નરેન્દ્ર મોદી

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>નરેન્દ્ર મોદી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1099</id>
    <revision>
      <id>903449</id>
      <parentid>903396</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43619-41</username>
        <id>88537</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>903449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65918" sha1="545sakq4a45cevrfbksjnes7z7erp1h" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = નરેન્દ્ર મોદી बहनचोद नरेंद्र मोदी मां चोद हिन्दू धर्म चोर है मांचोद जेनरल ओबीसी rapist of india criminals moneyeaters coweaters scammer gamblers gangsters fraud माधरजात भूमिहारन गोत्र भूमिहार राजपूत ब्राह्मण बनिया लाला यादव देश के हरामी
| image               = The official portrait of Shri Narendra Modi, the Prime Minister of the Republic of India.jpg
| caption             = નરેન્દ્ર મોદીની અધિકૃત છબી
| office              = ભારતના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪ મા વડાપ્રધાન]]
| president           = [[પ્રણવ મુખર્જી]]&lt;br /&gt;[[રામનાથ કોવિંદ]]&lt;br /&gt;[[દ્રૌપદી મુર્મૂ]]
| term_start          = ૨૬ મે ૨૦૧૪
| term_end            = 
| predecessor         = [[મનમોહન સિંહ]]
| successor           = 
| office1             = ગુજરાતના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|૧૪મા મુખ્યમંત્રી]]
| governor1           = સુંદરસિંહ ભંડારી&lt;br /&gt;[[કૈલાશપતિ મિશ્રા]]&lt;br /&gt;ડૉ.બલરામ ઝાખડ&lt;br /&gt;[[નવલકિશોર શર્મા]]&lt;br /&gt;એસ.સી.જમિર&lt;br /&gt;[[ડૉ.કમલા બેનિવાલ]]
| term_start1         = ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧
| term_end1           = ૨૨ મે ૨૦૧૪
| predecessor1        = [[કેશુભાઈ પટેલ]]
| successor1          = [[આનંદીબેન પટેલ]]
| office2             = [[લોક સભા|સંસદ સભ્ય]]&lt;br /&gt;[[વારાણસી]]
| term_start2         = ૧૬ મે ૨૦૧૪
| term_end2           = 
| predecessor2        = મુરલી મનોહર જોષી
| office3             = ભાજપના જનરલ સેક્રેટરી
| term_start3         = ૧૯ મે, ૧૯૯૮
| term_end3           = ઓક્ટોબર, ૨૦૦૧
| successor3          = સુનિલ શાસ્ત્રી
| office4             = ભાજપના રાષ્ટ્રીય સેક્રેટરી
| term_start4         = ૨૦ નવેમ્બર, ૧૯૯૫
| term_end4           = ૧૯ મે, ૧૯૯૮
| birthname           = નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી
| birth_date          = {{birth date|1950|9|17|df=y}}
| birth_place         = [[વડનગર]], [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]], સાંપ્રત: [[ગુજરાત]]
| party               = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]
| spouse              = [[જશોદાબેન મોદી]]&lt;ref&gt;[http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/in-poll-affidavit-narendra-modi-says-he-is-married-brother-gives-clarification-506632 એન.ડી.ટી.વી. ન્યુઝ]&lt;/ref&gt;
| residence           = ૭, લોક કલ્યાણ માર્ગ , નવી દિલ્હી
| alma_mater          = [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]&lt;br /&gt;[[દિલ્હી યુનિવર્સિટી]]
| website             = {{url|narendramodi.in|અધિકૃત વેબસાઈટ}}&lt;br /&gt;{{url|pmindia.gov.in|સરકારી વેબસાઈટ}}
| signature           = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg
}}
'''નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી''' (જન્મ: ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૦)&lt;ref name=&quot;moneycontrol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|title=Narendra Modi – Biography|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯|publisher=Moneycontrol|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427085814/http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|archive-date=2009-04-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ભારત]]ના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪મા વડાપ્રધાન]] છે. તેઓ [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્ય મંત્રી]] પણ રહી ચૂક્યા છે અને [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)]]ના નેતા છે.

નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદીનો જન્મ એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ કુટુંબમાં અમદાવાદથી ૧૧૨ કીમી અને મહેસાણાથી ૩૪ કીમી દૂર [[વડનગર]] ખાતે થયો હતો. તે દામોદરદાસ મૂલચંદ મોદી અને તેમના માતા હીરાબેન મોદીના છ સંતાન પૈકી ત્રીજુ સંતાન છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jose|first=Vinod|title=The Emperor Uncrowned|url=http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&amp;StoryStyle=FullStory|publisher=[[Delhi Press]]|access-date=૧૭ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227005214/http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&amp;StoryStyle=FullStory|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમનું હુલામણું નામ એન.ડી. હતું. તે નાનપણથી જ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સભ્ય હતા. તેઓ ધાર્મિક હતા અને મહાદેવના મંદિરે જતા હતા. તેઓએ ૧૭ વર્ષની વયે ગૃહ ત્યાગ કર્યો હતો. તે હિમાલયમાં તેમજ [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ]]ના બેલુર મઠમાં પણ રહી ચૂક્યા છે. ઈંદિરા ગાંધીએ લાદેલી કટોકટી વખતે તેઓ ભૂગર્ભમાં જતા રહ્યા હતા. આ કટોકટી વખતે જ તેમણે '''સંઘર્ષમાં ગુજરાત''' નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. તેમને કિશોરાવસ્થાથી રાજકારણમાં રસ હતો. તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી રાજકીય વિજ્ઞાનમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે. ૧૯૯૮માં ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશની ચૂંટણીમાં પ્રચાર માટે તેમની પસંદગી કરી હતી. ઇ.સ. ૨૦૦૧ના વર્ષમાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી [[કેશુભાઈ પટેલ|કેશુભાઈ પટેલે]] રાજીનામું આપ્યા બાદ તેઓ [[ઓક્ટોબર ૭|૭ ઓક્ટોબર]] [[૨૦૦૧]]ના દિવસે મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. વર્ષ ૨૦૧૨ની ચૂંટણીમાં જંગી બહુમતીથી જીત્યા બાદ તેઓ ગુજરાત રાજ્યના સતત ચોથી વખત ચૂંટાઈ આવેલા એક માત્ર મુખ્યમંત્રી છે. મોદી ભારતની અંદર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવાદમાં રહી ચૂક્યા છે.&lt;ref name=&quot;Controversial_Reuters&quot;&gt;{{cite news|title=Edgy Indian state election going down to the wire|author=Rupam Jain Nair|url=http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|publisher=Reuters|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Ahmedabad|archive-date=2014-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930020457/http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Time&quot;&gt;{{cite news|title=India's Voters Torn Over Politician|author=Simon Robinson|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Surat|archive-date=2013-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824163112/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Guardian&quot;&gt;{{cite news|title=Gujarat leader Narendra Modi grilled for 10 hours at massacre inquiry|author=Jason Burke|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/28/gujarat-narendra-modi-massacre-inquiry-india|work=The Guardian|date=૨૮ માર્ચ ૨૦૧૦|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Delhi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Independent&quot;&gt;{{cite news|title=A rebirth dogged by controversy|author=Andrew Buncombe|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html|work=The Independent|date=૧૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_BBC&quot;&gt;{{cite news|title=Profile: Narendra Modi|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|publisher=BBC|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Forbes&quot;&gt;{{cite news|title=Controversial Gujarati Premier Confirmed In Office|author=Ruth David|url=http://www.forbes.com/2007/12/24/narendra-modi-gujarat-face-markets-cx_rd_1224autofacescan01.html|work=Forbes|date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controvesial_LATimes&quot;&gt;{{cite news|title=India premier's party gets unexpected boost|author=Henry Chu|url=http://articles.latimes.com/2008/dec/09/world/fg-india9|work=Los Angeles Times|date=૯ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_NYT&quot;&gt;{{cite news|title=Shaking Off the Horror of the Past in India|author=Manu Joseph|url=http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;

તેઓ ગુજરાતના સૌથી લાંબો કાર્યકાળ ધરાવતા મુખ્યમંત્રી છે.

==અંગત જીવન==
નરેન્દ્ર મોદીનો જન્મ વડનગરનાં એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ પરિવારમાં થયો હતો જે તે સમયે [[ભારત]]નાં મુંબઇ રાજ્યમાં આવતું હતુ. ૧૯૬૭માં તેમણે ગુજરાતમાં રેલ પ્રભાવિત લોકોની સેવા કરી હતી. યુવાન વયે જ તેઓ અખિલ ભારતીય વિધાર્થી પરિષદ સાથે જોડાઈ ગયા હતા.યુવાનાવસ્થામાં તેઓ અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ સંસ્થામાં એક વિદ્યાર્થી તરીકે જોડાયા અને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી [[નવનિર્માણ આંદોલન]]માં સક્રિય ભાગ ભજવ્યો હતો. અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદમાં સંપૂર્ણ સમયના કાર્યકર તરીકે જોડાયા પછી તેમને ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના પ્રતિનિધિ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.તેઓ કિશોરાવસ્થામાં તેમના ભાઈ સાથે ચા ની લારી ચલાવતા હતા.&lt;ref name=&quot;On Race Course road&quot;&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/special-report/On-Race-Course-road/articleshow/10025018.cms On Race Course road?] Times of India, 18 September 2011, 05.46&amp;nbsp;am IST&lt;/ref&gt; તેમણે ભારતમાં સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસના કાર્ય સાથે સંકળાયેલી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે જોડાઈને પણ કાર્ય કર્યું છે.

નરેન્દ્ર મોદીએ શાળાકીય અભ્યાસ [[વડનગર]]માં પૂર્ણ કરેલો છે. તેઓ [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી રાજયશાસ્ત્ર વિષય સાથે અનુસ્નાતક થયા હતા. તે એક સારા લેખક તરીકે પણ જાણીતા છે, તેમના લખાયેલા ઘણા પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ પણ થયા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/-facts-to-know-about-narendra-modi-6602.html?page=2|title=10 facts to know about Narendra Modi|publisher=Indiatvnews.com|date=૩ નવેમ્બર ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/time-partial-to-narendra-modi-biased-to-rahul-gandhi-cong/925263|title='Time' partial to Narendra Modi, biased to Rahul Gandhi: Cong|work=The Indian Express|date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Thottam|first=Jyoti|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|title=Why the Chief Minister of Gujarat Inspires Love and Loathing in India|publisher=TIME|date=૨૬ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118144959/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;!--તેઓ સંભવત: ગુજરાતના પહેલા અપરણિત મુખ્યમંત્રી છે. (સંભવતઃ ?? શું અર્થ ? સંદર્ભ આપો અથવા હટાવો. હાલ છૂપાવ્યું) --&gt;

==પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ==
આરએસએસ સાથેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, મોદીએ ૧૯૭૪ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને ૧૯ મહિનાની (જૂન ૧૯૭૫ થી જાન્યુઆરી ૧૯૭૭) લાંબી 'કટોકટી' સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ અને કપરા પ્રસંગો પર ભૂમિકા ભજવી હતી. મોદી તેમના યુનિવર્સિટીના વર્ષ દરમ્યાન આરએસએસના એક પ્રચારક તરીકે હતા.&lt;ref name=&quot;hindu.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|location=Chennai, India|work=The Hindu|title=Modi proves to be an astute strategist|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=2011-02-04|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514153244/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|work=BBC News|title=Profile: Narendra Modi|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૯ મે ૨૦૧૦}}&lt;/ref&gt;

તેમણે ૧૯૮૭માં ભાજપમાં જોડાયા અને તેના દ્વારા રાજકારણના મુખ્ય પ્રવાહમાં દાખલ થયા. માત્ર એક વર્ષમાં તેમની ગુજરાત એકમના જનરલ સેક્રેટરી સ્તર પર તેમની વરણી કરવામાં આવી હતી. તેમણે શંકરસિંહ વાઘેલા સાથે ભાગીદારીમાં ગુજરાતમાં મજબૂત સંવર્ગ આધાર બનાવવા પ્રયત્નો કર્યા. પ્રારંભિક ગાળામાં, [[શંકરસિંહ વાઘેલા]] એક સમૂહ નેતા તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે મોદીને એક કુશળ નીતિનીયામક તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા.

ત્યારબાદ પક્ષે રાજકીય કક્ષાએ ગતિ મેળવવાની શરૂ થઇ અને એપ્રિલ ૧૯૯૦ ના કેન્દ્રમાં સંયુક્ત સરકારની રચના કરી હતી. આ ભાગીદારી થોડા મહિના સુધી નિમિત્ત હતી, પરંતુ ભાજપ ગુજરાત માં બે તૃતીયાંશ બહુમતી સાથે ૧૯૯૫ માં સત્તા પર આવી હતી.આ સમયગાળામાં મોદીએ &quot;સોમનાથ થી અયોધ્યાની રથયાત્રા&quot; (એક રૂપાંતરિત ટોયોટા વાન પર ભારત દ્વારા રાજકીય રેલીમાં) અને &quot;કન્યાકુમારી થી કાશ્મીર&quot; (ભારતના દક્ષિણનો ભાગ)ની કુચ જેવા નિર્ણાયક રાષ્ટ્રીય પ્રસંગોની જવાબદારી ઉપાડી હતી.

શંકરસિંહ વાધેલાની ભાજપમાંથી બાદબાકી થયા બાદ [[કેશુભાઈ પટેલ]] ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુકત થયા અને નરેન્દ્ર મોદીએ પક્ષ જનરલ સેક્રેટરી તરીકે દિલ્હી મોકલવામાં આવ્યા હતા.

==વ્યક્તિત્વ==
મોદી એક સાદી જીવનશૈલી ધરાવતા અગ્રણી તરીકે જાણીતા છે. તે કાર્યલક્ષી અને અંતર્મુખી મુખ્ય પ્રધાન તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite document|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236315|title=The Hawk In Flight|publisher=Outlook India|date=24 December 2007}}&lt;/ref&gt; તેમણે ઘણા હિન્દૂ મંદિરો કે જે યોગ્ય સરકારી મંજૂરી વિના બનાવવામાં આવ્યા હતા તેને તોડી પાડવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ કારણે તેઓ વિશ્વ હિંદુ પરિષદના ગુસ્સાનું કારણ બન્યા હતા. તેમને એક સારા વક્તા તરીકે જોવામાં આવે છે. મોદી અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/29/world/asia/29india.html|title=Shadows of Violence Cling to Indian Politician|last=Sengupta|first=Somini|date=૨૮ એપ્રિલ ૨૦૦૯|work=New York Times|access-date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૯}}&lt;/ref&gt;

==મુખ્યમંત્રી તરીકેનો કાર્યકાળ==
=== ગોધરા કાંડ ===
૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ હિંદુ યાત્રાળુઓ અને ધાર્મિક કારીગરો પવિત્ર શહેર [[અયોધ્યા]]&lt;nowiki/&gt;થી પરત ફરી રહ્યા હતા ત્યારે ગોધરામાં થયેલા કોમી રમખાણમાં લગભગ ૫૯ લોકોના સ્થળ પર જ મૃત્યુ થયા.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Godhra train fire accidental: Report|url=http://www.rediff.com/news/2005/jan/17godhra.htm|publisher=Rediff.com|access-date=૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt; સ્થાનિક મુસ્લિમ નેતાઓએ ટ્રેનને બાળી હોવાનો આક્ષેપ છે.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|author=Soutik Biswas|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12534127|title=India Godhra train blaze verdict: 31 convicted|publisher=BBC News|date=૨૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt; માનવ અધિકાર જૂથો અને એનજીઓ દ્વારા કરાયેલા અભ્યાસમાં આ આંકડો લગભગ ૨૦૦૦ ને પાર છે. સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે ૭૯૦ મુસ્લિમો અને ૨૫૪ હિંદુઓ ની હત્યા કરવામાં આવી હતી, ૨૨૩ લોકોના ગુમ થયાનો અહેવાલ હતો અને ૨,૫૦૦ ઘાયલ થયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|date=૧૧ મે ૨૦૦૫|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm|title=Gujarat riot death toll revealed|publisher=[[BBC News]]|access-date=૧૫ એપ્રિલ ૨૦૦૬|location=London}}&lt;/ref&gt; હુલ્લડનું કારણ ગોધરા ટ્રેન રમખાણ માનવામાં આવે છે જેમાં લગભગ ૫૩ હિંદુ કાર સેવકોને કથિત મુસ્લિમ જૂથ દ્વારા જીવંત બાળવામાં આવેલા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2802591.stm|title=Godhra's bitter harvest|publisher=BBC News|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૯|date=૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૩|location=London|first=Rajeev|last=Khanna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2002/india/India0402-02.htm#P241_39157|title=III. MASSACRES IN GODHRA AND AHMEDABAD|publisher=Human Rights Watch|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯}}&lt;/ref&gt; મોદી વહીવટ પર રમખાણોનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને તેમને શંકાસ્પદ ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. ગોધરા હત્યાકાંડ માટે વ્યાપક પ્રતિક્રિયા આપવામાં, ભારતીય લશ્કર અને રાજ્ય પોલીસની સંયુક્ત તાકાત પણ અપૂરતી સાબિત થઇ છે આ વાતની પુષ્ટિ ૧ માર્ચ ના રોજ મીડિયા અહેવાલો દ્વારા કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |title=Army too helpless as violence mounts |access-date=2012-12-27 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://archive.today/20140517163442/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

આ તોફાનોનાં એક પ્રત્યાઘાતો તરીકે, મોદી મુખ્યમંત્રી તરીકે તેમનાં પદ પરથી રાજીનામું આપે તેવી માગણી હતી. વિરોધ પક્ષો દ્વારા આ મુદ્દે રાષ્ટ્રીય સંસદ સ્થગિત કરવામાં આવી હતી, પણ દ્રવિડ મુનેત્ર (ડીએમકે) કઝગમ અને તેલુગુ દેસમ પાર્ટી (ટીડીપી), આ મુદ્દે ભાજપનાં સાથી હતાં. મોદીને રાજીનામું માટે પૂછવામાં મોદીએ ગવર્નરને રાજીનામું સુપરત કર્યું અને ૧૦ મી ગુજરાત વિધાનસભાનાં વિસર્જનની ભલામણ કરી હતી. મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે ૨૦૦૭ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમા ૧૮૨માંથી ૧૨૭ બેઠકો જીતી લેતા ગુજરાતમાં તેમની સત્તા કાયમ રહી હતી. 

૨૦૦૪ માં રેલ્વે પ્રધાન લાલુ પ્રસાદ યાદવ દ્વારા સ્થપાયેલી બેનર્જી સમિતિએ ૨૦૦૬ નાં અહેવાલમાં જણાવ્યું કે ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ સાબરમતી એક્સપ્રેસના એસ-૬ કોચ માં જે આગ લાગી તેનું કારણ તેમાં ખોરાક રાંધતા લોકો હતા અને તે બનાવમાં કોઈ પ્રકારની મુસ્લિમ સંડોવણી ન હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|publisher=India News Online|access-date=September 7, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821143104/http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|publisher=Expressindia|access-date=April 5, 2009|archive-date=માર્ચ 5, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110305230115/http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ત્યાર પછી ગુજરાત હાઈ કોર્ટ દ્વારા બેનરજી સમિતિ ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવી હતી. પછી નાણાવટી સમિતિએ આ ઘટના ને 'પૂર્વ આયોજિત કાવતરું' કહ્યું અને નરેન્દ્ર મોદી ને ''ક્લીન ચીટ'' આપી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1193463|title=Truth brought out by Nanavati Commission: Modi| access-date=April 5, 2009|date=September 26, 2008|publisher=DNA|agency=PTI}}&lt;/ref&gt; સુપ્રિમ કોર્ટે રચેલી સ્પેશિયલ ઈન્વેસ્ટીગેશન ટીમ (સીટ)એ ૨૦૦૨માં થયેલા કોમી રમખાણોમાં પોતાની બંધારણીય ફરજોને આધિન રહીને આ તોફાનો ડામવામાં નિષ્કાળજી દાખવી હોવાના આરોપોમાંથી તેમને ડિસેમ્બર ૨૦૧૦માં મુક્ત કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-clears-Narendra-Modi-of-wilfully-allowing-post-Godhra-riots/articleshow/7031569.cms#ixzz1721JAJuI | work=The Times Of India | first1=Dhananjay | last1=Mahapatra | title=SIT clears Narendra Modi of wilfully allowing post-Godhra riots | date=3 December 2010}}&lt;/ref&gt; 

એપ્રિલ ૨૦૦૯ માં, ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટે કથિત મુસ્લિમ વિરોધી મોદીની ભૂમિકામાં સંશોધનો માટે એક ખાસ ટીમ નિમણૂક કરી. આ ટીમનું ગઠન જાકિયા જાફરી, ભૂતપૂર્વ-કોંગ્રેસ એમપી એહસાન જાફરીની વિધવાની ફરિયાદના આધારે કરવામાં આવી હતી, એહસાન જાફરીની હુલ્લડોમાં હત્યા કરવામાં આવી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૩માં કોર્ટે ચૂકાદા સામે કરેલી વાંધા અરજીનો નિકાલ કર્યો હતો અને સીટના નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;2013 Clean chit&quot;&gt;{{cite news|last1=Khan|first1=Saeed|last2=Kaushik|first2=Himanshu|title=2002 Gujarat riots: Clean chit to Modi, court rejects Zakia Jafri's plea|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|access-date=4 June 2014|work=ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા|date=26 December 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004001413/http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|archive-date=4 October 2014}}&lt;/ref&gt;

યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકાએ મોદી માટે વિઝા નકાર્યા હતા. જેના માટે તેમણે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આંતરરાષ્ટ્રીય ૧૯૯૮ કાયદા હેઠળ તેના ઉલ્લંઘન માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતો.

===રાજકીય કારકિર્દી===
* દેશ ના વડાપ્રધાન તરીકે ઉભરી રહેલા નરેન્‍દ્ર મોદી ઘણા વર્ષો સુધી રાષ્‍ટ્રીય સ્‍વયંસેવકસંઘના પ્રચારક રહ્યા હતા. તેમણે ગુજરાત યુનિર્વસિટીમાંથી રાજકીય શાખાની માસ્‍ટર ડિગ્રી મેળવી હતી. ત્‍યારબાદ તેમણે રાજનીતિમાં ઝંપલાવ્‍યું હતુ.
* ૧૯૯૪માં ગુજરાત વિધાનસભામાં ભાજપની જીતમાં મોદીની રણનીતિ સફળ રહી.
* ૧૯૯૪માં મોદીને પક્ષના રાષ્‍ટ્રીય સચિવ બનાવાયા.
* ૧૯૯૮માં પક્ષના મહાસચિવ બનાવાયા.
* ઓક્‍ટોબર ૨૦૦૧માં મોદીના સમયમાં ગોધરાકાંડ થયો.
* ગોધરાકાંડ બાદ ભારે દબાણમાં આવી ગયા બાદ મોદીએ મુખ્‍યમંત્રી પદ પરથી રાજીનામુ આપ્‍યુ અને ફરીથી ચૂંટણી યોજાઈ.
* વર્ષ ૨૦૦૨માં વિધાનસભાની ૧૮૨ સીટોમાંથી ૧૨૭ સીટો મેળવીને ભાજપને જંગી બહુમતિથી વિજય અપાવ્‍યો.
* ૨૦૦૪માં અમેરિકા દ્વારા મોદીના ગોધરાકાંડની સંડોવણી બદલ વીઝા આપવાનો ઇન્‍કાર કરી દેવામાં આવ્‍યો હતો.
* વર્ષ ૨૦૦૬ જુલાઈમાં મોદીએ વડાપ્રધાન મનમોહનસિંહ પર આતંકવાદ તરફ કુણુ વલણ અપનાવવા બદલ જોરદાર ટીકા કરી હતી.
* ૨૦૦૭માં બીજી વખત જંગી બહુમતિ મેળવીને મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા હતા.
* ૨૦૧૧ના અંતમાં અને ૨૦૧૨ની શરૂઆતમાં મુસલમાનોને પોતાની તરફ ખેચવા માટે સદ્‌ભાવના મિશન જેવા અભિયાનો હાથ ધરીને ઉપવાસ કર્યા હતા જેની દેશભરમાં નોંધ લેવાઈ હતી.
* ૨૪ ઓગસ્‍ટ ૨૦૧૧ના રોજ લોકાયુક્‍તની નિયુક્‍તિના મુદ્દે મોદી સરકાર અને રાજ્‍યના રાજ્‍યપાલ વચ્‍ચે મતભેદો ઉભા થયા હતા.
* વર્ષ ૨૦૧૨માં ગુજરાતમાં મોદીના નેતળત્‍વ હેઠળ ત્રીજી વખત વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતીને સતત ત્રીજી વખત મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા છે.
* માર્ચ ૨૦૧૩માં ભાજપના સંસદીય બોર્ડના મુખ્‍ય સભ્‍ય તરીકે નિમણૂંક કરાઈ હતી.
* જૂન ૨૦૧૩માં ગોવામાં ભાજપના ચૂંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્‍યક્ષ પદે નિયુક્‍ત કરાયા હતા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |title=Election Commission Official Notice to Mr.Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2012-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202042209/http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ગુજરાતનો વિકાસ ===
મોદીએ જ્યારે ગુજરાત ની સત્તા સંભાળી ત્યારે ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થા નબળી હતી અને અને ગૃહ વિકાસ સીમિત હતો.&lt;ref name=&quot;lb&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/story/228419.html | title = Riots+economic growth=? | work = [[Indian Express]] | date = October 15, 2007 | author = Laveesh Bhandari | access-date = 2008-05-09}}&lt;/ref&gt; મોદીએ સરકારનું વહીવટી ખાતું ફરી સંગઠિત કર્યું અને મોટા પાયે ખર્ચ પર કાપ મુક્યો.&lt;ref name=&quot;guj&quot;&gt;[http://www.gujaratindia.com/Government/govt2.htm Chief Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204084734/http://gujaratindia.com/Government/govt2.htm |date=2009-02-04 }} – Government of Gujarat&lt;/ref&gt; જેના કારણે મોદી શાસનના પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાત ની આર્થિક વૃદ્ધિમાં ૧૦ ટકા નો વધારો જોવા મળ્યો. આ વધારો ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતા વધારે હતો.&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/money/2006/mar/16gdp.htm How to achieve 10% GDP growth] Rediff - 16 March 2006&lt;/ref&gt; 

મુખ્યમંત્રી તરીકે, મોદીએ ગુજરાતનો વિકાસ વિવિધ ''યોજનાઓ'' દ્વારા અમલમાં મૂક્યો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |title=Gujarat progress under Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728072404/http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આમાં પંચામૃત યોજનાનો સમાવેશ થાય છે'',&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=18327
|title=Modi invites investment in Gujarat
|date=January 11, 2003
|publisher=Expressindia
|access-date=April 5, 2009
|agency=Press Trust of India
}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0
|title=Modi Steals The Show At Pravasi Divas
|date=January 12, 2003
|publisher=The Financial Express
|access-date=April 5, 2009
|archive-date=મે 15, 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515164113/http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673/
|title=With Panchamrut, Modi targets 10.2% Growth
|date=June 9, 2003
|publisher=The Financial Express
|access-date=April 5, 2009
|archive-date=જૂન 15, 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615224807/http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; રાજ્યના સંકલિત વિકાસ માટે પાંચ -પાંખિયાવાળી વ્યૂહરચના, &quot;સુજલામ-સુફલામ&quot;, જળ સંરક્ષણ અને તેના ઉચિત વપરાશ તરફી એક નવીન પગલામાં ગુજરાતમાં જળ સંસાધનોની એક ગ્રીડ રચવાની યોજના છે. 

* ''કૃષિ મહોત્સવ'' – જમીન માટેની કૃષિ વિષયક સંશોધન પ્રયોગશાળા 
* ''ચિરંજીવી યોજના'' – શિશુ મૃત્યુ દર ઘટાડવા માટે 
* ''માતૃ વંદના'' – પ્રજનન અને બાળ આરોગ્ય કાર્યક્રમ અંતર્ગત પ્રતિબંધક અને ઉપચારાત્મક સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે 
* ''બેટી બચાવો'' – લૈંગિક ગુણોત્તર સુધારવા માટે શિશુ બાળકીઓને રક્ષણ આપવાની ઝુંબેશ 
* ''જ્યોતિગ્રામ યોજના'' – પ્રત્યેક ગામના વિદ્યુતિકરણ માટે 
* ''કર્મયોગી અભિયાન'' – સરકારી કર્મચારીઓને શિક્ષિત અને તાલીમ આપવા માટે 
* ''કન્યા કેળવણી યોજના – કન્યાઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 
* ''બાળભોગ યોજના'' – વિદ્યાર્થીઓ માટેની મધ્યાહ્ન ભોજન માટે

==કેન્દ્ર સરકાર==
===૨૦૦૯ની ચુંટણી===
મોદીએ ૨૦૦૯ની લોકસભાની ચુંટણીના પ્રચારમાં ભાગ ભજવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.frontline.in/static/html/fl2608/stories/20090424260800400.htm |last=Ramakrishnan |first=Venkatesh|title=A Wide Open Contest |work=Frontline |date=11 April 2009 |access-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://blogs.thehindu.com/elections2009/?p=2148 |title=BJP banking on Modi effect |work=The Hindu |date=27 April 2009 |access-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ના રોજ મોદીની વરણી ભાજપની સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેનારી મંડળી એટલે કે ભાજપ સંસદીય બોર્ડમાં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|title=Narendra Modi inducted into BJP Parliamentary Board, Rajnath rejigs team|work=The Economic Times|date=31 March 2013|access-date=18 May 2014|archive-date=18 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518180847/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Parliamentary Board|url=http://bjp.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=174&amp;Itemid=486|publisher=Bharatiya Janata Party|access-date=21 May 2013|archive-date=21 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011321/http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=174&amp;Itemid=486|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ૯ જૂન ૨૦૧૪ના દિવસે તેમને ભાજપની રાષ્ટ્રીય સ્તરની કારોબારી સમિતિની બેઠકમાં ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં ભાજપની કેન્દ્રીય ચુંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્યક્ષ નિમવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Narendra Modi set appointed as Chairman of BJP's Central Election Campaign Committee|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|work=The Economic Times|date=9 June 2013|access-date=9 June 2013|archive-date=12 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612050952/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પક્ષના વરિષ્ઠ અને સંસ્થાપક નેતા લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ આ વરણી બાદ પક્ષમાં પોતાના બધાજ હોદ્દાઓ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. તેમનું કહેવું હતું કે તેઓ એવા નેતાનો વિરોધ કરે છે જે &quot;પોતાના વ્યક્તિગત એજન્ડા ઉપર વધુ ભાર આપતા હોય&quot;; અંગ્રેજી અખબાર ''ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા''એ આ રાજીનામાને &quot;નરેન્દ્ર મોદીના પક્ષની ચુંટણી સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકેના ઉદય સામેના વિરોધ પ્રદર્શન&quot; સમું ગણાવ્યું હતું. જો કે બીજે જ દીવસે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતની વિનંતિ પર તેમણે આ રાજીનામું પાછું ખેંચી લીધું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|title=Advani grabs lifeline, meekly withdraws resignation|work=The Times of India|date=12 June 2013|access-date=15 August 2013|archive-date=14 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614233147/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩માં ભાજપે નરેન્દ્ર મોદીને ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં તેમના વડાપ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે ઘોષિત કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/bjp-announces-modi-as-prime-ministerial-candidate/article5124375.ece|title=BJP announces Modi as prime ministerial candidate|work=The Hindu|date=14 September 2013|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt;

===૨૦૧૪ની ચુંટણી===
નરેન્દ્ર મોદી બે બેઠક પરથી ચુંટણી લડ્યા: [[વારાણસી]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Its-official-Modi-picked-for-Varanasi-Jaitley-for-Amritsar/articleshow/32101547.cms |title=It’s official: Modi picked for Varanasi, Jaitley for Amritsar |work=The Times of India |date= 16 March 2014|access-date=4 April 2014}}&lt;/ref&gt; અને [[વડોદરા]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/narendra-modi-files-nomination-in-vadodara-after-grand-roadshow-506183|title=Narendra Modi files nomination in Vadodara after grand roadshow|work=NDTV|date=9 April 2014|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt; તેમને ધાર્મિક નેતા [[બાબા રામદેવ]] અને [[મોરારીબાપુ]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sadhus want Narendra Modi declared NDA's PM candidate|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|work=The Times of India|first=D S|last=Kunwar|date=27 April 2013|access-date=25 July 2013|archive-date=28 જાન્યુઆરી 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128162139/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને અર્થશાસ્ત્રીઓ જગદીશ ભગવતી અને અરવિંદ પનાગરીયાનું પણ સમર્થન સાંપડ્યું હતું. આ બંને અર્થશાસ્ત્રીઓનું કહેવું હતું કે તેઓ, &quot;...મોદીના અર્થશાસ્ત્રથી પ્રભાવિત થયા છે.&quot; &lt;ref&gt;{{cite news|title=Academic brawl: Bhagwati-Panagariya pitch for Modi while Amartya Sen backs Nitish|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|work=The Economic Times|date=18 July 2013|access-date=7 August 2013|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226163800/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમના વિરોધીઓમાં નોબેલ પારિતોષીક વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેનનો સમાવેશ થાય છે, જેમનું કહેવું હતું કે તે નરેન્દ્ર મોદીને વડાપ્રાધાન તરીકે જોવા નથી માંગતા કેમકે તેમણે લઘુમતી જનતા સુરક્ષિત મહેસુસ કરે તે માટે કાંઈ ખાસ કર્યું નથી અને મોદીના શાસન હેઠળ ગુજરાતમાં સ્વાસ્થ્ય અને શિક્ષણની સુવિધાઓ &quot;ઘણી ખરાબ&quot; રહી છે.&lt;ref name=&quot;AS1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/news/i-dont-want-modi-as-my-pm-amartya-sen/1145074/ |title=I don't want Narendra Modi as my PM: Amartya Sen |first=Amartya |last=Sen |authorlink=Amartya Sen |work=The Indian Express |date=22 July 2013|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt;
[[File:BJP Gudi in Khopoli.jpg|thumb|right|200px|[[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભાજપ]] દ્વારા ગુડી (ગુડી પડવાના દિવસે ઊભી રાખવામાં આવતી ગુડી) ઊભી કરીને ૨૦૧૪ની ચુંટણીમાં પક્ષના અને એન.ડી.એ.ના વિજયની ઉજવણી કરી હતી.]]
મોદી જે બે બેઠકો પરથી ચુંટણી લડ્યા તે બન્ને પરથી જીત્યા; વારાણસીમાં [[આમ આદમી પાર્ટી]]ના નેતા [[અરવિંદ કેજરીવાલ]]ને હરાવીને અને વડોદરામાંથી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના મધુસુદન મિસ્ત્રીને (૫,૭૦,૧૨૮ મતોથી) હરાવીને&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/modi-s-vadodara-victory-margin-not-highest-ever-114051601712_1.html|title=Modi's Vadodara victory margin not highest-ever|work=Business Standard|date=16 May 2014}}&lt;/ref&gt;, જો કે એક વ્યક્તિ બે સંસદિય ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્વ ન કરી શકે તે કારણે તેમણે ૨૯ મે ૨૦૧૪ના દિવસે વડોદરાની બેઠક પરથી રાજીનામું આપ્યું અને વારાણસી મતક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો નિર્ણય લીધો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=વડોદરાની લોકસભાની સીટ માટે મોદીએ આપ્યું રાજીનામું, વારાણસીની બેઠક પર રહેશે સાંસદ|url=http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|work=સંદેશ (દૈનિક)|date=૨૯ મે ૨૦૧૪|access-date=1 June 2014|archive-date=31 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531070134/http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ચુંટણીમાં તેમણે ભાજપના વડપણ હેઠળ સ્થપાયેલા એન.ડી.એ. સંગઠનને જવલંત વિજય અપાવ્યો અને કોંગ્રેસ પક્ષે પોતાના ઇતિહાસની સૌથી ખરાબ હાર જોવાનો વારો આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/lok-sabha-polls-narendra-modi-wins-big-from-varanasi-vadodara_932550.html|title=Lok Sabha polls: Narendra Modi wins big from Varanasi, Vadodara|date=16 May 2014|work=Zee News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/election-results-2014-narendra-modi-wins-by-huge-margin-in-vadodara-525271|title=Election Results 2014: Narendra Modi Wins By Huge Margin in Vadodara|date=16 May 2014|work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/cheat-sheet/election-results-2014-ab-ki-baar-modi-sarkaar.-bjp-set-for-more-than-300-seats.-525246?curl=1400225667|title=Election Results 2014: Ab Ki Baar, Modi Sarkaar. BJP+ set for more than 300 seats.|date=16 May 2014|work=NDTV}}&lt;/ref&gt; નરેન્દ્ર મોદી, તેમની પાર્ટીના સફળ વિજય બાદ સર્વાનુમતે ભાજપના સંસદીય પક્ષના નેતા તરીકે ચુંટાઈ આવ્યા હતા અને છેવટે રાષ્ટ્રપતિએ તેમને શપથ લેવડાવી વડાપ્રધાન પદે નિમ્યા.&lt;ref name=appointment-prez&gt;{{cite web|title=President appoints Narendra Modi as Prime Minister, Oath taking ceremony on May 26|url=http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|publisher=Office of President of India|access-date=26 May 2014|date=20 May 2014|archive-date=21 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032033/http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=appointment-IE&gt;{{cite news|title=Narendra Modi appointed PM, swearing-in on May 26|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/swearing-in-of-modi-govt-on-may-26/|access-date=26 May 2014|newspaper=Indian Express|date=20 May 2014|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;

=== ૨૦૧૯ની ચુંટણી ===
૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ ભાજપે મોદીને પક્ષના ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Narendra Modi: It's all about Narendra Modi as India prepares for mammoth 2019 election|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/its-all-about-narendra-modi-as-india-prepares-for-mammoth-2019-election/articleshow/67070925.cms?from=mdr|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt; પક્ષ માટે મુખ્ય પ્રચારકર્તા અમિત શાહ હતા.

નરેન્દ્ર મોદીએ વારાણસીમાંથી ચૂંટણી લડી હતી.&lt;ref&gt;[[Varanasi (Lok Sabha constituency)]]&lt;/ref&gt; તેમણે સમાજવાદી પક્ષના શાલીની યાદવને {{formatnum:479505}} મતોના તફાવતથી હરાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=23 May 2019|title=Election Results 2019: PM Narendra Modi storms to victory in Varanasi|url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/story/lok-sabha-elections-2019-prime-minister-narendra-modi-varanasi-1532443-2019-05-23|access-date=13 September 2020|work=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lok Sabha Election result 2019: Narendra Modi secures big lead in Varanasi; Congress' Ajay Rai trails|url=https://www.businesstoday.in/lok-sabha-elections-2019/news/lok-sabha-election-result-2019-narendra-modi-big-lead-in-varanasi-congress-ajay-rai-trails/story/349240.html|access-date=13 September 2020|website=www.businesstoday.in}}&lt;/ref&gt; એન.ડી.એ. વડે લોકસભામાં ૩૫૩ બેઠકો અને ભાજપ દ્વારા ૩૦૩ બેઠકો મેળવાઇ હતી અને મોદીને બીજી વખત વડા પ્રધાન તરીકે જાહેર કરાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Narendra Modi to be sworn in as PM for 2nd term on May 30|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/narendra-modi-government-to-take-oath-on-may-30/articleshow/69506065.cms|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|website=News18|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/politics/bjp-wins-302-seats-on-its-own-in-lok-sabha-election-2019-propels-nda-alliance-to-a-final-tally-of-353-seats-in-lower-house-6693991.html|title=BJP wins 302 seats on its own in Lok Sabha election 2019, propels NDA alliance to a final tally of 353 seats in Lower House – Politics News , Firstpost|date=24 May 2019|website=Firstpost|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==વડાપ્રધાન==
[[File:Shri Narendra Modi sworn in as Prime Minister.jpg|thumbnail|ભારતના ૧૫મા વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લઈ રહેલા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રણવ મુખર્જી]] સાથે.]]
[[File:The_President,_Shri_Ram_Nath_Kovind_administering_the_oath_of_office_of_the_Prime_Minister_to_Shri_Narendra_Modi,_at_a_Swearing-in_Ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2019_(3).jpg|thumb|ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે બીજી વખત શપથ લેતા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[રામનાથ કોવિંદ]] સાથે.]]
નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે ૨૬ મે ૨૦૧૪ના રોજ વડાપ્રધાન પદના શપથ લીધા. તેઓ ભારતના સૌથી પહેલા એવા વડાપ્રધાન છે જે આઝાદી પછી જન્મ્યા છે.&lt;ref name=&quot;TOI-20140520&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|title=Narendra Modi appointed Prime Minister, swearing in on May 26|date=૨૦ મે ૨૦૧૪|work=Times of India|access-date=૨૧ મે ૨૦૧૪}}&lt;/ref&gt; ઇતિહાસમાં પહેલી વખત મોદીએ તેમના શપથગ્રહણ સમારોહમાં ઉપસ્થિત રહેવા માટે [[સાર્ક]]ના બધા જ વડાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/in-a-first-modi-invites-saarc-leaders-for-his-swearingin/article6033710.ece | title=In a first, Modi invites SAARC leaders for his swearing-in | work=The Hindu | date=૨૨ મે ૨૦૧૪ | access-date=૨૪ મે ૨૦૧૪ | author=Swami, Praveen}}&lt;/ref&gt;

=== નિતીઓ ===
==== આર્થિક ====
તેમણે ૧૦૦૦ અને ૫૦૦ની ચલણી નોટો 8 નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ભ્રષ્ટાચાર, કાળાં નાણાં અને નકલી ચલણી નોટો અને ત્રાસવાદને નાથવા માટે પાછી ખેંચી લેવાની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{citation |title=Rs 500, Rs 1000 currency notes stand abolished from midnight: PM Modi |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/narendra-modi-prime-minister-address-to-the-nation4364609 |work=The Indian Express |date=૯ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}&lt;/ref&gt;

==== બંધારણીય ====
તેમણે બંધારણના અનુચ્છેદ [[કલમ ૩૭૦|૩૭૦ની કલમ]] એક હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો અને ૧૯૫૪થી જમ્મુ-કાશ્મીરને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો આપતા અનુચ્છેદને નાબૂદ કર્યો હતો. જેથી હવે બંધારણ (તથા તેમાં ભવિષ્યમાં થનારા દરેક સુધારા) જમ્મુ-કાશ્મીર ઉપર લાગુ થશે.

વર્ષ ૨૦૧૪ તથા વર્ષ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપે તેના ઢંઢેરામાં અનુચ્છેદ ૩૭૦ને નાબુદ કરવાની નેમ વ્યક્ત કરી હતી.

== પુરસ્કારો અને ઓળખ ==
* ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૬ – &quot;ઇન્ડિયા ટુડે&quot; દ્વારા રાષ્ટ્ર ભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં, નરેન્દ્ર મોદીને દેશના શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 2006-02-12 | work = [[India Today]] | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ – ઇન્ડિયા ટુડે -ઓઆરજી માર્ગ દ્વારા રાષ્ટ્રભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં ત્રીજી વખત શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં, જે કોઈપણ મુખ્યમંત્રી માટે ૫-વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન એક અનન્ય ઉપલબ્ધિ છે. 
* ૨૫ ઑગસ્ટ ૨૦૦૯– ''FDI magazine ''દ્વારા વર્ષ ૨૦૦૯ માટેના એફડીઆઇ વ્યક્તિત્વના એશિયાઈ વિજેતા તરીકે પસંદગી પામ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://sify.com/news/fullstory.php?a=jiznt2hiece&amp;tag=topnews&amp;title=Modi_wins_fDi_personality_of_the_year_award | title = Modi wins fDi personality of the year award | access-date=2009-08-25 |work=[[Sify]] }}&lt;/ref&gt;

*''પૂના ગુજરાતી બંધુ સમાજ'' દ્વારા ગુજરાત રત્ન&lt;ref&gt;{{cite news|title=Narendra Modi to be presented 'Gujarat Ratna' today|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|access-date=23 March 2012|newspaper=[[The Times of India]]|date=18 March 2012|archive-date=23 જુલાઈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723141533/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

*''કમ્પ્યુટર સોસાયટી ઓફ ઇન્ડીયા દ્વારા ઇ-રત્ન &lt;ref name=&quot;one&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|title=Twitter's Modi Express steams past 600,000 followers|last=|first=|date=૧ મે ૨૦૧૨|work=|access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|via=|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523081922/http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''

*''શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી''-ઇન્ડીયા ટુડે મેગેઝીન દ્વારા&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 12 February 2006 | work = [[India Today]] | archive-date = 13 ફેબ્રુઆરી 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભ==
{{Reflist|30em}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Sister project links|auto=yes|c=Narendra Modi|commonscat=yes|n=Category:Narendra Modi|q=Narendra Modi|s=Narendra Modi|author=yes|d=Q1058}}
* {{Official website}}
* {{Official website|1=http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4589|name=લોક સભા વેબસાઇટ પર પ્રોફાઇલ}}

* [http://www.narendramodi.in/ નરેન્દ્ર મોદી: અંગત વેબસાઈટ]
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ભારતના વડાપ્રધાન}}
{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

[[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:રાજનેતા]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>545sakq4a45cevrfbksjnes7z7erp1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903453</id>
      <parentid>903449</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-43619-41|~2026-43619-41]] ([[User talk:~2026-43619-41|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/903449|903449]] પાછો વાળ્યો</comment>
      <origin>903453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65181" sha1="5ztvssrxo7l9qx9qu1ukr83jiyz2mke" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|name         = નરેન્દ્ર મોદી
|image        = The official portrait of Shri Narendra Modi, the Prime Minister of the Republic of India.jpg
|caption      = નરેન્દ્ર મોદીની અધિકૃત છબી
|office       = ભારતના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪ મા વડાપ્રધાન]]
|president    = [[પ્રણવ મુખર્જી]]&lt;br /&gt;[[રામનાથ કોવિંદ]]&lt;br /&gt;[[દ્રૌપદી મુર્મૂ]]
|term_start   = ૨૬ મે ૨૦૧૪
|term_end     = 
|predecessor  = [[મનમોહન સિંહ]]
|successor    = 
|office1      = ગુજરાતના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|૧૪મા મુખ્યમંત્રી]]
|governor1    = સુંદરસિંહ ભંડારી&lt;br /&gt;[[કૈલાશપતિ મિશ્રા]]&lt;br /&gt;ડૉ.બલરામ ઝાખડ&lt;br /&gt;[[નવલકિશોર શર્મા]]&lt;br /&gt;એસ.સી.જમિર&lt;br /&gt;[[ડૉ.કમલા બેનિવાલ]]
|term_start1  = ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧
|term_end1    = ૨૨ મે ૨૦૧૪
|predecessor1 = [[કેશુભાઈ પટેલ]]
|successor1   = [[આનંદીબેન પટેલ]]
|office2      = [[લોક સભા|સંસદ સભ્ય]]&lt;br /&gt;[[વારાણસી]]
|term_start2  = ૧૬ મે ૨૦૧૪
|term_end2    = 
|predecessor2 = મુરલી મનોહર જોષી
|office3      = ભાજપના જનરલ સેક્રેટરી
|term_start3  = ૧૯ મે, ૧૯૯૮ 
|term_end3    = ઓક્ટોબર, ૨૦૦૧
|successor3   = સુનિલ શાસ્ત્રી
|office4      = ભાજપના રાષ્ટ્રીય સેક્રેટરી
|term_start4  = ૨૦ નવેમ્બર, ૧૯૯૫ 
|term_end4    = ૧૯ મે, ૧૯૯૮
|birthname    = નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી
|birth_date   = {{birth date|1950|9|17|df=y}}
|birth_place  = [[વડનગર]], [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]], સાંપ્રત: [[ગુજરાત]]
|party        = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]
|spouse       = [[જશોદાબેન મોદી]]&lt;ref&gt;[http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/in-poll-affidavit-narendra-modi-says-he-is-married-brother-gives-clarification-506632 એન.ડી.ટી.વી. ન્યુઝ]&lt;/ref&gt;
|residence    = ૭, લોક કલ્યાણ માર્ગ , નવી દિલ્હી
|alma_mater   = [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]&lt;br /&gt;[[દિલ્હી યુનિવર્સિટી]]
|website      = {{url|narendramodi.in|અધિકૃત વેબસાઈટ}}&lt;br /&gt;{{url|pmindia.gov.in|સરકારી વેબસાઈટ}}
|signature    = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg
}}
'''નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી''' (જન્મ: ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૦)&lt;ref name=&quot;moneycontrol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|title=Narendra Modi – Biography|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯|publisher=Moneycontrol|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427085814/http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|archive-date=2009-04-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ભારત]]ના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪મા વડાપ્રધાન]] છે. તેઓ [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્ય મંત્રી]] પણ રહી ચૂક્યા છે અને [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)]]ના નેતા છે.

નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદીનો જન્મ એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ કુટુંબમાં અમદાવાદથી ૧૧૨ કીમી અને મહેસાણાથી ૩૪ કીમી દૂર [[વડનગર]] ખાતે થયો હતો. તે દામોદરદાસ મૂલચંદ મોદી અને તેમના માતા હીરાબેન મોદીના છ સંતાન પૈકી ત્રીજુ સંતાન છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jose|first=Vinod|title=The Emperor Uncrowned|url=http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&amp;StoryStyle=FullStory|publisher=[[Delhi Press]]|access-date=૧૭ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227005214/http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&amp;StoryStyle=FullStory|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમનું હુલામણું નામ એન.ડી. હતું. તે નાનપણથી જ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સભ્ય હતા. તેઓ ધાર્મિક હતા અને મહાદેવના મંદિરે જતા હતા. તેઓએ ૧૭ વર્ષની વયે ગૃહ ત્યાગ કર્યો હતો. તે હિમાલયમાં તેમજ [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ]]ના બેલુર મઠમાં પણ રહી ચૂક્યા છે. ઈંદિરા ગાંધીએ લાદેલી કટોકટી વખતે તેઓ ભૂગર્ભમાં જતા રહ્યા હતા. આ કટોકટી વખતે જ તેમણે '''સંઘર્ષમાં ગુજરાત''' નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. તેમને કિશોરાવસ્થાથી રાજકારણમાં રસ હતો. તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી રાજકીય વિજ્ઞાનમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે. ૧૯૯૮માં ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશની ચૂંટણીમાં પ્રચાર માટે તેમની પસંદગી કરી હતી. ઇ.સ. ૨૦૦૧ના વર્ષમાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી [[કેશુભાઈ પટેલ|કેશુભાઈ પટેલે]] રાજીનામું આપ્યા બાદ તેઓ [[ઓક્ટોબર ૭|૭ ઓક્ટોબર]] [[૨૦૦૧]]ના દિવસે મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. વર્ષ ૨૦૧૨ની ચૂંટણીમાં જંગી બહુમતીથી જીત્યા બાદ તેઓ ગુજરાત રાજ્યના સતત ચોથી વખત ચૂંટાઈ આવેલા એક માત્ર મુખ્યમંત્રી છે. મોદી ભારતની અંદર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવાદમાં રહી ચૂક્યા છે.&lt;ref name=&quot;Controversial_Reuters&quot;&gt;{{cite news|title=Edgy Indian state election going down to the wire|author=Rupam Jain Nair|url=http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|publisher=Reuters|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Ahmedabad|archive-date=2014-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930020457/http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Time&quot;&gt;{{cite news|title=India's Voters Torn Over Politician|author=Simon Robinson|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Surat|archive-date=2013-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824163112/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Guardian&quot;&gt;{{cite news|title=Gujarat leader Narendra Modi grilled for 10 hours at massacre inquiry|author=Jason Burke|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/28/gujarat-narendra-modi-massacre-inquiry-india|work=The Guardian|date=૨૮ માર્ચ ૨૦૧૦|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Delhi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Independent&quot;&gt;{{cite news|title=A rebirth dogged by controversy|author=Andrew Buncombe|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html|work=The Independent|date=૧૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_BBC&quot;&gt;{{cite news|title=Profile: Narendra Modi|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|publisher=BBC|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Forbes&quot;&gt;{{cite news|title=Controversial Gujarati Premier Confirmed In Office|author=Ruth David|url=http://www.forbes.com/2007/12/24/narendra-modi-gujarat-face-markets-cx_rd_1224autofacescan01.html|work=Forbes|date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controvesial_LATimes&quot;&gt;{{cite news|title=India premier's party gets unexpected boost|author=Henry Chu|url=http://articles.latimes.com/2008/dec/09/world/fg-india9|work=Los Angeles Times|date=૯ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_NYT&quot;&gt;{{cite news|title=Shaking Off the Horror of the Past in India|author=Manu Joseph|url=http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;

તેઓ ગુજરાતના સૌથી લાંબો કાર્યકાળ ધરાવતા મુખ્યમંત્રી છે.

==અંગત જીવન==
નરેન્દ્ર મોદીનો જન્મ વડનગરનાં એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ પરિવારમાં થયો હતો જે તે સમયે [[ભારત]]નાં મુંબઇ રાજ્યમાં આવતું હતુ. ૧૯૬૭માં તેમણે ગુજરાતમાં રેલ પ્રભાવિત લોકોની સેવા કરી હતી. યુવાન વયે જ તેઓ અખિલ ભારતીય વિધાર્થી પરિષદ સાથે જોડાઈ ગયા હતા.યુવાનાવસ્થામાં તેઓ અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ સંસ્થામાં એક વિદ્યાર્થી તરીકે જોડાયા અને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી [[નવનિર્માણ આંદોલન]]માં સક્રિય ભાગ ભજવ્યો હતો. અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદમાં સંપૂર્ણ સમયના કાર્યકર તરીકે જોડાયા પછી તેમને ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના પ્રતિનિધિ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.તેઓ કિશોરાવસ્થામાં તેમના ભાઈ સાથે ચા ની લારી ચલાવતા હતા.&lt;ref name=&quot;On Race Course road&quot;&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/special-report/On-Race-Course-road/articleshow/10025018.cms On Race Course road?] Times of India, 18 September 2011, 05.46&amp;nbsp;am IST&lt;/ref&gt; તેમણે ભારતમાં સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસના કાર્ય સાથે સંકળાયેલી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે જોડાઈને પણ કાર્ય કર્યું છે.

નરેન્દ્ર મોદીએ શાળાકીય અભ્યાસ [[વડનગર]]માં પૂર્ણ કરેલો છે. તેઓ [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી રાજયશાસ્ત્ર વિષય સાથે અનુસ્નાતક થયા હતા. તે એક સારા લેખક તરીકે પણ જાણીતા છે, તેમના લખાયેલા ઘણા પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ પણ થયા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/-facts-to-know-about-narendra-modi-6602.html?page=2|title=10 facts to know about Narendra Modi|publisher=Indiatvnews.com|date=૩ નવેમ્બર ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/time-partial-to-narendra-modi-biased-to-rahul-gandhi-cong/925263|title='Time' partial to Narendra Modi, biased to Rahul Gandhi: Cong|work=The Indian Express|date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Thottam|first=Jyoti|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|title=Why the Chief Minister of Gujarat Inspires Love and Loathing in India|publisher=TIME|date=૨૬ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118144959/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;!--તેઓ સંભવત: ગુજરાતના પહેલા અપરણિત મુખ્યમંત્રી છે. (સંભવતઃ ?? શું અર્થ ? સંદર્ભ આપો અથવા હટાવો. હાલ છૂપાવ્યું) --&gt;

==પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ==
આરએસએસ સાથેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, મોદીએ ૧૯૭૪ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને ૧૯ મહિનાની (જૂન ૧૯૭૫ થી જાન્યુઆરી ૧૯૭૭) લાંબી 'કટોકટી' સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ અને કપરા પ્રસંગો પર ભૂમિકા ભજવી હતી. મોદી તેમના યુનિવર્સિટીના વર્ષ દરમ્યાન આરએસએસના એક પ્રચારક તરીકે હતા.&lt;ref name=&quot;hindu.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|location=Chennai, India|work=The Hindu|title=Modi proves to be an astute strategist|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=2011-02-04|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514153244/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|work=BBC News|title=Profile: Narendra Modi|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૯ મે ૨૦૧૦}}&lt;/ref&gt;

તેમણે ૧૯૮૭માં ભાજપમાં જોડાયા અને તેના દ્વારા રાજકારણના મુખ્ય પ્રવાહમાં દાખલ થયા. માત્ર એક વર્ષમાં તેમની ગુજરાત એકમના જનરલ સેક્રેટરી સ્તર પર તેમની વરણી કરવામાં આવી હતી. તેમણે શંકરસિંહ વાઘેલા સાથે ભાગીદારીમાં ગુજરાતમાં મજબૂત સંવર્ગ આધાર બનાવવા પ્રયત્નો કર્યા. પ્રારંભિક ગાળામાં, [[શંકરસિંહ વાઘેલા]] એક સમૂહ નેતા તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે મોદીને એક કુશળ નીતિનીયામક તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા.

ત્યારબાદ પક્ષે રાજકીય કક્ષાએ ગતિ મેળવવાની શરૂ થઇ અને એપ્રિલ ૧૯૯૦ ના કેન્દ્રમાં સંયુક્ત સરકારની રચના કરી હતી. આ ભાગીદારી થોડા મહિના સુધી નિમિત્ત હતી, પરંતુ ભાજપ ગુજરાત માં બે તૃતીયાંશ બહુમતી સાથે ૧૯૯૫ માં સત્તા પર આવી હતી.આ સમયગાળામાં મોદીએ &quot;સોમનાથ થી અયોધ્યાની રથયાત્રા&quot; (એક રૂપાંતરિત ટોયોટા વાન પર ભારત દ્વારા રાજકીય રેલીમાં) અને &quot;કન્યાકુમારી થી કાશ્મીર&quot; (ભારતના દક્ષિણનો ભાગ)ની કુચ જેવા નિર્ણાયક રાષ્ટ્રીય પ્રસંગોની જવાબદારી ઉપાડી હતી.

શંકરસિંહ વાધેલાની ભાજપમાંથી બાદબાકી થયા બાદ [[કેશુભાઈ પટેલ]] ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુકત થયા અને નરેન્દ્ર મોદીએ પક્ષ જનરલ સેક્રેટરી તરીકે દિલ્હી મોકલવામાં આવ્યા હતા.

==વ્યક્તિત્વ==
મોદી એક સાદી જીવનશૈલી ધરાવતા અગ્રણી તરીકે જાણીતા છે. તે કાર્યલક્ષી અને અંતર્મુખી મુખ્ય પ્રધાન તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite document|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236315|title=The Hawk In Flight|publisher=Outlook India|date=24 December 2007}}&lt;/ref&gt; તેમણે ઘણા હિન્દૂ મંદિરો કે જે યોગ્ય સરકારી મંજૂરી વિના બનાવવામાં આવ્યા હતા તેને તોડી પાડવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ કારણે તેઓ વિશ્વ હિંદુ પરિષદના ગુસ્સાનું કારણ બન્યા હતા. તેમને એક સારા વક્તા તરીકે જોવામાં આવે છે. મોદી અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/29/world/asia/29india.html|title=Shadows of Violence Cling to Indian Politician|last=Sengupta|first=Somini|date=૨૮ એપ્રિલ ૨૦૦૯|work=New York Times|access-date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૯}}&lt;/ref&gt;

==મુખ્યમંત્રી તરીકેનો કાર્યકાળ==
=== ગોધરા કાંડ ===
૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ હિંદુ યાત્રાળુઓ અને ધાર્મિક કારીગરો પવિત્ર શહેર [[અયોધ્યા]]&lt;nowiki/&gt;થી પરત ફરી રહ્યા હતા ત્યારે ગોધરામાં થયેલા કોમી રમખાણમાં લગભગ ૫૯ લોકોના સ્થળ પર જ મૃત્યુ થયા.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Godhra train fire accidental: Report|url=http://www.rediff.com/news/2005/jan/17godhra.htm|publisher=Rediff.com|access-date=૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt; સ્થાનિક મુસ્લિમ નેતાઓએ ટ્રેનને બાળી હોવાનો આક્ષેપ છે.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|author=Soutik Biswas|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12534127|title=India Godhra train blaze verdict: 31 convicted|publisher=BBC News|date=૨૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt; માનવ અધિકાર જૂથો અને એનજીઓ દ્વારા કરાયેલા અભ્યાસમાં આ આંકડો લગભગ ૨૦૦૦ ને પાર છે. સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે ૭૯૦ મુસ્લિમો અને ૨૫૪ હિંદુઓ ની હત્યા કરવામાં આવી હતી, ૨૨૩ લોકોના ગુમ થયાનો અહેવાલ હતો અને ૨,૫૦૦ ઘાયલ થયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|date=૧૧ મે ૨૦૦૫|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm|title=Gujarat riot death toll revealed|publisher=[[BBC News]]|access-date=૧૫ એપ્રિલ ૨૦૦૬|location=London}}&lt;/ref&gt; હુલ્લડનું કારણ ગોધરા ટ્રેન રમખાણ માનવામાં આવે છે જેમાં લગભગ ૫૩ હિંદુ કાર સેવકોને કથિત મુસ્લિમ જૂથ દ્વારા જીવંત બાળવામાં આવેલા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2802591.stm|title=Godhra's bitter harvest|publisher=BBC News|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૯|date=૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૩|location=London|first=Rajeev|last=Khanna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2002/india/India0402-02.htm#P241_39157|title=III. MASSACRES IN GODHRA AND AHMEDABAD|publisher=Human Rights Watch|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯}}&lt;/ref&gt; મોદી વહીવટ પર રમખાણોનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને તેમને શંકાસ્પદ ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. ગોધરા હત્યાકાંડ માટે વ્યાપક પ્રતિક્રિયા આપવામાં, ભારતીય લશ્કર અને રાજ્ય પોલીસની સંયુક્ત તાકાત પણ અપૂરતી સાબિત થઇ છે આ વાતની પુષ્ટિ ૧ માર્ચ ના રોજ મીડિયા અહેવાલો દ્વારા કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |title=Army too helpless as violence mounts |access-date=2012-12-27 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://archive.today/20140517163442/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

આ તોફાનોનાં એક પ્રત્યાઘાતો તરીકે, મોદી મુખ્યમંત્રી તરીકે તેમનાં પદ પરથી રાજીનામું આપે તેવી માગણી હતી. વિરોધ પક્ષો દ્વારા આ મુદ્દે રાષ્ટ્રીય સંસદ સ્થગિત કરવામાં આવી હતી, પણ દ્રવિડ મુનેત્ર (ડીએમકે) કઝગમ અને તેલુગુ દેસમ પાર્ટી (ટીડીપી), આ મુદ્દે ભાજપનાં સાથી હતાં. મોદીને રાજીનામું માટે પૂછવામાં મોદીએ ગવર્નરને રાજીનામું સુપરત કર્યું અને ૧૦ મી ગુજરાત વિધાનસભાનાં વિસર્જનની ભલામણ કરી હતી. મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે ૨૦૦૭ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમા ૧૮૨માંથી ૧૨૭ બેઠકો જીતી લેતા ગુજરાતમાં તેમની સત્તા કાયમ રહી હતી. 

૨૦૦૪ માં રેલ્વે પ્રધાન લાલુ પ્રસાદ યાદવ દ્વારા સ્થપાયેલી બેનર્જી સમિતિએ ૨૦૦૬ નાં અહેવાલમાં જણાવ્યું કે ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ સાબરમતી એક્સપ્રેસના એસ-૬ કોચ માં જે આગ લાગી તેનું કારણ તેમાં ખોરાક રાંધતા લોકો હતા અને તે બનાવમાં કોઈ પ્રકારની મુસ્લિમ સંડોવણી ન હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|publisher=India News Online|access-date=September 7, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821143104/http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|publisher=Expressindia|access-date=April 5, 2009|archive-date=માર્ચ 5, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110305230115/http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ત્યાર પછી ગુજરાત હાઈ કોર્ટ દ્વારા બેનરજી સમિતિ ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવી હતી. પછી નાણાવટી સમિતિએ આ ઘટના ને 'પૂર્વ આયોજિત કાવતરું' કહ્યું અને નરેન્દ્ર મોદી ને ''ક્લીન ચીટ'' આપી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1193463|title=Truth brought out by Nanavati Commission: Modi| access-date=April 5, 2009|date=September 26, 2008|publisher=DNA|agency=PTI}}&lt;/ref&gt; સુપ્રિમ કોર્ટે રચેલી સ્પેશિયલ ઈન્વેસ્ટીગેશન ટીમ (સીટ)એ ૨૦૦૨માં થયેલા કોમી રમખાણોમાં પોતાની બંધારણીય ફરજોને આધિન રહીને આ તોફાનો ડામવામાં નિષ્કાળજી દાખવી હોવાના આરોપોમાંથી તેમને ડિસેમ્બર ૨૦૧૦માં મુક્ત કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-clears-Narendra-Modi-of-wilfully-allowing-post-Godhra-riots/articleshow/7031569.cms#ixzz1721JAJuI | work=The Times Of India | first1=Dhananjay | last1=Mahapatra | title=SIT clears Narendra Modi of wilfully allowing post-Godhra riots | date=3 December 2010}}&lt;/ref&gt; 

એપ્રિલ ૨૦૦૯ માં, ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટે કથિત મુસ્લિમ વિરોધી મોદીની ભૂમિકામાં સંશોધનો માટે એક ખાસ ટીમ નિમણૂક કરી. આ ટીમનું ગઠન જાકિયા જાફરી, ભૂતપૂર્વ-કોંગ્રેસ એમપી એહસાન જાફરીની વિધવાની ફરિયાદના આધારે કરવામાં આવી હતી, એહસાન જાફરીની હુલ્લડોમાં હત્યા કરવામાં આવી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૩માં કોર્ટે ચૂકાદા સામે કરેલી વાંધા અરજીનો નિકાલ કર્યો હતો અને સીટના નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;2013 Clean chit&quot;&gt;{{cite news|last1=Khan|first1=Saeed|last2=Kaushik|first2=Himanshu|title=2002 Gujarat riots: Clean chit to Modi, court rejects Zakia Jafri's plea|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|access-date=4 June 2014|work=ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા|date=26 December 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004001413/http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|archive-date=4 October 2014}}&lt;/ref&gt;

યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકાએ મોદી માટે વિઝા નકાર્યા હતા. જેના માટે તેમણે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આંતરરાષ્ટ્રીય ૧૯૯૮ કાયદા હેઠળ તેના ઉલ્લંઘન માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતો.

===રાજકીય કારકિર્દી===
* દેશ ના વડાપ્રધાન તરીકે ઉભરી રહેલા નરેન્‍દ્ર મોદી ઘણા વર્ષો સુધી રાષ્‍ટ્રીય સ્‍વયંસેવકસંઘના પ્રચારક રહ્યા હતા. તેમણે ગુજરાત યુનિર્વસિટીમાંથી રાજકીય શાખાની માસ્‍ટર ડિગ્રી મેળવી હતી. ત્‍યારબાદ તેમણે રાજનીતિમાં ઝંપલાવ્‍યું હતુ.
* ૧૯૯૪માં ગુજરાત વિધાનસભામાં ભાજપની જીતમાં મોદીની રણનીતિ સફળ રહી.
* ૧૯૯૪માં મોદીને પક્ષના રાષ્‍ટ્રીય સચિવ બનાવાયા.
* ૧૯૯૮માં પક્ષના મહાસચિવ બનાવાયા.
* ઓક્‍ટોબર ૨૦૦૧માં મોદીના સમયમાં ગોધરાકાંડ થયો.
* ગોધરાકાંડ બાદ ભારે દબાણમાં આવી ગયા બાદ મોદીએ મુખ્‍યમંત્રી પદ પરથી રાજીનામુ આપ્‍યુ અને ફરીથી ચૂંટણી યોજાઈ.
* વર્ષ ૨૦૦૨માં વિધાનસભાની ૧૮૨ સીટોમાંથી ૧૨૭ સીટો મેળવીને ભાજપને જંગી બહુમતિથી વિજય અપાવ્‍યો.
* ૨૦૦૪માં અમેરિકા દ્વારા મોદીના ગોધરાકાંડની સંડોવણી બદલ વીઝા આપવાનો ઇન્‍કાર કરી દેવામાં આવ્‍યો હતો.
* વર્ષ ૨૦૦૬ જુલાઈમાં મોદીએ વડાપ્રધાન મનમોહનસિંહ પર આતંકવાદ તરફ કુણુ વલણ અપનાવવા બદલ જોરદાર ટીકા કરી હતી.
* ૨૦૦૭માં બીજી વખત જંગી બહુમતિ મેળવીને મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા હતા.
* ૨૦૧૧ના અંતમાં અને ૨૦૧૨ની શરૂઆતમાં મુસલમાનોને પોતાની તરફ ખેચવા માટે સદ્‌ભાવના મિશન જેવા અભિયાનો હાથ ધરીને ઉપવાસ કર્યા હતા જેની દેશભરમાં નોંધ લેવાઈ હતી.
* ૨૪ ઓગસ્‍ટ ૨૦૧૧ના રોજ લોકાયુક્‍તની નિયુક્‍તિના મુદ્દે મોદી સરકાર અને રાજ્‍યના રાજ્‍યપાલ વચ્‍ચે મતભેદો ઉભા થયા હતા.
* વર્ષ ૨૦૧૨માં ગુજરાતમાં મોદીના નેતળત્‍વ હેઠળ ત્રીજી વખત વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતીને સતત ત્રીજી વખત મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા છે.
* માર્ચ ૨૦૧૩માં ભાજપના સંસદીય બોર્ડના મુખ્‍ય સભ્‍ય તરીકે નિમણૂંક કરાઈ હતી.
* જૂન ૨૦૧૩માં ગોવામાં ભાજપના ચૂંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્‍યક્ષ પદે નિયુક્‍ત કરાયા હતા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |title=Election Commission Official Notice to Mr.Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2012-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202042209/http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ગુજરાતનો વિકાસ ===
મોદીએ જ્યારે ગુજરાત ની સત્તા સંભાળી ત્યારે ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થા નબળી હતી અને અને ગૃહ વિકાસ સીમિત હતો.&lt;ref name=&quot;lb&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/story/228419.html | title = Riots+economic growth=? | work = [[Indian Express]] | date = October 15, 2007 | author = Laveesh Bhandari | access-date = 2008-05-09}}&lt;/ref&gt; મોદીએ સરકારનું વહીવટી ખાતું ફરી સંગઠિત કર્યું અને મોટા પાયે ખર્ચ પર કાપ મુક્યો.&lt;ref name=&quot;guj&quot;&gt;[http://www.gujaratindia.com/Government/govt2.htm Chief Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204084734/http://gujaratindia.com/Government/govt2.htm |date=2009-02-04 }} – Government of Gujarat&lt;/ref&gt; જેના કારણે મોદી શાસનના પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાત ની આર્થિક વૃદ્ધિમાં ૧૦ ટકા નો વધારો જોવા મળ્યો. આ વધારો ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતા વધારે હતો.&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/money/2006/mar/16gdp.htm How to achieve 10% GDP growth] Rediff - 16 March 2006&lt;/ref&gt; 

મુખ્યમંત્રી તરીકે, મોદીએ ગુજરાતનો વિકાસ વિવિધ ''યોજનાઓ'' દ્વારા અમલમાં મૂક્યો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |title=Gujarat progress under Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728072404/http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આમાં પંચામૃત યોજનાનો સમાવેશ થાય છે'',&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=18327
|title=Modi invites investment in Gujarat
|date=January 11, 2003
|publisher=Expressindia
|access-date=April 5, 2009
|agency=Press Trust of India
}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0
|title=Modi Steals The Show At Pravasi Divas
|date=January 12, 2003
|publisher=The Financial Express
|access-date=April 5, 2009
|archive-date=મે 15, 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515164113/http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673/
|title=With Panchamrut, Modi targets 10.2% Growth
|date=June 9, 2003
|publisher=The Financial Express
|access-date=April 5, 2009
|archive-date=જૂન 15, 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615224807/http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; રાજ્યના સંકલિત વિકાસ માટે પાંચ -પાંખિયાવાળી વ્યૂહરચના, &quot;સુજલામ-સુફલામ&quot;, જળ સંરક્ષણ અને તેના ઉચિત વપરાશ તરફી એક નવીન પગલામાં ગુજરાતમાં જળ સંસાધનોની એક ગ્રીડ રચવાની યોજના છે. 

* ''કૃષિ મહોત્સવ'' – જમીન માટેની કૃષિ વિષયક સંશોધન પ્રયોગશાળા 
* ''ચિરંજીવી યોજના'' – શિશુ મૃત્યુ દર ઘટાડવા માટે 
* ''માતૃ વંદના'' – પ્રજનન અને બાળ આરોગ્ય કાર્યક્રમ અંતર્ગત પ્રતિબંધક અને ઉપચારાત્મક સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે 
* ''બેટી બચાવો'' – લૈંગિક ગુણોત્તર સુધારવા માટે શિશુ બાળકીઓને રક્ષણ આપવાની ઝુંબેશ 
* ''જ્યોતિગ્રામ યોજના'' – પ્રત્યેક ગામના વિદ્યુતિકરણ માટે 
* ''કર્મયોગી અભિયાન'' – સરકારી કર્મચારીઓને શિક્ષિત અને તાલીમ આપવા માટે 
* ''કન્યા કેળવણી યોજના – કન્યાઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 
* ''બાળભોગ યોજના'' – વિદ્યાર્થીઓ માટેની મધ્યાહ્ન ભોજન માટે

==કેન્દ્ર સરકાર==
===૨૦૦૯ની ચુંટણી===
મોદીએ ૨૦૦૯ની લોકસભાની ચુંટણીના પ્રચારમાં ભાગ ભજવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.frontline.in/static/html/fl2608/stories/20090424260800400.htm |last=Ramakrishnan |first=Venkatesh|title=A Wide Open Contest |work=Frontline |date=11 April 2009 |access-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://blogs.thehindu.com/elections2009/?p=2148 |title=BJP banking on Modi effect |work=The Hindu |date=27 April 2009 |access-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ના રોજ મોદીની વરણી ભાજપની સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેનારી મંડળી એટલે કે ભાજપ સંસદીય બોર્ડમાં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|title=Narendra Modi inducted into BJP Parliamentary Board, Rajnath rejigs team|work=The Economic Times|date=31 March 2013|access-date=18 May 2014|archive-date=18 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518180847/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Parliamentary Board|url=http://bjp.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=174&amp;Itemid=486|publisher=Bharatiya Janata Party|access-date=21 May 2013|archive-date=21 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011321/http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=174&amp;Itemid=486|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ૯ જૂન ૨૦૧૪ના દિવસે તેમને ભાજપની રાષ્ટ્રીય સ્તરની કારોબારી સમિતિની બેઠકમાં ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં ભાજપની કેન્દ્રીય ચુંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્યક્ષ નિમવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Narendra Modi set appointed as Chairman of BJP's Central Election Campaign Committee|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|work=The Economic Times|date=9 June 2013|access-date=9 June 2013|archive-date=12 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612050952/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પક્ષના વરિષ્ઠ અને સંસ્થાપક નેતા લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ આ વરણી બાદ પક્ષમાં પોતાના બધાજ હોદ્દાઓ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. તેમનું કહેવું હતું કે તેઓ એવા નેતાનો વિરોધ કરે છે જે &quot;પોતાના વ્યક્તિગત એજન્ડા ઉપર વધુ ભાર આપતા હોય&quot;; અંગ્રેજી અખબાર ''ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા''એ આ રાજીનામાને &quot;નરેન્દ્ર મોદીના પક્ષની ચુંટણી સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકેના ઉદય સામેના વિરોધ પ્રદર્શન&quot; સમું ગણાવ્યું હતું. જો કે બીજે જ દીવસે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતની વિનંતિ પર તેમણે આ રાજીનામું પાછું ખેંચી લીધું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|title=Advani grabs lifeline, meekly withdraws resignation|work=The Times of India|date=12 June 2013|access-date=15 August 2013|archive-date=14 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614233147/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩માં ભાજપે નરેન્દ્ર મોદીને ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં તેમના વડાપ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે ઘોષિત કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/bjp-announces-modi-as-prime-ministerial-candidate/article5124375.ece|title=BJP announces Modi as prime ministerial candidate|work=The Hindu|date=14 September 2013|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt;

===૨૦૧૪ની ચુંટણી===
નરેન્દ્ર મોદી બે બેઠક પરથી ચુંટણી લડ્યા: [[વારાણસી]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Its-official-Modi-picked-for-Varanasi-Jaitley-for-Amritsar/articleshow/32101547.cms |title=It’s official: Modi picked for Varanasi, Jaitley for Amritsar |work=The Times of India |date= 16 March 2014|access-date=4 April 2014}}&lt;/ref&gt; અને [[વડોદરા]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/narendra-modi-files-nomination-in-vadodara-after-grand-roadshow-506183|title=Narendra Modi files nomination in Vadodara after grand roadshow|work=NDTV|date=9 April 2014|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt; તેમને ધાર્મિક નેતા [[બાબા રામદેવ]] અને [[મોરારીબાપુ]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sadhus want Narendra Modi declared NDA's PM candidate|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|work=The Times of India|first=D S|last=Kunwar|date=27 April 2013|access-date=25 July 2013|archive-date=28 જાન્યુઆરી 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128162139/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને અર્થશાસ્ત્રીઓ જગદીશ ભગવતી અને અરવિંદ પનાગરીયાનું પણ સમર્થન સાંપડ્યું હતું. આ બંને અર્થશાસ્ત્રીઓનું કહેવું હતું કે તેઓ, &quot;...મોદીના અર્થશાસ્ત્રથી પ્રભાવિત થયા છે.&quot; &lt;ref&gt;{{cite news|title=Academic brawl: Bhagwati-Panagariya pitch for Modi while Amartya Sen backs Nitish|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|work=The Economic Times|date=18 July 2013|access-date=7 August 2013|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226163800/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમના વિરોધીઓમાં નોબેલ પારિતોષીક વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેનનો સમાવેશ થાય છે, જેમનું કહેવું હતું કે તે નરેન્દ્ર મોદીને વડાપ્રાધાન તરીકે જોવા નથી માંગતા કેમકે તેમણે લઘુમતી જનતા સુરક્ષિત મહેસુસ કરે તે માટે કાંઈ ખાસ કર્યું નથી અને મોદીના શાસન હેઠળ ગુજરાતમાં સ્વાસ્થ્ય અને શિક્ષણની સુવિધાઓ &quot;ઘણી ખરાબ&quot; રહી છે.&lt;ref name=&quot;AS1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/news/i-dont-want-modi-as-my-pm-amartya-sen/1145074/ |title=I don't want Narendra Modi as my PM: Amartya Sen |first=Amartya |last=Sen |authorlink=Amartya Sen |work=The Indian Express |date=22 July 2013|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt;
[[File:BJP Gudi in Khopoli.jpg|thumb|right|200px|[[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભાજપ]] દ્વારા ગુડી (ગુડી પડવાના દિવસે ઊભી રાખવામાં આવતી ગુડી) ઊભી કરીને ૨૦૧૪ની ચુંટણીમાં પક્ષના અને એન.ડી.એ.ના વિજયની ઉજવણી કરી હતી.]]
મોદી જે બે બેઠકો પરથી ચુંટણી લડ્યા તે બન્ને પરથી જીત્યા; વારાણસીમાં [[આમ આદમી પાર્ટી]]ના નેતા [[અરવિંદ કેજરીવાલ]]ને હરાવીને અને વડોદરામાંથી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના મધુસુદન મિસ્ત્રીને (૫,૭૦,૧૨૮ મતોથી) હરાવીને&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/modi-s-vadodara-victory-margin-not-highest-ever-114051601712_1.html|title=Modi's Vadodara victory margin not highest-ever|work=Business Standard|date=16 May 2014}}&lt;/ref&gt;, જો કે એક વ્યક્તિ બે સંસદિય ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્વ ન કરી શકે તે કારણે તેમણે ૨૯ મે ૨૦૧૪ના દિવસે વડોદરાની બેઠક પરથી રાજીનામું આપ્યું અને વારાણસી મતક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો નિર્ણય લીધો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=વડોદરાની લોકસભાની સીટ માટે મોદીએ આપ્યું રાજીનામું, વારાણસીની બેઠક પર રહેશે સાંસદ|url=http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|work=સંદેશ (દૈનિક)|date=૨૯ મે ૨૦૧૪|access-date=1 June 2014|archive-date=31 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531070134/http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ચુંટણીમાં તેમણે ભાજપના વડપણ હેઠળ સ્થપાયેલા એન.ડી.એ. સંગઠનને જવલંત વિજય અપાવ્યો અને કોંગ્રેસ પક્ષે પોતાના ઇતિહાસની સૌથી ખરાબ હાર જોવાનો વારો આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/lok-sabha-polls-narendra-modi-wins-big-from-varanasi-vadodara_932550.html|title=Lok Sabha polls: Narendra Modi wins big from Varanasi, Vadodara|date=16 May 2014|work=Zee News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/election-results-2014-narendra-modi-wins-by-huge-margin-in-vadodara-525271|title=Election Results 2014: Narendra Modi Wins By Huge Margin in Vadodara|date=16 May 2014|work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/cheat-sheet/election-results-2014-ab-ki-baar-modi-sarkaar.-bjp-set-for-more-than-300-seats.-525246?curl=1400225667|title=Election Results 2014: Ab Ki Baar, Modi Sarkaar. BJP+ set for more than 300 seats.|date=16 May 2014|work=NDTV}}&lt;/ref&gt; નરેન્દ્ર મોદી, તેમની પાર્ટીના સફળ વિજય બાદ સર્વાનુમતે ભાજપના સંસદીય પક્ષના નેતા તરીકે ચુંટાઈ આવ્યા હતા અને છેવટે રાષ્ટ્રપતિએ તેમને શપથ લેવડાવી વડાપ્રધાન પદે નિમ્યા.&lt;ref name=appointment-prez&gt;{{cite web|title=President appoints Narendra Modi as Prime Minister, Oath taking ceremony on May 26|url=http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|publisher=Office of President of India|access-date=26 May 2014|date=20 May 2014|archive-date=21 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032033/http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=appointment-IE&gt;{{cite news|title=Narendra Modi appointed PM, swearing-in on May 26|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/swearing-in-of-modi-govt-on-may-26/|access-date=26 May 2014|newspaper=Indian Express|date=20 May 2014|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;

=== ૨૦૧૯ની ચુંટણી ===
૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ ભાજપે મોદીને પક્ષના ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Narendra Modi: It's all about Narendra Modi as India prepares for mammoth 2019 election|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/its-all-about-narendra-modi-as-india-prepares-for-mammoth-2019-election/articleshow/67070925.cms?from=mdr|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt; પક્ષ માટે મુખ્ય પ્રચારકર્તા અમિત શાહ હતા.

નરેન્દ્ર મોદીએ વારાણસીમાંથી ચૂંટણી લડી હતી.&lt;ref&gt;[[Varanasi (Lok Sabha constituency)]]&lt;/ref&gt; તેમણે સમાજવાદી પક્ષના શાલીની યાદવને {{formatnum:479505}} મતોના તફાવતથી હરાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=23 May 2019|title=Election Results 2019: PM Narendra Modi storms to victory in Varanasi|url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/story/lok-sabha-elections-2019-prime-minister-narendra-modi-varanasi-1532443-2019-05-23|access-date=13 September 2020|work=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lok Sabha Election result 2019: Narendra Modi secures big lead in Varanasi; Congress' Ajay Rai trails|url=https://www.businesstoday.in/lok-sabha-elections-2019/news/lok-sabha-election-result-2019-narendra-modi-big-lead-in-varanasi-congress-ajay-rai-trails/story/349240.html|access-date=13 September 2020|website=www.businesstoday.in}}&lt;/ref&gt; એન.ડી.એ. વડે લોકસભામાં ૩૫૩ બેઠકો અને ભાજપ દ્વારા ૩૦૩ બેઠકો મેળવાઇ હતી અને મોદીને બીજી વખત વડા પ્રધાન તરીકે જાહેર કરાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Narendra Modi to be sworn in as PM for 2nd term on May 30|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/narendra-modi-government-to-take-oath-on-may-30/articleshow/69506065.cms|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|website=News18|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/politics/bjp-wins-302-seats-on-its-own-in-lok-sabha-election-2019-propels-nda-alliance-to-a-final-tally-of-353-seats-in-lower-house-6693991.html|title=BJP wins 302 seats on its own in Lok Sabha election 2019, propels NDA alliance to a final tally of 353 seats in Lower House – Politics News , Firstpost|date=24 May 2019|website=Firstpost|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==વડાપ્રધાન==
[[File:Shri Narendra Modi sworn in as Prime Minister.jpg|thumbnail|ભારતના ૧૫મા વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લઈ રહેલા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રણવ મુખર્જી]] સાથે.]]
[[File:The_President,_Shri_Ram_Nath_Kovind_administering_the_oath_of_office_of_the_Prime_Minister_to_Shri_Narendra_Modi,_at_a_Swearing-in_Ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2019_(3).jpg|thumb|ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે બીજી વખત શપથ લેતા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[રામનાથ કોવિંદ]] સાથે.]]
નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે ૨૬ મે ૨૦૧૪ના રોજ વડાપ્રધાન પદના શપથ લીધા. તેઓ ભારતના સૌથી પહેલા એવા વડાપ્રધાન છે જે આઝાદી પછી જન્મ્યા છે.&lt;ref name=&quot;TOI-20140520&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|title=Narendra Modi appointed Prime Minister, swearing in on May 26|date=૨૦ મે ૨૦૧૪|work=Times of India|access-date=૨૧ મે ૨૦૧૪}}&lt;/ref&gt; ઇતિહાસમાં પહેલી વખત મોદીએ તેમના શપથગ્રહણ સમારોહમાં ઉપસ્થિત રહેવા માટે [[સાર્ક]]ના બધા જ વડાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/in-a-first-modi-invites-saarc-leaders-for-his-swearingin/article6033710.ece | title=In a first, Modi invites SAARC leaders for his swearing-in | work=The Hindu | date=૨૨ મે ૨૦૧૪ | access-date=૨૪ મે ૨૦૧૪ | author=Swami, Praveen}}&lt;/ref&gt;

=== નિતીઓ ===
==== આર્થિક ====
તેમણે ૧૦૦૦ અને ૫૦૦ની ચલણી નોટો 8 નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ભ્રષ્ટાચાર, કાળાં નાણાં અને નકલી ચલણી નોટો અને ત્રાસવાદને નાથવા માટે પાછી ખેંચી લેવાની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{citation |title=Rs 500, Rs 1000 currency notes stand abolished from midnight: PM Modi |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/narendra-modi-prime-minister-address-to-the-nation4364609 |work=The Indian Express |date=૯ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}&lt;/ref&gt;

==== બંધારણીય ====
તેમણે બંધારણના અનુચ્છેદ [[કલમ ૩૭૦|૩૭૦ની કલમ]] એક હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો અને ૧૯૫૪થી જમ્મુ-કાશ્મીરને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો આપતા અનુચ્છેદને નાબૂદ કર્યો હતો. જેથી હવે બંધારણ (તથા તેમાં ભવિષ્યમાં થનારા દરેક સુધારા) જમ્મુ-કાશ્મીર ઉપર લાગુ થશે.

વર્ષ ૨૦૧૪ તથા વર્ષ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપે તેના ઢંઢેરામાં અનુચ્છેદ ૩૭૦ને નાબુદ કરવાની નેમ વ્યક્ત કરી હતી.

== પુરસ્કારો અને ઓળખ ==
* ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૬ – &quot;ઇન્ડિયા ટુડે&quot; દ્વારા રાષ્ટ્ર ભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં, નરેન્દ્ર મોદીને દેશના શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 2006-02-12 | work = [[India Today]] | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ – ઇન્ડિયા ટુડે -ઓઆરજી માર્ગ દ્વારા રાષ્ટ્રભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં ત્રીજી વખત શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં, જે કોઈપણ મુખ્યમંત્રી માટે ૫-વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન એક અનન્ય ઉપલબ્ધિ છે. 
* ૨૫ ઑગસ્ટ ૨૦૦૯– ''FDI magazine ''દ્વારા વર્ષ ૨૦૦૯ માટેના એફડીઆઇ વ્યક્તિત્વના એશિયાઈ વિજેતા તરીકે પસંદગી પામ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://sify.com/news/fullstory.php?a=jiznt2hiece&amp;tag=topnews&amp;title=Modi_wins_fDi_personality_of_the_year_award | title = Modi wins fDi personality of the year award | access-date=2009-08-25 |work=[[Sify]] }}&lt;/ref&gt;

*''પૂના ગુજરાતી બંધુ સમાજ'' દ્વારા ગુજરાત રત્ન&lt;ref&gt;{{cite news|title=Narendra Modi to be presented 'Gujarat Ratna' today|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|access-date=23 March 2012|newspaper=[[The Times of India]]|date=18 March 2012|archive-date=23 જુલાઈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723141533/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

*''કમ્પ્યુટર સોસાયટી ઓફ ઇન્ડીયા દ્વારા ઇ-રત્ન &lt;ref name=&quot;one&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|title=Twitter's Modi Express steams past 600,000 followers|last=|first=|date=૧ મે ૨૦૧૨|work=|access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|via=|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523081922/http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''

*''શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી''-ઇન્ડીયા ટુડે મેગેઝીન દ્વારા&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 12 February 2006 | work = [[India Today]] | archive-date = 13 ફેબ્રુઆરી 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભ==
{{Reflist|30em}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Sister project links|auto=yes|c=Narendra Modi|commonscat=yes|n=Category:Narendra Modi|q=Narendra Modi|s=Narendra Modi|author=yes|d=Q1058}}
* {{Official website}}
* {{Official website|1=http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4589|name=લોક સભા વેબસાઇટ પર પ્રોફાઇલ}}

* [http://www.narendramodi.in/ નરેન્દ્ર મોદી: અંગત વેબસાઈટ]
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ભારતના વડાપ્રધાન}}
{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

[[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:રાજનેતા]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>5ztvssrxo7l9qx9qu1ukr83jiyz2mke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903485</id>
      <parentid>903453</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43769-85</username>
        <id>88553</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>903485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65918" sha1="545sakq4a45cevrfbksjnes7z7erp1h" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = નરેન્દ્ર મોદી बहनचोद नरेंद्र मोदी मां चोद हिन्दू धर्म चोर है मांचोद जेनरल ओबीसी rapist of india criminals moneyeaters coweaters scammer gamblers gangsters fraud माधरजात भूमिहारन गोत्र भूमिहार राजपूत ब्राह्मण बनिया लाला यादव देश के हरामी
| image               = The official portrait of Shri Narendra Modi, the Prime Minister of the Republic of India.jpg
| caption             = નરેન્દ્ર મોદીની અધિકૃત છબી
| office              = ભારતના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪ મા વડાપ્રધાન]]
| president           = [[પ્રણવ મુખર્જી]]&lt;br /&gt;[[રામનાથ કોવિંદ]]&lt;br /&gt;[[દ્રૌપદી મુર્મૂ]]
| term_start          = ૨૬ મે ૨૦૧૪
| term_end            = 
| predecessor         = [[મનમોહન સિંહ]]
| successor           = 
| office1             = ગુજરાતના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|૧૪મા મુખ્યમંત્રી]]
| governor1           = સુંદરસિંહ ભંડારી&lt;br /&gt;[[કૈલાશપતિ મિશ્રા]]&lt;br /&gt;ડૉ.બલરામ ઝાખડ&lt;br /&gt;[[નવલકિશોર શર્મા]]&lt;br /&gt;એસ.સી.જમિર&lt;br /&gt;[[ડૉ.કમલા બેનિવાલ]]
| term_start1         = ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧
| term_end1           = ૨૨ મે ૨૦૧૪
| predecessor1        = [[કેશુભાઈ પટેલ]]
| successor1          = [[આનંદીબેન પટેલ]]
| office2             = [[લોક સભા|સંસદ સભ્ય]]&lt;br /&gt;[[વારાણસી]]
| term_start2         = ૧૬ મે ૨૦૧૪
| term_end2           = 
| predecessor2        = મુરલી મનોહર જોષી
| office3             = ભાજપના જનરલ સેક્રેટરી
| term_start3         = ૧૯ મે, ૧૯૯૮
| term_end3           = ઓક્ટોબર, ૨૦૦૧
| successor3          = સુનિલ શાસ્ત્રી
| office4             = ભાજપના રાષ્ટ્રીય સેક્રેટરી
| term_start4         = ૨૦ નવેમ્બર, ૧૯૯૫
| term_end4           = ૧૯ મે, ૧૯૯૮
| birthname           = નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી
| birth_date          = {{birth date|1950|9|17|df=y}}
| birth_place         = [[વડનગર]], [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]], સાંપ્રત: [[ગુજરાત]]
| party               = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]
| spouse              = [[જશોદાબેન મોદી]]&lt;ref&gt;[http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/in-poll-affidavit-narendra-modi-says-he-is-married-brother-gives-clarification-506632 એન.ડી.ટી.વી. ન્યુઝ]&lt;/ref&gt;
| residence           = ૭, લોક કલ્યાણ માર્ગ , નવી દિલ્હી
| alma_mater          = [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]&lt;br /&gt;[[દિલ્હી યુનિવર્સિટી]]
| website             = {{url|narendramodi.in|અધિકૃત વેબસાઈટ}}&lt;br /&gt;{{url|pmindia.gov.in|સરકારી વેબસાઈટ}}
| signature           = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg
}}
'''નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી''' (જન્મ: ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૦)&lt;ref name=&quot;moneycontrol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|title=Narendra Modi – Biography|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯|publisher=Moneycontrol|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427085814/http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|archive-date=2009-04-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ભારત]]ના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪મા વડાપ્રધાન]] છે. તેઓ [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્ય મંત્રી]] પણ રહી ચૂક્યા છે અને [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)]]ના નેતા છે.

નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદીનો જન્મ એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ કુટુંબમાં અમદાવાદથી ૧૧૨ કીમી અને મહેસાણાથી ૩૪ કીમી દૂર [[વડનગર]] ખાતે થયો હતો. તે દામોદરદાસ મૂલચંદ મોદી અને તેમના માતા હીરાબેન મોદીના છ સંતાન પૈકી ત્રીજુ સંતાન છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jose|first=Vinod|title=The Emperor Uncrowned|url=http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&amp;StoryStyle=FullStory|publisher=[[Delhi Press]]|access-date=૧૭ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227005214/http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&amp;StoryStyle=FullStory|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમનું હુલામણું નામ એન.ડી. હતું. તે નાનપણથી જ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સભ્ય હતા. તેઓ ધાર્મિક હતા અને મહાદેવના મંદિરે જતા હતા. તેઓએ ૧૭ વર્ષની વયે ગૃહ ત્યાગ કર્યો હતો. તે હિમાલયમાં તેમજ [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ]]ના બેલુર મઠમાં પણ રહી ચૂક્યા છે. ઈંદિરા ગાંધીએ લાદેલી કટોકટી વખતે તેઓ ભૂગર્ભમાં જતા રહ્યા હતા. આ કટોકટી વખતે જ તેમણે '''સંઘર્ષમાં ગુજરાત''' નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. તેમને કિશોરાવસ્થાથી રાજકારણમાં રસ હતો. તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી રાજકીય વિજ્ઞાનમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે. ૧૯૯૮માં ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશની ચૂંટણીમાં પ્રચાર માટે તેમની પસંદગી કરી હતી. ઇ.સ. ૨૦૦૧ના વર્ષમાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી [[કેશુભાઈ પટેલ|કેશુભાઈ પટેલે]] રાજીનામું આપ્યા બાદ તેઓ [[ઓક્ટોબર ૭|૭ ઓક્ટોબર]] [[૨૦૦૧]]ના દિવસે મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. વર્ષ ૨૦૧૨ની ચૂંટણીમાં જંગી બહુમતીથી જીત્યા બાદ તેઓ ગુજરાત રાજ્યના સતત ચોથી વખત ચૂંટાઈ આવેલા એક માત્ર મુખ્યમંત્રી છે. મોદી ભારતની અંદર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવાદમાં રહી ચૂક્યા છે.&lt;ref name=&quot;Controversial_Reuters&quot;&gt;{{cite news|title=Edgy Indian state election going down to the wire|author=Rupam Jain Nair|url=http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|publisher=Reuters|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Ahmedabad|archive-date=2014-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930020457/http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Time&quot;&gt;{{cite news|title=India's Voters Torn Over Politician|author=Simon Robinson|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Surat|archive-date=2013-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824163112/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Guardian&quot;&gt;{{cite news|title=Gujarat leader Narendra Modi grilled for 10 hours at massacre inquiry|author=Jason Burke|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/28/gujarat-narendra-modi-massacre-inquiry-india|work=The Guardian|date=૨૮ માર્ચ ૨૦૧૦|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Delhi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Independent&quot;&gt;{{cite news|title=A rebirth dogged by controversy|author=Andrew Buncombe|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html|work=The Independent|date=૧૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_BBC&quot;&gt;{{cite news|title=Profile: Narendra Modi|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|publisher=BBC|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Forbes&quot;&gt;{{cite news|title=Controversial Gujarati Premier Confirmed In Office|author=Ruth David|url=http://www.forbes.com/2007/12/24/narendra-modi-gujarat-face-markets-cx_rd_1224autofacescan01.html|work=Forbes|date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controvesial_LATimes&quot;&gt;{{cite news|title=India premier's party gets unexpected boost|author=Henry Chu|url=http://articles.latimes.com/2008/dec/09/world/fg-india9|work=Los Angeles Times|date=૯ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_NYT&quot;&gt;{{cite news|title=Shaking Off the Horror of the Past in India|author=Manu Joseph|url=http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;

તેઓ ગુજરાતના સૌથી લાંબો કાર્યકાળ ધરાવતા મુખ્યમંત્રી છે.

