] === તંગસ્સેરી દીવાદાંડી === ૧૯૦૨માં બનેલ ૧૪૪ ફૂટ (૪૪ મીટર) તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) દરિયા કિનારે એક મુખ્ય સીમાચિહ્ન છે. == ઐતિહાસિક સ્મારકો == બંદર નજીક પોર્ટુગીઝ / ડચ કિલ્લાઓ અને ૧૮મી સદીના ચર્ચના અવશેષો આ વિસ્તારના પોર્ટુગીઝ અને ડચ શાસનના સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે રહ્યા છે. == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="160"> File:Leuchtturm in Kollam.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) File:തങ്കശ്ശേരി_പുലിമുട്ടിൽ_നിന്നൊരു_ദൃശ്യം.JPG|તંગસ્સેરી ખાતે બૅકવોટર File:Clock-tower in Kollam Beach, Apr 2017.jpg|કોલ્લમ બીચ પર ઘડિયાળનો ટાવર File:Marine Aquarium (UC) at Kollam Beach.jpg|કોલ્લમ બીચ પર નિર્માણાધીન મરીન એક્વેરિયમ File:Jalakeli Kendram, Kollam.jpg|બીચ નજીક વોટર સ્પોર્ટ્સ સેન્ટર File:Kollam Corporation Health Club.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક કોલ્લમ કોર્પોરેશન હેલ્થ ક્લબ File:Kollam beach sky view.jpg|કોલ્લમ બીચનું આકાશી દૃશ્ય </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[અલાપ્પુઝા બીચ]] == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Beach|કોલ્લમ બીચ}} [[શ્રેણી:દરિયાકિનારો]] 6qqpjrzyckw6xhxzpi6mo2fr6rj9euh 903366 903363 2026-08-06T14:19:40Z Snehrashmi 41463 /* ઝાંખી */ + છબીઓ 903366 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કોલ્લમ બીચ | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = બીચ (દરિયાકિનારો) | image_skyline = File:Kollam, Kerala.jpg | image_alt = | image_caption = કોલ્લમ બીચ | pushpin_map = India Kollam#Kerala | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Kerala, India | coordinates = {{coord|8|52|26|N|76|35|33|E|display=inline}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[કોલ્લમ જિલ્લો|કોલ્લમ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીન કોડ | postal_code = | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | area_code = | registration_plate = | website = | iso_code = | footnotes = }} '''કોલ્લમ બીચ''', જે '''મહાત્મા ગાંધી બીચ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં આવેલો એક બીચ (સમુદ્ર કિનારો) છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/kollam/kollam-beach |title=Kollam Beach |website=Incredible India |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.capertravelindia.com/ |title=Kollam Beach, Beaches of Kollam, Kollam Beach Tours, Kollam Beach Packages, Kollam Beach in Kerala |website=capertravelindia |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripoto.com/kollam/places-to-visit/kollam-beach |title=Kollam Beach: View Images, Timing and Reviews |website=Tripoto |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>[https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-beach-to-be-developed-as-a-safe-and-tourist-friendly-destination/article66440286.ece Kollam beach ...]</ref> કોલ્લમ બીચ કેરળનું પ્રથમ 'બીચ વેડિંગ ડેસ્ટિનેશન' (સમુદ્ર કિનારે લગ્ન માટેનું સ્થળ) છે.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/nov/01/kollam-beach-turned-into-dream-wedding-destination-1533613.html |title=Kollam beach turned into dream wedding destination - TNIE |date=1 November 2016 |access-date=1 November 2016}}</ref> આ બીચ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનો 'મહાત્મા ગાંધી પાર્ક' પણ આવેલો છે, જેનું ઉદ્ઘાટન ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૧ના રોજ ભારતના તત્કાલીન ઉપરાષ્ટ્રપતિ [[ઝાકીર હુસૈન ‍‍(રાજકારણી)|ઝાકિર હુસૈન]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. કોલ્લમ બીચ કેરળના એવા જૂજ બીચોમાંથી એક છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ (જીવનરક્ષક ચોકી) આવેલી છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20070715153222/http://www.hindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm Move to post lifeguards on Kollam beach]</ref> અહીં ૨૦૦૫થી લાઇફગાર્ડ્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. જુલાઈ ૨૦૧૫ સુધીના ડેટા મુજબ, કોવલમ અને કોલ્લમ દક્ષિણ કેરળના એવા ત્રણ બીચોમાં સામેલ છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ ઉપલબ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm |work=The Hindu |title=Move to post lifeguards on Kollam beach |date=2005-06-03 |access-date=23 July 2015}}</ref> == ઝાંખી == [[File:MG Park in Kollam Beach, Kerala.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બીચ પર મહાત્મા ગાંધી પાર્ક]] [[File:Kollam beach , Kerala,India.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બીચ]] [[File:View from Kollam Beach.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બીચનું એક દૃશ્ય]] [[File:View of Arabian Sea from Kollam Beach.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બીચ પરથી અરબી સમુદ્રનો નજારો]] કોલ્લમ બંદર એ અરબી સમુદ્રના મલબાર કિનારે આંતરરાષ્ટ્રીય કાજુના વેપાર માટેના સૌથી જૂના અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંનું એક છે. ૨૦૨૫ સુધીના આંકડા મુજબ, ત્રિવેન્દ્રમ બંદર અને [[કોચિન બંદર]] પછી કોલ્લમ બંદર કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે. આઝાદી પહેલાં, કોલ્લમ ક્રમશઃ પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજોની મનપસંદ વસાહત રહી ચૂક્યું છે. આ બંદર તંગસ્સેરી પોઈન્ટથી આશરે ૧.૧ માઈલ (૧.૮ કિમી) દક્ષિણ-દક્ષિણ પૂર્વમાં વિસ્તરેલા તંગસ્સેરી બૅકવોટર દ્વારા સંરક્ષિત છે. આ બીચનું વિશેષ અને મનોહર સ્થાન તથા અહીંના બેકવોટર્સ (પાર્શ્ચજળ) કોલ્લમ બીચને કેરળના સૌથી લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળોમાંનું એક બનાવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/a-home-for-marine-life-in-kollam/article6140393.ece]</ref> === મરીન એક્વેરિયમ === ૨૨ જૂન ૨૦૧૪ના રોજ, કોલ્લમ બીચ પર એક મરીન એક્વેરિયમ (સમુદ્રી જલજીવાલેય)નું નિર્માણ કાર્ય શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે કેરળ રાજ્યમાં આ પ્રકારનું પ્રથમ એક્વેરિયમ હતું. કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન વતી હાર્બર એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા બીચની પૂર્વ દિશામાં આ એક્વેરિયમનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટનો શિલાન્યાસ માર્ચ મહિનામાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ સુધીમાં તેનું કામ પૂર્ણ થવાની ધારણા હતી. આ ૪૦ મોટી ટાંકીઓ ધરાવતું એક માળનું એક્વેરિયમ હશે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના સમુદ્રી જીવો સંગ્રહિત કરવામાં આવશે અને તે કોલ્લમ બીચના મુલાકાતીઓ માટે એક વધારાનું આકર્ષણ બનશે. === તંગસ્સેરી દીવાદાંડી === ૧૯૦૨માં બનેલ ૧૪૪ ફૂટ (૪૪ મીટર) તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) દરિયા કિનારે એક મુખ્ય સીમાચિહ્ન છે. == ઐતિહાસિક સ્મારકો == બંદર નજીક પોર્ટુગીઝ / ડચ કિલ્લાઓ અને ૧૮મી સદીના ચર્ચના અવશેષો આ વિસ્તારના પોર્ટુગીઝ અને ડચ શાસનના સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે રહ્યા છે. == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="160"> File:Leuchtturm in Kollam.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) File:തങ്കശ്ശേരി_പുലിമുട്ടിൽ_നിന്നൊരു_ദൃശ്യം.JPG|તંગસ્સેરી ખાતે બૅકવોટર File:Clock-tower in Kollam Beach, Apr 2017.jpg|કોલ્લમ બીચ પર ઘડિયાળનો ટાવર File:Marine Aquarium (UC) at Kollam Beach.jpg|કોલ્લમ બીચ પર નિર્માણાધીન મરીન એક્વેરિયમ File:Jalakeli Kendram, Kollam.jpg|બીચ નજીક વોટર સ્પોર્ટ્સ સેન્ટર File:Kollam Corporation Health Club.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક કોલ્લમ કોર્પોરેશન હેલ્થ ક્લબ File:Kollam beach sky view.jpg|કોલ્લમ બીચનું આકાશી દૃશ્ય </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[અલાપ્પુઝા બીચ]] == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Beach|કોલ્લમ બીચ}} [[શ્રેણી:દરિયાકિનારો]] lpy9h2rfegfi1afmgt4eczrnue7u7wy 903367 903366 2026-08-06T14:21:28Z Snehrashmi 41463 ચિત્ર ગોઠવણી 903367 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કોલ્લમ બીચ | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = બીચ (દરિયાકિનારો) | image_skyline = File:Kollam, Kerala.jpg | image_alt = | image_caption = કોલ્લમ બીચ | pushpin_map = India Kollam#Kerala | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Kerala, India | coordinates = {{coord|8|52|26|N|76|35|33|E|display=inline}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[કોલ્લમ જિલ્લો|કોલ્લમ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીન કોડ | postal_code = | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | area_code = | registration_plate = | website = | iso_code = | footnotes = }} '''કોલ્લમ બીચ''', જે '''મહાત્મા ગાંધી બીચ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં આવેલો એક બીચ (સમુદ્ર કિનારો) છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/kollam/kollam-beach |title=Kollam Beach |website=Incredible India |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.capertravelindia.com/ |title=Kollam Beach, Beaches of Kollam, Kollam Beach Tours, Kollam Beach Packages, Kollam Beach in Kerala |website=capertravelindia |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripoto.com/kollam/places-to-visit/kollam-beach |title=Kollam Beach: View Images, Timing and Reviews |website=Tripoto |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>[https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-beach-to-be-developed-as-a-safe-and-tourist-friendly-destination/article66440286.ece Kollam beach ...]</ref> કોલ્લમ બીચ કેરળનું પ્રથમ 'બીચ વેડિંગ ડેસ્ટિનેશન' (સમુદ્ર કિનારે લગ્ન માટેનું સ્થળ) છે.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/nov/01/kollam-beach-turned-into-dream-wedding-destination-1533613.html |title=Kollam beach turned into dream wedding destination - TNIE |date=1 November 2016 |access-date=1 November 2016}}</ref> આ બીચ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનો 'મહાત્મા ગાંધી પાર્ક' પણ આવેલો છે, જેનું ઉદ્ઘાટન ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૧ના રોજ ભારતના તત્કાલીન ઉપરાષ્ટ્રપતિ [[ઝાકીર હુસૈન ‍‍(રાજકારણી)|ઝાકિર હુસૈન]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. કોલ્લમ બીચ કેરળના એવા જૂજ બીચોમાંથી એક છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ (જીવનરક્ષક ચોકી) આવેલી છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20070715153222/http://www.hindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm Move to post lifeguards on Kollam beach]</ref> અહીં ૨૦૦૫થી લાઇફગાર્ડ્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. જુલાઈ ૨૦૧૫ સુધીના ડેટા મુજબ, કોવલમ અને કોલ્લમ દક્ષિણ કેરળના એવા ત્રણ બીચોમાં સામેલ છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ ઉપલબ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm |work=The Hindu |title=Move to post lifeguards on Kollam beach |date=2005-06-03 |access-date=23 July 2015}}</ref> == ઝાંખી == કોલ્લમ બંદર એ અરબી સમુદ્રના મલબાર કિનારે આંતરરાષ્ટ્રીય કાજુના વેપાર માટેના સૌથી જૂના અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંનું એક છે. ૨૦૨૫ સુધીના આંકડા મુજબ, ત્રિવેન્દ્રમ બંદર અને [[કોચિન બંદર]] પછી કોલ્લમ બંદર કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે. આઝાદી પહેલાં, કોલ્લમ ક્રમશઃ પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજોની મનપસંદ વસાહત રહી ચૂક્યું છે. આ બંદર તંગસ્સેરી પોઈન્ટથી આશરે ૧.૧ માઈલ (૧.૮ કિમી) દક્ષિણ-દક્ષિણ પૂર્વમાં વિસ્તરેલા તંગસ્સેરી બૅકવોટર દ્વારા સંરક્ષિત છે. આ બીચનું વિશેષ અને મનોહર સ્થાન તથા અહીંના બેકવોટર્સ (પાર્શ્ચજળ) કોલ્લમ બીચને કેરળના સૌથી લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળોમાંનું એક બનાવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/a-home-for-marine-life-in-kollam/article6140393.ece]</ref> === મરીન એક્વેરિયમ === ૨૨ જૂન ૨૦૧૪ના રોજ, કોલ્લમ બીચ પર એક મરીન એક્વેરિયમ (સમુદ્રી જલજીવાલેય)નું નિર્માણ કાર્ય શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે કેરળ રાજ્યમાં આ પ્રકારનું પ્રથમ એક્વેરિયમ હતું. કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન વતી હાર્બર એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા બીચની પૂર્વ દિશામાં આ એક્વેરિયમનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટનો શિલાન્યાસ માર્ચ મહિનામાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ સુધીમાં તેનું કામ પૂર્ણ થવાની ધારણા હતી. આ ૪૦ મોટી ટાંકીઓ ધરાવતું એક માળનું એક્વેરિયમ હશે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના સમુદ્રી જીવો સંગ્રહિત કરવામાં આવશે અને તે કોલ્લમ બીચના મુલાકાતીઓ માટે એક વધારાનું આકર્ષણ બનશે. === તંગસ્સેરી દીવાદાંડી === ૧૯૦૨માં બનેલ ૧૪૪ ફૂટ (૪૪ મીટર) તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) દરિયા કિનારે એક મુખ્ય સીમાચિહ્ન છે. == ઐતિહાસિક સ્મારકો == બંદર નજીક પોર્ટુગીઝ / ડચ કિલ્લાઓ અને ૧૮મી સદીના ચર્ચના અવશેષો આ વિસ્તારના પોર્ટુગીઝ અને ડચ શાસનના સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે રહ્યા છે. == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="160"> File:Leuchtturm in Kollam.