==અંગત જીવન==
નરેન્દ્ર મોદીનો જન્મ વડનગરનાં એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ પરિવારમાં થયો હતો જે તે સમયે [[ભારત]]નાં મુંબઇ રાજ્યમાં આવતું હતુ. ૧૯૬૭માં તેમણે ગુજરાતમાં રેલ પ્રભાવિત લોકોની સેવા કરી હતી. યુવાન વયે જ તેઓ અખિલ ભારતીય વિધાર્થી પરિષદ સાથે જોડાઈ ગયા હતા.યુવાનાવસ્થામાં તેઓ અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ સંસ્થામાં એક વિદ્યાર્થી તરીકે જોડાયા અને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી [[નવનિર્માણ આંદોલન]]માં સક્રિય ભાગ ભજવ્યો હતો. અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદમાં સંપૂર્ણ સમયના કાર્યકર તરીકે જોડાયા પછી તેમને ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના પ્રતિનિધિ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.તેઓ કિશોરાવસ્થામાં તેમના ભાઈ સાથે ચા ની લારી ચલાવતા હતા.&lt;ref name=&quot;On Race Course road&quot;&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/special-report/On-Race-Course-road/articleshow/10025018.cms On Race Course road?] Times of India, 18 September 2011, 05.46&amp;nbsp;am IST&lt;/ref&gt; તેમણે ભારતમાં સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસના કાર્ય સાથે સંકળાયેલી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે જોડાઈને પણ કાર્ય કર્યું છે.

નરેન્દ્ર મોદીએ શાળાકીય અભ્યાસ [[વડનગર]]માં પૂર્ણ કરેલો છે. તેઓ [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી રાજયશાસ્ત્ર વિષય સાથે અનુસ્નાતક થયા હતા. તે એક સારા લેખક તરીકે પણ જાણીતા છે, તેમના લખાયેલા ઘણા પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ પણ થયા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/-facts-to-know-about-narendra-modi-6602.html?page=2|title=10 facts to know about Narendra Modi|publisher=Indiatvnews.com|date=૩ નવેમ્બર ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/time-partial-to-narendra-modi-biased-to-rahul-gandhi-cong/925263|title='Time' partial to Narendra Modi, biased to Rahul Gandhi: Cong|work=The Indian Express|date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Thottam|first=Jyoti|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|title=Why the Chief Minister of Gujarat Inspires Love and Loathing in India|publisher=TIME|date=૨૬ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118144959/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;!--તેઓ સંભવત: ગુજરાતના પહેલા અપરણિત મુખ્યમંત્રી છે. (સંભવતઃ ?? શું અર્થ ? સંદર્ભ આપો અથવા હટાવો. હાલ છૂપાવ્યું) --&gt;

==પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ==
આરએસએસ સાથેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, મોદીએ ૧૯૭૪ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને ૧૯ મહિનાની (જૂન ૧૯૭૫ થી જાન્યુઆરી ૧૯૭૭) લાંબી 'કટોકટી' સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ અને કપરા પ્રસંગો પર ભૂમિકા ભજવી હતી. મોદી તેમના યુનિવર્સિટીના વર્ષ દરમ્યાન આરએસએસના એક પ્રચારક તરીકે હતા.&lt;ref name=&quot;hindu.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|location=Chennai, India|work=The Hindu|title=Modi proves to be an astute strategist|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=2011-02-04|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514153244/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|work=BBC News|title=Profile: Narendra Modi|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૯ મે ૨૦૧૦}}&lt;/ref&gt;

તેમણે ૧૯૮૭માં ભાજપમાં જોડાયા અને તેના દ્વારા રાજકારણના મુખ્ય પ્રવાહમાં દાખલ થયા. માત્ર એક વર્ષમાં તેમની ગુજરાત એકમના જનરલ સેક્રેટરી સ્તર પર તેમની વરણી કરવામાં આવી હતી. તેમણે શંકરસિંહ વાઘેલા સાથે ભાગીદારીમાં ગુજરાતમાં મજબૂત સંવર્ગ આધાર બનાવવા પ્રયત્નો કર્યા. પ્રારંભિક ગાળામાં, [[શંકરસિંહ વાઘેલા]] એક સમૂહ નેતા તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે મોદીને એક કુશળ નીતિનીયામક તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા.

ત્યારબાદ પક્ષે રાજકીય કક્ષાએ ગતિ મેળવવાની શરૂ થઇ અને એપ્રિલ ૧૯૯૦ ના કેન્દ્રમાં સંયુક્ત સરકારની રચના કરી હતી. આ ભાગીદારી થોડા મહિના સુધી નિમિત્ત હતી, પરંતુ ભાજપ ગુજરાત માં બે તૃતીયાંશ બહુમતી સાથે ૧૯૯૫ માં સત્તા પર આવી હતી.આ સમયગાળામાં મોદીએ &quot;સોમનાથ થી અયોધ્યાની રથયાત્રા&quot; (એક રૂપાંતરિત ટોયોટા વાન પર ભારત દ્વારા રાજકીય રેલીમાં) અને &quot;કન્યાકુમારી થી કાશ્મીર&quot; (ભારતના દક્ષિણનો ભાગ)ની કુચ જેવા નિર્ણાયક રાષ્ટ્રીય પ્રસંગોની જવાબદારી ઉપાડી હતી.

શંકરસિંહ વાધેલાની ભાજપમાંથી બાદબાકી થયા બાદ [[કેશુભાઈ પટેલ]] ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુકત થયા અને નરેન્દ્ર મોદીએ પક્ષ જનરલ સેક્રેટરી તરીકે દિલ્હી મોકલવામાં આવ્યા હતા.

==વ્યક્તિત્વ==
મોદી એક સાદી જીવનશૈલી ધરાવતા અગ્રણી તરીકે જાણીતા છે. તે કાર્યલક્ષી અને અંતર્મુખી મુખ્ય પ્રધાન તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite document|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236315|title=The Hawk In Flight|publisher=Outlook India|date=24 December 2007}}&lt;/ref&gt; તેમણે ઘણા હિન્દૂ મંદિરો કે જે યોગ્ય સરકારી મંજૂરી વિના બનાવવામાં આવ્યા હતા તેને તોડી પાડવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ કારણે તેઓ વિશ્વ હિંદુ પરિષદના ગુસ્સાનું કારણ બન્યા હતા. તેમને એક સારા વક્તા તરીકે જોવામાં આવે છે. મોદી અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/29/world/asia/29india.html|title=Shadows of Violence Cling to Indian Politician|last=Sengupta|first=Somini|date=૨૮ એપ્રિલ ૨૦૦૯|work=New York Times|access-date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૯}}&lt;/ref&gt;

==મુખ્યમંત્રી તરીકેનો કાર્યકાળ==
=== ગોધરા કાંડ ===
૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ હિંદુ યાત્રાળુઓ અને ધાર્મિક કારીગરો પવિત્ર શહેર [[અયોધ્યા]]&lt;nowiki/&gt;થી પરત ફરી રહ્યા હતા ત્યારે ગોધરામાં થયેલા કોમી રમખાણમાં લગભગ ૫૯ લોકોના સ્થળ પર જ મૃત્યુ થયા.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Godhra train fire accidental: Report|url=http://www.rediff.com/news/2005/jan/17godhra.htm|publisher=Rediff.com|access-date=૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt; સ્થાનિક મુસ્લિમ નેતાઓએ ટ્રેનને બાળી હોવાનો આક્ષેપ છે.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|author=Soutik Biswas|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12534127|title=India Godhra train blaze verdict: 31 convicted|publisher=BBC News|date=૨૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt; માનવ અધિકાર જૂથો અને એનજીઓ દ્વારા કરાયેલા અભ્યાસમાં આ આંકડો લગભગ ૨૦૦૦ ને પાર છે. સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે ૭૯૦ મુસ્લિમો અને ૨૫૪ હિંદુઓ ની હત્યા કરવામાં આવી હતી, ૨૨૩ લોકોના ગુમ થયાનો અહેવાલ હતો અને ૨,૫૦૦ ઘાયલ થયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|date=૧૧ મે ૨૦૦૫|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm|title=Gujarat riot death toll revealed|publisher=[[BBC News]]|access-date=૧૫ એપ્રિલ ૨૦૦૬|location=London}}&lt;/ref&gt; હુલ્લડનું કારણ ગોધરા ટ્રેન રમખાણ માનવામાં આવે છે જેમાં લગભગ ૫૩ હિંદુ કાર સેવકોને કથિત મુસ્લિમ જૂથ દ્વારા જીવંત બાળવામાં આવેલા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2802591.stm|title=Godhra's bitter harvest|publisher=BBC News|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૯|date=૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૩|location=London|first=Rajeev|last=Khanna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2002/india/India0402-02.htm#P241_39157|title=III. MASSACRES IN GODHRA AND AHMEDABAD|publisher=Human Rights Watch|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯}}&lt;/ref&gt; મોદી વહીવટ પર રમખાણોનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને તેમને શંકાસ્પદ ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. ગોધરા હત્યાકાંડ માટે વ્યાપક પ્રતિક્રિયા આપવામાં, ભારતીય લશ્કર અને રાજ્ય પોલીસની સંયુક્ત તાકાત પણ અપૂરતી સાબિત થઇ છે આ વાતની પુષ્ટિ ૧ માર્ચ ના રોજ મીડિયા અહેવાલો દ્વારા કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |title=Army too helpless as violence mounts |access-date=2012-12-27 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://archive.today/20140517163442/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

આ તોફાનોનાં એક પ્રત્યાઘાતો તરીકે, મોદી મુખ્યમંત્રી તરીકે તેમનાં પદ પરથી રાજીનામું આપે તેવી માગણી હતી. વિરોધ પક્ષો દ્વારા આ મુદ્દે રાષ્ટ્રીય સંસદ સ્થગિત કરવામાં આવી હતી, પણ દ્રવિડ મુનેત્ર (ડીએમકે) કઝગમ અને તેલુગુ દેસમ પાર્ટી (ટીડીપી), આ મુદ્દે ભાજપનાં સાથી હતાં. મોદીને રાજીનામું માટે પૂછવામાં મોદીએ ગવર્નરને રાજીનામું સુપરત કર્યું અને ૧૦ મી ગુજરાત વિધાનસભાનાં વિસર્જનની ભલામણ કરી હતી. મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે ૨૦૦૭ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમા ૧૮૨માંથી ૧૨૭ બેઠકો જીતી લેતા ગુજરાતમાં તેમની સત્તા કાયમ રહી હતી. 

૨૦૦૪ માં રેલ્વે પ્રધાન લાલુ પ્રસાદ યાદવ દ્વારા સ્થપાયેલી બેનર્જી સમિતિએ ૨૦૦૬ નાં અહેવાલમાં જણાવ્યું કે ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ સાબરમતી એક્સપ્રેસના એસ-૬ કોચ માં જે આગ લાગી તેનું કારણ તેમાં ખોરાક રાંધતા લોકો હતા અને તે બનાવમાં કોઈ પ્રકારની મુસ્લિમ સંડોવણી ન હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|publisher=India News Online|access-date=September 7, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821143104/http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|publisher=Expressindia|access-date=April 5, 2009|archive-date=માર્ચ 5, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110305230115/http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ત્યાર પછી ગુજરાત હાઈ કોર્ટ દ્વારા બેનરજી સમિતિ ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવી હતી. પછી નાણાવટી સમિતિએ આ ઘટના ને 'પૂર્વ આયોજિત કાવતરું' કહ્યું અને નરેન્દ્ર મોદી ને ''ક્લીન ચીટ'' આપી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1193463|title=Truth brought out by Nanavati Commission: Modi| access-date=April 5, 2009|date=September 26, 2008|publisher=DNA|agency=PTI}}&lt;/ref&gt; સુપ્રિમ કોર્ટે રચેલી સ્પેશિયલ ઈન્વેસ્ટીગેશન ટીમ (સીટ)એ ૨૦૦૨માં થયેલા કોમી રમખાણોમાં પોતાની બંધારણીય ફરજોને આધિન રહીને આ તોફાનો ડામવામાં નિષ્કાળજી દાખવી હોવાના આરોપોમાંથી તેમને ડિસેમ્બર ૨૦૧૦માં મુક્ત કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-clears-Narendra-Modi-of-wilfully-allowing-post-Godhra-riots/articleshow/7031569.cms#ixzz1721JAJuI | work=The Times Of India | first1=Dhananjay | last1=Mahapatra | title=SIT clears Narendra Modi of wilfully allowing post-Godhra riots | date=3 December 2010}}&lt;/ref&gt; 

એપ્રિલ ૨૦૦૯ માં, ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટે કથિત મુસ્લિમ વિરોધી મોદીની ભૂમિકામાં સંશોધનો માટે એક ખાસ ટીમ નિમણૂક કરી. આ ટીમનું ગઠન જાકિયા જાફરી, ભૂતપૂર્વ-કોંગ્રેસ એમપી એહસાન જાફરીની વિધવાની ફરિયાદના આધારે કરવામાં આવી હતી, એહસાન જાફરીની હુલ્લડોમાં હત્યા કરવામાં આવી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૩માં કોર્ટે ચૂકાદા સામે કરેલી વાંધા અરજીનો નિકાલ કર્યો હતો અને સીટના નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;2013 Clean chit&quot;&gt;{{cite news|last1=Khan|first1=Saeed|last2=Kaushik|first2=Himanshu|title=2002 Gujarat riots: Clean chit to Modi, court rejects Zakia Jafri's plea|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|access-date=4 June 2014|work=ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા|date=26 December 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004001413/http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|archive-date=4 October 2014}}&lt;/ref&gt;

યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકાએ મોદી માટે વિઝા નકાર્યા હતા. જેના માટે તેમણે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આંતરરાષ્ટ્રીય ૧૯૯૮ કાયદા હેઠળ તેના ઉલ્લંઘન માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતો.

===રાજકીય કારકિર્દી===
* દેશ ના વડાપ્રધાન તરીકે ઉભરી રહેલા નરેન્‍દ્ર મોદી ઘણા વર્ષો સુધી રાષ્‍ટ્રીય સ્‍વયંસેવકસંઘના પ્રચારક રહ્યા હતા. તેમણે ગુજરાત યુનિર્વસિટીમાંથી રાજકીય શાખાની માસ્‍ટર ડિગ્રી મેળવી હતી. ત્‍યારબાદ તેમણે રાજનીતિમાં ઝંપલાવ્‍યું હતુ.
* ૧૯૯૪માં ગુજરાત વિધાનસભામાં ભાજપની જીતમાં મોદીની રણનીતિ સફળ રહી.
* ૧૯૯૪માં મોદીને પક્ષના રાષ્‍ટ્રીય સચિવ બનાવાયા.
* ૧૯૯૮માં પક્ષના મહાસચિવ બનાવાયા.
* ઓક્‍ટોબર ૨૦૦૧માં મોદીના સમયમાં ગોધરાકાંડ થયો.
* ગોધરાકાંડ બાદ ભારે દબાણમાં આવી ગયા બાદ મોદીએ મુખ્‍યમંત્રી પદ પરથી રાજીનામુ આપ્‍યુ અને ફરીથી ચૂંટણી યોજાઈ.
* વર્ષ ૨૦૦૨માં વિધાનસભાની ૧૮૨ સીટોમાંથી ૧૨૭ સીટો મેળવીને ભાજપને જંગી બહુમતિથી વિજય અપાવ્‍યો.
* ૨૦૦૪માં અમેરિકા દ્વારા મોદીના ગોધરાકાંડની સંડોવણી બદલ વીઝા આપવાનો ઇન્‍કાર કરી દેવામાં આવ્‍યો હતો.
* વર્ષ ૨૦૦૬ જુલાઈમાં મોદીએ વડાપ્રધાન મનમોહનસિંહ પર આતંકવાદ તરફ કુણુ વલણ અપનાવવા બદલ જોરદાર ટીકા કરી હતી.
* ૨૦૦૭માં બીજી વખત જંગી બહુમતિ મેળવીને મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા હતા.
* ૨૦૧૧ના અંતમાં અને ૨૦૧૨ની શરૂઆતમાં મુસલમાનોને પોતાની તરફ ખેચવા માટે સદ્‌ભાવના મિશન જેવા અભિયાનો હાથ ધરીને ઉપવાસ કર્યા હતા જેની દેશભરમાં નોંધ લેવાઈ હતી.
* ૨૪ ઓગસ્‍ટ ૨૦૧૧ના રોજ લોકાયુક્‍તની નિયુક્‍તિના મુદ્દે મોદી સરકાર અને રાજ્‍યના રાજ્‍યપાલ વચ્‍ચે મતભેદો ઉભા થયા હતા.
* વર્ષ ૨૦૧૨માં ગુજરાતમાં મોદીના નેતળત્‍વ હેઠળ ત્રીજી વખત વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતીને સતત ત્રીજી વખત મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા છે.
* માર્ચ ૨૦૧૩માં ભાજપના સંસદીય બોર્ડના મુખ્‍ય સભ્‍ય તરીકે નિમણૂંક કરાઈ હતી.
* જૂન ૨૦૧૩માં ગોવામાં ભાજપના ચૂંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્‍યક્ષ પદે નિયુક્‍ત કરાયા હતા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |title=Election Commission Official Notice to Mr.Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2012-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202042209/http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ગુજરાતનો વિકાસ ===
મોદીએ જ્યારે ગુજરાત ની સત્તા સંભાળી ત્યારે ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થા નબળી હતી અને અને ગૃહ વિકાસ સીમિત હતો.&lt;ref name=&quot;lb&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/story/228419.html | title = Riots+economic growth=? | work = [[Indian Express]] | date = October 15, 2007 | author = Laveesh Bhandari | access-date = 2008-05-09}}&lt;/ref&gt; મોદીએ સરકારનું વહીવટી ખાતું ફરી સંગઠિત કર્યું અને મોટા પાયે ખર્ચ પર કાપ મુક્યો.&lt;ref name=&quot;guj&quot;&gt;[http://www.gujaratindia.com/Government/govt2.htm Chief Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204084734/http://gujaratindia.com/Government/govt2.htm |date=2009-02-04 }} – Government of Gujarat&lt;/ref&gt; જેના કારણે મોદી શાસનના પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાત ની આર્થિક વૃદ્ધિમાં ૧૦ ટકા નો વધારો જોવા મળ્યો. આ વધારો ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતા વધારે હતો.&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/money/2006/mar/16gdp.htm How to achieve 10% GDP growth] Rediff - 16 March 2006&lt;/ref&gt; 

મુખ્યમંત્રી તરીકે, મોદીએ ગુજરાતનો વિકાસ વિવિધ ''યોજનાઓ'' દ્વારા અમલમાં મૂક્યો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |title=Gujarat progress under Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728072404/http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આમાં પંચામૃત યોજનાનો સમાવેશ થાય છે'',&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=18327
|title=Modi invites investment in Gujarat
|date=January 11, 2003
|publisher=Expressindia
|access-date=April 5, 2009
|agency=Press Trust of India
}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0
|title=Modi Steals The Show At Pravasi Divas
|date=January 12, 2003
|publisher=The Financial Express
|access-date=April 5, 2009
|archive-date=મે 15, 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515164113/http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673/
|title=With Panchamrut, Modi targets 10.2% Growth
|date=June 9, 2003
|publisher=The Financial Express
|access-date=April 5, 2009
|archive-date=જૂન 15, 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615224807/http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; રાજ્યના સંકલિત વિકાસ માટે પાંચ -પાંખિયાવાળી વ્યૂહરચના, &quot;સુજલામ-સુફલામ&quot;, જળ સંરક્ષણ અને તેના ઉચિત વપરાશ તરફી એક નવીન પગલામાં ગુજરાતમાં જળ સંસાધનોની એક ગ્રીડ રચવાની યોજના છે. 

* ''કૃષિ મહોત્સવ'' – જમીન માટેની કૃષિ વિષયક સંશોધન પ્રયોગશાળા 
* ''ચિરંજીવી યોજના'' – શિશુ મૃત્યુ દર ઘટાડવા માટે 
* ''માતૃ વંદના'' – પ્રજનન અને બાળ આરોગ્ય કાર્યક્રમ અંતર્ગત પ્રતિબંધક અને ઉપચારાત્મક સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે 
* ''બેટી બચાવો'' – લૈંગિક ગુણોત્તર સુધારવા માટે શિશુ બાળકીઓને રક્ષણ આપવાની ઝુંબેશ 
* ''જ્યોતિગ્રામ યોજના'' – પ્રત્યેક ગામના વિદ્યુતિકરણ માટે 
* ''કર્મયોગી અભિયાન'' – સરકારી કર્મચારીઓને શિક્ષિત અને તાલીમ આપવા માટે 
* ''કન્યા કેળવણી યોજના – કન્યાઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 
* ''બાળભોગ યોજના'' – વિદ્યાર્થીઓ માટેની મધ્યાહ્ન ભોજન માટે

==કેન્દ્ર સરકાર==
===૨૦૦૯ની ચુંટણી===
મોદીએ ૨૦૦૯ની લોકસભાની ચુંટણીના પ્રચારમાં ભાગ ભજવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.frontline.in/static/html/fl2608/stories/20090424260800400.htm |last=Ramakrishnan |first=Venkatesh|title=A Wide Open Contest |work=Frontline |date=11 April 2009 |access-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://blogs.thehindu.com/elections2009/?p=2148 |title=BJP banking on Modi effect |work=The Hindu |date=27 April 2009 |access-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ના રોજ મોદીની વરણી ભાજપની સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેનારી મંડળી એટલે કે ભાજપ સંસદીય બોર્ડમાં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|title=Narendra Modi inducted into BJP Parliamentary Board, Rajnath rejigs team|work=The Economic Times|date=31 March 2013|access-date=18 May 2014|archive-date=18 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518180847/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Parliamentary Board|url=http://bjp.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=174&amp;Itemid=486|publisher=Bharatiya Janata Party|access-date=21 May 2013|archive-date=21 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011321/http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=174&amp;Itemid=486|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ૯ જૂન ૨૦૧૪ના દિવસે તેમને ભાજપની રાષ્ટ્રીય સ્તરની કારોબારી સમિતિની બેઠકમાં ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં ભાજપની કેન્દ્રીય ચુંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્યક્ષ નિમવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Narendra Modi set appointed as Chairman of BJP's Central Election Campaign Committee|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|work=The Economic Times|date=9 June 2013|access-date=9 June 2013|archive-date=12 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612050952/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પક્ષના વરિષ્ઠ અને સંસ્થાપક નેતા લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ આ વરણી બાદ પક્ષમાં પોતાના બધાજ હોદ્દાઓ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. તેમનું કહેવું હતું કે તેઓ એવા નેતાનો વિરોધ કરે છે જે &quot;પોતાના વ્યક્તિગત એજન્ડા ઉપર વધુ ભાર આપતા હોય&quot;; અંગ્રેજી અખબાર ''ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા''એ આ રાજીનામાને &quot;નરેન્દ્ર મોદીના પક્ષની ચુંટણી સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકેના ઉદય સામેના વિરોધ પ્રદર્શન&quot; સમું ગણાવ્યું હતું. જો કે બીજે જ દીવસે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતની વિનંતિ પર તેમણે આ રાજીનામું પાછું ખેંચી લીધું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|title=Advani grabs lifeline, meekly withdraws resignation|work=The Times of India|date=12 June 2013|access-date=15 August 2013|archive-date=14 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614233147/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩માં ભાજપે નરેન્દ્ર મોદીને ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં તેમના વડાપ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે ઘોષિત કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/bjp-announces-modi-as-prime-ministerial-candidate/article5124375.ece|title=BJP announces Modi as prime ministerial candidate|work=The Hindu|date=14 September 2013|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt;

===૨૦૧૪ની ચુંટણી===
નરેન્દ્ર મોદી બે બેઠક પરથી ચુંટણી લડ્યા: [[વારાણસી]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Its-official-Modi-picked-for-Varanasi-Jaitley-for-Amritsar/articleshow/32101547.cms |title=It’s official: Modi picked for Varanasi, Jaitley for Amritsar |work=The Times of India |date= 16 March 2014|access-date=4 April 2014}}&lt;/ref&gt; અને [[વડોદરા]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/narendra-modi-files-nomination-in-vadodara-after-grand-roadshow-506183|title=Narendra Modi files nomination in Vadodara after grand roadshow|work=NDTV|date=9 April 2014|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt; તેમને ધાર્મિક નેતા [[બાબા રામદેવ]] અને [[મોરારીબાપુ]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sadhus want Narendra Modi declared NDA's PM candidate|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|work=The Times of India|first=D S|last=Kunwar|date=27 April 2013|access-date=25 July 2013|archive-date=28 જાન્યુઆરી 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128162139/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને અર્થશાસ્ત્રીઓ જગદીશ ભગવતી અને અરવિંદ પનાગરીયાનું પણ સમર્થન સાંપડ્યું હતું. આ બંને અર્થશાસ્ત્રીઓનું કહેવું હતું કે તેઓ, &quot;...મોદીના અર્થશાસ્ત્રથી પ્રભાવિત થયા છે.&quot; &lt;ref&gt;{{cite news|title=Academic brawl: Bhagwati-Panagariya pitch for Modi while Amartya Sen backs Nitish|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|work=The Economic Times|date=18 July 2013|access-date=7 August 2013|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226163800/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમના વિરોધીઓમાં નોબેલ પારિતોષીક વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેનનો સમાવેશ થાય છે, જેમનું કહેવું હતું કે તે નરેન્દ્ર મોદીને વડાપ્રાધાન તરીકે જોવા નથી માંગતા કેમકે તેમણે લઘુમતી જનતા સુરક્ષિત મહેસુસ કરે તે માટે કાંઈ ખાસ કર્યું નથી અને મોદીના શાસન હેઠળ ગુજરાતમાં સ્વાસ્થ્ય અને શિક્ષણની સુવિધાઓ &quot;ઘણી ખરાબ&quot; રહી છે.&lt;ref name=&quot;AS1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/news/i-dont-want-modi-as-my-pm-amartya-sen/1145074/ |title=I don't want Narendra Modi as my PM: Amartya Sen |first=Amartya |last=Sen |authorlink=Amartya Sen |work=The Indian Express |date=22 July 2013|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt;
[[File:BJP Gudi in Khopoli.jpg|thumb|right|200px|[[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભાજપ]] દ્વારા ગુડી (ગુડી પડવાના દિવસે ઊભી રાખવામાં આવતી ગુડી) ઊભી કરીને ૨૦૧૪ની ચુંટણીમાં પક્ષના અને એન.ડી.એ.ના વિજયની ઉજવણી કરી હતી.]]
મોદી જે બે બેઠકો પરથી ચુંટણી લડ્યા તે બન્ને પરથી જીત્યા; વારાણસીમાં [[આમ આદમી પાર્ટી]]ના નેતા [[અરવિંદ કેજરીવાલ]]ને હરાવીને અને વડોદરામાંથી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના મધુસુદન મિસ્ત્રીને (૫,૭૦,૧૨૮ મતોથી) હરાવીને&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/modi-s-vadodara-victory-margin-not-highest-ever-114051601712_1.html|title=Modi's Vadodara victory margin not highest-ever|work=Business Standard|date=16 May 2014}}&lt;/ref&gt;, જો કે એક વ્યક્તિ બે સંસદિય ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્વ ન કરી શકે તે કારણે તેમણે ૨૯ મે ૨૦૧૪ના દિવસે વડોદરાની બેઠક પરથી રાજીનામું આપ્યું અને વારાણસી મતક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો નિર્ણય લીધો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=વડોદરાની લોકસભાની સીટ માટે મોદીએ આપ્યું રાજીનામું, વારાણસીની બેઠક પર રહેશે સાંસદ|url=http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|work=સંદેશ (દૈનિક)|date=૨૯ મે ૨૦૧૪|access-date=1 June 2014|archive-date=31 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531070134/http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ચુંટણીમાં તેમણે ભાજપના વડપણ હેઠળ સ્થપાયેલા એન.ડી.એ. સંગઠનને જવલંત વિજય અપાવ્યો અને કોંગ્રેસ પક્ષે પોતાના ઇતિહાસની સૌથી ખરાબ હાર જોવાનો વારો આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/lok-sabha-polls-narendra-modi-wins-big-from-varanasi-vadodara_932550.html|title=Lok Sabha polls: Narendra Modi wins big from Varanasi, Vadodara|date=16 May 2014|work=Zee News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/election-results-2014-narendra-modi-wins-by-huge-margin-in-vadodara-525271|title=Election Results 2014: Narendra Modi Wins By Huge Margin in Vadodara|date=16 May 2014|work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/cheat-sheet/election-results-2014-ab-ki-baar-modi-sarkaar.-bjp-set-for-more-than-300-seats.-525246?curl=1400225667|title=Election Results 2014: Ab Ki Baar, Modi Sarkaar. BJP+ set for more than 300 seats.|date=16 May 2014|work=NDTV}}&lt;/ref&gt; નરેન્દ્ર મોદી, તેમની પાર્ટીના સફળ વિજય બાદ સર્વાનુમતે ભાજપના સંસદીય પક્ષના નેતા તરીકે ચુંટાઈ આવ્યા હતા અને છેવટે રાષ્ટ્રપતિએ તેમને શપથ લેવડાવી વડાપ્રધાન પદે નિમ્યા.&lt;ref name=appointment-prez&gt;{{cite web|title=President appoints Narendra Modi as Prime Minister, Oath taking ceremony on May 26|url=http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|publisher=Office of President of India|access-date=26 May 2014|date=20 May 2014|archive-date=21 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032033/http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=appointment-IE&gt;{{cite news|title=Narendra Modi appointed PM, swearing-in on May 26|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/swearing-in-of-modi-govt-on-may-26/|access-date=26 May 2014|newspaper=Indian Express|date=20 May 2014|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;

=== ૨૦૧૯ની ચુંટણી ===
૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ ભાજપે મોદીને પક્ષના ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Narendra Modi: It's all about Narendra Modi as India prepares for mammoth 2019 election|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/its-all-about-narendra-modi-as-india-prepares-for-mammoth-2019-election/articleshow/67070925.cms?from=mdr|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt; પક્ષ માટે મુખ્ય પ્રચારકર્તા અમિત શાહ હતા.

નરેન્દ્ર મોદીએ વારાણસીમાંથી ચૂંટણી લડી હતી.&lt;ref&gt;[[Varanasi (Lok Sabha constituency)]]&lt;/ref&gt; તેમણે સમાજવાદી પક્ષના શાલીની યાદવને {{formatnum:479505}} મતોના તફાવતથી હરાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=23 May 2019|title=Election Results 2019: PM Narendra Modi storms to victory in Varanasi|url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/story/lok-sabha-elections-2019-prime-minister-narendra-modi-varanasi-1532443-2019-05-23|access-date=13 September 2020|work=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lok Sabha Election result 2019: Narendra Modi secures big lead in Varanasi; Congress' Ajay Rai trails|url=https://www.businesstoday.in/lok-sabha-elections-2019/news/lok-sabha-election-result-2019-narendra-modi-big-lead-in-varanasi-congress-ajay-rai-trails/story/349240.html|access-date=13 September 2020|website=www.businesstoday.in}}&lt;/ref&gt; એન.ડી.એ. વડે લોકસભામાં ૩૫૩ બેઠકો અને ભાજપ દ્વારા ૩૦૩ બેઠકો મેળવાઇ હતી અને મોદીને બીજી વખત વડા પ્રધાન તરીકે જાહેર કરાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Narendra Modi to be sworn in as PM for 2nd term on May 30|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/narendra-modi-government-to-take-oath-on-may-30/articleshow/69506065.cms|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|website=News18|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/politics/bjp-wins-302-seats-on-its-own-in-lok-sabha-election-2019-propels-nda-alliance-to-a-final-tally-of-353-seats-in-lower-house-6693991.html|title=BJP wins 302 seats on its own in Lok Sabha election 2019, propels NDA alliance to a final tally of 353 seats in Lower House – Politics News , Firstpost|date=24 May 2019|website=Firstpost|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==વડાપ્રધાન==
[[File:Shri Narendra Modi sworn in as Prime Minister.jpg|thumbnail|ભારતના ૧૫મા વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લઈ રહેલા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રણવ મુખર્જી]] સાથે.]]
[[File:The_President,_Shri_Ram_Nath_Kovind_administering_the_oath_of_office_of_the_Prime_Minister_to_Shri_Narendra_Modi,_at_a_Swearing-in_Ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2019_(3).jpg|thumb|ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે બીજી વખત શપથ લેતા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[રામનાથ કોવિંદ]] સાથે.]]
નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે ૨૬ મે ૨૦૧૪ના રોજ વડાપ્રધાન પદના શપથ લીધા. તેઓ ભારતના સૌથી પહેલા એવા વડાપ્રધાન છે જે આઝાદી પછી જન્મ્યા છે.&lt;ref name=&quot;TOI-20140520&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|title=Narendra Modi appointed Prime Minister, swearing in on May 26|date=૨૦ મે ૨૦૧૪|work=Times of India|access-date=૨૧ મે ૨૦૧૪}}&lt;/ref&gt; ઇતિહાસમાં પહેલી વખત મોદીએ તેમના શપથગ્રહણ સમારોહમાં ઉપસ્થિત રહેવા માટે [[સાર્ક]]ના બધા જ વડાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/in-a-first-modi-invites-saarc-leaders-for-his-swearingin/article6033710.ece | title=In a first, Modi invites SAARC leaders for his swearing-in | work=The Hindu | date=૨૨ મે ૨૦૧૪ | access-date=૨૪ મે ૨૦૧૪ | author=Swami, Praveen}}&lt;/ref&gt;

=== નિતીઓ ===
==== આર્થિક ====
તેમણે ૧૦૦૦ અને ૫૦૦ની ચલણી નોટો 8 નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ભ્રષ્ટાચાર, કાળાં નાણાં અને નકલી ચલણી નોટો અને ત્રાસવાદને નાથવા માટે પાછી ખેંચી લેવાની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{citation |title=Rs 500, Rs 1000 currency notes stand abolished from midnight: PM Modi |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/narendra-modi-prime-minister-address-to-the-nation4364609 |work=The Indian Express |date=૯ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}&lt;/ref&gt;

==== બંધારણીય ====
તેમણે બંધારણના અનુચ્છેદ [[કલમ ૩૭૦|૩૭૦ની કલમ]] એક હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો અને ૧૯૫૪થી જમ્મુ-કાશ્મીરને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો આપતા અનુચ્છેદને નાબૂદ કર્યો હતો. જેથી હવે બંધારણ (તથા તેમાં ભવિષ્યમાં થનારા દરેક સુધારા) જમ્મુ-કાશ્મીર ઉપર લાગુ થશે.

વર્ષ ૨૦૧૪ તથા વર્ષ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપે તેના ઢંઢેરામાં અનુચ્છેદ ૩૭૦ને નાબુદ કરવાની નેમ વ્યક્ત કરી હતી.

== પુરસ્કારો અને ઓળખ ==
* ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૬ – &quot;ઇન્ડિયા ટુડે&quot; દ્વારા રાષ્ટ્ર ભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં, નરેન્દ્ર મોદીને દેશના શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 2006-02-12 | work = [[India Today]] | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ – ઇન્ડિયા ટુડે -ઓઆરજી માર્ગ દ્વારા રાષ્ટ્રભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં ત્રીજી વખત શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં, જે કોઈપણ મુખ્યમંત્રી માટે ૫-વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન એક અનન્ય ઉપલબ્ધિ છે. 
* ૨૫ ઑગસ્ટ ૨૦૦૯– ''FDI magazine ''દ્વારા વર્ષ ૨૦૦૯ માટેના એફડીઆઇ વ્યક્તિત્વના એશિયાઈ વિજેતા તરીકે પસંદગી પામ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://sify.com/news/fullstory.php?a=jiznt2hiece&amp;tag=topnews&amp;title=Modi_wins_fDi_personality_of_the_year_award | title = Modi wins fDi personality of the year award | access-date=2009-08-25 |work=[[Sify]] }}&lt;/ref&gt;

*''પૂના ગુજરાતી બંધુ સમાજ'' દ્વારા ગુજરાત રત્ન&lt;ref&gt;{{cite news|title=Narendra Modi to be presented 'Gujarat Ratna' today|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|access-date=23 March 2012|newspaper=[[The Times of India]]|date=18 March 2012|archive-date=23 જુલાઈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723141533/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

*''કમ્પ્યુટર સોસાયટી ઓફ ઇન્ડીયા દ્વારા ઇ-રત્ન &lt;ref name=&quot;one&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|title=Twitter's Modi Express steams past 600,000 followers|last=|first=|date=૧ મે ૨૦૧૨|work=|access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|via=|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523081922/http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''

*''શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી''-ઇન્ડીયા ટુડે મેગેઝીન દ્વારા&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 12 February 2006 | work = [[India Today]] | archive-date = 13 ફેબ્રુઆરી 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભ==
{{Reflist|30em}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Sister project links|auto=yes|c=Narendra Modi|commonscat=yes|n=Category:Narendra Modi|q=Narendra Modi|s=Narendra Modi|author=yes|d=Q1058}}
* {{Official website}}
* {{Official website|1=http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4589|name=લોક સભા વેબસાઇટ પર પ્રોફાઇલ}}

* [http://www.narendramodi.in/ નરેન્દ્ર મોદી: અંગત વેબસાઈટ]
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ભારતના વડાપ્રધાન}}
{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

[[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:રાજનેતા]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>545sakq4a45cevrfbksjnes7z7erp1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903489</id>
      <parentid>903485</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-43769-85|~2026-43769-85]] ([[User talk:~2026-43769-85|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/903485|903485]] પાછો વાળ્યો</comment>
      <origin>903489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65181" sha1="5ztvssrxo7l9qx9qu1ukr83jiyz2mke" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|name         = નરેન્દ્ર મોદી
|image        = The official portrait of Shri Narendra Modi, the Prime Minister of the Republic of India.jpg
|caption      = નરેન્દ્ર મોદીની અધિકૃત છબી
|office       = ભારતના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪ મા વડાપ્રધાન]]
|president    = [[પ્રણવ મુખર્જી]]&lt;br /&gt;[[રામનાથ કોવિંદ]]&lt;br /&gt;[[દ્રૌપદી મુર્મૂ]]
|term_start   = ૨૬ મે ૨૦૧૪
|term_end     = 
|predecessor  = [[મનમોહન સિંહ]]
|successor    = 
|office1      = ગુજરાતના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|૧૪મા મુખ્યમંત્રી]]
|governor1    = સુંદરસિંહ ભંડારી&lt;br /&gt;[[કૈલાશપતિ મિશ્રા]]&lt;br /&gt;ડૉ.બલરામ ઝાખડ&lt;br /&gt;[[નવલકિશોર શર્મા]]&lt;br /&gt;એસ.સી.જમિર&lt;br /&gt;[[ડૉ.કમલા બેનિવાલ]]
|term_start1  = ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧
|term_end1    = ૨૨ મે ૨૦૧૪
|predecessor1 = [[કેશુભાઈ પટેલ]]
|successor1   = [[આનંદીબેન પટેલ]]
|office2      = [[લોક સભા|સંસદ સભ્ય]]&lt;br /&gt;[[વારાણસી]]
|term_start2  = ૧૬ મે ૨૦૧૪
|term_end2    = 
|predecessor2 = મુરલી મનોહર જોષી
|office3      = ભાજપના જનરલ સેક્રેટરી
|term_start3  = ૧૯ મે, ૧૯૯૮ 
|term_end3    = ઓક્ટોબર, ૨૦૦૧
|successor3   = સુનિલ શાસ્ત્રી
|office4      = ભાજપના રાષ્ટ્રીય સેક્રેટરી
|term_start4  = ૨૦ નવેમ્બર, ૧૯૯૫ 
|term_end4    = ૧૯ મે, ૧૯૯૮
|birthname    = નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી
|birth_date   = {{birth date|1950|9|17|df=y}}
|birth_place  = [[વડનગર]], [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]], સાંપ્રત: [[ગુજરાત]]
|party        = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]
|spouse       = [[જશોદાબેન મોદી]]&lt;ref&gt;[http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/in-poll-affidavit-narendra-modi-says-he-is-married-brother-gives-clarification-506632 એન.ડી.ટી.વી. ન્યુઝ]&lt;/ref&gt;
|residence    = ૭, લોક કલ્યાણ માર્ગ , નવી દિલ્હી
|alma_mater   = [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]&lt;br /&gt;[[દિલ્હી યુનિવર્સિટી]]
|website      = {{url|narendramodi.in|અધિકૃત વેબસાઈટ}}&lt;br /&gt;{{url|pmindia.gov.in|સરકારી વેબસાઈટ}}
|signature    = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg
}}
'''નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી''' (જન્મ: ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૦)&lt;ref name=&quot;moneycontrol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|title=Narendra Modi – Biography|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯|publisher=Moneycontrol|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427085814/http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|archive-date=2009-04-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ભારત]]ના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪મા વડાપ્રધાન]] છે. તેઓ [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્ય મંત્રી]] પણ રહી ચૂક્યા છે અને [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)]]ના નેતા છે.

નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદીનો જન્મ એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ કુટુંબમાં અમદાવાદથી ૧૧૨ કીમી અને મહેસાણાથી ૩૪ કીમી દૂર [[વડનગર]] ખાતે થયો હતો. તે દામોદરદાસ મૂલચંદ મોદી અને તેમના માતા હીરાબેન મોદીના છ સંતાન પૈકી ત્રીજુ સંતાન છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jose|first=Vinod|title=The Emperor Uncrowned|url=http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&amp;StoryStyle=FullStory|publisher=[[Delhi Press]]|access-date=૧૭ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227005214/http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&amp;StoryStyle=FullStory|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમનું હુલામણું નામ એન.ડી. હતું. તે નાનપણથી જ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સભ્ય હતા. તેઓ ધાર્મિક હતા અને મહાદેવના મંદિરે જતા હતા. તેઓએ ૧૭ વર્ષની વયે ગૃહ ત્યાગ કર્યો હતો. તે હિમાલયમાં તેમજ [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ]]ના બેલુર મઠમાં પણ રહી ચૂક્યા છે. ઈંદિરા ગાંધીએ લાદેલી કટોકટી વખતે તેઓ ભૂગર્ભમાં જતા રહ્યા હતા. આ કટોકટી વખતે જ તેમણે '''સંઘર્ષમાં ગુજરાત''' નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. તેમને કિશોરાવસ્થાથી રાજકારણમાં રસ હતો. તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી રાજકીય વિજ્ઞાનમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે. ૧૯૯૮માં ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશની ચૂંટણીમાં પ્રચાર માટે તેમની પસંદગી કરી હતી. ઇ.સ. ૨૦૦૧ના વર્ષમાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી [[કેશુભાઈ પટેલ|કેશુભાઈ પટેલે]] રાજીનામું આપ્યા બાદ તેઓ [[ઓક્ટોબર ૭|૭ ઓક્ટોબર]] [[૨૦૦૧]]ના દિવસે મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. વર્ષ ૨૦૧૨ની ચૂંટણીમાં જંગી બહુમતીથી જીત્યા બાદ તેઓ ગુજરાત રાજ્યના સતત ચોથી વખત ચૂંટાઈ આવેલા એક માત્ર મુખ્યમંત્રી છે. મોદી ભારતની અંદર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવાદમાં રહી ચૂક્યા છે.&lt;ref name=&quot;Controversial_Reuters&quot;&gt;{{cite news|title=Edgy Indian state election going down to the wire|author=Rupam Jain Nair|url=http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|publisher=Reuters|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Ahmedabad|archive-date=2014-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930020457/http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Time&quot;&gt;{{cite news|title=India's Voters Torn Over Politician|author=Simon Robinson|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Surat|archive-date=2013-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824163112/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Guardian&quot;&gt;{{cite news|title=Gujarat leader Narendra Modi grilled for 10 hours at massacre inquiry|author=Jason Burke|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/28/gujarat-narendra-modi-massacre-inquiry-india|work=The Guardian|date=૨૮ માર્ચ ૨૦૧૦|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Delhi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Independent&quot;&gt;{{cite news|title=A rebirth dogged by controversy|author=Andrew Buncombe|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html|work=The Independent|date=૧૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_BBC&quot;&gt;{{cite news|title=Profile: Narendra Modi|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|publisher=BBC|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_Forbes&quot;&gt;{{cite news|title=Controversial Gujarati Premier Confirmed In Office|author=Ruth David|url=http://www.forbes.com/2007/12/24/narendra-modi-gujarat-face-markets-cx_rd_1224autofacescan01.html|work=Forbes|date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controvesial_LATimes&quot;&gt;{{cite news|title=India premier's party gets unexpected boost|author=Henry Chu|url=http://articles.latimes.com/2008/dec/09/world/fg-india9|work=Los Angeles Times|date=૯ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Controversial_NYT&quot;&gt;{{cite news|title=Shaking Off the Horror of the Past in India|author=Manu Joseph|url=http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;

તેઓ ગુજરાતના સૌથી લાંબો કાર્યકાળ ધરાવતા મુખ્યમંત્રી છે.

==અંગત જીવન==
નરેન્દ્ર મોદીનો જન્મ વડનગરનાં એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ પરિવારમાં થયો હતો જે તે સમયે [[ભારત]]નાં મુંબઇ રાજ્યમાં આવતું હતુ. ૧૯૬૭માં તેમણે ગુજરાતમાં રેલ પ્રભાવિત લોકોની સેવા કરી હતી. યુવાન વયે જ તેઓ અખિલ ભારતીય વિધાર્થી પરિષદ સાથે જોડાઈ ગયા હતા.યુવાનાવસ્થામાં તેઓ અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ સંસ્થામાં એક વિદ્યાર્થી તરીકે જોડાયા અને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી [[નવનિર્માણ આંદોલન]]માં સક્રિય ભાગ ભજવ્યો હતો. અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદમાં સંપૂર્ણ સમયના કાર્યકર તરીકે જોડાયા પછી તેમને ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના પ્રતિનિધિ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.તેઓ કિશોરાવસ્થામાં તેમના ભાઈ સાથે ચા ની લારી ચલાવતા હતા.&lt;ref name=&quot;On Race Course road&quot;&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/special-report/On-Race-Course-road/articleshow/10025018.cms On Race Course road?] Times of India, 18 September 2011, 05.46&amp;nbsp;am IST&lt;/ref&gt; તેમણે ભારતમાં સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસના કાર્ય સાથે સંકળાયેલી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે જોડાઈને પણ કાર્ય કર્યું છે.

નરેન્દ્ર મોદીએ શાળાકીય અભ્યાસ [[વડનગર]]માં પૂર્ણ કરેલો છે. તેઓ [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી રાજયશાસ્ત્ર વિષય સાથે અનુસ્નાતક થયા હતા. તે એક સારા લેખક તરીકે પણ જાણીતા છે, તેમના લખાયેલા ઘણા પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ પણ થયા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/-facts-to-know-about-narendra-modi-6602.html?page=2|title=10 facts to know about Narendra Modi|publisher=Indiatvnews.com|date=૩ નવેમ્બર ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/time-partial-to-narendra-modi-biased-to-rahul-gandhi-cong/925263|title='Time' partial to Narendra Modi, biased to Rahul Gandhi: Cong|work=The Indian Express|date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Thottam|first=Jyoti|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|title=Why the Chief Minister of Gujarat Inspires Love and Loathing in India|publisher=TIME|date=૨૬ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118144959/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;!--તેઓ સંભવત: ગુજરાતના પહેલા અપરણિત મુખ્યમંત્રી છે. (સંભવતઃ ?? શું અર્થ ? સંદર્ભ આપો અથવા હટાવો. હાલ છૂપાવ્યું) --&gt;

==પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ==
આરએસએસ સાથેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, મોદીએ ૧૯૭૪ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને ૧૯ મહિનાની (જૂન ૧૯૭૫ થી જાન્યુઆરી ૧૯૭૭) લાંબી 'કટોકટી' સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ અને કપરા પ્રસંગો પર ભૂમિકા ભજવી હતી. મોદી તેમના યુનિવર્સિટીના વર્ષ દરમ્યાન આરએસએસના એક પ્રચારક તરીકે હતા.&lt;ref name=&quot;hindu.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|location=Chennai, India|work=The Hindu|title=Modi proves to be an astute strategist|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=2011-02-04|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514153244/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|work=BBC News|title=Profile: Narendra Modi|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૯ મે ૨૦૧૦}}&lt;/ref&gt;

તેમણે ૧૯૮૭માં ભાજપમાં જોડાયા અને તેના દ્વારા રાજકારણના મુખ્ય પ્રવાહમાં દાખલ થયા. માત્ર એક વર્ષમાં તેમની ગુજરાત એકમના જનરલ સેક્રેટરી સ્તર પર તેમની વરણી કરવામાં આવી હતી. તેમણે શંકરસિંહ વાઘેલા સાથે ભાગીદારીમાં ગુજરાતમાં મજબૂત સંવર્ગ આધાર બનાવવા પ્રયત્નો કર્યા. પ્રારંભિક ગાળામાં, [[શંકરસિંહ વાઘેલા]] એક સમૂહ નેતા તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે મોદીને એક કુશળ નીતિનીયામક તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા.

ત્યારબાદ પક્ષે રાજકીય કક્ષાએ ગતિ મેળવવાની શરૂ થઇ અને એપ્રિલ ૧૯૯૦ ના કેન્દ્રમાં સંયુક્ત સરકારની રચના કરી હતી. આ ભાગીદારી થોડા મહિના સુધી નિમિત્ત હતી, પરંતુ ભાજપ ગુજરાત માં બે તૃતીયાંશ બહુમતી સાથે ૧૯૯૫ માં સત્તા પર આવી હતી.આ સમયગાળામાં મોદીએ &quot;સોમનાથ થી અયોધ્યાની રથયાત્રા&quot; (એક રૂપાંતરિત ટોયોટા વાન પર ભારત દ્વારા રાજકીય રેલીમાં) અને &quot;કન્યાકુમારી થી કાશ્મીર&quot; (ભારતના દક્ષિણનો ભાગ)ની કુચ જેવા નિર્ણાયક રાષ્ટ્રીય પ્રસંગોની જવાબદારી ઉપાડી હતી.

શંકરસિંહ વાધેલાની ભાજપમાંથી બાદબાકી થયા બાદ [[કેશુભાઈ પટેલ]] ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુકત થયા અને નરેન્દ્ર મોદીએ પક્ષ જનરલ સેક્રેટરી તરીકે દિલ્હી મોકલવામાં આવ્યા હતા.

==વ્યક્તિત્વ==
મોદી એક સાદી જીવનશૈલી ધરાવતા અગ્રણી તરીકે જાણીતા છે. તે કાર્યલક્ષી અને અંતર્મુખી મુખ્ય પ્રધાન તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite document|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236315|title=The Hawk In Flight|publisher=Outlook India|date=24 December 2007}}&lt;/ref&gt; તેમણે ઘણા હિન્દૂ મંદિરો કે જે યોગ્ય સરકારી મંજૂરી વિના બનાવવામાં આવ્યા હતા તેને તોડી પાડવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ કારણે તેઓ વિશ્વ હિંદુ પરિષદના ગુસ્સાનું કારણ બન્યા હતા. તેમને એક સારા વક્તા તરીકે જોવામાં આવે છે. મોદી અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/29/world/asia/29india.html|title=Shadows of Violence Cling to Indian Politician|last=Sengupta|first=Somini|date=૨૮ એપ્રિલ ૨૦૦૯|work=New York Times|access-date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૯}}&lt;/ref&gt;

==મુખ્યમંત્રી તરીકેનો કાર્યકાળ==
=== ગોધરા કાંડ ===
૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ હિંદુ યાત્રાળુઓ અને ધાર્મિક કારીગરો પવિત્ર શહેર [[અયોધ્યા]]&lt;nowiki/&gt;થી પરત ફરી રહ્યા હતા ત્યારે ગોધરામાં થયેલા કોમી રમખાણમાં લગભગ ૫૯ લોકોના સ્થળ પર જ મૃત્યુ થયા.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Godhra train fire accidental: Report|url=http://www.rediff.com/news/2005/jan/17godhra.htm|publisher=Rediff.com|access-date=૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt; સ્થાનિક મુસ્લિમ નેતાઓએ ટ્રેનને બાળી હોવાનો આક્ષેપ છે.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|author=Soutik Biswas|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12534127|title=India Godhra train blaze verdict: 31 convicted|publisher=BBC News|date=૨૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt; માનવ અધિકાર જૂથો અને એનજીઓ દ્વારા કરાયેલા અભ્યાસમાં આ આંકડો લગભગ ૨૦૦૦ ને પાર છે. સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે ૭૯૦ મુસ્લિમો અને ૨૫૪ હિંદુઓ ની હત્યા કરવામાં આવી હતી, ૨૨૩ લોકોના ગુમ થયાનો અહેવાલ હતો અને ૨,૫૦૦ ઘાયલ થયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|date=૧૧ મે ૨૦૦૫|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm|title=Gujarat riot death toll revealed|publisher=[[BBC News]]|access-date=૧૫ એપ્રિલ ૨૦૦૬|location=London}}&lt;/ref&gt; હુલ્લડનું કારણ ગોધરા ટ્રેન રમખાણ માનવામાં આવે છે જેમાં લગભગ ૫૩ હિંદુ કાર સેવકોને કથિત મુસ્લિમ જૂથ દ્વારા જીવંત બાળવામાં આવેલા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2802591.stm|title=Godhra's bitter harvest|publisher=BBC News|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૯|date=૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૩|location=London|first=Rajeev|last=Khanna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2002/india/India0402-02.htm#P241_39157|title=III. MASSACRES IN GODHRA AND AHMEDABAD|publisher=Human Rights Watch|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯}}&lt;/ref&gt; મોદી વહીવટ પર રમખાણોનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને તેમને શંકાસ્પદ ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. ગોધરા હત્યાકાંડ માટે વ્યાપક પ્રતિક્રિયા આપવામાં, ભારતીય લશ્કર અને રાજ્ય પોલીસની સંયુક્ત તાકાત પણ અપૂરતી સાબિત થઇ છે આ વાતની પુષ્ટિ ૧ માર્ચ ના રોજ મીડિયા અહેવાલો દ્વારા કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |title=Army too helpless as violence mounts |access-date=2012-12-27 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://archive.today/20140517163442/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

આ તોફાનોનાં એક પ્રત્યાઘાતો તરીકે, મોદી મુખ્યમંત્રી તરીકે તેમનાં પદ પરથી રાજીનામું આપે તેવી માગણી હતી. વિરોધ પક્ષો દ્વારા આ મુદ્દે રાષ્ટ્રીય સંસદ સ્થગિત કરવામાં આવી હતી, પણ દ્રવિડ મુનેત્ર (ડીએમકે) કઝગમ અને તેલુગુ દેસમ પાર્ટી (ટીડીપી), આ મુદ્દે ભાજપનાં સાથી હતાં. મોદીને રાજીનામું માટે પૂછવામાં મોદીએ ગવર્નરને રાજીનામું સુપરત કર્યું અને ૧૦ મી ગુજરાત વિધાનસભાનાં વિસર્જનની ભલામણ કરી હતી. મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે ૨૦૦૭ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમા ૧૮૨માંથી ૧૨૭ બેઠકો જીતી લેતા ગુજરાતમાં તેમની સત્તા કાયમ રહી હતી. 

૨૦૦૪ માં રેલ્વે પ્રધાન લાલુ પ્રસાદ યાદવ દ્વારા સ્થપાયેલી બેનર્જી સમિતિએ ૨૦૦૬ નાં અહેવાલમાં જણાવ્યું કે ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ સાબરમતી એક્સપ્રેસના એસ-૬ કોચ માં જે આગ લાગી તેનું કારણ તેમાં ખોરાક રાંધતા લોકો હતા અને તે બનાવમાં કોઈ પ્રકારની મુસ્લિમ સંડોવણી ન હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|publisher=India News Online|access-date=September 7, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821143104/http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|publisher=Expressindia|access-date=April 5, 2009|archive-date=માર્ચ 5, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110305230115/http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ત્યાર પછી ગુજરાત હાઈ કોર્ટ દ્વારા બેનરજી સમિતિ ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવી હતી. પછી નાણાવટી સમિતિએ આ ઘટના ને 'પૂર્વ આયોજિત કાવતરું' કહ્યું અને નરેન્દ્ર મોદી ને ''ક્લીન ચીટ'' આપી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1193463|title=Truth brought out by Nanavati Commission: Modi| access-date=April 5, 2009|date=September 26, 2008|publisher=DNA|agency=PTI}}&lt;/ref&gt; સુપ્રિમ કોર્ટે રચેલી સ્પેશિયલ ઈન્વેસ્ટીગેશન ટીમ (સીટ)એ ૨૦૦૨માં થયેલા કોમી રમખાણોમાં પોતાની બંધારણીય ફરજોને આધિન રહીને આ તોફાનો ડામવામાં નિષ્કાળજી દાખવી હોવાના આરોપોમાંથી તેમને ડિસેમ્બર ૨૦૧૦માં મુક્ત કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-clears-Narendra-Modi-of-wilfully-allowing-post-Godhra-riots/articleshow/7031569.cms#ixzz1721JAJuI | work=The Times Of India | first1=Dhananjay | last1=Mahapatra | title=SIT clears Narendra Modi of wilfully allowing post-Godhra riots | date=3 December 2010}}&lt;/ref&gt; 

એપ્રિલ ૨૦૦૯ માં, ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટે કથિત મુસ્લિમ વિરોધી મોદીની ભૂમિકામાં સંશોધનો માટે એક ખાસ ટીમ નિમણૂક કરી. આ ટીમનું ગઠન જાકિયા જાફરી, ભૂતપૂર્વ-કોંગ્રેસ એમપી એહસાન જાફરીની વિધવાની ફરિયાદના આધારે કરવામાં આવી હતી, એહસાન જાફરીની હુલ્લડોમાં હત્યા કરવામાં આવી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૩માં કોર્ટે ચૂકાદા સામે કરેલી વાંધા અરજીનો નિકાલ કર્યો હતો અને સીટના નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;2013 Clean chit&quot;&gt;{{cite news|last1=Khan|first1=Saeed|last2=Kaushik|first2=Himanshu|title=2002 Gujarat riots: Clean chit to Modi, court rejects Zakia Jafri's plea|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|access-date=4 June 2014|work=ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા|date=26 December 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004001413/http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|archive-date=4 October 2014}}&lt;/ref&gt;

યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકાએ મોદી માટે વિઝા નકાર્યા હતા. જેના માટે તેમણે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આંતરરાષ્ટ્રીય ૧૯૯૮ કાયદા હેઠળ તેના ઉલ્લંઘન માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતો.

===રાજકીય કારકિર્દી===
* દેશ ના વડાપ્રધાન તરીકે ઉભરી રહેલા નરેન્‍દ્ર મોદી ઘણા વર્ષો સુધી રાષ્‍ટ્રીય સ્‍વયંસેવકસંઘના પ્રચારક રહ્યા હતા. તેમણે ગુજરાત યુનિર્વસિટીમાંથી રાજકીય શાખાની માસ્‍ટર ડિગ્રી મેળવી હતી. ત્‍યારબાદ તેમણે રાજનીતિમાં ઝંપલાવ્‍યું હતુ.
* ૧૯૯૪માં ગુજરાત વિધાનસભામાં ભાજપની જીતમાં મોદીની રણનીતિ સફળ રહી.
* ૧૯૯૪માં મોદીને પક્ષના રાષ્‍ટ્રીય સચિવ બનાવાયા.
* ૧૯૯૮માં પક્ષના મહાસચિવ બનાવાયા.
* ઓક્‍ટોબર ૨૦૦૧માં મોદીના સમયમાં ગોધરાકાંડ થયો.
* ગોધરાકાંડ બાદ ભારે દબાણમાં આવી ગયા બાદ મોદીએ મુખ્‍યમંત્રી પદ પરથી રાજીનામુ આપ્‍યુ અને ફરીથી ચૂંટણી યોજાઈ.
* વર્ષ ૨૦૦૨માં વિધાનસભાની ૧૮૨ સીટોમાંથી ૧૨૭ સીટો મેળવીને ભાજપને જંગી બહુમતિથી વિજય અપાવ્‍યો.
* ૨૦૦૪માં અમેરિકા દ્વારા મોદીના ગોધરાકાંડની સંડોવણી બદલ વીઝા આપવાનો ઇન્‍કાર કરી દેવામાં આવ્‍યો હતો.
* વર્ષ ૨૦૦૬ જુલાઈમાં મોદીએ વડાપ્રધાન મનમોહનસિંહ પર આતંકવાદ તરફ કુણુ વલણ અપનાવવા બદલ જોરદાર ટીકા કરી હતી.
* ૨૦૦૭માં બીજી વખત જંગી બહુમતિ મેળવીને મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા હતા.
* ૨૦૧૧ના અંતમાં અને ૨૦૧૨ની શરૂઆતમાં મુસલમાનોને પોતાની તરફ ખેચવા માટે સદ્‌ભાવના મિશન જેવા અભિયાનો હાથ ધરીને ઉપવાસ કર્યા હતા જેની દેશભરમાં નોંધ લેવાઈ હતી.
* ૨૪ ઓગસ્‍ટ ૨૦૧૧ના રોજ લોકાયુક્‍તની નિયુક્‍તિના મુદ્દે મોદી સરકાર અને રાજ્‍યના રાજ્‍યપાલ વચ્‍ચે મતભેદો ઉભા થયા હતા.
* વર્ષ ૨૦૧૨માં ગુજરાતમાં મોદીના નેતળત્‍વ હેઠળ ત્રીજી વખત વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતીને સતત ત્રીજી વખત મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા છે.
* માર્ચ ૨૦૧૩માં ભાજપના સંસદીય બોર્ડના મુખ્‍ય સભ્‍ય તરીકે નિમણૂંક કરાઈ હતી.
* જૂન ૨૦૧૩માં ગોવામાં ભાજપના ચૂંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્‍યક્ષ પદે નિયુક્‍ત કરાયા હતા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |title=Election Commission Official Notice to Mr.Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2012-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202042209/http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ગુજરાતનો વિકાસ ===
મોદીએ જ્યારે ગુજરાત ની સત્તા સંભાળી ત્યારે ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થા નબળી હતી અને અને ગૃહ વિકાસ સીમિત હતો.&lt;ref name=&quot;lb&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/story/228419.html | title = Riots+economic growth=? | work = [[Indian Express]] | date = October 15, 2007 | author = Laveesh Bhandari | access-date = 2008-05-09}}&lt;/ref&gt; મોદીએ સરકારનું વહીવટી ખાતું ફરી સંગઠિત કર્યું અને મોટા પાયે ખર્ચ પર કાપ મુક્યો.&lt;ref name=&quot;guj&quot;&gt;[http://www.gujaratindia.com/Government/govt2.htm Chief Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204084734/http://gujaratindia.com/Government/govt2.htm |date=2009-02-04 }} – Government of Gujarat&lt;/ref&gt; જેના કારણે મોદી શાસનના પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાત ની આર્થિક વૃદ્ધિમાં ૧૦ ટકા નો વધારો જોવા મળ્યો. આ વધારો ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતા વધારે હતો.&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/money/2006/mar/16gdp.htm How to achieve 10% GDP growth] Rediff - 16 March 2006&lt;/ref&gt; 

મુખ્યમંત્રી તરીકે, મોદીએ ગુજરાતનો વિકાસ વિવિધ ''યોજનાઓ'' દ્વારા અમલમાં મૂક્યો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |title=Gujarat progress under Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728072404/http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આમાં પંચામૃત યોજનાનો સમાવેશ થાય છે'',&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=18327
|title=Modi invites investment in Gujarat
|date=January 11, 2003
|publisher=Expressindia
|access-date=April 5, 2009
|agency=Press Trust of India
}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0
|title=Modi Steals The Show At Pravasi Divas
|date=January 12, 2003
|publisher=The Financial Express
|access-date=April 5, 2009
|archive-date=મે 15, 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515164113/http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673/
|title=With Panchamrut, Modi targets 10.2% Growth
|date=June 9, 2003
|publisher=The Financial Express
|access-date=April 5, 2009
|archive-date=જૂન 15, 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615224807/http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; રાજ્યના સંકલિત વિકાસ માટે પાંચ -પાંખિયાવાળી વ્યૂહરચના, &quot;સુજલામ-સુફલામ&quot;, જળ સંરક્ષણ અને તેના ઉચિત વપરાશ તરફી એક નવીન પગલામાં ગુજરાતમાં જળ સંસાધનોની એક ગ્રીડ રચવાની યોજના છે. 

* ''કૃષિ મહોત્સવ'' – જમીન માટેની કૃષિ વિષયક સંશોધન પ્રયોગશાળા 
* ''ચિરંજીવી યોજના'' – શિશુ મૃત્યુ દર ઘટાડવા માટે 
* ''માતૃ વંદના'' – પ્રજનન અને બાળ આરોગ્ય કાર્યક્રમ અંતર્ગત પ્રતિબંધક અને ઉપચારાત્મક સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે 
* ''બેટી બચાવો'' – લૈંગિક ગુણોત્તર સુધારવા માટે શિશુ બાળકીઓને રક્ષણ આપવાની ઝુંબેશ 
* ''જ્યોતિગ્રામ યોજના'' – પ્રત્યેક ગામના વિદ્યુતિકરણ માટે 
* ''કર્મયોગી અભિયાન'' – સરકારી કર્મચારીઓને શિક્ષિત અને તાલીમ આપવા માટે 
* ''કન્યા કેળવણી યોજના – કન્યાઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 
* ''બાળભોગ યોજના'' – વિદ્યાર્થીઓ માટેની મધ્યાહ્ન ભોજન માટે

==કેન્દ્ર સરકાર==
===૨૦૦૯ની ચુંટણી===
મોદીએ ૨૦૦૯ની લોકસભાની ચુંટણીના પ્રચારમાં ભાગ ભજવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.frontline.in/static/html/fl2608/stories/20090424260800400.htm |last=Ramakrishnan |first=Venkatesh|title=A Wide Open Contest |work=Frontline |date=11 April 2009 |access-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://blogs.thehindu.com/elections2009/?p=2148 |title=BJP banking on Modi effect |work=The Hindu |date=27 April 2009 |access-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ના રોજ મોદીની વરણી ભાજપની સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેનારી મંડળી એટલે કે ભાજપ સંસદીય બોર્ડમાં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|title=Narendra Modi inducted into BJP Parliamentary Board, Rajnath rejigs team|work=The Economic Times|date=31 March 2013|access-date=18 May 2014|archive-date=18 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518180847/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Parliamentary Board|url=http://bjp.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=174&amp;Itemid=486|publisher=Bharatiya Janata Party|access-date=21 May 2013|archive-date=21 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011321/http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=174&amp;Itemid=486|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ૯ જૂન ૨૦૧૪ના દિવસે તેમને ભાજપની રાષ્ટ્રીય સ્તરની કારોબારી સમિતિની બેઠકમાં ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં ભાજપની કેન્દ્રીય ચુંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્યક્ષ નિમવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Narendra Modi set appointed as Chairman of BJP's Central Election Campaign Committee|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|work=The Economic Times|date=9 June 2013|access-date=9 June 2013|archive-date=12 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612050952/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પક્ષના વરિષ્ઠ અને સંસ્થાપક નેતા લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ આ વરણી બાદ પક્ષમાં પોતાના બધાજ હોદ્દાઓ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. તેમનું કહેવું હતું કે તેઓ એવા નેતાનો વિરોધ કરે છે જે &quot;પોતાના વ્યક્તિગત એજન્ડા ઉપર વધુ ભાર આપતા હોય&quot;; અંગ્રેજી અખબાર ''ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા''એ આ રાજીનામાને &quot;નરેન્દ્ર મોદીના પક્ષની ચુંટણી સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકેના ઉદય સામેના વિરોધ પ્રદર્શન&quot; સમું ગણાવ્યું હતું. જો કે બીજે જ દીવસે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતની વિનંતિ પર તેમણે આ રાજીનામું પાછું ખેંચી લીધું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|title=Advani grabs lifeline, meekly withdraws resignation|work=The Times of India|date=12 June 2013|access-date=15 August 2013|archive-date=14 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614233147/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩માં ભાજપે નરેન્દ્ર મોદીને ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં તેમના વડાપ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે ઘોષિત કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/bjp-announces-modi-as-prime-ministerial-candidate/article5124375.ece|title=BJP announces Modi as prime ministerial candidate|work=The Hindu|date=14 September 2013|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt;

===૨૦૧૪ની ચુંટણી===
નરેન્દ્ર મોદી બે બેઠક પરથી ચુંટણી લડ્યા: [[વારાણસી]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Its-official-Modi-picked-for-Varanasi-Jaitley-for-Amritsar/articleshow/32101547.cms |title=It’s official: Modi picked for Varanasi, Jaitley for Amritsar |work=The Times of India |date= 16 March 2014|access-date=4 April 2014}}&lt;/ref&gt; અને [[વડોદરા]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/narendra-modi-files-nomination-in-vadodara-after-grand-roadshow-506183|title=Narendra Modi files nomination in Vadodara after grand roadshow|work=NDTV|date=9 April 2014|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt; તેમને ધાર્મિક નેતા [[બાબા રામદેવ]] અને [[મોરારીબાપુ]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sadhus want Narendra Modi declared NDA's PM candidate|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|work=The Times of India|first=D S|last=Kunwar|date=27 April 2013|access-date=25 July 2013|archive-date=28 જાન્યુઆરી 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128162139/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને અર્થશાસ્ત્રીઓ જગદીશ ભગવતી અને અરવિંદ પનાગરીયાનું પણ સમર્થન સાંપડ્યું હતું. આ બંને અર્થશાસ્ત્રીઓનું કહેવું હતું કે તેઓ, &quot;...મોદીના અર્થશાસ્ત્રથી પ્રભાવિત થયા છે.&quot; &lt;ref&gt;{{cite news|title=Academic brawl: Bhagwati-Panagariya pitch for Modi while Amartya Sen backs Nitish|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|work=The Economic Times|date=18 July 2013|access-date=7 August 2013|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226163800/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમના વિરોધીઓમાં નોબેલ પારિતોષીક વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેનનો સમાવેશ થાય છે, જેમનું કહેવું હતું કે તે નરેન્દ્ર મોદીને વડાપ્રાધાન તરીકે જોવા નથી માંગતા કેમકે તેમણે લઘુમતી જનતા સુરક્ષિત મહેસુસ કરે તે માટે કાંઈ ખાસ કર્યું નથી અને મોદીના શાસન હેઠળ ગુજરાતમાં સ્વાસ્થ્ય અને શિક્ષણની સુવિધાઓ &quot;ઘણી ખરાબ&quot; રહી છે.&lt;ref name=&quot;AS1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/news/i-dont-want-modi-as-my-pm-amartya-sen/1145074/ |title=I don't want Narendra Modi as my PM: Amartya Sen |first=Amartya |last=Sen |authorlink=Amartya Sen |work=The Indian Express |date=22 July 2013|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt;
[[File:BJP Gudi in Khopoli.jpg|thumb|right|200px|[[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભાજપ]] દ્વારા ગુડી (ગુડી પડવાના દિવસે ઊભી રાખવામાં આવતી ગુડી) ઊભી કરીને ૨૦૧૪ની ચુંટણીમાં પક્ષના અને એન.ડી.એ.ના વિજયની ઉજવણી કરી હતી.]]
મોદી જે બે બેઠકો પરથી ચુંટણી લડ્યા તે બન્ને પરથી જીત્યા; વારાણસીમાં [[આમ આદમી પાર્ટી]]ના નેતા [[અરવિંદ કેજરીવાલ]]ને હરાવીને અને વડોદરામાંથી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના મધુસુદન મિસ્ત્રીને (૫,૭૦,૧૨૮ મતોથી) હરાવીને&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/modi-s-vadodara-victory-margin-not-highest-ever-114051601712_1.html|title=Modi's Vadodara victory margin not highest-ever|work=Business Standard|date=16 May 2014}}&lt;/ref&gt;, જો કે એક વ્યક્તિ બે સંસદિય ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્વ ન કરી શકે તે કારણે તેમણે ૨૯ મે ૨૦૧૪ના દિવસે વડોદરાની બેઠક પરથી રાજીનામું આપ્યું અને વારાણસી મતક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો નિર્ણય લીધો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=વડોદરાની લોકસભાની સીટ માટે મોદીએ આપ્યું રાજીનામું, વારાણસીની બેઠક પર રહેશે સાંસદ|url=http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|work=સંદેશ (દૈનિક)|date=૨૯ મે ૨૦૧૪|access-date=1 June 2014|archive-date=31 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531070134/http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ચુંટણીમાં તેમણે ભાજપના વડપણ હેઠળ સ્થપાયેલા એન.ડી.એ. સંગઠનને જવલંત વિજય અપાવ્યો અને કોંગ્રેસ પક્ષે પોતાના ઇતિહાસની સૌથી ખરાબ હાર જોવાનો વારો આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/lok-sabha-polls-narendra-modi-wins-big-from-varanasi-vadodara_932550.html|title=Lok Sabha polls: Narendra Modi wins big from Varanasi, Vadodara|date=16 May 2014|work=Zee News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/election-results-2014-narendra-modi-wins-by-huge-margin-in-vadodara-525271|title=Election Results 2014: Narendra Modi Wins By Huge Margin in Vadodara|date=16 May 2014|work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/cheat-sheet/election-results-2014-ab-ki-baar-modi-sarkaar.-bjp-set-for-more-than-300-seats.-525246?curl=1400225667|title=Election Results 2014: Ab Ki Baar, Modi Sarkaar. BJP+ set for more than 300 seats.|date=16 May 2014|work=NDTV}}&lt;/ref&gt; નરેન્દ્ર મોદી, તેમની પાર્ટીના સફળ વિજય બાદ સર્વાનુમતે ભાજપના સંસદીય પક્ષના નેતા તરીકે ચુંટાઈ આવ્યા હતા અને છેવટે રાષ્ટ્રપતિએ તેમને શપથ લેવડાવી વડાપ્રધાન પદે નિમ્યા.&lt;ref name=appointment-prez&gt;{{cite web|title=President appoints Narendra Modi as Prime Minister, Oath taking ceremony on May 26|url=http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|publisher=Office of President of India|access-date=26 May 2014|date=20 May 2014|archive-date=21 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032033/http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=appointment-IE&gt;{{cite news|title=Narendra Modi appointed PM, swearing-in on May 26|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/swearing-in-of-modi-govt-on-may-26/|access-date=26 May 2014|newspaper=Indian Express|date=20 May 2014|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;

=== ૨૦૧૯ની ચુંટણી ===
૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ ભાજપે મોદીને પક્ષના ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Narendra Modi: It's all about Narendra Modi as India prepares for mammoth 2019 election|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/its-all-about-narendra-modi-as-india-prepares-for-mammoth-2019-election/articleshow/67070925.cms?from=mdr|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt; પક્ષ માટે મુખ્ય પ્રચારકર્તા અમિત શાહ હતા.

નરેન્દ્ર મોદીએ વારાણસીમાંથી ચૂંટણી લડી હતી.&lt;ref&gt;[[Varanasi (Lok Sabha constituency)]]&lt;/ref&gt; તેમણે સમાજવાદી પક્ષના શાલીની યાદવને {{formatnum:479505}} મતોના તફાવતથી હરાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=23 May 2019|title=Election Results 2019: PM Narendra Modi storms to victory in Varanasi|url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/story/lok-sabha-elections-2019-prime-minister-narendra-modi-varanasi-1532443-2019-05-23|access-date=13 September 2020|work=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lok Sabha Election result 2019: Narendra Modi secures big lead in Varanasi; Congress' Ajay Rai trails|url=https://www.businesstoday.in/lok-sabha-elections-2019/news/lok-sabha-election-result-2019-narendra-modi-big-lead-in-varanasi-congress-ajay-rai-trails/story/349240.html|access-date=13 September 2020|website=www.businesstoday.in}}&lt;/ref&gt; એન.ડી.એ. વડે લોકસભામાં ૩૫૩ બેઠકો અને ભાજપ દ્વારા ૩૦૩ બેઠકો મેળવાઇ હતી અને મોદીને બીજી વખત વડા પ્રધાન તરીકે જાહેર કરાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Narendra Modi to be sworn in as PM for 2nd term on May 30|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/narendra-modi-government-to-take-oath-on-may-30/articleshow/69506065.cms|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|website=News18|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/politics/bjp-wins-302-seats-on-its-own-in-lok-sabha-election-2019-propels-nda-alliance-to-a-final-tally-of-353-seats-in-lower-house-6693991.html|title=BJP wins 302 seats on its own in Lok Sabha election 2019, propels NDA alliance to a final tally of 353 seats in Lower House – Politics News , Firstpost|date=24 May 2019|website=Firstpost|access-date=13 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==વડાપ્રધાન==
[[File:Shri Narendra Modi sworn in as Prime Minister.jpg|thumbnail|ભારતના ૧૫મા વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લઈ રહેલા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રણવ મુખર્જી]] સાથે.]]
[[File:The_President,_Shri_Ram_Nath_Kovind_administering_the_oath_of_office_of_the_Prime_Minister_to_Shri_Narendra_Modi,_at_a_Swearing-in_Ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2019_(3).jpg|thumb|ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે બીજી વખત શપથ લેતા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[રામનાથ કોવિંદ]] સાથે.]]
નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે ૨૬ મે ૨૦૧૪ના રોજ વડાપ્રધાન પદના શપથ લીધા. તેઓ ભારતના સૌથી પહેલા એવા વડાપ્રધાન છે જે આઝાદી પછી જન્મ્યા છે.&lt;ref name=&quot;TOI-20140520&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|title=Narendra Modi appointed Prime Minister, swearing in on May 26|date=૨૦ મે ૨૦૧૪|work=Times of India|access-date=૨૧ મે ૨૦૧૪}}&lt;/ref&gt; ઇતિહાસમાં પહેલી વખત મોદીએ તેમના શપથગ્રહણ સમારોહમાં ઉપસ્થિત રહેવા માટે [[સાર્ક]]ના બધા જ વડાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/in-a-first-modi-invites-saarc-leaders-for-his-swearingin/article6033710.ece | title=In a first, Modi invites SAARC leaders for his swearing-in | work=The Hindu | date=૨૨ મે ૨૦૧૪ | access-date=૨૪ મે ૨૦૧૪ | author=Swami, Praveen}}&lt;/ref&gt;

=== નિતીઓ ===
==== આર્થિક ====
તેમણે ૧૦૦૦ અને ૫૦૦ની ચલણી નોટો 8 નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ભ્રષ્ટાચાર, કાળાં નાણાં અને નકલી ચલણી નોટો અને ત્રાસવાદને નાથવા માટે પાછી ખેંચી લેવાની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{citation |title=Rs 500, Rs 1000 currency notes stand abolished from midnight: PM Modi |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/narendra-modi-prime-minister-address-to-the-nation4364609 |work=The Indian Express |date=૯ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}&lt;/ref&gt;

==== બંધારણીય ====
તેમણે બંધારણના અનુચ્છેદ [[કલમ ૩૭૦|૩૭૦ની કલમ]] એક હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો અને ૧૯૫૪થી જમ્મુ-કાશ્મીરને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો આપતા અનુચ્છેદને નાબૂદ કર્યો હતો. જેથી હવે બંધારણ (તથા તેમાં ભવિષ્યમાં થનારા દરેક સુધારા) જમ્મુ-કાશ્મીર ઉપર લાગુ થશે.

વર્ષ ૨૦૧૪ તથા વર્ષ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપે તેના ઢંઢેરામાં અનુચ્છેદ ૩૭૦ને નાબુદ કરવાની નેમ વ્યક્ત કરી હતી.

== પુરસ્કારો અને ઓળખ ==
* ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૬ – &quot;ઇન્ડિયા ટુડે&quot; દ્વારા રાષ્ટ્ર ભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં, નરેન્દ્ર મોદીને દેશના શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 2006-02-12 | work = [[India Today]] | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ – ઇન્ડિયા ટુડે -ઓઆરજી માર્ગ દ્વારા રાષ્ટ્રભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં ત્રીજી વખત શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં, જે કોઈપણ મુખ્યમંત્રી માટે ૫-વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન એક અનન્ય ઉપલબ્ધિ છે. 
* ૨૫ ઑગસ્ટ ૨૦૦૯– ''FDI magazine ''દ્વારા વર્ષ ૨૦૦૯ માટેના એફડીઆઇ વ્યક્તિત્વના એશિયાઈ વિજેતા તરીકે પસંદગી પામ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://sify.com/news/fullstory.php?a=jiznt2hiece&amp;tag=topnews&amp;title=Modi_wins_fDi_personality_of_the_year_award | title = Modi wins fDi personality of the year award | access-date=2009-08-25 |work=[[Sify]] }}&lt;/ref&gt;

*''પૂના ગુજરાતી બંધુ સમાજ'' દ્વારા ગુજરાત રત્ન&lt;ref&gt;{{cite news|title=Narendra Modi to be presented 'Gujarat Ratna' today|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|access-date=23 March 2012|newspaper=[[The Times of India]]|date=18 March 2012|archive-date=23 જુલાઈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723141533/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

*''કમ્પ્યુટર સોસાયટી ઓફ ઇન્ડીયા દ્વારા ઇ-રત્ન &lt;ref name=&quot;one&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|title=Twitter's Modi Express steams past 600,000 followers|last=|first=|date=૧ મે ૨૦૧૨|work=|access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|via=|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523081922/http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''

*''શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી''-ઇન્ડીયા ટુડે મેગેઝીન દ્વારા&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 12 February 2006 | work = [[India Today]] | archive-date = 13 ફેબ્રુઆરી 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભ==
{{Reflist|30em}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Sister project links|auto=yes|c=Narendra Modi|commonscat=yes|n=Category:Narendra Modi|q=Narendra Modi|s=Narendra Modi|author=yes|d=Q1058}}
* {{Official website}}
* {{Official website|1=http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4589|name=લોક સભા વેબસાઇટ પર પ્રોફાઇલ}}

* [http://www.narendramodi.in/ નરેન્દ્ર મોદી: અંગત વેબસાઈટ]
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ભારતના વડાપ્રધાન}}
{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

[[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:રાજનેતા]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>5ztvssrxo7l9qx9qu1ukr83jiyz2mke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>દિલ્હી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1677</id>
    <revision>
      <id>903473</id>
      <parentid>901212</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157687" sha1="8qioml5h31rzqsu580obeb8qdbcyrbm" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox Indian Jurisdiction
|type                   = રાજધાની
|type_2                 = capital
|other_name = દિલ્હી 
|latd                   = 28
|latm                   = 36
|lats                   = 36
|longd                  = 77
|longm                  = 13
|longs                  = 48
|skyline                = Delhi Montage.jpg
|skyline_caption        = From top clockwise: [[Lotus Temple]], [[Humayun's Tomb]], [[Connaught Place, New Delhi|Connaught Place]], [[Akshardham (Delhi)|Akshardham Temple]], and [[India Gate]].
|Nickname               = Dili, The Heart of India, The City of Djinns, The Capital City, The First City, The Empire City, The City
|locator_position       = right
|state_name             = દિલ્હી
|leader_title           = રાજ્યપાલ
|leader_name            = અનિલ બૈજલ
|leader_title_2         =મુખ્યમંત્રી
|leader_name_2          = રેખા ગુપ્ત 
|leader_title_3 = મેયર
|leader_name_3 = રવીન્દ્ર ગુપ્ત
|official_languages     = [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]], [[ઉર્દુ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]
|legislature_type       = Unicameral
|legislature_strength   = 70
|established_date       =
|area_total             = 1483
|area_rank              = 2nd
|area_magnitude         = 9
|altitude               = 239
|altitude_cite          = &lt;ref name=&quot;altitude&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;{{cite web
   |url        = http://isc2001.nic.in/delhi.htm
   |title        = General info on Delhi
   |publisher        = Government of India
   |access-date        = 2006-05-03
   |archive-date        = 2007-04-30
   |archive-url        = https://web.archive.org/web/20070430162545/http://isc2001.nic.in/delhi.htm
   |url-status        = dead
   }}&lt;/ref&gt;
|population_as_of       = 2010
|population_rank        = 2nd
|population_total       = 12,565,901
|population_total_cite  = &lt;ref name=census01del/&gt;
|population_as_of       = 2010
|population_metro       = 18,916,890
|population_metro_cite  = &lt;ref name=&quot;un&quot;/&gt;
|population_metro_as_of = 2010
|population_metro_rank  = 2nd
|population_density     = 11463
&lt;!--| districts              = 9--&gt;
|districts = |title=[[Districts of Delhi]]
             |1 = [[નવી દિલ્હી]]
             |2 = [[મધ્ય દિલ્હી]]
             |3 = [[ઉત્તર દિલ્હી]]
             |4 = [[ઉત્તર પૂર્વ દિલ્હી]]
             |5 = [[પૂર્વ દિલ્હી]]
             |6 = [[દક્ષિણ દિલ્હી]]
             |7 = [[દક્ષિણ પશ્ચિમ દિલ્હી]]
             |8 = [[પશ્ચિમ દિલ્હી]]
             |9 = [[ઉત્તર પશ્ચિમ દિલ્હી]]
|Boroughs = |title=[[Boroughs]] / [[Suburbs]] of Delhi
            |1 = [[Gurgaon]], [[Haryana]]
            |2 = [[Noida]], [[Uttar Pradesh]]
            |3 = [[Greater Noida]], [[Uttar Pradesh]]
            |4 = [[Ghaziabad, India|Ghaziabad]], [[Uttar Pradesh]]
            |5 = [[Faridabad]], [[Haryana]]
            |6 = [[Panipat]], [[Haryana]]
            |7 = [[Meerut]], [[Uttar Pradesh]]
|area_telephone         = 011
|postal_code            = 110 xxx
|vehicle_code_range     = DL-xx
|unlocode               = INDEL
|website                = delhigovt.nic.in
|seal                   = Emblem of India.svg
|footnotes              =
|map_caption            = Location of Delhi in India
}}
'''દિલ્હી''' - સ્થાનિક રીતે '''દિલ્લી''' ({{lang-hi|दिल्ली}},''{{transl|hi|dillī}}'')ના અને '''રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર દિલ્હી''' ના અધિકૃત નામથી પણ જાણીતું દિલ્હી એ [[ભારત]]નું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું મહાનગર છે. આશરે 159 લાખ રહેવાસીઓ ધરાવતું આ શહેર વસ્તીની દષ્ટિએ વિશ્વનું આઠમા ક્રમાંકનું સૌથી મોટું મહાનગર છે.&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unup/p2k0data.asp|title=World Urbanization Prospects: The 2007 Revision Population Database|access-date=2000-03-13|publisher=UN|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310025702/http://esa.un.org/unup/p2k0data.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એનસીટી(NCT)ની નજીક વસેલા કેટલાક શહેરી વિસ્તારો સમાવતાં શહેર માટે પણ સામાન્ય રીતે દિલ્હી નામ વાપરવામાં આવે છે, તેમ જ ભારતની રાજધાની [[નવી દિલ્હી]], જે એનસીટી(NCT)ની અંદર વસેલી છે તેના માટે પણ દિલ્હી નામનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. એનસીટી(NCT) એ સમવાયી વહીવટ ધરાવતો [[કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ]] છે. 

[[યમુના|યમુના નદી]]ને કાંઠે વસેલું દિલ્હી, કમ સે કમ છઠ્ઠી સદી ઈ.સ. પૂર્વેથી સતત માનવ વસવાટ ધરાવતું આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;asherhabit&quot;&gt;{{cite book |last=Asher |first=Catherine B |editor=James D. Tracy |title= City Walls |origyear=2000 |url=http://books.google.com/books?id=gSupaU3vVacC&amp;pg=PA249&amp;lpg=PA249&amp;dq=delhi+continuously+inhabited&amp;source=web&amp;ots=Cq2KBU2l5_&amp;sig=7u8ayI-C9NSfqv-_PAjQEX5SNIo&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=4&amp;ct=result#PPA247,M1 |access-date=2008-11-01|publisher=Cambridge University Press |location= |language= |isbn=0521652219 |pages= 247–281|chapter=Chapter 9:Delhi walled: Changing Boundaries|chapterurl= |year=2000}}&lt;/ref&gt; [[દિલ્હી સલ્તનત]]ના ઉદય પછી, ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત અને ભારતીય ગંગાનાં મેદાન પ્રદેશો વચ્ચેના વેપારી માર્ગ પર વસેલું આ શહેર એક રાજકીય, સાંસ્કૃતિક અને વેપારી રીતે અગત્યના શહેર તરીકે ઊભરી આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Necipoglu |first=Gulru |title= Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World |origyear=2002 |url=http://books.google.com/books?id=UJc2u33fCKQC&amp;pg=PA16&amp;dq=delhi+sultanate+political+center+city+delhi&amp;sig=ACfU3U3zNMesuCjnsH7iAlLe5mKHpddn8w#PPA12,M1|access-date=2008-11-01|publisher=BRILL|isbn=9004125930 |pages= 12–43|chapter=Epigraphs, Scripture, and Architecture in the Early Sultanate of Delhi|chapterurl= |year=2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aitken |first=Bill|title=Speaking Stones: World Cultural Heritage Sites in India |origyear=2002 |url=http://books.google.com/books?id=lu5jGGQ8fJkC&amp;pg=PA21&amp;dq=delhi+continuously+inhabited&amp;sig=ACfU3U1Z52ojRmD1-ZS2QeQlb8UlGZeBhA|access-date=2008-11-01|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=8187780002|pages=264 pages|chapter=|chapterurl= |year=2001}}&lt;/ref&gt; અનેક પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન સ્થાપત્યો, પુરાતત્ત્વીય સ્થળો અને તેમના અવશેષો દિલ્હીનો એક ભાગ છે. 1639માં, મુઘલ સમ્રાટ [[શાહજહાં]]એ દિલ્હીમાં નવું કોટ ધરાવતું શહેર બનાવ્યું, 1649થી 1857 સુધી આ શહેર મુઘલ સલ્તનતની રાજધાની તરીકે રહ્યું.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Encyclopedia Americana: A Library of Universal Knowledge |origyear=1918 |url=http://books.google.com/books?id=oa1PAAAAMAAJ&amp;pg=PA621&amp;dq=delhi+capital+1911#PPA621,M1|access-date=2008-11-01|publisher=Encyclopedia Americana Corp|isbn=|page=621|vlume=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sehgal|first=R.L.|title=Slum Upgradation: Emerging Issue &amp; Policy Implication's |origyear=1998 |url=http://books.google.com/books?id=ONFPAAAAMAAJ&amp;q=shahjanabad+built&amp;dq=shahjanabad+built&amp;pgis=1|access-date=2008-11-01|publisher=Bookwell Publications|isbn=8185040184|page=97|chapter=|chapterurl= |year=1998}}&lt;/ref&gt; 

18મી અને 19મી સદીમાં જયારે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ ભારત પર પોતાનો કબજો જમાવી લીધો હતો ત્યારે કંપનીના શાસનમાં અને બ્રિટિશ રાજમાં પહેલાં [[કલકત્તા]] રાજધાની હતું, પરંતુ પછી 1911માં જયોર્જ પાંચમાએ દિલ્હીને રાજધાની ઘોષિત કરી અને સમગ્ર કારભાર પાછો દિલ્હી ખસેડવામાં આવ્યો. 1920ના દાયકામાં જૂના શહેરની દક્ષિણે નવી રાજધાની, [[નવી દિલ્હી]], નામે નવું શહેર બાંધવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vale|first=Lawrence J.|title=Architecture, power, and national identity|origyear=1992 |url=http://books.google.com/books?id=3Fm3XlYuSzAC&amp;pg=RA1-PA88&amp;dq=delhi+capital+india+calcutta+george&amp;sig=ACfU3U29Ev4lebQwD-U-w7jrrAKN0L5p8g|access-date=2008-11-01|publisher=Yale University Press |isbn=030004958|pages=88–100|chapter=|chapterurl=}}&lt;/ref&gt; 1947માં જયારે ભારતે બ્રિટિશ રાજમાંથી સ્વતંત્રતા મેળવી, ત્યારે નવી દિલ્હીને તેની રાજધાની તરીકે અને સમગ્ર સરકારી વહીવટ માટેના મુખ્ય મથક તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું. આમ પણ, નવી દિલ્હીમાં સમવાયી સરકારની [[ભારતીય સંસદ]] સહિતની અગત્યની કચેરીઓ આવેલી છે. 

આખા દેશમાંથી સતત સ્થળાંતરિત થતા રહેતા લોકોને કારણે દિલ્હી એક સર્વદેશીય મહાનગર તરીકે વિકસ્યું છે. તેની વસતિની પ્રમાણમાં ઊંચી સરેરાશ આવક અને સાથોસાથ દિલ્હીના ઝડપી વિકાસ અને [[શહેરીકરણ]]ના કારણે દિલ્હીની કાયાપલટ થઈ ગઈ છે.&lt;ref name=&quot;dayal&quot; /&gt; આજે દિલ્હી એ ભારતનું મુખ્ય સાંસ્કૃતિક, રાજકીય અને વેપારી મથક છે.