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) File:തങ്കശ്ശേരി_പുലിമുട്ടിൽ_നിന്നൊരു_ദൃശ്യം.JPG|તંગસ્સેરી ખાતે બૅકવોટર File:Clock-tower in Kollam Beach, Apr 2017.jpg|કોલ્લમ બીચ પર ઘડિયાળનો ટાવર File:Marine Aquarium (UC) at Kollam Beach.jpg|કોલ્લમ બીચ પર નિર્માણાધીન મરીન એક્વેરિયમ File:Jalakeli Kendram, Kollam.jpg|બીચ નજીક વોટર સ્પોર્ટ્સ સેન્ટર File:Kollam Corporation Health Club.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક કોલ્લમ કોર્પોરેશન હેલ્થ ક્લબ File:Kollam beach sky view.jpg|કોલ્લમ બીચનું આકાશી દૃશ્ય File:MG Park in Kollam Beach, Kerala.jpg|કોલ્લમ બીચ પર મહાત્મા ગાંધી પાર્ક File:Kollam beach , Kerala,India.jpg|કોલ્લમ બીચ File:View from Kollam Beach.jpg|કોલ્લમ બીચનું એક દૃશ્ય File:View of Arabian Sea from Kollam Beach.jpg|કોલ્લમ બીચ પરથી અરબી સમુદ્રનો નજારો </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[અલાપ્પુઝા બીચ]] == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Beach|કોલ્લમ બીચ}} [[શ્રેણી:દરિયાકિનારો]] cstgeq6gl1nhevhs6zlg8w7fydure4c 903368 903367 2026-08-06T14:24:32Z Snehrashmi 41463 903368 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કોલ્લમ બીચ | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = બીચ (દરિયાકિનારો) | image_skyline = File:Kollam, Kerala.jpg | image_alt = | image_caption = કોલ્લમ બીચ | pushpin_map = India Kollam#Kerala | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Kerala, India | coordinates = {{coord|8|52|26|N|76|35|33|E|display=inline}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[કોલ્લમ જિલ્લો|કોલ્લમ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીન કોડ | postal_code = | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | area_code = | registration_plate = | website = | iso_code = | footnotes = }} '''કોલ્લમ બીચ''', જે '''મહાત્મા ગાંધી બીચ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં આવેલો એક બીચ (સમુદ્ર કિનારો) છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/kollam/kollam-beach |title=Kollam Beach |website=Incredible India |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.capertravelindia.com/ |title=Kollam Beach, Beaches of Kollam, Kollam Beach Tours, Kollam Beach Packages, Kollam Beach in Kerala |website=capertravelindia |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripoto.com/kollam/places-to-visit/kollam-beach |title=Kollam Beach: View Images, Timing and Reviews |website=Tripoto |language=en |access-date=2026-07-29}}</ref><ref>[https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-beach-to-be-developed-as-a-safe-and-tourist-friendly-destination/article66440286.ece Kollam beach ...]</ref> કોલ્લમ બીચ કેરળનું પ્રથમ 'બીચ વેડિંગ ડેસ્ટિનેશન' (સમુદ્ર કિનારે લગ્ન માટેનું સ્થળ) છે.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/nov/01/kollam-beach-turned-into-dream-wedding-destination-1533613.html |title=Kollam beach turned into dream wedding destination - TNIE |date=1 November 2016 |access-date=1 November 2016}}</ref> આ બીચ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનો 'મહાત્મા ગાંધી પાર્ક' પણ આવેલો છે, જેનું ઉદ્ઘાટન ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૧ના રોજ ભારતના તત્કાલીન ઉપરાષ્ટ્રપતિ [[ઝાકીર હુસૈન ‍‍(રાજકારણી)|ઝાકિર હુસૈન]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. કોલ્લમ બીચ કેરળના એવા જૂજ બીચોમાંથી એક છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ (જીવનરક્ષક ચોકી) આવેલી છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20070715153222/http://www.hindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm Move to post lifeguards on Kollam beach]</ref> અહીં ૨૦૦૫થી લાઇફગાર્ડ્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. જુલાઈ ૨૦૧૫ સુધીના ડેટા મુજબ, કોવલમ અને કોલ્લમ દક્ષિણ કેરળના એવા ત્રણ બીચોમાં સામેલ છે જ્યાં લાઇફગાર્ડ આઉટપોસ્ટ ઉપલબ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/06/03/stories/2005060309450300.htm |work=The Hindu |title=Move to post lifeguards on Kollam beach |date=2005-06-03 |access-date=23 July 2015}}</ref> == ઝાંખી == કોલ્લમ બંદર એ અરબી સમુદ્રના મલબાર કિનારે આંતરરાષ્ટ્રીય કાજુના વેપાર માટેના સૌથી જૂના અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંનું એક છે. ૨૦૨૫ સુધીના આંકડા મુજબ, ત્રિવેન્દ્રમ બંદર અને [[કોચિન બંદર]] પછી કોલ્લમ બંદર કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે. આઝાદી પહેલાં, કોલ્લમ ક્રમશઃ પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજોની મનપસંદ વસાહત રહી ચૂક્યું છે. આ બંદર તંગસ્સેરી પોઈન્ટથી આશરે ૧.૧ માઈલ (૧.૮ કિમી) દક્ષિણ-દક્ષિણ પૂર્વમાં વિસ્તરેલા તંગસ્સેરી બૅકવોટર દ્વારા સંરક્ષિત છે. આ બીચનું વિશેષ અને મનોહર સ્થાન તથા અહીંના બેકવોટર્સ (પાર્શ્ચજળ) કોલ્લમ બીચને કેરળના સૌથી લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળોમાંનું એક બનાવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/a-home-for-marine-life-in-kollam/article6140393.ece]</ref> === મરીન એક્વેરિયમ === ૨૨ જૂન ૨૦૧૪ના રોજ, કોલ્લમ બીચ પર એક મરીન એક્વેરિયમ (સમુદ્રી જલજીવાલેય)નું નિર્માણ કાર્ય શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે કેરળ રાજ્યમાં આ પ્રકારનું પ્રથમ એક્વેરિયમ હતું. કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન વતી હાર્બર એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા બીચની પૂર્વ દિશામાં આ એક્વેરિયમનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટનો શિલાન્યાસ માર્ચ મહિનામાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ સુધીમાં તેનું કામ પૂર્ણ થવાની ધારણા હતી. આ ૪૦ મોટી ટાંકીઓ ધરાવતું એક માળનું એક્વેરિયમ હશે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના સમુદ્રી જીવો સંગ્રહિત કરવામાં આવશે અને તે કોલ્લમ બીચના મુલાકાતીઓ માટે એક વધારાનું આકર્ષણ બનશે. === તંગસ્સેરી દીવાદાંડી === ૧૯૦૨માં બનેલ ૧૪૪ ફૂટ (૪૪ મીટર) તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) દરિયા કિનારે એક મુખ્ય સીમાચિહ્ન છે. == ઐતિહાસિક સ્મારકો == બંદર નજીક પોર્ટુગીઝ / ડચ કિલ્લાઓ અને ૧૮મી સદીના ચર્ચના અવશેષો આ વિસ્તારના પોર્ટુગીઝ અને ડચ શાસનના સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે રહ્યા છે. == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="160"> File:Leuchtturm in Kollam.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક તંગસ્સેરી દીવાદાંડી (લાઇટહાઉસ) File:തങ്കശ്ശേരി_പുലിമുട്ടിൽ_നിന്നൊരു_ദൃശ്യം.JPG|તંગસ્સેરી ખાતે બૅકવોટર File:Clock-tower in Kollam Beach, Apr 2017.jpg|કોલ્લમ બીચ પર ઘડિયાળનો ટાવર File:Marine Aquarium (UC) at Kollam Beach.jpg|કોલ્લમ બીચ પર નિર્માણાધીન મરીન એક્વેરિયમ File:Jalakeli Kendram, Kollam.jpg|બીચ નજીક વોટર સ્પોર્ટ્સ સેન્ટર File:Kollam Corporation Health Club.jpg|કોલ્લમ બીચ નજીક કોલ્લમ કોર્પોરેશન હેલ્થ ક્લબ [[File:Kollam beach sky view.jpg|કોલ્લમ બીચનું આકાશી દૃશ્ય [[File:MG Park in Kollam Beach, Kerala.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બીચ પર મહાત્મા ગાંધી પાર્ક]] [[File:Kollam beach , Kerala,India.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બીચ]] [[File:View from Kollam Beach.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બીચનું એક દૃશ્ય]] [[File:View of Arabian Sea from Kollam Beach.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બીચ પરથી અરબી સમુદ્રનો નજારો]] </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[અલાપ્પુઝા બીચ]] == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Beach|કોલ્લમ બીચ}} [[શ્રેણી:દરિયાકિનારો]] inx17vyc7wo6mi925oudbpc04vwxmay 3 154913 903369 2026-08-06T14:31:47Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[Template:Welcome|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903369 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Akash3428}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૧, ૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) lexym36edbp4ga3vydcb85dtf1lwjrc 0 154914 903370 2026-08-06T15:30:34Z Snehrashmi 41463 કેરળના કોલ્લમ શહેરમાં અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલો દરિયાકિનારાનો વિસ્તાર 903370 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = તંગસ્સેરી | other_name = થંગસ્સેરી, થંગી | nickname = થંગી | settlement_type = Neighbourhood | image_skyline = Kollam Thangasseri Gate1a.JPG | image_alt = | image_caption = તંગસ્સેરી કમાન | pushpin_map = India Kollam#Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = કેરળ, ભારતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|8.884359|N|76.563631|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[કોલ્લમ જિલ્લો|કોલ્લમ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | leader_party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|INC]] | government_type = મેયર પરિષદ | governing_body = કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | leader_title = મેયર | leader_name = એ.કે. હાફીઝ | leader_title1 = સંસદ સભ્ય | leader_name1 = એન.કે. પ્રેમચંદ્રન | leader_title2 = ધારાસભ્ય | leader_name2 = એમ. મુકેશ | leader_title3 = [[District Collector]] | leader_name3 = Devidas N IAS | leader_title4 = [[Kollam City Police|City Police Commissioner]] | leader_name4 = Kiran Narayanan IPS | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 0.4006 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam language|Malayalam]], [[English language|English]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 691007 | registration_plate = KL-02 | blank1_name_sec1 = [[Lok Sabha]] constituency | blank1_info_sec1 = [[Kollam (Lok Sabha constituency)|Kollam]] | blank2_name_sec1 = Civic agency | blank2_info_sec1 = [[Kollam Municipal Corporation]] | blank1_name_sec2 = Avg. summer temperature | blank1_info_sec2 = {{convert|34|°C|°F}} | blank2_name_sec2 = Avg. winter temperature | blank2_info_sec2 = {{convert|22|°C|°F}} | website = http://www.kollam.nic.in | footnotes = }} [[File:Leuchtturm in Kollam.jpg|thumb|તંગસ્સેરી ખાતે દીવાદાંડી (લાઈટહાઉસ)]] [[File:Fishing activities at Thangassery, Kollam.jpg|thumb|તંગસ્સેરી બ્રેકવોટર નજીક માછીમારી કરતી હોડી]] '''તંગસ્સેરી''' અથવા '''થંગસ્સેરી''' (થંગી) એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલો એક ગીચ વસ્તી ધરાવતો દરિયાકિનારાનો વિસ્તાર છે. == સ્થાન == તંગસ્સેરી શહેરના કેન્દ્રથી આશરે ૫ કિલોમીટર (૩.૧ માઇલ) અને રાજ્યની રાજધાની [[તિરુવનંતપુરમ]]થી ૭૧ કિલોમીટર (૪૪ માઇલ) અંતરે આવેલું છે. પુરાતત્વવિદોએ તાજેતરમાં દરિયાકિનારેથી ચીની સિક્કા અને અન્ય પ્રાચીન અવશેષો શોધી કાઢ્યા છે, જે આ સ્થળની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિને ઉજાગર કરે છે. [[કોલ્લમ બંદર]] તંગસ્સેરીને વિશ્વના સમુદ્રી નકશા પર એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપે છે. == ઇતિહાસ == ૧૫૦૨માં, પોર્ટુગીઝો તંગસ્સેરીમાં વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપનારા પ્રથમ યુરોપિયનો હતા અને ટૂંક સમયમાં આ વિસ્તાર [[મરી]]ના વેપારનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયો. ૧૫૧૭માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા નિર્માણ કરવામાં આવેલો તંગસ્સેરીનો સેન્ટ થૉમસ કિલ્લો ડચ લોકો સાથેના ત્યારપછીના યુદ્ધોમાં નષ્ટ થઈ ગયો હતો. ૧૬૬૧માં, ડચ લોકોએ આ શહેર પર કબ્જો મેળવ્યો. તંગસ્સેરીમાં ડચ અને પોર્ટુગીઝ બંને કિલ્લાઓના અવશેષો આજે પણ જોઈ શકાય છે. ૧૮મી સદીમાં, ત્રાવણકોર રાજ્યે સૌપ્રથમ [[કોલ્લમ]] પર વિજય મેળવ્યો, જેના પછી ૧૭૯૫માં બ્રિટિશરોએ તેના પર કબ્જો કર્યો. તંગસ્સેરી તેના સ્વભાવ અને સંસ્કૃતિમાં આજે પણ એંગ્લો-ઈન્ડિયન વસાહત જેવું જળવાઈ રહ્યું છે, જોકે વસ્તીમાં એંગ્લો-ઈન્ડિયનોની સંખ્યા હવે ઓછી છે. બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તંગસ્સેરી મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતું. તંગસ્સેરીમાં આવેલું 'ઇન્ફન્ટ જીસસ કેથેડ્રલ' એક જૂનું પોર્ટુગીઝ-નિર્મિત ચર્ચ છે, જે પોર્ટુગીઝ શાસનની સ્મૃતિ રૂપે આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે. આ જૂના કેથેડ્રલને તોડીને તેના સ્થાને આશરે ₹૪.