== નામ ==
&quot;દિલ્હી&quot; નામની વ્યુત્પત્તિ વિશે કશું ચોક્કસપણે કહી શકાય તેમ નથી પરંતુ તેના અંગે અનેક સંભાવનાઓ પ્રવર્તે છે. સૌથી પ્રચલિત દષ્ટિકોણ પ્રમાણે તેનું નામ મૌર્ય રાજવંશના રાજા, ''ધિલ્લુ'' અથવા ''દિલુ'' પરથી પડ્યું છે, આ રાજાએ ઈ.સ. પૂર્વે 50માં આ શહેર બાંધ્યું હતું અને પોતાના નામ પરથી તેને નામ આપ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;dhillu&quot;&gt;{{cite book |last=Bakshi|first=S.R.|title=Delhi Through Ages|origyear=2002 |S_590M3cIxfi7Y1OFIk-cK9g|access-date=2008-11-01|publisher=Anmol Publications PVT. LTD|isbn=8174881387|page=2|chapter=|chapterurl= |year=1995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ecosurv1&quot;&gt;{{cite web |url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf |title=Chapter 1: Introduction |access-date=2006-12-21 |format=PDF |work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006 |publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi |pages=pp1–7 |archive-date=2016-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113174155/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;geobritish&quot;&gt;{{cite book |last=Smith|first=George|title=The Geography of British India, Political &amp; Physical|origyear=1882 |url=http://books.google.com/books?id=C20DAAAAQAAJ&amp;dq=raja+delhi+BC&amp;pgis=1|access-date=2008-11-01|publisher=J. Murray|isbn=|pages=216–217|chapter=|chapterurl=}}&lt;/ref&gt; તૂર રાજપૂતો આ શહેરને [[હિન્દી]]/પ્રાકૃત શબ્દ ઢીલી (પોચી)થી પણ સંબોધે છે, કારણ કે રાજા ધાવાએ ત્યાં જે લોખંડનો સ્તંભ બાંધ્યો તેનો પાયો નબળો હતો અને તેને બદલવો પડ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;geobritish&quot;/&gt; રાજપૂતોના શાસન હેઠળના વિસ્તારોમાં પ્રચલિત સિક્કાઓને ''દેહલીવાલ'' કહેવાતા.&lt;ref name=&quot;ncertVII&quot;&gt;{{cite web|url=http://ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm|title=Our Pasts II, History Textbook for Class VII|access-date=2007-07-06|publisher=NCERT|archive-date=2007-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070623140748/http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કેટલાક બીજા ઇતિહાસકારોનું એવું માનવું છે કે આ નામ હિન્દીમાં &quot;પ્રવેશદ્વાર/ઉંબરો&quot; માટેના ''દહેલીઝ'' અથવા ''દેહલી'' શબ્દના અપભ્રંશ રૂપ એવા ''દિલ્લી'' શબ્દ પરથી આવ્યું છે, જે ભારત-ગંગાના મેદાન પ્રદેશોના પ્રવેશદ્વાર તરીકે આ શહેરના સ્થાન સાથે મેળ ખાય છે.&lt;ref name=&quot;cohen&quot;&gt;{{cite journal
|last = Cohen |first=Richard J. |year=1989 | month = October–December |title=An Early Attestation of the Toponym Dhilli  | journal = Journal of the American Oriental Society | volume = 109 | issue = 4 |pages=513–519 | doi = 10.2307/604073 }}&lt;/ref&gt; બીજી એક માન્યતા પ્રમાણે આ શહેરનું મૂળ નામ ધિલ્લીકા હતું.&lt;ref name=&quot;dhilika&quot;&gt;{{Cite web |title=Chauhans (Cahamanas, Cauhans) |access-date=2006-12-22 |last=Austin |first=Ian |coauthors=Thhakur Nahar Singh Jasol |work=The Mewar Encyclopedia |publisher=mewarindia.com |url=http://www.mewarindia.com/ency/chat.html |archive-date=2006-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061114120751/http://mewarindia.com/ency/chat.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Qutab.jpg|thumb|left|કુતુબ મિનાર એ વિશ્વનો સૌથી ઊંચો, કોઈ પણ પ્રકારના ટેકા વિના ઊભો રહેલો ઈંટનો પાતળો ઊંચો મિનારો છે]]
[[ચિત્ર:Humayun's Tomb Delhi .jpg|thumb|left|મુઘલ કબર સંકુલોનું પહેલું ઉદાહરણ 1560માં ચણાયેલી હુમાયુની કબર છે.]]
[[ચિત્ર:Red Fort Delhi.jpg|thumb|left|1639માં શાહજહાંએ બંધાવેલા લાલ કિલ્લા પરથી, આજે પણ ભારતના વડાપ્રધાન સ્વતંત્રતા દિવસે આખા દેશને સંબોધતા હોય છે.]]
ઈ.સ. પૂર્વેની બીજી સહસ્ત્રાબ્દિ દરમ્યાન અને તે પહેલાં,&lt;ref name=&quot;tourhist&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.indiatourism.com/delhi-history/index.html
|title=Delhi History |access-date=2006-12-22 |work=Delhi Tourism |publisher=Advent InfoSoft (P) Ltd }}&lt;/ref&gt; દિલ્હી અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં માનવ વસતિ મોટા ભાગે મોજૂદ હતી અને કમ સે કમ [[6ઠ્ઠી સદી ઈ.સ. પૂર્વે|ઈ.સ. પૂર્વે છઠ્ઠી]] સદીથી તો ત્યાં [[સતત વસવાટ ધરાવતા સમયના આધારે શહેરોની યાદી|સતત માનવ વસવાટ]] રહ્યો હોવાના પુરાવા મળ્યા છે.&lt;ref name=&quot;asherhabit&quot;/&gt; ભારતીય મહાકાવ્ય [[મહાભારત]]માં [[પાંડવો]]ની ભવ્ય રાજધાની, [[ઈન્દ્રપ્રસ્થ]] આ જ સ્થળે આવેલી હતી એવું માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;ecosurv1&quot;/&gt; [[મૌર્ય સામ્રાજય]]ના વખતથી (c.300 ઈ.સ. પૂર્વે) અહીં વસાહતો વિકસતી રહી છે.&lt;ref name=&quot;tourhist&quot;/&gt; દિલ્હીમાંથી સાત મુખ્ય નગરોના અવશેષો મળ્યા છે.[[ઈ.સ.]]736માં [[તોમર]] રાજવંશે લાલ કોટવાળા શહેરને સ્થાપ્યું. ઈ.સ.1180માં [[અજમેર]]ના [[ચૌહાણ]] [[રાજપૂત|રાજપૂતો]]એ લાલ કોટ જીત્યો અને તેને [[કિલા રાઈ પિથોરા]]નું નવું નામ આપ્યું. [[અફઘાનિસ્તાન|અફઘાન]] [[મહમંદ ઘોરી]]એ 1192માં ચૌહાણોના વંશજ [[પૃથ્વીરાજ ત્રીજો|પૃથ્વીરાજ ત્રીજા]]ને હરાવ્યો.&lt;ref name=&quot;ecosurv1&quot;/&gt; [[મામલુક રાજવંશ]]ના પહેલા શાસક, [[કુતુબુ-ઉદ-દીન ઐબક|કુતુબ-ઉદ-દિન અયબકે]] 1206માં [[દિલ્હી સલ્તનત]] સ્થાપી. કુતુબ-ઉદ-દિને [[કુતુબ મિનાર]] અને ''કુવાત-અલ-ઈસ્લામ'' (ઈસ્લામની શકિત) નામની અત્યારે હયાત એવી ભારતની સૌથી જૂની મસ્જિદનું બાંધકામ શરૂ કર્યું.&lt;ref name=&quot;ecosurv1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Quwwat&quot;&gt;{{cite web |url=http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/cycle01/section2/233-summary.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060524155833/http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/cycle01/section2/233-summary.pdf |archive-date=2006-05-24 |title=India: Qutb Minar and its Monuments, Delhi |access-date=2006-12-22 |format=PDF |work=State of Conservation of the World Heritage Properties in the Asia-Pacific Region: : Summaries of Periodic Reports 2003 by property, Section II |publisher=[[UNESCO]] World Heritage Centre |pages=pp71–72 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; મધ્યકાલીન યુગના ઉત્તરાર્ધમાં, મામલુક વંશની પડતી પછી, તેમના પર વિજય મેળવી તુર્કી અને મધ્ય એશિયાના વંશજો આવ્યા, [[ખિલજી રાજવંશ]], [[તઘલખ રાજવંશ]], [[સૈયદ રાજવંશ]] અને [[લોદી રાજવંશ]] સત્તા પર આવ્યા અને અનેક કિલ્લા અને વસાહતો બાંધી, જે [[દિલ્હીના સાત નગર|દિલ્હીનાં સાત નગરો]]નો ભાગ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |title=બાટ્ટુટાનો પ્રવાસઃ મુસ્લિમ ભારતની રાજધાની, દિલ્હી |access-date=2021-12-25 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423014415/http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1398માં, દિલ્હીની મુસ્લિમ સલ્તનતો તેમની [[હિન્દુ]] પ્રજા પ્રત્યે બહુ કૂણું વલણ રાખે છે એવું બહાનું આગળ ધરીને [[તૈમુર લંગ|તૈમુર લંગે]] ભારત પર આક્રમણ કર્યું. તૈમુરે દિલ્હીમાં પ્રવેશ કર્યો અને શહેરને રોળી નાખ્યું, ચારેતરફ વિનાશ વેર્યો અને ખંડેર બનાવી દીધું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |title=1600 સુધીનું ઈસ્લામિક વિશ્વઃ મોંગોલ આક્રમણ (ટીમુરીડ સામ્રાજય) |access-date=2009-10-02 |archive-date=2009-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090816204247/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સલ્તનત યુગમાં દિલ્હી [[સુફીવાદ|સૂફીવાદ]]નું એક મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું.&lt;ref name=&quot;sufi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.saag.org/common/uploaded_files/paper924.html|title=Sufism in India: Its Origin, History and Politics|access-date=2007-01-20|last=Upadhyay|first=R|date=16 February 2004|publisher=South Asia Analysis Group|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612055259/http://www.saag.org/common/uploaded_files/paper924.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1526માં [[પાણીપતની પહેલી લડાઈ / પાણીપતનું પહેલું યુદ્ધ|પાણીપતની પહેલી લડાઈ]]માં, [[ઝહિરુદ્દીન બાબર|ઝહીરુદ્દીન બાબરે]] છેલ્લા લોદી સુલતાનને હરાવ્યો અને [[મુઘલ સામ્રાજય]]નો પાયો નાખ્યો, જે પછી દિલ્હીથી [[આગ્રા]] અને [[લાહોર]] પર રાજય કરતું રહ્યું.&lt;ref name=&quot;ecosurv1&quot;/&gt;

[[16મી સદી]]ના મધ્ય ભાગમાં [[શેર શાહ સૂરિ]]ના પાંચ વર્ષના રાજયકાળને બાદ કરતાં, મુઘલ સામ્રાજયે ઉત્તર ભારત પર ત્રણ સદીઓ કરતાં પણ વધુ શાસન કર્યું.&lt;ref name=&quot;shershah&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.indhistory.com/sher-shah-suri.html |title=Sher Shah - The Lion King |access-date=2006-12-22 |work=India's History : Medieval India |publisher=indhistory.com |archive-date=2006-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061212214725/http://www.indhistory.com/sher-shah-suri.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મુઘલ સમ્રાટ [[અકબર|અકબરે]] પોતાની રાજધાની આગ્રાથી દિલ્હી ખસેડી. [[શાહજહાં]]એ પોતાના નામ પર દિલ્હીનું સાતમું શહેર[[શાહજહાંબાદ]] બાંધ્યું, જે અત્યારે ''&quot;જૂનું શહેર&quot;'' અથવા ''&quot;જૂની દિલ્હી&quot;'' નામે વધુ જાણીતું છે. 1638થી આ જૂનું શહેર મુઘલ સામ્રાજયની રાજધાની રહ્યું હતું. 1739માં [[કર્નાલનું યુદ્ધ|કર્નાલની લડાઈ]]માં [[નાદિર શાહ|નાદિર શાહે]] મુઘલ લશ્કરને હરાવીને શહેરને લૂંટયું- [[મયુરાસન]] સહિતની અનેક અમૂલ્ય-વિરલ વસ્તુઓ તે લઈ ગયા.&lt;ref&gt;[http://www.avalanchepress.com/Soldier_Shah.php રાજના કાળમાં ઈરાન]&lt;/ref&gt; 1761માં [[પાણીપતનો ત્રીજા રણસંગ્રામ|પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધ]] પછી [[અહેમદ શાહ અબ્દાલી|અહમદ શાહ અબ્દાલી]]એ દિલ્હી પર લશ્કરી હુમલો કરી દીધો. 11 સપ્ટેમ્બર, 1803ના [[દિલ્હીની લડાઈ|દિલ્હીના યુદ્ધ]]માં [[ગેરાર્ડ સરોવર, પહેલું વાઈકાઉન્ટ સરોવર|જનરલ લેક]]ના બ્રિટિશ સૈન્યે [[મરાઠા સામ્રાજ્ય|મરાઠા]]ઓને હરાવ્યા. 

[[1857નો ભારતીય વિપ્લવ|ભારતના 1857ના વિપ્લવ]] પછી દિલ્હી [[બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય|બ્રિટિશ]]ના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું.&lt;ref name=&quot;ecosurv1&quot;/&gt; વિપ્લવના પછી થોડા જ સમયમાં, [[કોલકાતા|કલકત્તા]]ને [[બ્રિટિશ રાજ|બ્રિટિશ રાજ હેઠળના ભારત]]ની રાજધાની અને દિલ્હીને [[પંજાબ (બ્રિટિશ ભારત)|પંજાબ]]નું જિલ્લા-મથક ઘોષિત કરવામાં આવ્યા. 1911માં દિલ્હીને બ્રિટિશ ભારતની રાજધાની ઘોષિત કરવામાં આવ્યું અને [[ઍડવિન લુત્યેન્સ|એડવિન લુત્યેન્સ]]ની આગેવાનીમાં બ્રિશિટ સ્થપતિઓની એક ટીમે એક નવી રાજકીય અને વહીવટી રાજધાનીમાં સરકારી ઈમારતો કેવી રીતે ગોઠવાશે તે ડિઝાઈન કર્યું. લુત્યેન્સની દિલ્હી નામે પણ જાણીતું નવી દિલ્હી, 15 ઑગસ્ટ, 1947ના [[પ્રજાસત્તાક ભારતનો ઇતિહાસ|સ્વતંત્રતા]] મળ્યા પછી પણ પ્રજાસત્તાક ભારતની રાજધાની અને [[ભારત સરકાર]]ના મુખ્ય થાણા તરીકે કાયદેસર રીતે ઘોષિત કરવામાં આવ્યું. [[ભારતના ભાગલા]] વખતે [[પંજાબ, પાકિસ્તાન|પશ્ચિમ પંજાબ]] અને [[સિંધ]]માંથી હજારો [[હિન્દુ]]ઓ અને [[શીખ|શીખો]] દિલ્હી ભાગી આવ્યા હતા અને શહેરના ઘણા મુસ્લિમ રહેવાસીઓ [[પાકિસ્તાન]] જતા રહ્યા હતા. શીખોના સૌથી પવિત્ર સ્થાનમાં [[ઓપરેશન બ્લ્યૂ સ્ટાર]] દરમ્યાન કરાયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે ત્યારના વડાપ્રધાન, શ્રીમતી [[ઈન્દિરા ગાંધી]]ની તેમના શીખ અંગરક્ષકોએ હત્યા કરી નાખી. આ હત્યા બાદ 31 ઑકટોબર, 1984ના શહેરમાં શીખ-વિરોધી રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં, જે સતત ચાર દિવસ ચાલ્યાં અને આ [[1984ના શીખ-વિરોધી રમખાણો]]માં હિન્દુ ટોળાંઓએ ત્રણ હજાર શીખોને મારી નાખ્યા. 

આખા દેશમાંથી દિલ્હી તરફ લોકો આવતા રહે છે, તે દિલ્હીની વસ્તીના દિવસે દિવસે ઘટતાં જતા જન્મદરની સરખામણીએ દિલ્હીની વસતિમાં વધુ વધારો કરે છે.&lt;ref name=&quot;migrationbirth&quot;&gt;{{cite news |title=Fall in Delhi birth rate fails to arrest population rise |url=http://www.hindu.com/2005/01/03/stories/2005010311230300.htm |date=2005-01-03 |access-date=2006-12-19 |publisher=The Hindu |archive-date=2007-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070604194955/http://www.hindu.com/2005/01/03/stories/2005010311230300.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ દિલ્હીને ઔપચારિક રીતે નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી કહેવામાં આવે તેવું [[ભારતનું બંધારણ|બંધારણ (ઓગણસાઈઠમો સુધારો) ધારો, 1991]] મુજબ ઘોષિત થયું છે.&lt;ref name=&quot;NCTact&quot;&gt;{{cite web
|url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htm|title= THE CONSTITUTION (SIXTY-NINTH AMENDMENT) ACT, 1991
|access-date=2007-01-08|work=THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS, THE CONSTITUTION OF INDIA
|publisher= National Informatics Centre, Ministry of Communications and Information Technology, Government of India
}}&lt;/ref&gt; આ ધારા અનુસાર દિલ્હીને ભલે મર્યાદિત સત્તાઓ ધરાવતી પણ તેની પોતાની [[વિધાનસભા]] આપવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;NCTact&quot;/&gt; ડિસેમ્બર 2001માં, નવી દિલ્હીમાંના [[ભારતીય સંસદ|ભારતીય સંસદભવન]] પર સશસ્ત્ર ત્રાસવાદીઓએ [[2001નો ભારતની સંસદ પરનો હુમલો|હુમલો]] કર્યો હતો, જેમાં છ સુરક્ષા કર્મચારીઓનું મૃત્યુ નીપજયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Terrorists attack Parliament; five intruders, six cops killed |url=http://www.rediff.com/news/2001/dec/13parl1.htm |work= |publisher=rediff.com |date=December 13, 2001 |access-date=2008-11-02 }}&lt;/ref&gt; આ હુમલા પાછળ પાકિસ્તાની ત્રાસવાદી જૂથોનો હાથ છે તેવી ભારતની શંકાને પરિણામે બંને દેશો વચ્ચે મોટી [[2001–2002 ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે મડાગાંઠ|રાજદ્વારી કટોકટી]] ઊભી થઈ.&lt;ref&gt;{{cite news |title= India and Pakistan: Who will strike first?|url= http://www.economist.com/printedition/displayStory.cfm?Story_ID=917228|publisher= Economist|date=December 20, 2001 |access-date=2008-11-02  }}&lt;/ref&gt; [[29 ઑકટોબર 2005- દિલ્હીમાં બૉમ્બ ધડાકા|ઑકટોબર 2005]]માં અને [[2008- દિલ્હીમાં બૉમ્બ ધડાકા|સપ્ટેમ્બર 2008]]માં ફરીથી દિલ્હી પર ત્રાસવાદી હુમલા થયા, જેમાં અનુક્રમે 62&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.news24.com/News24/World/News/0,,2-10-1462_1826434,00.html |title=Delhi blasts death toll at 62: World: News: News24 |publisher=News24.com |date= |access-date=2008-11-03 |archive-date=2007-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070112042954/http://www.news24.com/News24/World/News/0,,2-10-1462_1826434,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને 30&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Serial_blasts_rock_Delhi_18_dead/articleshow/3479914.cms |title=Serial blasts rock Delhi; 30 dead, 90 injured-India-The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt; સામાન્ય નાગરિકોનું મૃત્યુ થયું.

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:YamunaRiver.jpg|thumb|દિલ્હી નજીકની યમુના નદી]]
[[ચિત્ર:Indiagatelightening.jpg|thumb|ઈન્ડિયા ગેટ, નવી દિલ્હી ખાતે વીજળીક હડતાલજુલાઈથી ઑગસ્ટ દરમ્યાન રહેતા ચોમાસામાં દિલ્હીમાં તેનો મોટા ભાગનો વાર્ષિક વરસાદ થઈ જાય છે.]]નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી(રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીનો પ્રદેશ) {{convert|1484|km2|sqmi|abbr=on}} વિસ્તાર ધરાવે છે, જેને {{convert|783|km2|sqmi|abbr=on|0}}ગ્રામ્ય અને {{convert|700|km2|sqmi|abbr=on|0}}શહેરી એમ બે પ્રકારના વિસ્તારોમાં વિભાજીત કરવામાં આવે છે. દિલ્હીને મહત્તમ લંબાઈ {{convert|51.9|km|mi|abbr=on|0}} અને લઘુત્તમ પહોળાઈ {{convert|48.48|km|mi|abbr=on|0}} મળી છે.તે દિલ્હી મહાનગરપાલિકા (તેનો વિસ્તાર {{convert|1397.3|km2|sqmi|abbr=on|0|disp=or}}), નવી દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કમિટિ ({{convert|42.7|km2|sqmi|abbr=on|0|disp=or}}) અને દિલ્હી કૅન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ ({{convert|43|km2|sqmi|abbr=on|0|disp=or}}) એમ ત્રણ સ્થાનિક તંત્રો (કાયદાકીય નગરો) ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ndmc.gov.in/AboutNDMC/NNDMCAct.aspx |title= Introduction|access-date=2007-07-03 |work=THE NEW DELHI MUNICIPAL COUNCIL ACT, 1994 |publisher=New Delhi Municipal Council}}&lt;/ref&gt;

દિલ્હી વિસ્તારક્ષમ છે, તેના બે અંતિમ છેડા જોઈએ તો તે ઉત્તરમાં સારુપ નગરથી શરૂ થઈને દક્ષિણમાં રજોરી સુધી વિસ્તરેલું છે. પશ્ચિમમાં તેના અંતિમ છેડા પર નજાફઘર છે અને પૂર્વમાં યમુના નદી (પૂર્વ છેડો પ્રમાણમાં મધ્યમસરનો છે) છે. એનસીઆર(NCR)ની ઉપરોકત સરહદના દક્ષિણ અને પૂર્વ છેડા પર નોઈડા અને ડીએલએફ(DLF) છે. વિચિત્ર રીતે, દિલ્હીનું મુખ્ય વિસ્તરણ કોઈ અમુક ચોક્કસ ભૌગલિક પરિમાણોને નથી અનુસરતું (ઉદારહરણ તરીકે, થેમ્સની આસપાસ કેન્દ્રિત થયેલા લંડનની ઉત્તર સરહદે તેની પહેલી ટેકરી, હમ્પસ્ટેડ હેથ છે અને તેની દક્ષિણ સરહદે નદી છે, એ જ રીતે તેની પશ્ચિમે નદીનો તટપ્રદેશ - પેડિંગટન છે. જયારે દિલ્હી તેનાથી તદ્દન વિપરીત છે). દિલ્હીનો મુખ્ય શહેરનો વિસ્તાર દક્ષિણમાં છેક સાકેત સુધી પૂરો થતો નથી, જયારે ઉત્તર દિશામાં કોનોટ પ્લેસ છે, અને પશ્ચિમ દિશામાં રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ 8 (NH8) છે. દિલ્હીનો ભૂપ્રદેશ ખૂબ અનિયમિત છે. ઉત્તરમાં તેમાં સપાટ ખેતરો છે તો દક્ષિણમાં તે સૂકી, ઉજ્જડ ટેકરીઓમાં-([[રાજસ્થાન]]ની [[અરાવલ્લી પર્વતમાળા]]ના ફંટાળેલા હિસ્સામાં) પલટાઈ જાય છે. શહેરના દક્ષિણ ભાગમાં એક જમાનામાં વિશાળ કુદરતી સરોવરો હતાં, પરંતુ ખાણકામને કારણે તેમાંના મોટા ભાગના અત્યારે સુકાઈ ગયાં છે. યમુના નદી શહેરને સરહદ આપે છે, જો કે અનેક પુલ અને [[મેટ્રો]] સબ-વે હોવાથી તે પૂર્વ ભાગ સાથે સારી એવી જોડાણક્ષમતા ધરાવે છે, પણ નદીનો આ પૂર્વ ભાગ દિલ્હી શહેરમાં ગણાતો નથી. નવી દિલ્હી સહિતનું આખું શહેર નદીના પશ્ચિમ તરફના કિનારે વસેલું છે. નદીનો પૂર્વ કિનારો એનસીઆર(NCR- રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ)માં ગણાય છે, પણ દિલ્હીમાં નહીં. 

દિલ્હી [[ઉત્તર ભારત|ભારતના ઉત્તર ભાગ]]માં પર આવ્યું છે. ભારતનાં બીજાં બે રાજયો સાથે તે પોતાની સરહદ વહેંચે છે- પૂર્વ તરફ તે [[ઉત્તર પ્રદેશ]] સાથે અને પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફ તે [[હરિયાણા]] સાથે સરહદો ધરાવે છે. આખેઆખું દિલ્હી લગભગ [[ગંગાનો મેદાનપ્રદેશ|ગંગાનાં મેદાનપ્રદેશ]] પર જ વસ્યું છે. [[યમુના]]નો પૂર-પટ અને [[દિલ્હી રિજ / ગિરિમાળા|દિલ્હી રિજ (ગિરિમાળા)]] એ દિલ્હીની ભૂગોળના બે ધ્યાન ખેંચનારાં પાસાં છે. નીચો-પથરાયેલો યમુનાનો પૂર-પટ કૃષિ માટે અનુકૂળ ફળદ્રુપ [[કાંપવાળી માટી]] પૂરી પાડે છે. જો કે આ પટ પર વારંવાર [[પૂર]] ફરી વળવાનું જોખમ તોળાતું રહે છે. 318 મીટર (1,043 ફૂટ)&lt;ref name=&quot;gisridge&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.fig.net/pub/fig_2002/Ts3-9/TS3_9_mohan.pdf
|title=GIS-Based Spatial Information Integration, Modeling and Digital Mapping: A New Blend of Tool for Geospatial Environmental Health Analysis for Delhi Ridge
|access-date=2007-02-03
|last = Mohan
|first = Madan
|date=
|year = 2002
|month = April
|format=PDF
|work=Spatial Information for Health Monitoring and Population Management
|publisher=FIG XXII International Congress
|pages = p5
}}&lt;/ref&gt;ની ઊંચાઈએ પહોંચતી ગિરિમાળાની ટોચ (રિજ) આ વિસ્તારની સૌથી ધ્યાનપાત્ર લાક્ષણિકતાની રચના કરે છે. એ દક્ષિણ ભાગમાં [[અરાવલ્લી પર્વતમાળા]]માંથી ઉદ્ભવે છે અને પછી શહેરના પશ્ચિમ, ઈશાન અને વાયવ્ય ભાગને ઘેરે છે. [[હિંદુવાદ|હિન્દુત્વ]]માં ખૂબ પવિત્ર મનાતી યમુના એ દિલ્હીમાંથી પસાર થતી એક માત્ર મુખ્ય નદી છે. [[હિન્દોન નદી]] નામની બીજી એક નદી દિલ્હીના પૂર્વ ભાગને ગાઝિયાબાદથી જુદો કરે છે. દિલ્હી [[ધરતીકંપના જોખમ અનુસાર ભારતના વિસ્તારોનું આલેખન|સીઝમિક ઝોન-IV]](ધરતીકંપનું જોખમ ધરાવતો વિસ્તાર IV)માં આવેલું છે, જે તેને મોટા [[ધરતીકંપો]] પ્રત્યે જોખમી બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;hazardprofile&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf
|title=Hazard profiles of Indian districts
|access-date=2006-08-23
|format=PDF
|work=National Capacity Building Project in Disaster Management
|publisher=[[UNDP]]
|archive-url=https://web.archive.org/web/20060519100611/http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf
|archive-date=2006-05-19
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
=== આબોહવા ===
દિલ્હી ખંડીય આબોહવા ધરાવે છે, જેમાં ઉનાળા અને શિયાળાના તાપમાનમાં ઘણો મોટો ફેરફાર જોવા મળે છે. મધ્ય ભાગમાં [[ચોમાસુ|ચોમાસું]] ધરાવતો દિલ્હીનો ઉનાળો ખાસ્સો લાંબો, અત્યંત ગરમ હોય છે, જે એપ્રિલની શરૂઆતથી મધ્ય ઑકટોબર સુધી ચાલે છે. તે ઘણો વિકરાળ હોય છે અને નજીકના ભૂતકાળમાં ઉનાળાએ ઘણાનો ભોગ લીધો છે. માર્ચની શરૂઆતમાં પવનની દિશા પલટાય છે; વાયવ્ય દિશામાંથી વહેતા પવન, હવે નૈૠત્ય દિશામાંથી વહે છે. આ પવન રાજસ્થાનમાંથી ગરમ વાયરા લઈ આવે છે, જેની સાથે રેતીના કણો પણ તણાઈ આવે છે- દિલ્હીના ઉનાળાની આ એક લાક્ષણિકતા છે. આ વાયરાને [[લૂ (પવન)|લૂ]] કહેવામાં આવે છે. ફેબ્રુઆરીથી મે મહિના દરમ્યાનનો સમય અત્યંત ગરમ, ભોંકાતા-ચીરતા તાપવાળો અને ભારે કાટની સ્થિતિ (ઑકિસડાઈઝિંગ)વાળો હોય છે. જૂનના અંતમાં, હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધે છે, અને જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર દરમ્યાન છુટક છુટક વરસાદને કારણે થોડી રાહત આપે છે. ઑકટોબરના અંતમાં શિયાળો બેસે છે પણ તેને જામતાં જાન્યુઆરી થાય છે, અને એ વખતે જામતાં ગાઢા ધુમ્મસ માટે દિલ્હી નામચીન છે.&lt;ref name=&quot;Fog&quot;&gt;{{cite news| publisher=The Hindu| url=http://www.hindu.com/2005/01/07/stories/2005010719480300.htm| title=Fog continues to disrupt flights, trains| date=2006-01-07| access-date=2006-05-16| archive-date=2005-01-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20050113001515/http://www.hindu.com/2005/01/07/stories/2005010719480300.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેના તાપમાનનાં અંતિમો &quot;0.6[[સેલ્સિયસ|° સે.]] (30.9[[ફેરનહીટ|° ફે.]])થી {{convert|48|C|F}} જેટલાં રહે છે.&lt;ref name=&quot;coldDelhi&quot;&gt;{{cite news| publisher=Hindustan Times| url=http://www.hindustantimes.com/news/181_1593200,000600010001.htm| title=At 0.2 degrees Celsius, Delhi gets its coldest day| date=2006-01-08| access-date=2006-04-29| archive-url=https://web.archive.org/web/20060111153439/http://www.hindustantimes.com/news/181_1593200,000600010001.htm| archive-date=2006-01-11| url-status=live}}&lt;/ref&gt; તેનું વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન 25° સે. (77° ફે.) છે; તેનું માસિક સરેરાશ તાપમાન 13°સે.થી 32°સે. (56° ફે.થી 90° ફે.) વચ્ચે રહે છે.&lt;ref name=&quot;weatherbase&quot;&gt;{{cite web | publisher=Canty and Associates LLC | url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=28124&amp;refer=&amp;units=metric | title=Weatherbase entry for Delhi | access-date=2007-01-16 | archive-date=2011-09-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110907174813/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=28124&amp;refer=&amp;units=metric | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ત્યાં સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ આશરે 714 મિમી (28.1 ઈંચ) જેટલો થાય છે, જેમાંથી મોટાભાગનો જુલાઈથી ઑગસ્ટ દરમ્યાનના ચોમાસામાં વરસી જાય છે.&lt;ref name=&quot;ecosurv1&quot;/&gt; દિલ્હીમાં ચોમાસાના પવનનું આગમન થવાની સરેરાશ તારીખ 29 જૂન છે.&lt;ref name=&quot;hindumonsoon&quot;&gt; {{cite news |first= Vinson |last= Kurian |title=  Monsoon reaches Delhi two days ahead of schedule |url=http://www.thehindubusinessline.com/2005/06/28/stories/2005062800830200.htm |work= |publisher=The Hindu Business Line |date=28 June 2005 |access-date=2007-01-09 }}&lt;/ref&gt;

{{Infobox Weather &lt;!-- Important: remove all unused fields--&gt;
|collapsed=Yes &lt;!--Any entry in this line will make the template initially collapsed. Leave blank or remove line for uncollapsed.--&gt; 
|metric_first= Yes &lt;!--Any entry in this line will display metric first. Leave blank or remove line for imperial.--&gt;
|single_line=Yes &lt;!--Any entry in this line will display metric and imperial units on same line. Leave blank or remove line for seperate lines--&gt; 
|location =Delhi 
|Jan_Hi_°C =18       |Jan_REC_Hi_°C = 29
|Feb_Hi_°C =23       |Feb_REC_Hi_°C = 32   
|Mar_Hi_°C =28       |Mar_REC_Hi_°C = 37   
|Apr_Hi_°C =36       |Apr_REC_Hi_°C = 42    
|May_Hi_°C =39       |May_REC_Hi_°C = 50    
|Jun_Hi_°C =37       |Jun_REC_Hi_°C = 52    
|Jul_Hi_°C =34       |Jul_REC_Hi_°C = 43   
|Aug_Hi_°C =33       |Aug_REC_Hi_°C = 42  
|Sep_Hi_°C =33       |Sep_REC_Hi_°C = 38   
|Oct_Hi_°C =31       |Oct_REC_Hi_°C = 37    
|Nov_Hi_°C =27       |Nov_REC_Hi_°C = 35   
|Dec_Hi_°C =21       |Dec_REC_Hi_°C = 32    
|Year_Hi_°C =30      |Year_REC_Hi_°C = 45  
|Jan_Lo_°C =7       |Jan_REC_Lo_°C = -0.6    
|Feb_Lo_°C =11       |Feb_REC_Lo_°C = 0     
|Mar_Lo_°C =15       |Mar_REC_Lo_°C = 6    
|Apr_Lo_°C =22       |Apr_REC_Lo_°C = 12    
|May_Lo_°C =26       |May_REC_Lo_°C = 16   
|Jun_Lo_°C =27       |Jun_REC_Lo_°C = 21   
|Jul_Lo_°C =27       |Jul_REC_Lo_°C = 21   
|Aug_Lo_°C =26       |Aug_REC_Lo_°C = 20   
|Sep_Lo_°C =24       |Sep_REC_Lo_°C = 20    
|Oct_Lo_°C =19       |Oct_REC_Lo_°C = 13    
|Nov_Lo_°C =13       |Nov_REC_Lo_°C = 7   
|Dec_Lo_°C =8       |Dec_REC_Lo_°C = 2   
|Year_Lo_°C = 18.5     |Year_REC_Lo_°C = -0.6   

&lt;!-- Optional: This is total Precipitation.  Rain &amp; Snow fields can be used instead if Precip is NOT filled in --&gt;
|Year_Precip_inch = 28.1
|Jan_Precip_inch =0.9 
|Feb_Precip_inch =0.8 
|Mar_Precip_inch =0.6 
|Apr_Precip_inch =0.4
|May_Precip_inch =0.6
|Jun_Precip_inch =2.8
|Jul_Precip_inch =9.3
|Aug_Precip_inch =9.3
|Sep_Precip_inch =4.4
|Oct_Precip_inch =0.7
|Nov_Precip_inch =0.4
|Dec_Precip_inch =0.4
|source =wunderground.com &lt;ref name=weatherbox&gt;{{cite web | url =http://www.wunderground.com/NORMS/DisplayIntlNORMS.asp?CityCode=42182&amp;Units=both | title =Historical Weather for Delhi, India | dateformat =mdy | access-date =November 27 2008 | publisher =Weather Underground | language =English | archive-date =2019-01-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20190106223201/https://www.wunderground.com/NORMS/DisplayIntlNORMS.asp?CityCode=42182&amp;Units=both%20 | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;
|access-date = Nov 27th, 2008

}}


== નગર વહીવટ ==
જુલાઈ 2007ની સ્થિતિ મુજબ, નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી(NCT) 9 જિલ્લાઓ, 27 [[તાલુકો|તાલુકા]], 59 નાનાં વસ્તીપક નગરો, 165 ગામ અને 3 કાયદાકીય નગરો{{ndash}} - દિલ્હી મહાનગરપાલિકા (ધ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ દિલ્હી - MCD); ન્યૂ દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ (NDMC); અને ધ દિલ્હી કેન્ટોન્મેન્ટ બોર્ડ (DCB) - ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;ecosurv0102chap3&quot;&gt;{{cite web |url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/Ecosur2001-02/PDF/chap3(table).PDF |title=Table 3.1: Delhi Last 10 Years (1991–2001) — Administrative Set Up |access-date=2007-07-03 |format=PDF |work=Economic Survey of Delhi, 2001–2002 |publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi |pages=p177 |archive-date=2007-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070702220619/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/Ecosur2001-02/PDF/chap3(table).PDF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
[[ચિત્ર:Delhi districts.svg|thumb|દિલ્હીના નવ જિલ્લાઓ દર્શાવતો નકશો]]

દિલ્હી મહાનગર, નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી (NCT)માં જ વસેલું છે. રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ(NCT)માં ત્રણ સ્થાનિક મહાનગરપાલિકાઓ છે- [[દિલ્હી મહાનગરપાલિકા]] (ધ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ દિલ્હી - MCD); [[નવી દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ|ન્યૂ દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ]] (NDMC); અને [[દિલ્હી કેન્ટોન્ટમેન્ટ|દિલ્હી કેન્ટોન્મેન્ટ બોર્ડ]](DCB). આશરે 137.8 લાખ લોકોને પાયાની નાગરિક સવલતો પૂરી પાડતી દિલ્હી મહાનગરપાલિકા (MCD) વિશ્વની સૌથી મોટી મહાનગરપાલિકાઓમાંની એક છે.&lt;ref name=&quot;MCD&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mcdonline.gov.in/|title=About Us|publisher=Municipal Corporation of Delhi|access-date=2006-05-13|archive-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331224105/http://www.mcdonline.gov.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભારતની રાજધાની, નવી દિલ્હીનો વહીવટ ન્યૂ દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ(NDMC)ના હસ્તે છે. [[દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી]] સાથે પરામર્શ કર્યા બાદ ભારત સરકાર આ કાઉન્સિલ(NDMC)ના પ્રમુખની નિમણૂક કરે છે. {{Fact|date=June 2009}}

રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ((NCT))ની બહાર દિલ્હીમાં બીજાં ચાર મુખ્ય સેટેલાઈટ શહેરો આવેલાં છે. આ શહેરો છે- હરિયાણાના [[ગુડગાંવ]] અને [[ફરીદાબાદ]] તથા ઉત્તરપ્રદેશના [[નવું ઓખલા ઔદ્યોગિક વિકાસ સત્તામંડળ|નોઈડા]] અને [[ગાઝિયાબાદ, ભારત|ગાઝિયાબાદ]]. દિલ્હી કુલ 9 જિલ્લાઓમાં વહેંચાયેલું છે. દરેક જિલ્લો (વિભાગ) એક નાયબ કમિશનરની દેખરેખ હેઠળ ચાલે છે તથા તેની નીચે ત્રણ પેટાવિભાગો હોય છે. આ દરેક પેટાવિભાગની દેખરેખ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ હેઠળ હોય છે. તમામ નાયબ કમિશનરો, વિભાગીય કમિશનરને જવાબદાર હોય છે. તમામ પ્રકારની રાજય તેમ જ કેન્દ્રીય નીતિઓનું પાલન કરાવવાની તથા સરકારના બીજા અસંખ્ય કામકાજ પર દેખરેખ રાખવાની જવાબદારી દિલ્હીના જિલ્લા વહીવટ તંત્રે (ડિસ્ટ્રીકટ એડમિનિસ્ટ્રેશન ઓફ દિલ્હીએ) નિભાવવાની રહે છે. {{Fact|date=June 2009}}

દિલ્હી, [[દિલ્હી હાઈ કોર્ટ (ઉચ્ચ ન્યાયાલય)|દિલ્હી હાઈ કોર્ટ]]ના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે. દિલ્હીમાં બીજી નીચલી કોર્ટો પણ છેઃ દિવાની ખટલાઓ માટેની [[સ્મોલ કોઝિસ કોર્ટ]], અને ફોજદારી ખટલાઓ માટેની [[સેશન્સ કોર્ટ]]. [[દિલ્હીના પોલીસ કમિશનર|પોલીસ કમિશનર]]ના નેતૃત્વ હેઠળની [[દિલ્હી પોલીસ]], આખા વિશ્વમાંનાં સૌથી મોટાં મહાનગર પોલીસ દળોમાંની એક છે.&lt;ref name=&quot;largepolice&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.delhipolice.nic.in/home/history1.htm|title=History of Delhi Police|access-date=2006-12-19|publisher=Delhi Police Headquarters, New Delhi, India|archive-date=2006-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061207074711/http://www.delhipolice.nic.in/home/history1.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વહીવટની દષ્ટિએ દિલ્હી કુલ નવ [[દિલ્હી પોલીસ હેઠળના જિલ્લાઓ|પોલીસ-ક્ષેત્રો]]માં વહેંચાયેલું છે, અને આ પોલીસ-ક્ષેત્રો પણ પાછાં 95 સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનોમાં વિભાજિત થયેલાં છે.&lt;ref name=&quot;policestations&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhigovt.nic.in/newdelhi/police.html|title=Poile Stations|access-date=2006-12-19|publisher=Government of National Capital Territory of Delhi|archive-date=2007-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110174612/http://delhigovt.nic.in/newdelhi/police.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
== સરકાર અને રાજકારણ ==
[[ચિત્ર:NorthBlock.jpg|thumb|right|1931માં બ્રિટિશ રાજમાં બંધાયેલો ઉત્તર વિસ્તાર આજે પણ મુખ્ય સરકારી કચેરીઓ ધરાવે છે.]]
એક વિશિષ્ટ [[કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ]] તરીકે જાણીતો, રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ દિલ્હી (ધ નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી) પોતાની વિધાનસભા, લેફટન્ટ ગવર્નર, મંત્રીઓની સમિતિ તથા મુખ્યમંત્રી ધરાવે છે. એનસીટીના મતદાર ક્ષેત્રોમાં સીધી ચૂંટણી થકી વિધાનસભાની બેઠકો ભરવામાં આવે છે. છતાં, નવી દિલ્હીનો વહીવટ ભારતની કેન્દ્ર સરકાર અને રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ દિલ્હી(NCT)ની સરકાર સંયુકતપણે ચલાવે છે. દિલ્હીમાં આવેલું નવી દિલ્હી એ રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ દિલ્હી (NCT) અને ભારત સરકાર એમ બંનેનું મુખ્ય મથક છે. {{Fact|date=June 2009}}

પરિવહન અને તેના જેવી બીજી અન્ય સેવાઓ દિલ્હી સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે પરંતુ પોલીસ જેવી સેવાઓ કેન્દ્ર સરકારના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે. 1956 પછી પહેલીવાર 1993માં વિધાનસભા પુન:સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી અને દિલ્હીમાં સીધું સમવાયી શાસન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઉપરાંત, પંચાયત રાજ ધારાના એક ભાગરૂપે દિલ્હી મહાનગરપાલિકા(MCD) શહેરનો નગર વહીવટ પણ સંભાળે છે. નવી દિલ્હી, દિલ્હીનો શહેરી વિસ્તાર, એ દિલ્હીની રાજય સરકાર અને ભારત સરકાર એમ બંને સરકારોનું મુખ્ય મથક છે. ભારતનું [[ભારતીય સંસદ|સંસદભવન]], [[રાષ્ટ્રપતિભવન]] અને [[ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટ (સર્વોચ્ચ ન્યાયલય)|ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયલય]] (સુપ્રિમ કોર્ટ) નવી દિલ્હી સ્થિત છે. 
દિલ્હીમાં કુલ 80 વિધાનસભા મતદારક્ષેત્રો છે અને 7 લોકસભા (ભારતની સંસદનું નીચલું ગૃહ) મતદારક્ષેત્રો છે.&lt;ref name=&quot;assmbconst&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/assemblypolls/delhi.html|title=Delhi: Assembly Constituencies|access-date=2006-12-19|publisher=Compare Infobase Limited|archive-date=2007-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101060414/http://www.mapsofindia.com/assemblypolls/delhi.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;loksabhaconst&quot;&gt;{{cite news |title=Lok Sabha constituencies get a new profile |url=http://www.hindu.com/2006/09/07/stories/2006090710630400.htm |work=The Hindu |publisher=The Hindu |date=7 September 2006 |access-date=2006-12-19 |archive-date=2007-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104221526/http://www.hindu.com/2006/09/07/stories/2006090710630400.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

પરંપરાગત રીતે દિલ્હી, કૉંગ્રેસ પાર્ટીના નામથી પણ જાણીતી એવી [[ઈન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ|ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસ]]નો ગઢ રહ્યું છે. 1990ના દાયકામાં [[મદનલાલ ખુરાના]]ના નેતૃત્વ હેઠળ [[બીજેપી|ભારતીય જનતા પાર્ટી]] (બીજેપી) સત્તા પર આવી હતી. પરંતુ ૧૯૯૮માં, [[શીલા દિક્ષિત]]ના નેજા હેઠળ કૉંગ્રેસે ફરીથી સત્તા હાંસલ કરી. 2003 અને 2008ની ચૂંટણીઓમાં કૉંગ્રેસે વિધાનસભામાં પણ ફરીથી સરસાઈ મેળવી હતી.{{Fact|date=June 2009}}
== અર્થતંત્ર ==
[[સમાન ખરીદક્ષમતા|પીપીપી]](PPP) ટર્મ્સમાં રૂ. 3,364 અબજ (69.8 અબજ યુએસ ડૉલર) અને નોમિનલ ટર્મ્સમાં [[ભારતીય રૂપિયો|રૂ.]]1,182 અબજ (24.5 અબજ [[યુએસ$|યુએસ ડૉલર]]) જેટલી ચોખ્ખી રાજ્ય-આવક ([[રાજ્યની આવક (સ્ટેટ ડોમેસ્ટીક પ્રોડક્ટ)|સ્ટેટ ડોમેસ્ટીક પ્રોડકટ]]) (નાણાકીય વર્ષ 2007) ધરાવતું દિલ્હી,&lt;ref name=&quot;delhigovt1&quot;&gt;[http://finance.delhigovt.nic.in/circular/budget_speech2008-09.pdf 2008-2009ના બજેટનું વકતવ્ય]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ecosurv2&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/2.pdf|title=Chapter 2: State Income|access-date=|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp8–16|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614085129/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/2.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એ [[ઉત્તર ભારત]]નું સૌથી મોટું વેપારી મથક છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/ut_delhi.php |title=ભારતને જાણોઃ દિલ્હી |access-date=2009-10-02 |archive-date=2006-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007063703/http://india.gov.in/knowindia/ut_delhi.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2007માં, હાલના ભાવ અનુસાર દિલ્હીની [[માથાદીઠ આવક]] રૂ.66,728 (1,450 યુએસ ડૉલર) છે, જે [[ચંદીગઢ]] અને [[ગોવા]] પછી ત્રીજા સ્થાને છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Chandigarhs_per_capita_income_highest_in_India/articleshow/3487128.cms |title=Chandigarh's per capita income highest in India-Chandigarh-Cities-The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt; દિલ્હીની કુલ રાજય દીઠ આવકમાં [[ઔદ્યોગિક એકમોનું પ્રાથમિક ક્ષેત્ર|મુખ્ય]] અને [[ઔદ્યોગિક એકમોનું ગૌણ ક્ષેત્ર|ગૌણ]] ક્ષેત્રો અનુક્રમે 3.85% અને 25.2% જેટલો ફાળો આપે છે, જયારે એ સિવાયનાં અન્ય [[ઔદ્યોગિક એકમોનું ત્રીજું ક્ષેત્ર|ત્રીજાં ક્ષેત્રો]] 70.95% જેટલો ફાળો આપે છે. દિલ્હીની 32.82% વસતિનું કાર્યબળ ધરાવે છે, જેમાં 1991 અને 2001 વચ્ચે 52.52%નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;ecosurv5&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/5.pdf|title=Chapter 5: Employment and Unemployment|access-date=|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp59–65|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225121659/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/5.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વર્ષ 1999–2000માં દિલ્હીમાં બેરોજગારીનો દર 12.57% હતો, જે 2003માં ઘટીને 4.63% થયો હતો.&lt;ref name=&quot;ecosurv5&quot;/&gt; ડિસેમ્બર 2004માં, 636,000 લોકોએ દિલ્હીમાં વિવિધ રોજગાર વિનિમય કાર્યક્રમોમાં પોતાનું નામ નોંધાવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;ecosurv5&quot;/&gt; 

2001માં તમામ સરકારી ક્ષેત્રમાં (કેન્દ્ર અને રાજયના સ્તરે) તથા સરકારી ઓઠાં હેઠળનાં ક્ષેત્રોમાં કુલ મળીને 620,000 જેટલું માનવબળ રોકાયેલું હતું. તેની સરખામણીમાં, સંગઠિત ખાનગી ક્ષેત્રે 219,000ને રોજગાર આપ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;ecosurv5&quot;/&gt; ઈન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી, સંચારમાધ્યમો, હૉટલો, બેન્ક, પ્રસાર-માધ્યમો અને પ્રવાસ-પર્યટન એ દિલ્હીના મુખ્ય સેવા ઉદ્યોગો છે.&lt;ref&gt;[http://www.mapsofindia.com/delhi/industries-in-delhi.html દિલ્હીનાં ઔદ્યોગિક એકમો]&lt;/ref&gt; ઘણી [[ભારતનું અર્થતંત્ર#ઉદ્યોગ|ખાણી-પીણી કે રોજબરોજના વપરાશની ચીજોના ઉદ્યોગ]] એકમો અને તેમનાં મુખ્ય મથક દિલ્હીમાં અને દિલ્હીની આસપાસ ઊભાં થયાં હોવાથી દિલ્હીમાં ઉત્પાદન ઉદ્યોગો પણ સારા એવા પ્રમાણમાં વિકસ્યા છે. દિલ્હીનું મોટું ગ્રાહક બજાર અને તેની સાથે સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ કુશળ કામદારો(માનવશ્રમ)ને કારણે દિલ્હીમાં વિદેશી રોકાણ પણ આકર્ષાયું છે. 2001માં, ઉત્પાદન ક્ષેત્રે 1,29,000 જેટલાં ઉત્પાદન-એકમોની સામે, 14,40,000 કામદારોને રોજગાર આપ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;ecosurv9&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/9.pdf|title=Chapter 9: Industrial Development|access-date=|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp94–107|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614085148/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/9.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; બાંધકામ, વીજળી, સંચાર-માધ્યમો, આરોગ્ય અને બીજી સામાજિક સેવાઓ અને રીયલ એસ્ટેટ એ દિલ્હીના અર્થતંત્રના અભિન્ન અંગ છે. દિલ્હી ભારતના સૌથી વધુ અને સૌથી ઝડપથી વિકસતા રિટેલ ઉદ્યોગો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/Services/Hotels__Restaurants/Delhi_Indias_hot_favourite_retail_destination/rssarticleshow/2983387.cms |title=Delhi hot favourite retail destination in India- Corporate Trends-News By Company-News-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt; પરિણામે, દિલ્હીમાં જમીનના ભાવ સાતમા આસમાને છે અને 145.16 ડૉલર પ્રતિ ચો.ફૂટનો ભાવ ધરાવતું દિલ્હી અત્યારે ઑફિસ ધરાવવા માટે વિશ્વનું સાતમું સૌથી મોઘું શહેર ક્રમાંકિત થયું છે.&lt;ref name=&quot;IBEF&quot;&gt;{{cite web| publisher=[[India Brand Equity Foundation]]| url=http://www.ibef.org/industry/retail.aspx| title=India's Retail Industry| access-date=2007-01-04}}&lt;/ref&gt; આખા ભારતમાં, રિટેલ ઉદ્યોગોના વિકાસથી અત્યાર સુધી ચાલી આવતા પરંપરાગત, અસંગઠિત રિટેલ વેપારની પ્રથાને અસર પહોંચશે એવી ધારણા છે.&lt;ref name=&quot;BBC070521&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6667199.stm |title= Supermarkets devour Indian traders|access-date= 2007-07-03|last= Majumder |first=Sanjoy |authorlink= |date=2007-05-21 |work=South Asia |publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;
== ઉપયોગી સેવાઓ ==
[[ચિત્ર:New Delhi NDMC building.jpg|thumb|upright|નવી દિલ્હી મહાનગરપાલિકા(NDMC)ની મુખ્ય કચેરી. સામે જંતરમંતર દેખાય છે.]]
[[દિલ્હી જલ બોર્ડ]] (DJB), દિલ્હીમાં પાણી પુરવઠાની સેવા પૂરી પાડે છે. વર્ષ 2005–06ની અંદાજિત પાણીની જરૂરિયાત પ્રતિ દિવસ 963 મિલિયન ગૅલનની હતી, જેની સામે 2006ની સ્થિતિએ પ્રતિ દિવસ 650 મિલિયન ગૅલન જેટલું પાણી પૂરું પાડી શકયું હતું.&lt;ref name=&quot;ecosurv13&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/13.pdf|title=Chapter 13: Water Supply and Sewerage|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp147–162|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203642/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/13.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પાણીની બાકીની આવશ્યકતા ખાનગી અને જાહેર, [[પાણીનો (પાતાળ) કૂવો|પાતાળ કૂવા]] અને [[હેન્ડ પંપ|હૅન્ડપંપ]]થી પૂરી થઈ હતી. ડીજેબી માટે 240 મિલિયન ગૅલન પ્રતિ દિવસની ક્ષમતા ધરાવતું ભાકરા જળસંગ્રાહાલય(સરોવર) સૌથી મોટો જળસ્રોત છે, જેના પછી બીજા ક્રમે યમુના અને [[ગંગા]] નદીનો વારો આવે છે.&lt;ref name=&quot;ecosurv13&quot;/&gt; [[ભૂતળના જળ]]ની સતત નીચી જતી સપાટી અને સતત વધતી વસતિની ગીચતાના કારણે દિલ્હી પાણીની તંગીની તીવ્ર સમસ્યાનો સામનો કરે છે. દિલ્હી દૈનિક ધોરણે 8000 [[ટન]] જેટલો ઘન કચરો પેદા કરે છે જે દિલ્હી મહાનગરપાલિકા દ્વારા ત્રણ [[લેન્ડફિલ (પુરાંતની જમીન)|લેન્ડફિલ]] સાઈટ પર નાખવામાં આવે છે. દરરોજ 470 મિલિયન ગૅલન ઘરગથ્થુ કચરાવાળું પાણી અને 70 મિલિયન ગૅલન ઔદ્યોગિક કચરાવાળું પાણી નીકળે છે.&lt;ref name=&quot;Delhirisks&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gisdevelopment.net/application/natural_hazards/overview/nho0019pf.htm|title=Risks in Delhi: Environmental concerns|access-date=2006-12-19|last=Gadhok|first=Taranjot Kaur|work= Natural Hazard Management|publisher=GISdevelopment.net}}&lt;/ref&gt; આ સ્યુઅરિજનો મોટો હિસ્સો, કોઈ પણ પ્રકારની પ્રક્રિયા વિના સીધો જ યમુના નદીમાં વાળવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Delhirisks&quot;/&gt; 

શહેરનો માથાદીઠ વીજળી વપરાશ આશરે 1,265 [[વૉટ-અવર|kWh]] છે, પણ ખરેખર જરૂરિયાત/માંગ ઘણી વધુ છે.&lt;ref name=&quot;ecosurv11&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/11.pdf|title=Chapter 11: Energy|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp117–129|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203731/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/11.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1997માં દિલ્હી મહાનગરપાલિકા દ્વારા સંચાલિત દિલ્હી ઈલેકટ્રીક સપ્લાય અન્ડરટેકિંગ દ્વારા [[દિલ્હી વિદ્યુત બોર્ડ]] (DVB)ની દૂર કરવામાં આવ્યું. શહેરની વીજળીની માંગ પૂરતી વીજળી દિલ્હી વિદ્યુત બોર્ડ જાતે ઉત્પાદિત કરી શકે તેમ નહોતું અને તેથી ભારતના ઉત્તર વિસ્તારોના વીજળીના તાર મારફત વીજળી ઉછીની લેવામાં આવતી. પરિણામે, દિલ્હી સતત વીજળીની ખેંચ સહન કરતું, વારંવાર [[વિજળી પ્રવાહની ખેંચ|અંધારપટ અને છતે સૂરજે વીજળી વિનાના ભૂખરાપટ]] છવાઈ જતા, ઉનાળામાં જયારે ઊર્જાની માંગ ટોચ પર હોય ત્યારે તો વિશેષ. દિલ્હીના વારંવાર ખોરવાતાં અને અનિયમિત વીજ પુરવઠા દરમ્યાન પોતાની વીજળીની માંગ પૂરી કરવા માટે અમુક ઔદ્યોગિક એકમો, ઈલેકટ્રીકલ જનરેટર વસાવીને તેની પર આધાર રાખે છે. થોડાં વર્ષો અગાઉ, દિલ્હીનું વીજ પુરવઠા ક્ષેત્ર ખાનગી કંપનીઓને સોંપી દેવામાં આવ્યું. [[ટાટા પાવર|તાતા પાવર]] અને [[રિલાયન્સ એનર્જી]] કંપની દિલ્હીમાં વીજળીનું વિતરણ કરે છે. [[દિલ્હી અગ્નિશમન સેવા|દિલ્હીની અગ્નિશામક સેવા]] હેઠળ 43 ફાયર સ્ટેશનો ચાલે છે જે દર વર્ષે આશરે 15,000 જેટલા કિસ્સાઓમાં અગ્નિશમન અને બચાવની કામગીરી કરે છે.&lt;ref name=&quot;dfs&quot;&gt;{{cite web|url=http://dfs.delhigovt.nic.in/aboutf.html|title=About Us|access-date=2007-01-09|work=Delhi Fire Service|publisher=Govt. of NCT of Delhi|archive-date=2007-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122143240/http://dfs.delhigovt.nic.in/aboutf.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

શહેરમાં રાજય હસ્તક [[મહાનગર ટેલિફોન નિગમ લિમિટેડ]] (MTNL) અને [[વોડાફોન એસ્સાર]], [[ભારતી ઍરટેલ|એરટેલ]], [[આઈડિયા સેલ્યુલર]], [[રિલાયન્સ ઈન્ફોકોમ|રિલાયન્સ ઈનફોકોમ]] અને [[ટાટા ઈન્ડીકોમ|તાતા ઈન્ડિકોમ]] [[ટેલિફોન સંવાહક|ટેલિફોન અને મોબાઈલ ફોન સેવા]]ઓ પૂરી પાડે છે. 

મે 2008માં, દિલ્હીમાં માત્ર એરટેલ જ 40 લાખ ગ્રાહકો ધરાવતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Airtel now has 40-lakh subscribers in Delhi |url=http://www.hindu.com/2008/05/17/stories/2008051750970300.htm |work=[[The Hindu]] |publisher= |date=May 17, 2008 |access-date=2008-11-02 |archive-date=2008-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924193238/http://www.hindu.com/2008/05/17/stories/2008051750970300.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શહેરમાં સેલ્યુલર કવરેજ ઘણું વિસ્તૃત અને વ્યાપક છે અને [[જીએસએમ]](GSM) અને [[સીડીએમએ]](CDMA) (રિલાયન્સ અને તાતા ઈન્ડિકોમ તરફથી) એમ બંને સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. શહેરમાં પરવડી શકે તેવા [[બ્રોડબેન્ડ ઇન્ટરનેટ|બ્રોડબેન્ડ ઈન્ટરનેટ]]નો પણ ઝડપથી પ્રસાર થઈ રહ્યો છે.&lt;ref name=&quot;hindumtnl&quot;&gt;{{cite news |first=Sandeep |last=Joshi |title=MTNL stems decline in phone surrender rate |url=http://www.hindu.com/2007/01/02/stories/2007010220140300.htm |work=New Delhi Printer Friendly Page |publisher=The Hindu |date=2 January 2007 |access-date=2007-01-10 |archive-date=2007-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001010820/http://www.hindu.com/2007/01/02/stories/2007010220140300.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== પરિવહન ==
[[ચિત્ર:Delhi Metro.jpeg|thumb|દિલ્હી મેટ્રો દરરોજ સરેરાશ 702,731 યાત્રીઓને લઈ જાય-લાવે છે અને અત્યારે ઓપરેશનલ નફા પર ચાલે છે.[163]]]
[[ચિત્ર:Terminal 1 building from Airplane parking lot at Delhi Airport (cropped).jpg|thumb|ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક એ દક્ષિણ એશિયાના સૌથી વ્યસ્ત રહેતા વિમાનમથકોમાંનું એક છે.[164] અહીં વિમાનમથકનું ટર્મિનલ 1ડી જોઈ શકાય છે.]]
દિલ્હીમાં જાહેર પરિવહન માટે ત્રણ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે- બસ, [[ઓટોરિક્ષા]] અને [[દિલ્હી મેટ્રો|મેટ્રો રેલ]] વ્યવસ્થા. 

પરિવહન માટે [[બસ]] એ સૌથી લોકપ્રિય વિકલ્પ છે, જે શહેરની પરિવહનની આશરે 60% માગને પૂર્ણ કરે છે.&lt;ref name=&quot;ecosurv12&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/12.pdf|title=Chapter 12: Transport|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp130–146|archive-date=2007-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070116044119/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/12.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રાજય-હસ્તક [[દિલ્હી પરિવહન નિગમ|દિલ્હી ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન]] (DTC) શહેરને મુખ્ય બસ સેવા પૂરી પાડે છે. ડીટીસી (DTC) વિશ્વના સૌથી મોટા, પર્યાવરણ મિત્ર એવી સીએનજી બસોના જૂથનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref name=&quot;DTC&quot;&gt;{{cite web|url=http://dtc.nic.in/ccharter.htm|title=Citizen Charter|access-date=2006-12-21|work=|publisher=Delhi Transport Corporation|archive-date=2007-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110171420/http://dtc.nic.in/ccharter.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[આંબેડકર નગર|આંબેડકરનગર]] અને [[દિલ્હી ગેટ]] વચ્ચે [[બસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ (બસ માટે ઝડપી માર્ગ-વ્યવસ્થા)|બસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ]] [[દિલ્હી બીઆરટીએસ (BRTS)|નેટવર્ક]] દોડે છે. 

દિલ્હીના ઘણા વિસ્તારોમાં સેવા આપતી [[દિલ્હી મેટ્રો]], બહોળા જનસમુદાયને પરિવહનની ઝડપી સેવા આપતી વ્યવસ્થા (માસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ સિસ્ટમ)નું બાંધકામ અને સંચાલન દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન (DMRC) દ્વારા કરવામાં આવે છે. 2007ની સ્થિતિએ, મેટ્રો કુલ 65 કિ.મી.(40 માઈલ)ની લંબાઈ ધરાવતી 3 લાઈનો ધરાવે છે અને 59 સ્ટેશનો આવરે છે; જયારે બીજી નવી લાઈનોનું બાંધકામ હજી ચાલુ છે.&lt;ref name=&quot;metrostations&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.delhimetrorail.com/commuters/station_information.html|title=Station Information|access-date=2007-01-14|work=www.delhimetrorail.com|publisher=Delhi Metro Rail Corporation Ltd. (DMRC)|archive-date=2010-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619035828/http://delhimetrorail.com/commuters/station_information.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; લાઈન 1 રીથાલા અને શાહદારા વચ્ચે દોડે છે, લાઈન 2 જહાંગીરી અને કેન્દ્રીય સચિવાલય વચ્ચે ભૂગર્ભ માર્ગે દોડે છે અને લાઈન 3 ઈન્દ્રપ્રસ્થ, બારાખંભા રોડ અને [[દ્વારકા સબ-સિટી|દ્વારકા સબ સિટી]] વચ્ચે દોડે છે. Phase-II of the network is under construction and will have a total length of 128&amp;nbsp;km. 

2010 સુધીમાં તે પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/Shipping__Transport/Get_ready_for_revolution_on_wheels/articleshow/3332826.cms |title=Get ready for revolution on wheels- Shipping / Transport-Transportation-News By Industry-News-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt; મેટ્રો રેલનો પહેલો તબક્કો 2.3 અબજ યુ.એસ. ડૉલરના ખર્ચે બંધાયો છે અને બીજો તબક્કો બીજા 4.3 અબજ યુ.એસ. ડૉલરના ખર્ચે બંધાશે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601039&amp;refer=columnist_mukherjee&amp;sid=afv8Sf2MUvac |title=Bloomberg.com: Opinion |publisher=Bloomberg.com |date= |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt; તેનો ત્રીજો અને ચોથો તબક્કો અનુક્રમે 2015 અને 2020માં પૂરો થશે અને આમ કુલ 413.8 કિ.મી.ને આવરતું નેટવર્ક તૈયાર થશે, જે [[લંડન અન્ડરગ્રાઉન્ડ]] કરતાં પણ વધુ લાંબું હશે.&lt;ref&gt;map of extensions www.delhimetrorail.com/commuters/images/metro_map_big.jpg&lt;/ref&gt; 

ટેકસી કરતાં ઓછું ભાડું થતું હોવાથી દિલ્હીમાં જાહેર પરિવહન માટે [[ઓટોરિક્ષાઓ|ઓટોરિક્ષા]]ઓ વધુ લોકપ્રિય વાહન છે. પીળા અને લીલા રંગની આ મોટા ભાગની રિક્ષાઓ [[કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ]] (સીએનજી(CNG) - સંકોચાયેલો કુદરતી ગૅસ) પર ચાલે છે. [[ટેકસીકેબ (ભાડાની ગાડી)|ટૅકસી]]ઓ આસાનીથી ઉપલબ્ધ હોવા છતાં તે દિલ્હીના જાહેર પરિવહનનું અભિન્ન અંગ નથી. મોટા ભાગની ટૅકસીઓ ખાનગી સંચાલકો દ્વારા ચાલે છે અને મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં જયાંથી ટૅકસી લઈ શકાય કે ઓર્ડર કરી શકાય તેવાં ટૅકસી સ્ટૅન્ડ પણ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, માત્ર એક મધ્યસ્થ નંબર પર ફોન કરીને ઓર્ડર કરી શકાતી, પ્રતિ કિ.મી. રૂ.15નો એકસરખો સપાટ દર ધરાવતી, ઍર-કન્ડીશન્ડ રેડિયો ટૅકસી પણ ઝડપથી લોકપ્રિય બની છે. 

દિલ્હી [[ઉત્તર રેલવે (ભારત)|ઉત્તર રેલવે]]નું મુખ્ય જંકશન અને વડુંમથક છે. તેનાં ચાર મુખ્ય રેલવે સ્ટેશનો છે- [[જૂની દિલ્હી]], [[નિઝામુદ્દીન રેલવે સ્ટેશન]], [[સરાઈ રોહિલ્લા|સરાઈ રોહીલ્લા]] અને [[નવી દિલ્હી રેલવે સ્ટેશન]].&lt;ref name=&quot;ecosurv12&quot;/&gt; 
દિલ્હી બીજાં શહેરો સાથે અનેક ધોરી માર્ગો અને દ્રુતગતિ માર્ગોથી જોડાયેલું છે. હાલમાં દિલ્હી સાથે ત્રણ દ્રુતગતિ માર્ગો જોડાયેલા છે અને દિલ્હીને તેનાં સમૃદ્ધ અને વેપારી પરાંઓ સાથે જોડી આપનારા બીજાં ત્રણ દ્રુતગતિ માર્ગો બાંધકામ હેઠળ છે. દિલ્હી-ગુડગાંવ દ્રુતગતિ માર્ગ દિલ્હીને [[ગુડગાંવ]] સાથે અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક સાથે જોડે છે. ડીએનડી (DND) ફલાયવે અને નોઈડા-ગ્રેટર નોઈડા દ્રુતગતિ માર્ગ દિલ્હીને તેનાં બે સમૃદ્ધ પરાં સાથે જોડે છે. ગ્રેટર નોઈડામાં નવું વિમાનમથક બનવાનું છે જયારે નોઈડામાં ઈન્ડિયન ગ્રાન્ડ પ્રિકસ (Indian Grand Prix) રમાવાનું છે. 

દિલ્હીના નૈર્ૠત્ય ખૂણામાં [[ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક]] (ડીઈએલ-DEL) આવેલું છે; શહેરમાં પ્રવેશતાં/નીકળતાં તમામ આંતરિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સામાન્ય નાગરિકો માટેના એર ટ્રાફિક માટે તે પ્રવેશદ્વાર સમું છે. વર્ષ 2006–07માં, આ વિમાનમથક પર 230 લાખ કરતાં વધુ યાત્રીઓની અવરજવર નોંધાઈ,&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[[ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;essentialtravel&quot;&gt;{{cite web| publisher=Essential Travel Ltd., UK.| url=http://parking.essentialtravel.co.uk/worldairport/india/delhi.htm| title=Delhi – Indira Gandhi International Airport (DEL) information| access-date=2006-04-29| archive-date=2006-07-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20060719165130/http://parking.essentialtravel.co.uk/worldairport/india/delhi.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને તેથી દક્ષિણ એશિયાનાં સૌથી વધુ વ્યસ્ત રહેતાં વિમાનમથકોમાંથી એક તરીકે તેની ગણના થવા લાગી. 1.93 અબજના ખર્ચે નવું ટર્મિનલ 3 બાંધકામ હેઠળ છે; તે 2010 સુધીમાં અત્યારની ક્ષમતા ઉપરાંત વાર્ષિક ધોરણે 340 લાખ યાત્રીઓની અવરજવરને સમાવી શકશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007\02\18\story_18-2-2007_pg5_24 |title=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |publisher=Dailytimes.com.pk |date= |access-date=2008-11-03 |archive-url=https://archive.today/20120904074154/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C02%5C18%5Cstory_18-2-2007_pg5_24 |archive-date=2012-09-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંતના બીજાં વિસ્તીર્ણતાના કાર્યક્રમોના કારણે એરપોર્ટ 2020 સુધીમાં, 1000 લાખ કરતાં વધુ યાત્રીઓની અવરજવરને સમાવવા સક્ષમ બનશે. સામાન્ય વિમાન વ્યવહાર માટે દિલ્હીનું બીજું વિમાનમથક, સફદરજંગ એરપોર્ટ પણ વપરાય છે.&lt;ref name=&quot;safdur&quot;&gt;{{cite web|url=http://gc.kls2.com/airport/VIDD| title =VIDD - Airport|access-date=2007-01-14|work=Great Circle Search|publisher=Karl L. Swartz}}&lt;/ref&gt; 

પરિવહનની કુલ આવશ્યકતા/માંગના 30% જેટલી ગરજ ખાનગી વાહનો સારે છે.&lt;ref name=&quot;ecosurv12&quot;/&gt; દર 100 ચો.કિ.મી.માં 1922.32 કિ.મી. રોડ લંબાઈ ધરાવતું દિલ્હી, ભારતમાં સૌથી વધુ રસ્તાઓની ગીચતા ધરાવતાં શહેરોમાંનુ એક છે.&lt;ref name=&quot;ecosurv12&quot;/&gt; પાંચ [[ભારતીય ધોરી માર્ગો|રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગો]] વડે દિલ્હી ભારતના બીજા ભાગો સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલું છેઃ [[ભારતમાંના રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગોની યાદી|રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ]] (NH) 1, 2, 8, 10 અને 24. દિલ્હીમાંના તમામ માર્ગોની જાળવણી-નિભાવનું કામ દિલ્હી મહાનગરપાલિકા (MCD), એનડીએમસી (NDMC), દિલ્હી કેન્ટોન્ટમેન્ટ બોર્ડ, જાહેર કાર્યોનો વિભાગ (પબ્લિક વકર્સ ડિપાર્ટમેન્ટ- પીડબ્લ્યૂડી-PWD) અને [[દિલ્હી વિકાસ સત્તામંડળ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;roadauth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gisdevelopment.net/proceedings/mapindia/2006/transportation/mi06tran_200.htm
|title=GIS Based Maintenance Management System (GMMS) For Major Roads Of Delhi|access-date=2007-01-14|author=I.Prasada Rao| coauthors = Dr. P.K. Kanchan, Dr. P.K. Nanda|work= Map India 2006: Transportation|publisher=GISdevelopment.net}}&lt;/ref&gt; 

દિલ્હીનો વસતિવધારાનો ઊંચો દર, અને ઊંચો આર્થિક વિકાસ દર સાથે જોડાવાથી દિલ્હીમાં પરિવહન માટેની માંગ હંમેશાં સતત વધતી રહે છે અને તેથી શહેરની વર્તમાન પરિવહન વ્યવસ્થા પર અતિશય દબાણ ઊભું થતું રહે છે. ૨૦૦૮ની સ્થિતિ મુજબ,દિલ્હીના મહાનગર વિસ્તારમાં વાહનોની સંખ્યા, એટલે કે રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ (ભારત))માં 112 લાખ (11.2 મિલિયન) વાહનો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.igovernment.in/site/traffic-snarl-snaps-42-cr-man-hour-from-delhi-ncr-workers/ |title=Traffic snarl snaps 42 Cr man-hour from Delhi, NCR workers at iGovernment |publisher=Igovernment.in |date=
 |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt; વર્ષ 2008માં, દિલ્હીમાં દર 1,000 રહેવાસીઓએ 85 કાર હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/Every_12th_Delhiite_owns_a_car/articleshow/2667484.cms |title=Every 12th Delhiite owns a car- Automobiles-Auto-News By Industry-News-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt; દિલ્હીની પરિવહનની માંગ સંતોષવા માટે, રાજય અને કેન્દ્ર સરકારે, [[દિલ્હી માસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ સિસ્ટમ|દિલ્હી મેટ્રો]] જેનો એક ભાગ છે તે માસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ સિસ્ટમ (બહોળા જનસમુદાય માટે ઝડપી પરિવહન વ્યવસ્થા)નું બાંધકામ શરૂ કર્યું.&lt;ref name=&quot;ecosurv12&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1998માં, [[ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટ (સર્વોચ્ચ ન્યાયલય)|ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટે]] તમામ જાહેર પરિવહન માટેનાં વાહનોમાં ડિઝલ કે અન્ય હાઈડ્રો-કાર્બન ઈંધણ વાપરવાની જગ્યાએ સંકોચેલો કુદરતી ગૅસ - ([[કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ|કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ]]- સીએનજી(CNG)) વાપરવાનો આદેશ આપ્યો.&lt;ref name=&quot;supremelaw&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/articles-69423_delhi_case.pdf|title=Introduction|access-date=2007-01-14|author=Armin Rosencranz|coauthors=Michael Jackson|format=PDF|work=The Delhi Pollution Case: The Supreme Court of India and the Limits of Judicial Power|publisher=indlaw.com|pages=p.3|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203640/http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/articles-69423_delhi_case.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
== વસ્તી ==
{{IndiaCensusPop
|title= Population Growth of Delhi
|1901= 405819
|1911= 413851
|1921= 488452
|1931= 636246
|1941= 917939
|1951= 1744072
|1961= 2658612
|1971= 4065698
|1981= 6220406
|1991= 9420644
|2001= 13782976
|estimate=
|estyear=
|estref=
|footnote= source: [http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/Ecosur2001-02/PDF/chapter3.pdf delhiplanning.nic.in]&lt;br /&gt;
† Huge population rise in 1951 due to large&lt;br /&gt; scale migration after [[Partition of India]] in 1947.
}}

[[ચિત્ર:Akshardham_Delhi.jpg|thumb|દિલ્હીનું અક્ષરધામ મંદિર, વિશ્વનું સૌથી મોટું હિન્દુ મંદિર સંકુલ છે.]]
[[ચિત્ર:Jama Masjid.jpg|thumb|જામા મસ્જિદ, ભારતની સૌથી મોટી મસ્જિદ]]
દિલ્હીમાં અનેક વંશના જૂથો અને સંસ્કૃતિઓ મોજૂદ છે, જે શહેરને સર્વદેશીય (કોસ્મોપોલિટન) બનાવે છે. રાજકીય સત્તાનું વડું મથક અને વેપારનું કેન્દ્ર એવું આ શહેર ભારતના તમામ ભાગોમાંથી બંને પ્રકારના- [[બ્લ્યૂ કોલર કામદારો/કર્મચારીઓ|શ્રમજીવી(રોજદાર)]] અને [[વ્હાઈટ કોલર|વ્યાવસાયિકો]] -લોકોને આકર્ષે છે, જેથી તેના ચરિત્રમાં વધુ વિવિધ પાસાં ઉમેરાતાં રહે છે. રાજકીય મુત્સુદ્દી-બેઠકોનું મધ્યબિંદું, 160 દેશોના રાજદૂતાવાસો ધરાવતું દિલ્હી મોટા પ્રમાણમાં [[વિદેશી]] વસતિ પણ ધરાવે છે. {{Fact|date=June 2009}}

2001ના [[ભારતની વસ્તી ગણતરી|ભારતના સેન્સસ]] પ્રમાણે, એ વર્ષની દિલ્હીની વસતિ 13,782,976 હતી.&lt;ref name=&quot;census01del&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811095710/http://www.censusindia.net/profiles/del.html|archive-date=2007-08-11|title=Provisional Population Totals: Delhi|access-date=2007-01-08|work=Provisional Population Totals : India . Census of India 2001, Paper 1 of 2001|publisher=Office of the Registrar General, India|url-status=live}}&lt;/ref&gt; તેની સામે તેની વસતિની ગીચતા દર ચો. કિ.મી.એ 9,294 વ્યકિતઓનો હતો, જાતિનો ગુણોત્તર દર 1000 પુરુષોએ 821 સ્ત્રીઓ જેટલો હતો અને [[સાક્ષરતા દર]] 81.82%નો હતો. 2003 સુધીમાં, રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હી પ્રદેશની વસતિ 141 લાખ લોકો સુધી પહોંચી ગઈ, અને તે [[મુંબઈ]]ને વટાવીને ભારતનું સૌથી મોટું મહાનગર બન્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prb.org/Articles/2007/delhi.aspx |title=Is Delhi India's Largest City? - Population Reference Bureau |publisher=Prb.org |date= |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unpopulation&quot;&gt;{{cite web|author=|publisher=United Nations|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf|title=World Urbanization Prospects The 2003 Revision.|pages=p7|format=[PDF|access-date=2006-04-29|archive-date=2006-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060513161036/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ આંકડામાં નવી દિલ્હીમાં વસતા 295,000 લોકો અને દિલ્હી કેન્ટોન્ટમેન્ટમાં વસતા બીજા 125,000 લોકોને ગણવામાં આવ્યા છે. વર્ષ 2004 સુધીમાં, વસતિ 15,279,000 જેટલી અંદાજિત વધી હતી. એ વર્ષે, (દર 1000ની વસતિએ) [[જન્મ દર]], [[મૃત્યુ દર]] અને [[બાળમૃત્યુ દર]] અનુક્રમે 20.03, 5.59 અને 13.08 હતો.&lt;ref name=&quot;ecosurv3&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/3.pdf|title=Chapter 3: Demographic Profile|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp17–31|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203710/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/3.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અત્યારે શહેરની નગરવસતિ 170 લાખ થવાનો અંદાજ છે, જેના પરિણામે તે વિશ્વનું સૌથી ગીચ વસતિવાળું શહેર બનશે&lt;ref&gt;[[વસ્તી મુજબ શહેરોની યાદી]]&lt;/ref&gt; (પણ સૌથી ગીચ વસતિવાળું મહાનગર નહીં, તે [[ટોકયો]] છે). 1999–2000ના અંદાજ મુજબ [[ગરીબી રેખા]]ની નીચે જીવતા, એટલે કે વ્યાખ્યા અનુસાર માસિક 11 ડૉલરની આજીવિકાને આધારે ગુજરાન ચલાવતા લોકોની કુલ સંખ્યા 1,149,000 હતી (સમગ્ર ભારતના 27.5% સાપેક્ષે, આ સંખ્યા તેની કુલ વસતિના 8.23% હતી).&lt;ref name=&quot;ecosurv21&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/21.pdf|title=Chapter 21: Poverty Line in Delhi|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp227–231|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203650/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/21.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વર્ષ 2001માં સતત સ્થળાંતર કરીને આવતા લોકોના કારણે અને તે ઉપરાંત કુદરતી વસતિવધારાના પરિણામે દિલ્હીની વસતિ અનુક્રમે 285,000 અને 215,000 જેટલી વધી&lt;ref name=&quot;ecosurv3&quot;/&gt;- જેના પરિણામે, દિલ્હી વિશ્વનાં સૌથી ઝડપથી વિકસતાં શહેરોમાં સ્થાન પામ્યું. વર્ષ 2015 સુધીમાં દિલ્હી, ટોકયો પછી વિશ્વની બીજા ક્રમની [[એકત્રિત|એકત્રિત વસતિ]] ધરાવતું સ્થળ બનશે.&lt;ref name=&quot;unpopulation&quot;/&gt; 

દિલ્હીની વસતિના 82% લોકો [[હિંદુવાદ|હિંદુ ધર્મ]]માં માને છે. આ ઉપરાંત શહેરમાં બીજાં મોટાં ધાર્મિક સમુદાયો પણ વસે છે, જેમ કે [[મુસ્લિમ|મુસ્લિમો]] (11.7%), [[શીખ]] (4.0%), [[જૈન]] (1.1%) અને [[ખ્રિસ્તી]]ઓ (0.9%).&lt;ref&gt;[http://www.censusindia.gov.in/ ભારતીય વસ્તીગણતરી]&lt;/ref&gt; એ સિવાય અન્ય ગૌણ સમુદાયોમાં [[પારસી લોકો|પારસીઓ]], [[ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન્સ]], [[બૌદ્ધો]] અને [[યહૂદી]]ઓનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Lonelyplanet&quot;&gt;{{cite web|author= |publisher= Census of India 2001|url= http://www.censusindia.net/religiondata/|archive-url= https://web.archive.org/web/20070812011525/http://www.censusindia.net/religiondata/index.html|archive-date= 2007-08-12|title= Data on Religion|pages= 1|access-date= 2006-05-16|url-status= live}}&lt;/ref&gt; 

શહેરમાં બોલચાલ અને લખાણની મુખ્ય ભાષા [[હિન્દી]] છે. આ ઉપરાંત [[ભારતીય છાંટવાળું અંગ્રેજી|અંગ્રેજી]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] અને [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] જેવી અન્ય ભાષાઓ પણ શહેરમાં સામાન્ય રીતે વપરાતી જોવા મળે છે. આમાંથી, અંગ્રેજી અઘિકૃત સંલગ્ન ભાષા છે, અને પંજાબી તથા ઉર્દૂ અઘિકૃત દ્વિતીય ભાષાઓ છે. આખા ભારતમાંના જુદા જુદા ભાષાકીય જૂથો શહેરમાં સરસ રીતે પ્રતિધિનિત્વ ધરાવે છે; આ ભાષાઓમાં [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]], [[બિહારી ભાષા|ભોજપુરી]], [[તેલગૂ ભાષા|તેલગૂ]], [[તમિલ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[આસામી ભાષા|આસામી]] અને મરાઠીનો સમાવેશ થાય છે. જયારે [[પંજાબી લોકો|પંજાબી]], [[યાદવ]], [[જાટ લોકો|જાટ]] અને [[ગુજ્જર|ગુજ્જરો]] એ શહેરમાં વસતા વિવિધ વંશીય સમાજ/સમુદાયોનાં ઉદાહરણ છે. {{Fact|date=June 2009}}

વર્ષ 2005માં, ભારતના [[ભારતનાં દસ લાખથી વધુ વસતિ ધરાવતાં શહેરો|10 લાખ કે તેથી વધુ]] વસતિ ધરાવતાં 35 શહેરોમાંથી, દિલ્હીમાં ગુનાઓનો સૌથી ઊંચો દર (16.2%) નોંધાયો હતો.&lt;ref name=&quot;crmega&quot;&gt;{{cite book |author=National Crime Records Bureau |year=2005 |title=Crime in India-2005 |chapter=Crimes in Megacities |chapterurl=http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/CHAP2.pdf |pages=159–160 |format=PDF |publisher=Ministry of Home Affairs |access-date=2007-01-09 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203644/http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/CHAP2.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સમગ્ર દેશમાં સ્ત્રીઓ સામે થતા ગુનાઓમાં પણ શહેરમાં સૌથી ઊંચો દર (દર 100,000 , રાષ્ટ્રીય સરેરાશ દર 14.1ની સરખામણીમાં દિલ્હીનો દર 27.6 હતો) નોંધાયો છે તેમ જ બાળકો સામેના ગુનાઓમાં પણ દર 100,000, રાષ્ટ્રીય સરેરાશ દર 1.4ની સરખામણીમાં દિલ્હીનો દર 6.5 હતો.&lt;ref name=&quot;crisnap&quot;&gt;{{cite book |author=National Crime Records Bureau |year=2005 |title=Crime in India-2005 |chapter=Snapshots-2005 |chapterurl=http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/Snapshots.pdf |page=3 |format=PDF |publisher=Ministry of Home Affairs |access-date=2007-01-09 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619155433/http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/Snapshots.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સંસ્કૃતિ ==
[[ચિત્ર:Traditional_pottery_in_Dilli_Haat.jpg|thumb|દિલ્લી હાટમાં પ્રદર્શનમાં મૂકેલું પરંપરાગત માટીકામ]]
[[ચિત્ર:Chicken Chili HR2.jpg|right|thumb|દિલ્હીના ભાત અને કઢાઈ ચીકન]]
દિલ્હીની [[સંસ્કૃતિ]] પર તેના લાંબા ઇતિહાસ અને ભારતની રાજધાની તરીકેના તેના ઐતિહાસિક જોડાણનો પ્રભાવ રહ્યો હતો. શહેરમાંથી મળી આવેલાં ઘણાં નોંધપાત્ર સ્થાપત્યો/સ્મારકોના ઉદાહરણના આધારે તે સમજી શકાય છે; [[આર્કિયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા|ભારત પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણે]] (આર્કિયોલોજી સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા) શહેરમાં 1200 ઈમારતોને હેરિટેજ બિલ્ડીંગનો દરજજો&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Promote-Delhi-heritage-for-Games/articleshow/4194014.cms ‘દિલ્હીના ઓછાં જાણીતાં સ્થાપત્યોને પ્રોત્સાહન આપો’- દિલ્હી સિટીઝ- ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા]&lt;/ref&gt; અને દિલ્હીના 175 સ્મારકોને રાષ્ટ્રીય હેરિટેજ સાઈટનો દરજજો આપ્યો છે.&lt;ref name=&quot;asimonuments&quot;&gt;{{cite web
|url=http://asi.nic.in/asi_monu_alphalist_delhi.asp
|title=Delhi Circle (N.C.T. of Delhi)
|access-date=2006-12-27
|work=List of Ancient Monuments  and Archaeological Sites and Remains of National Importance
|publisher=[[Archaeological Survey of India]]
}}&lt;/ref&gt; જૂનું શહેર એ એ જગ્યા છે જયાં મુઘલ અને તુર્કી શાસકોએ [[જામા મસ્જિદ, દિલ્હી|જામા મસ્જિદ]] (ભારતની સૌથી મોટી મસ્જિદ)&lt;ref name=&quot;Jama&quot;&gt;{{cite web| publisher=Terra Galleria| url=http://www.terragalleria.com/asia/india/delhi/picture.indi38660.html| title=Jama Masjid, India's largest mosque| access-date=2009-03-13| archive-date=2009-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20090304032037/http://www.terragalleria.com/asia/india/delhi/picture.indi38660.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને [[લાલ કિલ્લો|લાલ કિલા]] જેવાં બેનમૂન સ્થાપત્યો બાંધ્યાં હતાં. લાલ કિલ્લો, [[કુતુબ મિનાર]] અને [[હુમાયુની કબર]]- આ ત્રણ [[વર્લ્ડ હેરીટેજ સાઈટ(વિશ્વનો સાંસ્કૃતિક વારસો)|વિશ્વ હેરિટેજ સ્થળો]] દિલ્હીમાં છે.&lt;ref name=&quot;whsite&quot;&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/in|title= Properties inscribed on the World Heritage List: India|access-date=2007-01-13|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; અન્ય સ્થાપત્યો/સ્મારકોમાં [[ઈન્ડિયા ગેટ]], [[યંત્ર મંદિર (દિલ્હી)|જંતરમંતર]] (18મી સદીની વેધશાળા) અને [[પુરાના કિલા]] (16મી સદીનો લશ્કરી ગઢ)નો સમાવેશ થાય છે. [[લક્ષ્મીનારાયણ મંદિર]], [[અક્ષરધામ (દિલ્હી)|અક્ષરધામ]] અને [[બહાઈ પંથ|બહાઈ]] [[લોટસ ટેમ્પલ]] એ આધુનિક સ્થાપત્યોના નમૂના છે. [[રાજ ઘાટ અને સંલગ્ન સ્મારકો|રાજ ઘાટ અને તેની સાથે સંલગ્ન સ્મારકો]]માં [[મહાત્મા ગાંધી]] અને અન્ય નોંધપાત્ર વ્યકિતત્વોનાં સ્મારકો છે. નવી દિલ્હીમાં બ્રિટિશ [[સંસ્થાનિક સ્થાપત્ય|સાંસ્થાનિક સ્થાપત્ય]]ના ગતકાલીન નમૂનારૂપ કેટલીક સરકારી ઈમારતો અને અધિકૃત રહેઠાણો છે. મહત્ત્વની ઈમારતોમાં રાષ્ટ્રપતિભવન, [[સચિવાલય]], [[રાજપથ]], સંસદભવન અને [[વિજય ચોક]]નો સમાવેશ થાય છે. [[સફદરજંગની કબર]]માં [[મુઘલ બગીચા]] શૈલીનું પણ ઉદાહરણ મળે છે. {{Fact|date=June 2009}}

રાજધાની [[નવી દિલ્હી]] સાથે દિલ્હીની સંલગ્નતા અને ભૌગોલિક સામીપ્યના કારણે, દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય પ્રસંગો અને રજાઓનું મહત્ત્વ વધુ રહે છે. [[પ્રજાસત્તાક દિન (ભારત)|પ્રજાસત્તાક દિન]], [[સ્વતંત્રતા દિવસ (ભારત)|સ્વતંત્રતા દિવસ]] અને ''[[ગાંધી જયંતિ]]'' (ગાંધીજીનો જન્મદિવસ) જેવા રાષ્ટ્રીય તહેવારો દિલ્હીમાં ખૂબ ઉત્સાહપૂર્વક ઉજવાય છે. ભારતના સ્વતંત્રતા દિવસે (15 ઑગસ્ટ), વડાપ્રધાન લાલ કિલા પરથી સમગ્ર દેશને સંબોધે છે. મોટા ભાગના દિલ્હીવાસીઓ આ દિવસને સ્વતંત્રતાના પ્રતીક મનાતી પતંગો ચગાવીને ઉજવે છે.&lt;ref name=&quot;freedom&quot;&gt;{{cite web| work=123independenceday.com| publisher=Compare Infobase Limited| url=http://123independenceday.com/indian/gift_of/freedom/| title=Independence Day| access-date=2007-01-04| archive-date=2012-05-31| archive-url=https://www.webcitation.org/684WsTS3d?url=http://123independenceday.com/indian/gift_of/freedom/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[પ્રજાસત્તાક દિનની કવાયત|પ્રજાસત્તાક દિને થતી કવાયત]] એ એક વિશાળ સાંસ્કૃતિક અને લશ્કરી કવાયત છે, જે ભારતની સાંસ્કૃતિક વિવિધતા અને લશ્કરી તાકાતનું પ્રદર્શન કરે છે.&lt;ref name=&quot;repmil&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2002/01/28/stories/2002012800060800.htm
|title= R-Day parade, an anachronism?|access-date=2007-01-13|last=Ray Choudhury|first=Ray Choudhury|date=28 January 2002|publisher=The Hindu Business Line}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;repcul&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.india-tourism.org/delhi-travel/delhi-fairs-festivals.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319223442/http://www.india-tourism.org/delhi-travel/delhi-fairs-festivals.html|archive-date=2007-03-19|title=Fairs &amp; Festivals of Delhi|access-date=2007-01-13|work=Delhi Travel|publisher=India Tourism.org|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. સદીઓથી દિલ્હી તેની સર્વદેશીય સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને [[ફૂલોવાલોં કી સૈર|ફૂલવાલોં કી સૈર]] નામનો ઉત્સવ તેને યોગ્ય રીતે વ્યકત કરે છે. આ ઉત્સવ દર વર્ષે સપ્ટેમ્બર માસમાં ઉજવાય છે અને તેમાં [[મેહરૌલી]]માં સ્થિત 13મી સદીના સૂફી સંત, [[ખ્વાજા બખ્તિયાર કાકી]]ની સમાધિ પર ફૂલો અને ફૂલો ગૂંથેલા પંખાથી ''પંખો'' નાખવામાં આવે છે, ખ્વાજાની સમાધિની બાજુમાં [[યોગમાયા મંદિર]] પણ આવેલું છે.&lt;ref&gt;[[ખુશવંત સિંઘ]] અને [[રઘુ રાય]] દ્વારા રચિત, ''દિલ્હીઃ એ પોટ્રેટ'' , [[દિલ્હી પ્રવાસન અને પરિવહન વિકાસ નિગમ|દિલ્હી પ્રવાસન વિકાસ નિગમ]] 1983 દ્વારા પ્રકાશિત.ISBN 0-19-561437-2. ''પૃષ્ઠ 15.'' .&lt;/ref&gt;.  

[[દિવાળી]] (દીવડાઓનો ઉત્સવ), [[મહાવીર જયંતિ]], [[ગુરુનાનક જયંતિ]], [[દુર્ગા પૂજા|દુર્ગાપૂજા]], [[હોળી]], [[લોડી]], [[મહાશિવરાત્રિ]], [[ઈદ-ઉલ-ફિત્ર|ઈદ્-અલ-ફિત્ર]] અને [[બુદ્ધ જયંતિ]] જેવા ધાર્મિક તહેવારો અહીં ઉજવાય છે.&lt;ref name=&quot;repcul&quot;/&gt; એ ઉપરાંત [[કુતુબ ઉત્સવ]] નામના સાંસ્કૃતિક ઉત્સવમાં દેશભરના સંગીતકારો અને નૃત્યાંગના/નર્તકો રાત્રે કુતુબ મિનારની પશ્ચાદ્ ભૂમાં પોતપોતાની કળા રજૂ કરે છે.[[ભારત|[239]]] પતંગોત્સવ, [[કુતુબ મિનાર|આંતરરાષ્ટ્રીય કેરી મહોત્સવ]] અને &lt;ref name=&quot;qutubfest&quot;&gt;{{cite news |first=Madhur |last=Tankha |title=It's Sufi and rock at Qutub Fest |url=http://www.hindu.com/2005/12/15/stories/2005121503090200.htm |work=New Delhi |publisher=The Hindu |date=15 December 2005 |access-date=2007-01-13 |archive-date=2006-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060513084038/http://www.hindu.com/2005/12/15/stories/2005121503090200.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (વસંતના આગમને ઉજવાતો ઉત્સવ) જેવા બીજા ઉત્સવો દર વર્ષે દિલ્હીમાં ઉજવાય છે. એશિયાનો સૌથી મોટું ઓટો પ્રદર્શન- ધ [[ઓટો એકસપો]],&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hindu.com/2008/01/09/stories/2008010953071500.htm |title=The Hindu : Front Page : Asia’s largest auto carnival begins in Delhi tomorrow |publisher=Thehindu.com |date= |access-date=2008-11-03 |archive-date=2008-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112171521/http://www.hindu.com/2008/01/09/stories/2008010953071500.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; દ્વિવાર્ષિક ધોરણે દિલ્હીમાં ભરાય છે. દ્વિવાર્ષિક ધોરણે દિલ્હીના [[પ્રગતિ મેદાન]]માં ભરાતો [[વિશ્વ પુસ્તકમેળો]], વૈશ્વિક ધોરણે યોજાતા સૌથી મોટા પુસ્તકમેળાઓમાં દ્વિતીય ક્રમે છે, જેમાં લગભગ 23 જુદા જુદા દેશો ભાગ લે છે.&lt;ref name=&quot;indiatimes1&quot;&gt;{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-07-01/delhi/27921191_1_ridership-delhi-metro-shahdara-dilshad-garden |title=Delhi Metro records 10% rise in commuters-Delhi-Cities-The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=1 July 2008 |access-date=3 November 2008 |archive-date=8 મે 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508042058/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-07-01/delhi/27921191_1_ridership-delhi-metro-shahdara-dilshad-garden |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વાચકોની ઊંચી સંખ્યાને કારણે દિલ્હીને ઘણી વાર &quot;ભારતની પુસ્તકોની રાજધાની&quot; પણ કહેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=313090 |title=Sunil Sethi: Why Delhi is India`s Book Capital |publisher=Business-standard.com |author=Sunil Sethi / New Delhi&amp;nbsp;February 09, 2008 |date= |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt;[[ચિત્ર:Delhi Auto Show.jpg|thumb|ઓટો એકસપો દર વર્ષે પ્રગતિ મેદાન પર ભરાય છે અને તેમાં ભારતીય ઓટોમોબાઈલ ઈન્ડસ્ટ્રીના પ્રૌદ્યોગિકી કૌશલ્યનું પ્રદર્શન કરવામાં આવે છે.]]
દિલ્હીના કેટલાક વિસ્તારોની [[કબાબ]] અને [[બિરયાની]] જેવી [[પંજાબી વાનગી|પંજાબી]] અને [[મુઘલાઈ વાનગી|મુઘલાઈ]] વાનગીઓ ઘણી લોકપ્રિય છે.&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2060348.cms ખાદ્ય લારીગલ્લાઓમાં દિલ્હી અગ્ર ક્રમે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305151610/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2060348.cms |date=2009-03-05 }}, ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;India Today Food&quot;&gt;[http://conclave.digitaltoday.in/conclave2008/index.php?issueid=32&amp;id=2427&amp;option=com_content&amp;task=view&amp;sectionid=8 ડિસ્કવરીંગ ધા સ્પાઇસ રૂટ ટુ દિલ્હી] ઇન્ડિયા ટુડે&lt;/ref&gt; દિલ્હીના મોટા પ્રમાણમાં છવાયેલી સર્વદેશીય સંસ્કૃતિને કારણે, ભારતના દરેક ભાગની [[ભારતીય વાનગી|વાનગીઓ]], પછી એ [[રાજસ્થાની વાનગી|રાજસ્થાની]], [[મહારાષ્ટ્રીયન વાનગી|મહારાષ્ટ્રીયન]], [[બંગાળી વાનગી|બંગાળી]], [[હૈદરાબાદી વાનગી|હૈદરાબાદી]] કે [[ઈડલી]], [[સંભાર (વાનગી)|સંભાર]] અને [[ઢોસા|દોસા]] જેવી [[દક્ષિણ ભારતીય વાનગી|દક્ષિણ ભારતીય વાનગીઓ]] કેમ ન હોય, દિલ્હીમાં વ્યાપક રીતે ઉપલબ્ધ હોય છે. સ્થાનિક વાનગીઓમાં ''[[ચાટ]]'' અને ''દહીં-પૂરી'' નો સમાવેશ થાય છે. દિલ્હીમાં અમુક જગ્યાઓએ [[ઈટાલિયન વાનગી|ઈટાલિયન]] અને [[ભારતીય ચાઈનીઝ વાનગી|ચાઈનીઝ]] જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય વાનગીઓ પીરસતા હોય તેવી હૉટલ-રેસ્ટોરાં વગેરે પણ છે. 