૫ કરોડ (US$૪૭૦,૦૦૦)ના ખર્ચે નવું કેથેડ્રલ બનાવવામાં આવ્યું હતું; જેનું ૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૫ના રોજ લોકાર્પણ અને પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. તેની ટોચ પર આવેલો ધાતુનો ક્રોસ ભારતના સૌથી મોટા ક્રોસમાંનો એક છે. == મહત્વ == તંગસ્સેરી એ ત્રણ કિલોમીટર લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવતું દરિયાકાંઠાનું એક મનોહર ગામ છે, જ્યાં ૧૪૪ ફૂટ ઊંચી લાઇટહાઉસ (દીવાદાંડી) આવેલી છે—જે ૧૯૦૨થી ખતરનાક ખડકો વિશે નાવિકોને ચેતવણી આપતા એક શાંત રક્ષક તરીકે ઊભી છે. અહીં પોર્ટુગીઝ અને ડચ કિલ્લાઓ તેમજ ૧૮મી સદીના ચર્ચોના અવશેષો પણ આવેલા છે. તંગસ્સેરી ખાતે આવેલું ફિશરી હાર્બર (મત્સ્ય બંદર) એ પરંપરાગત માછીમારો માટેનું એક કેન્દ્ર છે, જે બે બ્રેકવોટરના નિર્માણ દ્વારા શક્ય બન્યું છે. મુખ્ય બ્રેકવોટરની લંબાઈ ૨૧૦૦ મીટર અને લીવર્ડ બ્રેકવોટરની લંબાઈ ૫૫૦ મીટર છે. આ તમામ યોગ્ય પરિચાલક નૌકાઓ (ઓપરેશનલ ક્રાફ્ટ)ના ઉતરાણ માટે પૂરતી બીચ લંબાઈ પૂરી પાડે છે. તંગસ્સેરી ખાતે કેરળની સૌથી જૂની શાળાઓમાંની એક એવી 'માઉન્ટ કાર્મેલ કોન્વેન્ટ એંગ્લો-ઈન્ડિયન ગર્લ્સ હાઈ સ્કૂલ' અને 'ઈન્ફન્ટ જીસસ સ્કૂલ કોલ્લમ' આવેલી છે. કેરળની રાજ્ય સરકારે તંગસ્સેરી ખાડીને કૃત્રિમ બંદરમાં રૂપાંતરિત કરીને તંગસ્સેરી ખાતે એક સંરક્ષિત લાઈટરેજ બંદર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. તંગસ્સેરી ખાડી એ અષ્ટમુડી તળાવના પ્રવેશીય માર્ગથી દક્ષિણે આશરે ૪૫ માઈલના અંતરે આવેલી છે, જેને નોર્વેજીયન-ઇન્ડિયન ફિશરીઝ કમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ મત્સ્ય બંદર તરીકે વિકસાવવાનો પ્રસ્તાવ હતો. તંગસ્સેરી ખાડીને કૃત્રિમ બંદરમાં રૂપાંતરિત કરવાના આ પ્રસ્તાવમાં પ્રસ્તાવિત બંદરને અષ્ટમુડી તળાવ સાથે જોડતી કેનાલનું નિર્માણ સામેલ હતું. આ દરમિયાન, જો અષ્ટમુડી તળાવના પ્રવેશીય માર્ગને વિકસાવવો વ્યવહારુ ન જણાય, તો તંગસ્સેરી ખાડીને મત્સ્ય-સહ-વ્યાપારી બંદર તરીકે વિકસાવવા માટેનું બીજું સૂચન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બંને યોજનાઓના સંબંધમાં મોડેલ પ્રયોગો પૂના રિસર્ચ સ્ટેશન ખાતે કરવામાં આવ્યા હતા. કેરળ સરકારને ૭ જાન્યુઆરી ૧૯૫૯ના રોજ પૂના રિસર્ચ સ્ટેશન દ્વારા રજૂ કરાયેલા અહેવાલોની તપાસ કરવા અને તે અહેવાલોમાં કરાયેલી ભલામણોના પ્રકાશમાં બંને યોજનાઓના તુલનાત્મક ખર્ચની ગણતરી કરવા જણાવાયું હતું. તેમજ બંને યોજનાઓના તુલનાત્મક ખર્ચ દર્શાવતા પત્રક સાથે પોતાનો પ્રસ્તાવ કેન્દ્ર સરકારને મોકલવા વિનંતી કરવામાં આવી હતી, જે પ્રસ્તાવની પ્રતીક્ષા છે. ત્રીજી પંચવર્ષીય યોજનામાં તંગસ્સેરી ખાતે વિકાસ કાર્યો માટે ₹૪૨.૫ લાખની જોગવાઈ પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવી છે. == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="120"> File:Thangassery Light House, Kollam.jpg|તંગસ્સેરી દીવાદાંડી File:Arial view of Thangassery Harbour Area, Kollam.jpg|તંગાસેરી બંદર વિસ્તારનું હવાઈ દૃશ્ય File:Fishing Boats at Tangasseri, Aug 2014.jpg|તંગસ્સેરી બ્રેકવોટર નજીક માછીમારી કરતી હોડી File:Kollam Port Road UC, Oct 2016.jpg|તંગસ્સેરી ખાતે પોર્ટ રોડ File:View of Kollam Port from Thangassery Harbour.jpg|તંગસ્સેરી બંદર પરથી કોલ્લમ બંદરનો નજારો File:Thangassery Fishing Harbour, Kollam.jpg|તંગસ્સેરી માછીમારી બંદર </gallery> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Tangasseri|તંગસ્સેરી}} * {{Official website|http://www.keralaports.gov.in}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131122170529/http://rotarytangasseri.org/history.html તંગસ્સેરીનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ]}} 95dpbzl07onyyg97aofavhsob7e89cy 903372 903370 2026-08-06T15:44:45Z Snehrashmi 41463 903372 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = તંગસ્સેરી | other_name = થંગસ્સેરી, થંગી | nickname = થંગી | settlement_type = Neighbourhood | image_skyline = Kollam Thangasseri Gate1a.JPG | image_alt = | image_caption = તંગસ્સેરી કમાન | pushpin_map = India Kollam#Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = કેરળ, ભારતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|8.884359|N|76.563631|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[કોલ્લમ જિલ્લો|કોલ્લમ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | leader_party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|INC]] | government_type = મેયર પરિષદ | governing_body = કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | leader_title = મેયર | leader_name = એ.કે. હાફીઝ | leader_title1 = સંસદ સભ્ય | leader_name1 = એન.કે. પ્રેમચંદ્રન | leader_title2 = ધારાસભ્ય | leader_name2 = એમ. મુકેશ | leader_title3 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name3 = દેવીદાસ એન IAS | leader_title4 = સીટી પોલીસ કમિશ્નર | leader_name4 = કિરણ નારાયણન IPS | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = ૦.૪૦૦૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીનકોડ | postal_code = ૬૯૧૦૦૭ | registration_plate = KL-૦૨ | blank1_name_sec1 = લોકસભા મતવિસ્તાર | blank1_info_sec1 = કોલ્લમ | blank2_name_sec1 = નાગરિક સંસ્થા | blank2_info_sec1 = કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | blank1_name_sec2 = ઉનાળાનું સરેરાશ તાપમાન | blank1_info_sec2 = {{convert|34|°C|°F}} | blank2_name_sec2 = શિયાળાનું સરેરાશ તાપમાન | blank2_info_sec2 = {{convert|22|°C|°F}} | website = http://www.kollam.nic.in | footnotes = }} [[File:Leuchtturm in Kollam.jpg|thumb|તંગસ્સેરી ખાતે દીવાદાંડી (લાઈટહાઉસ)]] [[File:Fishing activities at Thangassery, Kollam.jpg|thumb|તંગસ્સેરી બ્રેકવોટર નજીક માછીમારી કરતી હોડી]] '''તંગસ્સેરી''' અથવા '''થંગસ્સેરી''' (થંગી) એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલો એક ગીચ વસ્તી ધરાવતો દરિયાકિનારાનો વિસ્તાર છે. == સ્થાન == તંગસ્સેરી શહેરના કેન્દ્રથી આશરે ૫ કિલોમીટર (૩.૧ માઇલ) અને રાજ્યની રાજધાની [[તિરુવનંતપુરમ]]થી ૭૧ કિલોમીટર (૪૪ માઇલ) અંતરે આવેલું છે. પુરાતત્વવિદોએ તાજેતરમાં દરિયાકિનારેથી ચીની સિક્કા અને અન્ય પ્રાચીન અવશેષો શોધી કાઢ્યા છે, જે આ સ્થળની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિને ઉજાગર કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Archaeologist-Throws-Light-on-Thangassery-Artefacts/2014/03/10/article2100824.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814175205/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Archaeologist-Throws-Light-on-Thangassery-Artefacts/2014/03/10/article2100824.ece |url-status=dead |archive-date=14 August 2014 |title=Archaeologist Throws Light on Thangassery Artefacts|publisher=TNIE |access-date=6 August 2014}}</ref> [[કોલ્લમ બંદર]] તંગસ્સેરીને વિશ્વના સમુદ્રી નકશા પર એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.infrawindow.com/projects/thangassery-port-project_42/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210235544/http://www.infrawindow.com/projects/thangassery-port-project_42/ |url-status=usurped |archive-date=10 December 2014 |title=Thangassery Port|publisher=Infrawindow.com |access-date=6 August 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.projectstoday.com/News/Cabinet-approval-for-Thangassery-port-plans |title=Cabinet approval for Thangassery port plans |publisher=Projectstoday.com |access-date=6 August 2014}}</ref> == ઇતિહાસ == ૧૫૦૨માં, પોર્ટુગીઝો તંગસ્સેરીમાં વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપનારા પ્રથમ યુરોપિયનો હતા અને ટૂંક સમયમાં આ વિસ્તાર [[મરી]]ના વેપારનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયો. ૧૫૧૭માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા નિર્માણ કરવામાં આવેલો તંગસ્સેરીનો સેન્ટ થૉમસ કિલ્લો ડચ લોકો સાથેના ત્યારપછીના યુદ્ધોમાં નષ્ટ થઈ ગયો હતો.<ref>{{cite web |url=https://travel.manoramaonline.com/travel/essential-kerala/2018/03/27/thangasseri-kollam-port-lighthouse-sights-history.html |title=Thangassery: A flashback to Kerala's Portuguese past |publisher=On Manorama |access-date=22 July 2019}}</ref> ૧૬૬૧માં, ડચ લોકોએ આ શહેર પર કબ્જો મેળવ્યો. તંગસ્સેરીમાં ડચ અને પોર્ટુગીઝ બંને કિલ્લાઓના અવશેષો આજે પણ જોઈ શકાય છે. ૧૮મી સદીમાં, ત્રાવણકોર રાજ્યે સૌપ્રથમ [[કોલ્લમ]] પર વિજય મેળવ્યો, જેના પછી ૧૭૯૫માં બ્રિટિશરોએ તેના પર કબ્જો કર્યો. તંગસ્સેરી તેના સ્વભાવ અને સંસ્કૃતિમાં આજે પણ એંગ્લો-ઈન્ડિયન વસાહત જેવું જળવાઈ રહ્યું છે, જોકે વસ્તીમાં એંગ્લો-ઈન્ડિયનોની સંખ્યા હવે ઓછી છે. બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તંગસ્સેરી મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતું.<ref name="Logan">{{Cite book|title=Malabar Manual (Volume-I)|last=Logan|first=William|publisher=Asian Educational Services|year=2010|isbn=9788120604476|location=New Delhi|pages=631–666}}</ref> તંગસ્સેરીમાં આવેલું 'ઇન્ફન્ટ જીસસ કેથેડ્રલ' એક જૂનું પોર્ટુગીઝ-નિર્મિત ચર્ચ છે, જે પોર્ટુગીઝ શાસનની સ્મૃતિ રૂપે આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.superbindiatours.com/Kerala/kollam.html |title=Superb India Tours - Kollam |publisher=Superb India Tours |access-date=9 January 2014}}</ref> આ જૂના કેથેડ્રલને તોડીને તેના સ્થાને આશરે ₹૪.૫ કરોડ (US$૪૭૦,૦૦૦)ના ખર્ચે નવું કેથેડ્રલ બનાવવામાં આવ્યું હતું; જેનું ૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૫ના રોજ લોકાર્પણ અને પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. તેની ટોચ પર આવેલો ધાતુનો ક્રોસ ભારતના સૌથી મોટા ક્રોસમાંનો એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.oocities.org/athens/Acropolis/9669/tangy.htm |title=Tangasseri - OOCITIES |publisher=OOCITIES |access-date=9 January 2014}}</ref> == મહત્વ == તંગસ્સેરી એ ત્રણ કિલોમીટર લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવતું દરિયાકાંઠાનું એક મનોહર ગામ છે, જ્યાં ૧૪૪ ફૂટ ઊંચી લાઇટહાઉસ (દીવાદાંડી) આવેલી છે—જે ૧૯૦૨થી ખતરનાક ખડકો વિશે નાવિકોને ચેતવણી આપતા એક શાંત રક્ષક તરીકે ઊભી છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/new-look-for-tangasseri-lighthouse/article8634902.ece |title=New look for Tangasseri lighthouse |publisher=The Hindu |access-date=16 August 2016}}</ref> અહીં પોર્ટુગીઝ અને ડચ કિલ્લાઓ તેમજ ૧૮મી સદીના ચર્ચોના અવશેષો પણ આવેલા છે. તંગસ્સેરી ખાતે આવેલું ફિશરી હાર્બર (મત્સ્ય બંદર) એ પરંપરાગત માછીમારો માટેનું એક કેન્દ્ર છે, જે બે બ્રેકવોટરના નિર્માણ દ્વારા શક્ય બન્યું છે. મુખ્ય બ્રેકવોટરની લંબાઈ ૨૧૦૦ મીટર અને લીવર્ડ બ્રેકવોટરની લંબાઈ ૫૫૦ મીટર છે. આ તમામ યોગ્ય પરિચાલક નૌકાઓ (ઓપરેશનલ ક્રાફ્ટ)ના ઉતરાણ માટે પૂરતી બીચ લંબાઈ પૂરી પાડે છે. તંગસ્સેરી ખાતે કેરળની સૌથી જૂની શાળાઓમાંની એક એવી 'માઉન્ટ કાર્મેલ કોન્વેન્ટ એંગ્લો-ઈન્ડિયન ગર્લ્સ હાઈ સ્કૂલ' અને 'ઈન્ફન્ટ જીસસ સ્કૂલ કોલ્લમ' આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ijhss.org/ |title=Infant Jesus Anglo-Indian School, Kollam |publisher=IJHSS Kollam |access-date=16 August 2016}}</ref> કેરળની રાજ્ય સરકારે તંગસ્સેરી ખાડીને કૃત્રિમ બંદરમાં રૂપાંતરિત કરીને તંગસ્સેરી ખાતે એક સંરક્ષિત લાઈટરેજ બંદર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. તંગસ્સેરી ખાડી એ અષ્ટમુડી તળાવના પ્રવેશીય માર્ગથી દક્ષિણે આશરે ૪૫ માઈલના અંતરે આવેલી છે, જેને નોર્વેજીયન-ઇન્ડિયન ફિશરીઝ કમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ મત્સ્ય બંદર તરીકે વિકસાવવાનો પ્રસ્તાવ હતો. તંગસ્સેરી ખાડીને કૃત્રિમ બંદરમાં રૂપાંતરિત કરવાના આ પ્રસ્તાવમાં પ્રસ્તાવિત બંદરને અષ્ટમુડી તળાવ સાથે જોડતી કેનાલનું નિર્માણ સામેલ હતું. આ દરમિયાન, જો અષ્ટમુડી તળાવના પ્રવેશીય માર્ગને વિકસાવવો વ્યવહારુ ન જણાય, તો તંગસ્સેરી ખાડીને મત્સ્ય-સહ-વ્યાપારી બંદર તરીકે વિકસાવવા માટેનું બીજું સૂચન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બંને યોજનાઓના સંબંધમાં મોડેલ પ્રયોગો પૂના રિસર્ચ સ્ટેશન ખાતે કરવામાં આવ્યા હતા. કેરળ સરકારને ૭ જાન્યુઆરી ૧૯૫૯ના રોજ પૂના રિસર્ચ સ્ટેશન દ્વારા રજૂ કરાયેલા અહેવાલોની તપાસ કરવા અને તે અહેવાલોમાં કરાયેલી ભલામણોના પ્રકાશમાં બંને યોજનાઓના તુલનાત્મક ખર્ચની ગણતરી કરવા જણાવાયું હતું. તેમજ બંને યોજનાઓના તુલનાત્મક ખર્ચ દર્શાવતા પત્રક સાથે પોતાનો પ્રસ્તાવ કેન્દ્ર સરકારને મોકલવા વિનંતી કરવામાં આવી હતી, જે પ્રસ્તાવની પ્રતીક્ષા છે. ત્રીજી પંચવર્ષીય યોજનામાં તંગસ્સેરી ખાતે વિકાસ કાર્યો માટે ₹૪૨.૫ લાખની જોગવાઈ પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવી છે.<ref>https://eparlib.nic.in/bitstream/123456789/1836/1/lsd_02_08_02-09-1959.pdf page 15</ref> == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="120"> File:Thangassery Light House, Kollam.jpg|તંગસ્સેરી દીવાદાંડી File:Arial view of Thangassery Harbour Area, Kollam.jpg|તંગાસેરી બંદર વિસ્તારનું હવાઈ દૃશ્ય File:Fishing Boats at Tangasseri, Aug 2014.jpg|તંગસ્સેરી બ્રેકવોટર નજીક માછીમારી કરતી હોડી File:Kollam Port Road UC, Oct 2016.jpg|તંગસ્સેરી ખાતે પોર્ટ રોડ File:View of Kollam Port from Thangassery Harbour.jpg|તંગસ્સેરી બંદર પરથી કોલ્લમ બંદરનો નજારો File:Thangassery Fishing Harbour, Kollam.jpg|તંગસ્સેરી માછીમારી બંદર </gallery> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Tangasseri|તંગસ્સેરી}} * {{Official website|http://www.keralaports.gov.in}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131122170529/http://rotarytangasseri.org/history.html તંગસ્સેરીનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ]}} 4i0is8dvz1yqem611pm9ahs67zwws6g 903373 903372 2026-08-06T15:46:16Z Snehrashmi 41463 903373 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = તંગસ્સેરી | other_name = થંગસ્સેરી, થંગી | nickname = થંગી | settlement_type = Neighbourhood | image_skyline = Kollam Thangasseri Gate1a.JPG | image_alt = | image_caption = તંગસ્સેરી કમાન | pushpin_map = India Kollam#Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = કેરળ, ભારતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|8.884359|N|76.563631|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[કોલ્લમ જિલ્લો|કોલ્લમ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | leader_party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|INC]] | government_type = મેયર પરિષદ | governing_body = કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | leader_title = મેયર | leader_name = એ.