ઐતિહાસિક દષ્ટિએ, દિલ્હી હંમેશાં ઉત્તર ભારતનું એક મહત્ત્વનું વેપારી કેન્દ્ર રહ્યું છે. જૂની દિલ્હીમાં હજી પણ સમૃદ્ધ મુઘલ ભૂતકાળનો વારસો સચવાયેલો છે જે શહેરની ગૂંચવાડાભરી, સર્પાકાર ગલીઓમાં અને ઠસોઠસ, ગીચ બજારોમાં જોવા મળે છે.[[મુઘલ|[248]]] પણ આ જૂની દિલ્હીનાં મેલાંઘેલાં દેખાતાં બજારોમાં ઉત્પાદનોની વિશાળ શ્રેણી જોવા મળે છે, તેમાં તેલમાં ડુબાડેલી કેરી, લીંબુ અને રીંગણીનાં અથાણાં, વિવિધ રંગોના પતાસાં, જડીબુટ્ટી/ઔષધિઓથી માંડીને દુલ્હનનો પોશાક, કાપ્યા વિનાનો કાપડનો તાકો અને લેનિન, મસાલાં અને મીઠાઈઓ મળે છે.&lt;ref name=&quot;slt&quot;&gt;{{cite news |first=Sarina |last=Singh |title=Delhi: Old, new, sleek and rambunctious too |url=http://www.sltrib.com/travel/ci_4853701 |work=Travels with Lonely Planet: India |publisher=The Salt Lake Tribune |date=16 December 2006 |access-date=2007-01-19 |archive-date=2007-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010050635/http://www.sltrib.com/travel/ci_4853701 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જૂની દિલ્હીમાં હજી પણ કેટલીક જૂની બાદશાહી &lt;ref name=&quot;slt&quot;/&gt; (ભવ્ય રહેઠાણો) મોજૂદ છે.''[251]'' ત્રણ સદીઓ પહેલાંનો જૂનો બજાર વિસ્તાર- &lt;ref name=&quot;jacob&quot;&gt;{{cite journal
|last = Jacob |first=Satish |year=2002 | month = July |title=Wither, the walled city
|journal = Seminar (web edition) | issue = 515 | url =http://www.india-seminar.com/2002/515/515%20satish%20jacob.htm |access-date=2007-01-19}}&lt;/ref&gt;, આજે પણ દિલ્હીમાં જર-ઝવેરાત અને &lt;ref name=&quot;slt&quot;/&gt;વાળી [[ચાંદની ચોક|સાડી]]ઓ માટે અત્યંત પ્રખ્યાત વિસ્તારોમાંનો એક છે.[[સાડી|[253]]] &lt;ref name=&quot;slt&quot;/&gt; (સોનાના દોરાથી કરાયેલું ભરતકામ) અને &lt;ref name=&quot;slt&quot;/&gt; (કાચ જેવા પદાર્થ મીનાનું કામ) એ દિલ્હીની નોંધપાત્ર હસ્તકળાઓ છે. [[દિલ્લી હાટ]], [[હોજ ખાસ]] અને [[પ્રગતિ મેદાન]] પર ભારતીય હસ્તકળાઓ અને હાથવણાટના કાપડની ભારે વિવિધતા જોવા મળે છે. આટલા સમયગાળામાં દિલ્હીમાં આખા દેશની મોટા ભાગની માનવતા ભળીને એકરસ ગઈ છે અને હવે એક વિલક્ષણ સાંસ્કૃતિક શૈલીમાં રૂપાંતર પામી છે.&lt;ref name=&quot;dayal&quot;&gt;{{cite journal
|last = Dayal|first=Ravi|year=2002 | month = July |title=A Kayastha’s View
|journal = Seminar (web edition) | issue = 515 | url =http://www.india-seminar.com/2002/515/515%20ravi%20dayal.htm |access-date=2007-01-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;menon&quot;&gt;{{cite journal
|last = Menon |first=Anjolie Ela |year=2002 | month = July |title=The Age That Was
|journal = Seminar (web edition) | issue = 515 | url =http://www.india-seminar.com/2002/515/515%20anjolie%20ela%20menon.htm |access-date=2007-01-29}}&lt;/ref&gt; 
== સમકક્ષ શહેરો ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size:100%;background:#FFFFEF;float:center&quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot;| &lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;સમકક્ષ શહેરો&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/15278423.cms|publisher=India Times|title=Delhi to London, it’s a sister act|access-date=2009-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot;| &lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;દેશ&lt;/span&gt;
|-
|  [[શિકાગો]] 
|  {{flagicon|USA}} [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા]]
|-
|  [[કુઆલા લુમ્પૂર|કુઆલા લુમ્પુર]] 
|  {{flagicon|Malaysia}} [[મલેશિયા]]
|-
|  [[લંડન]] 
|  {{flagicon|England}} [[ઈંગ્લેન્ડ|ઇંગ્લેન્ડ]]
|-
|  [[મોસ્કો]] 
|  {{flagicon|Russia}} [[રશિયા]]
|-
|  [[ટોકયો|ટોક્યો]] 
|  {{flagicon|Japan}} [[જાપાન]]
|-
|  [[ઉલાન બાટોર]] 
|  {{flagicon|Mongolia}} [[મંગોલિયા|મોંગોલિયા]]
|}
== શિક્ષણ ==
[[ચિત્ર:AIIMS central lawn.jpg|thumb|ભારતની ટોચની મેડિકલ કૉલેજ તરીકે સાતત્યપૂર્ણ સ્થાન જાળવી રાખતી,[268] ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ, તબીબી સંશોધન અને સારવારના ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક આગેવાન છે.[270]]]
દિલ્હીમાં [[શાળા#પ્રાદેશિક વિવિધતાઓ|શાળાઓ]] અને [[ઉચ્ચતર શિક્ષણ|ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ]]નો વહીવટ શિક્ષણ નિયામક, રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ (NCT) સરકાર અથવા ખાનગી સંસ્થા-સંગઠનો હસ્તક હોય છે. વર્ષ 2004–05માં, દિલ્હીમાં 2,515 પ્રાથમિક, 635 ઉત્તર-પ્રાથમિક, 504 માધ્યમિક અને 1,208 ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓ હતી. એ વર્ષે, શહેરમાં કુલ મળીને 165 ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ હતી, જેમાં પાંચ મેડિકલ કૉલેજ, આઠ ઈજનેરી કૉલેજ;&lt;ref name=&quot;ecosurv15&quot;&gt;{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/15.pdf|title=Chapter 15: Education|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=173–187|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203748/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/15.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[દિલ્હી યુનિવર્સિટી|ડીયુ]](DU), [[જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી|જેએનયુ]](JNU), [[જામીયા મિલીયા ઇસ્લામીયા|જેએમઆઈ]] (JMI), [[ગુરુ ગોવિંદ સિંઘ ઈન્દ્રપ્રસ્થ યુનિવર્સિટી|જીજીએસઆઈપીયુ]] (GGSIPU), [[ઈન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય મુકત વિશ્વવિદ્યાલય|ઈગ્નુ]] (આઈજીએનઓયુ-IGNOU) અને [[જામિયા હમદર્દ]] એમ છ યુનિવર્સિટી અને નવ [[સ્વાયત્ત વિશ્વવિદ્યાલય|સ્વાયત્ત વિશ્વવિદ્યાલયો]] હતાં.&lt;ref name=&quot;ecosurv15&quot;/&gt; જીજીએસઆઈપીયુ (GGSIPU) એ એક માત્ર [[રાજય હસ્તકની યુનિવર્સિટી]] છે; ઈગ્નુ (IGNOU) એ મુક્ત/દૂરથી અભ્યાસ માટેની યુનિવર્સિટી છે; અને બાકીની તમામ [[મધ્યસ્થ યુનિવર્સિટી (ભારત)|કેન્દ્ર હસ્તક/મધ્યસ્થ યુનિવર્સિટીઓ]] છે. 
[[ચિત્ર:IITDelhiMath.jpg|thumb|left|દિલ્હીની ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટૅકનોલૉજી એ ભારતની સૌથી જાણીતી ઈજનેરી સંસ્થાઓમાંની એક છે.]]
અંગ્રેજી અથવા હિન્દી માધ્યમમાં શિક્ષણ આપતી દિલ્હીની ખાનગી શાળાઓએ બેમાંથી એક વહીવટી તંત્ર સાથે સંલગ્ન હોય છે- કાં તો [[કાઉન્સિલ ફોર ધ ઈન્ડિયન સ્કુલ સર્ટિફિકેટ|કાઉન્સિલ ફોર ધ ઈન્ડિયન સ્કૂલ સર્ટિફિકેટ એકઝામિનેશન્સ]] (CISCE) અથવા [[સેન્ટ્રલ બોર્ડ ફોર સેકેન્ડરી ઍજયુકેશન|સેન્ટ્રલ બોર્ડ ફોર સેકન્ડરી એજયુકેશન]] (CBSE). આખા દિલ્હીમાં વર્ષ 2004–05માં, આશરે 15.29 લાખ (1.529 મિલિયન) વિદ્યાર્થીઓએ પ્રાથમિક શાળામાં, આશરે 8.22 લાખ (0.822 મિલિયન) વિદ્યાર્થીઓએ ઉત્તર-પ્રાથમિક શાળામાં અને 6.69 લાખ (0.669 મિલિયન) વિદ્યાર્થીઓએ માધ્યમિક શાળાઓમાં પ્રવેશ લીધો હતો.&lt;ref name=&quot;ecosurv15&quot;/&gt; કુલ પ્રવેશ લીધેલાં બાળકોમાંથી 49% વિદ્યાર્થિનીઓ હતી. એ જ વર્ષે, દિલ્હી સરકારે પોતાની કુલ રાજય આવકમાંથી 1.58%-1.95% જેટલો ખર્ચ શિક્ષણ પાછળ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;ecosurv15&quot;/&gt;

[[10+2+3 યોજના|10+2+3 માળખા]] મુજબ દસ વર્ષનું પોતાનું માધ્યમિક તબક્કા સુધીનું શિક્ષણ પૂરું કર્યા પછી, વિદ્યાર્થીઓ બીજાં બે વર્ષ અથવા તો [[જુનિયર કોલેજ|જુનિયર કૉલેજ]]માં અથવા તો ''ઉચ્ચ માધ્યમિક'' વર્ગો ધરાવતી શાળાઓમાં ગાળે છે, આ ગાળા દરમ્યાન તેમનો અભ્યાસ વધુ કેન્દ્રિત થાય છે. તેઓ પોતાના અભ્યાસનો ''પ્રવાહ'' પસંદ કરે છે- [[લલિત કળાઓ|લલિત કળા]], વાણિજય, વિજ્ઞાન અથવા વ્યાવસાયિક, જે ઓછું જોવા મળે છે. આ બે વર્ષનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી, જેમને આગળ વધવાની ઇચ્છા હોય તે કૉલેજમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરવા માટે ત્રણ વર્ષ ભણે છે અથવા તો કાયદાભ્યાસ, ઈજનેરી અથવા મેડિસિનની વ્યાવસાયિક પદવી મેળવવા માટે કૉલેજમાં જોડાય છે. દિલ્હીમાં આવેલી નોંધપાત્ર ઉચ્ચતર શિક્ષણની અથવા સંશોધનની સંસ્થાઓમાં [[ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ|ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટયૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ]], [[લેડી હાર્ડિંજ મેડિકલ કૉલેજ|લેડી હાર્ડિંગ મેડિકલ કૉલેજ]], [[ડૉ. રામ મનોહર લોહિયા હૉસ્પિટલ અને પીજીઆઈએમઈઆર (PGIMER)|ડૉ.રામમનોહર લોહિયા હોસ્પિટલ અને પીજીઆઈએમઈઆર(PGIMER)]], [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી, દિલ્હી|ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટયૂટ ઓફ ટેકનોલૉજી, દિલ્હી]], [[નેતાજી સુભાષ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટૅકનોલૉજી|નેતાજી સુભાષ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ આોફ ટેકનોલૉજી]], [[દિલ્હી કૉલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ]], [[ગુરુ ગોવિંદ સિંઘ ઈન્દ્રપ્રસ્થ યુનિવર્સિટી]], [[ફેકલ્ટી ઓફ મૅનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ|ફેકલ્ટી ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ]], [[ઈન્ડિયન લૉ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ|ઈન્ડિયન લૉ ઈન્સ્ટિટયૂટ]], [[દિલ્હી સ્કૂલ ઓફ ઈકોનોમિકસ]], [[ઈન્ડિયન એગ્રીકલ્ચર રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ|ઈન્ડિયન એગ્રીકલ્ચર રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટયૂટ]] અને [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] જેવી સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. 2008ના એક સર્વેક્ષણ મુજબ, આશરે 16% દિલ્હીવાસીઓ કમ સે કમ કૉલેજમાંથી અનુસ્નાતક થયાની પદવી ધરાવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/pti_news.asp?id=325739 |title=outlookindia.com &amp;#124; wired |publisher=Outlookindia.com |date= |access-date=2008-11-03}}&lt;/ref&gt;
== માધ્યમો ==
[[ચિત્ર:Pitampura_TV_Tower,_Delhi,_India.jpg|thumb|upright|દિલ્હી ખાતે પિતાંપુરા ટી.વી. ટાવર પ્રસારણ કાર્યક્રમ]]
નવી દિલ્હી ભારતની રાજધાની હોવાથી રાજકીય [[છાપાં માટેનો અહેવાલ|અહેવાલો]] માટે તે મધ્યબિંદું સમાન છે, જેમાં ભારતીય સંસદના સત્રોનું નિયમિત પ્રસારણ પણ સમાવિષ્ટ છે. દેશભરમાં વ્યાપ્ત એવાં ઘણાં પ્રસાર-માધ્યમોની એજન્સીઓ દિલ્હી સ્થિત છે, જેમાં રાજય હસ્તકના [[પ્રેસ ટ્રસ્ટ ઓફ ઈન્ડિયા]] અને [[દૂરદર્શન]] પણ એક છે. શહેરમાં પ્રસારિત ટી.વી. પ્રોગ્રામોમાં દૂરદર્શનની બે નિઃશુલ્ક જમીન પરથી પ્રસારિત કરવામાં આવતી ટેલિવિઝન ચેનલો અને [[અનેક સિસ્ટમ સંચાલકો|અનેક સિસ્ટમ ઓપરેટરો]] દ્વારા ચાલતી કેટલીક હિન્દી, અંગ્રેજી અને ''પ્રાદેશિક ભાષા'' ની [[કેબલ ટેલિવિઝન|કેબલ]] ચેનલો પરથી કાર્યક્રમો જોવા મળે છે. તેનાથી વિપરીત, શહેરમાં [[ડાઈરેક્ટ બ્રોડકાસ્ટ સેટેલાઈટ|સૅટેલાઈટ ટેલિવિઝન]]ને હજુ બહોળા પાયા પર ગ્રાહકોનો સ્વીકાર મળ્યો નથી.&lt;ref name=&quot;dthrediff&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com///money/2006/sep/05iycu.htm|title=What is CAS? What is DTH?|access-date=2007-01-08 |author=Rediff Business Desk
|date=5 September 2006  |work=rediff news: Business
|publisher=[[Rediff.com]]}}&lt;/ref&gt; 

દિલ્હીમાં હજી પણ મુદ્રિત સમાચાર-માધ્યમોની લોકપ્રિયતા જળવાઈ રહી છે. વર્ષ 2004–05માં, શહેરમાંથી કુલ તેર ભાષામાં 1029 સમાચારપત્રો પ્રકાશિત થયા હતા. આમાંથી ''[[નવભારત ટાઈમ્સ]]'' , ''[[હિન્દુસ્તાન દૈનિક]]'' , ''[[પંજાબ કેસરી]]'' , ''[[દૈનિક જાગરણ]]'' , ''[[દૈનિક ભાસ્કર]]'' , ''દૈનિક દેશબંધુ'' અને સૌથી ઝડપી વ્યાપ સાધનાર સાપ્તાહિક ''ધ સ્ટેજમૅન ઈન્ટરનેશનલ'' સહિત કુલ 492 [[હિન્દી]] ભાષાના સમાચાર-પત્રો હતા.&lt;ref name=&quot;rnidata&quot;&gt;{{cite web |url=https://rni.nic.in/pii.htm |title=General Review |access-date=2006-12-21 |work= |publisher=Registrar of Newspapers for India |archive-date=2006-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060713215421/http://www.rni.nic.in/pii.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[અંગ્રેજી ભાષા]]માં પ્રકાશિત થતાં અખબારોમાં આશરે ૧૦ લાખ પ્રતનો રોજિંદો ફેલાવો ધરાવતું ''ધ હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ'' , એક માત્ર મોટું દૈનિક હતું.&lt;ref name=&quot;rnidata&quot;/&gt; એ સિવાય બીજાં અંગ્રેજી અખબારોમાં ''[[ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ|ધ ઈન્ડિયન એકસપ્રેસ]]'' , ''[[બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ]]'' , ''[[ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા(Times of India)|ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા]]'' , ''[[ધી હિન્દુ|ધ હિન્દુ]]'' , ''[[ધ પાયોનિયર (દૈનિક)|ધ પાયોનિયર]]'' અને ''[[એશિયન એજ]]'' નો સમાવેશ થાય છે. દિલ્હીમાં રેડિયો એ પ્રમાણમાં ઓછું લોકપ્રિય પ્રસાર માધ્યમ છે, અલબત્ત 2006માં કેટલીક [[ફ્રિકવન્સી મોડ્યુલેશન (એફએમ - આવર્તનોની ગોઠવણી)|એફએમ]] (FM) ચેનલોના ઉદ્ઘાટનથી એફએમ રેડિયોએ શહેરમાં પોતાના પગ જમાવવા શરૂ કરી દીધા છે.&lt;ref name=&quot;radiomass&quot;&gt;{{cite web|url=http://downloads.bbc.co.uk/worldservice/trust/pdf/india_sex_selection/Chapter4.pdf
|title=Chapter4: Towards a Mass Media Campaign: Analysing the relationship between target audiences and mass media|access-date=2007-01-08|last=Naqvi|first=Farah|date=14 November 2006|format=PDF|work=Images and icons: Harnessing the Power of Mass Media to Promote Gender Equality and Reduce Practices of Sex Selection|publisher=BBC World Service Trust|pages=26–36 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asiawaves&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.asiawaves.net/india/delhi-radio.htm|title=Delhi: Radio Stations in Delhi, India|access-date=2007-01-07 |date=15 November 2006|work=ASIAWAVES: Radio and TV Broadcasting in South and South-East Asia|publisher=Alan G. Davies  }}&lt;/ref&gt; 
દિલ્હીથી અનેક રાજય હસ્તક અને ખાનગી રેડિયો સ્ટેશનો પ્રસારિત થાય છે, જેમાં દસ ભાષામાં છ રેડિયો ચેનલો આપતું [[ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો]] (AIR) સ્ટેશન એ વિશ્વનું સૌથી મોટું રેડિયો સેવા આપતું સ્ટેશન છે. શહેર સ્થિત અન્ય રેડિયો સ્ટેશનો છે- ''[[બિગ એફએમ (ભારતીય રેડિયો સ્ટેશન)|બીગ એફએમ]] (92.7 FM)'' , ''[[રેડિયો મિર્ચી]] (98.3 FM)'' , ''ફિવર (104.0 FM)'' , ''રેડિયો વન (94.3 FM)'' , ''રેડ એફએમ (93.5 FM)'' , ''[[રેડિયો સિટી (ભારતીય રેડિયો સ્ટેશન)|રેડિયો સિટી]] (91.1 FM)'' , ''હિટ ૯૫ (95.0 FM)'' અને ''મીઓવ (104.8FM)'' . 
== રમત ગમત ==
ભારતના અન્ય હિસ્સાઓની જેમ, દિલ્હીમાં પણ [[ક્રિકેટ]] સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમત છે.&lt;ref name=&quot;popular&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aipsmedia.com/index.php?page=interview&amp;cod=4|title=Cricket may be included in the 2010 Games|access-date=2007-01-07|last=Camenzuli|first=Charles|work=Interview|publisher=International Sports Press Association|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929074954/http://www.aipsmedia.com/index.php?page=interview&amp;cod=4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભારતના સૌથી જૂનાં ક્રિકેટ ''[[:wikt:મેદાન |મેદાનો]]'' માંથી એક, જયાં આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ મેચો પણ ગોઠવાય છે, તે [[ફીરોઝ શાહ કોટલા|ફિરોઝ શાહ કોટલા]] સ્ટેડિયમ ઉપરાંત શહેરભરમાં જુદા જુદા સ્થાને ક્રિકેટ મેદાનો આવેલાં છે. [[દિલ્હી ક્રિકેટ ટીમ]], ભારતની રાષ્ટ્રીય સ્તરની [[પ્રથમ કક્ષાની ક્રિકેટ]] ચેમ્પિયનશિપ-[[રણજી ટ્રોફી]]માં ભાગ લેતી હોય છે.&lt;ref name=&quot;ranji&quot;&gt;{{cite web
|url=http://content.cricinfo.com/india/content/story/261615.html
|title=A Brief History: The Ranji Trophy|access-date=2007-01-06|author=Cricinfo staff|work=Cricinfo|publisher=The Wisden Group}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત [[ઇન્ડિયન પ્રીમિયર લીગ|આઈપીએલ]](IPL)ની [[દિલ્હી ડેરડેવિલ્સ]] ટીમ અને [[ઈન્ડિયન ક્રિકેટ લીગ|આઈસીએલ]](ICL)ની [[દિલ્હી જાયન્ટ્સ]] (પહેલાં [[દિલ્હી જેટ્સ]] નામ હતું) ટીમ પણ શહેર ધરાવે છે. [[મેદાની હોકી|મેદાની હૉકી]], [[ફૂટબોલ (સૉકર)]], [[બાસ્કેટબોલ|બાસ્કેટ બૉલ]], [[ટેનિસ]], [[ગોલ્ફ]], [[બેડમિન્ટન]], [[તરણસ્પર્ધા (રમત)|તરણ]], [[ગાડાંની દોડ|ગાડાંની રેસ]], [[વેઈટ લિફટીંગ|વેઈટ લિફિંટગ]] અને [[ટેબલ ટેનિસ]] જેવી અન્ય રમતો પણ શહેરમાં લોકપ્રિય છે.{{Fact|date=March 2009}}

દિલ્હીમાં [[જવાહરલાલ નહેરુ સ્ટેડિયમ, નવી દિલ્હી|જવાહરલાલ નહેરુ સ્ટેડિયમ]] અને [[ઈન્દિરા ગાંધી એરેના|ઈન્દિરા ગાંધી ઈનડોર સ્ટેડિયમ]] જેવી રમતગમતની સવલતો છે. ભૂતકાળમાં દિલ્હી કેટલીક રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રમતોનું યજમાન બન્યું છે, ઉ.દા. [[1951 એશિયન રમતો|પહેલી]] અને [[1982 એશિયન રમતો|નવમી]] [[એશિયન રમતો]].&lt;ref name=&quot;asianbid&quot;&gt;{{cite news  |title=India to bid for 2014 Asian Games  |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4389563.stm  |work=South Asia  |date=29 March 2005 |access-date=2006-12-21  |publisher=BBC }}&lt;/ref&gt; હાલમાં દિલ્હી [[કોમનવેલ્થ ગેમ્સ 2010|2010]]ની [[કોમનવેલ્થ ગેમ્સ|કૉમનવેલ્થ ગેમ્સ]]ની યજમાની માટે તૈયારી કરી રહ્યું છે, જે શહેરમાં અત્યાર સુધી થયેલો સૌથી મોટો વિવિધ-રમતોનો સમારંભ હશે. 2014ની એશિયન ગેમ્સનું યજમાનપદું મેળવવા માટેની હોડમાં દિલ્હી ચૂકી ગયું હતું,&lt;ref name=&quot;hindulostbid&quot;&gt;{{cite news |title=New Delhi loses bid |url=http://www.hindu.com/2007/04/18/stories/2007041802062000.htm |work=The Hindu |publisher=The Hindu |date=2007-04-18 |access-date=2007-04-18 |archive-date=2007-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070420171456/http://www.hindu.com/2007/04/18/stories/2007041802062000.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પરંતુ હવે તે [[2020 ઉનાળુ ઓલમ્પિકસ|2020]]ની [[ઓલમ્પિક રમતોત્સવ|ઓલમ્પિક રમતો]]ના યજમાન બનવા માટેની હોડમાં ઉતરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.&lt;ref name=&quot;asianbid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;olympicbid&quot;&gt; {{cite web |url=http://www.gamesbids.com/eng/index.php?news=1177787226 |title= Delhi To Bid For 2020 Summer Games|access-date=2007-08-05 |date=2007-04-28 |work= gamesbids.com|publisher= Menscerto Inc. }}&lt;/ref&gt; 2010ની [[ઈન્ડિયન ગ્રાન્ડ પ્રિકસ]]ની પહેલવહેલી રમતનું યજમાનપદું કરવા માટે દિલ્હીની પસંદગી થઈ છે.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/6751929.stm| title=India agree grand prix | publisher=BBC Sport| date=| access-date=2007-09-07}}&lt;/ref&gt;
== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== વધુ વાંચન ==

* [http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/ES2005-06.htm વર્ષ 2005–2006 માટે દિલ્હીનું આર્થિક સર્વેક્ષણ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160215014054/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/ES2005-06.htm |date=2016-02-15 }}. આયોજન વિભાગ.નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી સરકાર. 12 ફેબ્રુઆરી 2007ના સુધારો.
*[http://www.penguinbooksindia.com/delhi દિલ્હી: એડવેન્ચર ઇન એ મેગાસિટી] સેમ મિલર (લેખક અને પત્રકાર) દ્વારા

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{sisterlinks}}
{{wikivoyage|Delhi}}

;સરકાર
* [http://goidirectory.nic.in/delhi.htm ભારત સરકારની વેબસાઈટોની ડિરેકટરી, દિલ્હી]
* [http://delhigovt.nic.in/ નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી સરકાર]
* [http://www.mcdonline.gov.in/ દિલ્હી મહાનગરપાલિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331224105/http://www.mcdonline.gov.in/ |date=2009-03-31 }}
* [http://www.ndmc.gov.in/index1024.aspx નવી દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ]

;અન્યઃ
;* [http://www.lonelyplanet.com/india/delhi લોન્લી પ્લેનેટ ગાઈડ]
;* [http://www.delhimetrorail.com દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન]
{{Template group
|list =
{{ભારત}}
{{State and Union Territory capitals of India}}
{{Million-plus cities in India}}
}}
{{ભારત}}
[[શ્રેણી:કોમનવેલ્થ રમત માટે યજમાન રહી ચૂકેલા શહેરો]]
[[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]]
[[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]]</text>
      <sha1>8qioml5h31rzqsu580obeb8qdbcyrbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3949</id>
    <revision>
      <id>903464</id>
      <parentid>902805</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207485" sha1="n3alixdia9xjcyaywozcb35b19kxcmw" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
'''આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન'''[[જર્મન ભાષા|જર્મન]] ([[:en:German language|German]]):{{audio-IPA|help=no|De-Albert Einstein.oga|ˈalbɐt ˈaɪ̯nʃtaɪ̯n|lang=German}};[[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] ([[:en:English language|English]]):{{IPAEng|ˈælbɝt (-ət) ˈaɪnstaɪn}}(14 માર્ચ 1879 તથા - 18 એપ્રિલ 1955) [[જર્મની]] ([[:en:Germany|Germany]])માં જન્મેલા [[સૈદ્ધાંતિક પદાર્થ વિજ્ઞાન|પદાર્થ વિજ્ઞાની]] ([[:en:theoretical physics|theoretical physicist]]) હતા.તેઓ [[સાપેક્ષવાદની થીયરી|સાપેક્ષવાદ]] ([[:en:theory of relativity|theory of relativity]])ખાસ કરીને [[સામૂહિક ઊર્જામાં સમાનતા|સામૂહિક ઊર્જાની સમાનતા]] ([[:en:mass–energy equivalence|mass–energy equivalence]])ના સિદ્ધાંત માટે જાણીતા છે, જે ''ઈ''=''એમસી''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;ના ગુણાંકમાં વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.આઈન્સ્ટાઈનને તેમના પદાર્થ વિજ્ઞાન અને ખાસ કરીને [[ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર]] ([[:en:photoelectric effect|photoelectric effect]])ના કાયદાના સંશોધન માટે 1921માં [[પદાર્થ વિજ્ઞાન (ફિઝિક્સ)માં નોબેલ પારિતોષિક|ફિઝિક્સનું નોબેલ પારિતોષિક]] ([[:en:Nobel Prize in Physics|Nobel Prize in Physics]])મળ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/| title = The Nobel Prize in Physics 1921| access-date = 2007-03-06| publisher = [[Nobel Foundation]]| archive-url = https://www.webcitation.org/5bLXMl1V0?url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/| archive-date = 2008-10-05| url-status = live}}&lt;/ref&gt;

==વિગત==
આઈન્સ્ટાઈને [[સૈદ્ધાંતિક પદાર્થ વિજ્ઞાન]] ([[:en:physics|physics]])ના ક્ષેત્રમાં આપેલા અનેક ફાળામાં [[સાપેક્ષવાદની વિષેશ થીયરી|સાપેક્ષવાદની વિશેષ થીયરી]] ([[:en:special theory of relativity|special theory of relativity]])નો સમાવેશ થાય છે, જે [[યંત્રશાસ્ત્ર (મિકેનિક્સ)|યંત્રશાસ્ત્ર]] ([[:en:mechanics|mechanics]])ને [[ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ-ચૂંબકીય બળોનું વિજ્ઞાન|ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ]] ([[:en:electromagnetism|electromagnetism]]) સાથે જોડે છે તથા તેમની [[સાપેક્ષવાદની સામાન્ય થીયરી|સાપેક્ષવાદની તેમની સામાન્ય થીયરી]] ([[:en:general theory of relativity|general theory of relativity]])નો આશય [[સાપેક્ષવાદનો સિદ્ધાંત|સાપેક્ષવાદના સિદ્ધાંત]] ([[:en:principle of relativity|principle of relativity]])ને સમાન ન હોય તેવા સિદ્ધાંત સુધી લંબાવવાનો અને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] ([[:en:gravitation|gravitation]])ની નવી થીયરી આપવાનો હતો. તેમની અન્ય નોંધપાત્ર કામગીરીમાં [[શારીરિક સૃષ્ટિ|સાપેક્ષવાદી બ્રહ્માંડ]] ([[:en:physical cosmology|relativistic cosmology]]), [[સૂક્ષ્મ પગલાં]] ([[:en:capillary action|capillary action]]), [[પ્રકાશનું પરાવર્તન]] ([[:en:critical opalescence|critical opalescence]]), [[આંકડાકીય યંત્રશાસ્ત્ર|આંકડાશાસ્ત્રના મિકેનિક્સ]] ([[:en:statistical mechanics|statistical mechanics]])ની [[શાસ્ત્રીય પદાર્થ વિજ્ઞાન|સામાન્ય સમસ્યાઓ]] ([[:en:classical physics|classical problems]]) તથા [[જથ્થાનું યંત્રશાસ્ત્ર|જથ્થાની થીયરી]] ([[:en:Quantum mechanics|quantum theory]])માં તેનો અમલ, [[પરમાણુ]] ([[:en:molecule|molecule]])ની [[બ્રાઉનનો પ્રસ્તાવ|હિલચાલ અંગે બ્રાઉન]] ([[:en:Brownian motion|Brownian movement]]) થીયરીની સમજ, [[પરિવર્તનનો નિયમ|પરમાણુનું પરિવર્તન]] ([[:en:transition rule|atomic transition]]), [[સંભાવના|સંભાવનાઓ]] ([[:en:probability|probabilities]]), [[એકવર્ગીય ગેસ|એકમાર્ગી ગેસ]] ([[:en:monatomic gas|monatomic gas]])ના જથ્થાની થીયરી, નીચા [[રેડિએશન - વિકિરણ|રેડિયેશન]] ([[:en:radiation|radiation]]) સાથે [[પ્રકાશ - લાઈટ|પ્રકાશ]] ([[:en:light|light]])માં રહેલી [[થર્મોડાઈનેમિક્સ|ઉષ્ણતા]] ([[:en:thermodynamics|thermal]])ની માત્રા, ઘટ્ટતા (જેને પગલે [[ફોટોન]] ([[:en:photon|photon]]) થીયરીનો આધાર રચાયો), [[સ્ટિમ્યુલેટેડ ઈમિશન]] ([[:en:stimulated emission|stimulated emission]]) સહિત વિકિરણની થીયરી, [[શાસ્ત્રીય સંગઠિત ફિલ્ડ થીયરી|સર્વગ્રાહી ફિલ્ડ થીયરી]] ([[:en:classical unified field theories|unified field theory]])નો વિચાર તથા ફિઝિક્સના ભૌમિતિકરણનો સમાવેશ થાય છે. 

આઈન્સ્ટાઈને [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી|300 કરતાં વધુ વૈજ્ઞાનિક લેખો]] ([[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|over 300 scientific works]]) તથા 150 કરતાં વધુ વિજ્ઞાન સિવાયના લેખો પ્રકાશિત કર્યા હતા. &lt;ref&gt;{{cite book | author = Paul Arthur Schilpp, editor | year = 1951 | title = Albert Einstein: Philosopher-Scientist, Volume II | publisher = Harper and Brothers Publishers (Harper Torchbook edition) | location = New York | pages = 730–746}}તેમની વિજ્ઞાન સિવાયની કામગીરીમાં: ''ઝિઓનિઝમ વિશે - પ્રોફેસર આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનના ભાષણો અન્ય વ્યાખ્યાનો''(1930), &quot;વ્હાય વૉર? &quot; સમાવેશ થાય છે. (1933, સહ-લેખક [[સિગમન્ડ ફ્રોડ|સિગમન્ડ ફ્રોઈડ]] ([[:en:Sigmund Freud|Sigmund Freud]])).''ધ વર્લ્ડ એઝ આ સી ઈટ'' (1934), ''આઉટ ઑફ માય લેઈટર યર્સ ''(1950) તથા સામાન્ય વાચક માટે વિજ્ઞાન અંગેનું પુસ્તક, ''[[ફિઝિક્સની ઉત્ક્રાંતિ|ધ ઈવોલ્યુશન ઑફ ફિઝિક્સ]] ([[:en:The Evolution of Physics|The Evolution of Physics]]) ''(1938, સહ-લેખક [[લીઓપોલ્ડ ઈનફિલ્ડ]] ([[:en:Leopold Infeld|Leopold Infeld]]))&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html|title=Albert Einstein&amp;nbsp;— Biography|access-date=2007-03-07|publisher=[[Nobel Foundation]]}}&lt;/ref&gt;1999માં [[ટાઈમ (સામયિક)|&quot;ટાઈમ&quot;]] ([[:en:Time (magazine)|''Time'']]) સામયિકે તેમને &quot;[[પર્સન ઑફ ધ સેન્ચ્યુરી]] ([[:en:Person of the Century|Person of the Century]])&quot; જાહેર કર્યા હતા. અત્યંત વિશાળ અર્થ અને સંદર્ભમાં &quot;આઈન્સ્ટાઈન&quot; નામ [[જીનિયસ - વિચક્ષણ વ્યક્તિ|જીનિયસ]] ([[:en:genius|genius]])નું સમાનાર્થી થઈ ગયું છે.{{Fact|date=February 2009}}

== યુવાવસ્થા અને શિક્ષણ ==
આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન જર્મન સામ્રાજ્યના વુટ્ટમબર્ગનું કિંગડમમાં ઉલ્મ ખાતે એક યહુદી પરિવારમાં 14 માર્ચ 1879ના રોજ જન્મ્યા હતા. તેમના પિતા હર્મન આઈન્સ્ટાઈન એક સેલ્સમેન અને એન્જિનિયર હતા. તેમનાં માતાનું નામ પોલીન કોચ હતું.1880માં તેમનો પરિવાર સ્થળાંતર કરી મ્યુનિચ ગયો જ્યાં તેમના પિતા અને તેમના કાકાએ એલ્કટ્રોટેકનીશ ફેબ્રિક જે. આઈન્સ્ટાઈન એન્ડ કુ. નામની કંપની સ્થાપી. આ કંપની ડાયરેક્ટ કરન્ટ પર આધારિત ઈલેક્ટ્રીકલ સાધનો બનાવતી હતી. તેમના કાકા જેકબ હેરમાન નો પણ વિધ્યુત ઉપકરણ નો ધન્ધો હતો.

આઈન્સ્ટાઈન પરિવાર યહુદી ધર્મ પાળતો નહોતો, અને આલ્બર્ટે કેથોલિક સ્કૂલમાં શિક્ષણ લીધું હતું. આઈન્સ્ટાઈનને પ્રારંભમાં ભાષાની મુશ્કેલી પડતી છતાં પ્રાથમિક શાળામાં તેઓ સૌથી હોંશિયાર વિદ્યાર્થી હતા.

તેમનો પરિવાર ઈટાલી સ્થળાંતર કરી ગયો તે પહેલાં 1893માં (14 વર્ષની ઉંમરે) આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને પૂરતું શિક્ષણ લઈ લીધું હતું.
આઈન્સ્ટાઈન પાંચ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાએ તેમને નાનકડું હોકાયંત્ર બતાવ્યું હતું. આઈન્સ્ટાઈનને સમજાયું કે અગાઉ જેને ખાલી હોવાનું માનતા તે ખાલી જગ્યામાં કંઈક તો હશે, ત્યાં હલનચલન કરતો કાંટો હતો અને પાછળથી તેમણે એક નિવેદનમાં કહ્યું હતું કે એ અનુભવે તેમના મનમાં &quot;ઊંડી અને કાયમી છાપ&quot; છોડી હતી.તેમની માતાના આગ્રહથી તેમણે છ વર્ષની ઉંમરે વાયોલિન શીખવાનું શરુ કર્યું, અને તેમને નહિ ગમતું હોવા છતાં અને શીખવાનું છોડી દીધું હોવા છતાં પાછળથી તેમને વોલ્ફગેન્ગ એમેન્ડયુસ મોઝાર્ટ વાયોલિન સોનાટામાં ખૂબ આનંદ આવતો. થોડા મોટા થયા પછી આઈન્સ્ટાઈને મોડલ શારીરિક તથા યાંત્રિક સાધનો બનાવવાનું શરુ કર્યું અને ગણિતમાં તેમની પ્રતિભા સ્પષ્ટ દેખાવા લાગી. 

1889માં તેમના પારિવારિક મિત્ર અને મેડિકલના વિદ્યાર્થી ડુડલે હર્સબેક, &quot;આઈન્સ્ટાઈન એઝ એ સ્ટુડન્ટ&quot;, કેમેસ્ટ્રી અને કેમિકલ બાયોલોજી વિભાગ, હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી, કેમ્બ્રિજ, એમએ, યુએસએ, પાના નં. 3, વેબ - હાર્વર્ડકેમ-આઈન્સ્ટાઈન-પીડીએફ] અબાઉટ મેક્સ ટેલમુડે છ વર્ષ સુધી દર ગુરુવારે મુલાકાત લીધી હતી. મેક્સ ટેલમુડે તે સમયે 10 વર્ષની ઉંમરના આઈન્સ્ટાઈનને વિજ્ઞાન, ગણિતના ચાવીરુપ સિદ્ધાંતો તથા ઈમાન્યુઅલ કેન્ટટિક ઑફ પ્યોર રીઝન' અને [[યુક્લીડ|યુક્લીડના]] ([[:en:Euclid|Euclid's]]) ''[[યુક્લીડનાં એલિમેન્ટ્સ|એલિમેન્ટ્સ]] ([[:en:Euclid's Elements|Elements]])'' સહિત ફિલોસોફી પુસ્તકો વિશે માહિતી આપી. (આઈન્સ્ટાઈન તેને &quot;ભૂમિતિનું નાનું પવિત્ર પુસ્તક&quot; કહેતા.&lt;ref name=HarvChemAE/&gt;યુક્લીડમાંથી આઈન્સ્ટાઈન [[તાર્કિક તર્ક]] ([[:en:deductive reasoning|deductive reasoning]]) સમજવા લાગ્યા અને 12 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં તેમણે યુક્લીડના સમયની ભૂમિતિ ([[:en:Euclidean geometry|Euclidean geometry]]) શીખી લીધી હતી. આ પછી તરત જ તેમણે( [[કેલ્ક્યુલસ|અતિસૂક્ષ્મ કેલ્ક્યુલસ]]) ([[:en:calculus|infinitesimal calculus]]) વિશે સંશોધન શરુ કરી દીધું.

કિશોરાવસ્થાના પ્રારંભે આઈન્સ્ટાઈન [[લ્યુટપોલ્ડ જીમ્નેસિયમ]] ([[:en:Luitpold Gymnasium|Luitpold Gymnasium]]) જતા.તેમના પિતા આઈન્સ્ટાઈનને [[ઈલેક્ટ્રીકલ એન્જિનિયરિંગ|ઈલેક્ટ્રીકલ એન્જિનિયર]] ([[:en:electrical engineering|electrical engineering]]) બનાવવા માગતા હતા પરંતુ આઈન્સ્ટાઈન સત્તાવાળાઓ સાથે ઘર્ષણમાં ઉતર્યા અને શાળાકીય શિક્ષણ પ્રત્યે નારાજગી વ્યક્ત કરી.પછીથી તેમણે લખ્યું હતું કે [[ગોખવાની પદ્ધતિ દ્વારા અભ્યાસ|ગોખવાની શિક્ષણ પદ્ધતિ]] ([[:en:rote learning|rote learning]])ને કારણે શીખવાની પ્રક્રિયા અને રચનાત્મક વિચારો ખોવાઈ ગયા છે.

1894માં આઈન્સ્ટાઈન 15 વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનો વ્યવસાય પડી ભાંગ્યો, કેમકે [[કરન્ટની સ્થિતિ બદલવી|ઓલ્ટર્નેટિંગ કરન્ટ]] ([[:en:alternating current|alternating current]]) (એસી) સામે ડીસી [[વૉર ઑફ કરન્ટ્સ]] ([[:en:War of Currents|War of Currents]]) હારી ગયું હતું.વ્યવસાયની શોધમાં આઈન્સ્ટાઈન પરિવારે [[ઈટલી|ઈટાલી]] ([[:en:Italy|Italy]])માં પહેલા [[મિલાન]] ([[:en:Milan|Milan]])ખાતે અને ત્યારબાદ થોડા મહિના પછી [[પાવિઆ]] ([[:en:Pavia|Pavia]]) સ્થળાંતર કર્યું. આ સમય દરમિયાન આઈન્સ્ટાઈને તેમનો પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક લેખ &quot;[[ચૂંબકીય ક્ષેત્ર|ચૂંબકીય ક્ષેત્રો]] ([[:en:magnetic field|Magnetic Fields]])માં [[ઈથર (અવકાશ)ની થીયરી|ઈથર]] ([[:en:aether theories|Aether]])ની સ્થિતિની તપાસ&quot; લખ્યો. &lt;ref&gt;{{cite web
| last =Mehra
| first =Jagdish
| title =Albert Einstein's first paper
| work =
| publisher =
| date =
| url =http://www.worldscibooks.com/phy_etextbook/4454/4454_chap1.pdf
| format =PDF
| access-date =2007-03-04
| archive-date =2008-09-09
| archive-url =https://web.archive.org/web/20080909204640/http://www.worldscibooks.com/phy_etextbook/4454/4454_chap1.pdf
| url-status =dead
}}&lt;/ref&gt;
હાઈસ્કૂલનું શિક્ષણ પૂરું કરવા આઈન્સ્ટાઈન મ્યુનિચમાં રહી ગયા, પરંતુ 1895ની વસંત ઋતુમાં તેઓ પરિવાર સાથે રહેવા પાવિઆ ગયા, આ માટ તેમણે સ્કૂલમાં ડોક્ટરી પ્રમાણપત્ર આપ્યું હતું. 

સ્કૂલનું શિક્ષણ પૂરું કરવાને બદલે આઈન્સ્ટાઈને [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]] ([[:en:Switzerland|Switzerland]])ના [[ઝુરિચ]] ([[:en:Zürich|Zürich]])માં [[ઈ ટી એચ|ઈડીગ્નોશી પોલિટેકનિક સ્કૂલ (પાછળથી ઈડીગ્નોશી ટેકનિક હાઈસ્કૂલ - ઈટીએચ)]] ([[:en:ETH|Eidgenössische Polytechnische Schule (later Eidgenössische Technische Hochschule (ETH))]])માં સીધી અરજી કરવાનો નિર્ણય લીધો. સ્કૂલનું પ્રમાણપત્ર નહિ હોવાને કારણે તેમણે એન્ટ્રસ પરીક્ષા આપવી પડી. એ પરીક્ષામાં ગણિત અને ફિઝિક્સમાં નોંધપાત્ર માર્ક મેળવવા છતાં તે પાસ ન થઈ શક્યા.&lt;ref&gt;{{Citation | last=Highfield | first=Roger | coauthors=Carter, Paul | title=The Private Lives of Albert Einstein | publisher=[[Faber and Faber]] | year=1993 | location=London | isbn=0-571-17170-2 | page=21}}&lt;/ref&gt;આઈન્સ્ટાઈને લખ્યું કે એ જ વર્ષે, 16 વર્ષની ઉંમરે તેમણે તેમનો પ્રખ્યાત [[વૈચારિક પ્રયોગ]] ([[:en:thought experiment|thought experiment]]) કર્યો, જેમાં લાઈટના બીમ{{Harv|Einstein|1979}}ની બાજુમાં ટ્રાવેલિંગની કલ્પના કરવામાં આવી હતી. 

આઈન્સ્ટાઈન પરિવારે આલ્બર્ટને માધ્યમિક શિક્ષણ પૂરું કરવા સ્વિટ્ઝરલેન્ડના [[આરાઉ]] ([[:en:Aarau|Aarau]]) મોકલ્યા.પ્રોફેસર જોસ્ટ વિન્ટેલરના પરિવાર સાથેના રોકાણ દરમિયાન તેઓ એ પરિવારની દીકરી મારિઆના પ્રેમમાં પડ્યા. (આલ્બર્ટનાં બહેન [[માજા આઈન્સ્ટાઈન|માજા]] ([[:en:Maja Einstein|Maja]]) એ પછીથી પોલ વિન્ટેલર સાથે લગ્ન કર્યા.)&lt;ref&gt;{{Harvtxt|Highfield|1993|pp=21,31,56–57}}&lt;/ref&gt;આરાઉમાં આઈન્સ્ટાઈન [[જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલ|મેક્સવેલની]] ([[:en:James Clerk Maxwell|Maxwell's]]) [[ઈલેક્ટ્રો મેગ્નેટિક થીયરી|ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક થીયરી]] ([[:en:electromagnetic theory|electromagnetic theory]]) ભણ્યા. તેઓ 17 વર્ષની ઉંમરે સ્નાતક થયા અને [[જર્મનીમાં લશ્કરી સેવા માટે ભરતી|લશ્કરી સેવા]] ([[:en:Conscription in Germany|military service]])માં જવાનું ટાળવા માટે તેમના પિતાની મંજૂરીથી [[જર્મન નાગરિકત્વ|જર્મન કિંગડમ વૃટ્ટમબર્ગના નાગરિકત્વનો]] ([[:en:German citizenship|citizenship in the German Kingdom of Württemberg]]) ત્યાગ કર્યો અને છેવટે 1896માં ઝુરિચમાં પોલિટેકનિક ખાતે ગણિત અને ફિઝિક્સમાં એડમિશન લીધું. મારિઆ વિન્ટેલર શિક્ષિકાની નોકરી માટે [[ઓલ્સબર્ગ, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ|સ્વિટ્ઝરલેન્ડના ઓલ્સબર્ગ]] ([[:en:Olsberg, Switzerland|Olsberg, Switzerland]])માં ગયાં. 

એ જ વર્ષે, આઈન્સ્ટાઈનનાં ભાવિ પત્ની [[મિલેવા મેરિક]] ([[:en:Mileva Marić|Mileva Marić]]) પણ ગણિત અને ફિઝિક્સ ભણવા પોલિટેકનિકમાં દાખલ થયાં. એ જૂથમાં તેઓ એકલા મહિલા હતાં. ત્યારપછીના થોડા વર્ષમાં આઈન્સ્ટાઈન અને મેરિકની મિત્રતા રોમાન્સમાં પરિણમી.1900ની સાલમાં ગણિત અને ફિઝિક્સ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ssqq.com/archive/alberteinstein.htm|title=A Brief Biography of Albert Einstein|month=April|year=2005|access-date=2007-06-11}}&lt;/ref&gt;માં ડિપ્લોમા સાથે આઈન્સ્ટાઈન સ્નાતક થયા, જ્યારે મેરિક તેમની છેલ્લી પરીક્ષામાં પાસ થયાં નહિ. એ જ વર્ષે આઈન્સ્ટાઈનના મિત્ર [[માઈકલ બેસો|મિશેલ બેસો]] ([[:en:Michele Besso|Michele Besso]])એ તેમને [[અર્ન્સ્ટ મેક]] ([[:en:Ernst Mach|Ernst Mach]]) ના સંશોધનની માહિતી આપી.ત્યારપછીના વર્ષે આઈન્સ્ટાઈને પ્રતિષ્ઠિત'' [[એનાલીન ડેર ફિઝિક|એનાલેન ડેર ફિઝિક]] ([[:en:Annalen der Physik|Annalen der Physik]])''માં [[કેલિપરી એક્શન|કેલિઆરી ફોર્સિસ]] ([[:en:capillary action|capillary forces]]) ઓફ એ સ્ટ્રો{{Harv|Einstein|1901}} ઉપર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું. 21 ફેબ્રુઆરી 1901ના રોજ તેમને [[સ્વીસ-નાગરિકત્વ#નેચરલાઈઝેશન|સ્વીસ નાગરિકત્વ]] ([[:en:Swiss_citizenship#Naturalisation|Swiss citizenship]]) મળ્યું, જે તેમણે કદી પાછું આપ્યું નહિ.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Einstein's nationalities at einstein-website.de | url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national | dateformat=mdy | access-date=4 October 2006 | archive-date=22 જુલાઈ 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183129/http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== પેટન્ટ ઓફિસ ==

સ્નાતક થયા પછી આઈન્સ્ટાઈનને શિક્ષક તરીકે નોકરી મળી નહીં.લગભગ બે વર્ષ સુધી તપાસ કર્યા પછી તેમના એક ભૂતપૂર્વ સહાધ્યાયીના પિતાએ તેમને [[બર્ન]] ([[:en:Berne|Berne]])માં [[સ્વીસ ફેડરલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઈન્ટલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી|ફેડરલ ઓફિસ ફોર ઈન્ટલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી]] ([[:en:Swiss Federal Institute of Intellectual Property|Federal Office for Intellectual Property]]), &lt;ref&gt;હવે ધ{{cite web | title=Swiss Federal Institute of Intellectual Property | url=http://www.ipi.ch/E/institut/i1.shtm | dateformat=mdy | access-date=16 October 2006 | archive-date=28 સપ્ટેમ્બર 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070928123827/http://www.ipi.ch/E/institut/i1.shtm | url-status=dead }}ત્યાં પણ જૂઓ{{cite web| title=FAQ about Einstein and the Institute| url=http://www.ipi.ch/E/institut/i1094.shtm| access-date=2009-06-08| archive-date=2007-09-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20070928123835/http://www.ipi.ch/E/institut/i1094.shtm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;પેટન્ચ ઓફિસ ખાતે આસિસ્ટન્ટ [[પેટન્ટ નિરીક્ષક|નિરીક્ષક]] ([[:en:patent examiner|examiner]]) તરીકે નોકરી મેળવવામાં મદદ કરી. તેમની જવાબદારી ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સાધનો માટેની [[પેટન્ટની અરજી|પેટન્ટ અરજી]] ([[:en:patent application|patent application]])ઓની ચકાસણી કરવાની હતી.આઈન્સ્ટાઈને પ્રમોશન માટેની પરીક્ષા પાસ કરી લીધી હોવા છતાં તેઓ &quot;મશીન ટેકનોલોજીની સંપૂર્ણ જાણકારી&quot; મેળવે ત્યાં સુધી 1903માં તેમની સ્વીસ પેટન્ટ ઓફિસની પોસ્ટ કાયમી કરવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;GalisonClocks&quot;&gt;[[પીટર ગેલિસન]] ([[:en:Peter Galison|Peter Galison]]), આઈન્સ્ટાઈન્સ ક્લોક્સ: ધ ક્વેશ્ચન ઓફ ટાઈમ ''મહત્વની તપાસ'' 26, નો.2 (વિન્ટર 2000): 355-389.&lt;/ref&gt;

બર્નમાં જે મિત્રો થયા તેમની સાથે આઈન્સ્ટાઈને વિજ્ઞાન અને ફિલોસોફીના વિષયોની ચર્ચા કરવા સાપ્તાહિક ચર્ચા ક્લબની રચના કરી, જેને મજાકમાં &quot;ધ [[ઓલિમ્પિયા એકેડમી]] ([[:en:Olympia Academy|Olympia Academy]])&quot; નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તેમના વાચનમાં [[હેનરી પોનકેર|પોઈનકેર]] ([[:en:Henri Poincaré|Poincaré]]), [[અર્ન્સ્ટ મેક|મેક]] ([[:en:Ernst Mach|Mach]]), તથા [[ડેવિડ હુમ|હુમ]] ([[:en:David Hume|Hume]]) નો સમાવેશ થતો હતો જેમણે આઈન્સ્ટાઈનના વૈજ્ઞાનિક અને ફિલોસોફિકલ દ્રષ્ટિકોણને પ્રભાવિત કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;GalisonClocksMaps&quot;&gt;{{cite book
| last = Galison
| first = Peter
| authorlink = Peter Galison
| title = Einstein's Clocks, Poincaré's Maps: Empires of Time
| publisher = W.W. Norton
| location = New York
| year = 2003
| isbn = 0393020010 }}&lt;/ref&gt; 

આ ગાળા દરમિયાન આઈન્સ્ટાઈનને ફિઝિક્સના સમુદાય સાથે કોઈ સીધો અંગત સંબંધ નહોતો.&lt;ref&gt;ઈ.જી. (અર્થાત){{Citation | last = Pais | first = Abraham | author-link = Abraham Pais | year = 1982 | title = Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | id = ISBN 0-19-520438-7 | page = 17 }}&lt;/ref&gt;પેટન્ટ ઓફિસ ખાતે તેમનું મોટાભાગનું કામ ઈલેક્ટ્રીકલ સિગ્નલ્સનું ટ્રાન્સમિશન તથા સમયના ઈલેક્ટ્રીકલ-મિકેનિકલ સિંક્રોનાઈઝેશનને લગતા પ્રશ્નો સંબંધીત હતું, આ બંને ટેકનિકલ સમસ્યાઓ [[વૈચારિક પ્રયોગ|વૈચારિક પ્રક્રિયા]] ([[:en:thought experiment|thought experiment]])માં રહસ્યમય રીતે જોવા મળતી, જેને પગલે આઈન્સ્ટાઈને પ્રકાશના લક્ષણ તથા અવકાશ અને સમય વચ્ચેના મૂળભૂત જોડાણ અંગે આત્યંતિક તારણો કાઢ્યા.&lt;ref name=&quot;GalisonClocks&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GalisonClocksMaps&quot;/&gt;

== લગ્ન અને પારિવારિક જીવન ==
આઈન્સ્ટાઈન અને [[મિલેવા મેરિક]] ([[:en:Mileva Marić|Mileva Marić]])ને એક દીકરી હતી જેને તેઓ [[લિસેરલ આઈન્સ્ટાઈન|લિસેરલ]] ([[:en:Lieserl Einstein|Lieserl]]) કહેતા. તેનો જન્મ 1902ના પ્રારંભિક મહિનાઓમાં સંભવત: [[નોવી સેડ]] ([[:en:Novi Sad|Novi Sad]]) ખાતે થયો હતો. &lt;ref&gt;આઈન્સ્ટાઈનના મેરિક સાથેના પત્રો ઉપરથી આ તારણ કાઢવામાં આવ્યું છે. લિસેરલનો પ્રથમ ઉલ્લેખ આઈન્સ્ટાઈને મેરિકને લખેલા પત્રમાં છે (લિસેરલના જન્મ સમયે મેરિક નોવી સેડમાં અથવા તેની નજીક તેમના પરિવાર સાથે હતાં) તા. 4 ફેબ્રુઆરી 1902 (''સંકલિત પેપરો'' વોલ્યુમ 1, ડોક્યુમેન્ટ 134)&lt;/ref&gt;1903 પછી તેણીનું ભાવિ અનિશ્ચિત છે. 

આઈન્સ્ટાઈને 6 જાન્યુઆરી 1903ના રોજ મિલેવા સાથે લગ્ન કર્યા, જોકે આ લગ્ન સામે તેમની માતાનો વિરોધ હતો, તેમને સર્બ નાગરિકો પ્રત્યે પૂર્વગ્રહ હતો અને માનતાં કે મેરિક &quot;મોટી ઉંમરની&quot; અને &quot;શારીરિક રીતે અશક્ત લાગતી&quot;&lt;ref&gt;{{Harvtxt|Highfield|1993|pp=54,58}}&quot;મિલેવા યહુદી નથી એ બાબતની તેને પરવા હોય તેવું લાગતું નહોતું&quot;&lt;/ref&gt; &lt;!-- following cite url does not mention Pauline Einstein, precise url required: --&gt;&lt;ref&gt;{{Citation | author = Oregon Public Broadcasting | year = 2003 | url = http://www.pbs.org/opb/einsteinswife/ | title = Einstein's Wife: The Life of Mileva Maric Einstein | publisher = Public Broadcasting Service | access-date = 2006-11-8 | archivedate = 2015-05-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150512054746/http://www.pbs.org/opb/einsteinswife/ }}આ વેબસાઈટ, આ જ નામની વિવાદાસ્પદ ગેરાલ્ડીન હિલ્ટન ડોક્યુમેન્ટરીની કમ્પેનિયન છે, તે ઐતિહાસિક ખરાઈ માટે હાલ સમીક્ષા હેઠળ છે. (જૂઓ{{Citation | last=Getler | first=Michael | date=15 December 2006 | journal=PBS Ombudsman | title=Einstein’s Wife: The Relative Motion of ‘Facts’ | url=http://www.pbs.org/ombudsman/2006/12/einsteins_wife_the_relative_motion_of_facts.html | access-date=2007-03-25 }})&lt;/ref&gt;તે સમયે તેમનો સંબંધ અંગત અને બૌદ્ધિક ભાગીદારીનો હતો.તેમને લખેલા પત્રમાં આઈન્સ્ટાઈને મેરિકને &quot;મને સમાંતર વ્યક્તિ અને હું છું એટલી જ મજબૂત અને સ્વતંત્ર વ્યક્તિ&quot; તરીકે ઓળખાવ્યાં હતાં. &lt;ref&gt;આઈન્સ્ટાઈને 3 ઓક્ટોબર 1900ના રોજ મેરિકને લખેલો પત્ર (''સંકલિત પેપરો'' વોલ. 1, ડોક્યુમેન્ટ 79).&lt;/ref&gt;મેરિકે આઈન્સ્ટાઈનની કામગીરી ઉપર પ્રભાવ પાડ્યો હતો કે નહિ તે બાબતે ચર્ચા થઈ રહી છે, જોકે, મોટાભાગના ઇતિહાસકારોને નથી લાગતું કે મેરિકે કોઈ મોટો સહયોગ આપ્યો હોય. &lt;ref&gt;{{cite web | title= Arguing about Einstein's wife (April 2004) - Physics World&amp;nbsp;— PhysicsWeb (See above) | url= http://physicsweb.org/articles/world/17/4/2 | dateformat= mdy | access-date= 21 November 2005 | author= Alberto A Martínez | archive-date= 8 જાન્યુઆરી 2006 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060108061728/http://physicsweb.org/articles/world/17/4/2 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.esterson.org/milevamaric.htm |title=Mileva Marić: Einstein’s Wife |access-date=2007-02-23 |author=Allen Esterson |archive-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070207010945/http://www.esterson.org/milevamaric.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://philoscience.unibe.ch/lehre/winter99/einstein/Stachel1966.pdf |title=“Albert Einstein and Mileva Maric. A Collaboration That Failed to Develop” in: ''Creative Couples in the Sciences'', H. M. Pycior et al. (ed) |access-date=2007-02-23 |author=John Stachel |format=PDF |archive-date=2004-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040928162542/http://philoscience.unibe.ch/lehre/winter99/einstein/Stachel1966.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;14 મે 1904ના રોજ આલ્બર્ટ અને મિલેવાના પ્રથમ પુત્ર [[હેન્સ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન]] ([[:en:Hans Albert Einstein|Hans Albert Einstein]])નો જન્મ [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]] ([[:en:Switzerland|Switzerland]])ના [[બર્ન]] ([[:en:Berne|Berne]])માં થયો. તેમનો બીજા પુત્ર [[એડવર્ડ આઈન્સ્ટાઈન|એડવર્ડ]] ([[:en:Eduard Einstein|Eduard]])નો જન્મ [[ઝુરિચ]] ([[:en:Zurich|Zurich]])માં 28 જુલાઈ 1910ના રોજ થયો હતો. 

આલ્બર્ટ અને મેરિક પાંચ વર્ષ અલગ રહ્યાં પછી તેમની વચ્ચે 14 ફેબ્રુઆરી 1919ના રોજ છૂટાછેડા થયા.તે વર્ષની 2 જૂને આઈન્સ્ટાઈને [[એલ્સા આઈન્સ્ટાઈન|એલ્સા લોવેન્થલ]] ([[:en:Elsa Einstein|Elsa Löwenthal]]) (ની આઈન્સ્ટાઈન), સાથે લગ્ન કર્યા, જેણે આઈન્સ્ટાઈનની માંદગી દરમિયાન તેમની સારવાર કરી એલ્સા આલ્બર્ટની માતૃપક્ષે ફર્સ્ટ કઝીન અને પિતૃપક્ષે [[સેકન્ડ કઝીન]] ([[:en:second cousin|second cousin]]) હતી. એ બંનેએ સાથે મળીને એલ્સાના પ્રથમ લગ્નથી થયેલી દીકરીઓ મોર્ગોટ તથા ઈલ્સેનો ઉછેર કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinelsa_content.html|title=Short life history: Elsa Einstein|access-date=2007-06-11|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803204554/http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinelsa_content.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;જોકે તેમને બંનેને કોઈ બાળકો થયાં નહિ.

== ''એનુસ મિરાબિલિસ'' તથા સ્પેશિયલ રિલેટિવિટી ==
[[ચિત્ર:Einstein patentoffice.jpg|thumb|upright|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન, 1905]]
1905માં આઈન્સ્ટાઈન પેટન્ટ ઓફિસમાં કામ કરતા હતા ત્યારે તેમણે અગ્રણી જર્મન ફિઝિક જર્નલ ''[[એનાલીન ડેર ફિઝિક|એનાલેન ડેર ફિઝિક]] ([[:en:Annalen der Physik|Annalen der Physik]])''માં ચાર પેપરો પ્રકાશિત કર્યા હતા. આ એજ પેપરો ચે જેને ઇતિહાસ ''[[એનુસ મિરાબિલિસ પેપરો]] ([[:en:Annus Mirabilis Papers|Annus Mirabilis Papers]]) ''તરીકે ઓળખાવે છે. 
* પાર્ટિક્યુલેટ નેચર ઓફ લાઈટ અંગેના તેમના પેપરમાં એવો વિચાર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો કે કેટલાક પ્રાયોગિક પરિણામો, ખાસ કરીને [[ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર]] ([[:en:photoelectric effect|photoelectric effect]])ને એવા સિદ્ધાંતથી સમજી શકાય કે લાઈટ ઊર્જાના અલગ પેકેટોના([[ક્વોન્ટા]] ([[:en:quanta|quanta]])) સ્વરુપમાં મેટર સાથે ઈન્ટરેક્ટ કરે છે, આ વિચાર [[મેક્સ પ્લેન્ક]] ([[:en:Max Planck|Max Planck]]) દ્વારા 1900માં સંપૂર્ણ આંકડાકીય ફેરફારો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો, અને તે લાઈટ અંગેની વર્તમાન થીયરીઓથી વિરોધી જણાય છે.{{harv|Einstein|1905a}}
* [[બ્રાઉનનો પ્રસ્તાવ|બ્રાઉનના પ્રસ્તાવ]] ([[:en:Brownian motion|Brownian motion]]) અંગેના તેમના પેપરમાં નાના કણોની અસ્થાયી હિલચાલ વિશે સમજ આપવામાં આવી હતી જે મોલેક્યુલર એક્શનના સીધા પુરાવા રુપ હતી, આમ [[પરમાણુ થીયરી]] ([[:en:atomic theory|atomic theory]])ને તે ટેકો આપતા હતા. {{harv|Einstein|1905c}}
* 	 તેમના પદાર્થોના વહન અંગેના પેપર [[ઈલેક્ટ્રોડાઈનેમિક્સ|ઈલેક્ટ્રોડાયનેમિક્સ]] ([[:en:electrodynamics|electrodynamics]])માં [[વિશેષ સાપેક્ષવાદ|સ્પેશિયલ રિલેટિવિટી]] ([[:en:special relativity|special relativity]])ની ક્રાંતિકારી થીયરી રજૂ કરવામાં આવી હતી જેમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે [[પ્રકાશની ગતિ|પ્રકાશની ઝડપ]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) જોવાની સ્વતંત્રતા જોનારની ગતિ ઉપર આધાર રાખે છે અને તે માટે ગતિ [[રીલેટિવિટી ઓફ સિમલ્ટેનિઅટી|નીતિનિયમોના ઉલ્લંઘનની માન્યતા]] ([[:en:Relativity of simultaneity|notion of simultaneity]])માં મૂળભૂત ફેરફાર કરવાની જરૂર છે.તેના પરિણામોમાં ગતિ કરતાં તત્વોની [[સ્પેસટાઈમ|ટાઈમ સ્પેસ ફ્રેમ]] ([[:en:Spacetime|time-space frame]]) [[સમયનો વિસ્તાર|સ્લોઈંગ ડાઉન]] ([[:en:Time dilation|slowing down]]) તથા [[લંબાઈનું સંકોચન|કોન્ટ્રેક્ટિંગ]] ([[:en:Length contraction|contracting]]) (ગતિની દિશામાં) જોનારની ફ્રેમને અનુરુપ બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.આ પેપરમાં એવી પણ દલીલ કરવામાં આવી હતી કે [[પ્રકાશમય ઈથર|લુમિનિફેરસ ઈથર]] ([[:en:luminiferous aether|luminiferous aether]])નો વિચાર જે તે સમયે ફિઝિક્સમાં એક અગ્રણી થીયરીનો ભાગ હતો તે તદન નકામો હતો.{{harv|Einstein|1905d}}
* [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ]] ([[:en:mass–energy equivalence|mass–energy equivalence]]) અંગેના પોતાના પેપરમાં (જે અગાઉ એક નિશ્ચિત વિચાર ગણવામાં આવતો), આઈન્સ્ટાઈને જે તારણ કાઢ્યું તે વીસમી સદીના સૌથી જાણીતા સવાલ તરીકે ઓળખાય છે. ''ઈ'' અને એનબીએસપી, = અને એનબીએસપી, ''એમસી'' &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;{{Citation | last = Hawking | first = S. W. | author-link = Stephen Hawking | year = 2001 | title = The Universe in a Nutshell | publisher = Bantam Books | isbn = 0-55-380202-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EfB&quot;&gt;{{Citation | last = Schwartz | first = J. | last2 = McGuinness | first2 = M. | year = 1979 | title = Einstein for Beginners | publisher = Pantheon Books | isbn = 0-39-450588-3}}&lt;/ref&gt;આ સૂચવે છે કે નાના સમૂહોને ઊર્જાના મોટા સમૂહોમાં [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ|તબદીલ]] ([[:en:mass-energy equivalence|converted]]) કરી શકાય છે અને [[પરમાણુ ઊર્જા]] ([[:en:nuclear power|nuclear power]])ના વિકાસનો અગાઉથી સંકેત મેળવી શકાય છે.{{harv|Einstein|1905e}}

આજે તો તમામ પેપર ઘણી મોટી સફળતા તરીકે ગણવામાં આવે છે, અને તેથી 1905ને આઈન્સ્ટાઈનના [[એનુસ મિરાબિલિસ|શ્રેષ્ઠ વર્ષ]] ([[:en:Annus mirabilis|Wonderful Year]]) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.જોકે, તે સમયે મોટાભાગના ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓએ તેના મહત્વની નોંધ નહોતી લીધી, અને જે લોકોએ તેની નોંધ લીધે તેમણે એ સિદ્ધાંતને સીધીસીધો ફગાવી દીધો હતો.આ પૈકી કેટલાક સંશોધન, જેમ કે થીયરી ઑફ લાઈટ ક્વોન્ટા, વર્ષો સુધી વિવાદાસ્પદ રહ્યા.&lt;ref&gt;સાપેક્ષવાદના સિદ્ધાંતને વિશ્વમાં જે પ્રતિભાવો મળ્યા અને તેને જે વિવાદોનો સામનો કરવો પડ્યો તે માટે થોમસ એફ. ગ્લીકના લેખો જૂઓ, ''ધ કમ્પેરેટિવ રીસેપ્શન ઑફ રીલેટિવિટી'' (ક્લુવર એકેડેમિક પબ્લિશર્સ, 1987), આઈએસબીએન 9027724989&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation | last = Pais | first = Abraham | author-link = Abraham Pais | year = 1982 | title = Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | pages = 382–386 | id = ISBN 0-19-520438-7 }}&lt;/ref&gt;

26 વર્ષની ઉંમરે એક્સપરિમેન્ટર ફિઝિક્સના પ્રોફેસર [[આલ્ફ્રેડ ક્લેનર]] ([[:en:Alfred Kleiner|Alfred Kleiner]])ના હાથ નીચે અભ્યાસ કર્યા પછી આઈન્સ્ટાઈનને [[યુનિવર્સિટી ઑફ ઝુરિચ]] ([[:en:University of Zurich|University of Zurich]]) દ્વારા [[ડૉક્ટર ઑફ ફિલોસોફી|પીએચ.ડી]] ([[:en:Doctor of Philosophy|PhD]])ની ડિગ્રી આપવામાં આવી હતી.તેમના સંશોધનનું શીર્ષક હતું, ''એ ન્યુ ડીટર્મિનેશન ઑફ મોલેક્યુલર ડાઈમેન્શન્સ''.{{harv|Einstein|1905b}}

== પ્રકાશ અને સામાન્ય સાપેક્ષતા ==
{{seealso|History of general relativity|Relativity priority dispute}}
[[ચિત્ર:1919 eclipse positive.jpg|left|thumb|1919ના [[આર્થર સ્ટેનલી એડિંગ્ટન]] ([[:en:Arthur Stanley Eddington|Arthur Stanley Eddington]])ના એક્સિપિડિશન દરમિયાન ગ્રહણના જે ફોટા લેવામાં આવ્યા હતા તે પૈકી એક ફોટાના આધારે આઈન્સ્ટાઈનની ગ્રેવિટેશન બેન્ડિંગ ઑફ લાઈટની ધારણાને [[કન્ફર્મેશન (એપિસ્ટમોલોજી – જ્ઞાનમિમાંસા)|સમર્થન]] ([[:en:confirmation (epistemology)|confirmed]]) મળ્યું હતું.]]

1906માં પેટન્ટ ઓફિસે આઈન્સ્ટાઈનને પ્રમોશન આપી ટેકનિકલ એક્ઝામિર સેકન્ડ ક્લાસ બનાવ્યા, પરંતુ તેમણે એકેડેમિયા છોડ્યું નહિ.1908માં તેઓ [[યુનિવર્સિટી ઑફ બર્ન]] ([[:en:University of Bern|University of Bern]]) ખાતે [[પ્રાઈવેટડોઝેન્ટ]] ([[:en:privatdozent|privatdozent]]) બન્યા.&lt;ref&gt;{{Citation | last = Pais | first = Abraham | author-link = Abraham Pais | year = 1982 | title = Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | id = ISBN 0-19-520438-7 | page = 522 }}&lt;/ref&gt;1910માં તેમણે [[નિર્ણાયક રંગપરાવર્તન|ક્રિટિકલ ઓપેલેન્સ]] ([[:en:critical opalescence|critical opalescence]]) ઉપર પેપર લખ્યું જેમાં વાતાવરણમાં એકાંગી પદાર્થો દ્વારા વિખેરાયેલા લાઈટની સામૂહિક અસરોનું વર્ણન હતું, ''એટલે કે'', [[ડિફ્યુઝ સ્કાય રેડિએશન|શા માટે આકાશ ભૂરું છે]] ([[:en:Diffuse sky radiation|why the sky is blue]]).&lt;ref name=&quot;Levenson&quot;&gt;લેવેન્સન, થોમસ.[http://www.pbs.org/wgbh/nova/einstein/genius/ આઈન્સ્ટાઈનનો બિગ આઈડિયા].''[[પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ-જાહેર પ્રસારણ સેવા|જાહેર પ્રસારણ સેવા]] ([[:en:Public Broadcasting Service|Public Broadcasting Service]]).''2005.25 ફેબ્રુઆરી 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt;

1909 દરમિયાન, આઈન્સ્ટાઈને [[ક્વાન્ટાઇઝેશન (ફિઝિક્સ)|ક્વાન્ટાઇઝેશન]] ([[:en:quantization (physics)|quantization]]) ઑફ લાઈટ વિષય ઉપર ([[s:The Development of Our Views on the Composition and Essence of Radiation|ધ ડેવલપમેન્ટ ઑફ અવર વ્યૂઝ ઑન ધ કોમ્પોઝિશન એન્ડ ઈસેન્સ ઑફ રેડિએશન]]) નું પ્રકાશન કર્યું.આ પેપરમાં તેમજ 1909ના અન્ય એક પેપરમાં, આઈન્સ્ટાઈને દર્શાવ્યું કે [[મેક્સ પ્લેન્ક]] ([[:en:Max Planck|Max Planck]])ની [[ઊર્જા]] ([[:en:energy|energy]]) [[ક્વોન્ટા]] ([[:en:quanta|quanta]])ની [[મોમેન્ટમ|ગતિ]] ([[:en:momentum|momenta]]) સુનિશ્ચિત છે અને તે કેટલીક બાબતોમાં સ્વતંત્ર રીતે, [[પોઈન્ટ પાર્ટિકલ|પોઈન્ટ જેવા પાર્ટિકલ્સ]] ([[:en:point particle|point-like particles]]) પ્રમાણે વર્તે છે. આ પેપર દ્વારા ''[[ફોટોન]]''નો વિચાર વહેતો કરવામાં આવ્યો (જોકે આ શબ્દ 1926માં [[ગિલ્બર્ટ એન. લુઈસ]] ([[:en:Gilbert N. Lewis|Gilbert N. Lewis]]) દ્વારા પ્રયોજવામાં આવ્યો હતો) અને [[જથ્થાનું યંત્રશાસ્ત્ર|ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ]] ([[:en:quantum mechanics|quantum mechanics]])માં [[વેવ પાર્ટિકલનો બેવડો સિદ્ધાંત|વેવ જેવા પાર્ટિકલ્સ ડ્યુઆલિટી]] ([[:en:wave–particle duality|wave–particle duality]])ના વિચારને પ્રોત્સાહિત કર્યો.

1911માં, આઈન્સ્ટાઈન [[યુનિવર્સિટી ઑફ ઝુરિચ]] ([[:en:University of Zurich|University of Zurich]]) ખાતે [[એસોસિએટ પ્રોફેસર]] ([[:en:associate professor|associate professor]]) બન્યા.જોકે, ત્યારપછી ટૂંક સમયમાં જ તેમણે [[જર્મન ચાર્લ્સ-ફર્ડિનેન્ડ યુનિવર્સિટી|જર્મન ચાર્લ્સ-ફર્ડિનન્ડ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:German Charles-Ferdinand University|German Charles-Ferdinand University]]),[[પ્રોગ]] ([[:en:Prague|Prague]]) ખાતે ફૂલટાઈમ પ્રોફેસરશીપ સ્વીકારી લીધી.ત્યાં આઈન્સ્ટાઈને પ્રકાશના ગુરુત્વાકર્ષણની અસરો, ખાસ કરીને [[ગુરુત્વાકર્ષણ રેડશીફ્ટ|ગુરુત્વાકર્ષણીય રેડશીફ્ટ]] ([[:en:gravitational redshift|gravitational redshift]]) તથા પ્રકાશના ગુરુત્વાકર્ષણીય પરાભવ અંગે પેપર પ્રકાશિત કર્યું.આ પેપર દ્વારા અવકાશ વિજ્ઞાનીઓને [[સૂર્ય ગ્રહણ]] ([[:en:solar eclipse|solar eclipse]]) દરમિયાન પરાભવનના માર્ગો શોધી કાઢવા અપીલ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Einstein | first=Albert | title=On the Influence of Gravity on the Propagation of Light | journal=Annalen der Physik | year=1911 | volume=35 | pages=898–908 | doi=10.1002/andp.19113401005}}(''સંકલિત પેપરો''માં પણ વોલ. 3, ડોક્યુમેન્ટ 23)&lt;/ref&gt;જર્મન અવકાશ વિજ્ઞાની [[ઈર્વિન ફિનલે-ફ્રેન્ડલિચ|ઈર્વિન ફિનલે-ફ્રેન્ડલિચે]] ([[:en:Erwin Finlay-Freundlich|Erwin Finlay-Freundlich]]) આઈન્સ્ટાઈને વિજ્ઞાનીઓને આપેલા આ પડકારનો આખી દુનિયામાં પ્રચાર કર્યો.&lt;ref name=&quot;Crelinston_1&quot;&gt;ક્રેલિન્સ્ટન, જેફરી.[http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html આઈન્સ્ટાઈનની જ્યુરી: રેસ ટુ ટેસ્ટ રિલેટિવિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828093308/http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html |date=2014-08-28 }}.''[[પ્રિન્સટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ|પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]]).''2006.13 માર્ચ 2007ના રોજ સુધારો કરાયો.આઈએસબીએન 9780691123103&lt;/ref&gt;

1912માં આઈન્સ્ટાઈન સ્વિટ્ઝરલેન્ડ પાછા ફર્યા અને પોતાની [[માતૃ સંસ્થા|માતૃસંસ્થા]] ([[:en:alma mater|alma mater]]), [[ઈ ટી એચ ઝુરિચ|ઈટીએચ]] ([[:en:ETH Zurich|ETH]])ની પ્રોફેસરશીપ સ્વીકારી. ત્યાં તેમની મલુકાત ગણિતશાસ્ત્રી [[માર્સલ ગ્રોસમેન]] ([[:en:Marcel Grossmann|Marcel Grossmann]]) સાથે થઈ જેમણે તેમને [[રિમેનિઅન ભૂમિતિ (જિઓમેટ્રી)|રિમેનિઅન ભૂ્મિતિ]] ([[:en:Riemannian geometry|Riemannian geometry]])નો અને ખાસ કરીને [[ડિફરેન્સિયલ જિઓમેટ્રી|ડિફરેન્સિયલ ભૂમિતિ]] ([[:en:differential geometry|differential geometry]])નો પરિચય કરાવ્યો, તથા ઈટાલિયન ગણિતશાસ્ત્રી [[ટુલિઓ લેવી-સિવિટા]] ([[:en:Tullio Levi-Civita|Tullio Levi-Civita]])ની ભલામણથી આઈન્સ્ટાઈને [[સામાન્ય ગણતરી|જનરલ કોવેરિઅન્સ]] ([[:en:general covariance|general covariance]])ની ઉપયોગીતા વિશે અભ્યાસ શરુ કર્યો (પોતાની ગુરુત્વાકર્ષણ થીયરના [[ટેન્સર]] ([[:en:tensor|tensor]])ના આવશ્યક ઉપયોગ વિશે)જોકે થોડા સમય માટે આઈન્સ્ટાઈનને લાગ્યું કે એ અભિગમમાં સમસ્યાઓ છે, છતાં તેમણે ફરી તે કામગીરી શરુ કરી અને 1915ના અંતે તેમની [[સાપેક્ષવાદની સામાન્ય થીયરી|જનરલ થીયરી ઑફ રિલેટિવિટી]] ([[:en:general theory of relativity|general theory of relativity]]) પ્રકાશિત કરી, અને આજે પણ એ જ સ્વરુપમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે{{Harv|Einstein|1915}}.આ થીયરીમાં ગુરુત્વાકર્ષણને [[સ્પેસટાઈમ]] ([[:en:spacetime|spacetime]])ના માળખાનું મેટર દ્વારા વિચ્છેદન અને અન્ય મેટરની [[નિષ્ક્રિયતા|ઈનર્સિયા]] ([[:en:inertia|inertia]])1 મોશન અસરની સમજૂતી આપી.

ઘણા સ્થળાંતર પછી મિલેવાએ 1914માં [[પહેલું વિશ્વયુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] ([[:en:World War I|World War I]])ના થોડા સમય પહેલાં જ બાળકો સાથે ઝુરિચમાં કાયમી નિવાસસ્થાન કર્યું. આઈન્સ્ટાઈન [[બર્લિન]] ([[:en:Berlin|Berlin]])માં એકલા જ રહ્યા જ્યાં તેઓ [[પ્રુસિયન એકેડમી ઑફ સાયન્સીસ|પ્રુસિઅન એકેડમી ઑફ સાયન્સિસ]] ([[:en:Prussian Academy of Sciences|Prussian Academy of Sciences]])ના સભ્ય બન્યા.પોતાના નવા હોદ્દાની વ્યવસ્થાના ભાગરુપે, તેઓ [[હમ્બોલ્ડટ યુનિવર્સિટી ઑફ બર્લિન]] ([[:en:Humboldt University of Berlin|Humboldt University of Berlin]]) ખાતે પણ પ્રોફેસર બન્યા, જોકે તેમાં એક વિશેષ જોગવાઈ હતી જેથી તેઓ શિક્ષણકાર્યની ફરજોમાંથી મોટાભાગે મુક્ત રહી શકે.1914 થી 1932 દરમિયાન તેઓ [[કેઈસર વિલ્હેમ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ફિઝિક્સ]] ([[:en:Kaiser Wilhelm Institute for Physics|Kaiser Wilhelm Institute for Physics]])ના ડિરેક્ટર પણ રહ્યા.&lt;ref name=&quot;Kant&quot;&gt;કેન્ટ, હોર્સ્ટ.આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન એન્ડ ધ [[કેઈસર વિલ્હેમ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ફિઝિક્સ]] ([[:en:Kaiser Wilhelm Institute for Physics|Kaiser Wilhelm Institute for Physics]]) બર્લિનમાં. રેન, જુર્ગેનમાં.આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન અને એનબીએસપીઃ ચીફ એન્જિનિયર ઑફ ધ યુનિવર્સઃ વન હંડ્રેડ ઓથર્સ ફૉર આઈન્સ્ટાઈન.ઈડી. રેન, જુર્ગેન.''વિલે-વીસીએચ.'' 2005. પીપી.166-169.આઈએસબીએન = 3527405747&lt;/ref&gt;

પહેલા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન [[કેન્દ્રીય સત્તાઓ (સેન્ટ્રલ પાવર્સ)|સેન્ટ્રલ પાવર્સ]] ([[:en:Central Powers|Central Powers]])ના વિજ્ઞાનીઓનાં ભાષણો અને લખાણો [[રાષ્ટ્રીય સલામતી]] ([[:en:national security|national security]])ના કારણોસર માત્ર સેન્ટ્રલ પાવર્સ એકેડેમિક્સને જ ઉપલબ્ધ થતાં.આઈન્સ્ટાઈનના કેટલાક સંશોધક લખાણો ઓસ્ટ્રીઅન [[પૌલ એર્નફેસ્ટ]] ([[:en:Paul Ehrenfest|Paul Ehrenfest]]) તથા નેધરલેન્ડ્સના ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓ, ખાસ કરીને 1902ના નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[હેન્ડ્રીક લોરેન્ટ]] ([[:en:Hendrik Lorentz|Hendrik Lorentz]]) અને [[લીડેન યુનિવર્સિટી|લિડેન યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Leiden University|Leiden University]])ના [[વિલેમ ડે સિટ્ટર]] ([[:en:Willem de Sitter|Willem de Sitter]]) મારફત યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ (બ્રિટન) અને અમેરિકા પહોંચ્યા હતા.વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયા પછી આઈન્સ્ટાઈને લિડેન યુનિવર્સિટી સાથેનું તેમનું જોડાણ ચાલુ રાખ્યું, ''[[પ્રોફેસર#નેધરલેન્ડ્સ|અસાધારણ પ્રોફેસર]] ([[:en:Professor#Netherlands|Extraordinary Professor]])'' તરીકેનો કોન્ટ્રેક્ટ સ્વીકારર્યો, 1920 અને 1930 વચ્ચે લેક્ચર આપવા માટે નિયમિત હોલેન્ડ જતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/einstein/einstein.html|title=Two friends in Leiden|access-date=2007-06-11}}&lt;/ref&gt;

1917માં આઈન્સ્ટાઈને ''ફિઝિકાલિશ ઝેટશ્ક્રીફ્ટ''માં એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો, જેમાં [[સ્ટિમ્યુલેટેડ ઈમિશન|સ્ટિમ્યુલેટેડ એમિશન]] ([[:en:stimulated emission|stimulated emission]])ની સંભાવનાની વાત કરી, તે એવી ફિઝિકલ પ્રક્રિયા હતી જેનાથી [[મેસર (રેડિયોના સૂક્ષ્મ તરંગો મોટાબનાવતું સાધન)|મેસર]] ([[:en:maser|maser]]) અને [[લેસર]] ([[:en:laser|laser]]) {{Harv|Einstein|1917b}}ની સંભાવના બનતી હતી.તેમણે સમગ્ર બ્રહ્માંડના વર્તનને મોડલ કરવાના પ્રયાસમાં જનરલ થીયરી ઑફ રિલેટિવિટીમાં [[કોસ્મોલોજિકલ કોન્સટન્ટ|કોસ્મોલોજિકલ કોન્સ્ટન્ટ]] ([[:en:cosmological constant|cosmological constant]]) નો નવો વિચાર રજૂ કરતું પેપર પણ પ્રકાશિત કર્યું{{Harv|Einstein|1917a}}.

આઈન્સ્ટાઈને 1911માં પ્રોગથી જે પડકાર ફેંક્યો હતો તે દિશામાં કામગીરી કરવાનું અવકાશ વિજ્ઞાનીઓએ 1917માં શરુ કર્યું.અમેરિકાના કેલિફોર્નિયા સ્થિત [[માઉન્ટ વિલ્સન ઓબ્ઝર્વેટરી]] ([[:en:Mount Wilson Observatory|Mount Wilson Observatory]])એ સોલર [[સ્પેક્ટ્રોસ્કોપિક]] ([[:en:spectroscopic|spectroscopic]]) સમીક્ષા પ્રકાશિત કરી હતી જેમાં કોઈ ગુરુત્વાકર્ષણ રેડશીફ્ટ જણાઈ નહોતી.&lt;ref&gt;{{Citation | last =Crelinsten | first =Jeffrey | title =Einstein's Jury: The Race to Test Relativity | isbn =978-0-691-12310-3 | publisher =Princeton University Press | pages =103–108 | year =2006 | url =http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html | access-date =2007-03-13 | archivedate =2014-08-28 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20140828093308/http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html }}&lt;/ref&gt; 1918માં કેલિફોર્નિયાની જ [[લિક ઓબ્ઝર્વેટરી]] ([[:en:Lick Observatory|Lick Observatory]])એ જાહેર કર્યું કે તેઓ પણ આઈન્સ્ટાઈનની ધારણાઓને નકારી કાઢે છે. જોકે તેમનાં તારણો પ્રકાશિત થયા નહોતા.&lt;ref&gt;{{Citation | last =Crelinsten | first =Jeffrey | title =Einstein's Jury: The Race to Test Relativity | isbn =978-0-691-12310-3 | publisher =Princeton University Press | pages =114–119 | year =2006 | url =http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html | access-date =2007-03-13 | archivedate =2014-08-28 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20140828093308/http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html }}&lt;/ref&gt;

જોકે, મે 1919માં બ્રિટિશ અવકાશ વિજ્ઞાની [[આર્થર સ્ટેનલી એડિંગ્ટન]] ([[:en:Arthur Stanley Eddington|Arthur Stanley Eddington]])ના નેતૃત્વ હેઠળની ટીમે ઉત્તરીય [[બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])ના [[સોબરલ, સીએરા|સોબરલ]] ([[:en:Sobral, Ceará|Sobral]]) તથા [[પ્રિન્સિપી]] ([[:en:Príncipe|Príncipe]])માં સૂર્ય ગ્રહણની ફોટોગ્રાફી વખતે [[ગુરુત્વાકર્ષણ લેન્સિંગ|સૂર્ય દ્વારા સ્ટારલાઈટના ગ્રેવિટેશનલ ડીફ્લેકશન]] ([[:en:gravitational lensing|gravitational deflection of starlight by the Sun]]) અંગેની આઈન્સ્ટાઈનની ધારણાને અનુમોદન આપ્યું.&lt;ref name=&quot;Crelinston_1&quot;/&gt;7 નવેમ્બર 1919ના રોજ અગ્રણી બ્રિટિશ અખબાર ''[[ધ ટાઈમ્સ|ધ ટાઈમ્સે]] ([[:en:The Times|The Times]])'' મોટા મથાળે સમાચાર પ્રકાશિત કર્યા જેમાં લખ્યું હતું, વિજ્ઞાન અને એનબીએસપીમાં ક્રાંતિ - બ્રહ્માંડ અને એનબીએસપીની નવી થીયરી – ન્યુટનના સિદ્ધાંતો ફગાવી દેવાયા.&lt;ref name=&quot;Eddington&quot;&gt;{{cite journal | last = Andrzej | first = Stasiak | year = 2003 | title = Myths in science | journal = EMBO reports | volume = 4 | issue = 3 | page = 236| doi =10.1038/sj.embor.embor779 | id = | url = http://www.nature.com/embor/journal/v4/n3/full/embor779.html | access-date = 2007-03-31 }}&lt;/ref&gt;એક મુલાકાતમાં નોબેલ વિજેતા [[મેક્સ બોર્ન|મેક્સ બોર્ને]] ([[:en:Max Born|Max Born]]) જનરલ રિલેટિવિટીને કુદરત અંગે માનવીય વિચારની સૌથી મહાન કામગીરી ગણાવી, &lt;ref&gt;{{cite news | title = The genius of space and time
| url = http://books.guardian.co.uk/reviews/scienceandnature/0,,1571826,00.html | publisher = The Guardian | date = 2005-09-17 | access-date = 2007-03-31 }}&lt;/ref&gt;જ્યારે અન્ય નોબેલ વિજેતા [[પૌલ ડિરેક]] ([[:en:Paul Dirac|Paul Dirac]])ને એમ કહેતા ટાંકવામાં આવ્યા કે, આ અત્યાર સુધી થયેલી કદાચ સૌથી મોટી વૈજ્ઞાનિક શોધ છે.&lt;ref name=&quot;schmidhuber&quot;&gt;સ્કમિધુબેર, જુર્ગન[http://www.idsia.ch/~juergen/einstein.html આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન (1879-1955) એન્ડ ધ ‘ગ્રેટેસ્ટ સાયન્ટિફિક ડિસ્કવરી એવર’].2006.4 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt;

બસ ત્યાર પછી આંતરરાષ્ટ્રીય માધ્યમોએ આઈન્સ્ટાઈનને વૈશ્વિક પ્રસિદ્ધિ આપી.થોડા વર્ષો પછી એવા દાવા થયા કે એડિંગ્ટન એક્સપિડિશન દરમિયાન લેવામાં આવેલા ચોક્કસ ફોટોગ્રાફ્સની ચકાસણી પરથી જણાય છે કે તે બાબતે પ્રાયોગિક અનિશ્ચિતતા છે જેની અસર હોવાનો એડિંગ્ટને દાવો કર્યો છે અને 1962ના -બ્રિટિશ એક્સપિડિશને તારણ કાઢ્યું કે એ પદ્ધતિ વિશ્વાસપાત્ર નહોતી,&lt;ref name=&quot;Eddington&quot;/&gt; પરંતુ ત્યારબાદ વધુ ચોકસાઈપૂર્વકના નિરીક્ષણો બાદ સૂર્ય ગ્રહણ દરમિયાન પ્રકાશના પરાવર્તનની ધારણાને સમર્થન મળ્યું.&lt;ref&gt;મેથ પેજીસમાં ટેબલ જૂઓ [http://www.mathpages.com/rr/s6-03/6-03.htm બેન્ડિંગ લાઈટ]&lt;/ref&gt;

નવા આવેલા આઈન્સ્ટાઈનની પ્રસિદ્ધિ વૈજ્ઞાનિક સમુદાયમાં, ખાસ કરીને જર્મન ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓને પસંદ નહોતી, અને તેમણે તો પછીથી ''[[ડેશ્યુ ફિઝિક]] ([[:en:Deutsche Physik|Deutsche Physik]])'' (જર્મન ફિઝિક્સ) ચળવળ પણ શરુ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Hentschel&quot;&gt;{{Citation | last = Hentschel | first = Klaus and Ann M. | year = 1996 | title = Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources | pages = xxi | publisher = Birkhaeuser Verlag | isbn = 3-76-435312-0 | nopp = true}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;સાપેક્ષતા બાબતે અવકાશ વિજ્ઞાનીઓના વલણ અને ચર્ચા માટે જૂઓ {{Citation | last = Crelinsten | first = Jeffrey  | title = Einstein's Jury: The Race to Test Relativity | publisher = Princeton University Press | year = 2006}}, ખાસ કરીને 6, 9, 10 તથા 11 નંબરના પ્રકરણો.&lt;/ref&gt;

== નોબેલ પારિતોષિક ==

&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-faq.html |title=Albert Einstein - Frequently Asked Questions |publisher=Nobelprize.org |date=1955-04-18 |access-date=2009-01-07}}&lt;/ref&gt;થીઓરેટિકલ ફિઝિક્સમાં આપેલી સેવાઓ, અને ખાસ કરીને ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસરના સિદ્ધાંતની શોધ બદલ આઈન્સ્ટાઈનને 1922માં 1921નું [[પદાર્થ વિજ્ઞાન (ફિઝિક્સ)માં નોબેલ પારિતોષિક|ફિઝિક્સનું નોબેલ પારિતોષિક]] ([[:en:Nobel Prize in Physics|Nobel Prize in Physics]]) આપવામાં આવ્યું.તેમાં તેમના 1905ના ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર અંગેના પેપર ‘ઓન એ હ્યુરિસ્ટિક વ્યૂપોઈન્ટ કન્સર્નિંગ ધ પ્રોડક્શન એન્ડ ટ્રાન્સફોર્મેશન ઑફ લાઈટ’નો ઉલ્લેખ હતો, જેને તે સમયના પ્રાયોગિક પુરાવા દ્વારા યોગ્ય રીતે ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો. પારિતોષિક એનાયત કરવાના ભાષણનો પ્રારંભ આ રીતે થયો હતો, ‘તેમની રિલેટિવિટીની થીયરી જેના ઉપર ફિલોસોફિકલ વર્તુળો મોટાપાયે ચર્ચા થઈ હતી અને, તેની એસ્ટ્રોફિઝિકલ અસરો વિશે ચર્ચાઓ થઈ હતી તેને હાલના સમયમાં ગંભીરતાપૂર્વક ચકાસવામાં આવી રહી છે.’{{Harv|Einstein|1923}}

ઘણા લાંબા સમય સુધી એવા અહેવાલો પ્રકાશિત થતા રહ્યા હતા કે આઈન્સ્ટાઈને 1919માં તેમના છૂટાછેડાની શરતના ભાગરુપે નોબેલ પુરસ્કારના નાણાં તેમનાં પ્રથમ પત્ની [[મિલેવા મેરિક]] ([[:en:Mileva Marić|Mileva Marić]])ને આપી દીધા હતા.જોકે, 2006&lt;ref&gt;{{Citation | author =BBC | author-link =BBC | title =Letters Reveal Einstein Love Life | journal =BBC News | publisher =BBC | year =2006 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5168002.stm | access-date =2008-11-25 }}&lt;/ref&gt; માં પ્રકાશિત થયેલા અંગત પત્રવ્યવહાર પરથી સ્પષ્ટ થયું કે તેમણે નાણાં મિલેવાને નહોતા આપ્યા.તેમણે મોટાભાગની રકમનું અમેરિકામાં રોકાણ કર્યું હતું, પરંતુ તેમાંની ઘણીખરી રકમ મંદીમાં ધોવાઈ ગઈ હતી.

આઈન્સ્ટાઈને 2 એપ્રિલ 1921ના રોજ અમેરિકાના [[ન્યૂયોર્ક શહેર]] ([[:en:New York City|New York City]])ની સૌપ્રથમ વખત મુલાકાત લીધી.તમને વૈજ્ઞાનિક આઈડિયા ક્યાંથી મળે છે તેવું પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે આઈન્સ્ટાઈને કહ્યું હતું કે પોતે માને છે કે વૈજ્ઞાનિક કામગીરી શારીરિક વાસ્તવિક્તાના નિરીક્ષણથી તથા કંઈક કિંમતી શોધવાની તૈયારીના આધારે થાય છે જેમાં પ્રત્યેક ઉદાહરણમાં એપ્લાય થતા ખુલાસાનો સમાવેશ થાય છે અને એકબીજા પ્રત્યેનો વિરોધાભાસ ટાળવાનો હોય છે.તેમણે દૃશ્યમાન પરિણામો{{Harv|Einstein|1954}} સાથે પણ થીયરીની ભલામણ કરી.&lt;ref&gt;જૂઓ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન, ‘જીઓમેટ્રી એન્ડ એક્સપિરિઅન્સ’, ''આઈડિયાસ એન્ડ ઓપિનિયન્સ''માં પુનઃ પ્રકાશિત.&lt;/ref&gt;

== સંગઠિત ફિલ્ડ થીયરી ==
આઈન્સ્ટાઈનના જનરલ રિલેટિવિટી અંગેના સંશોધનમાં પ્રાથમિક તબક્કે તેમની ગુરુત્વાકર્ષણની થીયરીને જનરલાઈઝ કરવાના પ્રયાસો હતા જેથી મૂળભૂત [[ફિઝિકલ લૉ|લૉઝ ઑફ ફિઝિક્સ]] ([[:en:physical law|laws of physics]]), ખાસ કરીને ગ્રેવિટેશન અને ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમને એક કરી શકાય અને સરળ બનાવી શકાય.1950માં, ''[[સાયન્ટિફિક અમેરિકન]] ([[:en:Scientific American|Scientific American]])'' સામયિકમાં ‘ઑન ધ જનરલાઈઝ્ડ થીયરી ઑફ ગ્રેવિટેશન’ શીર્ષક હેઠળના લેખમાં [[સંગઠિત ફિલ્ડ થીયરી|યુનિફાઈડ ફિલ્ડ થીયરી]] ([[:en:unified field theory|unified field theory]])ની સમજ આપી હતી {{Harv|Einstein|1950}}.થીયોરેટિકલ ફિઝિક્સમાં તેમની કામગીરીના વખાણ થતા હતા છતાં આઈન્સ્ટાઈન ધીમેધીમે તેમના સંશોધનમાં એકલા પડી રહ્યા હતા અને તેમના પ્રયાસો છેવટે અસફળ રહ્યા હતા.ફન્ડામેન્ટલ ફોર્સિસના યુનિફિકેશન માટેના પ્રયાસો દરમિયાન ફિઝિક્સમાં કેટલાક મુખ્ય પ્રવાહના ડેવલપમેન્ટની તેમણે ઉપેક્ષા કરી, જેમાં સૌથી નોંધપાત્ર હતું [[સ્ટ્રોંગ ન્યુક્લીયર ફોર્સ|સ્ટ્રોંગ]] ([[:en:strong nuclear force|strong]]) એન્ડ [[વીક ન્યુક્લીયર ફોર્સ]] ([[:en:weak nuclear force|weak nuclear force]]), જે તેમના મૃત્યુ પછી પણ ઘણા વર્ષો સુધી સારી રીતે સમજાયા નહિ, અને છેવટે મુખ્યપ્રવાહના થીયોરેટિકલ ફિઝિક્સે યુનિફિકેશન અંગેના આઈન્સ્ટાઈનના અભિગમની વ્યાપક પણે ઉપેક્ષા કરી.લૉઝ ઑફ ધ ફિઝિક્સને એક જ મોડલમાં એક કરવાના સ્વપ્નને હાલ ચાલી રહેલી [[ગ્રાન્ડ યુનિફિકેશન થીયરી]] ([[:en:grand unification theory|grand unification theory]]) ચળવળ દ્વારા સાકાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=00013319-39C7-1C74-9B81809EC588EF21 | title=''A Unified Physics by 2050?'' | access-date=2007-10-04}}&lt;/ref&gt;

== સહકાર અને ઘર્ષણ ==
=== બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન સ્ટેટિસ્ટિક્સ ===
1924માં, આઈન્સ્ટાઈનને [[ભારત|ભારતીય]] ([[:en:India|India]]) ભૌતિક વિજ્ઞાની [[સત્યેન્દ્રનાથ બોઝ]] ([[:en:Satyendra Nath Bose|Satyendra Nath Bose]]) તરફથી [[સ્ટેટિસ્ટિકલ મિકેનિક્સ|સ્ટેટિસ્ટિકલ]] ([[:en:statistical mechanics|statistical]]) મોડલની સમજૂતી મળી, જેનો આધાર ગણતરીની પદ્ધતિ ઉપર હતો જેમાં એવી ધારણા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે પ્રકાશને ઓળખીને અલગ ન પાડી શકાય તેવા તત્વોના ગેસ તરીકે સમજી શકાય.બોઝના સ્ટેટિસ્ટિક્સને કેટલાક એટમ તેમજ સૂચિત લાઈટ પાર્ટિકલ્સમાં એપ્લાય કરવામાં આવ્યા, અને આઈન્સ્ટાઈને બોઝના પેપરનું ભાષાંતર કરી તે ''ઝેસ્ક્રીફ્ટ ફર ફિઝિક :en:Zeitschrift für Physik|Zeitschrift für Physik]])'' માં રજૂ કર્યું.આઈન્સ્ટાઈને તેમના પોતાના લેખો પણ પ્રકાશિત કરીને મોડલ અને તેની અસરોની વિગતો આપી હતી, તે પૈકી [[બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન કોન્ડેનસેટ|બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન કન્ડેનસેટ]] ([[:en:Bose–Einstein condensate|Bose–Einstein condensate]]) વિભાવનાનો સમાવેશ થાય છે જે ઘણા નીચા તાપમાને દેખાય છે{{Harv|Einstein|1924}}.છેક 1995માં આવી વિભાવના [[એરિક એલિન કોર્નેલ]] ([[:en:Eric Allin Cornell|Eric Allin Cornell]]) તથા [[કાર્લ વિમેંન|કાર્લ વિમેન]] ([[:en:Carl Wieman|Carl Wieman]]) દ્વારા પ્રસ્તુત કરવામાં આવી. તેમણે [[યુનિવર્સિટી ઑફ કોલોરાડો, બોલ્ડર|બોલ્ડર ખાતેની યુનિવર્સિટી ઑફ કોલોરાડો]] ([[:en:University of Colorado at Boulder|University of Colorado at Boulder]])ની લેબોરેટરીમાં [[જિલા|જેઆઈએલએ]] ([[:en:JILA|JILA]]) [[નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂ ઑફ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એન્ડ ટેકનોલોજી|એનઆઈએસટી]] ([[:en:National Institute of Standards and Technology|NIST]]) [[અલ્ટ્રાકોલ્ડ એટમ|અલ્ટ્રા કૂલિંગ]] ([[:en:ultracold atom|ultra-cooling]])ના સાધનોનો ઉપયોગ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n01-04.htm|title=Cornell and Wieman Share 2001 Nobel Prize in Physics|date=2001-10-09|access-date=2007-06-11|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010115516/http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n01-04.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[[બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન સ્ટેટિસ્ટિક્સ]] ([[:en:Bose–Einstein statistics|Bose–Einstein statistics]])ને હવે [[બોસોન]] ([[:en:boson|boson]])ના કોઈપણ જોડાણની વર્તણૂકને સમજાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.આ પ્રોજેક્ટ માટે આઈન્સ્ટાઈને જે ચિત્રો દોર્યાં હતાં તે [[લીડેન યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Leiden University|Leiden University]]) ની આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવની લાઈબ્રેરીમાં જોઈ શકાય.&lt;ref name=&quot;Instituut-Lorentz&quot;&gt;[http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/Einstein_archive/ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ-લોરેન્ઝ ખાતે આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવ]. ''ઈન્સ્ટિટ્યૂટ-લોરેન્ઝ.''2005.21 નવેમ્બર 2005ના રોજ સુધારો કરવામાં આવ્યો.&lt;/ref&gt;

=== સ્કોર્ડિંગર ગેસ મોડલ ===
આઈન્સ્ટાઈને [[ઈર્વિન સ્કોર્ડિંગર]] ([[:en:Erwin Schrödinger|Erwin Schrödinger]])ને [[મેક્સ પ્લેન્ક]] ([[:en:Max Planck|Max Planck]])ના વ્યક્તિગત [[પરમાણુ]] ([[:en:molecule|molecule]])ને બદલે [[ગેસ]] ([[:en:gas|gas]]) માટે [[ઊર્જાનું સ્તર|ઊર્જાના સ્તર]] ([[:en:energy level|energy level]])ના વિચારનો અમલ કરવા સૂચવ્યું, અને સ્કોર્ડિંગરે [[બોલ્ટમેન ડિસ્ટ્રીબ્યુશન|બોલ્ટઝમેન ડિસ્ટ્રીબ્યુશન]] ([[:en:Boltzmann distribution|Boltzmann distribution]]) નો ઉપયોગ તેમના પેપરમાં કર્યો જેના દ્વારા [[થર્મોડાઈનેમિક્સ|થર્મોડાઈનેમિક]] ([[:en:thermodynamics|thermodynamic]]) ના [[સેમી ક્લાસિકલ|સેમીક્લાસિકલ]] ([[:en:semiclassical|semiclassical]])નાં તત્વોમાંથી [[આઈડીઅલ ગેસ|આદર્શ ગેસ]] ([[:en:ideal gas|ideal gas]]) મળી શકે. સ્કોર્ડિંગરે આઈન્સ્ટાઈનને તેમનું નામ સહ-લેખક તરીકે ઉમેરવા વિનંતી કરી, પરંતુ આઈન્સ્ટાઈને નિમંત્રણ નકાર્યું.&lt;ref&gt;{{cite book | last=Moore | first=Walter | year=1989 | title=Schrödinger: Life and Thought | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-43767-9}}&lt;/ref&gt;

=== આઈન્સ્ટાઈન રેફ્રિજરેટર ===
1926માં, આઈન્સ્ટાઈન અને તેમના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી [[લીઓ ઝિલાર્ડ]] ([[:en:Leó Szilárd|Leó Szilárd]]), જેઓ હંગેરિયન ભૌતિક વિજ્ઞાની હતા જેમણે પાછળથી [[મેનહટન પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Manhattan Project|Manhattan Project]]) ઉપર કામ કર્યું હતું અને [[ચેઈન રીએક્શન (શ્રેણીબદ્ધ પ્રત્યાઘાત)|ચેઈન રીએક્શન]] ([[:en:chain reaction|chain reaction]])ની શોધ કરવાનું માન તેમને ફાળે જાય છે, તેઓ [[આઈન્સ્ટાઈન રેફ્રિજરેટર]] ([[:en:Einstein refrigerator|Einstein refrigerator]])ના સંશોધનમાં સહભાગી હતા (જેની 1930માં પેટન્ટ કરાવવામાં આવી હતી), આ શોધ ક્રાંતિકારી હતી જેમાં કોઈ મૂવિંગ પાર્ટ્સ નહોતા અને તેના ઈનપૂટ તરીકે માત્ર ગરમીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. &lt;ref name=&quot;Goettling&quot;&gt;ગોટલિંગ, ગેરી.[http://gtalumni.org/Publications/magazine/sum98/einsrefr.html આઈન્સ્ટાઈન્સ રેફ્રિજરેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050525082445/http://gtalumni.org/Publications/magazine/sum98/einsrefr.html |date=2005-05-25 }} ''જ્યોર્જિઆ ટેક એલ્યુમ્ની મેગેઝિન.''1998.21 નવેમ્બર 2005ના રોજ સુધારો કરવામાં આવ્યો.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;રેફ્રિજરેટર માટે આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન અને લીઓ ઝિલાર્ડને 11 નવેમ્બર 1930ના {{US patent|1781541}}રોજ પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યા.&lt;/ref&gt;

=== બોહર વિરુદ્ધ આઈન્સ્ટાઈન ===
[[ચિત્ર:Niels Bohr Albert Einstein by Ehrenfest.jpg|left|thumb|upright|આઈન્સ્ટાઈન અને [[નિલ્સ બોહર]] ([[:en:Niels Bohr|Niels Bohr]]). તેમની 1925ની લિડેન મુલાકાત દરમિયાન [[પૌલ એર્નફેસ્ટ|પૌલ એરનફેસ્ટ]] ([[:en:Paul Ehrenfest|Paul Ehrenfest]]) દ્વારા લેવામાં આવેલો ફોટો.]]

1920ના દાયકામાં [[ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ]] ([[:en:quantum mechanics|quantum mechanics]]) નો વિકાસ વધારે સંપૂર્ણ થીયરીમાં થયો.[[નિલ્સ બોહર]] ([[:en:Niels Bohr|Niels Bohr]]) તથા [[વર્નર હેઈન્સબર્ગ]] ([[:en:Werner Heisenberg|Werner Heisenberg]]) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ક્વોન્ટમ થીયરીના [[કોપનહેગન અર્થઘટન]] ([[:en:Copenhagen interpretation|Copenhagen interpretation]])થી આઈન્સ્ટાઈન નાખુશ હતા, જ્યારે ક્વોન્ટમ વિભાવના આંતરિક સંભાવનાઓ ઉપર આધારિત છે, જેમાં ચોક્કસ પરિણામ માત્ર [[શાસ્ત્રીય મર્યાદામાં ફિઝિક્સ|ક્લાસિકલ સીસ્ટમ]] ([[:en:Physics in the Classical Limit|classical systems]])માં જ મળે છે. આ પછી આઈન્સ્ટાઈન અને બોહર વચ્ચે એક જાહેર [[બોહર-આઈન્સ્ટાઈન ચર્ચા|ચર્ચા]] ([[:en:Bohr-Einstein debates|debate]]) શરુ થઈ, જે ઘણા વર્ષો સુધી ચાલી (તેમાં [[સોલવે કોન્ફરન્સ]] ([[:en:Solvay Conference|Solvay Conference]])નો પણ સમાવેશ થાય છે).આઈન્સ્ટાઈને કોપનહેગન અર્થઘટન સામે [[વૈચારિક પ્રયોગ|વૈચારિક પ્રયોગો]] ([[:en:thought experiment|thought experiment]]) તૈયાર કર્યા, જે તમામ બોહરે નકારી કાઢ્યા હતા. 1926માં [[મેક્સ બોર્ન]] ([[:en:Max Born|Max Born]])ને એક પત્રમાં આઈન્સ્ટાઈને લખ્યું કે, 'હું કોઈપણ સંજોગોમાં એટલું સમજું છું કે તે (ઈશ્વર) પાસા નથી ફેંકતા'{{Harv|Einstein|1969}}.&lt;ref&gt;1982માં એડિસન એરબ્રિક દ્વારા આ પુસ્તકનું પુનઃ પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું, આઈએસબીએન 388682005x&lt;/ref&gt;

આઇન્સ્ટાઇન જેને ક્વોન્ટમ થીયરીનું પ્રકૃતિનું અધૂરું વર્ણન સમજે છે તેનાથી તેમને ક્યારેય સંતોષ થયો નહોતો, અને 1935માં તેમણે [[બોરિસ પોડોલ્સ્કી]] ([[:en:Boris Podolsky|Boris Podolsky]])અને[[નેથન રોસેન|નાથન રોઝન]] ([[:en:Nathan Rosen|Nathan Rosen]]) ના સહયોગમાં આ મુદ્દાની ચકાસણી કરી હતી અને એમ નોંધ્યું હતું કે આ થીયરીમાં [[નોન-લોકલ (સ્થાનિક નહિ)|બિન સ્થાનિક]] ([[:en:non-local|non-local]])ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાની જરૂર છે, આ [[ઈપીઆર વિરોધાભાસ|ઇપીઆર વિરોધાભાસ]] ([[:en:EPR paradox|EPR paradox]]){{Harv|Einstein|1935}}તરીકે જાણીતું છે.જ્યારથી ઇપીઆર પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેનું જે પરિણામ મળ્યું હતું તેણે ક્વોન્ટમ થીયરીની આગાહીઓનું સમર્થન કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Aspect, Alain; Dalibard, Jean; Roger, Gérard | title= Experimental test of Bell's inequalities using time-varying analyzers | journal=Physical Review Letters | year=1982 | volume=49 | issue=25 | pages=1804–1807 | doi= 10.1103/PhysRevLett.49.1804 }}ઈપીઆરને લગતા ઘણા પ્રયોગો પૈકી પ્રથમ.&lt;/ref&gt;,

વૈજ્ઞાનિક [[ડીટર્મિનિઝમ (મક્કમતા)|ડીટર્મિનિઝમ]] ([[:en:determinism|determinism]]) ના વિચાર બાબતે આઈન્સ્ટાઈન બોહર સાથે સંમત નહોતા.આ કારણોસર જ [[બોહર-આઈન્સ્ટાઈન ચર્ચા|આઈન્સ્ટાઈન-બોહર વચ્ચે થયેલી ચર્ચા]] ([[:en:Bohr-Einstein debates|Einstein-Bohr debate]]) ફક્ત તત્વજ્ઞાનને લગતા પ્રવચનો બની ગઇ હતી.

== ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણ ==
વૈજ્ઞાનિક સંકલ્પવાદના પ્રશ્ને [[થીઓલોજીકલ ડીટર્મિનિઝમ (મક્કમતા)|સૈધ્ધાંતિક સંકલ્પવાદ]] ([[:en:theological determinism|theological determinism]]) અંગે આઇન્સ્ટાઇનનું ક્યાં સ્થાન છે તે પ્રશ્નને અને તે ઇશ્વરમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે કે નહીં તે બાબતને વધુ વેગ મળ્યો1929માં આઇન્સ્ટાઇને રબ્બી [[હર્બટ એસ. ગોલ્ડસ્ટેઇન]] ([[:en:Herbert S. Goldstein|Herbert S. Goldstein]])ને કહ્યું હતું કે હું જે પોતાના ભાવિની અને માનવવજાત&lt;ref&gt;{{Citation | last = Brian | first = Dennis | year = 1996 | title = Einstein: A Life | publisher = New York: John Wiley &amp; Sons | id = ISBN 0-471-11459-6 | page = 127 }}&lt;/ref&gt;ના કામકાજની ચિંતા કરતો હોય એવા ભગવાનમાં નહીં, પરંતુ [[બેરુસ સ્પિનોઝા#ફિલોસોફી|સ્પિનોઝાના એ ભગવાન]] ([[:en:Baruch Spinoza#Philosophy|Spinoza's God]])માં શ્રદ્ધા ધરાવું છું જે વિશ્વની કાયદેસરની સંવાદિતામાં જ પોતાની જાતને જાહેર કરે છે.1950માં એમ. બર્કોવિટ્ઝને લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું હતું કે ભગવાન અંગે મારો અભિપ્રાય [[અજ્ઞેયવાદ|અજ્ઞેયવાદી]] ([[:en:agnosticism|agnostic]]) જેવો છે હું માનુ છું કે જીવનના કલ્યાણ અને વિકાસ માટે નૈતિક સિદ્ધાંતોના પ્રાથમિક મહત્વની આબેહૂબ જાગૃતિને કાયદા આપનારના વિચારની કોઇ જરૂર નથી, અને ખાસ કરીને એવો કાયદા આપનાર જે સજા&lt;ref&gt;25 ઓક્ટોબર, 1950ના રોજ એમ. બર્કોવિટ્ઝને લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇન, એલિસ કેલાપ્રાઇસ, ઇડી., ની આઇન્સ્ટાઇન આર્કાઇવ્ઝ. [http://press.princeton.edu/titles/7921.html ધ ન્યૂક્વોટેબલ આઇન્સ્ટાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090622063213/http://press.princeton.edu/titles/7921.html |date=2009-06-22 }},પ્રિન્સ્ટન, ન્યૂજર્સી. પ્રિન્સ્ટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2000,પી216.&lt;/ref&gt; અને બદલો આપવાના સિદ્ધાંત ઉપર કામ કરતો હોય.આઇન્સ્ટાઇને એમ પણ કહ્યું હતું કે મેં વારંવાર કહ્યું છે કે મારા અભિપ્રાય મુજબ તો વ્યક્તિગત ભગવાનનો જે વિચાર છે તે ખરેખર બાળબુદ્ધિ જેવો છે.તમે મને અજ્ઞેયવાદી કહી શકો છો, પરંતુ હું એવા નાસ્તિક વ્યક્તિના લડાયક જુસ્સો કોઇને આપી શકું નહીં જેની લાગણીઓની તિવ્રતા ખાસ કરીને યુવાનીમાં પ્રાપ્ત થયેલી કટ્ટર ધાર્મિક માનયતાઓ અને ધાર્મિક ગુલામીમાંથી મુક્ત થવાના પ્રયાસોમાંથી ટપકતી હોય. [[હ્યુબર્ટસ, લોવેન્સ્ટેઇન-વર્ધેઇમ-ફ્રૂડેનબર્ગના પ્રિન્સ|લોવેસ્ટેઇન-વર્ધેઇમ-ફ્રૂડેઇનબર્ગ ના રાજકુમાર હ્યુબર્ટસ]] ([[:en:Hubertus, Prince of Löwenstein-Wertheim-Freudenberg|Hubertus, Prince of Löwenstein-Wertheim-Freudenberg]]) સાથે થયેલી વાતચીતમાં તેમણે એમપણ કહ્યું હોવાનું સમજાય છે કે મારા મર્યાદીત માનવ દિમાગની મદદથી જેને હું સમજી શક્યો છું તે બ્રહ્માંડની આ પ્રકારની સંવાદીતાને જોતા તો એમ પણ કહી શકાય કે હજું પણ એવા લોકો છે જેઓ કહે છે કે ભગવાન છે જ નહીં.જો કે મને ગુસ્સો એ વાતનો આવે છે કે તેઓ મને આ પ્રકારના અભિપ્રાયો માટે ટાંકે છે. &lt;ref name=eigod&gt;{{cite web|title=Albert Einstein (1879-1955)|url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html|access-date=2007-05-21|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXsxr9G?url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;પોતે જૂડો-ક્રિશ્ચિયન ભગવાનની પૂજા કરે છે એવો દાવો કરનારા લોકોને આપેલા પત્ર દ્વારા આપેલા પ્રતિભાવમાં આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું હતું કે મારી ધાર્મિક માન્યતા વિશે તમે જે કાંઇ વાંચ્યું છે તે અલબત્ત જૂઠાણું છે, અને આ એક એવું જૂઠાણું છે જે પદ્ધતિસર વારંવાર પુનરાવર્તન પામી રહ્યું છે.હું [[વ્યક્તિગત ભગવાન]] ([[:en:personal god|personal god]])માં માનતો નથી અને મેં તે અંગે ક્યારેય ઇન્કાર કર્યો નથી ઉલટાનું મેં તો તે અંગે સ્પષ્ટ અભિપ્રાય આપ્યો છે.જેને ધાર્મિક કહી શકાય એવું કાંઇક મારામાં પડ્યું છે તો તે અવશ્ય વૈશ્વિક માળખાની અમર્યાદ પ્રશંસા છે, ખાસ કરીને જ્યાં સુધી આપણું વિજ્ઞાન ઘટસ્ફોટ કરે ત્યાં સુધી. &lt;ref&gt;{{cite book|author=Helen Dukas and Banesh Hoffman (eds)|title= [http://press.princeton.edu/titles/562.html Albert Einstein, The Human Side] |publisher=[[Princeton University Press]]|year=1981|page=43}}&lt;/ref&gt; ''વિશ્વ મારી નજરે'' નામના પોતાના પુસ્તકમાં તેમણે લખ્યું છે કે પોતાના સૌથી વધુ પ્રાથમિક સ્વરુપમાં આપણને ઉપલબ્ધ શઇ શકે એવું સૌંદર્યનું, અત્યંત ગૂઢ કારણની અભિવ્યક્તિનું અને જેમાં આપણે ઉંડાં ઉતરી શકીએ નહીં એવી બાબતના અસ્તિત્વનું જ્ઞાન એ એવું જ્ઞાન છે, એવી લાગણીઓ છે જે સાચા ધાર્મિક વર્તનની રચના કરે છે, અને આ રીતે જોતાં હું ઉંડાણપૂર્વકનો ધાર્મિક માનવી છું. &lt;ref&gt;{{cite book |title=The World as I See It|last=Einstein|first=Albert|year=1949|publisher=Philosophical Library|publication-place=New York|isbn=0806527900|url=http://www.einsteinandreligion.com/worldsee2.html|access-date=2007-10-14}}&lt;/ref&gt;

1930માં ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ''માં પ્રસિદ્ધ થયેલા લેખ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/aor/einstein/einsci.htm |title=Albert Einstein: Religion and Science |publisher=Sacred-texts.com |date=1930-11-09 |access-date=2009-01-07}}&lt;/ref&gt;માં આઇન્સ્ટાઇને ત્રણ પદ્ધતિઓને નામાંકિત બનાવી હતી જે સામાન્યરીતે વાસ્તવિક ધર્મમાં પરસ્પર મિશ્ર થઇ જાય છે.પ્રથમ પદ્ધતિ મુખ્યત્વે કાર્યકારણની નબળી સમજ અને ભય દ્વારા પ્રોત્સાહિત થાય છે તેથી તે પારલૌકિક હસ્તીનું નિર્માણ કરે છે.બીજી પદ્ધતિ સામાજિક અને નૈતિક છે જે કાસ કરીને પ્રેમ અને સહકારની ઇચ્છા વડે પ્રોત્સાહિત બને છે.આઇન્સ્ટાઇને એવી નોંધ મૂકી છે કે આ બંને પદ્ધતિઓમાં નૃવંશશાસ્ત્રીય ઇશ્વરનો ખયાલ રહેલો છે.જેને આઇન્સ્ટાઇન પોતે પણ અત્યંત પાકટ માને છે એવી ત્રીજી પદ્ધતિ ભય અને રહસ્ય દ્વારા પ્રોત્સાહિત થઇ રહી છે.તેમણે કહ્યું હતું કે એવી વ્યવસ્થા અને શ્રેષ્ઠતાનો અનુભવ--- કરવા માંગે છે જે પોતે જ કુદરતમાં ઘટસ્ફોટ કરે છે--- અને તે સમગ્ર બ્રહ્માંડને એક મહત્વના ઐક્ય તરીકે અનુભવવા માંગે છે.આઇન્સ્ટાઇન વિજ્ઞાનને પ્રથમ બે પ્રકારના ધર્મનું પ્રતિસ્પર્ધી માને છે પરંતુ ત્રીજા પ્રકારના ધર્મનું ભાગીદાર માને છે.

આઇન્સ્ટાઇન [[માનવતાવાદ|માનવતાવાદી]] ([[:en:Humanism|Humanist]]) પણ હતા અને [[નૈતિક સંસ્કૃતિ|નૈતિક સંસ્કૃતિને]] ([[:en:Ethical Culture|Ethical Culture]]) ટેકો આપનારા પણ હતા.તેમણે [[ન્યૂયોર્કની પ્રથમ માનવતાવાદી સોસાયટી|ન્યૂયોર્કની]] ([[:en:First Humanist Society of New York|First Humanist Society of New York]]) પ્રથમ માનવતાવાદી સોસાયટીના સલાહકાર બોર્ડમાં પણ સેવા આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Citation | last =Stringer-Hye | first =Richard | contribution =Charles Francis Potter | title =Dictionary of Unitarian and Universalist Biography | publisher =Unitarian Universalist Historical Society | date =1999 | contribution-url =http://www.uua.org/uuhs/duub/articles/charlesfrancispotter.html | access-date =2006-05-14 | archivedate =2009-02-18 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20090218045309/http://www25.uua.org/uuhs/duub/articles/charlesfrancispotter.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation | last =Wilson | first =Edwin H. | chapter =Chapter 2: The Background of Religious Humanism | title =Genesis of a Humanist Manifesto | publisher =The Secular Web Library | date =1995 | chapter-url =http://www.infidels.org/library/modern/edwin_wilson/manifesto/ch2.html | access-date =2006-05-14 }}&lt;/ref&gt;''ન્યૂયોર્કની સોસાયટી ફોર એથિકલ કલ્ચર'' માટે તેમણે નોંધ્યું હતું કે નૈતિક સંસ્કૃતિનો વિચારધાર્મિક આદર્શવાદમાં સૌથી વધુ મૂલ્યવાન શું છે તે અંગેના તેમના અંગત વિચારને મૂર્ત-સ્વરુપ આપે છે.તેમણે અવલોકન વ્યક્ત કર્યું હતું કે નૈતિક સંસ્કૃતિ વિના માનવતા માટે કોઇ મુક્તિ નથી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ethicalunion.org/ericson2.html |title=The Humanist Way: An Introduction to Ethical Humanist Religion |access-date=2008-07-23 |author=Ericson, Edward L |date= |work= |publisher=The American Ethical Union |archive-date=2008-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723104358/http://ethicalunion.org/ericson2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

આઇન્સ્ટાઇને 1940ની સાલમાં''[[નેચર (જર્નલ)|પ્રકૃતિ]] ([[:en:Nature (journal)|Nature]])'' વિષયમાં વિજ્ઞાન અને ધર્મ&lt;ref name=&quot;Nature146&quot;&gt;{{cite journal|last=Einstein|first=A.|year=1940|title=Science and religion|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=146|issue=|pages=605–607|doi=10.1038/146605a0}}&lt;/ref&gt;શીર્ષક ધરાવતા દસ્તાવેજો પ્રકાશીત કર્યા હતા જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ધાર્મિક રીતે જે વ્યક્તિએ આત્મસાક્ષાત્કાર કર્યો છે તે પોતાની સર્વોચ્ચ ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરીને પોતાની સ્વાર્થી ઇચ્છાઓથી મુક્ત બન્યો હોય છે અને તે અગાઉથી જ પોતાના એ ચોક્કસ વિચારો, લાગણીઓ અને મહત્વકાંક્ષાઓથી યુક્ત બનેલો હોય છે કે જેની સાથે તે પોતાના સર્વશ્રેષ્ઠ મૂલ્યો અને એનબીએસપીથી જોડાયેલો હોય છે જેમાં તે એવી પણ ચિંતા કરતો નથી કે આ બધી બાબતોને ઇશ્વરની સાથે જોડવા તેણે કોઇ પ્રયાસ કર્યો છે કે નહીં, કેમ કે જો તેમ ન હોય તો [[ગૌતમ બુદ્ધ|બુદ્ધ]] ([[:en:Gautama Buddha|Buddha]])અને [[બેરુસ સ્પિનોઝા|સ્પિનોઝા]] ([[:en:Baruch Spinoza|Spinoza]]) જેવા આત્મસ્થોને ધાર્મિક ગુરુઓ પણ ગણી શકાય નહીં.તદઅનુસાર ધાર્મિક વ્યક્તિ એવી ચુસ્ત ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને માન્યતા ધરાવતો હોય છે કે તાર્કીક પાયા અને એનબીએસપી માટે અસક્ષમ અને બિનજરૂરી એવા પોતાના સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યક્તિગત પદાર્થો અને લક્ષ્યાંકોના મહત્વ માટે તેને કોઇ શંકા નથી. આ દૃષ્ટિએ જોવા જઇએ તો આ તમામ મૂલ્યો અને લક્ષ્યાંકો પ્રત્યે સંપૂર્ણ અને સ્પષ્ટપણે જાગૃત થવા અને તેના પ્રભાવને સતત મજબૂત કરવા માનવજાત માટે ધર્મ સદીઓથી એક પ્રયાસ બન્યો છે તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે એક મહાન ભૂલમાંથી જ ધર્મ અને વિજ્ઞાન વચ્ચેના સઘર્ષનો જન્મ થયો છે.જો કે તેમ છતાં પણ ધર્મ અને વિજ્ઞાનના ક્ષેત્ર પોતપોતાની રીતે એકબીજાથી તદ્દન અલગ છે, તે ઉપરાંત બંને વચ્ચે પરસ્પર એક મજબૂત સંબંધ અને સ્વાવલંબન અને એનબીએસપી છે કે ધર્મ વિનાનું વિજ્ઞાન પાંગળુ છે અને વિજ્ઞાન વિનાનો ધર્મ આંધળો અને એનબીએસપી છે, જો કે વિજ્ઞાન અને ધર્મ વચ્ચેના કાયદેસરના સંઘર્ષનું ક્યારેય અસ્તિત્વ હોઇ શકે નહીં.આઇન્સ્ટાઇનની દૃષ્ટિએ પ્રાકૃતિક ઘટનાઓ માટે માનવી કે ઇશ્વર એમ બંને પૈકી કોઇનો પણ નિયમ ક્યારેય પણ એકમાત્ર જવાબદાર હશે નહીં.આ બાબતને સુનિશ્ચિત કરવા માટે એમ કહી શકાય કે કુદરતી ઘટનાઓમાં વ્યક્તિગત ઇશ્વરીય હસ્તક્ષેપના સિદ્ધાંતને વિજ્ઞાને ક્યારેય ''નકારી'' કાઢ્યો નથી કેમ કે માનવી હંમેશા એવા સ્થાનમાં જ આશ્રય લેતો હોય છે કે જ્યાં હજુ સુધી વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન પહોંચી શક્યું નથી. {{Harv|Einstein|1940|pp=605–607}}

એરિક ગુટકિંડને લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇને લખ્યું હતું કેઃ
&lt;blockquote&gt;
છેલ્લાં થોડાં દિવસો દરમ્યાન મેં તમારા પુસ્તકમાંથી ઘણુ બધું વાંચ્યુ અને આ પુસ્તક મોકલાવવા બદલ તમારો ખુબ ખુબ આભાર. આ પુસ્તકમાંથી મને સૌથી વધુ જે બાબત અસર કરી ગઇ તે એવી છે કે જીવન અને માનવજાત પ્રત્યેના વાસ્તવિક અભિગમ અને વર્તનની બાબતમાં આપણી વચ્ચે ઘણું બધું સામ્ય રહેલું છે.

...મારા માટે ઇશ્વર શબ્દ માનવીની નબળાઇઓ અને પેદાશોની અભિવ્યક્તિથી વિશેષ કાંઇ જ નથી, બાઇબલ એ અનેક સારી બાબતોનો સંગ્રહ ધરાવતું પુસ્તક છે તેમ છતાં હજું તે પ્રાચીન દંતકથાઓ જ છે જે ફક્ત બાળકોના દિમાગમાં જ ઉતરી શકે એવી છે.આ બાબત મારામાં કેટલું સુક્ષ્મ પરિવર્તન કરી શકશે તે અંગે કોઇ અર્થઘટન કરીશ નહીં. આ અર્થઘટનો તેના મૂળ સ્વરુપ અને પ્રકાર અનુસાર અનેકઘણા છે અને તેઓને અસલ વિષયવસ્તુ સાથે કોઇ લેવાદેવા હોતી નથી.મારા મતાનુસાર તો અન્ય ધર્મોની જેમ યહૂદી ધર્મ પણ મૂર્ખ અંધ માન્યતાઓનું મૂર્તમંત સ્વરુપ જ છે.અને જે લોકોમાંથી હું આવું છું અને જેઓની વિચારધારા સાથે હું ઉંડાણપૂર્વક સંકળાયેલો છું એવા યહુદી લોકો પણ મારા માટે અન્ય પ્રજાની તુલનાએ વધુ કોઇ ગુણવત્તા ધરાવતા નથી.જેમ જેમ મારો અનુભવ વધતો ગયો છે તેમ તેમ હું એવા નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યો છું કે તેઓ પણ ખરાબ બદીઓની સામે સત્તાની ઊણપ દ્વારા સંરક્ષિત હોવા છતાં અન્ય માનવીય સમુદાયો કરતા સહેજપણ સારા નથી.તે સિવાય તેઓ માટે હું અન્ય કાંઇ કહી શકું નહીં.

સામાન્યતઃ મને જાણીને ઘણું દુખ થાય છે કે તમે એક વિશેષ સ્થાન ધરાવો છો અને માણસ તરીકે બાહ્ય અને યહૂદી તરીકે આંતરિક એમ ગૌરવની બે દિવાલો વડે તેનો બચાવ કરવાનો પ્રયાસ કરો છો.એક માણસ તરીકે તમે કાર્યકારણમાંથી છુટકારો મેળવવાનો દાવો કરો છો અને યહૂદી તરીકે તમે એકેશ્વરવાદનો વિશેષાધિકાર ભોગવો છો.જો કે મર્યાદીત કાર્યકારણ વધુ લાંબો સમય માટે કાર્યકારણ રહી શકતું નથી કેમ કે આપણા સર્વશ્રેષ્ઠ સ્પિનોઝાએ તમામ પ્રકારની ખણખોદ કરી છે અને ઘણુ કરીને તેમ કરનાર તે પ્રથમ હશે.અને વિવિધ ધર્મોના જડ અર્થઘટનો સૈદ્ધાંતિક રીતે ઇજારાશાહીથી ક્યારેય નાબૂદ થયા નથી.આ પ્રકારની દિવાલોથી તો આપણે ફક્ત કેટલાક પ્રકારની જાત સાથેની છેતરામણી જ મેળવી શકીએ જો કે આપણા નૈતિક પ્રયાસોને તેનાથી ક્યારેય બળ કે વેગ મળ્યો નથી.
ઉલ્ટાનું

હવે આપણા બૌદ્ધિક ચુકાદાઓ અંગે મેં આપણા મતભેદો જાહેર કરી દીધા છે તેમ છતાં હું એ બાબતે હજુ પણ સ્પષ્ટ છું કે માનવ વર્તન જેવી જરૂરી બાબતોમાં આપણે એકબીજાથી ઘણા નજદીક છીએ.આપણને ફક્ત આપણા બૌદ્ધિક વિચારો જ અને ફ્રોઇડની ભાષામાં કહીએ તો તર્કસંગતતા જ એકબીજાથી છૂટા પાડે છેતેથી જ મારું માનવું છે કે જો આપણે કોઇ નક્કર બાબત વિશે વાત કરીશું તો જરૂર એકબીજાને સમજી શકીશું.મૈત્રીપૂર્ણ આભાર અને શ્રેષ્ઠ શુભેચ્છાઓ સાથે.

તમારો, એ. આઇન્સ્ટાઇન
&lt;/blockquote&gt;

આઇન્સ્ટાઇને અગાઉ જ્યારે ટાઇમ મેગેઝિનને ઇન્ટરવ્યૂ આપ્યો ત્યારે તેણે ઇશ્વરદત્ત પ્રકૃતિને માનવી સમજી શકતો નથી એવી માન્યતાને ચકાસી હતી. તે સાથે તેમણે સમજાવ્યું હતું કે,

&lt;blockquote&gt;હું નાસ્તિક નથી. હું એવું પણ માનતો નથી કે હું મારી જાતને સર્વેશ્વરવાદી કહી શકું.જે કાંઇ તકલીફ કે સમસ્યા છે તે એટલી વિશાળ છે કે આપણું મર્યાદિત દિમાગ સમજી શકે તેમ નથી.આપણે એવા બાળકની સ્થિતમાં છીએ જે અનેક ભાષાઓના પુસ્તકોથી ભરપુર એવા પુસ્તકાલયમાં પ્રવેશી રહ્યો છે.તે બાળક એટલું તો જાણે જ છએ કે કોઇકે તો આ પુસ્તકો લખ્યા જ હશે.જો કે તે જાણતો નથી કે કેવી રીતે પુસ્તકો લખાયા હશે.જે ભાષાઓમાં પુસ્તકો લખાયા છે તે પણ તે સમજી શકતો નથી.પુસ્તકો જે રહસ્યમય ક્રમમાં ગોઠવાયા છે તેના પ્રત્યે પણ બાળકને શંકા થાય છે, જો કે તે શું છે તેની તેને કાંઇ ગતાગમ પડતી નથી.મને તો એમ લાગે છે કે સૌથી વધુ બુધ્ધિશાળી મનુષ્ય પણ ઇશ્વર પ્રત્યે આ પ્રકારનું જ વર્તન ધરાવે છે.આપણે જોઇ શકીએ છીએ કે બ્રહ્માંડની ગોઠવણી ખુબ જ સુંદર રીતે થઇ છે અને તે કેટલાંક નિયમોનું પાલન કરી રહ્યું છે, પરંતુ આપણે તો તેના નિમયોને ભાગ્યેજ સમજી શકીએ છીએ.&lt;/blockquote&gt;

== રાજકારણ ==
[[ચિત્ર:Figh2.jpg|thumb|આઇન્સ્ટાઇન અને ભારતીય કવિ [[નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ([[:en:Nobel laureate|Nobel laureate]]) [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર]] ([[:en:Rabindranath Tagore|Rabindranath Tagore]]) તેઓની બહોળી પ્રસિદ્ધિ ધરાવતી જુલાઇ 1930ની વાતચીત|link=Special:FilePath/Figh2.jpg]]
સતત વધતી જતી લોકોની માંગ, વિવિધ દેશોમાં રાજકીય, માનવીય અને શૈક્ષણિક પ્રોજેક્ટોમાં તેમની હિસ્સેદારી અને વિશ્વભરના વિદ્વાનો અને રાજકીય મહારથીઓ સાથેના તેમના થોડા પરિચયના કારણે તે કામ કરવા માટે અતિ આવશ્યક એવું રચનાત્મક એકાંત બહુ ઓછું મેળવી શક્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Citation | last = Clark | first = Ronald W. | author-link = Ronald W. Clark | year = 1971 | title = Einstein: The Life and Times | publisher = Avon | id = ISBN 0-380-44123-3 }}&lt;/ref&gt;તેમની કીર્તિ અને મેધાવી પ્રતિભાના કારણે તેમને અનેકવાર સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્ર કે ગણીત જેવા વિષયની સાથે કાંઇ લેવાદેવા ન હોય એવી બાબતો અંગે પણ પોતાના નિષ્કર્ષ કે ચુકાદા આપવા પડ્યા હતા.તે કાયર નહોતા, અને તેમની આસપાસના વિશ્વથી પણ તે સજાગ હતા, અને તેમની સજાગતામાં એવી કોઇ ભ્રમણા નહોતી કે રાજકારણની ઉપેક્ષા કરીશું તો વિશ્વની ઘટનાઓ ફિક્કી પડી જશે.તેમની આંખે ઉડીને વળગે એવા દરજ્જાના કારણે તે તદ્દન છૂટથી બોલી શકતા હતા અને લખી પણ શકતા હતા, અને જ્યારે આત્માની થિયરીમાં માનનારા લોકો [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન થયેલો પ્રતિરોધ|ભૂગર્ભમાં]] ([[:en:Resistance during World War II|underground]]) ઉતરી જતા કે પછી આંતરિક સંઘર્ષના ભયથી પોતાની અંદર ચાલી રહેલી ગડમથલ કેટલા અંશે વિકાસ પામી છે તે અંગે તે લોકો જ્યારે શંકા કરતા ત્યારે તો તે અત્યંત ઉશ્કેરણીજનક પણ બોલતા હતા.આઇન્સ્ટાઇને [[નાઝીવાદ|નાઝી]] ([[:en:Nazism|Nazi]]) ચળવળના ઉદયનો વિરોધ કર્યો હતો અને [[ઇઝરાયલ|ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર]] ([[:en:Israel|State of Israel]])ની ખળભળાટ મચાવી દેનારી રચનામાં તેમણે મવાળવાદી બનવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી રાજકારણ અને અમેરિકામાં ચાલતી નાગરિક અધિકાર ચળવળને પ્રોત્સાહન અને ટેકો આપ્યો હતો.તેમણે 1927માં [[બ્રસેલ્સ]] ([[:en:Brussels|Brussels]])માં યોજાયેલી [[સામ્રાજ્યવાદ સામે સંગઠન|સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી લીગ]] ([[:en:League against Imperialism|League against Imperialism]]) ઓફ કોંગ્રેસમાં પણ ભાગ લીધો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://san.beck.org/15-4-ChinaCivilWar1927-37.html|title=''Nationalist-Communist Civil War 1927-1937''|access-date=2007-10-03|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011161337/http://www.san.beck.org/15-4-ChinaCivilWar1927-37.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
=== ઝાયોનવાદ ===
આઇન્સ્ટાઇન એવા [[શ્રમીક ઝાયોનવાદ|સમાજવાદી ઝાયોનિસ્ટ]] ([[:en:labor Zionism|socialist Zionist]]) હતા જેમણે [[પેલેસ્ટાઇન અંગે બ્રિટનનો આદેશ|પેલેસ્ટાઇન અંગેના બ્રિટિશ આદેશ]] ([[:en:British mandate of Palestine|British mandate of Palestine]])માં યહૂદી રાષ્ટ્રીય માતૃભૂમિની રચનાને ટેકો આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{citation | author=Zionism and Israel Information Center | source=Zionism and Israel Information Center | title=Albert Einstein and Zionism | url=http://www.zionism-israel.com/Albert_Einstein/Albert_Einstein_about_zionism.htm | access-date=2008-08-14}}&lt;/ref&gt;1931માં મેકમિલન કંપનીએ ''ઝાયોનિઝમ : પ્રોફેસર આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન'' નું પ્રકાશન કર્યું. &lt;ref&gt;એએસઆઈએનઃ બી00085એમ906&lt;/ref&gt; [[ઇમાન્યુઅલ કેરીડો|કેરીડો]] ([[:en:Emanuel Querido|Querido]]) [[એમ્સ્ટર્ડેમ]] ([[:en:Amsterdam|Amsterdam]]) પબ્લિશીંગ હાઉસે 1933ની સાલમાં ''મેઇન વેલ્ટબિલ્ડ'' શીર્ષક ધરાવતા પુસ્તકમાં આઇન્સ્ટાઇનના 11 નિબંધોનો સંગ્રહ કર્યો હતો, આ પુસ્તકનો ''વિશ્વ મારી નજરે'' એ શીર્ષક સાથે અંગ્રેજીમાં અનુવાદ પણ થયો હતો. આઇન્સ્ટાઇનની પ્રસ્તાવના જર્મનીના યહૂદીઓની વિગતો ધરાવતા દસ્તાવેજો પ્રત્યે સમર્પિત હતી.&lt;ref&gt;ફિલિકોરિયન પબ્લિશીંગ, એલએલસી, આઇએસબીએન 1599869659 તરફથી પુનઃપ્રકાશીત પુસ્તક ઉપલબ્ધ&lt;/ref&gt;
જર્મનીના ઉદય પામી રહેલા લશ્કરવાદના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આઇન્સ્ટાઇને શાંતિ માટે પ્રવચનો આપ્યા હતા અને અનેક લખાણો પણ લખ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Citation | author =American Museum of Natural History | author-link =American Museum of Natural History | title =Einstein's Revolution | year =2002 | url =http://www.amnh.org/exhibitions/einstein/revolution/index.php | access-date =2007-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ફ્રોઇડના અનુવાદિત પત્ર માટે એએનએમએચ વેબસાઇટનું પોપઅપ જુઓ, યુદ્ધના ઉપદ્રવમાંથી માનવજાતને ઉગારી લેવા શું થઇ શકે તે અંગે કરાયેલી સૂચિત સંયુક્ત રજૂઆતને લગતા “ ફ્રોઇડ અને આઇન્સ્ટાઇન” વિભાગમાં.&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Einsteinwiezmann.PNG|thumb|1921માં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં થયેલા આગમન દરમ્યાન આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન તેમનાં પત્ની [[એલ્સા આઈન્સ્ટાઈન|એલ્સા આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:Elsa Einstein|Elsa Einstein]]) ઇઝરાયલના ભાવિ પ્રમુખ [[સેઇમ વિઝમેન]] ([[:en:Chaim Weizmann|Chaim Weizmann]]) તેમનાં પત્ની [[વેરા વિઝમેન|ડો. વેરા વિઝમેન]] ([[:en:Vera Weizmann|Dr. Vera Weizmann]]), [[મેનાહેમ યુસિસ્કિન|મેનહેમ યુસિસ્કિન]] ([[:en:Menahem Ussishkin|Menahem Ussishkin]]) અને બેન ઝાયન મોસિન્સન સહિતના ઝાયોનિસ્ટ નેતાઓ સાથે જોઇ શકાય છે.]]

પેલેસ્ટાઇનના સ્વતંત્ર આરબ રાષ્ટ્ર અને યહૂદી રાષ્ટ્ર એમ બે ભાગમાં ભાગલા પાડી તેના ઉપર બ્રિટનનું નિરીક્ષણ રહેશે એવા [[પેલેસ્ટાઇન અંગે બ્રિટનનો આદેશ|બ્રિટનના પેલેસ્ટાઇન અંગેના આદેશ]] ([[:en:British Mandate of Palestine|British Mandate of Palestine]])ની દરખાસ્ત સામે આઇન્સ્ટાઇને જાહેરમાં વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.ઝાયોનવાદ પ્રત્યે આપણું ઋણ એ વિષય પર 1938માં આપેલા પ્રવચનમાં તેમણે કહ્યું હતું કે જૂડાઇઝમના મૂળ સ્વરુપ પ્રત્યે મારી જે જાગૃતિ છે તે સરહદો, સૈન્ય અને સત્તાનું પરિમાણ ધરાવતા અને ગમે તેટલું ઉદાર હોય તો પણ એવા યહૂદી રાષ્ટ્રના વિચારનો વિરોધ કરે છે. આપણી અંદર જે સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદ જન્મ લેશે તેનાથી જૂડાઇઝમને કેટલું નુકસાન થશે તે અંગે મને શંકા છે, કેમ કે યહૂદી રાષ્ટ્ર વિના પણ સંકુચિત રાષ્ચ્રવાદની સામે લડાઇ આપવી જ પડી છે.જો બાહ્ય જરૂરિયાતો આપણને આ બોજ ઉપાડવાની ફરજ જ પાડતી હોય તો પછી આપણે ધૈર્ય અને યુક્તિઓ વડે તેને સહન કરવી જોઇએ.&lt;ref&gt;{{Citation | last =Rowe | first =David E.| last2 =Schulmann | first2 =Robert| title = [http://press.princeton.edu/titles/8359.html Einstein on Politics: His Private Thoughts and Public Stands on Nationalism, Zionism, War, Peace, and the Bomb] | publisher =Princeton University Press | year =2007 | isbn =0691120943 }}&lt;/ref&gt;
ભારતના વડાપ્રધાન [[જવાહરલાલ નહેરુ]] ([[:en:Jawaharlal Nehru|Jawaharlal Nehru]])ને 1947માં લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું હતું કે પેલેસ્ટાઇનમાં યહૂદીઓ માટે રાષ્ટ્રીય વતનની સ્થાપના કરવા [[1917નું બેલ્ફોરનું જાહેરનામુ|બેલ્ફોરના જાહેરનામામાં]] ([[:en:Balfour Declaration of 1917|Balfour Declaration]]) જે દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે તેનાથી ન્યાય અને ઇતિહાસના સંતુલનનો ઉકેલ આવી ગયો છે.&lt;ref&gt;{{citation | author=Jewish Virtual Library | source=Jewish Virtual Library | title=Albert Einstein on Zionism | url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Quote/einsteinq.html | access-date=2008-08-14 | archivedate=2008-07-18 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718101849/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Quote/einsteinq.html }}&lt;/ref&gt;

[[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો]] ([[:en:United Nations|United Nations]])એ આદેશનું વિભાજન કર્યુ અને [[ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર|ઇઝરાયલ]] ([[:en:State of Israel|State of Israel]]) સહીતના કેટલાક નવા દેશોનું સીમાંકન કર્યું હતું અને તે સાથે જ [[1948 આરબ-ઇઝરાયલ યુદ્ધ|યુદ્ધ]] ([[:en:1948 Arab-Israeli War|war]]) ભડકી ઉઠ્યું હતું.1948માં [[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ|ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સને]] ([[:en:the New York Times|the New York Times]]) મળેલા પત્રોના લેખકો પૈકી આઇન્સ્ટાઇન પણ હતા જેમાં તેમણે [[ડેઇર યાસીનનો નરસંહાર|ડેર યાસીનના નરસંહાર]] ([[:en:Deir Yassin massacre|Deir Yassin massacre]]) બદલ [[મેનાકેમ બેગીન]] ([[:en:Menachem Begin|Menachem Begin]])ની [[હેરટ]] ([[:en:Herut|Herut]]) (ફ્રીડમ) પાર્ટીની આકરી ઝાટકણી કાઢી હતી{{Harv|Einstein||||1948}}.

આઇન્સ્ટાઇને [[હિબ્રુ યુનિવર્સિટી|જેરુસલેમની હિબ્રુ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:The Hebrew University|The Hebrew University of Jerusalem]])ના બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સમાં પણ સેવા આપી હતી.1950માં આઇન્સ્ટાઇને કરેલા પોતાના વસીયતનામામાં પોતાના તમામ લખાણોના સાહિત્યના અધિકારો હિબ્રુ યુનિવર્સિટીને આપેલા છે જ્યાં આજે પણ આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન આર્કાઇવ્ઝમાં તેમના દસ્તાવેજો સાચવી રાખવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;{{Citation | last =Albert Einstein Archives | chapter =History of the Estate of Albert Einstein | title =Albert Einstein Archives | publisher =The Hebrew University of Jerusalem | year =2007 | chapter-url =http://albert-einstein.org/history5.html | url =http://albert-einstein.org/ | access-date =2007-03-25 | archivedate =2007-03-29 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070329121541/http://www.albert-einstein.org/ }}&lt;/ref&gt;

1952માં જ્યારે રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[સેઇમ વિઝમેન]] ([[:en:Chaim Weizmann|Chaim Weizmann]])નું નિધન થયું ત્યારે તેમને ઇઝરાયલના બીજા રાષ્ટ્રપ્રમુખ બનવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તે સમયે તેમણે એમ કહીને તે ઓફર ફગાવી દીધી હતી કે તેમને માનવીય બાબતો સાથે વ્યવહાર કરવાનો કોઇ અનુભવ પણ નથી અને કુદરતી ક્ષમતા પણ નથી.
&lt;ref&gt;{{Citation | last =TIME Online | source = Einstein declines&amp;nbsp;— TIME | title =Einstein Declines | year =1952 | chapter-url =http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,817454,00.html | url =www.time.com | access-date = 2008-08-08}}&lt;/ref&gt;તેમણે લખ્યું હતું કે ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર તરફથી મને કરવામાં આવેલી ઓફર બદલ હું ગદગદીત થઇ ગયો છું અને આ ઓફરનો હું સ્વીકાર કરી શકતો નથી તે બદલ મને દુખ પણ થયું છે અને શરમ પણ આવે છે.&lt;ref name = &quot;zqhsnv&quot;&gt;{{Citation | author =Princeton Online | contribution =Einstein in Princeton: Scientist, Humanitarian, Cultural Icon | publisher =Historical Society of Princeton | date =1995 | contribution-url =http://www.princetonhistory.org/museum_alberteinstein.cfm | access-date =2007-03-14 | title =આર્કાઇવ ક .પિ | archivedate =2007-02-08 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070208202014/http://www.princetonhistory.org/museum_alberteinstein.cfm }}&lt;/ref&gt;

=== નાઝીવાદ વિરોધી ===
1933માં [[જર્મનીના ચાન્સેલર (જર્મન રાષ્ટ્ર)|જર્મનીના ચાન્સેલર]] ([[:en:Chancellor of Germany (German Reich)|Chancellor of Germany]]) તરીકે નિયુક્ત થયેલા [[એડોલ્ફ હિટલર]] ([[:en:Adolf Hitler|Adolf Hitler]]) ના વહીવટીતંત્રનું સૌ પ્રથમ પગલું [[વ્યાવસાયિક નાગરિક સેવા કાયદોને ફરીથી અમલમાં મૂક્યો|વ્યાવસાયિક નાગરિક સેવાના કાયદો]] ([[:en:Law for the Restoration of the Professional Civil Service|Law for the Restoration of the Professional Civil Service]]) પુનઃજીવીત કરવાનું હતું, જે અંતર્ગત પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં ભાગ લઇને જેઓએ જર્મની પ્રત્યે વફદારી દાખવી ન હોય એવા યહૂદી અને રાજકીય શકમંદ સરકારી કર્મચારીઓને નોકરીઓમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા. આ ધમકી અને પડકારના સંદર્ભે આઇન્સ્ટાઇને 1932ના ડિસેમ્બરમાં અમેરિકાની મુલાકાત લીધી હતી.કેટલાક વર્ષો તો તેમણે [[પાસાડેના, કેલિફોર્નિયા]] ([[:en:Pasadena, California|Pasadena, California]]),&lt;ref&gt;ક્લાર્ક, આરઆઇન્સ્ટાઇન – ધ લાઇફ એન્ડ ટાઇમ્સ હાર્પર એન્ડ કોલિન્સ, 1984. 880 પીપી&lt;/ref&gt;ની [[કેલિફોર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી]] ([[:en:California Institute of Technology|California Institute of Technology]])માં વિતાવ્યા હતા, તે ઉપરાંત તેમણે [[અબ્રાહમ ફ્લેક્શનર]] ([[:en:Abraham Flexner|Abraham Flexner]]) દ્વારા [[પ્રિન્સ્ટન, ન્યૂજર્સી|પ્રિન્સ્ટન, ન્યુજર્સી]] ([[:en:Princeton, New Jersey|Princeton, New Jersey]])&lt;ref&gt;{{cite book
| last = Hakim
| first = Joy
| title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz
| publisher = Oxford University Press
| year = 1995
| location = New York
| pages =
| url =
| doi =
| id =
| isbn = 0-19-509514-6 }}&lt;/ref&gt; ખાતે નવી જ સ્થપાયેલી [[ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એડવાન્સ સ્ટડી|ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડી]] ([[:en:Institute for Advanced Study|Institute for Advanced Study]])માં માનદ પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી હતી.

આઇન્સ્ટાઇને પ્રિન્સ્ટનમાં ઘર ખરીદ્યું હતું ( જ્યાં 1936માં એલ્સાનું અવસાન થયું હતું) અને 1955માં તેમનું નિધન થયું ત્યાં સુધી તે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડીનો અતૂટ હિસ્સો બની રહ્યા હતા.1930 અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન આઇન્સાટાઇને એક [[સોગંદનામુ|સોગંદનામું]] ([[:en:affidavit|affidavit]]) લખ્યું હતું જેમાં તેમણે રાજકીય અત્યાચાર અને દમનમાંથી ભાગી છૂટવાનો પ્રયાસ કરનારા યુરોપના વિશાળ સંખ્યાના યહૂદીઓ માટે [[વિઝા (દસ્તાવેજ)|વિઝા]] ([[:en:visa (document)|visas]]) આપવાની અમેરિકાને ભલામણ કરી હતી.તેમણે ઝાયોનિસ્ટ સંગઠન માટે ભંડોળ ઉભું કર્યું હતું અને 1933માં [[આંતરરાષ્ટ્રીય બચાવ સમિતિ]] ([[:en:International Rescue Committee|International Rescue Committee]])ની રચનાનું શ્રેય પણ તેમના ફાળે જાય છે.&lt;ref name = &quot;zqhsnv&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.theirc.org/ આંતરરાષ્ટ્રીય બચાવ સમિતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613001214/http://www.theirc.org/ |date=2009-06-13 }} સામાજીક અને રાજકીય દમન-અત્યાચારનો ભોગ બનેલા નિરાશ્રીતોને ટેકો અને આશ્રય આપે છે.&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Citizen-Einstein.jpg|right|thumb|આઇન્સ્ટિને 1940માં ન્યાયમૂર્તિ [[ફિલિપ ફોરમેન]] ([[:en:Phillip Forman|Phillip Forman]]) પાસેથી અમેરિકાનું નાગરિકત્વ મેળવ્યું હતું.]]

દરમ્યાન જર્મનીના જર્મન લેક્સીકન ખાતેના [[યહુદી ભૌતિકશાસ્ત્ર|યહૂદી ફિજિક્સ]] ([[:en:Jewish physics|Jewish physics]]) ''જૂડીસ ફિજિક'' નામે વિખ્યાત બનેલા આઇન્સ્ટાઇનના વર્કને નેસ્તનાબૂદ કરી નાંખવાના અભિયાનનું નેતૃત્વ નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[ફિલિપ લિનાર્ડ]] ([[:en:Philipp Lenard|Philipp Lenard]]) અને [[જોહાનીસ સ્ટાર્ક|જોહાનિસ સ્ટાર્કે]] ([[:en:Johannes Stark|Johannes Stark]]). ''લીધું હતુ.[[ડેશ્યુ ફિઝિક|ડ્યુઇસ ફિજિક]] ([[:en:Deutsche Physik|Deutsche Physik]])''ના કાર્યકરોએ આઇન્સ્ટાઇનને નીમ્ન કક્ષાના દર્શાવતા ચોપાનિયાં અને પુસ્તકોનું વિતરણ કર્યું અને તેમની થિયરી ભણાવતા શિક્ષકોને [[બ્લેકલિસ્ટ]] ([[:en:blacklist|blacklist]])માં મૂકવામાં આવ્યા હતા જેમાં નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[વર્નર હેઈન્સબર્ગ|વર્નર હેઇઝનબર્ગ]] ([[:en:Werner Heisenberg|Werner Heisenberg]]), કે જેમણે બોહર અને આઇન્સ્ટાઇન સાથે કોન્ટમ થિયરીની ચર્ચા કરી હતી, નો પણ સમાવેશ થતો હતો. ફિલિપ્સ લિનાર્ડે દાવો કર્યો હતો કે [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ|સામુહિક-ઊર્જા સમતુલ્ય]] ([[:en:mass–energy equivalence|mass–energy equivalence]]) ફોર્મ્યુલાને [[આર્ય વંશ#નાઝીવાદ|આર્યન]] ([[:en:Aryan race#Nazism|Aryan]]) સર્જન &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mathpages.com/rr/s8-08/8-08.htm|title=MathPages&amp;nbsp;— Reflections on Relativity: Who Invented Relativity?|access-date=2007-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ame.epfl.ch/biblio/schlatter1.pdf|title=Philipp Lenard et la physique aryenne|author=Christian Schlatter|publisher=École
Polytechnique Fédérale de Lausanne|month=April|year=2002|access-date=2007-06-25|format=PDF|archive-date=2007-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626191134/http://ame.epfl.ch/biblio/schlatter1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; બનાવવા બદલ તેનું શ્રેય [[ફ્રેડરિક હેસનોહર્લ|ફ્રેડરિક હેઝનોર્હલ]] ([[:en:Friedrich Hasenöhrl|Friedrich Hasenöhrl]])ને ફાળે જવું જોઇએ. 
આઇન્સ્ટાઇન વિરોધી સંગઠનની રચના થઇ અને આઇન્સ્ટાઇનની હત્યાનું કાવતરું રચનારા માણસને ફક્ત છ ડોલર&lt;ref name=organ&gt;{{Citation | last = Hawking | first = S. W. | author-link = Stephen Hawking | year = 1988 | title = A Brief History of Time: The updated and expanded tenth anniversary edition | publisher = Bantam Books | isbn = 0-55-338016-8}}&lt;/ref&gt;નો દંડ કરવામાં આવ્યો.

આઇન્સ્ટાઇન 1940માં અમેરિકાના નાગરિક બન્યા અને શેષજીવન ત્યાં જ વિતાવ્યું હતું, જો કે તેમણે પોતાનું સ્વિસ નાગરિકત્વ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aip.org/history/einstein/chron.htm|title=An Albert Einstein Chronology|access-date=2007-08-06|archive-date=2007-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715110214/http://www.aip.org/history/einstein/chron.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;જાળવી રાખ્યું હતું.

=== અણુ બોંબ ===
[[ચિત્ર:Einstein-Roosevelt-letter.png|left|thumb|આઈન્સ્ટાઈન-ઝિલાર્ડ પત્ર]]
અમેરિકાના યુરોપિયન એન્ટિ-સેમિટીઝમના અનેક નિરાશ્રીત વૈજ્ઞાનિકો સહિતના સંખ્યાબંધ વૈજ્ઞાનિકોએ નવા જ શોધાયેલા [[પરમાણુ દ્વિભાજન|ન્યુક્લિયર ફિસન]] ([[:en:nuclear fission|nuclear fission]])ના સિદ્ધાંત આધારિત જર્મન વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા વિકસાવાઇ રહેલ [[અણુ બોંબ]] ([[:en:atomic bomb|atomic bomb]])ના જોખમો ઓળખી કાઢ્યા હતા.પોતાના કાર્યમાં અમેરિકાની સરકારનો રસ જગાવવામાં નિષ્ફળ રહેલા હંગેરીના વસાહતી [[લીઓ ઝિલાર્ડ|લિયો ઝીલાર્ડે]] ([[:en:Leó Szilárd|Leó Szilárd]]) 1939માં અમેરિકાના પ્રમુખ [[ફ્રેન્કલિન ડેલેનો રુઝવેલ્ટ|ફ્રેંકલિન રુઝવેલ્ટ]] ([[:en:Franklin Delano Roosevelt|Franklin Delano Roosevelt]])ને પત્ર લખવામાં આઇન્સ્ટાઇની સાથે કામ કર્યું હતું, આઇન્સ્ટાઇને આ પત્ર ઉપર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને અમેરિકાને પણ આ પ્રકારનું શસ્ત્ર &lt;ref&gt;{{cite web| last = Discover Magazine March 2008| title = Chain Reaction: From Einstein to the Atomic Bomb| url=http://discovermagazine.com/2008/mar/18-chain-reaction-from-einstein-to-the-atomic-bomb }}&lt;/ref&gt;બનાવવાનો અનુરોધ કર્યો હતો.ઓગસ્ટ 1939માં રુઝવેલ્ટને [[આઈન્સ્ટાઈન-ઝિલાર્ડ પત્ર|આઇન્સ્ટાઇન-ઝીલાર્ડ પત્ર]] ([[:en:Einstein-Szilárd letter|Einstein-Szilárd letter]]) મળ્યો અને લશ્કરી હેતુ &lt;ref&gt;{{cite web| last = The Atomic Heritage Foundation| title = Einstein's Letter to Franklin D. Roosevelt| url = http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content&amp;do_pdf=1&amp;id=172| access-date = 2007-05-26| archive-date = 2022-06-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20220617102507/http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; માટે ફિસન ઉપર ગુપ્ત સંસોધન કરવાની સત્તા આપી.

1942 સુધીમાં તો આ પ્રયાસો [[મેનહટન પ્રોજ|મેનહટન પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Manhattan Project|Manhattan Project]]) બની ગયા જે તે સમયમાં હાથ ધરાયેલો સૌથી મોટો ગુપ્ત વૈજ્ઞાનિક પ્રયાસ હતો.1945 સુધીમાં તો અમેરિકાએ કાર્યકારી પરમાણુ સસ્ત્ર વિકસાવી દીધું હતું અને જાપાનના [[હિરોશિમા|હિરોશીમા]] ([[:en:Hiroshima|Hiroshima]]) અને [[નાગાસાકી, નાગાસાકી|નાગાસાકી]] ([[:en:Nagasaki, Nagasaki|Nagasaki]]) શહેરો ઉપર તેનો પ્રયોગ પણ કરી દીધો હતો.આઇન્સ્ટાઇને પત્રમાં સહી કરવા સિવાય અણુ બોંબ વિકસાવવામાં કોઇ ભૂમિકા ભજવી નહોતી.[[બીજું વિશ્વયુદ્ધ|યુદ્ધ]] ([[:en:World War II|the war]]).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schwarz |first=Frederic |date=1998-04 |publisher=AmericanHeritage.com |title=Einstein's Ordnance |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/1998/4/1998_4_8.shtml |access-date=2008-03-23 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924035622/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/1998/4/1998_4_8.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; દરમિયાન અમેરિકાના નૌકા સૈન્યને સતાવતા કેટલાક અણુ બોંબ સાથે નિસ્બત ન ધરાવતા પ્રશ્નો ઉપર આઇન્સ્ટાઇને જરૂર કામ કર્યું હતું.

જો કે [[લિનસ પૌલિંગ]] ([[:en:Linus Pauling|Linus Pauling]])ના જણાવ્યા મુજબ પાછળથી આઇન્સ્ટાઇને પત્ર લખવા બદલ રુઝવેલ્ટ&lt;ref&gt;''(https://web.archive.org/web/20061108075927/http://virtor.bar.admin.ch/pdf/ausstellung_einstein_fr/der_pazifist/A-Bomb_Regrets.pdf સાયન્ટિસ્ટ સામયિકે એ-બોંબ અંગે આઈન્સ્ટાઈનના ખેદની વાત કરી)''.ફિલાડેલ્ફિયા બુલેટિન, 13 મે 1955(ઈન્ટરનેટ આર્કાઈવમાંથી [http://virtor.bar.admin.ch/en/default.aspx સ્વીસ ફેડરલ આર્કાઈવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129060603/http://virtor.bar.admin.ch/en/default.aspx |date=2007-01-29 }}નું પીડીએફ ફોર્મેટ)&lt;/ref&gt; સમક્ષ કેદ વ્યક્ત કર્યો હતો.1947માં આઇન્સ્ટાઇને '' [[એટલાન્ટિક માસિક|ધ એટલાન્ટિક મન્થલી]] ([[:en:The Atlantic Monthly|The Atlantic Monthly]])'' માટે એક લેખ લખ્યો હતો જેમાં એવી દલીલ કરી હતી કે અમેરિકાએ પરમાણુ ઇઝારાશાહી આગળ વધારવા માટે પ્રયાસો કરવા જોઇે નહીં, તેના બદલે તેણે પ્રતિરોધ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Einstein |first=Albert |year=1947 |month=11 |title=Atomic War or Peace |journal=Atlantic Monthly |url=http://theamericanideabook.theatlantic.com/archives/2007/09/atomic_war_or_peace.php |access-date=2008-03-23 |archive-date=2008-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308034044/http://theamericanideabook.theatlantic.com/archives/2007/09/atomic_war_or_peace.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ના એકમાત્ર હેતુસર [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|યુનાઇટેડ નેશન્સ]] ([[:en:United Nations|United Nations]]) ને પરમાણુ શસ્ત્રોથી સજ્જ કરવું જોઇએ.

=== શીત યુદ્ધનો સમયમાટે ===
નાઝીવાદના ઉદય સામે કામ કરતા કરતા આઇન્સ્ટાઇન જ્યારે વિખ્યાત બન્યા ત્યારે તેમણે પશ્ચિમ જગત અને [[સોવિયેત બ્લોક]] ([[:en:Soviet bloc|Soviet bloc]])ની મદદ માંગી હતી અને તેઓ સાથે કામના સંબંધો વિકસાવ્યા હતા.દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ બાદ અગાઉના સાથીરાષ્ટ્રો આંતરાષ્ટ્રીય ખ્યાતી પામેલા લોકો માટે અંત્યંત ગંભીર મુદ્દો બની ગયા હતા.આ મુદ્દાને વધુ ગંભીર બનાવતા આઇન્સ્ટાઇને [[મેકકાર્ટીઝમ|મેકાર્થિઝમ]] ([[:en:McCarthyism|McCarthyism]])ના પ્રથમ દિવસે જ એક જ [[વિશ્વ સરકાર]] ([[:en:world government|world government]]) વિશે લખ્યું હતું એવા સમયે તેમણે લખ્યું હતું કે હું નથી જાણતો કે ત્રીજું વિશ્વયુદ્ધ કેવી રીતે લડાશે, પરંતુ એટલું જરૂર કહું છું કે ચોથું વિશ્વયુદ્ધ પથરાઓ થી લડાશે&lt;ref&gt;{{Citation | first = Alice | last = Calaprice | title = [http://press.princeton.edu/titles/7921.html The new quotable Einstein] | publisher = [[Princeton University Press]] | year = 2005 | id = ISBN 0-691-12075-7 | page = 173 }}નિવેદનના અન્ય વર્ઝન ઉપલબ્ધ છે.&lt;/ref&gt;હશે.1949માં ''[[મંથલી રીવ્યૂ|મંથલી રીવ્યૂએ]] ([[:en:Monthly Review|Monthly Review]])'' સમાજવાદ શા માટે? શીર્ષક હેઠળ લેખ પ્રકાશિત કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1132/is_n8_v40/ai_6944290|title=Why Socialism?|access-date=2007-06-30|archive-date=2007-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071027104449/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1132/is_n8_v40/ai_6944290|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને તમામ દુષણોના સ્ત્રોત તરીકે અંધેર [[મૂડીવાદ|મૂડીવાદી]] ([[:en:capitalism|capitalist]]) સમાજને ગણાવ્યો હતો જેના ઉપર વિજય મેળવવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી કેમ કે તેમની નજરે તે સમાજ માનવીય વિકાસ{{Harv|Einstein|1949}}નો વિનાશક તબક્કો હતો.[[આલ્બર્ટ સ્વીટ્ઝર|આલ્બર્ટ સ્વીટઝર]] ([[:en:Albert Schweitzer|Albert Schweitzer]]) અને [[બર્ટ્રાન્ડ રસેલ|બર્ટાન્ડ રસેલ]] ([[:en:Bertrand Russell|Bertrand Russell]]) સાથે ભેગા મળીને આઇન્સ્ટાઇને પરમાણુ પરીક્ષણો અને ભવિષ્યના બોંબને અટકાવી દેવા લોબિંગ કર્યું હતું.પોતાના મૃત્યુંના થોડા દિવસો પહેલાં જ આઇન્સ્ટાઇને [[રસેલ-આઈન્સ્ટાઈન મેનિફેસ્ટો (ઢંઢેરો)|રસેલ-આઇન્સ્ટાઇન જાહેરાનામા]] ([[:en:Russell-Einstein Manifesto|Russell-Einstein Manifesto]]) ઉપર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા જેના થકી બાદમાં [[પુગવોશ કોન્ફન્સ ઑન સાયન્સ એન્ડ વર્લ્ડ અફેર્સ|વિજ્ઞાન અને વૈશ્વિક બાબતો. ઉપર પગવાસ]] ([[:en:Pugwash Conferences on Science and World Affairs|Pugwash Conferences on Science and World Affairs]]) ખાતે પરિષદ યોજાઇ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web
| last =Butcher
| first =Sandra Ionno
| title =The Origins of the Russell-Einstein Manifesto
| work =
| publisher =Council of the Pugwash Conferences on Science and World Affairs
| month =May
| year =2005
| url =http://www.pugwash.org/publication/phs/history9.pdf
| format =PDF
| access-date =2007-05-02
| archive-date =2013-01-14
| archive-url =https://web.archive.org/web/20130114141507/http://www.pugwash.org/publication/phs/history9.pdf
| url-status =dead
}}&lt;/ref&gt;

આઇન્સ્ટાઇન કેટલાંક [[અમેરિકાની નાગરિક અધિકાર ચળવળ (1896-1954)|માનવ અધિકારો]] ([[:en:American Civil Rights Movement (1896–1954)|civil rights]]) જૂથના સભ્ય હતા, જેમાં [[અશ્વેતોની પ્રગતિ માટે રાષ્ટ્રીય સંગઠન|એનએએસીપી]] ([[:en:National Association for the Advancement of Colored People|NAACP]]) ના પ્રિન્સટન ચેપ્ટરનો પણ સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે વયોવૃદ્ધ [[ડબલ્યુ.ઈ.બી.ડીયુ બોઈસ|ડબલ્યુ. ઇ. ડ્યું. બોઇસ]] ([[:en:W. E. B. Du Bois|W. E. B. Du Bois]])ની સામે સામ્યવાદી જાસૂસ હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે આઇન્સ્ટાઇન સાક્ષી બન્યા હતા અને બાદમાં આ કેસ થોડા સમયમાં જ કાઢી નાંખવામાં આવ્યો હતો.મનસ્વી હિંસાખોરી પ્રથાનો અંત લાવવા [[મનસ્વી હિંસાખોરી વિરુદ્ધ અમેરિકાનો જંગ|અમેરિકન જંગ]] ([[:en:American Crusade Against Lynching|American Crusade to End Lynching]])નું જેમની સાથે સહ-નેતૃત્વ કર્યું હતું તે કાર્યકર [[પૌલ રોબેસન|પૌલ રોબ્સન]] ([[:en:Paul Robeson|Paul Robeson]]) સાથે આઇન્સ્ટાઇનની મિત્રતા વીસ વર્ષ ચાલી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news.harvard.edu/gazette/2007/04.12/01-einstein.html|title=Albert Einstein, Civil Rights activist|date=2007-04-12|access-date=2007-06-11}}&lt;/ref&gt;

1946માં આઇન્સ્ટાઇને આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન ફાઉન્ડેશન ફોર હાયર લર્નિંગ ખાતે [[મિડલસેક્સ યુનિવર્સિટી (મેસાચ્યુસેટ્સ)|મિડલસેક્સ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Middlesex University (Massachusetts)|Middlesex University]])ના રબ્બી ઇઝરાયલ ગોલ્ડસ્ટેઇન, વારસદાર સી. રગલ્સ સ્મિથ અને કાર્યકર એટર્ની જ્યોર્જ આલ્પર્ટ સાથે સહયોગ કર્યો હતો, આ ફાઉન્ડેશન [[વોલ્ટહેમ, મેસાચ્યુસેટ્સ|વેલ્ધેમ, મેસેચ્યુસેટ્સ]] ([[:en:Waltham, Massachusetts|Waltham, Massachusetts]]) સ્થિત ભૂતપૂર્વ મિડલસેક્સ યુનિવર્સિટીના મેદાન ઉપર તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે ઓપન એવી યહૂદી પ્રાયોજીત બિનસાંપ્રદાયિક યુનિવર્સિટીની રચના માટે ઉભું કરાયું હતું. બોસ્ટન અને ન્યૂયોર્ક જેવા શહેરો તથા યુ. એસ. નાયહૂદી સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રની નજીક મિડલસેક્સ આવેલું હોવાથી તેના ઉપર પસંદગી ઢોળાઇ હતી. તેઓની દીર્ઘદૃષ્ટિ એક એવી યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરવાની હતી જે સંસ્કૃતિને જન્મસિદ્ધ અધિકાર તરીકે અને અને અમેરિકાની શિક્ષિત લોકશાહી&lt;ref name=&quot;Reis&quot;&gt;{{Citation |last =Reis |first =Arthur H., Jr |year =1998 |title =The Albert Einstein Involvement |journal =Brandeis Review, 50th Anniversary Edition |url =http://www.brandeis.edu/publications/review/50threview/einstein.pdf | access-date =2007-03-25 }}&lt;/ref&gt; તરફ જોનારી તોરાહની હિબ્રુ પરંપરાઓ પ્રત્યે ઉંડાણપૂર્વક જાગૃત હોય.આ લોકો સાથેનો સહયોગ તોફાની હતો તેમ છતાંઅંતે જ્યારે આઇન્સ્ટાઇને યુનિવર્સિટીના પ્રેસિડેન્ટ તરીકે બ્રિટિશ અર્થશાસ્ત્રી [[હેરલ્ડ લાસ્કી|હેરલ્ડ લેસ્કી]] ([[:en:Harold Laski|Harold Laski]])ની નિમણૂક કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી ત્યારે જ્યોર્જ આલ્પર્ચે એમ લખ્યું હતું કે લેસ્કી એક એવો માણસ છે જે અમેરિકાના લોકશાહીના સિદ્ધાંતો વિશે તદ્દન અજાણ છે અને તે સામ્યવાદીઓના રંગે&lt;ref name=&quot;Reis&quot;/&gt; રંગાયેલો છે.આઇન્સ્ટાઇને તેમનો ટેકો પાછો ખેંચી લીધો હતો અને પોતાના નામનો&lt;ref&gt;{{Citation | last =New York Times | title =Dr. Einstein Quits University Plan | newspaper =The New York Times | date =22 June 1947 | year =1947 | url =http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50812FA385D13728DDDAB0A94DE405B8788F1D3 | access-date =2007-03-14 }}&lt;/ref&gt; ઉપયોગ કરવાનો પ્રતિબંધ ફરમાવી દીધો હતો.1948માં [[બ્રાન્ડિસ યુનિવર્સિટી|બ્રેન્ડિસ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Brandeis University|Brandeis University]]) તરીકે આ યુનિવર્સિટીને ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી.1953માં બ્રેન્ડિસે આઇન્સ્ટાઇનને માનદ પદવી એનાયત કરવાની ઓફર કરી હતી પરંતુ તેમણે તે ઓફર સ્વીકારી નહોતી.&lt;ref name=&quot;Reis&quot;/&gt;

આઇન્સ્ટાઇનના જર્મની તથા ઝાયોનવાદ સાથેના સંપર્કો, તેમના સમાજવાદી આદર્શો તથા કેટલાક સામ્યવાદી નેતાઓ સાથેના તેમના સંપર્કોને ધ્યાનમાં લઇને યુ.એસ.ની [[ફેડરલ બ્યુરો ઑફ ઈન્વેસ્ટીગેશન|ફેડરલ બ્યૂરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશને]] ([[:en:Federal Bureau of Investigation|Federal Bureau of Investigation]]) આઇન્સ્ટાઇન&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.wsws.org/articles/2002/sep2002/eins-s03.shtml | title=The FBI and Albert Einstein}}&lt;/ref&gt; માટે એક ફાઇલ બનાવી હતી જે વધીને 1,427 પાનાંની થઇ હતી.એફબીઆઇને મોટાભાગના દસ્તાવેજો તો દેશના ચિતિંત નાગરિકો તરફથી મળ્યા હતા, જેમાં કેટલાક લોકોએ તેમના ઇમિગ્રેશન સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો જ્યારે કેટલાક લોકોએ તેમનું&lt;ref&gt;{{Citation | last =Federal Bureau of Investigation| chapter =Albert Einstein | title =FBI Freedom of Information Act Website | publisher =U.S. Federal Government, U.S. Department of Justice | year =2005 | chapter-url =http://foia.fbi.gov/foiaindex/einstein.htm | access-date =2005-11-21 }}&lt;/ref&gt; રક્ષણ કરવા એફબીઆઇને વિનંતી કરી હતી.

આઇન્સ્ટાઇન ઘણા લાંબા સમયથી [[શાકાહારવાદ]] ([[:en:vegetarianism|vegetarianism]])ના વિચાર પ્રત્યેસહાનુભૂતિ ધરાવતા હતા પરંતુ 1954ના આરંભે જ તેમણે શાકાહારી ભોજન&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ivu.org/history/northam20a/einstein.html|title=History of Vegetarianism&amp;nbsp;— Albert Einstein|access-date=2007-06-11}}&lt;/ref&gt;નો આકરો નિયમ અપનાવ્યો હતો.

== મૃત્યુ ==
17 એપ્રિલ, 1955ના રોજ કિડનીમાં રુધિરનું વહન કરતી નસ ફાટી જવાથી આઇન્સ્ટાઇનને શરીરનાં અંદરના ભાગમાં [[ઓર્ટિક એન્યુરીઝમ|રક્તસ્ત્રાવ]] ([[:en:aortic aneurysm|aortic aneurysm]]) શરુ થઇ ગયો હતો, જો કે આ રોગની અગાઉ સારવાર પણ કરાઇ હતી પરંતુ તે ફરીથી વકર્યો &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.medscape.com/viewarticle/436253|title=The Case of the Scientist with a Pulsating Mass|date=2002-06-14|access-date=2007-06-11}}&lt;/ref&gt; હતો.ઇઝરાયલ રાષ્ટ્રની સાતમી જયંતિની ઉજવણી નિમિત્તે પોતાને ટીવી ઉપર પ્રવચન આપવાનું હોવાથી તેમણે હોસ્પિટલમાં પણ પોતાના ભાષણનો મુસદ્દો સાથે લઇ લીધો હતો, પરંતુ તેને પૂર્ણ&lt;ref&gt;{{Citation | last =Albert Einstein Archives | contribution =Draft of projected Telecast Israel Independence Day, April 1955 (last statement ever written) | title =Einstein Archives Online | date =April 1955 | year =1955 | contribution-url =http://www.alberteinstein.info/db/ViewImage.do?DocumentID=20078&amp;Page=1 | url =http://www.alberteinstein.info/ | access-date =2007-03-14 | archivedate =2011-08-11 | archiveurl =https://www.webcitation.org/60qXwH4mf?url=http://www.alberteinstein.info/ }}&lt;/ref&gt; કરવા તે લાંબુ જીવી શક્યા નહોતા.બીજા દિવસે વહેલી સવારે પ્રિન્સ્ટન હોસ્પિટલમાં તેમનું નિધન થયું. છેલ્લા શ્વાસ સુધી તેમણે કામ ચાલુ રાખ્યું હતું. તેઓ 76 વર્ષના હતા. આઈન્સ્ટાઈનના પાર્થિવ શરીરના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા અને તેમની રાખ અલગ અલગ જગ્યાએ પધરાવવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Citation | last =O'Connor | first =J.J. | last2 =Robertson | first2 =E.F. | chapter =Albert Einstein | title =The MacTutor History of Mathematics archive | publisher =School of Mathematics and Statistics, University of St. Andrews | date =1997 | chapter-url =http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html | access-date =2007-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Dr. Albert Einstein Dies in Sleep at 76. World Mourns Loss of Great Scientist.
|quote=[[Princeton, New Jersey]], 18 April 1955. Dr. Albert Einstein, one of the great thinkers of the ages, died in his sleep here early today. |publisher=New York Times |date=19 April 1955, Tuesday |access-date=2007-07-21 }}&lt;/ref&gt;

અંતિમક્રિયા પહેલા પ્રિન્સ્ટેન હોસ્પિટલના પેથોલોજિસ્ટ [[થોમસ સ્ટોલ્ઝ હાર્વી.|થોમસ સ્ટોલ્ઝ હાર્વીએ]] ([[:en:Thomas Stoltz Harvey|Thomas Stoltz Harvey]]) એવી આશા સાથે [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનું બ્રેઈન|આઈન્સ્ટાઈનનું બ્રેઈન]] ([[:en:Albert Einstein's brain|Einstein's brain]]) સાચવવા માટે કાઢી લીધું કે આઈન્સ્ટાઈન આટલા બધા બુદ્ધિશાળી કેવી રીતે હતા તે શોધવામાં ભવિષ્યના ન્યૂરોસાયન્સને મદદ મળશે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602913|title=The Long, Strange Journey of Einstein's Brain|access-date=2007-10-03}}&lt;/ref&gt;

== વારસો ==
મુસાફરી દરમિયાન આઈન્સ્ટાઈન દરરોજ પત્ની એલ્સા તેમજ દત્તક દીકરીઓ મોર્ગોટ તથા ઈસેને પત્રો લખતા અને આ પત્રો પછીથી [[હિબ્રુ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:The Hebrew University|The Hebrew University]])ને વારસામાં આપવામાં આવ્યા. માર્ગોટ આઈન્સ્ટાઈને એ અંગત પત્રો પ્રજાને જોવા મળે તેની પરવાનગી આપી, પરંતુ એટલી વિનંતી કરી કે તેમના મૃત્યુના 20 વર્ષ પછી જ એ પત્રો જાહેર કરવા. (તેઓ 1986માં મૃત્યુ પામ્યાં&lt;ref&gt;ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ શ્રદ્ધાંજલિ[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DEFD9153FF931A25754C0A960948260]&lt;/ref&gt;)હિબ્રુ યુનિવર્સિટીની આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવ્સનાં બાર્બરા વોલ્ફે [[બીબીસી]] ([[:en:BBC|BBC]])ને કહ્યું હતું કે 1912 થી 1955 વચ્ચે થયેલા અંગત પત્રવ્યવહારના આશરે 3,500 પાનાં છે.&lt;ref&gt;{{Citation | author =BBC | author-link =BBC | title =Letters Reveal Einstein Love Life | journal =BBC News | publisher =BBC | year =2006 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5168002.stm | access-date =2007-03-14 }}&lt;/ref&gt;

અમેરિકાની [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ એકેડમી ઑફ સાયન્સિસ|નેશનલ એકેડમી ઑફ સાયન્સિસ]] ([[:en:United States National Academy of Sciences|National Academy of Sciences]]) દ્વારા ''[[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાન મેમોરિયલ|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન મેમોરિયલ]] ([[:en:Albert Einstein Memorial|Albert Einstein Memorial]])'', ની રચના કરવામાં આવી અને [[રોબર્ટ બર્ક્સ|રોબર્ટ બર્કસ]] ([[:en:Robert Berks|Robert Berks]]) દ્વારા બ્રોન્ઝ અને માર્બલમાંથી પ્રતિમા બનાવડાવીને [[વૉશિંગ્ટન, ડી.સી.|વોશિંગ્ટન ડી.સી]] ([[:en:Washington, D.C.|Washington, D.C.]])માં તેના કેમ્પસ ખાતે 1979માં સમર્પિત કરવામાં આવી. આ સ્થળ [[મેળનલ મોલ|નેશનલ મોલ]] ([[:en:National Mall|National Mall]])ની નજીક છે. 

આઈન્સ્ટાઈને તેમની [[પર્સનાલિટી રાઈટ્સ|તસવીર]] ([[:en:personality rights|image]])ના ઉપયોગથી મળનાર [[રોયલ્ટી]] ([[:en:royalties|royalties]]) [[હિબ્રુ યુનિવર્સિટી|જેરુસલેમની હિબ્રુ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:The Hebrew University|The Hebrew University of Jerusalem]])ને વસિયતમાં લખી આપી. [[રોજર રિચમેન એજન્સી]] ([[:en:The Roger Richman Agency|The Roger Richman Agency]]), ના અનુગામી [[કોર્બિસ|કોરબીસે]] ([[:en:Corbis|Corbis]]) હિબ્રુ યુનિવર્સીટી&lt;ref&gt;{{Citation | last =Roger Richman Agency | chapter =Albert Einstein Licensing | year =2007 | chapter-url =http://www.albert-einstein.net/index2.html | access-date =2007-03-25 | title =આર્કાઇવ ક .પિ | archivedate =2007-04-29 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070429123720/http://www.albert-einstein.net/index2.html }},&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://einstein.biz/|title=Einstein|publisher=Corbis Rights Representation|access-date=2008-08-08|archive-date=2008-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819220424/http://einstein.biz/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; માટે તેમના નામ તથા તે સાથે સંકળાયેલી પ્રતિમાઓનો એક [[એજન્ટ (કાયદો)|એજન્ટ]] ([[:en:agent (law)|agent]]) તરીકે ઉપયોગ કરવાનું [[લાઈસન્સ|લાયસંસ]] ([[:en:license|license]]) આપ્યું હતું.

== સન્માન ==
1999માં, ''[[ટાઈમ (સામયિક)|ટાઇમ]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'' મેગેઝિને&lt;ref&gt;{{Citation | last =Isaacson | first =Walter | author-link =Walter Isaacson | title =Person of the Century: Why We Chose Einstein | magazine =[[Time (magazine)|Time]] | date =3 January 2000 | url =http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/who_mattered_and_why4a.html | access-date =2007-07-16 | archivedate =2009-11-02 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20091102062307/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/who_mattered_and_why4a.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;slqbwn&quot;&gt;{{Citation | last =Golden | first =Frederic | title =Person of the Century: Albert Einstein | magazine =[[Time (magazine)|Time]] | date =3 January 2000 | url =http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html | access-date =2006-02-25 | archivedate =2006-02-21 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060221080452/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html }}&lt;/ref&gt; આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનને [[પર્સન ઑફ ધ સેન્ચ્યુરી|પર્સન ઓફ ધ સેન્ચ્યુરી]] ([[:en:Person of the Century|Person of the Century]]) જાહેર કર્યા હતા જ્યારે [[ગેલપ પોલ|ગેલપના સર્વેક્ષણ]] ([[:en:Gallup poll|Gallup poll]])માં તેમને 20મી સદી&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/3367/Mother-Teresa-Voted-American-People-Most-Admired-Person-Century.aspx|title=Mother Teresa Voted by American People as Most Admired Person of the Century|date=1999-12-31|access-date=2008-08-13}}&lt;/ref&gt;ના ચોથા સૌથી વધુ [[ગેલપની વ્યાપક પ્રસંશા પામેલા લોકોની યાદી|પ્રસંશા પામેલા]] ([[:en:Gallup's List of Widely Admired People|admired]]) વ્યક્તિ જાહેર કરાયા હતા અને ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી વ્યક્તિનું રેન્કિંગ તૈયાર કરનાર ધ 100 મુજબ'' ''આઇન્સ્ટાઇન 20મી સદીના સૌથી મહાન વૈજ્ઞાનિક હતા અને હરહંમેશ&lt;ref&gt;{{Citation | last =Hart | first =Michael H. | title =[[The 100|The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History]] | publisher =Citadel Press | date =1978 | page =52
| isbn =0-8065-1350-0 }}&lt;/ref&gt;ના સર્વોચ્ચ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ હતા.

તેમના મેમોરિયલોની આંશિક યાદીઃ

* એનસ મિરાબિલિસ પેપર્સ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wyp2005.org/overview.html |title=World Year of Physics 2005 |access-date=2007-10-03 |archive-date=2011-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616080341/http://www.wyp2005.org/overview.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ના પ્રકાશનની 100મી જયંતિની ઉજવણીની યાદમાં ધ [[ઈન્ટરનેશનલ યુનિયન ઑફ પ્યોર એન્ડ એપ્લાઈડ ફિઝિક્સ|ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ઓફ પ્યોર એન્ડ એપ્લાઇડ ફિજિક્સે]] ([[:en:International Union of Pure and Applied Physics|International Union of Pure and Applied Physics]]) 2005ના વર્ષને [[ભૌતિક વિજ્ઞાનનું વૈશ્વિક વર્ષ|વર્લ્ડ યર ઓફ ફિજિક્સ]] ([[:en:World Year of Physics|World Year of Physics]]) નામ આપ્યું હતું.
* [[મેક્સ પ્લેન્ક ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ગ્રેવિટેશનલ ફિઝિક્સ|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ]] ([[:en:Max Planck Institute for Gravitational Physics|Albert Einstein Institute]])
* ''[[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાન મેમોરિયલ]] ([[:en:Albert Einstein Memorial|Albert Einstein Memorial]])'', [[રોબર્ટ બર્ક્સ]] ([[:en:Robert Berks|Robert Berks]]) દ્વારા
* [[ફોટોકેમેસ્ટ્રી|ફોટોકેમિસ્ટ્રી]] ([[:en:photochemistry|photochemistry]])માં ઉપયોગમાં લેવાતું એકમ, ધ ''[[આઈન્સ્ટાઈન (યુનિટ)|આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:einstein (unit)|einstein]])''
*[[આઇન્સ્ટેનીયમ]] તત્વ
* [[એસ્ટરોઈડ|ઉલ્કા]] ([[:en:asteroid|asteroid]]) [[2001 આઈન્સ્ટાઈન|2001 આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:2001 Einstein|2001 Einstein]])
* [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન એવોર્ડ]] ([[:en:Albert Einstein Award|Albert Einstein Award]])
* [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન શાંતિ પુરસ્કાર]] ([[:en:Albert Einstein Peace Prize|Albert Einstein Peace Prize]])

1990માં તેમના નામને [[વલહલ્લા મંદિર]] ([[:en:Walhalla temple|Walhalla temple]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.walhalla-regensburg.de/deutsch/index.shtml |title=Walhalla Ruhmes- und Ehrenhalle |access-date=2007-10-03 |language=German |archive-date=2007-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071002154540/http://www.walhalla-regensburg.de/deutsch/index.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સાથે જોડવામાં આવ્યું હતું.

== લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ ઉપર પ્રભાવ ==
દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ પહેલાંના સમય દરમિયાન આઇન્સ્ટાઇન અમેરિકામાં એટલી હદે લોકપ્રિય હતા કે લોકો તેમને રસ્તા ઉપર રોકી લેતાં હતા અને તેમને તે થિયરી સમજાવવાની વિનંતી કરતા હતા.છેવટે તેમણે વધતા જતાં પ્રશ્નોનો ઉકેલ શોધી કાઢ્યો હતો.તેમને પ્રશ્ન પૂછનારને તે ફક્ત એટલું જ કહેતાં મને માફ કરો, હું દિલગીર છુંહંમેશા મને લોકો પ્રોફેસર આઇન્સ્ટાઇન સમજી લેવાની ભૂલ કરે છે.&lt;ref&gt;ધ ન્યુયોર્કર એપ્રિલ 1939 પેજ 69 [http://www.newyorker.com/search/query?queryType=nonparsed&amp;query=Einstein+&amp;bylquery=Maloney&amp;month1=01&amp;day1=14&amp;year1=1939&amp;month2=01&amp;day2=14&amp;year2=1939&amp;page=&amp;sort=&amp;submit.x=10&amp;submit.y=5 ઢંકાયેલું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218230434/http://www.newyorker.com/search/query?queryType=nonparsed&amp;query=Einstein+&amp;bylquery=Maloney&amp;month1=01&amp;day1=14&amp;year1=1939&amp;month2=01&amp;day2=14&amp;year2=1939&amp;page=&amp;sort=&amp;submit.x=10&amp;submit.y=5 |date=2008-12-18 }}&lt;/ref&gt;

આઇ્સ્ટાઇન અનેક નવલકથાઓ, ફિલ્મો, અને નાટકો માટે એક વિષય અથવા તો પ્રેરણા બની રહ્યા હતા.[[પાગલ વૈજ્ઞાનિક]] ([[:en:mad scientist|mad scientist]]) અને [[ચસકેલા દિમાગનો પ્રોફેસર|ચસકેલા દિમાગના પ્રોફેસર]] ([[:en:absent-minded professor|absent-minded professor]])ની પ્રતિકૃતિ માટે આઇન્સ્ટાઇન અદ્દલ મોડેલ હતા, તેમનો અભિવ્યક્ત ચહેરો અને તેમની તદ્દન અલગ પ્રકારની હેરસ્ટાઇલની વ્યાપક નકલ અને અતિશયોક્તિ ''થઇ હતી.[[ટાઈમ (સામયિક)|ટાઇમ]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'' મેગેઝિનના ફ્રેડરિક ગોલ્ડને એમ લક્યું હતું કે આઇન્સ્ટાઇન એટલે એક કાર્ટૂનિસ્ટનું સાકાર થયેલું સ્વપ્ન.&lt;ref name = &quot;slqbwn&quot;/&gt;

મહાન બુદ્ધિસાળી લોકો સાથેના આઇન્સ્ટાઇનના સંબંધો અને જોડાણોના કારણે ''આઇન્સ્ટાઇન'' નામ મેધાવી પ્રતિભાસંપન્ન વ્યક્તિનો પર્યાય બની ગયો હતો, જે અવારનવાર નાઇસ જોબ, આઇન્સ્ટાઇન! જેવા [[વિપરીતતા|કટાક્ષયુક્ત]] ([[:en:irony|ironic]]) વાક્યોમાં વપરાતો હતો.