કે. હાફીઝ | leader_title1 = સંસદ સભ્ય | leader_name1 = એન.કે. પ્રેમચંદ્રન | leader_title2 = ધારાસભ્ય | leader_name2 = એમ. મુકેશ | leader_title3 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name3 = દેવીદાસ એન IAS | leader_title4 = સીટી પોલીસ કમિશ્નર | leader_name4 = કિરણ નારાયણન IPS | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = ૦.૪૦૦૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીનકોડ | postal_code = ૬૯૧૦૦૭ | registration_plate = KL-૦૨ | blank1_name_sec1 = લોકસભા મતવિસ્તાર | blank1_info_sec1 = કોલ્લમ | blank2_name_sec1 = નાગરિક સંસ્થા | blank2_info_sec1 = કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | blank1_name_sec2 = ઉનાળાનું સરેરાશ તાપમાન | blank1_info_sec2 = {{convert|34|°C|°F}} | blank2_name_sec2 = શિયાળાનું સરેરાશ તાપમાન | blank2_info_sec2 = {{convert|22|°C|°F}} | website = http://www.kollam.nic.in | footnotes = }} [[File:Leuchtturm in Kollam.jpg|thumb|તંગસ્સેરી ખાતે દીવાદાંડી (લાઈટહાઉસ)]] [[File:Fishing activities at Thangassery, Kollam.jpg|thumb|તંગસ્સેરી બ્રેકવોટર નજીક માછીમારી કરતી હોડી]] '''તંગસ્સેરી''' અથવા '''થંગસ્સેરી''' (થંગી) એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલો એક ગીચ વસ્તી ધરાવતો દરિયાકિનારાનો વિસ્તાર છે. == સ્થાન == તંગસ્સેરી શહેરના કેન્દ્રથી આશરે ૫ કિલોમીટર (૩.૧ માઇલ) અને રાજ્યની રાજધાની [[તિરૂવનંતપુરમ]]થી ૭૧ કિલોમીટર (૪૪ માઇલ) અંતરે આવેલું છે. પુરાતત્વવિદોએ તાજેતરમાં દરિયાકિનારેથી ચીની સિક્કા અને અન્ય પ્રાચીન અવશેષો શોધી કાઢ્યા છે, જે આ સ્થળની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિને ઉજાગર કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Archaeologist-Throws-Light-on-Thangassery-Artefacts/2014/03/10/article2100824.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814175205/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Archaeologist-Throws-Light-on-Thangassery-Artefacts/2014/03/10/article2100824.ece |url-status=dead |archive-date=14 August 2014 |title=Archaeologist Throws Light on Thangassery Artefacts|publisher=TNIE |access-date=6 August 2014}}</ref> [[કોલ્લમ બંદર]] તંગસ્સેરીને વિશ્વના સમુદ્રી નકશા પર એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.infrawindow.com/projects/thangassery-port-project_42/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210235544/http://www.infrawindow.com/projects/thangassery-port-project_42/ |url-status=usurped |archive-date=10 December 2014 |title=Thangassery Port|publisher=Infrawindow.com |access-date=6 August 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.projectstoday.com/News/Cabinet-approval-for-Thangassery-port-plans |title=Cabinet approval for Thangassery port plans |publisher=Projectstoday.com |access-date=6 August 2014}}</ref> == ઇતિહાસ == ૧૫૦૨માં, પોર્ટુગીઝો તંગસ્સેરીમાં વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપનારા પ્રથમ યુરોપિયનો હતા અને ટૂંક સમયમાં આ વિસ્તાર મરીના વેપારનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયો. ૧૫૧૭માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા નિર્માણ કરવામાં આવેલો તંગસ્સેરીનો સેન્ટ થૉમસ કિલ્લો ડચ લોકો સાથેના ત્યારપછીના યુદ્ધોમાં નષ્ટ થઈ ગયો હતો.<ref>{{cite web |url=https://travel.manoramaonline.com/travel/essential-kerala/2018/03/27/thangasseri-kollam-port-lighthouse-sights-history.html |title=Thangassery: A flashback to Kerala's Portuguese past |publisher=On Manorama |access-date=22 July 2019}}</ref> ૧૬૬૧માં, ડચ લોકોએ આ શહેર પર કબ્જો મેળવ્યો. તંગસ્સેરીમાં ડચ અને પોર્ટુગીઝ બંને કિલ્લાઓના અવશેષો આજે પણ જોઈ શકાય છે. ૧૮મી સદીમાં, ત્રાવણકોર રાજ્યે સૌપ્રથમ [[કોલ્લમ]] પર વિજય મેળવ્યો, જેના પછી ૧૭૯૫માં બ્રિટિશરોએ તેના પર કબ્જો કર્યો. તંગસ્સેરી તેના સ્વભાવ અને સંસ્કૃતિમાં આજે પણ એંગ્લો-ઈન્ડિયન વસાહત જેવું જળવાઈ રહ્યું છે, જોકે વસ્તીમાં એંગ્લો-ઈન્ડિયનોની સંખ્યા હવે ઓછી છે. બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તંગસ્સેરી મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતું.<ref name="Logan">{{Cite book|title=Malabar Manual (Volume-I)|last=Logan|first=William|publisher=Asian Educational Services|year=2010|isbn=9788120604476|location=New Delhi|pages=631–666}}</ref> તંગસ્સેરીમાં આવેલું 'ઇન્ફન્ટ જીસસ કેથેડ્રલ' એક જૂનું પોર્ટુગીઝ-નિર્મિત ચર્ચ છે, જે પોર્ટુગીઝ શાસનની સ્મૃતિ રૂપે આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.superbindiatours.com/Kerala/kollam.html |title=Superb India Tours - Kollam |publisher=Superb India Tours |access-date=9 January 2014}}</ref> આ જૂના કેથેડ્રલને તોડીને તેના સ્થાને આશરે ₹૪.૫ કરોડ (US$૪૭૦,૦૦૦)ના ખર્ચે નવું કેથેડ્રલ બનાવવામાં આવ્યું હતું; જેનું ૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૫ના રોજ લોકાર્પણ અને પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. તેની ટોચ પર આવેલો ધાતુનો ક્રોસ ભારતના સૌથી મોટા ક્રોસમાંનો એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.oocities.org/athens/Acropolis/9669/tangy.htm |title=Tangasseri - OOCITIES |publisher=OOCITIES |access-date=9 January 2014}}</ref> == મહત્વ == તંગસ્સેરી એ ત્રણ કિલોમીટર લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવતું દરિયાકાંઠાનું એક મનોહર ગામ છે, જ્યાં ૧૪૪ ફૂટ ઊંચી લાઇટહાઉસ (દીવાદાંડી) આવેલી છે—જે ૧૯૦૨થી ખતરનાક ખડકો વિશે નાવિકોને ચેતવણી આપતા એક શાંત રક્ષક તરીકે ઊભી છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/new-look-for-tangasseri-lighthouse/article8634902.ece |title=New look for Tangasseri lighthouse |publisher=The Hindu |access-date=16 August 2016}}</ref> અહીં પોર્ટુગીઝ અને ડચ કિલ્લાઓ તેમજ ૧૮મી સદીના ચર્ચોના અવશેષો પણ આવેલા છે. તંગસ્સેરી ખાતે આવેલું ફિશરી હાર્બર (મત્સ્ય બંદર) એ પરંપરાગત માછીમારો માટેનું એક કેન્દ્ર છે, જે બે બ્રેકવોટરના નિર્માણ દ્વારા શક્ય બન્યું છે. મુખ્ય બ્રેકવોટરની લંબાઈ ૨૧૦૦ મીટર અને લીવર્ડ બ્રેકવોટરની લંબાઈ ૫૫૦ મીટર છે. આ તમામ યોગ્ય પરિચાલક નૌકાઓ (ઓપરેશનલ ક્રાફ્ટ)ના ઉતરાણ માટે પૂરતી બીચ લંબાઈ પૂરી પાડે છે. તંગસ્સેરી ખાતે કેરળની સૌથી જૂની શાળાઓમાંની એક એવી 'માઉન્ટ કાર્મેલ કોન્વેન્ટ એંગ્લો-ઈન્ડિયન ગર્લ્સ હાઈ સ્કૂલ' અને 'ઈન્ફન્ટ જીસસ સ્કૂલ કોલ્લમ' આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ijhss.org/ |title=Infant Jesus Anglo-Indian School, Kollam |publisher=IJHSS Kollam |access-date=16 August 2016}}</ref> કેરળની રાજ્ય સરકારે તંગસ્સેરી ખાડીને કૃત્રિમ બંદરમાં રૂપાંતરિત કરીને તંગસ્સેરી ખાતે એક સંરક્ષિત લાઈટરેજ બંદર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. તંગસ્સેરી ખાડી એ અષ્ટમુડી તળાવના પ્રવેશીય માર્ગથી દક્ષિણે આશરે ૪૫ માઈલના અંતરે આવેલી છે, જેને નોર્વેજીયન-ઇન્ડિયન ફિશરીઝ કમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ મત્સ્ય બંદર તરીકે વિકસાવવાનો પ્રસ્તાવ હતો. તંગસ્સેરી ખાડીને કૃત્રિમ બંદરમાં રૂપાંતરિત કરવાના આ પ્રસ્તાવમાં પ્રસ્તાવિત બંદરને અષ્ટમુડી તળાવ સાથે જોડતી કેનાલનું નિર્માણ સામેલ હતું. આ દરમિયાન, જો અષ્ટમુડી તળાવના પ્રવેશીય માર્ગને વિકસાવવો વ્યવહારુ ન જણાય, તો તંગસ્સેરી ખાડીને મત્સ્ય-સહ-વ્યાપારી બંદર તરીકે વિકસાવવા માટેનું બીજું સૂચન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બંને યોજનાઓના સંબંધમાં મોડેલ પ્રયોગો પૂના રિસર્ચ સ્ટેશન ખાતે કરવામાં આવ્યા હતા. કેરળ સરકારને ૭ જાન્યુઆરી ૧૯૫૯ના રોજ પૂના રિસર્ચ સ્ટેશન દ્વારા રજૂ કરાયેલા અહેવાલોની તપાસ કરવા અને તે અહેવાલોમાં કરાયેલી ભલામણોના પ્રકાશમાં બંને યોજનાઓના તુલનાત્મક ખર્ચની ગણતરી કરવા જણાવાયું હતું. તેમજ બંને યોજનાઓના તુલનાત્મક ખર્ચ દર્શાવતા પત્રક સાથે પોતાનો પ્રસ્તાવ કેન્દ્ર સરકારને મોકલવા વિનંતી કરવામાં આવી હતી, જે પ્રસ્તાવની પ્રતીક્ષા છે. ત્રીજી પંચવર્ષીય યોજનામાં તંગસ્સેરી ખાતે વિકાસ કાર્યો માટે ₹૪૨.૫ લાખની જોગવાઈ પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવી છે.<ref>https://eparlib.nic.in/bitstream/123456789/1836/1/lsd_02_08_02-09-1959.pdf page 15</ref> == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="120"> File:Thangassery Light House, Kollam.jpg|તંગસ્સેરી દીવાદાંડી File:Arial view of Thangassery Harbour Area, Kollam.jpg|તંગાસેરી બંદર વિસ્તારનું હવાઈ દૃશ્ય File:Fishing Boats at Tangasseri, Aug 2014.jpg|તંગસ્સેરી બ્રેકવોટર નજીક માછીમારી કરતી હોડી File:Kollam Port Road UC, Oct 2016.jpg|તંગસ્સેરી ખાતે પોર્ટ રોડ File:View of Kollam Port from Thangassery Harbour.jpg|તંગસ્સેરી બંદર પરથી કોલ્લમ બંદરનો નજારો File:Thangassery Fishing Harbour, Kollam.jpg|તંગસ્સેરી માછીમારી બંદર </gallery> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Tangasseri|તંગસ્સેરી}} * {{Official website|http://www.keralaports.gov.in}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131122170529/http://rotarytangasseri.org/history.html તંગસ્સેરીનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ]}} dljmach6hqhz49zu9f44u1ubamtlv4l 903374 903373 2026-08-06T16:41:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903374 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = તંગસ્સેરી | other_name = થંગસ્સેરી, થંગી | nickname = થંગી | settlement_type = Neighbourhood | image_skyline = Kollam Thangasseri Gate1a.JPG | image_alt = | image_caption = તંગસ્સેરી કમાન | pushpin_map = India Kollam#Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = કેરળ, ભારતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|8.884359|N|76.563631|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[કોલ્લમ જિલ્લો|કોલ્લમ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | leader_party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|INC]] | government_type = મેયર પરિષદ | governing_body = કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | leader_title = મેયર | leader_name = એ.કે. હાફીઝ | leader_title1 = સંસદ સભ્ય | leader_name1 = એન.કે. પ્રેમચંદ્રન | leader_title2 = ધારાસભ્ય | leader_name2 = એમ. મુકેશ | leader_title3 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name3 = દેવીદાસ એન IAS | leader_title4 = સીટી પોલીસ કમિશ્નર | leader_name4 = કિરણ નારાયણન IPS | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = ૦.૪૦૦૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીનકોડ | postal_code = ૬૯૧૦૦૭ | registration_plate = KL-૦૨ | blank1_name_sec1 = લોકસભા મતવિસ્તાર | blank1_info_sec1 = કોલ્લમ | blank2_name_sec1 = નાગરિક સંસ્થા | blank2_info_sec1 = કોલ્લમ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | blank1_name_sec2 = ઉનાળાનું સરેરાશ તાપમાન | blank1_info_sec2 = {{convert|34|°C|°F}} | blank2_name_sec2 = શિયાળાનું સરેરાશ તાપમાન | blank2_info_sec2 = {{convert|22|°C|°F}} | website = http://www.kollam.nic.in | footnotes = }} [[File:Leuchtturm in Kollam.jpg|thumb|તંગસ્સેરી ખાતે દીવાદાંડી (લાઈટહાઉસ)]] [[File:Fishing activities at Thangassery, Kollam.jpg|thumb|તંગસ્સેરી બ્રેકવોટર નજીક માછીમારી કરતી હોડી]] '''તંગસ્સેરી''' અથવા '''થંગસ્સેરી''' (થંગી) એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[કોલ્લમ]] શહેરમાં અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલો એક ગીચ વસ્તી ધરાવતો દરિયાકિનારાનો વિસ્તાર છે. == સ્થાન == તંગસ્સેરી શહેરના કેન્દ્રથી આશરે ૫ કિલોમીટર (૩.૧ માઇલ) અને રાજ્યની રાજધાની [[તિરૂવનંતપુરમ]]થી ૭૧ કિલોમીટર (૪૪ માઇલ) અંતરે આવેલું છે. પુરાતત્વવિદોએ તાજેતરમાં દરિયાકિનારેથી ચીની સિક્કા અને અન્ય પ્રાચીન અવશેષો શોધી કાઢ્યા છે, જે આ સ્થળની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિને ઉજાગર કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Archaeologist-Throws-Light-on-Thangassery-Artefacts/2014/03/10/article2100824.