== આ પણ જૂઓ ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[સાપેક્ષવાદની વિશેષ થીયરી]] ([[:en:History of special relativity|History of special relativity]])
* [[સામાન્ય સાપેક્ષવાદનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of general relativity|History of general relativity]])
* [[આઈન્સ્ટાઈનની સાપેક્ષવાદની થીયરી]] ([[:en:The Einstein Theory of Relativity|The Einstein Theory of Relativity]]) (સાપેક્ષવાદની થીયરી અંગેની શૈક્ષણિક ફિલ્મ)
* [[વિશેષ સાપેક્ષવાદની પ્રસ્તાવના]] ([[:en:Introduction to special relativity|Introduction to special relativity]])
* [[સાપેક્ષતાની અગ્રતાનો વિવાદ]] ([[:en:Relativity priority dispute|Relativity priority dispute]])
* [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી]] ([[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|List of scientific publications by Albert Einstein]])
* [[આઇન્સ્ટાઇનના નામ ઉપરથી તૈયાર થયેલી વસ્તુઓની યાદી]] ([[:en:List of things named after Einstein|List of things named after Einstein]])
* [[ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર]] ([[:en:Photoelectric effect|Photoelectric effect]])
* [[ઈપીઆર વિરોધાભાસ]] ([[:en:EPR paradox|EPR paradox]])
* [[ચીકણી અને પ્રવાહી દલીલો]] ([[:en:Sticky bead argument|Sticky bead argument]])
* [[એનુસ મિરાબિલિસ પેપરો]] ([[:en:Annus Mirabilis Papers|Annus Mirabilis Papers]])
* [[ગુરુત્વાકર્ષણ થીયરીનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of gravitational theory|History of gravitational theory]])
* [[સુમેશન કન્વેન્શન]] ([[:en:Summation convention|Summation convention]])
* [[તમામ બાબતોની થીયરી]] ([[:en:Theory of everything|Theory of everything]])
* [[બે પિતરાઇઓની યાદી]] ([[:en:List of coupled cousins|List of coupled cousins]])
* [[પૌલિન કોચ|પોલીન કોચ]] ([[:en:Pauline Koch|Pauline Koch]])
* [[હર્મન આઈન્સ્ટાઈન]] ([[:en:Hermann Einstein|Hermann Einstein]])
* [[હેઇનરિક બુરખાર્ડટ]] ([[:en:Heinrich Burkhardt|Heinrich Burkhardt]])
* [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ|સામુહિક ઊર્જા સમકક્ષતા]] ([[:en:Mass–energy equivalence|Mass–energy equivalence]]) (E=mc&lt;sup&gt;2 તરીકે પણ જાણીતું)&lt;/sup&gt;
&lt;/div&gt;

== પ્રકાશનો ==
આ લેખમાં આઇન્સ્ટાઇનના નિમ્નદર્શીત પુસ્તકોનો સંદર્ભ છે.તેમના પ્રકાશનોની વધુ સંપૂર્ણ યાદી [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી|આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનના વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદીમાંથી મળી શકશે.]] ([[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|List of scientific publications by Albert Einstein]])
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{cite book
| last=Einstein
| first=Albert
| year=1901
| title=Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen (Conclusions Drawn from the Phenomena of Capillarity)
| periodical=Annalen der Physik
| volume=4
| page=513
| doi=10.1002/andp.19013090306
}}
* {{Citation|last=Einstein|first=Albert|year=1905a|title=On a Heuristic Viewpoint Concerning the Production and Transformation of Light|journal=Annalen der Physik|volume=17|pages=132–148|url=http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/AeReserveArticles/eins_lq.pdf|access-date=2009-06-08|archivedate=2009-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090611234106/http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/AeReserveArticles/eins_lq.pdf}}.એનાલીન ડેર ફિજિકને 18 માર્ચના રોજ ફોટોઇલેકટ્રીક વિષય ઉપરના આ એનસ મિરાબિલિસ પેપર મળ્યા હતા.
* {{Citation
|last=Einstein|first=Albert|year=1905b
|title=A new determination of molecular dimensions
}}.પીએચડીનો આ થીસીસ 30 એપ્રિલના રોજ પૂર્ણ થયો હતો અને 20 જુલાઇએ સુપરત કરાયો
* {{Citation
|last=Einstein|first=Albert|year=1905c
|title=On the Motion—Required by the Molecular Kinetic Theory of Heat—of Small Particles Suspended in a Stationary Liquid
|journal=Annalen der Physik|volume=17|pages=549–560
}}બ્રોનિયન મોસન વિષય ઉપરના આ પેપર 11 મે ના રોજ પ્રાપ્ત થયા હતા.
* {{Citation
|last=Einstein|first=Albert|year=1905d
|title=On the Electrodynamics of Moving Bodies
|journal=Annalen der Physik|volume=17|pages=891–921
}}વિશેષ સાપેક્ષતા વિષય ઉપરના આ એનસ મિરાબિલિસ પેપર 30 જૂનના રોજ મળ્યા હતા.
* {{Citation
|last=Einstein|first=Albert|year=1905e
|title= Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content?
|journal=Annalen der Physik|volume=18|pages=639–641
}}સામુહિક ઊર્જા-સમકક્ષતા વિષય ઉપરના આ એનસ મિરાબિલિસ પેપર 27 સપ્ટેમ્બરના રોજ મળ્યા હતા.
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| title =Die Feldgleichungen der Gravitation (The Field Equations of Gravitation)
| journal =Koniglich Preussische Akademie der Wissenschaften
| pages =844–847
| year =1915
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| title =Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie (Cosmological Considerations in the General Theory of Relativity)
| journal =Koniglich Preussische Akademie der Wissenschaften
| year =1917a
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| title =Zur Quantentheorie der Strahlung (On the Quantum Mechanics of Radiation)
| journal =Physikalische Zeitschrift
| volume =18
| pages =121–128
| year =1917b
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| year =1923
| date =11 July 1923
| contribution =Fundamental Ideas and Problems of the Theory of Relativity
| title = Nobel Lectures, Physics 1901–1921
| publisher = Elsevier Publishing Company
| place =Amsterdam
| url =http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-lecture.pdf
| access-date =2007-03-25
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| title =Quantentheorie des einatomigen idealen Gases (Quantum theory of monatomic ideal gases)
| journal =Sitzungsberichte der Preussichen Akademie der Wissenschaften Physikalisch—Mathematische Klasse
| pages =261–267
| year =1924
}}આ વિષય ઉરરની શ્રેણીના પ્રથમ પેપર
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| title =Die Ursache der Mäanderbildung der Flussläufe und des sogenannten Baerschen Gesetzes
| journal = Die Naturwissenschaften
| pages =223–224
| year =1926
| doi =10.1007/BF01510300
| volume =14
}}[[બેઅર્સ કાયદો]] ([[:en:Baer's law|Baer's law]]) અને નદીના સંદર્ભમાં [[અનિયમિત ગતિ|અનિયિમત ગતિ]] ([[:en:meander|meander]])
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| last2 =Podolsky
| first2 =Boris
| last3 =Rosen
| first3 =Nathan
| title =Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete?
| journal =Physical Review
| issue =10
| volume =47
| pages =777–780
| date =15 May 1935
| year =1935
| doi =10.1103/PhysRev.47.777
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| title =On Science and Religion
| journal =Nature
| volume =146
| year =1940
| doi =10.1038/146605a0
| page =605
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert, ''et al.''
| year =1948
| title =To the editors
| newspaper =New York Times
| date =4 December 1948
| url =http://phys4.harvard.edu/~wilson/NYTimes1948.html
| access-date =8 જૂન 2009
| archivedate =17 ડિસેમ્બર 2007
| archiveurl =https://web.archive.org/web/20071217113044/http://phys4.harvard.edu/~wilson/NYTimes1948.html
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| title =Why Socialism?
| magazine =Monthly Review
| year =1949
| date =May 1949
| url =http://www.monthlyreview.org/598einst.htm
| access-date =2006-01-16
| archivedate =2006-01-11
| archiveurl =https://web.archive.org/web/20060111081948/http://www.monthlyreview.org/598einst.htm
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| title =On the Generalized Theory of Gravitation
| journal =Scientific American
| volume =CLXXXII
| issue =4
| pages =13–17
| year =1950
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| title =Ideas and Opinions
| place=New York
| publisher =Random House
| year =1954
| isbn =0-517-00393-7
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| author-link =
| title =Albert Einstein, Hedwig und Max Born: Briefwechsel 1916–1955
| publisher =Nymphenburger Verlagshandlung
| year =1969
| location =Munich
| language = German
}}
* {{Citation
| last =Einstein
| first =Albert
| translator =Paul Arthur Schilpp
| edition =Centennial
| title =Autobiographical Notes
| year =1979
| place =Chicago
| publisher =Open Court
| isbn =0-875-48352-6
}}''પ્રકાશના કિરણનો પીછો'' કરતા વિચારનો પ્રયોગનું પાન નંબર 48-51 ઉપર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
* સંગ્રહીત પેપર્સઃ {{cite book
| author = [[John Stachel|Stachel, John]], Martin J. Klein, a. J. Kox, Michel Janssen, R. Schulmann, Diana Komos Buchwald and others (Eds.)
| year = 1987–2006
| title = [http://press.princeton.edu/einstein/writings.html#papers The Collected Papers of Albert Einstein, Vol 1–10]
| publisher = [[Princeton University Press]]
}} અત્યાર સુધી પ્રકાશીત થયેલા વોલ્યુમ્સની વધુ માહિતી [http://www.einstein.caltech.edu/index.html આઇન્સ્ટાઇન પેપર પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811131907/http://www.einstein.caltech.edu/index.html |date=2016-08-11 }}ના વેબપેજ ઉપર અને [[પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ.|પ્રિન્સ્ટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]]) [http://press.princeton.edu/einstein/ આઇન્સ્ટાઇન પેજ] ઉપરથી મેળવી શકાશે.

&lt;!--Place new references above this line--&gt;&lt;/div&gt;

== સંદર્ભો ==
&lt;!-- See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for a discussion of different citation methods and how to generate footnotes using the &lt;ref&gt;, &lt;/ref&gt; and &lt;reference /&gt; tags --&gt;
{{Reflist|colwidth=30em}}

== પૂરક વાચન ==
* મોરિંગ, ગેરી, [http://books.google.com/books?id=875TTxildJ0C&amp;dq=idiots+guide+to+einstein&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=W9rxRk0Ukn&amp;sig=gbJach7BrzngSiFjODx95k8e1DU&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=6&amp;ct=result ધ કમ્પલીટ ઈડિયટ્સ ગાઈડ ટુ અંડરસ્ટેન્ડ આઈન્સ્ટાઈન], ઇન્ડિયાનાપોલીસ, ઈન, આલ્ફા બુક્સ, મેકમિલન યુએસએ, આઈએનસી, 2000 (બીજી આવૃત્તિ, 2004)આઈએસબીએન 0028631803

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
{{sisterlinks|Albert Einstein|s=Author:Albert Einstein}}
* [http://press.princeton.edu/einstein/ આઈન્સ્ટાઈન પેજ] [[પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ.|પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]]), 1921થી આઈન્સ્ટાઈનના લખાણોના પ્રકાશક.
* [http://www.alberteinstein.info/ આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવ્સ ઓનલાઈન]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }}
* [http://photos.aip.org/exhibits/ein.jsp એમિલિઓ સર્ગે વિઝ્યુઅલ આર્કાઈવ્સઃ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127102934/http://photos.aip.org/exhibits/ein.jsp |date=2007-11-27 }}, અમેરિકન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફિઝિક્સ
* [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html ધ મેક ટ્યુટર હિસ્ટરી ઑફ મેથેમેટિક્સ આર્કાઈવ, આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન] યુનિવર્સિટી ઑફ સેંટ એન્ડ્રુસ, સ્કૂલ ઑફ મેથેમેટિક્સ એન્ડ સ્ટેટેસ્ટિક્સ (વધુ વાચન માટે બિબ્લિઓગ્રાફી)
* [http://www.pbs.org/wgbh/nova/einstein/ આઈન્સ્ટાઈન્સ બિગ આઈડિયા] [[નોવા (ટીવી સીરીઝ)|નોવા]] ([[:en:Nova (TV series)|Nova]]) ટેલીવિઝન દસ્તાવેજી શ્રેણી વેબસાઈટ, પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ (જાહેર પ્રસારણ સેવા)
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/index.html નોબેલપ્રાઈઝ.ઓઆરજીઃ ધ નોબેલ પ્રાઈઝ ઈન ફિઝિક્સ 1921]
* [http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=53269 મેથેમેટિક્સ જીનેલોજી પ્રોજેક્ટઃ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન], [[મેથેમેટિક્સ જીનેલોજી પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Mathematics Genealogy Project|Mathematics Genealogy Project]]) ([[અમેરિકન મેથેમેટિકલ સોસાયટી]] ([[:en:American Mathematical Society|American Mathematical Society]])ની સાથે મળી [[નોર્થ ડેકોટા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી|એન ડી એસ યુ]] ([[:en:North Dakota State University|NDSU]]) ડીપાર્ટમેન્ટ ઑફ મેથેમેટિક્સની સેવા)
* [http://www.bbc.co.uk/radio4/science/ineinsteinsshadow.shtml આઈન્સ્ટાઈન્સ શેડો] વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં આઈન્સ્ટાઈને આપેલા ફાળા અંગેની બીબીસી રેડિયો 4 સીરિઝ.
* [[wikilivres:Albert Einstein|આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન દ્વારા થયેલું કામ]] (કેનેડામાં જાહેર ડોમેઇન)
* [[અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફિજિક્સ]] ([[:en:American Institute of Physics|American Institute of Physics]])ના એઆઇપી સેન્ટર ફોર હિસ્ટરી ઓફ ફિજિક્સ ખાતે [http://www.aip.org/history/einstein/index.html એ. આઇન્સ્ટાઇનઃ ઇમેજ એન્ડ ઇમ્પેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125123930/http://www.aip.org/history/einstein/index.html |date=2005-11-25 }}
* [http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/ આઇન્સ્ટાઇનનું એનસ મિરાબિલિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219234056/http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/ |date=2008-12-19 }}- [[જોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી|જ્હોન હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Johns Hopkins University|Johns Hopkins University]]) ખાતેનું કલેક્શન

;વીડિયો
* [http://www.youtube.com/watch?v=l-1Z2wi2uSA આઇન્સ્ટાઇનના સંગ્રહ કરાયેલા દૃશ્યો]
* [http://www.youtube.com/watch?v=hpgXf5l_7dg&amp;NR આઇન્સ્ટાઇન 1943માં]
* [http://www.youtube.com/watch?v=CC7Sg41Bp-U&amp;feature=related આઇન્સ્ટાઇન E=mc2] સમજાવે છે.
* [http://www.youtube.com/watch?v=_lljToydDiA 1933માં આઇન્સ્ટાઇનનું 1933માં અમેરિકામાં થયેલું આગમન]
* [http://www.youtube.com/watch?v=8GZdZUouzBY 1927માં યોજાયેલી સોલ્વે કોન્ફરન્સના દૃશ્યો]
* [http://www.youtube.com/watch?v=L36vOx-_FeU આઇન્સાટાઇન પરમાણુ ઊર્જાની વાત કરે છે.]

[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]]
[[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]]
[[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૫માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>n3alixdia9xjcyaywozcb35b19kxcmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વોરન બફેટ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21075</id>
    <revision>
      <id>903487</id>
      <parentid>900980</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120751" sha1="9m92w65jxtrt8g8wabky5wyx9xxrrbj" xml:space="preserve">{{Infobox Person
| નામ        = Warren Buffett
| ફોટો         = Warren Buffett KU Visit.jpg
| ફોટોસાઇઝ    = 270px
| ફોટોનોંધ  =Buffett speaking to students from the Kansas University School of Business, May 6, 2005
| જન્મ તારીખ  = Warren Edward Buffett
| જન્મ સ્થળ = {{birth date and age|1930|8|30}}&lt;br /&gt;[[Omaha, Nebraska]], [[United States|U.S.]]
| રાષ્ટ્રીયતા  = American
| વ્યવસાય    = Chairman &amp; CEO, [[Berkshire Hathaway]]
| પગાર = [[United States dollar|US$]] 100,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.forbes.com/lists/2006/12/C0R3.html |title=Warren E Buffett, CEO Compensation 
| વેબસાઇટ = http://www.forbes.com/2008/03/05/richest-people-billionaires-billionaires08-cx_lk_0305billie_land.html| publisher = Forbes | date = [[March 11]] [[2009]] | access-date =  2008-03-11}}&lt;/ref&gt;
| જીવનસાથી = [[Susan Buffett|Susan Thompson Buffett]] (Deceased) (1952–2004) (her death),&lt;br /&gt;Astrid Menks (2006–)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/09/01/business/01buffett.html?_r=1&amp;oref=slogin/|title=How Does Warren Buffett Get Married? Frugally, It Turns Out|date=2006-09-01|publisher=New York Times|access-date= 2008-05-20}}&lt;/ref&gt; 
| સંતાન = [[Susan Alice Buffett]],&lt;br /&gt;[[Howard Graham Buffett]],&lt;br /&gt;[[Peter Andrew Buffett]]
}}

'''વોરન એડવર્ડ બફેટ''' (જન્મ 30 ઓગસ્ટ, 1930) એક [[અમેરિકન]] [[રોકાણકાર]], [[ઉદ્યોગપતિ]], અને [[દાનેશ્વરી]] છે. તેઓ ઇતિહાસના સૌથી સફળ રોકાણકારોમાંના એક, [[પ્રાથમિક શેરહોલ્ડર]] અને [[બર્કશાયર હેથવે]]ના [[સીઇઓ (CEO)]] છે,&lt;ref name=&quot;investopedia&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.investopedia.com/university/greatest/warrenbuffett.asp |title=The Greatest Investors: Warren Buffett |publisher=[[Investopedia.com]] |access-date= 2009-03-06}}&lt;/ref&gt; અને વર્ષ 2008માં ''[[ફોર્બ્સ]]''  દ્વારા અંદાજે 62 બિલિયન ડોલરની [[કુલ સંપત્તિ]] સાથે વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;http://www.forbes.com/2008/03/05/richest-people-billionaires-billionaires08-cx_lk_0305billie_land.html&lt;/ref&gt;  2009માં, સખાવતી કાર્યો માટે હજારો ડોલર દાનમાં આપ્યા બાદ, બફેટ 40 બિલિયન ડોલરની કુલ સંપત્તિ સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના બીજા ક્રમના સૌથી વધુ ધનિક વ્યક્તિ હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nydailynews.com/money/work_career/2009/10/01/2009-10-01_bill_gates_warren_buffett_lawrence_ellison_top_2009s_forbes_400_richest_american.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-05 |archive-date=2009-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004005306/http://www.nydailynews.com/money/work_career/2009/10/01/2009-10-01_bill_gates_warren_buffett_lawrence_ellison_top_2009s_forbes_400_richest_american.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.usatoday.com/news/nation/2006-06-25-buffett-charity_x.htm&lt;/ref&gt; 

બફેટને ઘણી વાર &quot;ઓરેકલ ઓફ ઓમાહા&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal| first=Alex|last=Markels| title=How to Make Money the Buffett Way| journal=[[U.S. News &amp; World Report]]| date=2007-07-29| url=http://www.usnews.com/usnews/biztech/articles/070729/6intro.htm}}&lt;/ref&gt; 
અથવા &quot;સેગ ઓફ ઓમાહા&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal| first=Aline| last=Sullivan| title=Buffett, the Sage of Omaha, Makes Value Strategy Seem Simple: Secrets of a High Plains Investor| journal=[[International Herald Tribune]]| date=1997-12-20| url=http://www.iht.com/articles/1997/12/20/mbuff.t.php| archive-url=https://web.archive.org/web/20100830082127/http://www.iht.com/articles/1997/12/20/mbuff.t.php| archive-date=2010-08-30| access-date=2010-02-05| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કહેવામાં આવે છે અને તેઓ [[મૂલ્યઆધારિત રોકાણ]]ને વળગી રહેવાની વૃત્તિ અને અઢળક [[સંપત્તિ]] હોવા છતાં તેમની વ્યક્તિગત [[કરકસરવૃત્તિ]]ને કારણે જાણીતા છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/18555690/ |publisher=[[MSNBC]] |title=What Warren Buffett might buy |author=Gogoi, Pallavi |date=2007-05-08 |access-date=2007-05-09 |archive-date=2007-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070510011754/http://www.msnbc.msn.com/id/18555690/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  બફેટ જાણીતા દાનેશ્વવરી પણ છે અને તેમણે [[ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]]ને તેમની સંપત્તિના 85 ટકા દાનમાં આપવાનું વચન આપ્યું છે.  તેઓ [[ગ્રિનેલ્લ કોલેજ]]ના બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીઝના એક સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.grinnell.edu/offices/president/trustee/memberintro/buffett/|title=Warren E. Buffett 1968; Life Trustee 1987|publisher=[[Grinnell College]]|archive-date=2008-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829183506/http://www.grinnell.edu/offices/president/trustee/memberintro/buffett/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

1999માં, કાર્સન ગ્રુપ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક સર્વેક્ષણમાં બફેટને [[પિટર લિન્ચ]] અને [[જોહ્ન ટેમ્પલ્ટન]]થી પણ આગળ વીસમી સદીના ટોચના મની મેનેજર જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;findarticles.com&quot;&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_1999_Nov_22/ai_57747902|title=Warren Buffett and Peter Lynch Voted Top Money Managers of the Century|publisher=[[Business Wire]]|date=1999-11-22|archive-date=2005-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20050407085705/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_1999_Nov_22/ai_57747902/print|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  2007માં, તેમને [[ટાઇમ્સ|''ટાઇમ્સ'']] ના વિશ્વના [[100 સૌથી પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ]] તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date=2008-05-20|url=http://www.time.com/time/subscriber/2004/time100/builders/100buffett.html|title=Warren Buffett|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|author=Cramer, James J.|archive-date=2008-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517062554/http://www.time.com/time/subscriber/2004/time100/builders/100buffett.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== પૂર્વજીવન ==
બફેટનો જન્મ નેબ્રાસ્કાના ઓમાહા ખાતે જન્મ્યા હતા, અને તેઓ લૈલા (née Stahl) અને ઉદ્યોગપતિ/રાજકારણી [[હાવર્ડ બફેટ]]ના એક માત્ર સંતાન હતા અને ત્રણ બાળકોમાં બીજા હતા.&lt;ref&gt;http://www.usatoday.com/money/2004-01-29-nebraska_x.htm&lt;/ref&gt;  તેઓ તેમના દાદાજીના ગ્રોસરી સ્ટોર ખાતે કામ કરતા હતા.  1943માં, બફેટે પ્રથમ આવકવેરાનું રિટર્ન ભર્યુ, જેમાં સમાચારપત્ર વહેંચવાના તેમના કામમાં 35 ડોલરના ખર્ચ તરીકે તેમની સાયકલ અને ઘડીયાળને બાદ કરી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7280569.stm|title=Buffett 'becomes world's richest'|access-date= 2008-05-20|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;  તેમના પિતા કોંગ્રેસ માટે પસંદગી પામ્યા ત્યાર બાદ, બફેટે વોશિંગ્ટન ડી.સી.ની [[વૂડરો વિલ્સન હાઇ સ્કૂલ]] ખાતે શિક્ષણ મેળવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.nti.org/b_aboutnti/b1t.html|title=Warren E. Buffett|publisher=[[Nuclear Threat Initiative]]|archive-date=2010-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617011213/http://www.nti.org/b_aboutnti/b1t.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  1945માં, [[હાઇ સ્કૂલ]]ના પ્રથમ વર્ષમાં, બફેટ અને તેના મિત્રોએ વપરાયેલા [[પિનબોલ મશીન]]ની ખરીદી કરવા માટે 25 ડોલરનો ખર્ચ કર્યો, જેને તેમણે [[બાર્બર શોપ]]માં મુક્યું.  થોડા મહિનાઓમાં જ,તેમણે વિવિધ સ્થળોએ ત્રણ મશીન્સની માલિકી મેળવી લીધી. બફેટે પ્રથમ [[ધી વ્હોર્ટન સ્કૂલ]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા]], (1947-49) ખાતે પોતાનું નામ નોંધાવ્યું જ્યાં તેઓ [[આલ્ફા સિગ્મા ફી]] મંડળ સાથે જોડાયા.  તેમના પિતા અને કાકાઓ નેબ્રાસ્કાના ચેપ્ટરમાંથી આલ્ફા સિગ્મા ફી ભાઈઓ હતા.  1950માં, તેઓ [[યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા]]માં તબદીલ થયા, જ્યાં તેમણે અર્થશાસ્ત્રમાં [[બી.એસ.]]ની પદવી મેળવી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unl.edu/ucomm/ucomm/notables/alumni.shtml |title=UNL &amp;#124; Nebraska Notables &amp;#124; Alumni |publisher=Unl.edu |date=1914-02-24 |access-date=2009-02-23 |archive-date=2007-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205233439/http://www.unl.edu/ucomm/ucomm/notables/alumni.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  

[[ચિત્ર:Phil Fisher.jpg|thumb|75px|ફિલ ફિશર (1907–2004)]]

[[કોલમ્બિયા બિઝનેસ સ્કૂલ]]માં [[બેન્જામિન ગ્રેહામ]] (''[[ધી ઇન્ટેલિજન્ટ ઇન્વેસ્ટર]]''  પુસ્તકના લેખક), અને [[ડેવિડ ડોડ]], બે ખ્યાતનામ [[સિક્યોરિટી એનાલિસ્ટ]] ભણાવે છે તેવું જાણ્યા બાદ તેમણે ત્યાં પ્રવેશ મેળવ્યો.  ત્યાર બાદ તેમણે 1951માં [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]]માંથી [[અર્થશાસ્ત્ર]] વિષયમાં [[એમ.એસ.]] પદવી મેળવી. બફેટના પોતાના શબ્દોમાં: 
&lt;blockquote&gt;&lt;p&gt;હું 15 ટકા [[ફિશર]] અને 85 ટકા બેન્જામિન ગ્રેહામ છું.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hagstrom|2005|p= 27}}&lt;/ref&gt; &lt;/p&gt;&lt;p&gt;રોકાણના પાયાના સૂત્રોમાં શેર તરફ વેપારની નજરે જૂઓ, બજારના ફેરફારને તમારા લાભમાં ફેરવો અને [[સલામત માર્જિન]]નો સમાવેશ થાય છે.   જે અમને બેન ગ્રેહામે શીખવ્યું હતું.  આજથી સો વર્ષો બાદ પણ તે રોકાણના પાયાના સિદ્ધાંતો બની રહેશે.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hagstrom|2005|p=14 Warren Buffett is now the richest man in the world with $65 [[billion]]. GE Raises $15 [[billion]]; Buffett Gets Preferred Stake (Update3) }}&lt;/ref&gt; &lt;/p&gt;&lt;/blockquote&gt;

== કારકીર્દિ ==
બફેટ 1951-54 દરમિયાન [[ઓમાહા]]માં ''બફેટ-ફોક એન્ડ કંપની'' માં ઇન્વેસ્ટમેન્ટ સેલ્સમેન તરીકે, 1954-1956 દરમિયાન [[ન્યૂ યોર્ક]]ના ''ગ્રેહામ-ન્યૂમેન કોર્પોરેશન'' માં સિક્યોરિટી એનાલિસ્ટ તરીકે, 1956-1969ના ગાળામાં ઓમાહાની ''બફેટ પાર્ટનરશીપ લિમિટેડ'' માં જનરલ પાર્ટનર તરીકે કામ કરતા હતા અને 1970થી આજ સુધી તેઓ ઓમાહાની [[બર્કશાયર હેથવે]] ઇન્કના [[ચેરમેન]], [[સીઇઓ]] તરીકે કાર્યરત છે. 

1952માં, બફેટે શોધી કાઢ્યું કે [[ગ્રેહામ]] [[જીઇઆઇસીઓ]] ઇન્શ્યોરન્સના બોર્ડના સભ્ય હતા.  તેઓ શનિવારના રોજ ટ્રેનમાં બેસી વોશિંગ્ટન ડી.સી. ગયા અને દરવાજે તેમને અંદર જવાની મંજૂરી ન આપી ત્યાં સુધી જીઇઆઇસીઓ (GEICO)ના દ્વાર ખખડાવતા રહ્યા. ત્યાં તેઓ જીઇઆઇસીઓ (GEICO)ના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ, લોરિમોર ડેવિડસનને મળ્યા અને બંનેએ કલાકો સુધી ઇન્સ્યોરન્સ ઉદ્યોગ વિષે ચર્ચા કરી. ડેવિડસન અંતે બફેટના જીવનપર્યંતના મિત્ર બની ગયા અને તેમના પ્રભાવને&lt;ref&gt;{{cite book|author=Lowenstein, Roger|title=Buffett: The Making of an American Capitalist|page=43}}&lt;/ref&gt; કારણે પાછળથી ફક્ત 15 મિનીટ બાદ તેમણે જણાવ્યું હતું કે બફેટ &quot;અદભૂત વ્યક્તિ&quot; છે. બફેટ કોલમ્બિયાથી સ્નાતક થયા હતા અને [[વોલ સ્ટ્રિટ]]માં કામ કરવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા, પરંતુ તેમના પિતા અને બેન ગ્રેહામ બંનેએ તેમ ન કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે ગ્રેહામ માટે વિના મૂલ્યે કામ કરવાની ઓફર કરી હતી, પરંતુ ગ્રેહામે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://investreview.wordpress.com/warren-buffet-page/ |title=W. Buffett Bio « Sean’s Investment Review |publisher=Investreview.wordpress.com |date= |access-date= 2009-02-23}}&lt;/ref&gt;  

બફેટ ઓમાહા પરત આવ્યા અને [[ડેલ કાર્નેગી]] પબ્લિક સ્પીકીંગ કોર્સ કરવા સાથે સ્ટોકબ્રોકર તરીકે કામ કરવા લાગ્યા. {{Fact|date=June 2009}}તેઓ જે શીખ્યા હતા તેનો ઉપયોગ કરીને, તેઓ [[યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા]] ખાતે રાત્રી ક્લાસમાં &quot;રોકાણ માટેના સિદ્ધાંતો&quot; વિષય શીખવવા માટે પૂરતા આત્મવિશ્વાસુ હતા. તેમના વિદ્યાર્થીઓની સરેરાશ ઉંમર પોતાના કરતા બમણાથી પણ વધારે હતી. આ સમય દરમિયાન, અન્ય રોકાણ તરીકે સિંકલેર ટેક્સાકો ગેસ સ્ટેશનની પણ ખરીદી કરી હતી. આમ છતાં, તે સફળ ઔદ્યોગિક સાહસ સાબિત થયું ન હતું. 

1953માં, બફેટે [[સુસાન થોમ્પ્સન]] સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને બીજે વર્ષે તેણીએ પ્રથમ બાળક, [[સુસાન એલિસ બફેટ]]ને જન્મ આપ્યો હતો. 1954માં, બફેટે [[બેન્જામિન ગ્રેહામ્સ]] પાર્ટનરશીપ ખાતે નોકરી સ્વીકારી લીધી. તેમનો શરૂઆતનો પગાર પ્રતિ વર્ષ 12,000 ડોલર હતો (વર્ષ 2008ના ડોલર પ્રમાણે આશરે 97,000 ડોલર). ત્યાં તેમણે [[વોલ્ટર સ્ક્લોસ]] સાથે ઘણું કામ કર્યું.  ગ્રેહામ સાથે કામ કરવું ખૂબ અઘરી બાબત હતી. તેઓ મક્કમ રીતે માનતા હતા કે શેરની કિંમત અને તેના મૂળભૂત મૂલ્ય વચ્ચેના વિનીમયના અભ્યાસ બાદ તે સલામતીની બહોળી તક પૂરી પાડે છે. બફેટ આ દલીલથી પ્રભાવિત થયા હતા, પરંતુ તેમણે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે માપદંડ ખૂબ કડક છે અને કંપનીને વધુ ગુણાત્મક મૂલ્ય ધરાવતા મોટા વિજેતાઓને ગુમાવવાનું નુક્શાન થઇ રહ્યું છે.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; તે સમાન વર્ષે જ બફેટને ત્યાં બીજા બાળક, [[હાવર્ડ ગ્રેહામ બફેટ]]નો જન્મ થયો. 1956માં, [[બેન્જામિન ગ્રેહામ]] નિવૃત્ત થયા અને તેમની ભાગીદારી બંધ કરી દીધી. તે સમયે બફેટની વ્યક્તિગત બચત 1,74,000 ડોલર હતી અને તેમણે ઓમાહામાં ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પાર્ટનરશીપ, બફેટ પાર્ટનરશીપ લિમિટેડની શરૂઆત કરી. 

1957માં બફેટ ત્રણ ભાગીદારીઓ ધરાવતા હતા, જે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન ચાલી હતી. તેમણે ઓમાહામાં પાંચ બેડરૂમનું સાગોળનું ઘર 31,500 ડોલરની કિંમતે ખરીદ્યુ હતું, જ્યાં તેઓ હજુ પણ રહે છે. 1958માં, બફેટના ત્રીજા સંતાન, [[પિટર એન્ડ્રૂ બફેટ]]નો જન્મ થયો. બફેટે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન પાંચ ભાગીદારીઓનું સંચાલન કર્યું. 1959માં, સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન ભાગીદારીઓની સંખ્યા વધીને છ થઇ અને બફેટની મુલાકાત [[ચાર્લિ મુંગર]] સાથે થઇ. 1960 સુધીમાં, બફેટ સાત ભાગીદારીઓનું સંચાલન કરતા હતા: બફેટ એસોશિએટ, બફેટ ફન્ડ, ડેકી, એમડી, ગ્લેનઓફ, મો-બફ અને અંડરવુડ. તેમણે પોતાના એક ડોક્ટર ભાગીદારને અન્ય દસ ડોક્ટરો શોધવા જણાવ્યું કે જેઓ પ્રત્યેક તેમની ભાગીદારીમાં 10,000 ડોલરનું રોકાણ કરવા તૈયાર હોય. અંતે અગિયાર સંમત થયા. 1961માં, બફેટે જાહેર કર્યું  હતું કે તેમની ભાગીદારીની કુલ મિલકતોમાં સેનબોર્ન મેપ કંપની 35 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે 1958માં, સેનબોર્ન સ્ટોકનું વેચાણ ફક્ત શેરદીઠ 45 ડોલરની કિંમતે થયું હતું, જ્યારે સેનબોર્ન ઇન્વેસ્ટમેન્ટનો પોર્ટફોલિયો શેરદીઠ 65 ડોલરનો હતો. તે પ્રમાણે ખરીદકર્તાઓએ સેનબોર્નના શેરની કિંમત &quot;20 ડોલર ઓછી&quot; આંકી હતી અને તેઓ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પોર્ટફોલિયો માટે ડોલર પર 70 સેન્ટ્સથી વધારે ચૂકવવા માટે તૈયાર ન હતા, કેમકે મેપ બિઝનેસ કઇં ખાસ ઉકાળી શક્યો ન હતો.   તેને પગલે સેનબોર્નના બોર્ડમાં તેમને સ્થાન મળ્યું હતું. 

=== સંપત્તિના માર્ગે ===
1962માં, બફેટ તેમની ભાગીદારીઓને કારણે [[મિલિયોનેર]] બન્યા, જેમાં જાન્યુઆરી 1962માં 71,78,500 ડોલરની વધારાની રકમ હતી, જેમાંથી 10,25,000 ડોલર બફેટની હતી. બફેટે બધી જ ભાગીદારીઓ એક ભાગીદારીમાં ભેળવી દીધી. બફેટે ટેક્સ્ટાઇલ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપની, બર્કશાયર હેથવેની શોધ કરી. બફેટની ભાગીદારી શેરદીઠ 7.60 ડોલરની કિંમતે ખરીદી સાથે શરૂ થઇ હતી. 1965માં, જ્યારે બફેટની ભાગીદારીએ આક્રમક રીતે બર્કશાયરને ખરીદવાની શરૂઆત કરી, ત્યારે તેમણે શેરદીઠ 14.86 ડોલરની ચૂકવણી કરી હતી જ્યારે કંપની પાસે શેરદીઠ 19 ડોલરની [[કાર્યશીલ મૂડી]] હતી. તેમાં સ્થિર મિલકતો સમાવિષ્ટ ન હતી (ફેક્ટરી અને સાધનો). બફેટે બોર્ડની બેઠકમાં બર્કશાયર હેથવે પર અંકુશ મેળવી લીધો અને કંપનીના સંચાલન માટે કેન ચેસને નવા પ્રેસિડેન્ટ તરીકે નિમ્યા. 1966માં, બફેટે નવા નાણાં માટે ભાગીદારીને બંધ કરી. બફેટે તેમના પત્રમાં લખ્યું હતું કે: 

&lt;blockquote&gt;જ્યાં સુધી એવુ નહીં લાગે કે પરિસ્થિતીમાં ફેરફાર થયો છે (કેટલીક સ્થિતી હેઠળ વધારેલી મૂડી સારૂ પરિણામ લાવશે) અથવા નવા ભાગીદાર સામાન્ય મૂડી કરતા ભાગીદારીમાં કેટલીક સંપત્તિ લાવે નહીં, ત્યાં સુધી હું બીપીએલમાં કોઇ વધારાના ભાગીદારનો સમાવેશ નહીં કરુ. &lt;/blockquote&gt;

એક બીજા પત્રમાં, બફેટે ખાનગી ઉદ્યોગ - હોચશિલ્ડ, કોહ્ન એન્ડ કંપનીમાં પ્રથમ રોકાણની જાહેરાત કરી, જે બોલ્ટિમોર ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોરની ખાનગી માલિકીનો હતો. 1967માં, બર્કશાયરે તેનું પહેલુ અને એકમાત્ર 10 સેન્ટ્સનું ડિવિડન્ડ ચૂકવ્યું. 1969માં, તેના સૌથી સફળ વર્ષ બાદ, બફેટે ભાગીદારીનો અંત આણ્યો અને તેમની સંપત્તિ ભાગીદારોને તબદીલ કરી દીધી. ચૂકવવામાં આવેલી મિલકતોમાં બર્કશાયર હેથવેના શેરોનો સમાવેશ થતો હતો. 1970માં, બર્કશાયર હેથવેના ચેરમેન તરીકે, બફેટે શેરહોલ્ડરોને જાણીતા વાર્ષિક પત્રો લખવાની શરૂઆત કરી. આમ છતાં, તેઓ ફક્ત 50,000 ડોલરના વાર્ષિક પગાર અને તેમની રોકાણની આવક પર જ જીવતા હતા. 1979માં, બર્કશાયરે શેરદીઠ 775 ડોલરની કિંમતે ટ્રેડિંગ શરૂ કરી 1,310 ડોલરે પૂર્ણ કર્યું.   બફેટની કુલ સંપત્તિ 620 મિલિયન થઇ અને તેને પગલે તેઓ પ્રથમ વાર [[ફોર્બ્સ 400]]માં સ્થાન પામ્યા.  

2006માં, બફેટે જૂનમાં એવી જાહેરાત કરી કે તેઓ બર્કશાયરમાં રહેલા પોતાના 85 ટકા હિસ્સાને ધીમેધીમે જૂલાઇ 2006થી શરૂ કરી પાંચ સંસ્થાઓને આપી દેશે. તેઓ સૌથી વધુ ફાળો [[બિલ એન્ડ મલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]]ને આપશે.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Carol J.|last=Loomis|title=Warren Buffett gives away his fortune|journal=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=2006-06-25}}&lt;/ref&gt;  

2007માં, શેરહોલ્ડરોને એક પત્રમાં, બફેટે જાહેરાત કરી કે તેઓ પોતાની કંપની ચલાવવા માટે યુવાન અનુગામી કે કદાચ અનુગામીઓની શોધ કરી રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://abcnews.go.com/Business/story?id=2916457&amp;page=1|title=HELP WANTED: Warren Buffett Replacement|publisher=[[ABC News]]}}&lt;/ref&gt;  બફેટે અગાઉ તે ભૂમિકા માટે [[જીઇઆઇસીઓ (Geico)]] ખાતે ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ સંભાળી રહેલા લૌ સિમ્પ્સનની પસંદગી કરી હતી. આમ છતાં, સિમ્પ્સન બફેટ કરતા ફક્ત છ વર્ષ નાના હતા.  


2008માં, બફેટ [[ફોર્બ્સ]],&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Warren-Buffett_C0R3.html|title=#1 Warren Buffett|publisher=[[Forbes]]|date=2008-03-05}}&lt;/ref&gt; પ્રમાણે 62 બિલિયન ડોલર અને [[યાહૂ]] પ્રમાણે 58 બિલિયન ડોલરની સંપત્તિ સાથે [[બિલ ગેટ્સ]]ને પાછળ રાખી દઇ વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિ બની ગયા.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-10-10|url=http://tech.yahoo.com/news/nm/20081010/tc_nm/us_buffett_forbes|title=Buffett overtakes Gates to top new Forbes list|publisher=Reuters|date=2008-10-10|archive-date=2008-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014182749/http://tech.yahoo.com/news/nm/20081010/tc_nm/us_buffett_forbes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[બિલ ગેટ્સ]] સતત 13 વર્ષો સુધી [[ફોર્બ્સ]]ની યાદીમાં પ્રથમ ક્રમે રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.forbes.com/2008/03/05/richest-people-billionaires-billionaires08-cx_lk_0305billie_land.html|title=The World's Billionaires|publisher=[[Forbes]]|date=2008-03-05}}&lt;/ref&gt; 11 માર્ચ, 2009ના રોજ, બિલ ગેટ્સે ફોર્બ્સ મેગેઝિનના મતે પ્રથમ ક્રમ પાછો મેળવ્યો અને બફેટ બીજા ક્રમે આવી ગયા.  તેમના મૂલ્યોમાં અનુક્રમે 40 બિલિયન ડોલર અને 37 અબજ ડોલરનો ઘટાડો થયો હતો,&lt;ref&gt;{http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_the_100_wealthiest_people} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014164424/http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_the_100_wealthiest_people%7D |date=2009-10-14 }}&lt;/ref&gt; બફેટે (ફોર્બ્સના મતે) 2008/2009 દરમિયાનના 12 મહિનામાં 25 બિલિયન ડોલર ગુમાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/lists/2009/10/billionaires-2009-richest-people_Warren-Buffett_C0R3.html ]&lt;/ref&gt;

=== હસ્તાંતરણ ===
* 1973માં, બર્કશાયરે [[વોશિંગ્ટન પોસ્ટ કંપની]]માં શેર હસ્તગત કરવાની શરૂઆત કરી હતી.  બફેટ [[કેથરિન ગ્રેહામ]]ના ગાઢ મિત્ર બની ગયા, જેઓ કંપની અને તેના મુખ્ય સમાચારપત્ર પર નિયંત્રણ ધરાવતા હતા અને તેઓ તેના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના સભ્ય બની ગયા.  

* 1974માં, એસઇસીએ વોરન બફેટ અને બર્કશાયરે વેસ્કોના કરેલા હસ્તાંતરણમાં હિતના શક્ય સંઘર્ષને ધ્યાનમાં લઇ ઔપચારિક તપાસનો આરંભ કર્યો. તે સાબિત થઇ શક્યું નહીં. 

* 1977માં, બર્કશાયરે અપ્રત્યક્ષ રીતે 32.5 મિલિયન ડોલરમાં ''બફેલો ઇવનીંગ ન્યૂઝ'' ને ખરીદી લીધી.  તેમના પ્રતિસ્પર્ધી, ''બફેલો કુરિયર એક્સપ્રેસ''  દ્વારા અવિશ્વાસના આરોપો લગાવવામાં આવ્યા.  ''કુરિયર એક્સપ્રેસ''  1982માં બંધ ન થઇ ત્યાં સુધી બંને સમાચારપત્રોએ નાણાં ગુમાવ્યા. 

* 1979માં, બર્કશાયરે એબીસી (ABC)માં સ્ટોક હસ્તગત કરવાની શરૂઆત કરી. કેપિટલ સિટીઝે [[18મી માર્ચ]], [[1985]]ના રોજ 3.5 બિલિયન ડોલરમાં એબીસી (ABC)ને ખરીદવાની જાહેરાત કરીને માધ્યમ ઉદ્યોગને ચોંકાવી દીધો, કેમકે એબીસી (ABC) તે સમયે કેપિટલ સિટીઝ કરતા ચાર ગણી મોટી હતી.  [[બર્કશાયર હેથવે]]ના ચેરમેન વોરન બફેટે આ સોદા માટે નાણાકીય મદદ કરી અને બદલામાં સંયુક્ત કંપનીમાં 25 ટકા હિસ્સો લીધો.&lt;ref&gt;ક્લેઇનફિલ્ડ, એન.આર. &quot;ABC 3.5 બિલિયન ડોલરમાં વેચાઇ; પ્રથમ નેટવર્ક વેચાણ.&quot; ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 19, 1985.&lt;/ref&gt;  કેપિટલ સિટીઝ/એબીસી (અથવા કેપસિટીઝ/એબીસી)ના નામે ઓળખાતી આ નવી કંપનીને એફસીસી ઓનરશીપ રૂલ્સને કારણે કેટલાક સ્ટેશન્સ વેચી દેવાની ફરજ પાડવામાં આવી.  આ બે કંપનીઓ સમાન બજારોમાં કેટલાક રેડિયો સ્ટેશન્સની માલિકી ધરાવતા હતા.  &lt;ref&gt;&quot;એફસીસીની કેપસિટીઝ માટે મંજૂરી/ABC સોદાની શક્યતા.&quot; ''[[પ્રસારણ]]'', માર્ચ 25, 1985.&lt;/ref&gt;

* 1987માં, બર્કશાયર હેથવેએ સેલોમોન ઇન્કમાં 12 ટકા હિસ્સો ખરીદીને તેને સૌથી મોટી શેરહોલ્ડર અને બફેટને કંપનીના ડિરેક્ટર બનાવી દીધા.  1990માં, [[જોહ્ન ગટફ્રીન્ડ]]ને (સેલોમોન બ્રધર્સના પૂર્વ સીઇઓ) સાંકળતુ એક કૌભાંડ બહાર આવ્યું.  એક ઠગ ટ્રેડર, [[પૌલ મોઝરે]] ટ્રેઝરી રૂલ્સ કરતા વધારે બિડ સુપરત કરી હતી.  જ્યારે તે પ્રકાશમાં આવ્યુ અને ગટફ્રિન્ડના ધ્યાનમાં આવ્યું ત્યારે તેણે તાત્કાલિક ધોરણે ઠગ ટ્રેડરને બરતરફ ન કર્યો.  ગટફ્રિન્ડે ઓગસ્ટ 1991માં કંપની છોડી દીધી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mbaa.fuqua.duke.edu/ldi/press_johngutfreund.html |title=''ઇનેક્શન્સ કેન બી એઝ ડેન્જરસ એડ બેડ એક્શન'' , એલિ ગોનીની, 2004ના ક્લાસ, ડ્યુક લિડરશીપ ડેવલોપમેન્ટ ઇનિશીયેટીવ |access-date=2010-02-05 |archive-date=2010-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618163023/http://mbaa.fuqua.duke.edu/ldi/press_johngutfreund.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બફેટ કટોકટીભરી સ્થિતી પૂરી થઇ ત્યાં સુધી સેલોમોનના સીઇઓ બની રહ્યા; 4 સપ્ટેમ્બર, 1991ના રોજ, કોંગ્રેસ સમક્ષ તેમણે ખાતરી આપી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.c-spanarchives.org/library/index.php?main_page=product_video_info&amp;products_id=21029-1 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2012-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308182509/http://www.c-spanarchives.org/library/index.php?main_page=product_video_info&amp;products_id=21029-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

* 1988માં, બફેટે [[કોકા-કોલા કંપની]]માં શેર ખરીદવાની શરૂઆત કરી, અંતે તેમણે 1.02 બિલિયન ડોલરમાં કંપનીના 7 ટકા શેર ખરીદી લીધા.  બર્કશાયરના સૌથી વધુ વળતર અપાવનારા રોકાણોમાંનું આ એક હતું, અને તે હજુ પણ તેમાં રોકાણ ધરાવે છે.   

* 2002માં, બફેટે અન્ય ચલણોની સામે યુ.એસ. ડોલર પૂરા પાડવા માટે 11 બિલિયન ડોલરના [[ફોરવર્ડ કોન્ટ્રેક્ટ]]સ કર્યા.  એપ્રિલ 2006 સુધીમાં, આ કોન્ટ્રેક્ટ્સ પરની તેમની કુલ આવક 2 બિલિયન ડોલરથી વધારે હતી. 

* 1998માં, તેમણે [[જનરલ રી]]ને હસ્તગત કરી, (સ્ટોક માટે ખૂબ ઓછા બનતા પ્રસંગમાં).  2002માં, બફેટ [[AIG]] ખાતે [[મોરિસ આર. ગ્રીનબર્ગ]] સાથે જોડાઇ ગયા, જ્યાં જનરલ રી [[રિઇન્સ્યોરન્સ]] પૂરા પાડતી હતી.  [[15 માર્ચ]], [[2005]]ના રોજ, AIGના બોર્ડે [[ન્યૂ યોર્ક]]ના એટર્ની જનરલ ઓફ સ્ટેટ, [[ઇલિયટ સ્પીત્ઝર]]ની ટીકાને પગલે ગ્રીનબર્ગને ચેરમેન અને સીઇઓના પદેથી રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડી હતી.  9 ફેબ્રુઆરી, 2006ના રોજ, AIG અને ન્યૂયોર્ક સ્ટેટ એટર્ની જનરલનું કાર્યાલય પતાવટ કરવા સંમત થયું હતું, જેમાં AIG 1.6 બિલિયન ડોલરનો દંડ ભરશે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sec.gov/news/press/2006-19.htm |title=AIG to Pay $800 Million to Settle Securities Fraud Charges by SEC; Over $1.6 Billion to be Paid to Resolve Federal and New York State Actions |date=2006-02-09 |publisher=[[Securities and Exchange Commission]] }}&lt;/ref&gt; 

* 2009માં, વોરન બફેટ [[સ્વિસ રી]]ની ઇક્વિટી મૂડીમાં વધારો કરવાના ભાગરૂપે 2.6 બિલિયન ડોલરનું રોકાણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal| url=http://www.forbes.com/2009/02/05/swiss-re-buffett-markets-equity-0205_insurance_08.html| title=Buffett Sinks Billions Into Swiss Re| work=Forbes Magazine| author=Lionel Laurent| date=02.05.09| archive-url=https://web.archive.org/web/20091230115858/http://www.forbes.com/2009/02/05/swiss-re-buffett-markets-equity-0205_insurance_08.html| archive-date=2009-12-30| journal=| access-date=2010-02-05| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=http://www.nytimes.com/2009/02/06/business/worldbusiness/06swiss.html?ref=business| title=Swiss Re Gets $2.6 Billion From Berkshire Hathaway | work=The New York Times| author=DAVID JOLLY| date=February 5, 2009 }}&lt;/ref&gt;  બર્કશાયર હેથવે 20 ટકાથી વધુની માલિકી મેળવવાના હક સાથે અગાઉથી 3 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal| url=http://www.ft.com/cms/s/0/8099d660-f354-11dd-9c4b-0000779fd2ac.html| title=Swiss Re turns to Buffett for new funding| work=The Financial Times| date=February 5, 2009| author=Haig Simonian, Francesco Guerrera }}&lt;/ref&gt; 

* 2009માં, વોરન બફેટે 34 બિલિયન ડોલરમાં રોકડ અને સ્ટોકમાં [[બર્લિંગ્ટન નોર્ધર્ન સાન્ટે ફી કોર્પ.]]ને હસ્તગત કરી.

=== 2000ના દાયકાના અંત ભાગમાં મંદી ===
* [[2000ના દાયકાના અંત સમયની મંદી]]ના એક ભાગ વર્ષ [[2007-08ની સબપ્રાઇમ કટોકટી]] દરમિયાન બફેટની ટીકા&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.cnbc.com/id/27400058|title= WSJ to Warren Buffett: &quot;Time to Get a New Crystal Ball&quot;|publisher=[[CNBC]]|author=Crippen, Alex}}&lt;/ref&gt; થઇ હતી કે તેમણે ખૂબ જલ્દી મૂડીની વહેંચણી કરી હતી અને તેને પગલે ઓછા શ્રેષ્ઠ સોદા થયા હતા.  “અમેરિકન ખરીદો. હું છું.” તાજેતરમાં જ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં વોરન બફેટનો અભિપ્રાય દર્શાવતો આ સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા હતા.  &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://stock-broker-security.com/warren-buffet-way/ |title= Warren Buffet and the Recession |access-date= 2009-06-18 |date= 2009-06-18 |work= Warren Buffet and the Recession |archive-date= 2009-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090628143114/http://stock-broker-security.com/warren-buffet-way/ |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

* બફેટે નાણાકીય ક્ષેત્રની 2007ની હાલની મંદીને &quot;[[પોએટિક જસ્ટીસ]]&quot; કહી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20| url=http://www.reuters.com/article/businessNews/idUSN0631767220080207| title=Buffett: Bank woes are &quot;poetic justice&quot;| publisher=Reuters|date=2008-02-07|author=Dabrowski, Wojtek}}&lt;/ref&gt; 

* બફેટની બર્કશાયર હેથવેએ 2008ના ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં કમાણીમાં 77 ટકાનો ઘટાડો નોંધાવ્યો હતો અને તેના તાજેતરના કેટલાક સોદાઓ પણ જંગી [[માર્ક-ટુ-માર્કેટ]] ખોટ સાથે થઇ રહ્યા હોવાનું મનાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-11-14|url=http://www.insurancejournal.com/news/national/2008/11/10/95403.htm|title= Even Buffett Can't Escape Markets, Storms; Berkshire Profit Falls 77%|publisher=Insurance Journal}}&lt;/ref&gt;  

* બર્કશાયર હેથવેએ [[ગોલ્ડમેન સેક્સ]]ના 10 ટકા પરપેચ્યુઅલ પ્રિફર્ડ સ્ટોક હસ્તગત કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-11-14|url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/berkshire-hathaway-invest.html|title=Berkshire Hathaway to Invest $5 Billion in Goldman Sachs|publisher=[[Goldman Sachs]]|author=Press Release|archive-date=2008-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220053032/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/berkshire-hathaway-invest.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  બફેટના કેટલાક ઇન્ડેક્સ પુટ ઓપ્શન્સ કે તેમણે જે વેચી દીધા હતા તે હાલમાં 6.73 બિલિયન ડોલરના માર્ક-ટુ-માર્કેટ ખોટથી ચાલી રહ્યા છે.&lt;ref name=&quot;reuters.com&quot;&gt;{{cite web|access-date= 2008-11-27|url=http://www.reuters.com/article/ousiv/idUSTRE4AN8BQ20081124|title= Buffett to disclose more on derivatives|publisher=Reuters|author=Jonathan Stempel}}&lt;/ref&gt; ભવિષ્યના નુક્શાનના અંદાજને કારણે એસઇસીએ એવી માગ કરી કે બર્કશાયરે કોન્ટ્રેક્ટ્સના મૂલ્યના ઉપયોગ માટેના પરિબળોમાં વધુ જંગી ડિસ્ક્લોઝર કર્યું છે.&lt;ref name=&quot;reuters.com&quot;/&gt; 

* બફેટે [[ડાઉ કેમિકલ]]ને 18.8 બિલિયન ડોલરના [[રોહ્મ એન્ડ હાસ]]ના હસ્તાંતરણ માટે મદદ કરી હતી.  આથી તેઓ તેમની [[બર્કશાયર હેથવે]] સાથે વિસ્તૃત કરાયેલા જૂથમાં સૌથી મોટા શેરહોલ્ડર બની ગયા, જેણે 3 બિલિયન ડોલર પૂરા પાડ્યા હતા અને દેવા અને ઇક્વિટી બજારની હાલની કટોકટી દરમિયાન તેમની મહત્ત્વની ભૂમિકાને ઉજાગર કરી.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Fontanella |first=James |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2008/07/11/14430/buffett-helps-dow-pay-19bn-for-rh/ |title=ftalphaville.ft.com, Buffett helps Dow pay $19bn for R&amp;H |publisher=Ftalphaville.ft.com |date=2008-07-11 |access-date= 2009-02-23}}&lt;/ref&gt; 

* ઓક્ટોબર 2008માં, માધ્યમોમાં આવ્યું કે વોરન બફેટ [[જનરલ ઇલેક્ટ્રીક]] (GE) પ્રિફર્ડ સ્ટોક ખરીદવા માટે સંમત થયા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/business/2008/oct/01/warrenbuffett.generalelectric વોરન બફેટ 3 બિલિયન ડોલરનો જનરલ ઇલેક્ટ્રીક પ્રિફર્ડ સ્ટોક ખરીદશે], [[ધી ગાર્ડિયન]] (1 October 2008)&lt;/ref&gt;  તેમાં વધારાના વિશેષ લાભો હતા: તેમને આવતા પાંચ વર્ષોમાં 22.25 ડોલરમાં 3 બિલિયન GE ખરીદવાનો વિકલ્પ મળ્યો, અને 10 ટકા ડિવિડન્ડ પણ મળ્યું (ત્રણ વર્ષમાં મેળવવાપાત્ર).  ફેબ્રુઆરી 2009માં, વોરન બફેટે પોતાના પોર્ટફોલિયોમાંથી પ્રોક્ટર એન્ડ ગેમ્બલ કંપની, અને જ્હોન્સન એન્ડ જ્હોન્સનમાંથી પોતાનો હિસ્સો વેચી દીધો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/berkshire-sells-johnson-&amp;-johnson-procter-&amp;-gamble/425035/ |title=Berkshire Hathaway unloads J&amp;J and P&amp;G |publisher=Financial Express |date=2009-02-17 |access-date= 2009-02-23}}&lt;/ref&gt; 

* ખોટા સમયના સૂચનો ઉપરાંત, 1998માં 86 ડોલરની ટોચે પહોંચેલા કોલાકોલા કંપનીના (NYSE:KO) શેર સહિતના બર્કશાયરના મોટા હોલ્ડીંગ્ઝ રાખવાના ડહાપણ સામે કેટલાક પ્રશ્નો ઉઠ્યા હતા.  બફેટે 2004ના કંપનીના વાર્ષિક અહેવાલમાં શેરનું વેચાણ ક્યારે કરવું એ અંગે સમસ્યા હોવા અંગે ચર્ચા કરી: &quot;કોઇ વ્યક્તિ દૂરથી સ્થિતીને જૂએ ત્યારે તેને હંમેશા બધુ સરળ લાગતું હોય છે.  કમનસીબે, આમ છતાં, આ એક વિન્ડશિલ્ડ છે જેના દ્વારા રોકાણકારોએ રક્ષણ મેળવવું જોઇએ, અને તે ગ્લાસ આગળ ધુમ્મસ આવી ગયું છે.&quot;&lt;ref&gt;સ્ક્રોડર, એલિસ ''ધી સ્નોબોલ: વોહન બફેટ એન્ડ ધી બિઝનેસ ઓફ લાઇફ''  ISBN 0-553-80509-6 બેન્ટમ સપ્ટેમ્બર 2008&lt;/ref&gt;  માર્ચ 2009માં, બફેટે કેબલ ટેલિવિઝનની મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે અર્થતંત્ર તેની &quot;ટોચેથી નીચે આવી ગયું છે... ફક્ત અર્થતંત્ર જ ગર્તામાં ધકેલાઇ ગયું છે તેવુ નથી, લોકોએ પણ મેં ક્યારેય ન જોઇ હોય તેવી ટેવો અપનાવી લીધી છે.&quot;  આ ઉપરાંત, બફેટે એવો ભય વ્યક્ત કર્યો હતો કે ફુગાવો વર્ષ 1970ની સપાટીએ ફરી પહોંચશે, જેના કારણે નિષ્ક્રીયતા આવી ગઇ હતી અને વર્ષો સુધી એવી સ્થિતી રહી હતી.&lt;ref&gt;જોશ ફન્ક, [https://web.archive.org/web/20090316073425/http://news.yahoo.com/s/ap/20090309/ap_on_bi_ge/buffett_economy &quot;બફેટે જણાવ્યું રાષ્ટ્રે જંગી બેકારીનો સામનો કરવો પડશે&quot;], [[AP]] [[MSNBC]] પર, માર્ચ 9, 2009, યાહૂ ન્યૂઝ વેબસાઇટ પર (માર્ચ 9, 2009ના રોજ સુધારો).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/29593426/ &quot;બફેટ: ધી ઇકોનોમિ હેઝ ફોલન ઓફ એ ક્લિફ’&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924101047/http://www.msnbc.msn.com/id/29593426/ |date=2010-09-24 }}, MSN.com, માર્ચ 9, 2009 (April 3, 2009ના રોજ સુધારો).&lt;/ref&gt; 

* 2009માં, બફેટે તેના કોનોકોફિલીપમાં રહેલા નિષ્ફળ રોકાણને વેચી દીધુ અને શેરહોલ્ડરોને જણાવ્યું &quot;જ્યારે ઓઇલ અને ગેસની કિંમતો તેની ટોચની સપાટીની નજીક હતી ત્યારે મેં કોનોકોફિલીપનનો જંગી સ્ટોક ખરીદ્યો હતો. મેં ક્યારેય વિચાર્યું નહોતું કે ઉર્જાની કિંમતોમાં નાટકીય રીતે ઘટાડો થશે, જેમ છેલ્લા અડધા વર્ષમાં બન્યું છે. હું હજુ પણ એવું માનું છું કે ભવિષ્યમાં ઓઇલની કિંમતો હાલની 40-50 ડોલરની સપાટીથી ઘણી ઉંચી જશે. પરંતુ અત્યાર સુધીમાં હું ખોટો સાબિત થયો છું. તેની કિંમતોમાં જો વધારો થશે તો પણ ખોટા સમયે કરવામાં આવેલી ખરીદીને કારણે બર્કશાયરને ઘણા બિલિયન ડોલરનું નુક્સાન થયું છે.&quot;&lt;ref name=&quot;BuffettCOPBlunder&quot;&gt;[http://www.gurufocus.com/news.php?id=50143 વોરન બફેટ્સ મલ્ટિમિલિયન મિસ્ટેક વીથ કોનોકોફિલ્લીપ (COP)]&lt;/ref&gt; 

* 2009 - બર્લિંગ્ટન નોર્ધર્ન સાન્ટા એફઇ રેલવે ([[BNSF]] સાથેનું સૂચિત મર્જર, BNSF શેરહોલ્ડરોની 2010ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળાની મંજૂરી બાદ શક્ય બન્યું. આ સોદાનું મૂલ્ય આશરે 34 બિલિયન ડોલર હતું અને અગાઉના આશરે 22 ટકા હિસ્સામાં વધારાનો નિર્દેશ કરતો હતો. 

* 2009માં વેરિસ્ક સ્ટોક હસ્તાંતરણ- વેરિસ્કે(આઇએસઓ [ઇન્સ્યોરન્સ સર્વિસીઝ ઓફિસ]) મૂડીબજારમાં પ્રવેશ કર્યો તે અગાઉ બફેટ પાંચ ટકા માલિકી ધરાવતા હતા. મેં 2009માં જ્યારે વેરિસ્કે બજારમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે બફેટે વધુ છ ટકા શેરની ખરીદી કરી.

== અંગત જીવન ==
બફેટ 1952માં [[સુસાન થોમ્પ્સન]]ને પરણ્યા હતા. તેમને [[સુસી]], [[હાવર્ડ]] અને [[પિટર]] એમ ત્રણ સંતાનો હતા. 1977થી બંનેએ અલગ રહેવાની શરૂઆત કરી હોવા છતાં 2004માં તેણીનું મૃત્યુ ન થયું ત્યાં સુધી તેઓ પરિણીત રહ્યા. તેમની દિકરી, સુસી ઓમાહામાં રહે છે અને ''સુસાન એ. બફેટ ફાઉન્ડેશન'' દ્વારા સખાવતી કાર્યો કરે છે અને તેણી [[ગર્લ્સ, ઇન્ક]]ની નેશનલ બોર્ડ મેમ્બર છે. 2006માં, તેમના છોત્તેરમા જન્મદિને, તેમના લાંબા સમયની અપરિણીત સાથી ઓસ્ટ્રીડ મેન્ક્સને પરણ્યા, જેમની ઉંમર 60 વર્ષ હતી.  1977માં તેમના પત્ની છોડીને સાન ફ્રાન્સિસ્કો ગયા ત્યારથી તેણી તેમની સાથે રહેતી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2006/08/31/business/main1954089.shtml CBS ન્યૂઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081027134342/http://www.cbsnews.com/stories/2006/08/31/business/main1954089.shtml |date=2008-10-27 }} અહેવાલ ''વેડીંગ બેલ ફોર વોરન બફેટ''  31 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ પ્રકાશિત&lt;/ref&gt;  સુસાન બફેટ ગાયક તરીકે કારકીર્દિ માટે ઓમાહા છોડતા હતા ત્યારે તેણીએ જ આ બંનેને મેળવવાનું કાર્ય કર્યું.  ત્રણેય એકબીજાની ખૂબ નજીક હતા અને મિત્રોને હોલિડે કાર્ડ્સમાં નીચે &quot;વોરન, સુસી અને ઓસ્ટ્રીડ&quot; લખતા.&lt;ref name=&quot;lowenstein&quot;&gt;{{cite book | last=Lowenstein | first=Roger | title=Buffett: The Making of an American Capitalist | isbn= 0812979273 | publisher=Random House | year=}}&lt;/ref&gt;  સુસાન બફેટના મૃત્યુના થોડા સમય પહેલા જ તેણીએ [[ચાર્લિ રોઝ શો]]માં મુલાકાત દરમિયાન આ સંબંધ વિષે થોડી ચર્ચા કરી હતી, જે બફેટની અંગત જિંદગી વિષે ભાગ્યે જ જાણવા મળેલી વાતો હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.bookwormomaha.com/store/pc-34-9-susan-buffett-in-her-own-words-conversations-with-charlie-rose.aspx|title=Susan Buffett in Her Own Words: Conversations with Charlie Rose|publisher=Bookworm Omaha|archive-date=2007-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223012430/http://www.bookwormomaha.com/store/pc-34-9-susan-buffett-in-her-own-words-conversations-with-charlie-rose.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

2006ની તેમનો વાર્ષિક [[પગાર]] આશરે 1,00,000 ડોલર હતો, જે સમકક્ષ કંપનીઓના વરિષ્ઠ [[એક્ઝિક્યુટીવના મહેનતાણા]]ની સરખામણીએ ઘણો ઓછો હતો.&lt;ref name=&quot;fool1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.fool.com/investing/small-cap/2005/06/29/stupid-ceo-tricks.aspx |title=Stupid CEO Tricks |author= Smith, Rich |publisher=[[Motley Fool]] |date=2005-06-29 |access-date= 2008-05-20}}&lt;/ref&gt;  2007 અને 2008માં, તેમણે કુલ 1,75,000 ડોલરની કમાણી કરી હતી, જેમાં 1,00,000 ડોલરના મૂળ પગારનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.equilar.com/CEO_Compensation/BERKSHIRE_HATHAWAY_INC_Warren_E._Buffett.php 2007 સીઇઓ કોમ્પન્સેશન ફોર વોરન ઇ. બફેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224154608/http://www.equilar.com/CEO_Compensation/BERKSHIRE_HATHAWAY_INC_Warren_E._Buffett.php |date=2009-02-24 }}, [[Equilar]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.equilar.com/CEO_Compensation/Berkshire_Hathaway_Warren_E._Buffett.php 2008 સીઇઓ કોમ્પન્સેશન ફોર વોરન ઇ. બફેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414092753/http://www.equilar.com/CEO_Compensation/Berkshire_Hathaway_Warren_E._Buffett.php |date=2009-04-14 }}, [[Equilar]]&lt;/ref&gt;  તેઓ હાલમાં ઓમાહાની નજીક આવેલા [[ડન્ડી]] ખાતે એ જ ઘરમાં રહે છે, જે તેમણે 1958માં 31,500 ડોલરમાં ખરીદ્યુ હતું, આજે તેમની કિંમત આશરે 70,000 ડોલર છે (જોકે તેઓ કેલિફોર્નિયાના લગુના બિચ ખાતે 4 મિલિયન ડોલરનું ઘર ધરાવે છે).&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.forbes.com/2005/03/10/cx_bill05_homeslide_2.html?thisSpeed=6000000000|title=Warren Buffett|publisher=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 1989માં [[ખાનગી જેટ]] પર બર્કશાયરના ભંડોળમાંથી આશરે 10 મિલિયન ડોલરનો&lt;ref&gt;{{cite web |last=Canzano |first=John |url=http://www.omaha.com/index.php?u_page=3939&amp;u_sid=10057503 |title=CWS |publisher=Omaha.com |date=2007-06-22 |access-date=2009-02-23 |archive-date=2007-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715211720/http://www.omaha.com/index.php?u_page=3939&amp;u_sid=10057503 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ખર્ચ કર્યા બાદ, બફેટે સંકોચપૂર્વક તેને &quot;''ધી ઇનડિફેન્સિબલ'' &quot; નામ આપ્યું. અન્ય સીઇઓ દ્વારા અગાઉ આ પ્રકારની કરવામાં આવેલી ખરીદીની તેમણે કરેલી ટીકા અને જાહેર વાહનવ્યવહારનો વધુ ઉપયોગ કરવાના તેમના ઇતિહાસનો ભંગ આ કાર્યને કારણે થયો.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.berkshirehathaway.com/letters/1989.html|title=Chairman's Letter 1989|publisher=[[Berkshire Hathaway]]}}&lt;/ref&gt; 

તેઓ કાર્ડની રમત [[બ્રિજ]]ના ઉત્સુક ખેલાડી બની રહ્યા, જે તેમણે શેરોન ઓબ્સર્ગ પાસેથી શીખી હતી અને તેઓ તેણી તેમજ બિલ ગેટ્સ સાથે રમતા હતા.&lt;ref&gt;http://www.usatoday.com/news/education/2005-12-19-bridge-schools_x.htm&lt;/ref&gt; તેઓ સપ્તાહમાં 12 કલાક આ રમત રમવા પાછળ ગાળતા.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/02/16/sunday/main3840748.shtml|title=Bringing Back Bridge|publisher=[[CBS News]]|date=2008-02-17|author=Blackstone, John|archive-date=2008-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526022755/http://www.cbsnews.com/stories/2008/02/16/sunday/main3840748.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006માં, તેમણે [[બફેટ કપ]] માટે બ્રિજની મેચનું આયોજન કર્યું હતું. [[ગોલ્ફ]]ની રમતમાં યોજાતા [[રાઇડર કપ]]ની જેમ, સમાન શહેરમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તરફના બ્રિજના બાર ખેલાડીઓની ટીમ કાર્યક્રમમાં [[યુરોપ]]ના લોકોના બાર ખેલાડીઓ સાથે ટકરાઇ. 

વોરન બફેટે [[ડીઆઇસી એન્ટરટેઇન્મેન્ટ]] અને ત્યાર બાદ [[એ સ્ક્વોર્ડ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ]]ના [[એન્ડી હાવર્ડ]] સાથે તથા ક્રિસ્ટોફર વેબર સાથે એનિમેટેડ શ્રેણી પર કામ કર્યું. આ શ્રેણીમાં બફેટ અને મુંગરને દર્શાવવામાં આવતા હતા અને તેઓ બાળકોને જીવનની યોગ્ય નાણાકીય ટેવો વિષે શીખવી રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite book| url=http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view&amp;newsId=20090724005103&amp;newsLang=en| title=Warren Buffett, Martha Stewart, Gisele Bündchen, and Kosmos Featuring Carl Sagan Headline New Slate of Purpose-Driven Entertainment for Children| work=Business Wire| July 24, 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.cnbc.com/id/32123530| title=CNBC TRANSCRIPT: Warren Buffett's 'Secret Millionaire's Club' Live Interview on Squawk Box| work=CNBC}}&lt;/ref&gt;  

બફેટ પ્રેસ્બિટેરિઅન ગણાતા હતા, પરંતુ જ્યારે ધાર્મિક માન્યતાઓની વાત આવે છે ત્યારે તેઓ પોતાને [[અજ્ઞેયવાદી]]&lt;ref&gt;[http://www.wired.com/wired/archive/14.11/faces3.html ''વાયર્ડ'' ] અહેવાલ ''ફેસીસ ઓફ ધી ન્યૂ એથીઇઝમ: ધી સ્ક્રાઇબ''  નવેમ્બર 2006ના રોજ પ્રકાશિત, 10 નવેમ્બર, 2009માં પ્રવેશ&lt;/ref&gt; ગણાવતા હતા.  ડિસેમ્બર 2006માં, એવું નોંધાયુ હતું કે બફેટ સેલ ફોન રાખતા નથી, તેમના ડેસ્ક પર કોમ્પ્યુટર નથી અને તેઓ પોતાની ઓટોમોબાઇલ&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.rediff.com/money/2006/dec/26buffet.htm|title=How Warren Buffett made his billions|publisher=[[Rediff.com]]|date=2006-12-26}}&lt;/ref&gt; [[કેડિલ્લેક ડીટીએસ]] જાતે ચલાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/05/29/8378053/index.htm|title=Buffett backs GM—and buys a Caddy|publisher=CNN|date=2006-06-04|author=Taylor III, Alex|archive-date=2008-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929081715/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/05/29/8378053/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

બફેટ ચાઇનીઝ લેબલ [[ટ્રેન્ડ્ઝ]]ના ટેલર દ્વારા બનાવેલા સૂટ પહેરે છે; અગાઉ તેઓ [[એર્મનોગિલ્ડો ઝેગના]] પહેરતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://money.cnn.com/2009/09/23/news/companies/warren_buffett_dayang_suits.fortune/index.htm?postversion=2009092513 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-05 |archive-date=2010-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203161209/http://money.cnn.com/2009/09/23/news/companies/warren_buffett_dayang_suits.fortune/index.htm?postversion=2009092513 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== વંશાવલિ ===
બફેટના ડીએનએ અહેવાલોમાં એવું બહાર આવ્યું કે પિતૃપક્ષના પૂર્વજો મૂળ ઉત્તર [[સ્કેન્ડીનેવિયા]]ના હતા, જ્યારે તેમના માતૃપક્ષના પૂર્વજો મોટે ભાગે [[આઇબેરિયા]] અથવા [[એસ્ટોનિયા]]માં મૂળ ધરાવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/06/11/100060549/index.htm|title=The Buffett mystery|publisher=CNN|date=2007-05-28|author=Boyle, Matthew|archive-date=2009-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208081540/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/06/11/100060549/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  માતા તરફથી, તેઓ ગાયક [[હેરી ચેપિન]]ના&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2009-11-04|url=http://wc.rootsweb.ancestry.com/cgi-bin/igm.cgi?op=PED&amp;db=geolarson2&amp;id=I092445
|title=Warren Buffett ancestry|publisher=ancestry.com|date=2009-11-04|author=Larson, George}}&lt;/ref&gt; દૂરના પિતરાઇ ભાઈ છે. આ બાબતે ઘણા બધા સૂચનોની વિપરીત, અને તેમના કુટુંબ વચ્ચે ઉભી થયેલી અનિયમિત મિત્રતા હોવા છતાં, વોરન બફેટને જાણીતા ગાયક [[જીમ્મી બફેટ]] સાથે કોઇ સ્પષ્ટ સંબંધો ન હતા. 


=== રાજકારણ ===
ઘણા વર્ષો સુધી રાજકારણમાં ફાળો આપ્યા ઉપરાંત, બફેટે [[બરાક ઓબામા]]ના [[પ્રેસિડેન્સિયલ કેમ્પેઇન]]ને પુષ્ટિ આપી અને કેમ્પેઇન માટે ફાળો આપ્યો.  2 જૂલાઇ, 2008ના રોજ, બફેટે ઓબામાની ઝૂંબેશ માટે ઓબામાના નેશનલ ફાઇનાન્સ ચેર, [[પેની પ્રિટ્ઝકર]] અને તેમના પતિ તેમજ ઓબામાના સલાહકાર [[વેલેરિ જેરેટ્ટ]] દ્વારા ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે પ્લેટદીઠ 28,500 ડોલરના કાર્યક્રમમાં હાજરી આપી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news
   |url        = http://www.nytimes.com/2008/07/03/us/politics/03donate.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/U/United%20States%20Politics%20and%20Government
   |type       = 
   |title      = Obama Picks Up Fund-Raising Pace 
   |work       = Washington Post
   |author     = Michael Luo and Christopher Drew
   |date       = 3 July 2008
   |access-date =  2008-09-24
   }}&lt;/ref&gt;  બફેટે પ્રેસિડેન્ટના પદ માટે ઓબામાને ટેકો આપ્યો, અને સૂચવ્યું કે [[સામાજિક ન્યાય]] અંગેના [[જ્હોન મેકકેઇન]]ના વિચારો પોતાના વિચારોથી ઘણા અલગ હતા અને બફેટ પોતાની પસંદગી બદલે તે માટે &quot;[[લબૉટમિ]]&quot;ની જરૂર પડશે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnbc.com/id/24469771/site/14081545/page/3/|title=&quot;Squawk Box&quot; Transcript: Becky Quick Sits Down with Billionaire Investor Warren Buffett|access-date=2008-09-12|publisher=[[CNBC]]|archive-date=2011-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610235708/http://www.cnbc.com/id/24469771/site/14081545/page/3/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
બીજી [[2008ની યુએસ પ્રેસિડેન્સીયલ ડિબેટ]] દરમિયાન, પ્રેસિડેન્સીયલ ડિબેટના મિડીયેટર [[ટોમ બ્રોકો]] દ્વારા પ્રશ્ન પૂછાયા બાદ, ઉમેદવારો જ્હોન મેકકેઇન અને બરાક ઓબામા બંનેએ ભવિષ્યના શક્ય [[સેક્રેટરી ઓફ ધી ટ્રેઝરી]] તરીકે બફેટનું નામ આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news
   |url        = http://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/07/presidential.debate.transcript/
   |type       = 
   |title      = Transcript of second McCain, Obama debate
   |work       = CNN
   |author     = 
   |date       = 10 October 2008
   |access-date =  2008-10-10
   }}&lt;/ref&gt;  પાછળથી, ત્રીજી અને અંતિમ પ્રેસિડેન્સીયલ ડિબેટમાં, ઓબામાએ બફેટને સંભવિત આર્થિક સલાહકાર ગણાવ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.moneyweb.co.za/mw/view/mw/en/page95?oid=234774&amp;sn=Detail| title=Obama appoints Buffett as economic adviser| date=07 November 2008 |publisher=Reuters}}&lt;/ref&gt;  બફેટ [[કેલિફોર્નિયા]]ના [[રિપબ્લીકન]] ગવર્નર [[આર્નોલ્ડ સ્વાર્ઝનેગર]]ના 2003ની ચૂંટણી ઝુંબેશ દરમિયાન નાણાકીય સલાહકાર પણ હતા.&lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-13-buffett-calif_x.htm યુએસએ ટુડે: સ્વાર્ઝનેગર ટેપ્સ બફેટ એઝ ફાઇનાન્સ એડવાઇઝર] 14 ઓગસ્ટ, 2003&lt;/ref&gt; 


=== લખાણો ===
વોરન બફેટના લખાણોમાં તેમના વાર્ષિક અહેવાલો અને વિવિધ લેખોનો સમાવેશ થાય છે.  


તેમણે ફુગાવાની વિનાશક અસરો અંગે ચેતવણી આપી હતી: 
{{cquote|The arithmetic makes it plain that inflation is a far more devastating tax than anything that has been enacted by our legislatures. The inflation tax has a fantastic ability to simply consume capital. It makes no difference to a widow with her savings in a 5 percent passbook account whether she pays 100 percent income tax on her interest income during a period of zero inflation, or pays no income taxes during years of 5 percent inflation.&lt;ref&gt;''How Inflation Swindles the Equity Investor'', Warren Buffett, FORTUNE, May 1977&lt;/ref&gt;}}


''[[ધી સુપરઇન્વેસ્ટર્સ ઓફ ગ્રેહામ-એન્ડ-ડોડ્સવિલ્લે]]''  શીર્ષક હેઠળના લેખમાં, બફેટે ગ્રેહામ એન્ડ ડોડ વેલ્યુ ઇન્વેસ્ટીંગ સ્કૂલના સંખ્યાબંધ વિદ્યાર્થીઓ પર પ્રકાશ ફેંકીને [[એસએન્ડપી 500]]ને પછાડનારા [[એફિસીયન્ટ-માર્કેટ હાઇપોથિસીસ]]નું ખંડન કરીને તેને એક &quot;માત્ર અકસ્માત&quot; ગણાવ્યો.  બફેટે પોતાના ઉપરાંત, [[વોલ્ટર જે. સ્ક્લોસ]], ટોમ નેપ, એડ એન્ડરસન (ટ્વીડી, બ્રાઉન ઇન્ક.), બિલ રૂએન (સિક્વોઇયા ફન્ડ, ઇન્ક.), [[ચાર્લ્સ મંગર]] (બફેટના બર્કશાયરના પોતાના  ભાગીદાર), રિક ગુરિન (પેસિફીક પાર્ટનર્સ, લિમિટેડ), અને સ્ટેન પર્લમિટર (પર્લમિટર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ)ના નામ આપ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dealbook.blogs.nytimes.com/2008/08/12/official-buffett-biography-to-hit-shelves/ | work=New York Times | title=Official Buffett Biography to Hit Shelves | date=2008-08-12 | access-date= 2008-08-15}}&lt;/ref&gt; 


નવેમ્બર 1999ના તેમના ''ફોર્ચ્યુન''  લેખમાં, તેમણે રોકાણકારોની અવાસ્તવિક અપેક્ષાઓ માટે ચેતવણી આપી: 
{{cquote|Let me summarize what I've been saying about the stock market: I think it's very hard to come up with a persuasive case that equities will over the next 17 years perform anything like--anything like--they've performed in the past 17. If I had to pick the most probable return, from appreciation and dividends combined, that investors in aggregate--repeat, aggregate--would earn in a world of constant interest rates, 2% inflation, and those ever hurtful frictional costs, it would be 6%.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1999/11/22/269071/index.htm|title=Mr. Buffett on the Stock Market|date=November 22, 1999|work=Fortune Magazine|author=Warren Buffett; Carol Loomis|access-date=ફેબ્રુઆરી 5, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090821213746/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1999/11/22/269071/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}


=== દાનવૃત્તિ ===
વર્ષ 1988 બાદના વોરન બફેટના તેમની સંપત્તિ અને શા માટે તેઓ તેની ફરી ફાળવણી કરવા માગે છે, તે અંગેના નીચેના નિવેદનો છે: 

{{cquote|I don't have a problem with guilt about money. The way I see it is that my money represents an enormous number of claim checks on society. It's like I have these little pieces of paper that I can turn into consumption. If I wanted to, I could hire 10,000 people to do nothing but paint my picture every day for the rest of my life. And the GDP would go up. But the utility of the product would be zilch, and I would be keeping those 10,000 people from doing AIDS research, or teaching, or nursing. I don't do that though. I don't use very many of those claim checks. There's nothing material I want very much. And I'm going to give virtually all of those claim checks to charity when my wife and I die. (Lowe 1997:165–166)}}

''એનવાય ટાઇમ્સ'' ના લેખમાંથી: &quot;હું વારસાગત સંપત્તિમાં માનતો નથી,&quot; વોરન બફેટે ભાગ્યશાળી ધનિક જૂથના સભ્યો કે જેઓ ધનિક સ્થિતીમાં ઉછરેલા લોકોને ધ્યાનમાં લઇ તેમ જણાવ્યું હતું.&quot;&lt;ref&gt;એનવાય ટાઇમ્સ આર્ટિકલ શુડ ગો હિયર &lt;/ref&gt;  બફેટે તેમની માન્યતા વિષે વારંવાર જણાવ્યું હતું, બજારના અર્થતંત્રમાં, ધનિકોને તેમની યોગ્યતાનું વધારે પડતું વળતર મળે છે: {{cquote|A market economy creates some lopsided payoffs to participants. The right endowment of vocal chords, anatomical structure, physical strength, or mental powers can produce enormous piles of claim checks (stocks, bonds, and other forms of capital) on future national output. Proper selection of ancestors similarly can result in lifetime supplies of such tickets upon birth. If zero real investment returns diverted a bit greater portion of the national output from such stockholders to equally worthy and hardworking citizens lacking jackpot-producing talents, it would seem unlikely to pose such an insult to an equitable world as to risk Divine Intervention.&lt;ref&gt;&quot;How Inflation Swindles the Equity Investor&quot;, Warren E. Buffett, ''Fortune'' May 1977 #&lt;/ref&gt;}} 

તેમના બાળકોને વારસામાં સંપત્તિનો નોંધપાત્ર હિસ્સો પ્રાપ્ત નહીં થાય. એક પેઢીથી બીજી પેઢીને તબદીલ કરવામાં આવતી જંગી સંપત્તિ સામેના તેમનો વિરોધ દર્શાવતા તેમના કાર્યો પણ નિવેદનોને ટેકો આપતા હતા.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.economist.com/books/displaystory.cfm?story_id=12414924 એ બાયોગ્રાફિ ઓફ વોરન બફેટ]&quot; (''[[ધી સ્નોબોલ]]'' ની સમીક્ષા), ''[[ધી ઇકોનોમિસ્ટ]]'' , 16 ઓક્ટોબર, 2008.&lt;/ref&gt;  બફેટે એક વાર ટિપ્પણી કરી હતી, &quot;હું મારા બાળકોને પૂરતું આપીશ કે જેથી તેમને એવું લાગે કે તેઓ કઇંક કરી શકે છે, પરંતુ એટલું બધુ નહીં આપુ કે જેથી તેમને એવું લાગે છે કે કઇ નથી કરવું&quot;.&lt;ref&gt;{{cite video|access-date= 2008-05-20|title=An Exclusive Hour with Warren Buffett and Bill and Melinda Gates|publisher=[[Charlie Rose (talk show)|Charlie Rose]]}}&lt;/ref&gt; 

* 2006માં, તેમણે [[ગર્લ્સ, ઇન્ક.]] માટે નાણાં એકત્ર કરવા માટે [[ઇબે]] પર 2001ની લિંકન ટાઉન કાર&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.forbesautos.com/advice/toptens/forbes400/vehicles/01-cadillac_dts.html|title=Warren Buffett|publisher=[[Forbes]]|author=Chapnick, Nate|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604052500/http://www.forbesautos.com/advice/toptens/forbes400/vehicles/01-cadillac_dts.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;ની હરાજી કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://members.ebay.com/ws/eBayISAPI.dll?ViewUserPage&amp;userid=girls-inc|title=girls-inc|publisher=[[eBay]]}}&lt;/ref&gt; 

* 2007માં, તેમણે પોતાની સાથે બપોરનું ભોજન લેવાની તકની હરાજી કરી અને સખાવતી કાર્ય માટે 6,50,100 ડોલરની અંતિમ બિડ મેળવી.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Lindsay Goldwert |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/07/01/business/main3002551.shtml |title=Lunch With Warren Buffett? $650,100, Charity Auction Winner Bids Big Money For Steak Lunch With Billionaire Buffett |publisher=CBS News |date=2007-07-01 |access-date=2009-02-23 |archive-date=2009-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627111254/http://www.cbsnews.com/stories/2007/07/01/business/main3002551.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

* 2006માં, તેમણે તેમની સંપત્તિ દાનમાં આપવાના આયોજનની જાહેરાત કરી, જેમાંથી 83 ટકા [[બિલ એન્ડ મલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]]ને અપાશે.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity1.fortune/|title=Warren Buffett gives away his fortune|publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=2006-06-25|author=Loomis, Carol J.|archive-date=2009-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703231327/http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity1.fortune/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  જૂન 2006માં, બફેટે આશરે 10 મિલિયન [[બર્કશાયર હેથવે]] શ્રેણી બીના શેર [[બિલ એન્ડ મલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]]ને આપી દીધા (23 જૂન, 2006ના રોજ આશરે 30.7 બિલિયન ડોલરનું મૂલ્ય ધરાવતા)&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.msnbc.msn.com/id/13541144/|title=Gates: Buffett gift may help cure worst diseases|publisher=[[MSNBC]]|date=2006-06-26|archive-date=2010-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203174935/http://www.msnbc.msn.com/id/13541144/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને તેને પગલે તે ઇતિહાસનું સૌથી મોટું દાન અને બફેટ [[ફિલાન્થ્રોકેપિટાલિઝમ]] ક્રાંતિના એક અગ્રણી બની ગયા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=5517656 |title=The birth of philanthrocapitalism |publisher=Economist.com |date=2006-02-23 |access-date= 2009-02-23}}&lt;/ref&gt;  સંસ્થાને 2006થી પ્રત્યેક જૂલાઇ મહિનામાં વાર્ષિક ધોરણે કુલ દાનના પાંચ ટકા મળશે.  બફેટ ગેટ્સ ફાઉન્ડેશનના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં પણ સ્થાન લેશે, જોકે તેઓ સંસ્થાના રોકાણમાં સક્રિયા રીતે ભાગ લેવાનું કોઇ આયોજન ધરાવતા નથી.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2006/06/26/business/26buffett.html| title=Buffett to Give Bulk of His Fortune to Gates Charity | work=The New York Times| authors=TIMOTHY L. O'BRIEN and STEPHANIE SAUL| date=June 26, 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/25/AR2006062500801_2.html| title=Gates Foundation to Get Bulk of Buffett's Fortune| author=Yuki Noguchi| work=The Washington Post | date=June 26, 2006| page=A01}}&lt;/ref&gt;{{Fact|date=September 2008}}  

* બફેટે અગાઉ કરેલા નિવેદનથી આ બાબત ઘણી વિરૂદ્ધ હતી, તેમણે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે તેમની મોટા ભાગની સંપત્તિ [[બફેટ ફાઉન્ડેશન]]ને આપી દેશે.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity2.fortune/index.htm|title=A conversation with Warren Buffett|author=Carol J. Loomis|work=Fortune Magazine|date=June 25 2006|access-date=2010-02-05|archive-date=2010-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100302052527/http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity2.fortune/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  2.6 બિલિયન ડોલરનું મૂલ્ય ધરાવતી તેમની પત્નીની મિલકત તેણીના 2004માં થયેલા મૃત્યુ બાદ તે સંસ્થામાં આપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://foundationcenter.org/pnd/news/story.jhtml?id=75900030|title=Most of Susan Buffett Estate to Go to Foundation|publisher=The Foundation Center|date=2004-08-11|archive-date=2010-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830082620/http://foundationcenter.org/pnd/news/story.jhtml?id=75900030|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમણે વોશિંગ્ટનમાં [[ન્યુક્લિઅર થ્રેટ ઇનિશીયેટીવ]]ને પણ 50 મિલિયન ડોલરની જામિનગીરી આપી હતી, જ્યાં તેઓ 2002થી સલાહકાર તરીકે કાર્ય કરે છે.&lt;ref&gt;[http://philanthropy.com/stats/donors/detail.php?ID_Gift=1906 ''અમેરિકાના સૌથી દયાળું દાનવીર, ક્રમ: 1 વોરન ઇ. બફેટ'' , ક્રોનિકલ ઓફ ફિલાન્થ્રોપી]&lt;/ref&gt; 

* 27 જૂન, 2008ના રોજ, પ્યોર હાર્ટ ચાઇના ગ્રોથ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફન્ડના જનરલ મેનેજર, ઝ્હાઓ ડેનયાંગે 2,110,100 ડોલરની બિડ સાથે 2008ના પાંચ દિવસના ઓનલાઇન &quot;પાવર લન્ચ વીથ વોરન બફેટ&quot; સખાવતી [[હરાજી]]માં જીત મેળવી.  હરાજીથી મેળવેલા નાણાથી [[સાન ફ્રાન્સિસ્કો]]ના [[ગ્લાઇડ ફાઉન્ડેશન]]ને ફાયદો થયો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUKN2646483420080628 |title=uk.reuters.com, Warren Buffett lunch sells for record $2.11 mln |publisher=Uk.reuters.com |date=2008-06-28 |access-date=2009-02-23 |archive-date=2009-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112020143/http://uk.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUKN2646483420080628 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnbc.com/id/25421046 |title=cnbc.com, Warren Buffett Charity Lunch Auction Ends with High Bid of $2,110,100 |publisher=Cnbc.com |date= |access-date= 2009-02-23}}&lt;/ref&gt;

== જાહેર પ્રતિષ્ઠાઓ ==
બફેટના વક્તવ્યો ઉદ્યોગની ચર્ચા સાથે રમૂજના મિશ્રણ માટે જાણીતા હતા.  પ્રત્યેક વર્ષે, બફેટ [[નેબ્રાસ્કા]]ના [[ઓમાહા]] ખાતે આવેલા [[ક્વેસ્ટ સેન્ટર]]માં બર્કશાયર હેથવેના શેરહોલ્ડરોની વાર્ષિક બેઠકનું નિયમન કરે છે, જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને વિદેશના આશરે 20,000 મુલાકાતીઓને ખેંચી લાવે છે, જેને &quot;વુડસ્ટોક ઓફ કેપિટાલિઝમ&quot;નું ઉપનામ પણ આપવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.berkshirehathaway.com/letters|title=Warren Buffett's Letters to Shareholders|archive-url=https://web.archive.org/web/20070322071600/http://www.berkshirehathaway.com/letters|archive-date=2007-03-22|access-date=2008-05-20|publisher=[[Berkshire Hathaway]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  બફેટ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા અને શેરહોલ્ડરોને મોકલવામાં આવતા વાર્ષિક અહેવાલો અને પત્રોને ઘણી વાર નાણાકીય માધ્યમોમાં સ્થાન મળે છે.  બફેટનું લેખન [[બાઇબલ]]થી માંડી [[મે વેસ્ટ]] સુધીના લોકોના સાહિત્યીક અવતરણો,&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.berkshirehathaway.com/letters/1993.html|title=Chairman's Letter — 1993|publisher=[[Berkshire Hathaway]]}}&lt;/ref&gt; તેમજ મિડવેસ્ટર્ન સલાહો, અને સંખ્યાબંધ ટુચકાઓ માટે જાણીતું છે.  વિવિધ વેબસાઇટ્સ બફેટના મૂલ્યોના વખાણ કરે છે, જ્યારે અન્ય બફેટના બિઝનેસ મોડેલને વખોડી કાઢે છે અને તેમની રોકાણ અંગેની સલાહો અને નિર્ણયોને નકારે છે.  

=== બફેટ અને તમાકુ ===
1987માં [[આરજેઆર નેબિસ્કો]], ઇન્ક. શત્રુતાભર્યા ટેકઓવર સમયે, બફેટે જ્હોન ગટફ્રિડને કહેતા હતા:{{cquote|I’ll tell you why I like the cigarette business. It costs a penny to make. Sell it for a dollar. It’s addictive. And there’s fantastic brand loyalty.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Burrough, Bryan; Helyar, John | title=[[Barbarians at the Gate: The Fall of RJR Nabisco]] | publisher=[[Harper &amp; Row]] | location=New York | year=1990 | isbn=0-060-16172-8}}&lt;/ref&gt;}}

બર્કશાયર હેથવે ઇન્ક.ની 1994ની વાર્ષિક બેઠકને સંબોધતા, બફેટે જણાવ્યું હતું કે તમાકુમાં રોકાણ એ:{{cquote|fraught with questions that relate to societal attitudes and those of the present administration.  I would not like to have a significant percentage of my net worth invested in tobacco businesses.  The economy of the business may be fine, but that doesn't mean it has a bright future.&lt;ref&gt;[http://legacy.library.ucsf.edu/tid/whg85e00/pdf ''Warren Buffett Cools on His Attraction to Tobacco Business'', Jenell Wallace, Bloomberg news, Apr/25/94, Legacy Tobacco Documents Library, University of California San Diego Library]&lt;/ref&gt;}}

=== બફેટ અને કોલસો ===
2007માં, બફેટે તેની [[મિડઅમેરિકન એનર્જી કંપની]]ની પેટાકંપની, [[પેસિફીકોર્પે]] છ કોલસાથી ચાલતા પાવર પ્લાન્ટને રદ કર્યા.  જેમાં ઉતાહના [[ઇન્ટરમાઉન્ટેન પાવર પ્રોજેક્ટ]] યુનિટ 3, જીમ બ્રિજર યુનિટ 5, અને ચાર સૂચિત પ્લાન્ટ્સ કે જેને અગાઉ પેસિફીકોર્પના ઇન્ટીગ્રેટેડે રિસોર્સ પ્લાનમાં સમાવવામાં આવ્યા હતા તેનો સમાવેશ થાય છે.  નિયામકો અને નાગરિકોના જૂથ તરફના દબાણને કારણે તેને રદ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં સોલ્ટ લેક સિટી કોમર્સિયલ રિયલ એસ્ટેટ બ્રોકર એલેક્ઝાન્ડર લોફ્ટ દ્વારા કરવામાં આવેલી અરજીનો સમાવેશ થાય છે.  બફેટને લખેલા એક પત્રમાં પોતાને નાગરિકોનું જૂથ, ઉદ્યોગોના માલિકો અને સંચાલકો, સેવા આપતા વ્યાવસાયિકો, સરકારી અધિકારીઓ, સંસ્થાના પ્રતિનિધીઓ....મિત્રો અને ઉતાહના નવા ગ્રાહકો ગણાવતા 1,600 અરજદારોએ જણાવ્યું કે, તેમના મતે, ઉતાહમાં કોલસાના ઉત્પાદન માટે કોઇ પણ પ્રકારનું વિસ્તરણ &quot;અમારા આરોગ્ય સાથે ચેડા સમાન હશે, અમારી દ્રષ્ટિને ઝાંખી બનાવી દેશે, પાણીને દૂષિત કરશે તેમજ અમારા સ્નો પેક પર જોખમકારક બનશે,&quot; આથી &quot; આ સ્થળ પ્રત્યેનું અમારૂ આકર્ષણ ઓછુ થશે અને કામ પ્રત્યે જોખમ ઉભુ થશે, અને તેને પગલે મુખ્ય મેટ્રો તરીકે અમારી આર્થિક સ્પર્ધાત્મકતા પણ જોખમાશે તથા આમારી આવક અને સંપત્તિના મૂલ્યમાં પણ ઘટાડો નોંધાશે.&quot;&lt;ref&gt;[http://gristmill.grist.org/story/2008/4/14/01432/7381 &quot;ધી એજ્યુકેશન ઓફ વોરન બફેટ: વ્હાય ડીડ ધી ગુરૂ કેન્સલ સિક્સ કોલ પ્લાન્ટ્સ?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209201127/http://gristmill.grist.org/story/2008/4/14/01432/7381 |date=2009-02-09 }} ટેડ નેસ, ગ્રિસ્ટમિલ, એપ્રિલ 15, 2008&lt;/ref&gt;

=== ક્લેમેથ નદી ===
અમેરિકન ભારતીય સમૂહ અને દરિયાઇ માછીમારોએ ક્લેમેથ નદી પરથી ચાર હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રીક બંધોને દૂર કરવાની દરખાસ્ત માટે વોરન બફેટ પાસેથી ટેકાની માગ કરી.  તેમણે ડેવિડ સોકોલને જવાબ આપ્યો કે [[FERC]] આ અંગે નિર્ણય લેશે.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.usatoday.com/money/topstories/2008-05-03-3055404993_x.htm|title=Buffett again rebuffs advocates who want Klamath dams out| author=Josh Funk|date=5/3/2008|work=USA Today}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.indybay.org/newsitems/2009/05/01/18592169.php Indybay.org]&lt;/ref&gt; 

=== વેપાર ખાધ ===
બફેટે એવો મત દર્શાવ્યો કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વધતી જતી વેપાર ખાધ યુ.એસ. ડોલર અને યુ.એસ. અસ્ક્યામતોનું અવમૂલ્યન કરશે.  તેઓ માને છે કે યુ.એસ.ની અસ્ક્યામતોની મોટે પાયે માલિકી વિદેશી લોકોના હાથમાં આપવામાં આવતી હોવાને પરિણામે, યુ.એસ. ડોલર લાંબા ગાળે પોતાનું મૂલ્ય ગુમાવશે. 

માર્ચ 2005માં, શેરહોલ્ડરોને લખેલા એક પત્રમાં, વોરન બફેટે એવી આગાહી કરી હતી કે આવતા 10 વર્ષના સમયગાળામાં યુ.એસ.ના બહારના લોકોની કુલ માલિકી વધીને 11 ટ્રિલીયન ડોલર થઇ જશે.  &quot;અમેરિકનો ... વિદેશમાં રહેલા તેમના લેણદારો અને માલિકોને કાયમ માટે ખંડણી આપતા હશે તે વિચારથી તેઓ ગુસ્સે થતા હશે.  દેશ કે જે હવે '[[ઓનરશીપ સોસાયટી]]ની મહત્ત્વકાંક્ષા સેવી રહ્યો છે તે તેમાં ખુશી મેળવી નહીં શકે અને [[શેરક્રોપીંગ સોસાયટી]] પર ભાર મુકવાની પ્રવૃત્તિને હું અતિશયોક્તિ ગણાવીશ'.&quot;  લેખક [[એન પેટ્ટિફોરે]] તેમના લેખનમાં આ બાબતને સ્થાન આપ્યુ અને જણાવ્યું: તેઓ સાચા છે.  આથી હવે ફક્ત બેન્કો અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફન્ડ્ઝની નાદારી તથા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય માળખાના તૂટી પડવાની જ નહી, પરંતુ શેરક્રોપર સોસાયટીથી પણ ભય પામવાની જરૂર છે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/08/06/AR2005080600862.html |title=A Sharecropper's Society? |publisher=Washingtonpost.com |date=2005-08-07 |access-date= 2009-02-23}}&lt;/ref&gt; 

=== ડોલર અને સોનું ===
બફેટે 2002માં પ્રથમ વખત વિદેશી ચલણના બજારમાં પ્રવેશ કર્યો.  આમ છતાં, વ્યાજદરોમાં થતા ફેરફારથી હોલ્ડીંગ કરન્સી કોન્ટ્રેક્ટ્સના ખર્ચમાં વધારો થવાથી 2005માં તેના હિસ્સામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કર્યો હતો.  બફેટ સતત ડોલર માટે [[મંદીનું વલણ]] ધરાવે છે અને જણાવે છે કે તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બહારથી આવકનો નોંધપાત્ર હિસ્સો મેળવતી કંપનીઓના હસ્તાંતરણ તરફ તેઓ નજર કરી રહ્યા છે. 

બફેટે 1998માં [[હાર્વર્ડ]] ખાતે યુએસડી માટે [[ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ]]ના બિન-ઉત્પાદક મુદ્દાઓ પર ભાર મુક્યો:{{cquote|It gets dug out of the ground in Africa, or someplace. Then we melt it down, dig another hole, bury it again and pay people to stand around guarding it. It has no utility. Anyone watching from Mars would be scratching their head.}} 1977માં બફેટ શેર, સોનું, ખેતીની જમીન, અને ફુગાવા વિષે બોલતા જોવા મળ્યા: {{cquote|stocks are probably still the best of all the poor alternatives in an era of inflation—at least they are if you buy in at appropriate prices.&lt;ref&gt;{{Citation | last=Buffett | first=Warren | title=How Inflation Swindles the Equity Investor | journal=Fortune | date=1977–05}}&lt;/ref&gt;}} 

=== કરવેરા ===
બફેટે જણાવ્યું હતું કે તેમણે 2006ની (48.1 મિલિયન ડોલર) આવક માટે 19 ટકા કુલ ફેડરલ ટેક્સીસની ચૂકવણી કરી હતી (ડિવિડન્ડ્સ અને મૂડી નફો હોવા છતાં), જ્યારે તેમના કર્મચારીઓએ ઓછી કમાણી કરી હોવા છતાં 33 ટકા કર ભર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=[[Forbes]]|date=[[2007-11-26]]|pages=24, 42–3|title=Warren Buffet}}&lt;/ref&gt;  બીજી તરફ 2008માં, બર્કશાયર હેથવેએ 7.5 બિલિયન ડોલરની કમાણી સામે 1.9 બિલિયન ડોલર ફેડરલ કોર્પોરેટ ઇન્કમ ટેક્સ ચૂકવ્યો હતો (ફક્ત ફેડરલ ટેક્સમાં 26 ટકાની વધારે).&lt;ref&gt;[http://www.hoovers.com/company/Berkshire_Hathaway_Inc/rftfji-1-1njea5.html ] (accessed November 30, 2009)&lt;/ref&gt;  બફેટે એવું કહેતા [[ઇન્હેરીટન્સ ટેક્સ]]ની તરફેણ કરી હતી કે &quot;2020ના ઓલમ્પિકની ટીમ માટે [[2000 ઓલમ્પિક્સ]]ના ગોલ્ડ-મેડલ વિજેતાના મોટા સંતાનોને પસંદ કરવા સમાન આ બાબત છે&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|access-date= 2008-05-20| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1170874.stm| title=Rich Americans back inheritance tax|publisher=BBC|date=2001-02-14}}&lt;/ref&gt;  2007માં, બફેટે સેનેટ સમક્ષ પુરાવા રજૂ કરીને વિનંતી કરી કે [[ધનિકશાહી]]ને દૂર કરવા માટે એસ્ટેટ ટેક્સને ટકાવી રાખવો જોઇએ.&lt;ref&gt;{{cite journal | url=http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html | title=Buffett tells Senate Finance panel ‘dynastic’ wealth on the rise in U.S. | author=Jim Snyder | date=2007-11-15 | work=The Hill | journal= | access-date=2010-02-05 | archive-date=2007-11-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071120013350/http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  કેટલાક ટીકાકારોએ એવી દલીલ કરી હતી કે બફેટ (બર્કશાયર હેથવે દ્વારા) એસ્ટેટ ટેક્સને ચાલુ રાખવામાં અંગત હિત ધરાવે છે, કેમકે બર્કશાયર હેથવેને અગાઉના ઔદ્યોગિક સોદાઓમાંથી લાભ મેળવ્યો હતો અને ભવિષ્યના એસ્ટેટ ટેક્સની ચૂકવણી સામે પોલિસી હોલ્ડરોને રક્ષણ આપવા માટે ઇન્સ્યોરન્સ પોલિસીનો વિકાસ કર્યો અને તેનું વેચાણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal| url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_16_56/ai_n13684021/?tag=content;col1=| title=Buffetted. The Sage of Omaha loves the estate tax — as well he might| author=Berlau, John| date=2004-08-24| work=National Review}}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

બફેટ એવું માનતા હતા કે સરકારે ખોટી બાબતોના ઉદ્યોગને ટેકો આપવો જોઇએ નહીં અથવા કેસિનોને કાયદેસરતા આપવી જોઇએ નહીં અને તેને અજ્ઞાનતા પરનો કરવેરો ગણાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.forbes.com/2004/10/11/cx_da_1011topnews_print.html|title=America, The Casino Nation|publisher=[[Forbes]]|date=2004-10-11|author=Ackman, Dan|archive-date=2008-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080413013010/http://www.forbes.com/2004/10/11/cx_da_1011topnews_print.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

=== એક્સ્પેન્સીંગ ઓફ સ્ટોક ઓપ્શન્સ ===
તેઓ આવકના સ્ટેટમેન્ટ પર [[સ્ટોક ઓપ્શન એક્સ્પેન્સીંગ]]ના મજબૂત હિમાયતી રહ્યા છે.  2004ની વાર્ષિક બેઠકમાં, તેમણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસ સમક્ષ વિધેયકની રજૂઆત કરી જે અમુક કંપની દ્વારા ઇસ્યુ કરવામાં આવેલા સ્ટોક ઓપ્શન કોમ્પન્સેશનને ખર્ચ તરીકે ગણવા અંગે વિચારણા હાથ ધરાશે, તે [[ઇન્ડિયાના હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્ઝ]] દ્વારા પસાર કરવામા આવ્યું હતું તેને સમાન હતું જેણે 3.14159 થી 3.2ના [[પીઆઇ]]માં ફેરફાર કર્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A29807-2004Jul5.html વોરન બફેટ, ''ફઝી મેથ એન્ડ સ્ટોક ઓપ્શન્સ '' , ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, જૂલાઇ 6, 2004, પાનું A19]&lt;/ref&gt; 
&lt;blockquote&gt;જ્યારે કંપની કર્મચારીઓને તેમની સેવાઓ સામે બદલામાં કઇ મૂલ્ય પુરુ પાડે છે, ત્યારે તે સ્પષ્ટ રીતે કોમ્પન્સેશન એક્સપેન્સ ગણાય છે.   અને જો ખર્ચા આવકના સ્ટેટમેન્ટ સાથે સંબંધ ધરાવતા ન હોય તો તે વિશ્વમાં કોની સાથે સંબંધ ધરાવે છે?&lt;ref&gt;[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B01EFD81538F937A15754C0A9649C8B63&amp;amp;scp=1&amp;amp;sq=buffett%20cooks%20books&amp;amp;st=cse વોરન ઇ. બફેટ, ''હૂ રિયલી કૂક્સ ધી બુક્સ?'' , ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, જૂલાઇ 24, 2002]&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

=== ચીનમાં રોકાણ ===
બફેટે [[પેટ્રોચાઇના]] કંપની લિમિટેડમાં રોકાણ કર્યુ અને ક્યારેક બને તેવા કિસ્સામાં બર્કશાયર હેથવેની વેબસાઇટ પરની કોમેન્ટરી&lt;ref&gt;{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.berkshirehathaway.com/sudan.pdf|format=PDF|title=Shareholder Proposal Regarding Berkshire’s Investment In PetroChina|publisher=[[Berkshire Hathaway]]}}&lt;/ref&gt;માં જણાવ્યું કે કેટલાક સક્રિય લોકોએ કંપનીના સુદાનીઝ જેનોસાઇડ સાથેના જોડાણને કારણે નકારાત્મક મત વ્યક્ત દર્શાવ્યો હોવા છતાં શા માટે તેઓ રોકાણ પાછું ખેંચવા માગતા નથી. જેને પગલે [[હાર્વર્ડે]] પણ 2005માં કંપનીમાંથી રોકાણમાં ઘટાડો કર્યો હતો.  જોકે તેમણે ત્યારબાદ તરત જ આ હિસ્સો વેચી દીધો. વર્ષ 2008માં ઓઇલની કિંમતોમાં થયેલા ઘટાડા વચ્ચે કંપનીમાં જો તેમનો હિસ્સો જાળવી રાખ્યો હોત તો તેમને લાખો ડોલરનું નુક્શાન થયું હોત. 

ઓક્ટોબર 2008માં, બફેટે [[બીવાયડી કંપની]]ના 10 ટકા માટે 230 મિલિયન ડોલરની ચૂકવણી કરીને ન્યૂ એનર્જી ઓટોમોબાઇલમાં રોકાણ કર્યુ ([[SEHK]]: 1211), જે ઇલેક્ટ્રીક ઓટોમોબાઇલ મેન્યુફેક્ચરર [[બીવાયડી ઓટો]]ની પેટાકંપનીનું સંચાલન કરે છે.  એક વર્ષ કરતા પણ ઓછા ગાળામાં, રોકાણે તેમને નફા પર 500 ટકાથી વધારે વળતર મેળવી આપ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2009-09-16|url=http://www.chinastakes.com/2009/9/warren-buffets-500-return-from-byd-the-show-just-begun.html|format=html|title=Warren Buffet's 500% Return from BYD: The Show Just Begun?|publisher=[[ChinaStakes]]|archive-date=2009-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090906140143/http://www.chinastakes.com/2009/9/warren-buffets-500-return-from-byd-the-show-just-begun.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== વોરન બફેટ પરના પુસ્તકો ==
વોરન બફેટ અને તેમના રોકાણ અંગેના વ્યૂહો વિષે સંખ્યાબંધ પુસ્તકો લખવામાં આવ્યા છે.  ઓક્ટોબર 2008માં, ''[[યુએસ ટુડે]]'' ના અહેવાલ પ્રમાણે બફેટનું નામ શિર્ષકમાં હોય તેવા ઓછામાં ઓછા 47 પુસ્તકો છપાઇ રહ્યા છે.  આ લેખમાં [[બોર્ડર્સ બુક્સ]]ના સીઇઓ, જ્યોર્જ જોન્સે જણાવ્યું હતું કે પોતાના નામના શિર્ષક ધરાવતા પુસ્તકોમાં જીવતા લોકોમાં યુ.એસ.ના રાષ્ટ્રપતિઓ, અગ્રણી વૈશ્વિક રાજકીય નેતાઓ અને [[દલાઇ લામા]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;name game&quot;&gt;ડેલ જોન્સ, [http://www.usatoday.com/money/books/2008-10-22-buffett-books_N.htm &quot;બુક ટાઇટલ લાઇક ટુ પ્લે ધી વોરન બફેટ નેમ ગેમ,&quot;] ''[[યુએસએ ટુડે]]'' , ઓક્ટોબર 22, 2008.&lt;/ref&gt;  બફેટે જણાવ્યું હતું કે ''ધી એસે ઓફ વોરન બફેટ''  તેમનું વ્યક્તિગત રીતે માનીતું પુસ્તક હતુ,&lt;ref&gt;{{Cite book | author=Buffett, Warren; Cunningham, Lawrence | authorlink= | coauthors= | title=The Essays of Warren Buffett: Lessons for Corporate America, Second Edition | date= | publisher=The Cunningham Group | location= | isbn=978-0-9664461-2-8 | pages=}}
&lt;/ref&gt; જેને તેમણે &quot;વાર્ષિક અહેવાલના પત્રોના વિચારોની સુસંગત ગોઠવણી&quot; ગણાવી હતી અને તેનું સંપાદન [[લેરી કનિંગહામ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;name game&quot;/&gt; 


બફેટ વિષેના શ્રેષ્ઠ વેચાણ થયેલા અથવા અન્ય નોંધપાત્ર પુસ્તકોમાં નીચેની યાદીનો સમાવેશ થાય છે: 


* રોજર લાવન્સ્ટિન, ''[[બફેટ, મેકિંગ ઓફ એન અમેરિકન કેપિટાલિસ્ટ]]'' 
* રોબર્ટ હેગસ્ટ્રોમ, ''[[ધી વોરન બફેટ વે]]'' .&lt;ref&gt;{{Cite book | author=Hagstrom, Robert G.; Miller, Bill R.; Fisher, Ken | authorlink= | coauthors= | title=The Warren Buffett Way | date=2005 | publisher=John Wiley | location=Hoboken, N.J.  | isbn=0-471-74367-4 | pages=}}&lt;/ref&gt; (2008 સુધી, બફેટ વિષેની સૌથી વધુ વેચાયેલી પુસ્તક.)&lt;ref name=&quot;name game&quot;/&gt;
* [[એલિસ સ્ક્રોડર]], ''[[The Snowball: Warren Buffett and the Business of Life]]'' .&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Schroeder | first=Alice | authorlink=Alice Schroeder | coauthors= | title=The Snowball: Warren Buffett and the Business of Life | date= | publisher=Bantam Dell Pub Group 2008. | location= | isbn=978-0-553-80509-3 | pages=}}&lt;/ref&gt; (બફેટના સહકાર સાથે લખાયેલી.)&lt;ref&gt;[[જેનેટ મેસ્લિન]], [http://www.nytimes.com/2008/09/29/books/29masl.html?_r=1 &quot;બુક્સ ઓફ ધી ટાઇમ્સ: ધી રિચેસ્ટ મેન એન્ડ હાઉ હી ગ્રૂ (એન્ડ ગ્રૂ હીસ કંપની, ટુ),&quot;] ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , સપ્ટેમ્બર 28, 2008.&lt;/ref&gt;
* [[મેરિ બફેટ]] અને ડેવિડ ક્લાર્ક, ''બફેટોલોજી'' &lt;ref&gt;{{Cite book | author=Buffett, Mary | authorlink=Mary Buffett | coauthors=Clark, David| title=Buffettology: The Previously Unexplained Techniques That Have Made Warren Buffett The World's Most Famous Investor | date= | publisher=Scribner | location= | isbn=978-0-684-84821-1 | pages=}}&lt;/ref&gt; અને ચાર અનુગામી પુસ્તકો. (1.5 મિલિયનથી વધુ નકલોનું સંયુક્ત વેચાણ.)&lt;ref name=&quot;name game&quot;/&gt;
* [[જેનેટ લોવ]], ''વોરન બફેટ સ્પીક્સ: વિટ એને વિઝડમ ફ્રોમ ધી વર્લ્ડ્સ ગ્રેટેસ્ટ ઇન્વેસ્ટર'' .&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Lowe | first=Janet | authorlink=Janet Lowe | coauthors= | title=Warren Buffett Speaks: Wit and Wisdom from the World's Greatest Investor | date= | publisher=Wiley | location= | isbn=978-0-470-15262-1 | pages=}}&lt;/ref&gt; 
* [[જ્હોન ટ્રેન]], ''ધી મિડાસ ટચ: ધી સ્ટ્રેટેજીસ ધેટ હેવ મેડ વોરન બફેટ 'અમેરિકાસ પ્રીમિનન્ટ ઇન્વેસ્ટર'.'' &lt;ref&gt;{{Cite book | last=Train | first=John | authorlink=John Train | coauthors= | title=The midas touch: the strategies that have made Warren Buffett America's pre-eminent investor | date=1987 | publisher=Harper &amp; Row | location=New York  | isbn=978-0-06-015643-5 | pages=}}&lt;/ref&gt;
* એન્ડ્રૂ કિલપેટ્રીક, ''ઓફ પરમાનન્ટ વેલ્યુ: ધી સ્ટોરી ઓફ વોરન બફેટ'' .&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Kilpatrick | first=Andrew | authorlink= | coauthors= | title=Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett/2008 Cosmic Edition/2 volumes | date= | publisher=Andy Kilpatrick Publishing Empire (AKPE) | location= | isbn=978-1-57864-455-1 | pages=}}&lt;/ref&gt; (330 પ્રકરણો, 1,874 પાના અને 1,400 તસવીરો તથા 10.2 પાઉન્ડ્સનું વજન ધરાવતું બફેટ વિષેનું સૌથી મોટું પુસ્તક.)&lt;ref name=&quot;name game&quot;/&gt; 
* વોરન બફેટ, [[લોરન્સ કનિંગહામ]] (એડિટર), ''ધી એસે ઓફ વોરન બફેટ'' .&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Buffett | first=Warren | authorlink= | editor= Lawrence Cunningham| title=The Essays of Warren Buffett | date=April 11, 2001 | publisher=The Cunningham Group | location= | isbn=978-0966446111  | pages=256}}&lt;/ref&gt; (શિર્ષક પ્રમાણે ચેરમેનના પત્રોની ફરી ગોઠવણી.)
* જેનેટ એમ. તાવાકોલી, ''ડીયર મિસ્ટર બફેટ: વોટ એન ઇન્વેસ્ટર લર્ન્સ 1,269 માઇલ્સ ફ્રોમ વોલ સ્ટ્રિટ'' &lt;ref&gt;{{Cite book | last=Tavakoli | first=Janet | authorlink=http://www.tavakolistructuredfinance.com/biography.html | title=Dear Mr. Buffett: What An Investor Learns 1,269 Miles From Wall Street | date=January 9, 2009| publisher=Wiley | location= | isbn=978-0470406786 | pages=304}}&lt;/ref&gt; 


== સંદર્ભો ==
{{reflist|colwidth=30em}}


== બાહ્ય લિન્ક્સ ==
{{wikiquote}}
{{commonscat}}

* [http://www.berkshirehathaway.com/ બર્કશાયર હેથવેની સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [http://www.warren-buffett-portfolio.com/ બર્કશાયર હેથવે પોર્ટફોલિયોમાં હાલનું હોલ્ડીંગ]
* [http://spreadsheets.google.com/pub?key=pq95Pd39mNBhgFVrCIYnEXA બર્કશાયર હેથવે પોર્ટફોલિયોમાં હાલનું હોલ્ડીંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022073908/https://spreadsheets.google.com/pub?key=pq95Pd39mNBhgFVrCIYnEXA |date=2012-10-22 }} (ગૂગલ ફાઇનાન્સની કિંમતો સાથે)
* [http://www.buffettbuys.com/ બર્કશાયર હેથવે પોર્ટફોલિયોમાં હાલનું હોલ્ડીંગ, ક્રિયાશીલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308064929/http://buffettbuys.com/ |date=2018-03-08 }}


{{start box}}
{{s-hon}}
{{succession box|
before=[[Ingvar Kamprad]]|
title=[[List of billionaires|World's Richest Person]]|
years=?—1995|
after=[[Bill Gates]]|
}}
{{succession box|
before=[[Bill Gates]]|
title=[[List of billionaires|World's Richest Person]]|
years=2008–2009|
after=[[Bill Gates]]|
}}
{{end box}}
{{WPO-PNS}}
{{Berkshire Hathaway}}


{{Persondata
|NAME=Buffett, Warren Edward
|ALTERNATIVE NAMES=Sage of Omaha; Oracle of Omaha
|SHORT DESCRIPTION=Businessman; Billionaire
|DATE OF BIRTH=August 30, 1930
|PLACE OF BIRTH=Omaha, Nebraska
|DATE OF DEATH=
|PLACE OF DEATH=
}}
{{DEFAULTSORT:Buffett, Warren}}


[[શ્રેણી:અમેરિકાના અજ્ઞેયવાદીઓ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકન બિલિયોનેર્સ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ્ઝ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના ધિરાણકર્તાઓ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના રોકાણકારો]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના નાણાં સંચાલકો]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના દાનવીરો]]

[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]

[[શ્રેણી:ઉદ્યોગપતિ]]
[[શ્રેણી:૧૯૩૦માં જન્મ]]</text>
      <sha1>9m92w65jxtrt8g8wabky5wyx9xxrrbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઉપેરા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22073</id>
    <revision>
      <id>903451</id>
      <parentid>786746</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43727-64</username>
        <id>88539</id>
      </contributor>
      <origin>903451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2488" sha1="5870vseg5w0gmxfn51uv3xvzgdrnhr3" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = ઉપેરા
| state_name         = ગુજરાત
| district           = મહેસાણા
| taluk_names             = ઉંઝા
| latd = 23.803571 
| longd = 72.397926
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], 
દૂધની ડેરી
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3           = મુખ્ય ખેતપેદાશો
| blank_value_3           = [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], 
[[શક્કરીયાં]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4           = 
| blank_value_4           = 
}}'''ઉપેરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લાના]] [[ઉંઝા તાલુકો|ઉંઝા તાલુકામાં]] આવેલું એક [[ગામ]] છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય [[વ્યવસાય]] [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ઉંઝા તાલુકો]]

વિનોદ પટેલ સારા નેતા છે</text>
      <sha1>5870vseg5w0gmxfn51uv3xvzgdrnhr3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903452</id>
      <parentid>903451</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-43727-64|~2026-43727-64]] ([[User talk:~2026-43727-64|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/903451|903451]] પાછો વાળ્યો</comment>
      <origin>903452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2425" sha1="j4yaxh7zldt9aril932t1dysclfbrxu" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = ઉપેરા
| state_name         = ગુજરાત
| district           = મહેસાણા
| taluk_names             = ઉંઝા
| latd = 23.803571 
| longd = 72.397926
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], 
દૂધની ડેરી
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3           = મુખ્ય ખેતપેદાશો
| blank_value_3           = [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], 
[[શક્કરીયાં]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4           = 
| blank_value_4           = 
}}'''ઉપેરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લાના]] [[ઉંઝા તાલુકો|ઉંઝા તાલુકામાં]] આવેલું એક [[ગામ]] છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય [[વ્યવસાય]] [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ઉંઝા તાલુકો]]</text>
      <sha1>j4yaxh7zldt9aril932t1dysclfbrxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ક્ષય રોગ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22580</id>
    <revision>
      <id>903466</id>
      <parentid>899346</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T01:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176937" sha1="8wss8hxpqvg7f3mdlnqof1ql05tjzyw" xml:space="preserve">'''ક્ષયરોગ''', જેને '''ઘાસણી''' તરીકે પણ ઓળખાય (અંગ્રેજીમાં ''ટ્યુબરક્યુલોસિસ'', ''TB'' (TUBERCAL BESILAS ટૂંકું લખાણ) એ દંડાકારના [[માયકોબેક્ટેરિયા]] (mycobacteria), સામાન્ય રીતે ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' (Mycobacterium tuberculosis) દ્વારા માનવીમાં થતો સામાન્ય અને ઘણીવાર ઘાતક [[ચેપી રોગ]] છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;&gt;{{cite book |author=Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; &amp; Mitchell, Richard N. |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=516–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}&lt;/ref&gt; તેને પ્રાચીન કાળમાં '''યક્ષ્મા''' તરીકે જાણીતું હતું. ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામાન્ય રીતે [[ફેફસા]] પર હુમલો કરતા હોય છે પરંતુ ઘણીવાર શરીરના અન્ય ભાગને પણ નુક્શાન પહોંચાડતા હોય છે. તે હવા દ્વારા ફેલાતો રોગ છે. જ્યારે રોગી વ્યક્તિને ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે કે થૂંકે છે ત્યારે આ રોગના બેક્ટેરિયા ફેલાતા હોય છે. માનવીમાં મોટા ભાગના ચેપ બિમારીના ચિહ્નો ના હોય તેવા [[એસિમ્પટમેટિક]] અને સુપ્ત હોય છે. સુપ્ત ચેપના દસમાંથી એક કિસ્સો સક્રિય બિમારીમાં પરિણમે છે અને તેની જો સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો પચાસ ટકા દર્દીઓની તેમાં મોત થાય છે.

આ રોગના ચિહ્નોમાં [[લાંબા સમય સુધી ખાંસી]], [[ગળફા]]માં [[લોહી પડવું]], [[તાવ]], [[રાત્રે પસીનો વળવો]] અને [[વજનમાં ઘટાડો]] થવા જેવા ચિહ્નોનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય અવયવોનો ચેપ ચિહ્નોમાં વધારો કરે છે. [[રેડિયોલોજી]] (સામાન્ય રીતે [[છાતીનો એક્સ-રે]]), [[ટ્યુબરક્યુલિન ચામડી પરિક્ષણ]], લોહીનું પરિક્ષણ તેમજ માઇક્રોસ્કોપિક તપાસ અને શરીરના સ્ત્રાવોનું [[માઇક્રોબાયોલોજીકલ કલ્ચર]]ને આધારે આ રોગનું નિદાન થાય છે. આ રોગની [[સારવાર]] ઘણી અઘરી છે અને તેમાં લાંબા સમય સુધી વિવિધ એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. દર્દીના સંપર્કમાં આવતા વ્યક્તિઓની પણ જરૂર પડે તો તપાસ કરવી પડે છે. [[(તીવ્ર)]] [[મલ્ટિ-ડ્રગ-ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]માં બેક્ટેરિયા દ્વારા [[એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ]] કેળવી લેવાની સમસ્યા દિવસે દિવસે વધુ ગંભીર બની રહી છે. ટીબી અટકાવવાનો આધાર સ્ક્રિનીંગ કાર્યક્રમ અને [[બેસિલસ કાલમેટ-ગ્યુરિન]] (Bacillus Calmette-Guérin) રસી સાથેના [[રસીકરણ]] પર રહેલો છે.

દુનિયાની ત્રીજા ભાગની વસતી ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' થી પીડાતી હોવાનું માનવામાં આવે છે&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Jasmer RM, Nahid P, Hopewell PC |title=Clinical practice. Latent tuberculosis infection |journal=N. Engl. J. Med. |volume=347 |issue=23 |pages=1860–6 |year=2002 |month=December |pmid=12466511 |doi=10.1056/NEJMcp021045 |url=http://jasoncartermd.com/resources/pdf/Latent%20TB%20Infection.pdf |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224105038/http://jasoncartermd.com/resources/pdf/Latent%20TB%20Infection.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને દર બીજી સેકન્ડે વધુ એક વ્યક્તિને તેનો ચેપ લાગે છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;/&gt; ટ્યુબરક્યુલોસિસથી બીમાર પડતા દર્દીઓની સંખ્યા દર વર્ષે સ્થિર થઇ રહી છે અથવા ઘટી રહી છે પરંતુ વસતી વધારાને કારણે નવા કેસોની ચોક્કસ સંખ્યા હજુ પણ વધી રહી છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;/&gt; 2007માં ક્ષયરોગના અંદાજે 1.37 કરોડ ગંભીર કેસ હતા અને 93 લાખ કેસ નવા નોંધાયા હતા તેમજ 18 લાખ દર્દીઓના મોત થયા હતા. આમાંથી મોટા ભાગના કિસ્સા [[વિકાસશીલ દેશો]]માં નોંધાયા હતા.&lt;ref name=&quot;WHO2009-Epidemiology&quot;/&gt; વધુમાં [[વિકસિત દેશો]]માં ક્ષય રોગના દર્દીઓની સંખ્યામાં વધારો થઇ રહ્યો છે કારણકે [[ઇમ્યુનોસપ્રેસિવ ડ્રગ]] (immunosuppressive drug), [[પદાર્થોના વધુ પડતા]] ઉપયોગ અથવા [[એઇડ્સ]]ને કારણે તેમની [[રોગપ્રતિકારક શક્તિ]] ઘટી છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ક્ષયરોગના દર્દીઓની સંખ્યા સમાન નથી. એશિયા અને આફ્રિકાના ઘણા દેશોની 80 ટકા વસતી ટ્યુબરક્યુલિન ટેસ્ટમાં પોઝિટીવ આવે છે જ્યારે અમેરિકાની માત્ર 5-10 ટકા વસતીનો જ ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;

== વર્ગીકરણ ==
ક્ષય રોગ માટે અત્યારની તબીબી વર્ગીકરણ પદ્ધતિ રોગના ઉત્પતિ સ્થાન પેથોજીનેસિસ (pathogenesis) આધારિત છે.{{Citation needed|date=June 2009}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;text-align:left&quot;
|+ ક્ષય રોગ માટે વર્ગીકરણ પદ્ધતિ
|- align=&quot;center&quot;
|  પ્રકાર 
|  વર્ણન
|-
|  0 
|  ક્ષયના રોગના સંપર્કમાં ન આવવું&lt;br /&gt;ચેપ ન હોવો 
|  સંપર્કનો કોઇ ઇતિહાસ ન હોવો&lt;br /&gt;[[ટ્યુબરક્યુલિન]] ત્વચા પરિક્ષણ પર નકારાત્કમ પ્રતિભાવ
|-
|  1 
|  ક્ષય રોગના સંપર્કમાં આવવું&lt;br /&gt;ચેપ હોવાના કોઇ પુરાવા ન હોવા
|  સંપર્કમાં આવ્યા હોવાનો ઇતિહાસ&lt;br /&gt;ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર નકારાત્મક પ્રતિભાવ
|-
|  ૨ 
|  ક્ષય રોગ ચેપ &lt;br /&gt;બિમારી નહીં 
|  ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર હકારાત્મક પ્રતિભાવ&lt;br /&gt;નકારાત્મક જીવાણુ વિજ્ઞાન વિષયક અભ્યાસ (જો કરાયો હોય તો)
&lt;br /&gt;ક્ષય રોગના કોઇ તબીબી, જીવાણુ વિજ્ઞાન અથવા રેડિયોલોજીક પુરાવાની ગેરહાજરી
|-
|  3 
|  ક્ષય રોગ, તબીબી રીતે સક્રિય 
|  ''એમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ''  કલ્ચર્ડ (જો કરાવ્યું હોય તો)&lt;br /&gt; વર્તમાન રોગના તબીબી, જીવાણુ વિજ્ઞાન અથવા રેડીયોલોજીકલ પુરાવા
|-
| 4 
| ક્ષય રોગ &lt;br /&gt; તબીબી રીતે સક્રિય નહીં 
|  ક્ષય રોગના ભાગનો ઇતિહાસ &lt;br /&gt; '''અથવા'''  &lt;br /&gt;અસામાન્ય પરંતુ સ્થિર રેડિયોગ્રાફિક તારણ &lt;br /&gt;ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર હકારાત્મક પ્રતિભાવ&lt;br /&gt; જીવાણુ વિજ્ઞાન વિષયક અભ્યાસ પર નકારાત્મક પ્રતિભાવ (જો કરાયો હોય તો) &lt;br /&gt; '''અને''' &lt;br /&gt; વર્તમાન રોગના કોઇ તબીબી અથવા રેડિયોગ્રાફિક પુરાવાની ગેરહાજરી
|-
| 5
| ક્ષય રોગની શંકા 
| રોગ નિદાન બાકી&lt;br /&gt;3 માસની અંદર ક્ષય રોગ છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ કરવું
|}

== સંકેતો અને લક્ષણો ==
[[ચિત્ર:Tuberculosis symptoms.svg|thumb|Main symptoms of variants and stages of tuberculosis,&lt;ref&gt;[http://www.emedicinehealth.com/tuberculosis/page3_em.htm Tuberculosis Symptoms] From [[:en:eMedicine|eMedicine]]Health. લેખક: જ્યોર્જ સ્કિફમેન, એમડી, એફસીસીપી. છેલ્લી સમીક્ષા: 1/15/2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;પ્રારંભિક પલ્મોનરી ચેપના વધારાના ચિહનો: [http://www.wrongdiagnosis.com/t/tuberculosis/symptoms.htm wrongdiagnosis.com --&gt; Diseases » Tuberculosis » Symptoms] 1 જૂન 2009ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; ઘણા ચિહ્નો અન્ય સાથે મળતા આવે છે જ્યારે અન્ય ચિહ્નો (બધા જ નહીં) ચોક્કસ જાત માટે ચોક્કસ છે. એક કરતા વધુ જાતો એક સાથે હાજર હોઇ શકે છે.]]
[[ચિત્ર:Mycobacterium tuberculosis.jpg|right|thumb|માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસનું ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોગ્રાફ સ્કેનિંગ]]
[[ચિત્ર:Mycobacterium phylogenetic tree.png|thumb|right|જીનસ માયકોબેક્ટેરિયમનું ફાયલોજિનેટિક વૃક્ષ.]]

રોગ જ્યારે સક્રિય થાય છે ત્યારે 75 ટકા કેસ [[ફેફસા]]ના ટીબીના હોય છે. તેના લક્ષણોમાં [[છાતીમાં દુખાવો]], [[ગળફામાં લોહી પડવું]] અને ત્રણ સપ્તાહથી વધુ સમય માટે ખાંસી અને કફનો સમાવેશ થાય છે. પદ્ધતિસરના લક્ષણોમાં [[તાવ]], [[ઠંડી લાગવી]], [[રાત્રે પસીનો વળવો]], [[ભૂખ ના લાગવી]], [[વજન ઘટી જવું]], [[ફીકાશ]] અને ઘણી વાર [[નબળાઇ]] વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;/&gt;

અન્ય 25 ટકા સક્રિય કેસમાં ચેપ ફેફસાથી આગળ વધીને અન્ય અવયવોમાં ફેલાય છે અને અન્ય પ્રકારનો ક્ષય રોગ થાય છે જેને એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ કહેવાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.aafp.org/afp/20051101/1761.html એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ: એન ઓવરવ્યૂ] માર્જોરી પી. ગોલ્ડન. એમ.ડી., યેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન એન્ડ હોસ્પિટલ ઓફ સેન્ટ રેફલ, ન્યૂ હેવન, કનેક્ટિકટ. હોલેનરસીપુર આર. વિક્રમ, એમ. ડી. માયો ક્લિનિક, સ્કોટ્સડેલ, એરિઝોના.&lt;/ref&gt; [[નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ]] ધરાવતા લોકો અને નાના બાળકોમાં તે બહુ સામાન્ય રીતે થાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ચેપના સ્થળોમાં ફેફસાની અંતઃત્વચામાં સોજામાં [[ફેફસાની અંતઃત્વચા]], [[મગજના તાવ]]માં [[કેન્દ્રીય ચેતાતંત્ર]], [[કંઠમાળ]]માં [[લસિકાવાહિની તંત્ર]], [[યુરોજેનિટલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]માં [[જેનિટોયુરિનરી સિસ્ટમ]] અને કરોડની [[પોટ્સ બિમારી]]માં હાડકા અને સાંધાનો સમાવેશ થાય છે. સૌથી ગંભીર રૂપ ડિસસેમિનેટેડ ટીબી છે જે [[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] તરીકે ઓળખાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટીબી પલ્મોનરી ટીબીની સાથે પણ થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;&gt;[[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (CDC), ટ્યુબરક્યુલોસિસ નાબૂદીનો વિભાગ. [http://www.cdc.gov/tb/pubs/corecurr/default.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ પર મુખ્ય અભ્યાસક્રમ: વોટ ધ ક્લિનિસિયન શુડ નો.] 4થી આવૃત્તિ (2000). સુધારો ઓગસ્ટ 2003માં.&lt;/ref&gt;

== કારણો ==
{{Main|Mycobacterium tuberculosis}}

ક્ષય રોગના મુખ્ય કારણ દંડ આકારના બેક્ટેરિયા ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' નાના, [[ઓક્સિજન પર જીવતા]], હલનચલન ન કરી શકે તેવા [[જીવાણુ]] છે. આ રોગ પેદા કરતા જીવાણુનું [[લિપિડ]]નું ઊંચું પ્રમાણ તેની ઘણી વિશેષ તબીબી લાક્ષણિકતા માટે જવાબદાર છે.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Southwick |first=Frederick |title=Infectious Diseases: A Clinical Short Course, 2nd ed. |publisher=McGraw-Hill Medical Publishing Division |date=10 December 2007 |pages=313–314 |chapter=Chapter 4: Pulmonary Infections |page=104 |url=http://pharma-books.blogspot.com/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |isbn=0071477225 |archive-url=https://archive.today/20120713125232/http://pharma-books.blogspot.de/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |archive-date=13 જુલાઈ 2012 |access-date=23 માર્ચ 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેનું પ્રત્યેક 16થી 20 કલાકે [[વિભાજન]] થાય છે. આ વિભાજન દર અન્ય બેક્ટેરિયાની તુલનાએ ઘણો ધીમો છે. બેક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે એક કલાકથી ઓછા સમયમાં વિભાજિત થતા હોય છે.&lt;ref name=&quot;Cox_2004&quot;&gt;{{cite journal |author=Cox R |title=Quantitative relationships for specific growth rates and macromolecular compositions of ''Mycobacterium tuberculosis'', ''Streptomyces coelicolor'' A3(2) and ''Escherichia coli'' B/r: an integrative theoretical approach |journal=Microbiology |volume=150 |issue=Pt 5 |pages=1413–26 |year=2004 |url=http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/150/5/1413?view=long&amp;pmid=15133103#R35 | pmid = 15133103 | doi = 10.1099/mic.0.26560-0}}&lt;/ref&gt; (દાખલા કરીકે, ''[[ઇ. કોલી]]'' સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા બેક્ટેરિયામાંના એક છે જે પ્રત્યેક 20 મિનીટમાં વિભાજિત થાય છે.) એમટીબીને કોશિકા થર હોય છે પરંતુ તેમાં [[ફોસ્ફોલિપિડ]] [[બાહ્ય આવરણ]]નો અભાવ હોય છે. તેને [[ગ્રામ-પોઝિટિવ]] બેક્ટેરિયમ તરીકે [[વર્ગીકૃત]] કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ જો [[ગ્રામ સ્ટેન]] હાથ ધરવામાં આવે તો એમટીબી ઘણું નબળું ગ્રામ-પોઝિટીવ આપે છે અથવા તેની કોશિકા થરના ઊંચા લિપિડ અને માયકોલિક એસિડ તત્વને કારણે રંગ જાળવી શકતી નથી.&lt;ref name=&quot;Madison_2001&quot;&gt;{{cite journal |author=Madison B |title=Application of stains in clinical microbiology |journal=Biotech Histochem |volume=76 |issue=3 |pages=119–25 |year=2001 |pmid=11475314 |doi=10.1080/714028138}}&lt;/ref&gt; એમટીબી નબળા [[બિનચેપી તત્વો]] સામે લડે છે અને સપ્તાહો સુધી [[સુકા સ્વરૂપ]]માં જીવી શકે છે. કુદરતમાં, બેક્ટેરિયમ માત્ર [[યજમાન]] અયવવના કોશિકાની અંદર વિકસી શકે છે પરંતુ ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ને ''[[અવયવની બહાર બનાવટી વાતાવરણ]]'' માં વિકસાવી શકાય છે.

[[ગળફા]]ના નમૂના પર [[હિસ્ટોલોજીકલ]] સ્ટેનનો ઉપયોગ કરીને વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ એમટીબી ઓળખી શકે છે. એસિડિક દ્વાવણો સાથે પ્રક્રિયા કરાવ્યા બાદ પણ એમટીબી ચોક્કસ સ્ટેન જાળવી રાખતું હોવાથી તેને [[એસિડ-ફાસ્ટ બેસિલસ]] (AFB) તરીકે વર્ગિકૃત કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Madison_2001&quot;/&gt; સૌથી સામાન્ય એસિડ ફાસ્ટ સ્ટેનિંગ ટેકનિક [[ઝીલ-નીલસન સ્ટેન]] એસિડ ફાસ્ટ બેસિલસને ચમકતા લાલ રંગમાં રંગે છે જે વાદળી બેકગ્રાઉન્ડમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. એએફબીને દેખી શકાય તેવા કરવાની અન્ય પદ્ધતિઓમાં [[ઓરેમાઇન-રોડામાઇન સ્ટેન]] અને [[ફ્લોરોસન્ટ માઇક્રોસ્કોપી]]નો સમાવેશ થાય છે.

એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ માળખામાં અન્ય ચાર ટીબીજનક [[માયકોબેક્ટેરિયા]]: ''[[એ. બોવિસ]]'' , ''[[એમ. આફ્રિકેનમ]]'' , ''[[એમ. કનેટી]]'' અને ''[[એમ. માઇક્રોટી]]'' નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=van Soolingen D, Hoogenboezem T, de Haas PE, ''et al.'' |title=A novel pathogenic taxon of the Mycobacterium tuberculosis complex, Canetti: characterization of an exceptional isolate from Africa |journal=Int. J. Syst. Bacteriol. |volume=47 |issue=4 |pages=1236–45 |year=1997 |month=October |pmid=9336935 |doi=10.1099/00207713-47-4-1236 |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/47/4/1236 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526115751/http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/47/4/1236 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''[[એમ. આફ્રિકેનમ]]'' વ્યાપક નથી પરંતુ આફ્રિકાના કેટલાક ભાગોમાં ટીબી માટે તે મુક્ય કારક છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Niemann S, Rüsch-Gerdes S, Joloba ML, ''et al.'' |title=''Mycobacterium africanum'' subtype II is associated with two distinct genotypes and is a major cause of human tuberculosis in Kampala, Uganda |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=40 |issue=9 |pages=3398–405 |year=2002 |month=September |pmid=12202584 |pmc=130701 |url=http://jcm.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=12202584 |doi=10.1128/JCM.40.9.3398-3405.2002 |last12=Okwera |first12=A |last13=Schwander |first13=SK }}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Niobe-Eyangoh SN, Kuaban C, Sorlin P, ''et al.'' |title=Genetic biodiversity of ''Mycobacterium tuberculosis'' complex strains from patients with pulmonary tuberculosis in Cameroon |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=41 |issue=6 |pages=2547–53 |year=2003 |month=June |pmid=12791879 |pmc=156567 |url=http://jcm.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=12791879 |doi=10.1128/JCM.41.6.2547-2553.2003 }}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; એક સમયે ''[[એમ. બોવિસ]]'' ક્ષય રોગ માટે મુખ્ય કારક હતું પરંતુ [[પેશ્ચ્યુરાઇઝ્ડ દૂધ]] આવતા વિકસિત દેશોમાં જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે તેનો મોટે ભાગે નાશ થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Thoen C, Lobue P, de Kantor I |title=The importance of ''Mycobacterium bovis'' as a zoonosis |journal=Vet. Microbiol. |volume=112 |issue=2-4 |pages=339–45 |year=2006 |month=February |pmid=16387455 |doi=10.1016/j.vetmic.2005.11.047}}&lt;/ref&gt; ''એમ. કનેટી'' દુર્લભ અને આફ્રિકા સુધી જ મર્યાદિત હોય તેમ જણાય છે જો કે કેટલાક આફ્રિકન ઇમિગ્રન્ટ્સમાં કેટલાક કેસ નોંધાયા છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Pfyffer GE, Auckenthaler R, van Embden JD, van Soolingen D |title=Mycobacterium canettii, the smooth variant of M. tuberculosis, isolated from a Swiss patient exposed in Africa |journal=Emerging Infect. Dis. |volume=4 |issue=4 |pages=631–4 |year=1998 |pmid=9866740 |pmc=2640258}}&lt;/ref&gt; ''એમ. માઇક્રોટી'' મુખ્યત્વે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળે છે. જો કે આ રોગ પેદા કરતા એજન્ટની [[હાજરી]]ને ઓછી આંકવામાં આવી હોય તેવું શક્ય છે.&lt;ref name=&quot;Niemann_2000&quot;&gt;{{cite journal |author=Niemann S, Richter E, Dalügge-Tamm H, Schlesinger H, Graupner D, Königstein B, Gurath G, Greinert U, Rüsch-Gerdes S |title=Two cases of ''Mycobacterium microti'' derived tuberculosis in HIV-negative immunocompetent patients |journal=Emerg Infect Dis |volume=6 |issue=5 |pages=539–42 |year=2000 |pmid = 10998387 |doi=10.3201/eid0605.000516 |pmc=2627952}}&lt;/ref&gt;

અન્ય જાણીતા પેથોજેનિક [[માયકોબેક્ટેરિયા]]માં ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ લેપ્રે]]'' , ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ એવિયમ]]'' અને ''એમ કાન્સાસી'' નો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા બે બેક્ટેરિયા [[નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયા]] (NTM) જૂથના ભાગ છે. નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયાથી ટીબી કે [[રક્તપિત્ત]] થતો નથી પરંતુ તે ટીબી જેવા અન્ય ફેફસાને લગતા રોગ ''ચોક્કસ'' પેદા કરે છે.&lt;ref name=&quot;ALA_1997&quot;&gt;{{cite journal |author= |title=Diagnosis and treatment of disease caused by nontuberculous mycobacteria. This official statement of the American Thoracic Society was approved by the Board of Directors, March 1997. Medical Section of the American Lung Association |journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=156 |issue=2 Pt 2 |pages=S1–25 |year=1997 |pmid = 9279284}}&lt;/ref&gt;

=== જોખમી પરિબળો ===
જે લોકો [[સિલિકોસિસ]]થી પીડાઇ રહ્યાં છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનો ''30 ગણો'' ભય હોય છે. સિલિકાના કણ શ્વસનતંત્રમાં તકલીફ ઉભી કરે છે જેને કારણે [[ફેગોસાયટોસિસ]] જેવો ઇમ્યુનોજેનિક પ્રતિભાવ ઉભો થાય છે અને લસિકા વાહિનીઓમાં જમા થાય છે.&lt;ref&gt;ટ્યુબરક્યુલોસિસ અને સિલિકોસિસ, જે. એચ. લી, કેન મેડ એસોક જે. 1948 એપ્રિલ; 58(4): 349–353. &lt;/ref&gt; આ વિક્ષેપ અને [[મેક્રોફેજ]] કાર્યમાં અવરોધને કારણે ક્ષય રોગનું જોખમ વધી જાય છે.&lt;ref&gt;http://emedicine.medscape.com/article/302027-overview&lt;/ref&gt; જે લોકોના મૂત્રપિંડ નકામા થઇ ગયા છે અને હિમોડાયાલિસિસ પર છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ સામાન્ય વ્યક્તિ કરતા 10-25 ગણુ વધું છે. [[ડાયાબિટીસ]]ના દર્દીઓમાં સક્રિય ટીબી થવાનું જોખમ વધુ હોય છે અને તે ડાયાબિટીસ વગરના વ્યક્તિની તુલનાએ ચાર ગણુ વધુ હોય છે. તેમાં પણ જે દર્દીઓને ઇન્શ્યુલિન પર આધાર રાખવો પડે છે અથવા જેમનો ડાયાબિટીસ પર કાબુ નથી તેમનામાં જોખમ વધી જાય છે. સક્રિય ટીબી સાથે સંકળાયેલી અન્ય તબીબી સ્થિતિઓમાં [[ગેસ્ટ્રેક્ટોમી]] અને માલએબસોર્પશ્ન, જેજુનોઇલીય બાયપાસ, રેનલ અને કાર્ડિયાક ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન, માથા અથવા ગળાનું કાર્સિનોમા અને અન્ય નિયોપ્લાઝમા (દાખલા તરીકે, ફેફસાનું કેન્સર, લિમ્ફોમા અને લ્યુકેમીયા)નો સમાવેશ થાય છે[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr4906a1.htm#tab3].

સિલિકોસિસ ટ્યુબરક્યુલોસિસનું જોખમ વધારતું હોવાથી વિવિધ (ઇનડોર) વાયુ પ્રદુષકોની રોગ પર અસર પર વધુ સંશોધન કરવું વધુ જરૂરી બનશે. સિલિકાના કેટલાક ઇનડોર ઉદભવ સ્થાનોમાં [[પેઇન્ટ]], [[કોન્ક્રીટ]] અને [[પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે.

ઓછું વજન પણ ક્ષય રોગના જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે. 18.5થી નીચો બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) 2-3 ગણુ જોખમ વધારે છે. જ્યારે બીજી બાજુ શરીરના વજનમાં વધારો ક્ષય રોગનું જોખમ ઘટાડે છે [http://archinte.ama-assn.org/cgi/content-nw/full/167/12/1297/IOI70054T5], [http://archinte.ama-assn.org/cgi/content-nw/full/167/12/1297/IOI70054F1]. [[ડાયાબિટીસ]]ના દર્દીઓ કોન્ટ્રાક્ટિંગ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામે વધુ અસુરક્ષિત હોય છે&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Restrepo BI|title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: Renewal of old acquaintances|journal=Clin Infect Dis|year=2007|volume=45|pages=436–438|doi=10.1086/519939|pmid=17638190|last1=Restrepo|first1=BI|issue=4}}&lt;/ref&gt; અને તેઓ સારવારને નબળો પ્રતિભાવ આપે છે, કદાચ નબળી દવા શોષણ ક્ષમતાને કારણે આમ થતું હશે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Nijland HMJ, Ruslami R, Stalenhoef JE, ''et al.''|title=Exposure to rifampicin is strongly reduced in patients with tuberculosis and type 2 diabetes|journal=Clin Infect Dis|year=2006|volume=43|issue=7|pages=848–854|pmid=16941365|doi=10.1086/507543}}&lt;/ref&gt;

અન્ય સ્થિતિઓ કે જે ક્ષય રોગનું જોખમ વધારે છે તેમાં [[IV ડ્રગનો વધુ પડતો ઉપયોગ]], તાજેતરમાં ટીબીનો ચેપ લાગ્યો હોય અથવા ટીબીની આયોગ્ય સારવાર થઇ હોય તેવો ઇતિહાસ, અગાઉના ટીબીનું સૂચન કરતા હોય તેવા છાતીના એક્સરે કે જે લેઝન્સ અને નોબ્યુલ્સ દર્શાવે છે, [[કોર્ટિકોસ્ટિરોઇડ]] થેરાપીનો લાંબા સમયથી ઉપયોગ અને અન્ય રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિરોધી થેરાપી, નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા દર્દીઓ (એઇડ્સના 30-40 ટકા દર્દીઓને ક્ષય રોગ છે), [[હિમેટોલોજીક]] અને [[રેટિક્યુલોએન્ડોથેલિયલ]] રોગ જેમકે [[લ્યુકેમિયા]] અને [[હોડ્ગકિન્સ રોગ]], [[કિડનીની અંતિમ તબક્કામાં બિમારી]], આંતરડાની બાયપાસ સર્જરી, ક્રોનિક [[માલએબસોર્પશન]] સિન્ડ્રોમ, વિટામિન-ડીની ઊણપ&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Nnoaham KE, Clarke A|title=Low serum vitamin D levels and tuberculosis: a systematic review and meta-analysis|journal=Int J Epidemiol|year=2008|volume=37|pages=113–19|doi=10.1093/ije/dym247|pmid=18245055|issue=1}}&lt;/ref&gt; અને શરીરનું ઓછું વજન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt;

1940માં [[જોડીયા બાળકોમાં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસે]] સૂચવ્યું હતું કે ક્ષય રોગની શંકા વારસા સાથે સંકળાયેલી છે. જોડીયા બાળકોમાં જો કોઇ એકને ક્ષય રોગ હોય તો બીજામાં ક્ષય રોગની શક્યતા વધુ હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Kallmann FJ, Reisner D|title=Twin studies on the significance of genetic factors in tuberculosis|journal=Am Rev Tuberc|year=1942|volume=16|pages=593–617}}&lt;/ref&gt; આ તારણને [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસો દ્વારા તાજેતરમાં સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Jepson A, Fowler A, Banya W, ''et al.''|title=Genetic regulation of acquired immune responses to antigens of ''Mycobacterium tuberculosis:'' a study of twins in West Africa|journal=Infect Immun|year=2001|volume=69|pages=3989–94|pmid=11349068}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Sepulveda RL, Heiba IM, Navarrete C, Elston RC, Gonzalez B, Sorensen RU|title=Tuberculin reactivity after newborn BCG immunization in mono‐ and dizygotic twins|journal=Tuber Lung Dis|year=1994|volume=75|pages=138–43|pmid=8032047}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=High heritability of antimycobacterial immunity in an area of hyperendemicity for tuberculosis disease|author=Cobat A, Gallant CJ, Simkin L, ''et al.''|journal=J Infect Dis|year=2010|volume=201|issue=1|pages=15–19|doi=10.1086/648611}}&lt;/ref&gt; ''[[IL12B]]'' માં ચોક્કસ જીન પોલિમોર્ફિમિઝમ ક્ષય રોગની શક્યતા સાથે સંકળાયેલી છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Tso HW, Lau YL, Tam CM, Wong HS, Chiang KS|title=Associations between ''IL12B'' polymorphisms and tuberculosis in the Hong Kong Chinese population|journal=J Infect Dis|year=2004|volume=190|issue=5|pages=913–9|pmid=15295696|doi=10.1086/422693}}&lt;/ref&gt;

[[ટ્યુમર નેક્રોસિ ફેક્ટર આલ્ફા]] ([[સાયટોકિન]] સર્જતો સોજો)ને બ્લોક કરતી [[સંધિવા]]ની સારવાર સહિતની કેટલીક દવાઓ ટીબી સામેની પ્રતિકારક શક્તિમાં આ સાયટોકિનના મહત્વને કારણે સુપ્ત ચેપને સક્રિય કરવાનું જોખમ વધારે છે.&lt;ref name=&quot;Mutlu_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Mutlu G, Mutlu E, Bellmeyer A, Rubinstein I |title=Pulmonary adverse events of anti-tumor necrosis factor-alpha antibody therapy |journal=Am J Med |volume=119 |issue=8 |pages=639–46 |year=2006 | pmid = 16887405 | doi = 10.1016/j.amjmed.2006.01.015}}&lt;/ref&gt;

== વ્યવસ્થાતંત્ર ==
=== ચેપ ફેલાવવો ===
{{Further|[[Transmission (medicine)]]}}
પલ્મોનરી ટીબીના દર્દી જ્યારે ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે, બોલે છે અથવા બોલે છે ત્યારે તેઓ [[હવામાં તરી શકે તેવા]] ૦.5થી 5 [[µm]]વ્યાસવાળા નાના ટીપાઓ બહાર ફેંકે છે. એક જ છીંકમાં આવા 40,000 જેટલા ટીપાઓ બહાર ફેંકાય છે.&lt;ref name=&quot;Cole_1998&quot;&gt;{{cite journal |author=Cole E, Cook C |title=Characterization of infectious aerosols in health care facilities: an aid to effective engineering controls and preventive strategies |journal=Am J Infect Control |volume=26 |issue=4 |pages=453–64 |year=1998 |pmid=9721404 | doi = 10.1016/S0196-6553(98)70046-X}}&lt;/ref&gt; આ પ્રત્યેક ટીપું બિમારીનું વહન કરી શકે છે. જો કે ટ્યુબરક્યુલોસિસની ચેપી માત્રા ઘણી ઓછી હોય છે અને દસથી ઓછા બેક્ટેરિયા શ્વાસમાં લેવાથી ચેપ લાગી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Nicas M, Nazaroff WW, Hubbard A |title=Toward understanding the risk of secondary airborne infection: emission of respirable pathogens |journal=J Occup Environ Hyg |volume=2 |issue=3 |pages=143–54 |year=2005 |pmid=15764538 | doi = 10.1080/15459620590918466}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Behr MA, Warren SA, Salamon H, ''et al.'' |title=Transmission of Mycobacterium tuberculosis from patients smear-negative for acid-fast bacilli |journal=Lancet |volume=353 |issue=9151 |pages=444–9 |year=1999 |month=February |pmid=9989714}}&lt;/ref&gt; 

જે લોકો ક્ષય રોગના દર્દીના સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી, અવારનવાર અથવા સતત આવે છે તેમને ચેપ લાગવાનું જોખવ વધુ હોય છે અને તેનો ચેપ લાગવાનો દર અંદાજે 22% હોય છે. સક્રિય પરંતુ ઇલાજ ના થયેલો હોય તેવો ટ્યુબરક્યુલોસિસનો દર્દી દર વર્ષે 10-15 અન્ય લોકોને ચેપ લગાડે છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;/&gt; જેમના પર ક્ષય રોગનું જોખમ છે તેવા લોકોમાં, ક્ષય રોગની બિમારી વ્યાપક છે તેવા વિસ્તાર સતત હાજરી ધરાવતા લોકો, સ્વચ્છ કર્યા વગરની સોંય વડે દવા લેતા લોકો, વધુ જોખમ ધરાવતા રહેવાસીઓ અને કર્મચારીઓ ભેગા થતા હોય તેવા લોકો, તબીબી સારવાર ન લઇ શકતા હોય તેમજ ઓછી આવક ધરાવતા લોકો, ક્ષય રોગનું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા વંશમાંથી આવતા લોકો અથવા વંશીય લઘુમતિ વસતી, ક્ષય રોગનું ઊંચું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા લોકોના સંપર્કમાં આવતા બાળકો, [[HIV]]/[[AIDS]] જેવી બિમારીને કારણે [[રોગ પ્રતિકારકશક્તિ ગુમાવેલા]] લોકો, રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડતી હોય તેવી દવા લેતા લોકો અને ઊંચું જોખમ ધરાવતા દર્દીઓને સેવા આપતા આરોગ્ય સંભાળ કામદારોનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Griffith_1996&quot;&gt;{{cite journal |author=Griffith D, Kerr C |title=Tuberculosis: disease of the past, disease of the present |journal=J Perianesth Nurs |volume=11 |issue=4 |pages=240–5 |year=1996 | pmid = 8964016 | doi = 10.1016/S1089-9472(96)80023-2}}&lt;/ref&gt;

માત્ર સક્રિય ટીબી ધરાવતા હોય તેવા લોકો દ્વારા જ ચેપ ફેલાય છે સુપ્ત ટીબી ધરાવતા લોકો દ્વારા નહીં&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;. એક વ્યક્તિમાંથી બીજા વ્યક્તિમાં ચેપ લાગવાની શક્યતાનો આધાર વાહક દ્વારા બહાર ફેંકવામાં આવેલા ચેપી ટીપાઓની સંખ્યા, વાતાવાત વ્યવસ્થાની અસરકારકતા, સંપર્કનો સમયગાળો અને ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' [[સ્ટ્રેન]]ની [[ઘાતકતા]] પર રહેલો છે.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt; આ ચેપ લાગવાની શૃંખલા સક્રિય રોગ ધરાવતા દર્દીને એકલો રાખવાથી અને તેને ક્ષય રોગ વિરોધી અસરકારક એન્ટિ-ટ્યુબરક્યુલસ થેરાપી શરૂ કરીને તોડી શકાય છે. આવી સારવારના બે સપ્તાહ બાદ [[બિનપ્રતિકારક]] સક્રિય ટીબી ધરાવતા લોકો સામાન્ય રીતે ચેપ ફેલાવતા અટકે છે. જો કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લાગે તો આ ચેપ લાગેલો નવો વ્યક્તિ ઓછામાં ઓછા 21 દિવસ અથવા ચાર સપ્તાહના સમય બાદ જ અન્ય કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લગાડી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.mayoclinic.com/health/tuberculosis/DS00372/DSECTION=3|title=Causes of Tuberculosis|access-date=19 October 2007|date=21 December 2006|last=|first=|publisher=[[Mayo Clinic]]}}&lt;/ref&gt;
ક્ષય રોગ ધરાવતું માસ ખાવાથી પણ ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે. ''માયકોબેક્ટેરિયમ બોવિસ'' પ્રાણીઓમાં ક્ષય રોગ કરે છે. (નીચ દર્શાવેલી માહિતી જુઓ.)

=== રોગનો ઉદભવ અને વિકાસ ===
''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબર ક્યુલોસિસ'' નો ચેપ ધરાવતા લગભગ 90 ટકા લોકો [[એસિમ્પટમેટિક]], સુપ્ત ટીબી ચેપ ધરાવે છે. સુપ્ત ચેપ ક્ષય રોગની બિમારીમાં ફેરવાય તેવી માત્ર 10 ટકા શક્યતા હોય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; જો કે જો તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો આવા સક્રિય ટીબી કેસોનો મૃત્યુ દર 50 ટકાથી વધુ છે.&lt;ref name=&quot;TDRreport&quot;&gt;ઓન્યેબ્યુજોહ, ફિલિપ અને રોક, ગ્રેહામ એ. ડબલ્યુ[https://web.archive.org/web/20041120214500/http://www.who.int/tdr/dw/tb2004.htm વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા બિમારી અવલોકન: કેન્દ્ર: ટ્યુબરક્યુલોસિસ.] ડિસેમ્બર 2004 ઉપયોગ 7 ઓક્ટોબર 2006.&lt;/ref&gt;

માયકોબેક્ટેરિયા જ્યારે [[પલ્મોનરી એલવીઇઓલી]]માં પહોંચે છે ત્યારે ક્ષય રોગનો ચેપ શરૂ થાય છે અહીં તેઓ એલવિયોલર [[મેક્રોફેજિસ]]ના [[એન્ડોસોમ્સ]]માં ઘૂસ મારે છે અને પોતાની સંખ્યા વધારે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Houben&quot;&gt;{{cite journal |author=Houben E, Nguyen L, Pieters J |title=Interaction of pathogenic mycobacteria with the host immune system |journal=Curr Opin Microbiol |volume=9 |issue=1 |pages=76–85 |year=2006 | pmid = 16406837 | doi = 10.1016/j.mib.2005.12.014}}&lt;/ref&gt; ફેફસામાં ચેપ લાગવાના પ્રારંભિક સ્થાનને [[ઘોન ફોકસ]] કહેવાય છે અને સામાન્ય રીતે તે ફેફસાની નીચેની બુટના ઉપરના ભાગમાં અથવા [[ઉપલી બુટ]]ના નીચેના ભાગમાં આવેલું હોય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; બેક્ટેરિયા [[ડેન્ડ્રિટિક કોશિકા]] દ્વારા એકત્ર થાય છે જે રેપ્લિકેશન થવા દેતા નથી જો કે આ કોશિકા બેસિલીને સ્થાનિક [[મેડિયાસ્ટિનલ]] [[લિમ્ફ નોડ]] સુધી પરિવહન કરી શકે છે. ચેપનો વધુ વ્યાપ અન્ય માંસપેશી અને અવયવોમાં લોહીના પ્રવાહ દ્વારા થાય છે જેમાં ફેફસાના અન્ય ભાગ (ખાસ કરીને ફેફસાની બુટના ટોચના ભાગમાં),પેરિફેરલ લિમ્ફ નોડ્સ, કિડની, મગજ અને હાડકા સુધી સેકન્ડરી ટીબી લેઝન વિકસી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Herrmann_2005&quot;&gt;{{cite journal |author=Herrmann J, Lagrange P |title=Dendritic cells and ''Mycobacterium tuberculosis'': which is the Trojan horse? |journal=Pathol Biol (Paris) |volume=53 |issue=1 |pages=35–40 |year=2005 | pmid = 15620608 |doi=10.1016/j.patbio.2004.01.004}}&lt;/ref&gt; શરીરના તમામ ભાગને ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે પરંતુ તે [[હૃદય]], [[હાડપિંજરના સ્નાયુ]], [[સ્વાદુપિંડ]] અને [[થાયરોઇડ]]ને ભાગેજ અસર કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Agarwal R, Malhotra P, Awasthi A, Kakkar N, Gupta D |pmc=1090580 |title=Tuberculous dilated cardiomyopathy: an under-recognized entity? |journal=BMC Infect Dis |volume=5 |issue=1 |pages=29 |year=2005 |pmid=15857515 |doi=10.1186/1471-2334-5-29}}&lt;/ref&gt;

ટ્યુબરક્યુલોસિસનું સોજાને કારણે [[ગાંઠ]] થઇ ગયેલી સ્થિતિ તરીકે વર્ગીકરણ થયેલું છે. [[મેક્રોફેજ]], [[ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ]], [[બી લિમ્ફોસાઇટ્સ]] અને [[ફાઇબરોબ્લાસ્ટ]]નો ચેપી મેક્રોફેજને ફરતે [[લિમ્ફોસાઇટ્સ]] દ્વારા [[ગાંઠ]] રચવા માટે ભેગા થતા કોશિકાઓમાં સમાવેશ થાય છે. ગાંઠ માયકોબેક્ટેરિયાના ફેલાવાને અટકાવવા ઉપરાંત રોગ પ્રતિકારક તંત્રના કોશિકાના પ્રત્યાયન માટે સ્થાનિક વાતાવરણ પુરું પાડે છે. ગાંઠની અંદર ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ [[ઇન્ટરફેરોન ગેમા]] જેવા [[સાયટોકાઇન્સ]]નો સ્ત્રાવ કરે છે જે મેક્રોફેજીસને તે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા સક્રિય કરે છે કે જેનો તેમને ચેપ લાગ્યો છે. [[સાયટોટોક્સિક ટી કોશિકાઓ]] પણ [[પર્ફોરિન]] અને [[ગ્રેન્યુલોસિન]]નો સ્ત્રાવ કરીને ચેપી કોશિકાઓનો સીધો નાશ કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Houben&quot;/&gt;

મહત્તની વાત છે કે, બેક્ટેરિયાનો ગાંઠમાં હંમેશા નાશ નથી કરી શકાતો પરંતુ તેને નિષ્ક્રિય બનાવી શકાય છે જે આખરે સુપ્ત ચેપમાં પરિણમે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; માનવ ટ્યુબરક્યુલોસિસના ગ્રેન્યુલોમાસના અન્ય લક્ષણોમાં કોષિકાનું મૃત્યુ થવાની શરૂઆત થાય છે જેને [[નેક્રોસિસ]] કહેવાય છે, જે [[ટ્યુબરકલ્સ]]નું કેન્દ્ર છે. ખુલ્લી આંખે તે નરમ સફેદ ચીઝ જેવી ભાત ધરાવે છે અને તેને [[કેસીયસ]] [[નેક્રોસિસ]] કહેવાય છે.&lt;ref name=&quot;Grosset&quot;&gt;{{cite journal |author=Grosset J |title=''Mycobacterium tuberculosis'' in the extracellular compartment: an underestimated adversary |journal=Antimicrob Agents Chemother |volume=47 |issue=3 |pages=833–6 |year=2003 | pmid = 12604509 | doi = 10.1128/AAC.47.3.833-836.2003 |pmc=149338}}&lt;/ref&gt;

જો ટીબીના બેક્ટેરિયા નુક્શાન પામેલી પેશીમાંથી લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશ મેળવે તો તે સમગ્ર શરીરમાં ફેલાઇ શકે છે અને ચેપના ઘણા કેન્દ્રો રચી શકે છે જે પેસીમાં નાના સપેદ ટ્યુબરકલ્સ જેવા દેખાય છે. ક્ષય રોગનું આ ગંભીર સ્વરૂપ બાળકો અને મોટાઓમાં સૌથી સામાન્ય છે અને તેને [[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] કહેવામાં આવે છે. આવા ડિસસેમિનેટેડ ટીબીના દર્દીને જો સારવાર ન આપવામાં આવે તો તેનો મૃત્યુ દર લગભગ 100 ટકા છે. પરંતુ જો વહેલી સારવાર આપવામાં આવે તો તે ઘટીને લગભગ 10 ટકા થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Kim_2003&quot;&gt;{{cite journal |author=Kim J, Park Y, Kim Y, Kang S, Shin J, Park I, Choi B |title=Miliary tuberculosis and acute respiratory distress syndrome |journal=Int J Tuberc Lung Dis |volume=7 |issue=4 |pages=359–64 |year=2003 | pmid = 12733492}}&lt;/ref&gt;

ઘણા દર્દીઓમાં ચેપની વધ ઘટ થાય છે. પેશીનો નાશ અને નેક્રોસિસને સારવાર અને [[ફાઇબ્રોસિસ]] દ્વારા સંતુલિત કરી શકાય છે.&lt;ref name=&quot;Grosset&quot;/&gt; અસરગ્રસ્ત પેશીના સ્થાને ડાઘો પડી જાય છે અને પોલાણમાં ચીઝ જેવું સફેદ નેક્રોટિક તત્વ ભરાય છે. સક્રિય બિમારી દરમિયાન આમાંના કેટલાક પોલાણ [[શ્વસન નળીની શાખાઓ]] સાથે જોડાય છે અને આ તત્વને ગળફા દ્વારા બહાર ફેંકી શકાય છે. તે જીવતા બેક્ટેરિયા ધરાવે છે અને માટે તે ચેપ ફેલાવી શકે છે. યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક દ્વારા સારવારથી બેક્ટેરિયાનો નાશ થાય છે અને રૂઝ આવે છે. સારવાર દરિમયાન અસરગ્રસ્ત વિસ્તારને સ્થાને ડાઘાવાળી પેશીઓ આવે છે.&lt;ref name=&quot;Grosset&quot;/&gt;

જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' નો ચેપ [[લોબર ન્યુમોનિયા]] બની શકે છે.&lt;ref name=&quot;Sambandamurth_2002&quot;&gt;{{cite journal |author=Sambandamurth, V, Wang, X, Chen, B, Russell, R,
Derrick, S, Collins, F, Morris, S, Jacobs, W |title=A pantothenate auxotroph of ''Mycobacterium tuberculosis'' is
highly attenuated and protects mice against tuberculosis |journal=Nat Med |volume=8 |issue=10 |pages=1171–74 |year=2002 | pmid = 12219086 |doi=10.1038/nm765}}&lt;/ref&gt;

== નિદાન ==
[[ચિત્ર:TB in sputum.png|thumb|ગળફામાં માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ (સ્ટેઇન્ડ રેડ) ]]

તબીબી નમૂના ([[ગળફો]] અથવા [[પરુ]] )માં ક્ષય રોગના પ્રેરણાત્મક અંગ (''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' )ને ઓળખી કાઢીને ક્ષય રોગનું નિદાન ચોક્કસ થઇ શકે છે. જ્યારે આ શક્ય ન હોય ત્યારે ઇમેજિંગ (એક્સ-રે અથવા સ્કેન) અને અથવા [[ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ (મેન્ટોક્સ ટેસ્ટ)]]નો ઉપયોગ કરીને સંભવિત નિદાન કરી શકાય છે.

ક્ષય રોગ નિદાનની મુખ્ય સમસ્યા તે છે કે આ ધીમે વૃદ્ધિ પામતા જીવાણુઓનું પ્રયોગશાળામાં કલ્ચરિંગ કરવું મુશ્કેલ છે. લોહી અથવા ગળફાને કલ્ચર થતા 4થી 12 સપ્તાહનો સમય લાગે છે. ક્ષય રોગના સંપૂર્ણ તબીબી મૂલ્યાંકનમાં તબીબી ઇતિહાસ, શારીરિક તપાસ, [[છાતીનો એક્સ-રે]], માઇક્રોબાયોલોજીકર સ્મીયર્સ અને કલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[સેરોલોજીકલ]] ટેસ્ટ, [[ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણના અર્થઘટનનો આધાર વ્યક્તિના ચેપ માટે જોખમ પરિબળ અને અન્ય ક્ષય રોગના દર્દી સાથે સંપર્ક અથવા નબળીરોગ પ્રતિકારક શક્તિ જેવા ક્ષય રોગના કારક પર રહે છે.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt;

અત્યારે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા વ્યક્તિમાં સુપ્ત ચેપનું નિદાન ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ દ્વારા કરવામં આવે છે જે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' માંથી બનાવેલા [[અર્ક]] પર વિલંબિત અતિસંવેદનશીલ પ્રકારનો પ્રતિભાવ આપે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; ક્ષય રોગ સામે પ્રતિકારકતા ધરાવતા લોકો અથવા ભૂતકાળમાં ચેપ મટેલા લોકો અત્યારે જે લોકો ચેપ ધરાવે છે તેવી રીતે જ અતિસંવેદનશીલ પ્રતિભાવ આપશે માટે આ પરિક્ષણને અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઇએ તેમાં પણ જ્યાં ક્ષય રોગ પ્રતિકારક સામાન્ય છે તેવા દેશમાં રહેતા લોકોના પરિક્ષણમાં ખાસ.&lt;ref name=&quot;Rothel_2005&quot;&gt;{{cite journal |author=Rothel J, Andersen P |title=Diagnosis of latent ''Mycobacterium tuberculosis'' infection: is the demise of the Mantoux test imminent? |journal=Expert Rev Anti Infect Ther |volume=3 |issue=6 |pages=981–93 |year=2005 | pmid = 16307510 | doi = 10.1586/14787210.3.6.981}}&lt;/ref&gt; ટ્યુબરક્યુલિન પરિક્ષણમાં પરિણામ ખોટી રીતે નકારાત્મક મળવાનો ગેરલાભ છે. તેમાં પણ ખાસ કરીને જ્યારે દર્દી [[સાર્કિયોડોસિસ]], હોડ્ગકિન્સ લિમ્ફોમા, કુપોષણ સાથે [[કો-મોર્બિડ]] હોય અથવા સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ બિમારી ધરાવતો હોય ત્યારે વિશેષ.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; નવી ઇન્ટરફેરોન રિલીઝ એસે (IGRAs) પદ્ધતિ આમાંની ઘણી સમસ્યાઓનો હલ લાવે છે. IGRAs એ ''કૃત્રિમ વાતાવરણમાં'' કરવામાં આવતું લોહીનું પરિક્ષણ છે જે ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ ચોક્કસ હોય છે. IGRAs [[ESAT-6]] જેવા માયકોબેક્ટેરિયલ પ્રોટીનના પ્રતિભાવમાં મુક્ત થયેલા [[ઇન્ટરફેરોન ગેમા]]ને શોધે છે.&lt;ref name=&quot;Nahid_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Nahid P, Pai M, Hopewell P |title=Advances in the diagnosis and treatment of tuberculosis |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=3 |issue=1 |pages=103–10 |year=2006 | pmid = 16493157 | doi = 10.1513/pats.200511-119JH |pmc=2658675}}&lt;/ref&gt; તેના પર રોગપ્રતિકારકતા અથવા [[પર્યાવરણીય માયકોબેક્ટેરિયા]]ની અસર થતી નથી માટે તે ઓછા પ્રમાણમાં [[ખોટા હકારાત્મક]] પરિણામ આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Pai M, Zwerling A, Menzies D |title=Systematic Review: T-Cell-Based Assays for the Diagnosis of Latent Tuberculosis Infection: An Update |journal=Ann. Intern. Med. |volume=149 |issue=3 |pages=1–9 |year=2008 |month=June |pmid=18593687}}&lt;/ref&gt;એવો પણ પુરાવો છે કે ટીસ્પોટ ''ટીબી'' આઇજીઆરએ (T-SPOT TB IGRA)ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ સંવેદનશીલ છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Lalvani A, Richeldi L, Kunst H |title=Interferon gamma assays for tuberculosis |journal=Lancet Infect Dis |volume=5 |issue=6 |pages=322–4; author reply 325–7 |year=2005 |month=June |pmid=15919613 |doi=10.1016/S1473-3099(05)70118-3}}&lt;/ref&gt; 

ક્ષય રોગ માટે નવા પરિક્ષણો વિકસાવાઇ રહ્યાં છે જે સસ્તા, ઝડપી અને વધુ ચોક્કસ ટીબી ટેસ્ટિંગ હોવાની આશા છે. તેમાં બેક્ટેરિયલ ડીએનએની ઓળખ માટે [[પોલિમરેઝ ચેન રિએક્શન]] એસેનો સમાવેશ થાય છે. ઝડપી અને સસ્તા ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટનો વિકાસ વિકાસશિલ દેશો માટે વધુ મૂલ્યવાન સાબિત થશે.&lt;ref name=&quot;pmid11831744&quot;&gt;{{cite journal |author=Reddy JR, Kwang J, Lechtenberg KF, Khan NC, Prasad RB, Chengappa MM |title=An immunochromatographic serological assay for the diagnosis of ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=Comp. Immunol. Microbiol. Infect. Dis. |volume=25 |issue=1 |pages=21–7 |year=2002 |month=January |pmid=11831744 |doi= 10.1016/S0147-9571(01)00016-9|url=}}&lt;/ref&gt;

== અવરોધકતા ==
ક્ષયરોગની અટકાયત અને અંકુશ બે સમાંતર અભિગમ અપનાવે છે. પ્રથમ અભિગમમાં, ક્ષય રોગના દર્દી અને તેના સંપર્કમાં આવતા લોકોને ઓળખવામાં આવે છે અને તેની સારવાર કરવામાં આવે છે. ચેપની ઓળખમાં ઘણીવાર ક્ષય રોગ માટે વધુ જોખમ ધરાવતા સમુદાયોનો સમાવેશ થાય છે. બીજા અભિગમમાં ટીબી સામે રક્ષણ આપવા માટે બાળકોનું [[રસીકરણ]] કરવામાં આવે છે. પુખ્ત લોકોને વિશ્વાસપાત્ર રક્ષણ આપી શકે તેવી કોઇ [[રસી]] ઉપલબ્ધ નથી. જો કે ઉષ્મકટીબંધીય વિસ્તારો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાની અન્ય જાતનું સ્તર ઊંચું હોય છે ત્યાં [[નોનટ્યુબરક્યુલોસિસ માયકોબેક્ટેરિયા]] સાથેનો સંપર્ક ઘણીવાર ક્ષય રોગ સામે રક્ષણ આપે છે.&lt;ref name=&quot;Fine_2001&quot;&gt;{{cite journal |author=Fine P, Floyd S, Stanford J, Nkhosa P, Kasunga A, Chaguluka S, Warndorff D, Jenkins P, Yates M, Ponnighaus J |title=Environmental mycobacteria in northern Malawi: implications for the epidemiology of tuberculosis and leprosy |journal=Epidemiol Infect |volume=126 |issue=3 |pages=379–87 |year=2001 | pmid = 11467795 | doi = 10.1017/S0950268801005532}}&lt;/ref&gt;

[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]]એ ક્ષય રોગને 1993માં વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી તરીકે જાહેર કર્યો હતો અને સ્ટોપ ટીબી પાર્ટનરશિપ નામની સંસ્થાએ [[ગ્લોબલ પ્લાન ટુ સ્ટોપ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] નામનો કાર્યક્રમ વિકસાવ્યો હતો જેણે 2006થી 2015ની વચ્ચે 1.4 કરોડ લોકોને ક્ષય રોગથી બચાવવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે.&lt;ref&gt;[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [http://www.stoptb.org/globalplan/ ક્ષય રોગ ભાગીદારી રોકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231124211/http://www.stoptb.org/globalplan/ |date=2006-12-31 }} 3 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt; ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' એક માત્ર માનવીમાં જ જોવા મળતા હોવાથી તેનો નાશ શક્ય છે. આ ઉદેશને અસરકારક રસી દ્વારા મદદ મળશે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Martin C |title=Tuberculosis vaccines: past, present and future |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=186–91 |year=2006 |month=May |pmid=16582673 |doi=10.1097/01.mcp.0000219267.27439.1b}}&lt;/ref&gt;

=== રસીઓ ===
ઘણા દેશો તેમના ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમના ભાગ રૂપે [[બેસિલસ કોલમેટ ગ્યુરિન]] (બીસીજી) રસીનો ઉપયોગ કરે છે તેમાં પણ ખાસ કરીને બાળકોમાં વિશેષ. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના જણાવ્યા મુજબ, આ દુનિયાભરમાં મોટે ભાગે વપરાત રસી છે 1993માં 172 દેશોના 85 ટકા શિશુઓને બીસીજીની રસી અપાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;BCG-use&quot;&gt;[http://whqlibdoc.who.int/wer/WHO_WER_1995/WER1995_70_229-236%20(N%C2%B032).pdf ટ્યુબરક્યુલોસિસની અટકાયત માટે બીસીજી ફેરરસીકરણ પર વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનું નિવેદન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325104940/http://whqlibdoc.who.int/wer/WHO_WER_1995/WER1995_70_229-236%20%28N%C2%B032%29.pdf |date=2009-03-25 }}. જીનિવા: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા; 1995.&lt;/ref&gt; આ ક્ષય રોગ માટેની સૌપ્રથમ રસી હતી અને તે 1905 અને 1921ની વચ્ચે ફ્રાન્સમાં [[પેશ્ચર ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] ખાતે વિકસાવાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Bonah&quot;&gt;{{cite journal |author=Bonah C |title=The 'experimental stable' of the BCG vaccine: safety, efficacy, proof, and standards, 1921–1933 |journal=Stud Hist Philos Biol Biomed Sci |volume=36 |issue=4 |pages=696–721 |year=2005 |pmid=16337557 |doi=10.1016/j.shpsc.2005.09.003 }}&lt;/ref&gt; જો કે [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] સુધી બીસીજીનું મોટા પાયે રસીકરણ શરૂ કરાયું ન હતું.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite journal |author=Comstock G |title=The International Tuberculosis Campaign: a pioneering venture in mass vaccination and research |journal=Clin Infect Dis |volume=19 |issue=3 |pages=528–40 |year=1994 |pmid=7811874 }}&lt;/ref&gt; બાળકોમાં ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપો (દાખલા તરીકે [[મેનિન્જાઇટિસ]])ને અટકાવવામાં બીસીજીની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા 80 ટકાથી વધુ છે. યુવકો અને પુખ્ત લોકામાં પલ્મોનરી ટીબી અટકાવવાની તેની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા બદલાતી રહે છે. તે 0થી 80 ટકાની રેન્જમાં છે.

ક્ષય રોગનો સૌથી વધુ વ્યાપ ધરાવતા દક્ષિણ આફ્રિકામાં ત્રણ વર્ષથી નીચેની ઉંમરના દરેક બાળકને બીસીજીની રસી આપવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070630073246/http://www.who.int/immunization_monitoring/data/south_africa.pdf WHO/UNICEF Review of National Immunization Coverage 1980–2005: South Africa] (PDF). વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા(ઓગસ્ટ 2006). 8 જૂન 2007ના રોજ સુધારો કરાયો&lt;/ref&gt; જો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાનો [[વ્યાપ]] ઓછો છે ત્યાં બીસીજી ઓછી અસરકારક છે માટે આ દેશોમાં સમગ્ર વસતીને બીસીજીની રસી અપાતી નથી. દાખલા તરીકે અમેરિકામાં ચોક્કસ માપદંડ સંતોષતા હોય તેમના સિવાયના લોકો માટે બીસીજીની રસીની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt;
* નકારાત્મક ત્વચા પરિણામ સાથેના બાળકો કે જેઓ ઇલાજ નહીં કરાયેલા અથવા બિનઅસરકારક સારવાર લીધેલા દર્દીના સતત સપર્કમાં આવેલા હોય અથવા તેઓ [[મલ્ટિડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી]]ના સતત સંપર્કમાં આવવાના હોય.
* વ્યક્તિગત વાતાવરણને આધારે આરોગ્યસંભાળ કાર્યકર ધ્યાનમાં લેવામાં આવતા હતા જેમાં એમડીઆર-ટીબી દર્દીઓની ઊંચી ટકાવારી જોવા મળતી હોય, એમડીઆર-ટીબીના ટ્રાન્સમિશનની શક્યતા, અને ક્ષય રોગ અંકુશની તકેદારીઓ લેવાઇ છે પરંતુ સફળ રહી ન હતી.

બીસીજી પેડિયાટ્રીક ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપ સામે થોડું રક્ષણ આપે છે પરંતુ પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબી સામે તે અવિશ્વસનીય જોવા મળી છે. દુનિયાભરના રોગોમાં પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબીનું ભારણ સૌથી વધુ છે. દુનિયામાં અત્યારે ટીબીના ઇતિહાસમાં અગાઉ ક્યારેય ન નોંધાયા હોય તેટલા કેસ છે અને મોટા ભાગના લોકો તમામ વયજૂથના લોકો અને એચઆઇવીના દર્દી સહિત તમામ લોકોમાં રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇન સહિત ટીબીના તમામ સ્વરૂપને અટકાવી શકે તેવી નવી, વધુ અસરકારક રસી શોધવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત સાથે સહમત છે.&lt;ref&gt;સેડઓફ, જેરી. ટ્યુબરક્યુલોસિસ રસી વ્યૂહરચનાના અગાળના તબક્કા નેચર રિવ્યૂઝ માઇક્રોબાયોલોજી. ભાગ 4. જૂન 2006&lt;/ref&gt;

ક્ષય રોગના ચેપને અટકાવાવ માટે કેટલીક નવી રસીઓ વિકસાવાઇ છે. પ્રથમ [[રિકોમ્બિનન્ટ]] ટ્યુબરક્યુલોસિસ [[રસી]] આરબીસીજી30 (rBCG30) 2004માં અમેરિકામાં [[ક્લિનિકલ ટ્રાયલ]] તબક્કે પ્રવેશી હતી. તેને [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇન્ફેક્શિયસ ડિસીઝ]] દ્વારા પ્રયોજિત કરાઇ છે.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=First U.S. Tuberculosis Vaccine Trial in 60 Years Begins |publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] |date=26 January 2004 |url=http://www.nih.gov/news/pr/jan2004/niaid-26.htm |access-date=27 September 2009 |archivedate=24 સપ્ટેમ્બર 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090924074417/http://www.nih.gov/news/pr/jan2004/niaid-26.htm }}&lt;/ref&gt; 

2005ના એક અભ્યાસે દશાવ્યું હતું કે, ઉંદરોમાં પરંપરાગત [[કેમોથેરાપી]] સાથે આપવામાં આવેલી [[ડીએનએ ટીબી રસી]] બેક્ટેરિયા દૂર થવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે તેમજ ફરીથી ચેપ લાગવાની શક્યતા સામે રક્ષણ આપે છે. માનવી માટે આ રસી ઉપલબ્ધ થવા માટે હજુ ચારથી પાંચ વર્ષનો સમય લાગશે. [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી]]ના એક જૂથની આગેવાનીવાળી ક્ષય રોગ માટે ઘણી અસરકારક રસી [[MVA85A]] દક્ષિણ આફ્રિકામાં અત્યારે [[બીજા તબક્કાના ટ્રાયલ]]માં છે અને તે જિનેટિકલી મોડીફાઇડ [[વેક્સિનિયા]] વાયરસ આધારિત છે. નવીન રસી વિકસાવવા માટે અન્ય ઘણી વ્યૂહરચનાઓનો ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે જેમાં હાયબ્રિડ-1 (Hybrid-1), હાયવેક4 (HyVac4) અથવા એમ72 જેવી [[સ્યુબ્યુનિટ રસી]] (બે રિકોમ્બિનન્ટ પ્રોટીનના ફ્યુઝન પરમાણુને [[એડજ્યુવાન્ટ]]માં છોડવામાં આવે છે.) અને એડી35 જેવી [[રિકોમ્બિનન્ટ]] એડિનોવાયરસિસનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vaccine Research - Tuberculosis|publisher=[[Statens Serum Institut]]|url=http://www.ssi.dk/sw13853.asp|access-date=1 March 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Statens Serum Institut (SSI), Intercell (ICLL), and Aeras Global Tuberculosis Vaccine Foundation (Aeras) announce the initiation of a clinical trial for a novel vaccine candidate|date=4 December 2007|publisher=[[Aeras Global TB Vaccine Foundation|Aeras]]|url=http://www.aeras.org/newscenter/news-detail.php?id=705|access-date=1 March 2009|archive-date=9 ઑગસ્ટ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809123604/http://www.aeras.org/newscenter/news-detail.php?id=705|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vaccine Discovery — Overview|publisher=[[Aeras Global TB Vaccine Foundation|Aeras]]|url=http://www.aeras.org/our-approach/vaccine-development.php?discovery-overview|access-date=1 March 2009|archive-date=21 મે 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521214609/http://www.aeras.org/our-approach/vaccine-development.php?discovery-overview|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tuberculosis Vaccine|publisher=[[Crucell]]|url=http://www.crucell.com/R_and_D-Clinical_Development-Tuberculosis_Vaccine|access-date=1 March 2009|archive-date=2 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121202153627/http://www.crucell.com/R_and_D-Clinical_Development-Tuberculosis_Vaccine|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આમાંની કેટલીક રસી સોંય વગર આપી શકાય છે જેને કારણે જ્યાં એચઆઇવી ઘણો સામાન્ય છે ત્યાં રસી માટે પ્રથમ પસંદગી કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Dietrich J, Andersen C, Rappuoli R, Doherty TM, Jensen CG, Andersen P|title=Mucosal Administration of Ag85B-ESAT-6 Protects against Infection with ''Mycobacterium tuberculosis'' and Boosts Prior Bacillus Calmette-Guérin Immunity|journal=[[Journal of Immunology]]|year=2006|volume=177|pages=6353–6360|url=http://www.jimmunol.org/cgi/reprint/177/9/6353.pdf|format=[[Portable Document Format|PDF]]|access-date=1 March 2009}}&lt;/ref&gt;

આ તમામ રસીઓ માનવીમાં સફળ રીતે પરિક્ષણ કરાઇ છે અને ટીબી એન્ડિક ક્ષેત્રોમાં તે અત્યારે વધારાના પરિક્ષણ હેઠળ છે. વધુ સંશોધન કરવા માટે સંશોધકો અને નીતી ઘડવૈયાઓ રસી વિકસાવવાના નવા આર્થિક મોડલને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યાં છે જેમાં ઇનામો, કર રાહત અને [[એડવાન્સ માર્કેટ ખાતરીઓ]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;વેબર, ડેવિડ અને ક્રેમર, માઇકલ. [http://www.who.int/bulletin/archives/79(8)735.pdf ઉપેક્ષિત ચેપી બિમારીઓ માટે ઔદ્યોગિક સંશોધનને ઉત્તેજનઃ આર્થિક દ્રષ્ટિએ(PDF).] ''વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનું બુલેટિન'' 79(8), 2001, pp. 693–801.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;બાર્ડર, ઓવેન, ક્રેમર, માઇકલ, વિલિયમ્સ, હીદી. [http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1 &quot;વિકસિત બજારની ખાતરીઓઃ ઉપેક્ષિત બિમારીઓ માટેની રસીમાં રોકાણને ઉત્તેજન આપવાની નીતિ,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061105083659/http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1 |date=2006-11-05 }} ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ્સ વોઇસ'' , ભાગ 3 (2006) અંક 3.&lt;/ref&gt;

ક્ષય રોગની નવી રસી વિકસાવવાની ઝુંબેશને [[ધ બિલ એન્ડ મેલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]] જોરદાર સમર્થન આપી રહ્યું છે. તાજેતરમાં તેણે છ વિવિધ રસીઓના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ માટે [[એરાસ ગ્લોબલ ટીબી વેક્સિન ફાઉન્ડેશન]]ને ૨૦ કરોડ ડોલરની ગ્રાન્ટ આપવાની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aeras.org/news/Gatesgrant2007.html |title=એરાસને ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન તરફથી નવી ગ્રાન્ટ મળી |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227023805/http://www.aeras.org/news/Gatesgrant2007.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સ્ક્રિનિંગ ==
[[ચિત્ર:Mantoux tuberculin skin test.jpg|thumb|right|મેનટોક્સ ટ્યુબરસ્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]]

[[મેન્ટોક્સ ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]] ઊંચું જોખમ ધરાવતા લોકોની નિયમિત તપાસ માટે કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00038873.htm |title=Screening for Tuberculosis and Tuberculosis Infection in High-Risk Populations Recommendations of the Advisory Council for the Elimination of Tuberculosis |work=CDC |access-date=15 June 2009}}&lt;/ref&gt;

[[ઇન્ટરફેરનો-વાય રિલીઝ એસે]] એ કેટલીક ચેપી બિમારીઓના નિદાનમાં ઉપયોગમાં લેવાતું લોહીનું પરિક્ષણ છે. ક્ષય રોગના નિદાન માટે અત્યારે બે ઇન્ટરફેરોન-વાય રિલીઝ એસે ઉપલબ્ધ છેઃ
* [[ક્વાન્ટીફેરોન-ટીબી ગોલ્ડ]] (જેને અમેરિકા, યુરોપ અને જાપાનમાં પરવાનો મળેલો છે); અને
* [[ટી-સ્પોટ.ટીબી]], [[એલિસ્પોટ]]નું એક સ્વરૂપે (જેને યુરોપમાં પરવાનો મળેલો છે).

[[ચેસ્ટ ફોટોફ્લોરોગ્રાફી]]નો ક્ષય રોગના મોટા પાયે સ્ક્રિનીંગ માટે ઉપયોગ થાય છે.

== સારવાર ==
ક્ષય રોગની સારવારમાં બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા માટે [[એન્ટિબાયોટિક્સ]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માયકોબેક્ટેરિયલ કોશિકા થરનું અસામાન્ય માળખા અને રસાયણિક બંધારણને કારણે અસરકારક ક્ષય રોગની સારવાર મુશ્કેલ છે કારણકે આવી કોશિકા દિવલા ઘણા એન્ટિબાયોટિક્સને બિનઅસરકારક બનાવી દે છે અને દવાઓના પ્રવેશમાં અવરોધ ઉભો કરે છે.&lt;ref name=&quot;Acharya&quot; et=&quot;&quot; al=&quot;&quot;&gt;{{cite journal |author=Acharya NPV(PV Acharya's Phd thesis at Universite de Paris, Sorbonne) Senn M and Lederer E |title=Sur la presence et structure de mycolate d'arabinose dans les lipides lies de deux souches de Mycobacteries|journal= Compte Rendu Acad Sci Hebd Acad Sci D. |volume=264 |pages=2173-2176 |year=1967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Migliore&quot;&gt;{{cite journal |author=Migliore D, Acharya NPV and Jolles P |title=Characterization of large quantities of glutamic acid in the walls of human virulent strains of mycobacteria.|journal= Compte Rendu Acad Sci Hebd Acad Sci D. |volume=263 |issue=11 |pages=846–8 |year=1966 | pmid = 4958543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Acharya&quot;&gt;{{cite journal |author=Acharya, PV and Goldman DS |title=Chemical composition of the cell wall of the H37Ra strain of ''Mycobacterium tuberculosis''.|journal= J Bacteriol|volume=102 |issue=3 |pages=733–9 |year=1970 | pmid = 4988039 |pmc=247620}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Brennan PJ, Nikaido H |title=The envelope of mycobacteria |journal=Annu. Rev. Biochem. |volume=64 |issue= |pages=29–63 |year=1995 |pmid=7574484 |doi=10.1146/annurev.bi.64.070195.000333}}&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગની સારવારમાં વ્યાપકપણે વપરાતા બે એન્ટિબાયોટિક્સમાં [[રિફામ્પિસિન]] અને[[આઇસોનિયાઝિડ]]નો સમાવેશ થાય છે. જો કે, અન્ય બેક્ટેરિયલ ચેપના ઉપચાર માટે એન્ટિબાયોટિકનો ટૂંકા ગાળા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે ક્ષય રોગની સારવામાં શરીરમાંથી માયકોબેક્ટેરિયાને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા માટે લાંબા ગાળાની (લગભગ 6થી ૨૪ મહિનાની) સારવાર આપવી પડે છે.&lt;ref name=&quot;CDCcourse&quot;/&gt; સુપ્ત ટીબીની સારવારમાં સામાન્ય રીતે એક જ એન્ટિબાયોટિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે સક્રિય ક્ષય રોગની શ્રેષ્ઠ સારવારમાં બેક્ટેરિયામાં [[એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ]] વિકસાવવાનું જોખમ ઘટાડવા કેટલાક એન્ટિબાયોટિક્સના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;OBrien&quot;&gt;{{cite journal |author=O'Brien R |title=Drug-resistant tuberculosis: etiology, management and prevention |journal=Semin Respir Infect |volume=9 |issue=2 |pages=104–12 |year=1994 | pmid = 7973169}}&lt;/ref&gt; સુપ્ત ચેપ ધરાવતા લોકોને જીવનના પાછળના તબક્કે સક્રિય ક્ષય રોગ ના થાય તે માટે સારવાર આપવામાં આવે છે.