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814175205/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Archaeologist-Throws-Light-on-Thangassery-Artefacts/2014/03/10/article2100824.ece |url-status=dead |archive-date=14 August 2014 |title=Archaeologist Throws Light on Thangassery Artefacts|publisher=TNIE |access-date=6 August 2014}}</ref> [[કોલ્લમ બંદર]] તંગસ્સેરીને વિશ્વના સમુદ્રી નકશા પર એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.infrawindow.com/projects/thangassery-port-project_42/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210235544/http://www.infrawindow.com/projects/thangassery-port-project_42/ |url-status=usurped |archive-date=10 December 2014 |title=Thangassery Port|publisher=Infrawindow.com |access-date=6 August 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.projectstoday.com/News/Cabinet-approval-for-Thangassery-port-plans |title=Cabinet approval for Thangassery port plans |publisher=Projectstoday.com |access-date=6 August 2014}}</ref> == ઇતિહાસ == ૧૫૦૨માં, પોર્ટુગીઝો તંગસ્સેરીમાં વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપનારા પ્રથમ યુરોપિયનો હતા અને ટૂંક સમયમાં આ વિસ્તાર મરીના વેપારનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયો. ૧૫૧૭માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા નિર્માણ કરવામાં આવેલો તંગસ્સેરીનો સેન્ટ થૉમસ કિલ્લો ડચ લોકો સાથેના ત્યારપછીના યુદ્ધોમાં નષ્ટ થઈ ગયો હતો.<ref>{{cite web |url=https://travel.manoramaonline.com/travel/essential-kerala/2018/03/27/thangasseri-kollam-port-lighthouse-sights-history.html |title=Thangassery: A flashback to Kerala's Portuguese past |publisher=On Manorama |access-date=22 July 2019}}</ref> ૧૬૬૧માં, ડચ લોકોએ આ શહેર પર કબ્જો મેળવ્યો. તંગસ્સેરીમાં ડચ અને પોર્ટુગીઝ બંને કિલ્લાઓના અવશેષો આજે પણ જોઈ શકાય છે. ૧૮મી સદીમાં, ત્રાવણકોર રાજ્યે સૌપ્રથમ [[કોલ્લમ]] પર વિજય મેળવ્યો, જેના પછી ૧૭૯૫માં બ્રિટિશરોએ તેના પર કબ્જો કર્યો. તંગસ્સેરી તેના સ્વભાવ અને સંસ્કૃતિમાં આજે પણ એંગ્લો-ઈન્ડિયન વસાહત જેવું જળવાઈ રહ્યું છે, જોકે વસ્તીમાં એંગ્લો-ઈન્ડિયનોની સંખ્યા હવે ઓછી છે. બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તંગસ્સેરી મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતું.<ref name="Logan">{{Cite book|title=Malabar Manual (Volume-I)|last=Logan|first=William|publisher=Asian Educational Services|year=2010|isbn=9788120604476|location=New Delhi|pages=631–666}}</ref> તંગસ્સેરીમાં આવેલું 'ઇન્ફન્ટ જીસસ કેથેડ્રલ' એક જૂનું પોર્ટુગીઝ-નિર્મિત ચર્ચ છે, જે પોર્ટુગીઝ શાસનની સ્મૃતિ રૂપે આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે.<ref>{{cite web |url=http://www.superbindiatours.com/Kerala/kollam.html |title=Superb India Tours - Kollam |publisher=Superb India Tours |access-date=9 January 2014 |archive-date=29 જાન્યુઆરી 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129222013/http://www.superbindiatours.com/Kerala/kollam.html |url-status=dead }}</ref> આ જૂના કેથેડ્રલને તોડીને તેના સ્થાને આશરે ₹૪.૫ કરોડ (US$૪૭૦,૦૦૦)ના ખર્ચે નવું કેથેડ્રલ બનાવવામાં આવ્યું હતું; જેનું ૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૫ના રોજ લોકાર્પણ અને પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. તેની ટોચ પર આવેલો ધાતુનો ક્રોસ ભારતના સૌથી મોટા ક્રોસમાંનો એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.oocities.org/athens/Acropolis/9669/tangy.htm |title=Tangasseri - OOCITIES |publisher=OOCITIES |access-date=9 January 2014}}</ref> == મહત્વ == તંગસ્સેરી એ ત્રણ કિલોમીટર લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવતું દરિયાકાંઠાનું એક મનોહર ગામ છે, જ્યાં ૧૪૪ ફૂટ ઊંચી લાઇટહાઉસ (દીવાદાંડી) આવેલી છે—જે ૧૯૦૨થી ખતરનાક ખડકો વિશે નાવિકોને ચેતવણી આપતા એક શાંત રક્ષક તરીકે ઊભી છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/new-look-for-tangasseri-lighthouse/article8634902.ece |title=New look for Tangasseri lighthouse |publisher=The Hindu |access-date=16 August 2016}}</ref> અહીં પોર્ટુગીઝ અને ડચ કિલ્લાઓ તેમજ ૧૮મી સદીના ચર્ચોના અવશેષો પણ આવેલા છે. તંગસ્સેરી ખાતે આવેલું ફિશરી હાર્બર (મત્સ્ય બંદર) એ પરંપરાગત માછીમારો માટેનું એક કેન્દ્ર છે, જે બે બ્રેકવોટરના નિર્માણ દ્વારા શક્ય બન્યું છે. મુખ્ય બ્રેકવોટરની લંબાઈ ૨૧૦૦ મીટર અને લીવર્ડ બ્રેકવોટરની લંબાઈ ૫૫૦ મીટર છે. આ તમામ યોગ્ય પરિચાલક નૌકાઓ (ઓપરેશનલ ક્રાફ્ટ)ના ઉતરાણ માટે પૂરતી બીચ લંબાઈ પૂરી પાડે છે. તંગસ્સેરી ખાતે કેરળની સૌથી જૂની શાળાઓમાંની એક એવી 'માઉન્ટ કાર્મેલ કોન્વેન્ટ એંગ્લો-ઈન્ડિયન ગર્લ્સ હાઈ સ્કૂલ' અને 'ઈન્ફન્ટ જીસસ સ્કૂલ કોલ્લમ' આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ijhss.org/ |title=Infant Jesus Anglo-Indian School, Kollam |publisher=IJHSS Kollam |access-date=16 August 2016}}</ref> કેરળની રાજ્ય સરકારે તંગસ્સેરી ખાડીને કૃત્રિમ બંદરમાં રૂપાંતરિત કરીને તંગસ્સેરી ખાતે એક સંરક્ષિત લાઈટરેજ બંદર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. તંગસ્સેરી ખાડી એ અષ્ટમુડી તળાવના પ્રવેશીય માર્ગથી દક્ષિણે આશરે ૪૫ માઈલના અંતરે આવેલી છે, જેને નોર્વેજીયન-ઇન્ડિયન ફિશરીઝ કમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ મત્સ્ય બંદર તરીકે વિકસાવવાનો પ્રસ્તાવ હતો. તંગસ્સેરી ખાડીને કૃત્રિમ બંદરમાં રૂપાંતરિત કરવાના આ પ્રસ્તાવમાં પ્રસ્તાવિત બંદરને અષ્ટમુડી તળાવ સાથે જોડતી કેનાલનું નિર્માણ સામેલ હતું. આ દરમિયાન, જો અષ્ટમુડી તળાવના પ્રવેશીય માર્ગને વિકસાવવો વ્યવહારુ ન જણાય, તો તંગસ્સેરી ખાડીને મત્સ્ય-સહ-વ્યાપારી બંદર તરીકે વિકસાવવા માટેનું બીજું સૂચન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બંને યોજનાઓના સંબંધમાં મોડેલ પ્રયોગો પૂના રિસર્ચ સ્ટેશન ખાતે કરવામાં આવ્યા હતા. કેરળ સરકારને ૭ જાન્યુઆરી ૧૯૫૯ના રોજ પૂના રિસર્ચ સ્ટેશન દ્વારા રજૂ કરાયેલા અહેવાલોની તપાસ કરવા અને તે અહેવાલોમાં કરાયેલી ભલામણોના પ્રકાશમાં બંને યોજનાઓના તુલનાત્મક ખર્ચની ગણતરી કરવા જણાવાયું હતું. તેમજ બંને યોજનાઓના તુલનાત્મક ખર્ચ દર્શાવતા પત્રક સાથે પોતાનો પ્રસ્તાવ કેન્દ્ર સરકારને મોકલવા વિનંતી કરવામાં આવી હતી, જે પ્રસ્તાવની પ્રતીક્ષા છે. ત્રીજી પંચવર્ષીય યોજનામાં તંગસ્સેરી ખાતે વિકાસ કાર્યો માટે ₹૪૨.૫ લાખની જોગવાઈ પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવી છે.<ref>https://eparlib.nic.in/bitstream/123456789/1836/1/lsd_02_08_02-09-1959.pdf page 15</ref> == ચિત્રો == <gallery mode="packed-hover" heights="120"> File:Thangassery Light House, Kollam.jpg|તંગસ્સેરી દીવાદાંડી File:Arial view of Thangassery Harbour Area, Kollam.jpg|તંગાસેરી બંદર વિસ્તારનું હવાઈ દૃશ્ય File:Fishing Boats at Tangasseri, Aug 2014.jpg|તંગસ્સેરી બ્રેકવોટર નજીક માછીમારી કરતી હોડી File:Kollam Port Road UC, Oct 2016.jpg|તંગસ્સેરી ખાતે પોર્ટ રોડ File:View of Kollam Port from Thangassery Harbour.jpg|તંગસ્સેરી બંદર પરથી કોલ્લમ બંદરનો નજારો File:Thangassery Fishing Harbour, Kollam.jpg|તંગસ્સેરી માછીમારી બંદર </gallery> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Tangasseri|તંગસ્સેરી}} * {{Official website|http://www.keralaports.gov.in}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131122170529/http://rotarytangasseri.org/history.html તંગસ્સેરીનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ]}} mqbnh5me83so1p50en2149ny7h1i5z5 0 154915 903375 2026-08-06T16:47:37Z Snehrashmi 41463 કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક 903375 wikitext text/x-wiki '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે. તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે. ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું. == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી. [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|Relief in Ashramam, Kollam]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો. ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું. પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે. મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી. કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું. == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી. == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે. બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે. ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું. આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે. ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે. CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} oqnts1lmxln57r7ip4dv8ehzo359sh7 903376 903375 2026-08-06T16:48:04Z Snehrashmi 41463 903376 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox Port | name = કોલ્લમ બંદર | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = કોલ્લમ બંદર | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ભારત | location = [[કોલ્લમ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}<br />નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}} | operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર | owner = કેરળ સરકાર | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = ૨ | wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)<br />૨ (૧૦૧ મીટર) | piers = | employees = | leadershiptitle = બંદર અધિકારી | leader = અરુણ કુમાર પી કે<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}</ref> | blankdetailstitle1 = World Port Index Number | blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ | blankdetails3 = Yes | arrivals = ૧૬૩<small>(૨૦૦૭ પછી)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન | passengertraffic = | revenue = ₹૩ કરોડ<small>(૨૦૨૪)</small><br>₹ ૬૨ લાખ <small>(૨૦૧૩)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit & Loss statement of Kollam Port</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ક્રેન્સ | blankstats1 = ૨ | blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો | blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ | blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ | blankstats3 = ૨૮૮મી | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }}---> '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે. તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે. ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું. == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી. [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|Relief in Ashramam, Kollam]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો. ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું. પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે. મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી. કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું. == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી. == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે. બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે. ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું. આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે. ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે. CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} lsd05xm5s096qkrkcspx0icpms4jpol 903377 903376 2026-08-06T16:49:02Z Snehrashmi 41463 /* પ્રસ્તાવના */ 903377 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox Port | name = કોલ્લમ બંદર | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = કોલ્લમ બંદર | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ભારત | location = [[કોલ્લમ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}<br />નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}} | operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર | owner = કેરળ સરકાર | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = ૨ | wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)<br />૨ (૧૦૧ મીટર) | piers = | employees = | leadershiptitle = બંદર અધિકારી | leader = અરુણ કુમાર પી કે<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}</ref> | blankdetailstitle1 = World Port Index Number | blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ | blankdetails3 = Yes | arrivals = ૧૬૩<small>(૨૦૦૭ પછી)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન | passengertraffic = | revenue = ₹૩ કરોડ<small>(૨૦૨૪)</small><br>₹ ૬૨ લાખ <small>(૨૦૧૩)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit & Loss statement of Kollam Port</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ક્રેન્સ | blankstats1 = ૨ | blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો | blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ | blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ | blankstats3 = ૨૮૮મી | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }}---> '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake]</ref> તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |publisher=The Hindu |access-date=16 Jun 2024}}</ref> ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું.<ref>{{cite book|date=2010|title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=Ross E. Dunn |isbn=9780520931718}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=A requiem for Ashtamudi|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast|access-date=2017-11-01|publisher=Routledge}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી. [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|Relief in Ashramam, Kollam]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો. ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું. પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે. મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી. કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું. == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી. == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે. બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે. ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું. આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે. ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે. CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} n6lo5j7qrrn60czarfvy7xks5kojn1d 903378 903377 2026-08-06T16:51:32Z Snehrashmi 41463 /* ઇતિહાસ */ 903378 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox Port | name = કોલ્લમ બંદર | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = કોલ્લમ બંદર | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ભારત | location = [[કોલ્લમ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}<br />નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}} | operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર | owner = કેરળ સરકાર | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = ૨ | wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)<br />૨ (૧૦૧ મીટર) | piers = | employees = | leadershiptitle = બંદર અધિકારી | leader = અરુણ કુમાર પી કે<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}</ref> | blankdetailstitle1 = World Port Index Number | blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ | blankdetails3 = Yes | arrivals = ૧૬૩<small>(૨૦૦૭ પછી)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન | passengertraffic = | revenue = ₹૩ કરોડ<small>(૨૦૨૪)</small><br>₹ ૬૨ લાખ <small>(૨૦૧૩)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit & Loss statement of Kollam Port</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ક્રેન્સ | blankstats1 = ૨ | blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો | blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ | blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ | blankstats3 = ૨૮૮મી | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }}---> '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake]</ref> તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |publisher=The Hindu |access-date=16 Jun 2024}}</ref> ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું.<ref>{{cite book|date=2010|title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=Ross E. Dunn |isbn=9780520931718}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=A requiem for Ashtamudi|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast|access-date=2017-11-01|publisher=Routledge}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી.<ref name=Tignor>{{cite book|last=et al]|first=Robert Tignor [et|title=Worlds together, worlds apart : a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton & Co.|location=New York|isbn=9780393934922|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}</ref> [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|Relief in Ashramam, Kollam]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો.<ref>History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.<ref>[http://i1173.photobucket.com/albums/r599/ArunVR/Silayudham.jpg Coins found from Kollam Port]</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-02-17/thiruvananthapuram/47411545_1_artefacts-kollam-coins Artifacts found from Kerala's ancient Port City]</ref> ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/shards-of-the-past-point-to-kollam-ports-glory-days/article5728896.ece Shards of the past point to Kollam port’s glory days]</ref> પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece Ship berths at Kollam port]</ref> મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી.<ref>''[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/passenger-ships-will-start-from-kollam-this-year-chandy/article5333839.ece Passenger ships will start from Kollam this year: Chandy]''. Accessed 17 December 2013.</ref> કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું.<ref>[http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 First Container Ship in Kollam Port]</ref> == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી. == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે. બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે. ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું. આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે. ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે. CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} l5cmq98rdnifoh666vvz580oemktaeu 903379 903378 2026-08-06T16:51:52Z Snehrashmi 41463 /* લેઆઉટ અને માળખું */ 903379 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox Port | name = કોલ્લમ બંદર | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = કોલ્લમ બંદર | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ભારત | location = [[કોલ્લમ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}<br />નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}} | operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર | owner = કેરળ સરકાર | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = ૨ | wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)<br />૨ (૧૦૧ મીટર) | piers = | employees = | leadershiptitle = બંદર અધિકારી | leader = અરુણ કુમાર પી કે<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}</ref> | blankdetailstitle1 = World Port Index Number | blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ | blankdetails3 = Yes | arrivals = ૧૬૩<small>(૨૦૦૭ પછી)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન | passengertraffic = | revenue = ₹૩ કરોડ<small>(૨૦૨૪)</small><br>₹ ૬૨ લાખ <small>(૨૦૧૩)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit & Loss statement of Kollam Port</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ક્રેન્સ | blankstats1 = ૨ | blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો | blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ | blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ | blankstats3 = ૨૮૮મી | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }}---> '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake]</ref> તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |publisher=The Hindu |access-date=16 Jun 2024}}</ref> ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું.<ref>{{cite book|date=2010|title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=Ross E. Dunn |isbn=9780520931718}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=A requiem for Ashtamudi|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast|access-date=2017-11-01|publisher=Routledge}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી.<ref name=Tignor>{{cite book|last=et al]|first=Robert Tignor [et|title=Worlds together, worlds apart : a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton & Co.|location=New York|isbn=9780393934922|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}</ref> [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|Relief in Ashramam, Kollam]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો.<ref>History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.<ref>[http://i1173.photobucket.com/albums/r599/ArunVR/Silayudham.jpg Coins found from Kollam Port]</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-02-17/thiruvananthapuram/47411545_1_artefacts-kollam-coins Artifacts found from Kerala's ancient Port City]</ref> ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/shards-of-the-past-point-to-kollam-ports-glory-days/article5728896.ece Shards of the past point to Kollam port’s glory days]</ref> પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece Ship berths at Kollam port]</ref> મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી.<ref>''[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/passenger-ships-will-start-from-kollam-this-year-chandy/article5333839.ece Passenger ships will start from Kollam this year: Chandy]''. Accessed 17 December 2013.</ref> કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું.<ref>[http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 First Container Ship in Kollam Port]</ref> == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |title=Kollam Port |access-date=7 April 2014 }}</ref><ref>[http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm V.S to Inaugurate Kollam Port]</ref> == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે. બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે. ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું. આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે. ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે. CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} jbyewsvql8preauhk0og92bnomtx3al 903380 903379 2026-08-06T16:52:40Z Snehrashmi 41463 /* વિકાસ અને આધુનિકીકરણ */ 903380 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox Port | name = કોલ્લમ બંદર | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = કોલ્લમ બંદર | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ભારત | location = [[કોલ્લમ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}<br />નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}} | operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર | owner = કેરળ સરકાર | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = ૨ | wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)<br />૨ (૧૦૧ મીટર) | piers = | employees = | leadershiptitle = બંદર અધિકારી | leader = અરુણ કુમાર પી કે<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}</ref> | blankdetailstitle1 = World Port Index Number | blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ | blankdetails3 = Yes | arrivals = ૧૬૩<small>(૨૦૦૭ પછી)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન | passengertraffic = | revenue = ₹૩ કરોડ<small>(૨૦૨૪)</small><br>₹ ૬૨ લાખ <small>(૨૦૧૩)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit & Loss statement of Kollam Port</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ક્રેન્સ | blankstats1 = ૨ | blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો | blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ | blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ | blankstats3 = ૨૮૮મી | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }}---> '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake]</ref> તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |publisher=The Hindu |access-date=16 Jun 2024}}</ref> ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું.<ref>{{cite book|date=2010|title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=Ross E. Dunn |isbn=9780520931718}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=A requiem for Ashtamudi|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast|access-date=2017-11-01|publisher=Routledge}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી.<ref name=Tignor>{{cite book|last=et al]|first=Robert Tignor [et|title=Worlds together, worlds apart : a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton & Co.|location=New York|isbn=9780393934922|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}</ref> [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|Relief in Ashramam, Kollam]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો.<ref>History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.<ref>[http://i1173.photobucket.com/albums/r599/ArunVR/Silayudham.jpg Coins found from Kollam Port]</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-02-17/thiruvananthapuram/47411545_1_artefacts-kollam-coins Artifacts found from Kerala's ancient Port City]</ref> ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/shards-of-the-past-point-to-kollam-ports-glory-days/article5728896.ece Shards of the past point to Kollam port’s glory days]</ref> પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece Ship berths at Kollam port]</ref> મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી.<ref>''[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/passenger-ships-will-start-from-kollam-this-year-chandy/article5333839.ece Passenger ships will start from Kollam this year: Chandy]''. Accessed 17 December 2013.</ref> કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું.<ref>[http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 First Container Ship in Kollam Port]</ref> == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |title=Kollam Port |access-date=7 April 2014 }}</ref><ref>[http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm V.S to Inaugurate Kollam Port]</ref> == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે.<ref>{{cite web | url = http://i1324.photobucket.com/albums/u606/quilonsky/Mathrubhumi_zps52ba640e.png | title = Kollam - Port City Project | year = 2013}}</ref> બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=21 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=15 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |title=Kerala Maritime Institute Inaugurated |publisher=The New Indian Express |date=22 February 2016 |access-date=22 February 2016}}</ref> ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે.<ref name="Kollam - Port City Project - News published in Mathrubhumi Daily">{{cite web | url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/thangassery-port-plans-get-cabinet-nod/article3320903.ece | title = Thangassery port plans get Cabinet nod | year = 2014}}</ref> ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું.<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | title = EDI Location Codes & Places(No.130 Kollam Port) - e-Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે.<ref>{{cite web|url=http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |title=കൊല്ലം തുറമുഖത്തെ കസ്റ്റംസ് ക്ളിയറന്‍സുകള്‍ ഓണ്‍ലൈന്‍ സംവിധാനത്തിലേക്ക്&#124; madhyamam |access-date=2014-11-14 }} Online Customs Clearance Facility for Kollam Port to be ready in a month</ref> ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે.<ref>{{cite web | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kollam-tuticorin-ports-plan-tieup/article6232529.ece | title = Kollam, Tuticorin ports plan tie-up | website = The Hindu | year = 2014}}</ref><ref>{{cite web | url = http://i1303.photobucket.com/albums/ag151/babusr03/492_94_1930_702_zpsb5f16083.jpg | title = Ships to Kollam With Raw Cashews | year = 2014}}</ref> CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે.<ref>[https://www.deccanchronicle.com/140910/nation-current-affairs/article/kollam-port-tourism-enthusiasts-too] Kollam Port for tourism enthusiasts too</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} mj0zgt5xkdkyl7kiftzxo0oqtteijrf 903381 903380 2026-08-06T16:53:49Z Snehrashmi 41463 /* ઇતિહાસ */ છબી વિવરણ 903381 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox Port | name = કોલ્લમ બંદર | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = કોલ્લમ બંદર | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ભારત | location = [[કોલ્લમ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}<br />નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}} | operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર | owner = કેરળ સરકાર | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = ૨ | wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)<br />૨ (૧૦૧ મીટર) | piers = | employees = | leadershiptitle = બંદર અધિકારી | leader = અરુણ કુમાર પી કે<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}</ref> | blankdetailstitle1 = World Port Index Number | blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ | blankdetails3 = Yes | arrivals = ૧૬૩<small>(૨૦૦૭ પછી)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન | passengertraffic = | revenue = ₹૩ કરોડ<small>(૨૦૨૪)</small><br>₹ ૬૨ લાખ <small>(૨૦૧૩)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit & Loss statement of Kollam Port</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ક્રેન્સ | blankstats1 = ૨ | blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો | blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ | blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ | blankstats3 = ૨૮૮મી | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }}---> '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake]</ref> તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |publisher=The Hindu |access-date=16 Jun 2024}}</ref> ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું.<ref>{{cite book|date=2010|title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=Ross E. Dunn |isbn=9780520931718}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=A requiem for Ashtamudi|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast|access-date=2017-11-01|publisher=Routledge}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી.<ref name=Tignor>{{cite book|last=et al]|first=Robert Tignor [et|title=Worlds together, worlds apart : a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton & Co.|location=New York|isbn=9780393934922|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}</ref> [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|આશ્રમમ્, [[કોલ્લમ]] ખાતેનું શિલ્પ/રિલીફ]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો.<ref>History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.<ref>[http://i1173.photobucket.com/albums/r599/ArunVR/Silayudham.jpg Coins found from Kollam Port]</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-02-17/thiruvananthapuram/47411545_1_artefacts-kollam-coins Artifacts found from Kerala's ancient Port City]</ref> ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/shards-of-the-past-point-to-kollam-ports-glory-days/article5728896.ece Shards of the past point to Kollam port’s glory days]</ref> પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece Ship berths at Kollam port]</ref> મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી.<ref>''[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/passenger-ships-will-start-from-kollam-this-year-chandy/article5333839.ece Passenger ships will start from Kollam this year: Chandy]''. Accessed 17 December 2013.</ref> કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું.<ref>[http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 First Container Ship in Kollam Port]</ref> == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |title=Kollam Port |access-date=7 April 2014 }}</ref><ref>[http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm V.S to Inaugurate Kollam Port]</ref> == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે.<ref>{{cite web | url = http://i1324.photobucket.com/albums/u606/quilonsky/Mathrubhumi_zps52ba640e.png | title = Kollam - Port City Project | year = 2013}}</ref> બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=21 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=15 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |title=Kerala Maritime Institute Inaugurated |publisher=The New Indian Express |date=22 February 2016 |access-date=22 February 2016}}</ref> ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે.<ref name="Kollam - Port City Project - News published in Mathrubhumi Daily">{{cite web | url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/thangassery-port-plans-get-cabinet-nod/article3320903.ece | title = Thangassery port plans get Cabinet nod | year = 2014}}</ref> ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું.<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | title = EDI Location Codes & Places(No.130 Kollam Port) - e-Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે.<ref>{{cite web|url=http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |title=കൊല്ലം തുറമുഖത്തെ കസ്റ്റംസ് ക്ളിയറന്‍സുകള്‍ ഓണ്‍ലൈന്‍ സംവിധാനത്തിലേക്ക്&#124; madhyamam |access-date=2014-11-14 }} Online Customs Clearance Facility for Kollam Port to be ready in a month</ref> ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે.<ref>{{cite web | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kollam-tuticorin-ports-plan-tieup/article6232529.ece | title = Kollam, Tuticorin ports plan tie-up | website = The Hindu | year = 2014}}</ref><ref>{{cite web | url = http://i1303.photobucket.com/albums/ag151/babusr03/492_94_1930_702_zpsb5f16083.jpg | title = Ships to Kollam With Raw Cashews | year = 2014}}</ref> CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે.<ref>[https://www.deccanchronicle.com/140910/nation-current-affairs/article/kollam-port-tourism-enthusiasts-too] Kollam Port for tourism enthusiasts too</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} q9a7xdvq0an8fi7lmuzsc6wm5iugcdu 903382 903381 2026-08-06T16:56:02Z Snehrashmi 41463 /* વિકાસ અને આધુનિકીકરણ */ + છબીઓ 903382 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox Port | name = કોલ્લમ બંદર | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = કોલ્લમ બંદર | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ભારત | location = [[કોલ્લમ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}<br />નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}} | operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર | owner = કેરળ સરકાર | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = ૨ | wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)<br />૨ (૧૦૧ મીટર) | piers = | employees = | leadershiptitle = બંદર અધિકારી | leader = અરુણ કુમાર પી કે<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}</ref> | blankdetailstitle1 = World Port Index Number | blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ | blankdetails3 = Yes | arrivals = ૧૬૩<small>(૨૦૦૭ પછી)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન | passengertraffic = | revenue = ₹૩ કરોડ<small>(૨૦૨૪)</small><br>₹ ૬૨ લાખ <small>(૨૦૧૩)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit & Loss statement of Kollam Port</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ક્રેન્સ | blankstats1 = ૨ | blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો | blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ | blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ | blankstats3 = ૨૮૮મી | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }}---> '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake]</ref> તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |publisher=The Hindu |access-date=16 Jun 2024}}</ref> ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું.<ref>{{cite book|date=2010|title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=Ross E. Dunn |isbn=9780520931718}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=A requiem for Ashtamudi|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast|access-date=2017-11-01|publisher=Routledge}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી.<ref name=Tignor>{{cite book|last=et al]|first=Robert Tignor [et|title=Worlds together, worlds apart : a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton & Co.|location=New York|isbn=9780393934922|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}</ref> [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|આશ્રમમ્, [[કોલ્લમ]] ખાતેનું શિલ્પ/રિલીફ]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો.<ref>History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.<ref>[http://i1173.photobucket.com/albums/r599/ArunVR/Silayudham.jpg Coins found from Kollam Port]</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-02-17/thiruvananthapuram/47411545_1_artefacts-kollam-coins Artifacts found from Kerala's ancient Port City]</ref> ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/shards-of-the-past-point-to-kollam-ports-glory-days/article5728896.ece Shards of the past point to Kollam port’s glory days]</ref> પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece Ship berths at Kollam port]</ref> મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી.<ref>''[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/passenger-ships-will-start-from-kollam-this-year-chandy/article5333839.ece Passenger ships will start from Kollam this year: Chandy]''. Accessed 17 December 2013.</ref> કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું.<ref>[http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 First Container Ship in Kollam Port]</ref> == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |title=Kollam Port |access-date=7 April 2014 }}</ref><ref>[http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm V.S to Inaugurate Kollam Port]</ref> == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે.<ref>{{cite web | url = http://i1324.photobucket.com/albums/u606/quilonsky/Mathrubhumi_zps52ba640e.png | title = Kollam - Port City Project | year = 2013}}</ref> બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=21 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=15 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |title=Kerala Maritime Institute Inaugurated |publisher=The New Indian Express |date=22 February 2016 |access-date=22 February 2016}}</ref> ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે.<ref name="Kollam - Port City Project - News published in Mathrubhumi Daily">{{cite web | url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/thangassery-port-plans-get-cabinet-nod/article3320903.ece | title = Thangassery port plans get Cabinet nod | year = 2014}}</ref> ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું.<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | title = EDI Location Codes & Places(No.130 Kollam Port) - e-Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે.<ref>{{cite web|url=http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |title=കൊല്ലം തുറമുഖത്തെ കസ്റ്റംസ് ക്ളിയറന്‍സുകള്‍ ഓണ്‍ലൈന്‍ സംവിധാനത്തിലേക്ക്&#124; madhyamam |access-date=2014-11-14 }} Online Customs Clearance Facility for Kollam Port to be ready in a month</ref> ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ [[File:Water tank inside the Port of Quilon, Mar 2017.jpg|right|thumb|બંદરની અંદર પાણીની ટાંકી]] કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે.<ref>{{cite web | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kollam-tuticorin-ports-plan-tieup/article6232529.ece | title = Kollam, Tuticorin ports plan tie-up | website = The Hindu | year = 2014}}</ref><ref>{{cite web | url = http://i1303.photobucket.com/albums/ag151/babusr03/492_94_1930_702_zpsb5f16083.jpg | title = Ships to Kollam With Raw Cashews | year = 2014}}</ref> [[File:View of Kollam Port from Port Road, Oct 2016.jpg|right|thumb|નિર્માણાધીન પેસેન્જર ટર્મિનલ]] CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે.<ref>[https://www.deccanchronicle.com/140910/nation-current-affairs/article/kollam-port-tourism-enthusiasts-too] Kollam Port for tourism enthusiasts too</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} j4yrtgrvxzit8xyspa6v69ucbjldy7m 903389 903382 2026-08-07T02:18:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 7 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903389 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox Port | name = કોલ્લમ બંદર | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = કોલ્લમ બંદર | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ભારત | location = [[કોલ્લમ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}<br />નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}} | operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર | owner = કેરળ સરકાર | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = ૨ | wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)<br />૨ (૧૦૧ મીટર) | piers = | employees = | leadershiptitle = બંદર અધિકારી | leader = અરુણ કુમાર પી કે<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}</ref> | blankdetailstitle1 = World Port Index Number | blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ | blankdetails3 = Yes | arrivals = ૧૬૩<small>(૨૦૦૭ પછી)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન | passengertraffic = | revenue = ₹૩ કરોડ<small>(૨૦૨૪)</small><br>₹ ૬૨ લાખ <small>(૨૦૧૩)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit & Loss statement of Kollam Port</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ક્રેન્સ | blankstats1 = ૨ | blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો | blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ | blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ | blankstats3 = ૨૮૮મી | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }}---> '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake]</ref> તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |publisher=The Hindu |access-date=16 Jun 2024}}</ref> ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું.<ref>{{cite book|date=2010|title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=Ross E. Dunn |isbn=9780520931718}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=A requiem for Ashtamudi|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast|access-date=2017-11-01|publisher=Routledge}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી.<ref name=Tignor>{{cite book|last=et al]|first=Robert Tignor [et|title=Worlds together, worlds apart : a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton & Co.|location=New York|isbn=9780393934922|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}</ref> [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|આશ્રમમ્, [[કોલ્લમ]] ખાતેનું શિલ્પ/રિલીફ]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો.<ref>History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.<ref>[http://i1173.photobucket.com/albums/r599/ArunVR/Silayudham.jpg Coins found from Kollam Port]</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-02-17/thiruvananthapuram/47411545_1_artefacts-kollam-coins Artifacts found from Kerala's ancient Port City]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/shards-of-the-past-point-to-kollam-ports-glory-days/article5728896.ece Shards of the past point to Kollam port’s glory days]</ref> પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece Ship berths at Kollam port]</ref> મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી.<ref>''[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/passenger-ships-will-start-from-kollam-this-year-chandy/article5333839.ece Passenger ships will start from Kollam this year: Chandy]''. Accessed 17 December 2013.</ref> કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 |title=First Container Ship in Kollam Port |access-date=2026-08-06 |archive-date=2014-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520053720/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 |url-status=dead }}</ref> == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |title=Kollam Port |access-date=7 April 2014 |archive-date=3 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213028/http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm |title=V.S to Inaugurate Kollam Port |access-date=2026-08-06 |archive-date=2007-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020151407/http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm |url-status=dead }}</ref> == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે.<ref>{{cite web | url = http://i1324.photobucket.com/albums/u606/quilonsky/Mathrubhumi_zps52ba640e.png | title = Kollam - Port City Project | year = 2013}}</ref> બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=21 February 2016 |archive-date=1 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301222407/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=15 March 2016 |archive-date=1 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301222407/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |title=Kerala Maritime Institute Inaugurated |publisher=The New Indian Express |date=22 February 2016 |access-date=22 February 2016 |archive-date=23 ફેબ્રુઆરી 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223102351/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |url-status=dead }}</ref> ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે.<ref name="Kollam - Port City Project - News published in Mathrubhumi Daily">{{cite web | url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/thangassery-port-plans-get-cabinet-nod/article3320903.ece | title = Thangassery port plans get Cabinet nod | year = 2014}}</ref> ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું.<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | title = EDI Location Codes & Places(No.130 Kollam Port) - e-Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015 | access-date = 2026-08-06 | archive-date = 2022-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220813162536/https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | url-status = dead }}</ref> આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે.<ref>{{cite web|url=http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |title=കൊല്ലം തുറമുഖത്തെ കസ്റ്റംസ് ക്ളിയറന്‍സുകള്‍ ഓണ്‍ലൈന്‍ സംവിധാനത്തിലേക്ക്&#124; madhyamam |access-date=2014-11-14 }} Online Customs Clearance Facility for Kollam Port to be ready in a month</ref> ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ [[File:Water tank inside the Port of Quilon, Mar 2017.jpg|right|thumb|બંદરની અંદર પાણીની ટાંકી]] કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે.<ref>{{cite web | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kollam-tuticorin-ports-plan-tieup/article6232529.ece | title = Kollam, Tuticorin ports plan tie-up | website = The Hindu | year = 2014}}</ref><ref>{{cite web | url = http://i1303.photobucket.com/albums/ag151/babusr03/492_94_1930_702_zpsb5f16083.jpg | title = Ships to Kollam With Raw Cashews | year = 2014}}</ref> [[File:View of Kollam Port from Port Road, Oct 2016.jpg|right|thumb|નિર્માણાધીન પેસેન્જર ટર્મિનલ]] CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે.<ref>[https://www.deccanchronicle.com/140910/nation-current-affairs/article/kollam-port-tourism-enthusiasts-too] Kollam Port for tourism enthusiasts too</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} i5ca168xtxsasyt7kssaqigxq0jhxjc 3 154916 903384 2026-08-06T18:07:45Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903384 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Ganpat Saheb}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૩:૩૭, ૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) ag1oaxotamxq2pkw1sukbwvuq3d1hzl 3 154917 903391 2026-08-07T06:13:29Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903391 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kanusinh solanki}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૧:૪૩, ૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) p1dchbp1c0b90dp334jfmw5vd2lx1ay 3 154918 903395 2026-08-07T09:49:41Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903395 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Nirqv}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૧૯, ૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) ey3wvvrlie9riyig60d56lactc3ee3q