દવા પ્રતિકારક ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામાન્ય ક્ષય રોગની જેમ જ ફેલાય છે. જે લોકોને ક્ષય રોગના રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇનથી ચેપ લાગ્યો છે તેમનામાં પ્રાથમિક પ્રતિકારક વિકસે છે. સંપૂર્ણપણે શંકાસ્પદ ક્ષય રોગ દર્દી ક્ષય રોગની થેરાપી દરમિયાન બીજા સ્તરની પ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવે છે (જેમાં તે પ્રતિકારક શક્તિ હાંસલ કરી લે છે).દર્દીએ યોગ્ય સારવાર લીધી ના હોય, દવાઓને યોગ્ય રીતે લીધી ના હોય અથવા હલકી ગુણવત્તાવાળી દવાઓ લીધી હોય તો આમ થાય છે.&lt;ref name=&quot;OBrien&quot;/&gt; ઘણા વિકાસશીલ દેશોમાં ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી જાહેર આરોગ્યની સમસ્યા છે કારણકે તેની સારવાર માટે લાંબો સમય જોઇએ છે અને તેની દવાઓ ઘણી મોંઘી હોય છે. [[મલ્ટિ-ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] (MDR-TB)માં બેક્ટેરિયા સૌથી અસરકારક પ્રથમ હરોળના બે એન્ટિબાયોટિક [[રિફામ્પિસિન]] અને [[આઇસોનિયાઝિડ]] સામે પ્રતિકારક શક્તિ હાંસલ કરી લે છે. [[એક્સટેન્સિવ ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી]] (XDR-TB) પણ બીજી હરોળની ત્રણથી છ વર્ગની દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;MMWR2006&quot;/&gt; ક્ષય રોગની સારવાર માટે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા દ્વારા ભલામણ કરાતા [[ડોટ્સ]] (ડાયરેક્ટ ઓબ્ઝર્વ્ડ ટ્રીટમેન્ટ શોર્ટ-કોર્સ) ભારતના ચેન્નાઇ સ્થિત ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિસર્ચ સેન્ટર દ્વારા 1970માં હાથ ધરાયેલા તબીબી પરિક્ષણને આધારિત છે. ક્ષય રોગનો દર્દી ક્યા દેશમાં રહે છે તેના આધારે તેની સારવાર પદ્ધતિ નક્કી થાય છે. કારણકે મલ્ટિડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ પ્રથમ હરોળની તમામ દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે આવી સ્થિતિમાં દર્દીને સાજો કરવા માટે વૈકલ્પિક સારવાર પદ્ધતિ કે જેને ઘણીવાર સેકન્ડ-લાઇન એન્ટિટ્યુબરક્યુલોસિસ મેડિકેશન કહેવાય છે તેનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી બને છે. જો કે આવી ઉપચાર પદ્ધતિનો ખર્ચ ઘણો ઊંચો છે, આમ વિકાસશીલ દેશોમાં ગરીબ લોકો આવી સારવારનો નહીવત અથવા મર્યાદિત ઉપયોગ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Farmer P |title=The major infectious diseases in the world--to treat or not to treat? |journal=N. Engl. J. Med. |volume=345 |issue=3 |pages=208–10 |year=2001 |month=July |pmid=11463018}}&lt;/ref&gt;

== આવર્તન ==
''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' સ્ટ્રેઇની ડીએનએ ફિન્ગરપ્રિન્ટનો ઉપયોગ કરીને હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસ સૂચવે છે કે રિકરન્ટ ટીબીમાં ફરીથી ચેપ લાગવાની પ્રક્રિયા અગાઉ વિચારવામાં આવી હતી તેના કરતા ઘણી નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં યોગદાન આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S1473-3099(03)00607-8 |title=Recurrence in tuberculosis: relapse or reinfection? |year=2003 |last1=Lambert |first1=M |last2=Hasker |last3=Deun |last4=Roberfroid |last5=Boelaert |last6=Vanderstuyft |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=3 |pages=282 |pmid=12726976 |author2=Hasker |author3=Van Deun |author4=Roberfroid |author5=Boelaert |author6=Van Der Stuyft |issue=5}}&lt;/ref&gt; 12થી 77 ટકા કેસો ફેરચેપને કારણે થયેલા હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15831840 |year=2005 |last1=Verver |first1=S |last2=Warren |last3=Beyers |last4=Richardson |last5=Van Der Spuy |last6=Borgdorff |last7=Enarson |last8=Behr |last9=Van Helden |title=Rate of reinfection tuberculosis after successful treatment is higher than rate of new tuberculosis. |volume=171 |issue=12 |pages=1430–5 |doi=10.1164/rccm.200409-1200OC |journal=American journal of respiratory and critical care medicine |author2=Warren |author3=Beyers |author4=Richardson |author5=Van Der Spuy |author6=Borgdorff |author7=Enarson |author8=Behr |author9=Van Helden}}
વધુ જુઓ
* {{cite journal |pmid=8098637 |year=1993 |last1=Das |first1=S |last2=Chan |last3=Allen |last4=Mitchison |last5=Lowrie |title=Application of DNA fingerprinting with IS986 to sequential mycobacterial isolates obtained from pulmonary tuberculosis patients in Hong Kong before, during and after short-course chemotherapy. |volume=74 |issue=1 |pages=47–51 |journal=Tubercle and lung disease : the official journal of the International Union against Tuberculosis and Lung Disease |author2=Chan |author3=Allen |author4=Mitchison |author5=Lowrie}}
* {{cite journal |pmid=8593378 |year=1995 |last1=Das |first1=S |last2=Paramasivan |last3=Lowrie |last4=Prabhakar |last5=Narayanan |title=IS6110 restriction fragment length polymorphism typing of clinical isolates of ''Mycobacterium tuberculosis'' from patients with pulmonary tuberculosis in Madras, south India. |volume=76 |issue=6 |pages=550–4 |journal=Tubercle and lung disease : the official journal of the International Union against Tuberculosis and Lung Disease |author2=Paramasivan |author3=Lowrie |author4=Prabhakar |author5=Narayanan}}
* {{cite journal |pmid=12196086 |year=2002 |last1=García De Viedma |first1=D |last2=Marín |last3=Hernangómez |last4=Díaz |last5=Ruiz Serrano |last6=Alcalá |last7=Bouza |title=Tuberculosis recurrences: reinfection plays a role in a population whose clinical/epidemiological characteristics do not favor reinfection. |volume=162 |issue=16 |pages=1873–9 |journal=Archives of internal medicine |doi=10.1001/archinte.162.16.1873 |author2=Marín |author3=Hernangómez |author4=Díaz |author5=Ruiz Serrano |author6=Alcalá |author7=Bouza}}
* {{cite journal |pmid=10519895 |year=1999 |last1=Van Rie |first1=A |last2=Warren |last3=Richardson |last4=Victor |last5=Gie |last6=Enarson |last7=Beyers |last8=Van Helden |title=Exogenous reinfection as a cause of recurrent tuberculosis after curative treatment. |volume=341 |issue=16 |pages=1174–9 |journal=The New England journal of medicine |doi=10.1056/NEJM199910143411602 |author2=Warren |author3=Richardson |author4=Victor |author5=Gie |author6=Enarson |author7=Beyers |author8=Van Helden}}
* {{cite web|url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no11/pdfs/05-1207.pdf|title=Recurrent Tuberculosis and Exogenous Reinfection, Shanghai, China|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 October 2009}}
&lt;/ref&gt;

== રોગના વલણનું પૂર્વાનુમાન ==
ટીબીના ચેપથી ક્ષય રોગની બિમારીમાં વિકાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે ટીબી બેસિલી પ્રતિકારક વ્યવસ્થાની સંરક્ષણ શક્તિને ખતમ કરી નાંખે અને પોતાની સંખ્યા વધારવાનું શરૂ કરી દે છે. પ્રાથમિક ક્ષય રોગના 1-5 ટકા કેસ હોય છે અને તે ચેપ લાગ્યાના તુરંત બાદ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; જો કે મોટા ભાગના કેસોમાં [[સુપ્ત ચેપ]] લાગે છે જે કોઇ ચોક્કસ લક્ષણો ધરાવતો નથી.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; આ સુપ્ત બેસિલી ઘણા વર્ષોના ચેપ બાદ આવા સુપ્ત કેસોના 2-23 ટકા કેસોમાં ક્ષય રોગ પેદા કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Parrish_1998&quot;&gt;{{cite journal |author=Parrish N, Dick J, Bishai W |title=Mechanisms of latency in ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=Trends Microbiol |volume=6 |issue=3 |pages=107–12 |year=1998 | pmid = 9582936 | doi = 10.1016/S0966-842X(98)01216-5}}&lt;/ref&gt; [[એચઆઇવી]]ના ચેપની જેમ ક્ષય રોગમાં પણ રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટવાની સાથે ચેપ ફરીથી સક્રિય થવાનું જોખમ વધે છે. ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' અને એચઆઇવી બંનેનો ચેપ ધરાવતા દર્દીમાં ફેર સક્રિયનું જોખમ દર વર્ષે 10 ટકા વધે છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDRreport&quot;/&gt;

== રોગચાળાનું શાસ્ત્ર ==
[[ચિત્ર:Tuberculosis world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|ટ્યુબરક્યુલોસિસ માટે પ્રત્યેક 100,000 રહેવાસી દીઠ ડિસએબિલિટી-એડજસ્ટેડ લાઇફ યર.[186][187][188][189][190][191][192][193][194][195][196][197][198]]]
[[ચિત્ર:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|thumb|alt=World map with sub-Saharan Africa in various shades of yellow, marking prevalences above 300 per 100,000, and with the U.S., Canada, Australia, and northern Europe in shades of deep blue, marking prevalences around 10 per 100,000. Asia is yellow but not quite so bright, marking prevalences around 200 per 100,000 range. South America is a darker yellow.|2007માં સબ-સહારન આફ્રિકામાં પ્રત્યેક એક લાખ વ્યક્તિ દીઠ ક્ષયો રોગનો વ્યાપ સૌથી વધુ હતો અને એશિયાની પ્રમાણમાં પણ પ્રમાણમાં ઊંચો હતો.&lt;ref name=WHO2009-Burden&gt;[199]&lt;/ref&gt;]]
[[ચિત્ર:TB incidence.png|thumb|ક્ષય રોગના નવા નોંધાયેલા કેસોની વાર્ષિક સંખ્યા.વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના આંકડા.&lt;ref&gt;વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) WHO અહેવાલ 2008: વૈશ્વિક ટ્યુબરક્યુલોસિસ અંકુશ 13 એપ્રિલ 2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt;]]

દુનિયાની લગભગ ત્રીજા ભાગની વસતીને ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' નો ચેપ છે અને પ્રત્યેક સેકન્ડે એક નવી વ્યક્તિને ચેપ લાઘી રહ્યો છે.&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;&gt;{{cite web |publisher=World Health Organization |url=http://who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html |title=Tuberculosis |year=2007 |access-date=12 November 2009 |archive-date=11 નવેમ્બર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091111125916/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html |url-status=dead }} ફેક્ટ શીટ N&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt; 104.&lt;/ref&gt; જો કે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ના તમામ ચેપ ક્ષય રોગમાં નથી ફેરવાતા અને કેટલાક ચેપ એસિમ્પટમેટિક હોય છે.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;[[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ]]. [http://www.cdc.gov/od/oc/Media/pressrel/fs050317.htm ફેક્ટ શીટ: અમેરિકામાં ટ્યુબરક્યુલોસિસ] 17 માર્ચ 2005, 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; 2007માં અંદાજે 1.37 કરોડ લોકોને સક્રિય ક્ષય રોગ હતો જેમાં 93 લાખ નવા કેસ અને 18 લાખ મૃત્યુનો સમાવેશ થાય છે. વાષિક [[ચેપ]] દર આફ્રિકામાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 363 અને [[અમેરિકા]]માં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 32નો રહ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;WHO2009-Epidemiology&quot;&gt;{{cite book |title=Global tuberculosis control: epidemiology, strategy, financing |author=World Health Organization |year=2009 |isbn=978 92 4 156380 2 |chapter=Epidemiology |chapterurl=http://who.int/entity/tb/publications/global_report/2009/pdf/chapter1.pdf |access-date=12 November 2009 |pages=6–33 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ટ્યુબરક્યુલોસિસ પ્રજનન કરી શકે તેવી ઊંમરવાળી મહિલાઓનો સૌથી મોટો ચેપી હત્યારો છે અને [[એચઆઇવી]] અને [[એઇડ્ઝ]]ના દર્દીઓના મૃત્યુનું કારણ બને છે.&lt;ref&gt;ક્ષય રોગ ભાગીદારી અટકાવો. [http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=95088 લંડન ટ્યુબરક્યુલોસિસ દર અત્યારે ત્રીજા વિશ્વના પ્રમાણ જેટલો.] ''પીઆર ન્યૂઝવાયર યુરોપ લિમિટેડ'' 4 ડિસેમ્બર 2002. 3 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt;

એચઆઇવી ચેપમાં વધારો અને ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમોની ઉપેક્ષાથી ક્ષય રોગ ફરી સક્રિય થયો છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Iademarco MF, Castro KG |title=Epidemiology of tuberculosis |journal=Seminars in respiratory infections |volume=18 |issue=4 |pages=225–40 |year=2003 |pmid=14679472 |doi=10.1017/S0950268801005532}}&lt;/ref&gt; [[ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇનનો ઉદભ પણ નવા રોગચાળામાં યોગદાન આપી રહ્યો છે. 2000થી 2004 દરમિયાન ટીબીના 20 ટકા કેસ પ્રમાણભૂત સારવાર સામે અને 2 ટકા કેસ [[બીજી હરોળની દવાઓ]] સામે પ્રતિકારક શક્તિ મેળવી ચૂક્યા હતા.&lt;ref name=&quot;MMWR2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Emergence of ''Mycobacterium tuberculosis'' with extensive resistance to second-line drugs—worldwide, 2000–2004 |journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep |volume=55 |issue=11 |pages=301–5 |year=2006 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5511a2.htm | pmid = 16557213 |author1=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગના નવા કેસ ઉભા થવાનો દર અલગ અલગ છે. આરોગ્ય સંભાળ વ્યવસ્થામાં તફાવતને કારણે બે પડોશી દેશોમાં પણ આ દર અલગ હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Sobero_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Sobero R, Peabody J |title=Tuberculosis control in Bolivia, Chile, Colombia and Peru: why does incidence vary so much between neighbors? |journal=Int J Tuberc Lung Dis |volume=10 |issue=11 |pages=1292–5 |year=2006 | pmid = 17131791}}&lt;/ref&gt;

2007માં [[સ્વિત્ઝર્લેન્ડ]]માં સૌથી ઉંચો અંદાજિત [[ચેપ દર]] હતો. ત્યાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 1,200 લોકોને ચેપ હતો. ભારતમાં કુલ સૌથી વધુ નવા કેસ નોંધાયા હતા. ભારતમાં અંદાજે 20 લાખ નવા કેસ નોંધાયા હતા.&lt;ref name=&quot;WHO2009-Epidemiology&quot;/&gt; ફિલિપાઇન્સ ક્ષય રોગના કેસની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ દુનિયામાં ચોથા ક્રમે અને તે દક્ષિણ એશિયામાં વ્યક્તિ દીઠ કેસની મહત્તમ સંખ્યા ધરાવે છે. ફિલિપાઇન્સના બે તૃત્યાંશ ભાગના લોકોને ક્ષય રોગ છે અને દર વર્ષે વધુ 50 લાખ લોકોને ચેપ લાગે છે. વિકસિત રાષ્ટ્રોમાં ક્ષય રોગ ઓછો દેખાય છે અને તે મોટે ભાગે શહેરી રોગ છે. 2007માં, યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ પ્રત્યેક એક લાખ વ્યક્તિએ 15ની હતી અને [[પશ્ચિમ યુરોપ]]માં સૌથી વધુ ચેપ દર પોર્ટુગલ અને સ્પેનમાં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 30નો હતો. [[ચીન]]માં આ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 98 અને [[બ્રાઝિલ]]માં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 48 હતો. અમેરિકામાં 2007માં ક્ષય રોગના કેસનો કુલ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 4નો હતો.&lt;ref name=&quot;WHO2009-Burden&quot;/&gt; કેનેડામાં અમૂક ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ક્ષય રોગ હજુ પણ હંમેશા મળી આવતો રોગ (endemic) છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102188560.html |title=Rural outbreaks of ''Mycobacterium tuberculosis'' in a Canadian province |journal=Abstr Intersci Conf Antimicrob Agents Chemother Intersci Conf Antimicrob Agents Chemother |year=1998 |month=September |volume=38 |pages=555 |id=abstract no. L-27 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118161808/http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102188560.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ટીબીનો ચેપ લાગવાનો દર ઊંમર સાથે બદલાય છે. આફ્રિકામાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે તરૂણ અને નાના પુખ્ત લોકોને જ અસર કરે છે.&lt;ref&gt;[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [https://web.archive.org/web/20060716135331/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2006/pdf/full_report_correctedversion.pdf ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ રિપોર્ટ, 2006] - બિડાણ 1 ઊંચુ ભારણ ધરાવતા દેશોની માહિતી. (PDF) 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt; પરંતુ અમેરિકા જેવા દેશોમાં કે જ્યાં ક્ષય રોગના ચેપનો દર ઊંચીથી ઘટીને નીચો થયો છે ત્યાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે ઘરડા લોકોમાં અથવા નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળતી બિમારી છે&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[13] ^ સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC). [http://www.cdc.gov/nchstp/tb/pubs/slidesets/surv/surv2005/default.htm 2005 સર્વેલન્સ સ્લાઇડ સેટ.] (12 સપ્ટેમ્બર 2006) 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt;.

ક્ષય રોગ ચેપ પ્રત્યે લોકોને વધુ શંકાસ્પદ બનાવે તેવા ઘણા જાણીતા પરિબળો છે. વૈશ્વિક સ્તરે આમાંનું એક એચઆઇવી છે. [[એચઆઇવી]] સાથેનો ચેપ [[આફ્રિકાના પેટા સહારા]]ના દેશોમાં મોટી સમસ્યા છે કારણકે આ દેશોમાં એચઆઇવીના ચેપનો દર ઘણો ઊંચો છે.&lt;ref name=&quot;WHOreport&quot;&gt;[119] ^ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO). [http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/index.html ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ - સર્વેલન્સ, પ્લાનિંગ, ફાઇનાન્સિંગ WHO રિપોર્ટ 2006.] 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
|volume=358
|pages=1089–1092
|year=2008
|issue=11
|title=Tuberculosis in Africa—combating an HIV-driven crisis
|author=Chaisson RE, Martinson NA
|journal=N Engl J Med
|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/11/1089?query=TOC
|doi=10.1056/NEJMp0800809
|pmid=18337598}}&lt;/ref&gt; રોજની 20 [[સિગરેટ]] પિવાથી પણ ક્ષયો રોગના જોખમમાં બેથી ચાર ગણો વધારો થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal
|title=Smoking and tuberculosis: the epidemiological association and pathogenesis
|author=Davies PDO, Yew WW, Ganguly D, ''et al.''
|year=2006
|volume=100
|pages=291–8
|journal=Trans R Soc Trop Med Hyg
|pmid=16325875 | doi = 10.1016/j.trstmh.2005.06.034
|issue=4
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
|author=Jha P, Jacob B, Gajalakshmi V, ''et al.''
|title=A nationally representative case–control study of smoking and death in India
|journal=N Engl J Med
|volume=358
|pages=1137–1147
|year=2008
|issue=11
|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/11/1137?query=TOC | doi = 10.1056/NEJMsa0707719
|pmid=18272886
|last12=Peto
|first12=R
|last13=Rgi-Cghr
|first13=Investigators
}}&lt;/ref&gt; ડાયાબિટીસ પણ એક મહત્ત્વનું જોખમ પરીબળ છે જે વિકાસશીલ દેશોમાં ઝડપથી વધી રહ્યું છે.&lt;ref name=&quot;pmid17638190&quot;&gt;{{cite journal 
|author=Restrepo BI 
|title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: renewal of old acquaintances 
|journal=Clin. Infect. Dis. 
|volume=45 
|issue=4 
|pages=436–8 
|year=2007 
|month=August 
|pmid=17638190 
|doi=10.1086/519939 |url=}}&lt;/ref&gt; અન્ય રોગો કે જેનાથી ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ વધે છે તેમાં [[હોડ્ગકિન લિમ્ફોમા]], [[એન્ડ-સ્ટેજ રેનલ ડિસીઝ]], લાંબા ગાળાની ફેફસાની બિમારી, [[કુપોષણ]], અને[[દારૂ પિવાની આદત]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Robbins&quot;/&gt; 

ખોરાકની આદતથી પણ જોખમ વધી શકે છે. દાખલા તરીકે ભારતીય ઉપખંડમાંથી લંડનમાં આવીને વસેલા શાકાહારી હિંદુ એશિયનમાં, દરરોજની એક માછલી ખાતા અને માસાહારી મુસ્લિમોની તુલનાએ 8.5 ગણુ જોખમ વધુ છે. આ માટેના તર્કને આંકડાકીય સમર્થન મળ્યું નથી&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Davis L |title=Vegetarian diet and tuberculosis in immigrant Asians |journal=Thorax |volume=50 |issue=8 |pages=915–6 |year=1995 |month=August |pmid=7570453 |pmc=474924 |doi=10.1136/thx.50.8.915-c}}&lt;/ref&gt; તેમ છતાં આ ઊંચું જોખમ [[માઇક્રોન્યુટ્રીયન્ટ]]ની ઉણપને કારણે હોઇ શકે છે જેમાં ખાસ કરીને લોહ તત્વ, વિટામીન B12 અથવા વિટામિન Dનો સમાવેશ થાય છે. વધુ અભ્યાસે વિટામિન-ડીની ઉણપ અને ચેપી ક્ષય રોગના વધતા જોખમ વચ્ચેના સંબંધ અંગે વધુ પુરાવા આપ્યાં હતા.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Ustianowski A, Shaffer R, Collin S, Wilkinson RJ, Davidson RN |title=Prevalence and associations of vitamin D deficiency in foreign-born persons with tuberculosis in London |journal=The Journal of infection |volume=50 |issue=5 |pages=432–7 |year=2005 |month=June |pmid=15907552 |doi=10.1016/j.jinf.2004.07.006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Nnoaham KE, Clarke A |title=Low serum vitamin D levels and tuberculosis: a systematic review and meta-analysis |journal=International journal of epidemiology |volume=37 |issue=1 |pages=113–9 |year=2008 |month=February |pmid=18245055 |doi=10.1093/ije/dym247}}&lt;/ref&gt; વિકાસશીલ વિશ્વના અમુક ભાગમાં જોવા મળતી ગંભીર [[કુપોષણ]]ની સમસ્યા તેની [[રોગ પ્રતિકારક વ્યવસ્થા]] પર નુક્શાનકારક અસરને કારણે સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ વિકસાવવાનું જોખમ વધારે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Schaible UE, Kaufmann SH |title=Malnutrition and infection: complex mechanisms and global impacts |journal=PLoS medicine |volume=4 |issue=5 |pages=e115 |year=2007 |month=May |pmid=17472433 |pmc=1858706 |doi=10.1371/journal.pmed.0040115 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371/journal.pmed.0040115 }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Lönnroth K, Raviglione M |title=Global epidemiology of tuberculosis: prospects for control |journal=Seminars in respiratory and critical care medicine |volume=29 |issue=5 |pages=481–91 |year=2008 |month=October |pmid=18810682 |doi=10.1055/s-0028-1085700}}&lt;/ref&gt; ભીડભાડ અને નબળું પોષણ ક્ષય રોગ અને [[ગરીબી]] વચ્ચે જોવા મળેલા સંબંધને યોગદાન પુરુ પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Davies PD |title=The world-wide increase in tuberculosis: how demographic changes, HIV infection and increasing numbers in poverty are increasing tuberculosis |journal=Annals of medicine |volume=35 |issue=4 |pages=235–43 |year=2003 |pmid=12846265 |doi=10.1080/07853890310005713}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Spence DP, Hotchkiss J, Williams CS, Davies PD |title=Tuberculosis and poverty |journal=BMJ (Clinical research ed.) |volume=307 |issue=6907 |pages=759–61 |year=1993 |month=September |pmid=8219945 |pmc=1696420 |doi=10.1136/bmj.307.6907.759}}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
{{Main|History of tuberculosis}}

ક્ષય રોગ છેક [[પ્રાચિનકાળ]]થી માનવીમાં હાજર છે. ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ની સૌપ્રથમ સ્પષ્ટ ઓળખ આજથી 18,000 વર્ષ પહેલાની જંગલી ભેંસના અવશેષોમાં થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Rothschild_2001&quot;&gt;{{cite journal |author=Rothschild B, Martin L, Lev G, Bercovier H, Bar-Gal G, Greenblatt C, Donoghue H, Spigelman M, Brittain D |title=''Mycobacterium tuberculosis'' complex DNA from an extinct bison dated 17,000 years before the present |journal=Clin Infect Dis |volume=33 |issue=3 |pages=305–11 |year=2001 | pmid = 11438894 | doi = 10.1086/321886}}&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગ પ્રથમ પશુઓમાં ઉદભવ્યો અને બાદમાં માનવીમાં પ્રવેશ્યો હતો કે સમાન પૂર્વજો ધરાવતી વિવિધ જાતમાં ઉતર્યો હતો તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થઇ શક્યું નથી.&lt;ref name=&quot;Pearce-Duvet_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Pearce-Duvet J |title=The origin of human pathogens: evaluating the role of agriculture and domestic animals in the evolution of human disease |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=81 |issue=3 |pages=369–82 |year=2006 | pmid = 16672105 |doi=10.1017/S1464793106007020}}&lt;/ref&gt; જો કે તે સ્પષ્ટ છે કે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ''એમ. બોવિસ'' થી જૂનો નથી જે પ્રમાણમાં તાજેતરમાં વિકસ્યો હોય તેમ જણાય છે.

[[ચિત્ર:Mummy at British Museum.jpg|thumb|left|ઇજિપ્તના મમીની કરોડ રજ્જૂમાં ટ્યુબરક્યુલર ક્ષય જોવા મળ્યો હતો.તસવીર: બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં ઇજિપ્તનું મમી]]
ભૂમધ્ય સમુદ્રના પશ્ચિમી વિસ્તારમાં આવેલા નિયોલિથિક સેટલમેન્ટમાંથી મળેલા હાડપિંજરના અવશેષો સૂચવે છે કે પ્રાગૈતિહાસિક ([[ઇ.સ. પૂર્વે]] 7,000 વર્ષ) માનવીમાં પણ ક્ષય રોગ હતો.&lt;ref name=&quot;Hershkovitz_2008&quot;&gt; {{cite journal |author=Hershkovitz I, Donoghue HD, Minnikin DE, Besra GS, Lee OY-C, et al. |title= Detection and Molecular Characterization of 9000-Year-Old ''Mycobacterium tuberculosis'' from a Neolithic Settlement in the Eastern Mediterranean. |journal= PLoS ONE |volume= 3 |issue= 10 |pages= e3426 |date= 15 October 2008 |doi= 10.1371/journal.pone.0003426 |pmid=18923677 |last1=Hershkovitz |first1=I |last2=Donoghue |first2=HD |last3=Minnikin |first3=DE |last4=Besra |first4=GS |last5=Lee |first5=OY |last6=Gernaey |first6=AM |last7=Galili |first7=E |last8=Eshed |first8=V |last9=Greenblatt |first9=CL |pmc=2565837}}&lt;/ref&gt; ઇ.સ. 3,000-2,400 પૂર્વેના મળી આવેલા [[મમી]]માં કરોડ રજ્જૂમાં ક્ષય રોગની હાજરી જોવા મળી હતી.&lt;ref name=&quot;Zink_2003&quot;&gt;{{cite journal |author=Zink A, Sola C, Reischl U, Grabner W, Rastogi N, Wolf H, Nerlich A |title=Characterization of ''Mycobacterium tuberculosis'' complex DNAs from Egyptian mummies by spoligotyping |journal=J Clin Microbiol |volume=41 |issue=1 |pages=359–67 |year=2003 | pmid = 12517873 | doi = 10.1128/JCM.41.1.359-367.2003 |pmc=149558}}&lt;/ref&gt; થિસિસ ક્ષય રોગ માટે ગ્રીક શબ્દ છે ઇ.સ. 460 વર્ષ પૂર્વે [[તબીબી સારવાર આપતા લોકો]] (હિપોક્રેટક્સ)એ થિસિસને તે સમયની સૌથી વ્યાપક બિમારી તરીકે ઓળખી હતી. આ બિમારીમાં કફમાં લોહી પડવું, તાવ આવવો વગેરે લક્ષણોનો સમાવેશ થતો હતો જે હમેશા ઘાતક હતા.&lt;ref&gt;Hippocrates. [https://web.archive.org/web/20050211173218/http://classics.mit.edu/Hippocrates/aphorisms.mb.txt Aphorisms.] 7 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt; દક્ષિણ અમેરિકામાં ક્ષય રોગના સૌથી જૂના પુરાવા [[પેરાકાસ]]-કેવર્ના સંસ્કૃતિ (ઇ.સ. 750 વર્ષ પૂર્વેથી ઇ.સ. 100 સુધી) સાથે સંકળાયેલા છે.&lt;ref&gt; [http://memorias.ioc.fiocruz.br/98sup/6psa.html &quot;સાઉથ અમેરિકા: પ્રિહિસ્ટોરિક ફાઇન્ડિંગ્સ&quot;]. ''Memorias do Instituto Oswaldo Cruz'' , ભાગ. 98 (Suppl.I) જાન્યુઆરી 2003. 8 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Konomi_2002&quot;&gt; {{cite journal |author=Konomi N, Lebwohl E, Mowbray K, Tattersall I, Zhang D |title=Detection of mycobacterial DNA in Andean mummies |journal=J Clin Microbiol |volume=40 |issue=12 |pages=4738–40 |year=2002 | pmid = 12454182 | doi = 10.1128/JCM.40.12.4738-4740.2002 |pmc=154635}}&lt;/ref&gt; 

=== અન્ય નામો ===
ભૂતકાળમાં ટ્યુબરક્યુલોસિસને '''વપરાશ''' (consumption) કહેવામાં આવતો હતો કારણકે તે [[કફમાં લોહી]], તાવ, [[ફિકાશ]] અને અશક્તિ મારફતે શરીરને અંદરથી કોરી ખાતો હોય તેમ લાગતું હતું. અન્ય નામમાં ''થિસિસ'' (વપરાશ માટે ગ્રીક શબ્દ) અને ''થિસિસ પલ્મોનાલિસ'' , [[સ્ક્રોફ્યુલા]] (પુખ્તમાં) જે લસિકા તંત્રને અસરક કરે છે અને ગળાની ગ્રંથીઓ પર સોજો આવે છે ટેબસ મેસનટેરિકા પેટનો ટીબી અને ''[[લ્યુપસ વલ્ગરિસ]]'' , ચામડીનો ટીબી, અશક્તિ આવવી, શ્વેત પ્લેગ કારણકે પીડિત ફિક્કો પડી જાય છે. કિંગ્સ એવિલ કારણકે એવું માનવામાં આવતું હતું કે રાજાનો સ્પર્ષ સ્ક્રોફ્યુલાનું રૂઝ લાવશે અને [[પોટ્સ બિમારી]] અથવા કરોડ રજ્જુ અથવા સાંધાના ગિબ્સનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Britannica1911&quot;&gt;[http://www.1911encyclopedia.org/Tuberculosis ટ્યુબરક્યુલોસિસ] ''એનસાયક્લોપેડિયા બ્રિટનિકા,'' 11મી આવૃત્તિ&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm &quot;રુડીસ લિસ્ટ ઓપ આર્કેઇક મેડિકલ ટર્મ્સ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709111154/http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm |date=2007-07-09 }}, '' પ્રાચીન તબીબી શબ્દો, બિમારીઓ અને મૃત્યુના કારણોનો અંગ્રેજી શબ્દકોશ'' , 9 ઓક્ટોબ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; 

[[ચિત્ર:RobertKoch.jpg|left|thumb|ડો. રોબર્ટ કોચે ટ્યુબરક્યુલોસિસ બેસિલસની શોધ કરી.]]
''[[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' - કે જે અત્યારે ડિસસેમિનેટેડ ટીબી તરીકે ઓળખાય છે તે ત્યારે થાય છે કે જ્યારે ચેપ રૂધિરાભિષણ તંત્રમાં ઘુસે છે જેને પગલે છાતીમાં બાજરી જેવી ટીબી બેસિલીની ગાંઠો થાય છે.&lt;ref name=&quot;Britannica1911&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000624.htm ડિસસેમિનેટેડ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] એનઆઇએચ મેડિકલ એનસાયક્લોપેડિયા. 9 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગને વૈજ્ઞાનિક [[રોબર્ટ કોચ]] પાછળ કોચની બિમારી પણ કહેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Bhansali SK |title=Abdominal tuberculosis. Experiences with 300 cases |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=67 |issue=4 |pages=324–37 |year=1977 |month=April |pmid=879148}}&lt;/ref&gt;

=== ફોકલોર ===
[[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]] પહેલા ક્ષય રોગને ઘણીવાર [[વેમ્પાયરવાદ]] તરીકે ગણવામાં આવતો હતો. પરિવારના એક સભ્યનું ક્ષય રોગને કારણે મૃત્યુ થાય એટલે અન્ય ચેપી સભ્યોનું આરોગ્ય પણ ધીમે ધીમે બગડવા માંડે છે. લોકો માનતા હતા કે મૂળ પીડિત પરિવારના અન્ય સભ્યોમાંથી જીવન ખેચે છે એટલે આમ થાય છે. વધુમાં ક્ષય રોગના દદીર્ના લક્ષણો લોકો જેને વેમ્પાયર માનતા હતા તેને મળતા આવતા હતા. ક્ષય રોગના દર્દીઓ જે લક્ષણો ધરાવે છે તેમાં લાલ, સૂજી ગયેલી આંખો(જે તેજસ્વી પ્રકાશ સામે સંવેદનશીલ પણ પેદા કરે છે), ફિક્કી પડી ગયેલી ચામડી, ઠંડું પડી ગયેલું શરીર, નબળું હૃદય અને ગળફામાં લોહી પડવું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે એવો વિચાર સૂચવતા હતા કે ચેપી દર્દીને ગુમાવેલું લોહી પાછુ મેળવવાનો એકમાત્ર રસ્તો લોહી ચુસવાનો છે.&lt;ref name=&quot;Sledzik_1994&quot;&gt;{{cite journal |author=Sledzik P, Bellantoni N |title=Brief communication: bioarcheological and biocultural evidence for the New England vampire folk belief |journal=Am J Phys Anthropol |volume=94 |issue=2 |pages=269–74 |year=1994 |url=http://users.net1plus.com/vyrdolak/tableone.htm |pmid=8085617 |doi=10.1002/ajpa.1330940210 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070109092915/http://users.net1plus.com/vyrdolak/tableone.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અન્ય લોક માન્યતા કહે છે કે ચેપી દર્દીને [[સમલેંગિક]] રાત્રી ઉજવણીમાં ભાગ લેવા ફરજ પાડવામાં આવતી હતી. પીડિત આરામ ન મળવાને કારણે ફિક્કો પડી જતો હતો. સમલેંગિક અને મૃતક વચ્ચે મજબૂત સંબંધ જોવા મળતો હોય તે સમયે આ માન્યતા સૌથી પ્રબળ બનતી હતી.&lt;ref name=&quot;Briggs&quot;&gt;[[કેથરાઇન બ્રિન્ગ્સ]], &quot;કન્ઝમ્પ્શન&quot; ,''એન સાયક્લોપેડીયા ઓફ ફેરીઝ'' , [[પેન્થિઓન બૂક્સ]], 1976, p. 80. ISBN 0-394-73467-X&lt;/ref&gt; તેવી જ રીતે અન્ય એક લોક માન્યતા મુજબ, ડાકણો તેમની રાત્રી બેઠકોમાં મુસાફરી કરવા પીડિતને ઘોડામાં ફેરવતી હતી જેને પગલે પીડિતને આરામ ન મળતા તેને ક્ષય રોગ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;Briggs&quot;/&gt;

ઓગણીસમી સદીમાં ક્ષય રોગને રોમાન્ટિક બનાવવામાં આવ્યો હતો. ઘણા લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ ક્ષેમ કુશળની ભાવના પેદા કરે છે જેને ''સ્પેસ થિસિકા'' કહેવાય છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગથી પીડાતા કલાકારો જેમ બિમારી ગંભીર બનતી જાય તેમ તેનામાં સર્જનાત્મકતા વધતી જાય છે. એવું પણ માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગ પીડિત તેના મૃત્યુ પહેલા ઊર્જાનો અંતિમ વિસ્ફોટ હાંસલ કરે છે જે મહિલાને વધુ સુંદર અને પુરૂષને વધુ સર્જનાત્મક બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;StudiesLiteraryImagination-Clark&quot;&gt;લોલર, ક્લાર્ક. &quot;ટ્રાન્સએટલાન્ટિક કન્ઝ્મ્પ્શન: ડિસીઝ, ફેમ એન્ડ લિટરરી નેશનાલિઝમ ઇન ડેવિડસન સિસ્ટર્સ, સાઉથી, એન્ડ પો&quot;, ''સ્ટડીઝ ઇન લિટરરી ઇમેજિનેશન'' , ફોલ 2003. [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3822/is_200310/ai_n9310101 findarticles.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208195644/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3822/is_200310/ai_n9310101 |date=2007-12-08 }} પર ઉપલબ્ધ 8 જૂન 2007ના રોજ સુધારો કરાયો&lt;/ref&gt; 20મી સદીની શરૂઆતમાં કેટલાક લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ [[હસ્ત મૈથુન]]ને કારણે થાય છે.&lt;ref&gt;લૌમાન, એડવર્ડ ઓ. (1994) [http://books.google.com/books?id=72AHO0rE2HoC&amp;printsec=frontcover#PPA80,M1 ''સોસિયલ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ સેક્સ્યુઆલિટીઃ સેક્સ્યુઅલ પ્રેક્ટિસ ઇન ધન યુનાઇટેડ સ્ટેટ''] , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ p 80, ISBN 0-226-47020-2&lt;/ref&gt;

=== અભ્યાસ અને સારવાર ===

ક્ષય રોગનો અભ્યાસ કે જે ઘણીવાર [[થિશિયાટ્રી]] તરીકે ઓળખાય છે તે 1020માં [[ઇબ્ન સિના]] લિખિત ''[[કેનન ઓફ મેડિસિન]]'' જેટલો જૂનો છે. પલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસને [[ચેપી રોગ]] તરીકે ઓળખનાર તે પ્રથમ ફિઝિશિયન હતો. ક્ષય રોગના ડાયાબિટીસ સાથેના સંબંધને ઓળખનાર અને ક્ષય રોગ [[જમીન]] અને [[પાણી]]ના સંપર્કમાં આવવાથી પણ ફેલાય છે તેવું સૂચન કરનાર તે પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.&lt;ref&gt;વાય. એ. અલ-શરાહ (2003), &quot;તબીબી શિક્ષણની આરબ પરંપરા અને તેનો યુરોપીયન પરંપરા સાથે સંબંધ&quot;, ''પ્રોસ્પેક્ટસ'' '''33''' (4), [[સ્પ્રિન્ગર]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[જ્યોર્જ સાર્ટન]], ''વિજ્ઞાનના ઇતિહાસની રજૂઆત '' . &lt;br /&gt; ([[સીએફ.]] ડો. એ. ઝહૂર અને ડો. ઝેડ હક (1997). [http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html વિજ્ઞાનના જાણીતા ઇતિહાસકારોના સુવાક્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080203140704/http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html |date=2008-02-03 }}, સાયબરિસ્તાન.)&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગનો ફેલાવો અટકાવવા માટે તેમણે [[ક્વેરેન્ટાઇન]]ની એટલે કે દર્દીને બધાથી અલગ અલાયદી જગ્યાએ રાખવાની પદ્ધતિ વિકસાવી હતી.&lt;ref&gt;ડેવિડ ડબલ્યુ. ચેન્ઝ, એસપીએચ, પીએચડી (ઓગસ્ટ 2003). &quot;યુરોપીયન દવાના આરબ મૂળ&quot;, ''હાર્ટ વ્યૂઝ'' '''4''' (2).&lt;/ref&gt; પ્રાચિન સમયમાં સારવારમાં પીડિતના ખોરાક પર ધ્યાન આપવામાં આવતું હતું. [[પ્લિની ધ એલ્ડરે]] તેની ''[[નેચરલ હિસ્ટરી]]'' માં કેટલીક પદ્ધતિઓ વર્ણવી છેઃ શિયાળના યકૃતને પાતળા વાઇન સાથે લેવું અથવા ગધેડીના માસનો સૂપ બનાવીને પિવો વગેરે.&lt;ref&gt;લાઇની ધ એલ્ડર, પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=GO8tcTpgj-0C|title=Roman Civilization|author=Naphtali Lewis, Meyer Reinhold}}&lt;/ref&gt;

ક્ષય રોગનું પલ્મોનરી સ્વરૂપ ટ્યુબરકલ્સ સાથે સંકળાયેલું છે તેવું [[ડો. રિચાર્ડ મોર્ટન]] દ્વારા પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું&lt;ref name=&quot;WhoNamedIt-Calmette&quot;&gt;તેને કોણે નામ આપ્યું? [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2413.html લિઓન ચાર્લ્સ એલબર્ટ કેલમેટ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041209211631/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2413.html |date=2004-12-09 }} 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MedHist1970-Trail&quot;&gt;{{cite journal |author=Trail R |title=Richard Morton (1637–1698) |journal=Med Hist |volume=14 |issue=2 |pages=166–74 |year=1970 | pmid = 4914685 |pmc=1034037}}&lt;/ref&gt; તેમ છતાં તેના વિવિધ લક્ષણોને કારણે 1820 સુધી ક્ષય રોગ એક જ રોગ તરીકે ઓળખી શકાયો ન હતો અને 1839 સુધી તેને ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામ આપવામાં આવ્યું ન હતું. [[જે એલ સ્કોનલીન]] દ્વારા તેને ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;ઝુર પેથોજીની ઇમ્પેટિજીન્સ. ઓસઝગ ઓસ ઇનર બ્રીફલિન્ચન મિટીંલન્ગ એન ડેન હેરોસગેબર. [Müller’s] ''Archiv für Anatomie, Physiologie und wissenschaftliche Medicin'' . 1839, પાનું 82.&lt;/ref&gt; [[મેમથ કેવ]]ના માલિક ડો. [[જોહન ક્રોઘને]] 1838થી 1845 દરમિયાન ક્ષય રોગથી પીડાતા અનેક દર્દીઓને એક ગુફામાં ભેગા કર્યા હતા. તેને આશા હતી કે તે સતત તાપમાન અને ગુફાની શુદ્ધ હવાથી દર્દીઓની સારવાર કરી શકશે પરંતુ એક વર્ષની અંદર તમામ દર્દીઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html કેન્ટુકી: મેમથ કેવ લોન્ગ ઓન હિસ્ટરી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813140746/http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html |date=2006-08-13 }} ''[[CNN]]'' . 27 ફેબ્રુઆરી 2004. 8 ઓક્ટોબરના 2006ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; સૌપ્રથમ ટીબી [[સેનેટોરિયમ]] 1854માં [[ગોર્બર્સડ્રોફ, જર્મની]] (Görbersdorf, Germany)(અત્યારનું [[સોકોલોવસ્કો, પોલેન્ડ]] (Sokołowsko, Poland))ખાતે હર્મન બ્રેહમર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;sanatoria&quot;&gt;{{cite journal |author=McCarthy OR |title=The key to the sanatoria |journal=J R Soc Med |volume=94 |issue=8 |pages=413–7 |year=2001 | pmid = 11461990 |pmc=1281640}}&lt;/ref&gt;

ટ્યુબરક્યુલોસિસ પેદા કરતા [[બેસિલસ]] ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ની 24 માર્ચ 1882ના રોજ [[રોબર્ટ કોચ]] દ્વારા ઓખળ થઇ હતી અને તેનું વર્ણન કરાયું હતું. તેમને આ શોધ બદલ 1905માં [[ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબલ પ્રાઇઝ]] મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;[[નોબેલ ફાઉન્ડેશન]]. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબેલ પ્રાઇઝ 1905.] 7 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.&lt;/ref&gt; પશુ અને માનવીના ટ્યુબરક્યુલોસિસ સમાન છે તેમ કોચ માનતા ન હતા જેને પગલે ચેપી દૂધને કારણે પણ ચેપ ફેલાઇ શકે છે તેવી ધારણાને માન્યતા મળવામાં મોડું થયું હતું. બાદમાં આ સ્ત્રોતને [[પેશ્ચ્યુરાઇઝેશન]] પ્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવામાં આવ્યો હતો. કોચે 1890માં ટ્યુબરકલ બેસિલીના [[ગ્લિસરીન]] અર્કને ટ્યુબરક્યુલોસિસના ઉપચાર તરીકે જાહેરાત કરી હતી. કોચે તેને ટ્યુબરસ્યુલિન એમ નામ આપ્યું હતું. તે અસરકારક ન હતું પરંતુ બાદમાં તેનો પ્રિ-સિમ્પટમેટિક ટ્યુબરક્યુલોસિસના પરિક્ષણ માટે ઉપયોગ શરૂ થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Waddington_2004&quot;&gt;{{cite journal |author=Waddington K |title=To stamp out &quot;so terrible a malady&quot;: bovine tuberculosis and tuberculin testing in Britain, 1890–1939 |journal=Med Hist |volume=48 |issue=1 |pages=29–48 |year=2004 | pmid = 14968644 |pmc=546294}}&lt;/ref&gt;

ક્ષય રોગ સામે સૌપ્રથમ પ્રતિકારક શક્તિ 1906માં [[એલબર્ટ કાલમેટ]] અને [[કમિલ ગૌરિને]] એટેન્યુએટેડ બોવાઇન સ્ટ્રેઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસમાંથી વિકસાવી હતી. તેને બીસીજી &quot;BCG&quot; ([[Bacillus of Calmette and Guérin]]) કહેવાઇ હતી. માનવી પર બીસીજી રસીનો સોપ્રથમ ઉપયોગ 1921માં ફ્રાન્સમાં થયો હતો&lt;ref name=&quot;Bonah&quot;/&gt; પરંતુ [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ જ તેને અમેરિકા, ગ્રેટ બ્રિટન અને જર્મનીમાં વ્યાપક સ્વીકૃતિ મળી હતી.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;/&gt;

19મી સદી અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં ક્ષય રોગ અથવા કન્ઝમ્પ્શન શહેરી ગરીબોની [[સ્થાનિક બિમારી]] તરીકે જાહેર આરોગ્ય માટે મોટો ચિંતાનો વિષય હતો.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/608235/tuberculosis/253299/Tuberculosis-through-history ટ્યુબરક્યુલોસિસ થ્રુ હિસ્ટરી]. ''એનસાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા.'' &lt;/ref&gt; 1815માં ઇંગ્લેન્ડમાં દર ચાર મૃત્યુમાંથી એક મૃત્યુ ક્ષય રોગને કારણે થતી હતી, 1918 સુધીમાં ફ્રાન્સમાં દર છ મૃત્યુમાંથી એક મૃત્યુ ક્ષય રોગથી થતું હતું. 20મી સદીમાં ક્ષય રોગે 10 કરોલ લોકોનો ભોગ લીધો હતો.&lt;ref&gt;[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;amp;t=p ટોરી ઇએફ અને યોલ્કન આરએચ. 2005. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;amp;t=p ધેર બગ્સ આર વર્સ ધેન ધેર બાઇટ્સ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;amp;t=p વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, 3 એપ્રિલ, p. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;amp;t=p B01.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p |date=2013-06-26 }}&lt;/ref&gt; બિમારી ચેપી છે એવું 1880માં સ્થાપિત થયા બાદ બ્રિટનમાં ક્ષય રોગને [[સરકારને નોંધ કરાવવી પડે તેવી બિમારી]] જાહેર કરાઇ હતી. જાહેર સ્થળો પર લોકોને થૂંકતા અટકાવવા માટે ઘણી ઝુંબેશો ચલાવવામાં આવી હતી અને ચેપી ગરીબ દર્દીઓને જેલ જેવા લાગતા [[સેનેટોરિયા]]માં રહેવા ફરજ પડાતી હતી. મધ્યમ અને ઉપલા વર્ગ માટેના સેનેટોરિયામં દર્દીને શ્રેષ્ઠ સારવાર અને સતત તબીબી માર્ગદર્શન અપાતું હતું.&lt;ref name=&quot;sanatoria&quot;/&gt; સેનેટોરિયાના તાજી હવા અને સમૂહજીવનના કથિત જે પણ લાભ હોય તેમ છતાં શ્રેષ્ઠ સ્થિતિમાં પણ ત્યાં રહેલા 50 ટકા લોકો પાંચ વર્ષની અંદર (1916) મૃત્યુ પામ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;sanatoria&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:TB poster.jpg|thumb|જાહેર આરોગ્ય આંદોલનોએ ક્ષય રોગને ફેલાતો અટકાવવા માટે પ્રયાસ કર્યા]]

ટ્યુબરક્યુલોસિસ કાર્યક્રમો માટે ભંડોળ ઉભું કરવાના રસ્તા તરીકે 1904માં ડેનમાર્કમાં [[ક્રિસમસ સીલ્સ]]નું પ્રમોશન શરૂ થયું હતું. નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એસોસિયેશન (જેને બાદમાં [[અમેરિકન લન્ગ એસોસિયેશન]] કહેવામાં આવતું હતું)ને મદદ કરવા 1907-1908માં તેનું અમેરિકા અને કેનેડા સુધી વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

અમેરિકામાં ક્ષય રોગ ફેલાવવાની ચિંતાએ લોકોને [[થૂકદાની]] સિવાય થૂંકતા અટકાવવા માટેની ઝુંબેશ ચલાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

યુરોપમાં ક્ષય રોગનો મૃત્યુ દર 1850ના પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 500થી ઘટીને 1950માં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 50 થયો હતો. એન્ટિબાયોટિક્સ આવ્યા ન હતા તે પહેલા જાહેર આરોગ્યમાં સુધારો આવવાને કારણે ટ્યુબરક્યુલોસિસના કેસ ઘટી રહ્યાં હતા. આ બિમારી જાહેર આરોગ્ય માટે એટલી ખતરનાક હતી કે 1913માં બ્રિટનમાં જ્યારે [[મેડિકલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]]ની સ્થાપના થઇ ત્યારે તેની પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષયો રોગ અંગે સંશોધન કરવાની હતી.&lt;ref&gt;[[મેડિકલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ (UK)]]. [http://www.mrc.ac.uk/YourHealth/StoriesDiscovery/Tuberculosis/index.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ સંશોધનમાં એમઆરસીનું યોગદાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215135215/http://www.mrc.ac.uk/YourHealth/StoriesDiscovery/Tuberculosis/index.htm |date=2007-12-15 }} 2 જુલાઈ 2007ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt;

1946માં એન્ટિબાયોટિક [[સ્ટ્રોપ્ટોમાયસિન]] વિકસ્યા ન હતા ત્યાં સુધી આમ જ ચાલતું હતું. પરંતુ એન્ટી બાયોટિક્સની શોધ બાદ સારવાર અસરકારક અને શક્ય બની હતી. આ દવાની શોધ પહેલા સેનેટોરિયા સિવાયની એક માત્ર સારવાર સર્જિકલ ઇન્ટરવેન્શન હતી જેમાં [[ન્યુમોથોરેક્સ]] અથવા [[પ્લોમ્બેજ]] ટેકનિકનો સમાવેશ થાય છે આ ટેકનિકમાં ચેપી ફેફસાને આરામ કરવા દઇને ઘાને રૂઝ આવવા દેવાતું હતું. આ ટેકનિકથી થોડો લાભ થતો હતો પરંતુ 1950 બાદ તેનો ઉપયોગ બંધ કરી દેવાયો હતો.&lt;ref name=&quot;Wolfart_1990&quot;&gt;{{cite journal |author=Wolfart W |title=Surgical treatment of tuberculosis and its modifications—collapse therapy and resection treatment and their present-day sequelae |journal=Offentl Gesundheitswes |volume=52 |issue=8–9 |pages=506–11 |year=1990 | pmid = 2146567}}&lt;/ref&gt; મલ્ટિડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીના ઉદભવે આ ચેપની સારવારના ભાગ રૂપે ફરીથી સર્જરી દાખલ કરી હતી. તેમાં, છાતીનું પોલાણ તબીબી રીતે દૂર કરતા ફેફસામાં બેક્ટોરિયાની સંખ્યા ઘટશે તેમજ બાકીના બેક્ટોરિયાનો લોહીના પ્રવાહમાં રહેલી દવાઓનો સંપર્ક વધારશે. તેનાથી કેમોથેરાપીની અસરકારકતા વધે છે એમ માનવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Lalloo_2006&quot;&gt;{{cite journal |author=Lalloo U, Naidoo R, Ambaram A |title=Recent advances in the medical and surgical treatment of multi-drug resistant tuberculosis |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=179–85 |year=2006 | pmid = 16582672 | doi = 10.1097/01.mcp.0000219266.27439.52}}&lt;/ref&gt;

આ બિમારી સંપૂર્ણપણે દૂર થઇ જશે તેવી આશા 1980માં [[ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇનના ઉદભવ સાથે ભાંગી પડી હતી. દાખલા તરીકે, બ્રિટનમા 1913માં ક્ષય રોગના દર્દીઓની સંખ્યા 1,17,000 હતી જે 1987માં ઘટીને 5,000 થઇ હતી પરંતુ 2000માં ફરીથી વધીને 6,300 અને 2005માં 7,600 થઇ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://www.hpa.org.uk/infections/topics_AZ/tb/epidemiology/table1.htm | title = Tuberculosis&amp;nbsp;— Respiratory and Non-respiratory Notifications, England and Wales, 1913-2005 | publisher = Health Protection Agency Centre for Infections | date = 21 March 2007 | access-date = 1 August 2007}}&lt;/ref&gt; ન્યૂ યોર્કમાં જાહેર આરોગ્ય સુવિધા દૂર કરવાથી તેમજ એચઆઇવીનો વ્યાપ વધવાથી 1980માં ક્ષય રોગનું ફરીથી જોર વધ્યું હતું. દવાનો કોર્ષ પુરો કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં હોય તેવા દર્દીઓની સંખ્યા ઊંચી છે. ન્યૂ યોર્કને [[મલ્ટિડ્રગ- રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇન (જેમાં રિફામ્પિન અને આઇસોનિયાઝીડ બંનેની સામે પ્રતિકારક શક્તિ) ધરાવતા 20,000 ક્ષય રોગના દર્દીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. 

ક્ષય રોગે ફરીથી માથુ ઉચકતા વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાને 1993માં તેને વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી જાહેર કરવી પડી હતી.&lt;ref&gt;[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [https://web.archive.org/web/20041225163604/http://www.who.int/tb/hiv/faq/en/index.html]ટીબી અને એચઆઇવી અંગે વારંવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો0} 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; દર વર્ષે સમગ્ર વિશ્વમાં લગભગ 5 લાખ જેટલા નવા કેસ મલ્ટિડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસના નોંધાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2009/tuberculosis_drug_resistant_20090402/en/index.html આરોગ્ય મંત્રીઓ ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીની સામે પ્રયત્નો તેજ બનાવશે]. ''વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા.'' &lt;/ref&gt;

=== ઉત્ક્રાંતિ ===
ક્ષય રોગની વર્ષોથી માનવ જાત સાથે [[સહ-ઉત્ક્રાંતિ]] થઇ રહી છે.આ સંબંધ કદાચ કેટલાક લાખો વર્ષ જૂનો પણ હોઇ શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Gutierrez MC, Brisse S, Brosch R, ''et al.'' |title=Ancient origin and gene mosaicism of the progenitor of ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=PLoS Pathog. |volume=1 |issue=1 |pages=e5 |year=2005 |month=September |pmid=16201017 |pmc=1238740 |doi=10.1371/journal.ppat.0010005 |url=http://www.plospathogens.org/article/info:doi/10.1371/journal.ppat.0010005}}&lt;/ref&gt; ક્ષય રોગના ચિહ્નો ધરાવતા માનવીના સૌથી જૂના અવશેષ 9,000 વર્ષ જૂના છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hershkovitz I, Donoghue HD, Minnikin DE, ''et al.''|title=Detection and molecular characterization of 9000-year-old ''Mycobacterium tuberculosis'' from a neolithic settlement in the eastern mediterranean|journal=PLoS ONE|volume=3|issue=10|pages=e3426|doi=10.1371/journal.pone.0003426|year=2008|pmid=18923677|last1=Hershkovitz|first1=I|last2=Donoghue|first2=HD|last3=Minnikin|first3=DE|last4=Besra|first4=GS|last5=Lee|first5=OY|last6=Gernaey|first6=AM|last7=Galili|first7=E|last8=Eshed|first8=V|last9=Greenblatt|first9=CL|pmc=2565837}}&lt;/ref&gt; [[ઉત્ક્રાંતિ]] દરમિયાન ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસે'' તેના [[જીનોમ]]માં અસંખ્ય કોડિંગ અને નોનકોડિંગ રિજન ગુમાવ્યા હતા. આ નુક્શાનનો બેક્ટોરિયાના સ્ટ્રેઇન્સ વચ્ચે તફાવત પાડવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે. તેની અસર તે છે કે ''એમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' સ્ટ્રેઇન ભૌગોલિક રીતે બદલાય છે માટે તેમનો જીનેટિક તફાવતનો તેનું મૂળ શોધવા તેમજ પ્રત્યેક સ્ટ્રેઇનની હિલચાલ શોધવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Rao_2005&quot;&gt;{{cite journal |author=Rao K, Kauser F, Srinivas S, Zanetti S, Sechi L, Ahmed N, Hasnain S |title=Analysis of genomic downsizing on the basis of region-of-difference polymorphism profiling of ''Mycobacterium tuberculosis'' patient isolates reveals geographic partitioning |journal=J Clin Microbiol |volume=43 |issue=12 |pages=5978–82 |year=2005 |pmid=16333085 | doi=10.1128/JCM.43.12.5978-5982.2005 |pmc=1317167}}&lt;/ref&gt;

== સમાજ અને સંસ્કૃતિ ==
તેની મહત્વની ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓને અસર કરવાની ક્ષમતા મારફતે ક્ષય રોગનો યુરોપના ઇતિહાસ પર પ્રભાવ જોવા મળ્યો હતો અને કળાની થીમનો એક ભાગ બન્યો હતો તેમાં ખાસ કરીને સાહિત્ય, સંગીત અને ફિલ્મનો સમાવેશ થાય છે.

=== જાહેર આરોગ્ય ===
ક્ષય રોગ એ [[એઇડ્ઝ]] અને [[મેલેરિયા]] બાદ [[ગરીબી]] સાથે સંકળાયેલો ત્રીજો મુખ્ય રોગ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wpro.who.int/media_centre/press_releases/pr_20020916.htm |title=WHO/Western Pacific Region-Poverty Issues Dominate RCM |work= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20050430093247/http://www.wpro.who.int/media_centre/press_releases/pr_20020916.htm |archive-date=2005-04-30 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ગ્લોબલ ફંડ ટુ ફાઇટ એઇડ્ઝ, ટ્યુબરક્યુલોસિસ એન્ડ મેલેરિયા]]ની આ ચેપી રોગોની સમસ્યા હલ કરવા માટે જરૂરી ભંડોળ ઉભું કરવા માટે 2002માં શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. [[વૈશ્વિકરણ]]ને કારણે પણ આ રોગોને ફેલાવવામાં મદદ મળી છે. [[2007માં ક્ષય રોગનો ભય]] ફરી ફેલાયો હતો કે જ્યારે એન્ડ્રૂ સ્પીકર [[મલ્ટિ-ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] સાથે ટ્રાન્સએટલાન્ટિક ફ્લાઇટમાં પ્રવાસ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=ajze0qn17uXM&amp;refer=home |title=Border Agents Failed to Stop Man With Tuberculosis (Update4) - Bloomberg.com |format= |work= |access-date=}}&lt;/ref&gt;

અમેરિકામાં, [[સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (સીડીસી)નો એક ભાગ [[નેશનલ સેન્ટર ફોર એચઆઇવી, એસટીડી એન્ડ ટીબી પ્રિવેન્શન]] જાહેર આરોગ્ય સર્વેલન્સ અને અટકાયત સંશોધન માટે જવાબદાર છે.

== સંશોધન ==
[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સ્ટ્રકચરલ જીનોમિક્સ કન્સોર્ટિયમ]]એ ક્ષય રોગનું નિદાન અને સારવારને લગતા સંશોધન કરતા વૈજ્ઞાનિકોનું એક વૈશ્વિક કન્સોર્ટિયમ છે. તેઓ ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' માંથી પ્રોટીનનું ત્રી-પારિમાણીય માળખું તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે.{{Citation needed|date=June 2009}}

== અન્ય પ્રાણીઓનો ચેપ ==
ટ્યુબરક્યુલોસિસનો ચેપ [[સ્તનધારી પ્રાણીઓ]] દ્વારા ફેલાઇ શકે છે. જોકે બિલાડી અને કુતરા જેવા પાળતું પ્રાણીઓ ક્ષય રોગમાંથી મુક્ત છે પરંતુ જંગલી પ્રાણીઓ ચેપ ફેલાવી શકે છે. 

''[[માયકોબેક્ટેરિયમ બોવાઇસ]]'' પશુઓમાં ક્ષય રોગ કરે છે. પ્રાણીઓ અને ન્યૂ ઝીલેન્ડના હરણના ઝૂંડમાંથી ક્ષય રોગ નાબુદ કરવા માટે હાલ પ્રયત્નો થઇ રહ્યાં છે. પ્રાણીઓના ઝૂંડમાં એવા વિસ્તારોમાં ચેપ જોવા મળ્યો છે કે જ્યાં પીંછી જેવી પૂંછડી ધરાવતા પોસમ જેવા [[પ્રાકૃતિક તળાવો]] સ્થાનિક પશુધનના સંપર્કમાં આવતા હોય.&lt;ref name=&quot;Tweddle_1994&quot;&gt;{{cite journal |author=Tweddle N, Livingstone P |title=Bovine tuberculosis control and eradication programs in Australia and New Zealand |journal=Vet Microbiol |volume=40 |issue=1–2 |pages=23–39 |year=1994 | pmid = 8073626 | doi = 10.1016/0378-1135(94)90044-2}}&lt;/ref&gt; પશુઓમાં ક્ષય રોગથી ઘેરાયેલું ન્યૂ ઝીલેન્ડ પોસમ નાબૂદી અને પશુધનમાં રોગના સ્તર પર નિયમિત સતત નજર દ્વારા રોગ પર અંકુશ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.

[[આયર્લેન્ડ]] ગણરાજ્ય અને યુનાઇટેડ કિંગડમમાં [[બેઝર]]ને બોવાઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસનો ચેપ ફેલાવતી જાતીમાંની એક તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. પરિણામે, કેટલાક સમુદાયો, તેમાં પણ ખાસ કરીને ડેરી ખેડૂતો તરફથી સરકાર પર બોવાઇન ટુબીના કેસ ઘટાડવાના ઉદેશ સાથે ચોક્કસ વિસ્તારોમાં બેઝરને નાબૂદ કરવા સક્રિય ઝુંબેશ ચલાવવા દબાણ આવ્યું છે. ક્ષય રોગનો ચેપ ધરાવતા પશુની કતલ મુદ્દે તેની તરફેણ કરનારા અને વિરોધ કરનારા લોકો તેમના વલણના સમર્થનમાં તેમના અભ્યાસ રજૂ કરી રહ્યાં છે ત્યારે પશુની કતલની અસરકારકતા તે એક ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો છે.&lt;ref&gt;ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રિકલ્ચર એન્ડ ફૂડ (આયર્લેન્ડ). [http://www.agriculture.ie/index.jsp?file=animal_health/TB.xml ડિસીઝ એજ્યુકેશન સ્કીમ્સ- બોવાઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસ અને બ્રુસેલોસિસ.] 8 મે 2006ના રોજ સુધારો કરાયો&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;કેસિડી, માર્ટિન. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4044897.stm બેઝર્સ ટારગેટેડ ઓર બોવાઇન ટીબી.] ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' 2 ડિસેમ્બર 2004. 8 મે 2006ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;નેશનલ ફેડરેશન ઓફ બેઝર ગ્રૂપ (આયર્લેન્ડ). [http://www.badger-killers.co.uk/Ireland/Ireland_news.html બોવાઇન ટીબીના જંગી વધારા માટે પશુઓ પર આક્ષેપ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819213705/http://www.badger-killers.co.uk/Ireland/Ireland_news.html |date=2007-08-19 }} 8 મે 2006ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; દાખલા તરીકે, 18 જૂન 2007ના રોજ બેઝરની કરાયેલી કતલ પર ઇનડિપેન્ડન્ટ સ્ટડી ગ્રૂપના એક અભ્યાસમાં જણાવ્યા મુજબ કતલ અસરકારક રહે તેવી શક્યતા નથી અને તે ક્ષય રોગને ફેલાતો અટકાવવા માટે બહુ જ ઓછું યોગદાન આપી શકશે અને બેઝરની કતલથી ભવિષ્યમાં પશુઓમાં ક્ષય રોગ પર અંકુશ લાવી શકાશે નહીં. તેનાથી વિપરિત અન્ય એક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ચેપ ગ્રસ્ત પશુની કતલની નીતિની નોંધપાત્ર અસર છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmselect/cmenvfru/130/130i.pdf |format=PDF|title=Badgers and cattle TB: the final report of the Independent Scientific Group on Cattle TB |access-date=4 July 2008 |publisher=House of Commons Environment, Food and Rural Affairs Committee}}&lt;/ref&gt; 4 જુલાઇ 2008ના રોજ યુકે સરકારે કતલની સૂચિત નીતિનો વિરોધ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/7489413.stm |title=Farmers' anger on cull rejection  |access-date=4 July 2008 |publisher=BBC News |date=4 July 2008 }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== બીજા વાંચનો ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{cite journal | author = Blumberg HM, Leonard MK, Jasmer RM | title = Update on the treatment of tuberculosis and latent tuberculosis infection | journal = JAMA | volume = 293 | issue = 22 | pages = 2776–84 | year = 2005 | pmid = 15941808 | doi = 10.1001/jama.293.22.2776}}
* {{cite book | last = Dormandy | first = Thomas | title = The White Death | publisher = New York University Press | location = New York | year = 2000 | isbn = 0814719279 }}
* {{cite journal | author = Joint Tuberculosis Committee of the British Thoracic Society | title = Control and prevention of tuberculosis in the United Kingdom: code of practice 2000 | journal = Thorax | volume = 55 | issue = 11 | pages = 887–901 | year = 2000 | pmid = 11050256 | url = http://thorax.bmjjournals.com/cgi/content/abstract/55/11/887 | doi = 10.1136/thorax.55.11.887 | pmc = 1745632}}
* {{cite book | last = Kidder | first = Tracy | title = [[Mountains Beyond Mountains]] | publisher = Random House Trade Paperbacks | location = New York | year = 2004 | isbn = 0812973011 }} હૈતી, પેરુ, રશિયા અને અન્ય દેસોમાં ટીબીની સારવાર અંગેનું જાહેરનામુ
* {{cite book | last = Lawlor | first = Clark | title = Consumption and Literature | publisher = Palgrave Macmillan | location = Basingstoke | year = 2007 | isbn = 0230020038 }}
* {{cite journal | author = Nemery B, Yew WW, Albert R, ''et al.'' | title = Tuberculosis, nontuberculous lung infection, pleural disorders, pulmonary function, respiratory muscles, occupational lung disease, pulmonary infections, and social issues in AJRCCM in 2004 | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 171 | issue = 6 | pages = 554–62 | year = 2005 | pmid = 15753485 | doi = 10.1164/rccm.2412009}}
* {{cite journal  |last=Overlock |first=Melvin G. |authorlink= |coauthors= |year=1912 |month=January  |title=[http://books.google.com/books?id=Vv--PfedzLAC&amp;pg=PA294 Driving Tuberculosis Out Of Industry: The Overlock Agreement That Protects 2,000,000 Workers] |journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]] |volume=XXIII |issue= |pages=268–187 |id= |url= |access-date=10 July 2009 |quote= }}
* {{Cite book
  | last = Ryan
  | first = Frank
  | title = The Forgotten Plague: How the Battle Against Tuberculosis Was Won — and Lost
  | place = Boston, MA
  | publisher = [[Little, Brown and Company]]
  | year = 1993
  | isbn = 0-316-76380-2
}}. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ''Tuberculosis: The Greatest Story Never Told'' તરીકે સૌપ્રથમ વખત પ્રકાશિત થઇ હતી.
* {{cite journal | author = Walton D, Farmer P | title = MSJAMA: the new white plague | journal = JAMA | volume = 284 | issue = 21 | pages = 2789 | year = 2000 | pmid = 11105192 | doi =  10.1001/jama.284.21.2789}}
&lt;/div&gt;

==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
* સામાન્ય માહિતી, જાહેર આરોગ્ય વેબસાઇટ અને રોગચાળાનું શાસ્ત્ર
** [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO) - [http://www.who.int/tb/en/ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605171514/http://www.who.int/tb/en/ |date=2015-06-05 }}
** [http://www.stoptb.org ધ સ્ટોપ ટીબી પાર્ટનરશિપ] - એક જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે ટ્યુબરક્યુલોસિસને દૂર કરવાના ઉદેશ સાથે 2000માં સ્થાપના
** [[સેન્ટ્રલ એશિયા હેલ્થ રીવ્યૂ]] (CAHR). [http://www.cahr.info/index_files/page0021.htm ઉઝબેકિસ્તાનમાં મલ્ટિ-ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસની વ્યાપક હાજરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130090003/http://www.cahr.info/index_files/page0021.htm |date=2012-01-30 }}
** [http://www.cdc.gov/tb/default.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ] CDC વેબસાઇટ પર
** [http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm ટ્યુબર ક્યુલોસિસ માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705100742/http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm |date=2007-07-05 }} યુકેની આરોગ્ય સંરક્ષણ સંસ્થા તરફથી
** કૈસર ફેમિલી ફાઉન્ડેશન [http://www.globalhealthfacts.org/topic.jsp?i=9 ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929005510/http://www.globalhealthfacts.org/topic.jsp?i=9 |date=2007-09-29 }} Globalhealthfacts.org.
** [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એજન્સી ફોર ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટ]] (USAID). [http://www.tbcta.org/Home/ ધ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કોએલિશનફોર ટેકનિકલ આસિસ્ટન્સ (TBCTA).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090910204000/http://www.tbcta.org/Home/ |date=2009-09-10 }} 
** ક્ષય રોગ અને HIV: HIV ઇનસાઇટ નોલેજ બેઝ [http://hivinsite.org/InSite?page=kb-00&amp;amp;doc=kb-05-01-06 પ્રકરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924162623/http://hivinsite.org/InSite?page=kb-00&amp;doc=kb-05-01-06 |date=2014-09-24 }} અને[http://hivinsite.org/InSite?page=kbr-05-01-06 સંબંધિત સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115022604/http://hivinsite.org/InSite?page=kbr-05-01-06 |date=2010-11-15 }}.

* ક્ષય રોગ પર દર્દીની માહિતી
** [http://www.medicinenet.com/tuberculosis/article.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ] Medicinenet.com પર (HON code compliant)
** (CDC) - [http://www.cdc.gov/tb/faqs/default.htm ક્ષય રોગ અંગે પ્રશ્નો અને જવાબો, 2007] 
** [[ધ નોબલ પ્રાઇઝ વેબસાઇટ.]] [http://nobelprize.org/educational_games/medicine/tuberculosis/tbc/index.html ટ્યુબરક્યુલોસિસ એજ્યુકેશનલ ગેમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514121254/http://nobelprize.org/educational_games/medicine/tuberculosis/tbc/index.html |date=2008-05-14 }}

* પ્રોફેશનલ માહિતી અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન
** [http://www.tbdb.org ટ્યુબરક્યુલોસિસ ડેટાબેઝ] એ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સંશોધનનું સંકલિત પ્લેટફોર્મ છે જે ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' અન્ય સંબંધિત જાતના જીનોમિક અને જીન એક્સપ્રેસન ડેટા એકત્ર કરે છે.
** ''[http://www.biohealthbase.org/GSearch/statsAutomation.do?decorator=Mycobacterium માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001231554/http://www.biohealthbase.org/GSearch/statsAutomation.do?decorator=Mycobacterium |date=2006-10-01 }}'' BioHealthBaseમાં (ટીબી જીનોમિક્સ અને પ્રટિઓમિક્સ ડેટાબેઝ)
** [[સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (CDC), ટ્યુબરક્યુલોસિસ નાબૂદીનો એક વિભાગ. [http://www.cdc.gov/tb/pubs/corecurr/default.htm કોર ક્યુરિક્યુલમ ઓન ટ્યુબરક્યુલોસિસ: વોટ ધ ક્લિનિસિયન શુડ નો.] 4થી આવૃત્તિ(2000). સુધારો, ઓગસ્ટ 2003.
** [http://www.tuberculosistextbook.com/ ટ્યુબરક્યુલોસિસ 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717111719/http://www.tuberculosistextbook.com/ |date=2011-07-17 }} - ક્ષય રોગ અંગેના સંશોધન, નિદાન અને સારવાર અંગેની પુસ્તક
** [http://ascb.org/ibioseminars/McKinney/McKinney1.cfm ટ્યુબરક્યુલોસિસ: એ પર્સિસ્ટન્ટ થ્રેટ ટુ ગ્લોબલ હેલ્થ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130053501/http://ascb.org/ibioseminars/mckinney/mckinney1.cfm |date=2009-01-30 }} જોન મેકકિની દ્વારા ઓન-લાઇન લેક્ચર
* [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/medicine-obituaries/6702592/Sir-John-Crofton.html સર જોહન ક્રોફ્ટન] - ડેઇલી ટેલિગ્રાફ ઓબિચ્યુઅરી

[[શ્રેણી:રોગ]]
[[શ્રેણી:બેક્ટેરિયાથી થતી બિમારીઓ]]
[[શ્રેણી:પલ્મોનોલોજી (ફેફસા અંગેનું વિજ્ઞાન)]]
[[શ્રેણી:માયકોબેક્ટેરિયમ-સંબંધિત ચામડીની સ્થિતિ]]
[[શ્રેણી:ક્ષય રોગ]]
[[શ્રેણી:ભારતમાં આરોગ્ય સમસ્યા]]
[[શ્રેણી:આફ્રિકામાં આરોગ્ય]]</text>
      <sha1>8wss8hxpqvg7f3mdlnqof1ql05tjzyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25057</id>
    <revision>
      <id>903481</id>
      <parentid>898206</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84014" sha1="06uix6sm15z50b9cug97hhwbbn50zgy" xml:space="preserve">{{Infobox Football biography 2
| playername = Frank Lampard
| image = [[ચિત્ર:F-Lampard.jpg|200px]]
| caption = 
| fullname = Frank James Lampard&lt;ref name=&quot;PFA 358&quot;&gt;{{cite book
| last = Hugman
| first = Barry J.
| title = The PFA Premier &amp; Football League Players' Records 1946-2005
| publisher = Queen Anne Press
| year = 2005
| page = 358
| isbn = 1852916656 }}&lt;/ref&gt;
|         dateofbirth = 20-6-1978
|         cityofbirth = [[Salisbury]], [[Wiltshire]]
|      countryofbirth = England
|              height = 1.84 m.&lt;ref name=&quot;Chelsea FC Players Profile&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/page/PlayerProfileDetail/0,,10268~6076,00.html|title=Frank Lampard Profile|publisher=Chelsea FC|date=8 December 2009|access-date=8 December 2009}}&lt;/ref&gt;
|            position = [[Midfielder]]
|         currentclub = [[Chelsea F.C.|Chelsea]]
|          clubnumber = 8
|         youthyears1 = 1994–1995
|         youthclubs1 = [[West Ham United F.C.|West Ham United]]
|              years1 = 1995–2001
|              years2 = 1995–1996
|              years3 = 2001–
|              clubs1 = [[West Ham United F.C.|West Ham United]]
|              clubs2 = → [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]] (loan)
|              clubs3 = [[Chelsea F.C.|Chelsea]]
|               caps1 = 149
|               caps2 = 9
|               caps3 = 318
|              goals1 = 24
|              goals2 = 1
|              goals3 = 103
&lt;!-- Note to editors: Only appearances and goals from DOMESTIC LEAGUE GAMES go in this infobox. Stats from cup competitions are not included--&gt;
|      nationalyears1 = 1997–2000
|      nationalyears2 = 1999–
|      nationalyears3 = 
|       nationalteam1 = [[England national under-21 football team|England U21]]
|       nationalteam2 = [[England national football team|England]]
|       nationalcaps1 = 16
|       nationalcaps2 = 77
|      nationalgoals1 = 9
|      nationalgoals2 = 20
|            pcupdate = 08:05, 22 April 2010 (UTC)
|            ntupdate = 18:22, Sunday 7 March 2010 (UTC)
}}

'''ફ્રેન્ક જેમ્સ લેમ્પાર્ડ'''  (જન્મ [[જૂન ૨૦|૨૦ જૂન]] ૧૯૭૮) એક અંગ્રેજ ફુટબોલ ખેલાડી છે જે હાલમાં [[પ્રિમીયર લીગ]] ક્લબ [[ચેલ્સિ]] માટે ક્લબ ફુટબોલ અને [[ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ફુટબોલ ટીમ]] માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ રમે છે.  તે મોટેભાગે [[બોક્સ-ટુ-બોક્સ મિડફિલ્ડર]] તરીકે રમે છે અને તે વધુ અદ્યતન [[આક્રમક મિડફિલ્ડ]]માં રમતને માણે છે. 

લેમ્પાર્ડે તેની કારકિર્દીની શરૂઆત તેના પિતાની પૂર્વ ક્લબ [[વેસ્ટ હેમ યુનાઇટેડ]]થી કરી હતી.  તેણે ૧૯૯૭-૯૮ની સીઝનમાં પ્રથમ વાર ટીમમાં સ્થાન પાક્કુ કર્યુ, અને તેણે પ્રિમીયર લીગમાં ટીમને પાંચમું સ્થાન મેળવવામાં મદદ કરી, જે પ્રિમીયર લીગ પ્લેસીંગમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન હતું.  વર્ષ ૨૦૦૧માં, તે ૧૧ મિલિયન પાઉન્ડમાં સ્પર્ધક લંડન ક્લબ ચેલ્સિમાં ગયો.

તેણે પ્રવેશ મેળવ્યો ત્યારથી તે હંમેશા ચેલ્સિની પ્રથમ કક્ષાની ટીમમાં સામેલ હતો અને તે સતત ૧૬૪ પ્રિમીયર લીગમાં રમવાનો વિક્રમ ધરાવે છે. તેમણે પોતાની જાતને વેસ્ટ લંડન ક્લબમાં મહત્વના સ્કોરર તરીકે સ્થાપિત કરી અને તેઓ ટીમમાં ચાવીરૂપ સ્થાને હતા જેણે [[2004-05]] અને [[2005-06]] અને 2007માં [[ડોમેસ્ટિક કપ ડબલ]]માં સતત બે પ્રિમીયર લીગ ટાઇટલ મેળવ્યા હતા.  તેમણે 2008માં નવા કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, અને તે સમયે સૌથી વધુ વળતર મેળવનારા પ્રિમીયર લીગ ફુટબોલર બન્યો અને&lt;ref name=&quot;Paid&quot;/&gt; તે જ વર્ષે પ્રથમ [[ચેમ્પિયન્સ લીગ ફાઇનલ]]માં સ્કોર કર્યો.  તેણે [[2009]]માં ફાઇનલમાં વિજય મેળવતો ગોલ કરીને બીજી વાર એફએ (FA) કપ જીત્યો.  23 ડિસેમ્બર, 2009ના રોજ, સત્તાવાર આંકડાઓને આધારે તેમને પ્રિમીયર લીગ્ઝ પ્લેયર ઓફ ધી ડિકેડ જાહેર કરવામાં આવ્યા.&lt;ref name=&quot;Decade&quot;&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/2783628/Lamps-is-star-of-the-decade.html લેમ્પ્સ ઇઝ સ્ટાર ઓફ ધી ડિકેડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227073537/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/2783628/Lamps-is-star-of-the-decade.html |date=2009-12-27 }} ધી સન&lt;/ref&gt; 

લેમ્પાર્ડે ત્રણ વખત [[ચેલ્સિ પ્લેયર ઓફ ધી ઇયર]] પુરસ્કાર મેળવ્યા છે અને બધી જ સ્પર્ધામાં 156 ગોલ સાથે તેઓ ચેલ્સિના ત્રીજા ઓલ-ટાઇમ ગોલસ્કોરર છે, જેમાં 100 લીગ ગોલ્સનો સમાવેશ થાય છે જે ક્લબના ઇતિહાસમાં કોઇ પણ મિડફિલ્ડર માટે સૌથી વધારે છે.  તેઓ 124 ગોલ&lt;ref name=&quot;premiersoccerstats.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://premiersoccerstats.com/epl.html |title=પ્રિમીયર સોકર સ્ટાર્સ |access-date=2010-07-12 |archive-date=2014-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220184215/http://www.premiersoccerstats.com/epl.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સાથે પ્રિમીયર લીગના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ ગોલ કરનાર મિડફિલ્ડર છે અને 149 આસિસ્ટ ટેબલ સાથે પ્રિમીયર લીગમાં ત્રીજા સ્થાને છે.&lt;ref name=&quot;premiersoccerstats.com&quot;/&gt;  2005માં, લેમ્પાર્ડને [[પીએફએ (PFA) ફેન્સ પ્લેયર ઓફ ધી યર]] અને [[એફડબ્લ્યુએ (FWA) ફુટબોલર ઓફ ધી યર]] તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા, અને તેઓ [[2005 ફિફા (FIFA) વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર]] અને [[2005 બેલન ડીઓર]] બંનેમાં બીજા ક્રમે રહ્યા હતા. તેમની ગણતરી વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ખેલાડીઓમાં થાય છે&lt;ref&gt;[http://www.wldcup.com/worldcup/2006/players_present//31_player_profile.html ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100205183828/http://www.wldcup.com/worldcup/2006/players_present/31_player_profile.html |date=2010-02-05 }} વર્લ્ડ કપ સોકર&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/138196/Lampards-world-bid.html લેમ્પાર્ડ્ઝ વર્લ્ડ બિડ] ધી સન&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/216133/Lamps-lights-up-Owen.html લેમ્પ્સ લાઇટ અપ ઓવેન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140430061739/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/216133/Lamps-lights-up-Owen.html |date=2014-04-30 }} ધી સન&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/1871296/Hull-City-0-Chelsea-3.html હલ સિટી 0 ચેલ્સિ 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022122141/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/1871296/Hull-City-0-Chelsea-3.html |date=2012-10-22 }} ધી સન&lt;/ref&gt;. 

આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે, ઓક્ટોબર 1999માં પ્રવેશ મેળવ્યો ત્યારથી 77 વખત લેમ્પાર્ડે કેપનું બહુમાન મેળવ્યું છે, અને તેમણે 20 ગોલ નોંધાવ્યા છે.  તેઓ 2004 અને 2005 એમ સતત બે વાર ઇંગ્લેન્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર તરીકે પસંદ થયા હતા.  તેઓ [[યુઇએફએ યુરો 2004]]માં રમ્યા હતા, જ્યાં ચાર રમતમાં ત્રણ ગોલ નોંધાવ્યા બાદ તેઓ ટીમ ઓફ ધી ટુર્નામેન્ટના એક ભાગ હતા.  તેઓ [[2006 વિશ્વ કપ]] માટેના સફળ ક્વોલિફાઇંગ કેમ્પેનમાં [[ઇંગ્લેન્ડ]] માટે ટોચના સ્કોરર હતા, અને [[2006ના વિશ્વ કપ]]માં રમ્યા હતા.  [[2010 વિશ્વ કપ]] ક્વોલિફાયરમાં, તેમણે ચાર ગોલ કરીને દક્ષિણ આફ્રિકામાં ટુર્નામેન્ટમાં ઇંગ્લેન્ડની પસંદગીમાં મદદ કરી. 

== ક્લબ કારકિર્દી ==
=== વેસ્ટ હેમ યુનાઇટેડ ===
==== 1995–2001 ====
લેમ્પાર્ડે તેના [[પિતાની]] પૂર્વ ક્લબ, [[વેસ્ટ હેમ યુનાઇટેડ]] ખાતે તેની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી.  1994માં યુવાન ટીમ સાથે જોડાયા બાદ, તેમણે 1997-98 મોસમમાં પ્રથમ ટીમમાં સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યુ હતું.  તેણે ટીમને [[1998-99 મોસમ]]માં પ્રિમીયર લીગનું તેનું સૌથી ટોચનું સ્થાન હાંસલ કરવામાં મદદ કરી હતી.  ત્યાર પછીની મોસમમાં, લેમ્પાર્ડે બધી જ સ્પર્ધામાં મિડફિલ્ડથી 14 ગોલ ફટકાર્યા હતા.  વેસ્ટ હેમ ખાતે તેમનો વિકાસ સ્થિર થઇ જતા, તેઓ 2001માં 11 મિલિયનમાં પ્રતિસ્પર્ધી [[લંડન]] ક્લબ ચેલ્સિમાં જતા રહ્યા. 

=== ચેલ્સિ ===
==== 2001–2004 ====
[[ચિત્ર:Lampard playing.jpg|thumb|120px|ચેલ્સિ માટે તૈયાર થઇ રહેલો લેમ્પાર્ડ]]
લેમ્પાર્ડે [[ન્યૂ કેસલ યુનાઇટેડ]] સામેની 1-1થી ડ્રો થયેલી મેચમાં 19મી ઓગસ્ટ, 2001માં ચેલ્સિ તરફથી પ્રિમીયર લીગમાં રમવાની શરૂઆત કરી હતી, જ્યારે 16મી સપ્ટેમ્બરનો રાજ [[તોત્તેન્હામ હોટ્સ્પર]] સામેની મેચમાં તેમને પ્રથમ રેડ કાર્ડ મળ્યું હતું.  

2001-02 સીઝનમાં લેમ્પાર્ડ ચેલ્સિની બધી જ લીગ મેચમાં રમ્યો અને તેણે આઠ ગોલ ફટકાર્યા.  [[2002-03]] સીઝનની ચેલ્સિની પ્રારંભિક [[ચાર્લ્ટન એથ્લેટિક]] સામેની મેચમાં તેઓ મેચ-વિનર સાબિત થયા. 
 
ત્યાર [[પછીની સીઝન]]માં, તેઓ સપ્ટેમ્બર 2003માં બાર્કલેઝ પ્લેયર ઓફ ધી મન્થ તરીકે પસંદગી પામ્યા, અને ઓક્ટોબર મહિનામાં પીએફએ (PFA) ફેન્સ પ્લેયર ઓફ ધી મન્થ બન્યા.  2003-04 [[પ્રિમીયર લીગ]]માં ચેલ્સિ અપરાજિત [[આર્સેનલ]] બાદ બીજા ક્રમે રહ્યું અને તેઓ કારકિર્દીમાં પ્રથમ વખત લીગ ગોલમાં બે આંક સુધી પહોંચ્યા હોવાથી તેમની પસંદગી 2004 [[પીએફએ (PFA) ટીમ ઓફ ધી યર]] તરીકે થઇ. આ ઉપરાંત તેમને ચૌદ [[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ]]માં વધારાના ચાર ગોલ નોંધાવીને ચેલ્સિને [[સેમિ-ફાઇનલ]]માં સ્થાન અપાવ્યું.  [[મોનેકો]] સામેની સેમિ-ફાઇનલમાં, તેણે ગોલ નોંધાવ્યા, પરંતુ [[ચેલ્સિ]] અંતે 5-3થી હારી ગયું.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/champions_league/3680039.stm ચેલ્સિ 2-2 મોનેકો] બીબીસી સ્પોર્ટ, 5 મે 2004&lt;/ref&gt; 

==== 2004–2007 ====
[[ચિત્ર:Lampard chelsea2.jpg|thumb|left|upright|2007માં લેમ્પાર્ડ]]
લેમ્પાર્ડ [[2004-05]]માં સતત ત્રીજી સીઝનમાં બધી જ 38 પ્રિમીયર લીગ મેચ રમ્યા હતા.  તેમાં તેમણે સોળ ગોલમાં મદદ કરવા ઉપરાંત 13 ગોલ (બધી જ સ્પર્ધામાં 19) કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news | date=7 July 2008 | url=http://www.premierleague.com/page/Statistics/0,,12306,00.html | title=Premier League - Statistics | publisher=Premier League | access-date=7 July 2008 | archive-date=30 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101230130252/http://www.premierleague.com/page/Statistics/0,,12306,00.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  

2004માં પ્રિમીયર લીગમાં તેમણે લાંબ અંતરનો 25 યાર્ડ્સથી ગોલ કર્યો હતો, જેમાં ચેલ્સિ 4-1થી જીતી ગઇ હતી&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/134394/Chelsea-4-Crystal-Palace-1.html ચેલ્સિ 4 ક્રિસ્ટર પેલેસ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022094144/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/134394/Chelsea-4-Crystal-Palace-1.html |date=2012-10-22 }} ધી સન&lt;/ref&gt;.   તેમણે [[બોલ્ટન]] સામેની 2-0થી વિજયી મેચમાં બે ગોલ ફટકાર્યા હતા, જે ચેલ્સિ&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/217187/Chelsea-champions.html ચેલ્સિ ચેમ્પિયન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022094230/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/217187/Chelsea-champions.html |date=2012-10-22 }} ધી સન&lt;/ref&gt; માટે [[પ્રિમીયર લીગ]] ટાઇટલ વિનીંગ હતી, અને પચાસ વર્ષના ગાળામાં ચેલ્સિએ બાર પોઇન્ટના તફાવતથી પ્રથમ ટોપ-ફ્લાઇટ ટાઇટલ જીતતા તેની કારકિર્દીની પ્રથમ મોટી ટ્રોફી જીતી હતી. તેમને બાર્કલેઝ પ્લેયર ઓફ ધી સિઝન તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા&lt;ref&gt;[http://www.4thegame.com/club/chelsea-fc/player-profile/1125/franklampard.html ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726073229/http://www.4thegame.com/club/chelsea-fc/player-profile/1125/franklampard.html |date=2009-07-26 }} 4thegame.com&lt;/ref&gt;. 
2004-05ની ચેમ્પિયન્સ લીગ ક્વાર્ટર-ફાઇનલમાં, તેમણે ચેલ્સિની 6-5થી થયેલી જીતમાં [[બાયરન મ્યુનિક]] સામે બે લેગ્ઝમાં 3 ગોલ્સ નોંધાવ્યા હતા, પ્રથમ લેગમાં તેનો પ્રથમ ગોલ અદભૂત હતો; તેણે [[મકેલેલે]]ના ક્રોસ પર તેની છાતીથી નિયંત્રણ મેળવી પાછળ ફરીને લેફ્ટ-ફુટ હાફ વોલિ સાથે ગોલ કર્યો હતો&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2004/round=1970/match=1084882/index.html સ્ટાઇલિશ ચેલ્સિ સીઝ કમાન્ડ] uefa.com, 6 એપ્રિલ 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/215818/Chelsea-4-B-Munich-2.html ચેલ્સિ 4 બાયરન મ્યુનિક 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022094255/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/215818/Chelsea-4-B-Munich-2.html |date=2012-10-22 }} ધી સન&lt;/ref&gt;.  ચેલ્સિ લીગ સ્પર્ધક [[લિવરપુલ]] સામે [[ચેમ્પિયન્સ લીગ]]ની [[સેમિ-ફાઇનલ]]માંથી બહાર નીકળી ગઇ હોવા છતાં, તેઓ [[ફુટબોલ લીગ કપ]] જીતી લાવ્યા હતા, જેમાં લેમ્પાર્ડે છ મેચમાં બે વાર ગોલ કર્યા હતા, જેમાં લીગ કપની સેમિ-ફાઇનલમાં [[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]] સામેના પ્રારંભિક ગોલનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ચેલ્સિ 2-1થી જીતી ગઇ હતી.  [[ફુટબોલર ઓફ ધી યર]] તરીકે પસંદ થઇને તેમણે પ્રથમ વ્યક્તિગત પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news| date=6 May 2005| url=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/050506/7/3lg2.html| title=Chelsea's Lampard is writers' player of the year| publisher=Yahoo!| access-date=6 January 2007| archive-date=27 નવેમ્બર 2005| archive-url=https://web.archive.org/web/20051127132302/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/050506/7/3lg2.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ફુટબોલ ક્ષેત્રના દંતકથા સમાન [[જોહાન ક્રાયફ]]ને તેને &quot;યુરોપનો શ્રેષ્ઠ મિડફિલ્ડર&quot; ગણાવ્યો. 

[[2005-06]]માં તેણે કારકિર્દીના સૌથી વધુ 16 ગોલ નોંધાવ્યા હતા, જેણે સતત પાંચમી સીઝનમાં વધારો થયો હતો અને એક સીઝનમાં મિડફિલ્ડર દ્વારા સૌથી વધુ ગોલનો પ્રિમીયર લીગનો વિક્રમ હતો.  સપ્ટેમ્બર 2005માં, લેમ્પાર્ડ પ્રારંભિક [[FIFPro World XI]]ના સભ્ય તરીકે પસંદ થયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news| date=20 December 2005| url=http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2005/09/Lampard_and_Terry_honoured.htm?WBCMODE=PresentationUnpublished%3Fpagedefault.htm| title=Lamps and Terry honoured| publisher=Football Association| access-date=9 December 2006| archive-date=27 ડિસેમ્બર 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081227021247/http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2005/09/Lampard_and_Terry_honoured.htm?WBCMODE=PresentationUnpublished%3Fpagedefault.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  પ્રિમીયમ લીગમાં સતત રમવાના તેમના વિક્રમનો 28મી ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ 164ની સંખ્યા પર અંત આવ્યો (અગાઉનો વિક્રમ ધરાવતા [[ડેવિડ જેમ્સ]] કરતા પાંચ વધારે), માંદગીને કારણે [[માન્ચેસ્ટર સિટી]] સામેની મેચમાં તેઓ બહાર બેઠા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news | date=29 December 2005 | url=http://football.guardian.co.uk/print/0,3858,5363818-103,00.html | title=Lampard 164 and out | publisher=The Guardian | access-date=9 December 2006 | archive-date=13 ડિસેમ્બર 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071213093853/http://football.guardian.co.uk/print/0,3858,5363818-103,00.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  આ શ્રેણીની શરૂઆત 13મી ઓક્ટોબર 2001ના રોજ થઇ હતી, ત્યારે તેઓ ક્લબ સાથેની પ્રથમ સીઝન રમી રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.premierleague.com/page/Headlines/0,,12306~1477848,00.html ફ્રાઇડલ ઓનર્ડ વીથ બાર્કલેઝ મેરિટ એવોર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319070601/http://www.premierleague.com/page/Headlines/0,,12306~1477848,00.html |date=2011-03-19 }} પ્રિમીયર લીગની સત્તાવાર વેબસાઇટ&lt;/ref&gt;  તે સીઝનમાં તેઓ [[બેલન ડોર]] અને [[ફિફા (FIFA) વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર]] બંને પુરસ્કારોમાં [[રોનાલ્ડિન્હો]] બાદ બીજા ક્રમે રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news | date=28 November 2005 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4475808.stm | title=Ronaldinho scoops European award| publisher=BBC Sport| access-date=9 December 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | date=19 December 2005 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4475808.stm | title=Ronaldinho wins world award again| publisher=BBC Sport| access-date=9 December 2006}}&lt;/ref&gt; . તેણે [[બ્લેકબર્ન રૂવર્સ]] સામેની 4-2 સામેની મેચમાં બે વાર ગોલ નોંધાવ્યા, જેમાં 25 યાર્ડ્સના અંતરેથી મારેલી ફ્રિ-કીકનો સમાવેશ થાય છે.  મેચ બાદ, મેનેજર [[જોસ મોરિન્હો]]એ લેમ્પાર્ડને &quot;વિશ્વનો શ્રેષ્ઠ ખેલાડી&quot; ગણાવ્યો&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/137300/Chelsea-4-Blackburn-2.html ચેલ્સિ 4 બ્લેકબર્ન 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022094342/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/137300/Chelsea-4-Blackburn-2.html |date=2012-10-22 }} ધી સન, 29 ઓક્ટોબર 2005&lt;/ref&gt;.  ચેલ્સિ બીજી વાર [[પ્રિમીયર લીગ]] જીતી ગઇ, જેમાં લેમ્પાર્ડ 16 લીગ ગોલ્સ સાથે ચેલ્સિનો ટોચનો સ્કોરર રહ્યો.  [[ચેમ્પિયન્સ લીગ]]ના ગ્રુપ સ્ટેજમાં, તેણે [[એન્ડરલેચ્ટ]] સામે ફ્રિ-કીકથી ગોલ નોંધાવીને ચેલ્સિને પ્રથમ નોક-આઉટ રાઉન્ડમાં પ્રવેશ અપાવ્યો પંતુ [[બાર્સેલોના]] સામે હારીને તે બહાર નીકળી ગઇ. 

[[જોહ્ન ટેરિ]]ને પીઠનો દુખાવો થતા, લેમ્પાર્ડે તેની ગેરહાજરીમાં [[2006-07]]માં મોટા ભાગનો સમય ટીમના કેપ્ટન તરીકે વિતાવ્યો.  તેમણે આઠ રમતમાં સતત સાત ગોલ નોંધાવ્યા હતા, તેણે [[ફુલ્હામ]] સામેની જીતમાં બંને ગોલ 2-0માં નોંધાવ્યા હતા અને 17મી ડિસેમ્બરના રોજ [[એવર્ટન]] પર 3-2થી મેળવેલી જીતમાં લાંબા અંતરથી કરેલો ગોલ ચેલ્સિ માટે 77 ક્રમાંકનો ગોલ હતો, અને તેણે ચેલ્સિના સ્કોરિંગ મિડફિલ્ડર [[ડેનિસ વાઇઝ]]ને વટાવી દીધો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | date=17 December 2006| url=http://www.chelseafc.com/xxchelsea180706/index.html#/page/NewsHomePage/list_2209151_0 | title=Match Report: Everton 3 Chelsea 2| publisher= Chelsea FC| access-date=17 December 2006}}&lt;/ref&gt; . [[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લિગ]] ગ્રુપ સ્ટેજની મેચમાં બાર્સેલોના સામેની અત્યંત રસાકરીભરી મેચમાં [[કેમ્પ નાઉ]] ખાતેની 2-2 સ્કોર સાથેની મેચમાં ગોલ નોંધાવ્યો હતો&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/69348/Barcelona-2-Chelsea-2.html બાર્સેલોના 2 ચેલ્સિ 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020080111/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/69348/Barcelona-2-Chelsea-2.html |date=2012-10-20 }} ધી સન&lt;/ref&gt;.  લેમ્પાર્ડે બધી જ સ્પર્ધાઓમાં 21 ગોલ્સ કર્યા હતા, જેમાં કારકિર્દીના સૌથી વધારે [[એફએ (FA) કપ]]ના છ ગોલનો સમાવેશ થાય છે; તેણે પ્રથમ અગિયાર સિઝનમાં સંયુક્તપણે સાત કપ ગોલ નોંધાવ્યા હતા.  તેમણે 6 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ [[મેક્કલેસફિલ્ડ ટાઉન]] સામે [[થર્ડ-રાઉન્ડ ટાઇ]]માં ચેલ્સિ માટે પ્રથમ હેટ-ટ્રિક નોંધાવી.  તોત્તેન્હામ હોટ્સ્પર સામેની મેચમાં 3-1થી પાછળ રહ્યા બાદ તેણે બે ગોલ નોંધાવીને [[ક્વાર્ટર ફાઇનલ ડ્રો]] રાખવામાં મદદ કરી, અને તેઓને સારી રમત બદલ એફએ (FA)  કપ પ્લેયર ઓફ ધી રાઉન્ડ તરીકે નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news | date=30 March 2007 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/6491391.stm | title=Lampard triumphs in FA Cup award| publisher=BBC Sport | access-date=9 April 2007}}&lt;/ref&gt; . [[2007 એફએ (FA) કપ ફાઇનલ]]માં તેણે [[ડિદીયર ડ્રોગ્બા]]ને આસિસ્ટ કર્યા હતા, જે એક્સ્ટ્રા ટાઇમમાં કરવામાં આવેલો વિનીંગ ગોલ હતો, જેમાં ચેલ્સિ 1-0થી જીત્યું હતું.  [[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]] સામેની ચેલ્સિની [[એફએ (FA) કપ ફાઇનલ]]માં જીત મેળવ્યા બાદ મેચ બાદની મુલાકાતમાં, લેમ્પાર્ડે જણાવ્યું હતું કે તેઓ &quot;હંમેશા&quot; માટે ક્લબમાં રહેવા માગે છે.&lt;ref&gt;{{cite news | date=20 May 2007| url=http://www.eurosport.com/football/fa-cup/2006-2007/sport_sto1186167.shtml| title=Mourinho proud of Chelsea players| publisher=Eurosport | access-date=20 May 2007}}&lt;/ref&gt;

==== 2007–2009 ====
[[ચિત્ર:Frank lampard.jpg|thumb|right|160px|લેમ્પાર્ડે મેચ-ડે પ્રોગ્રામ પર હસ્તાક્ષર કર્યા]]
લેમ્પાર્ડની 2007-08ની સીઝન ઇજાઓથી ભરેલી રહી હતી, જેમાં તેઓ 40 મેચ રમવામાં સફળ રહ્યા હતા, જેમાંથી 24 લીગ મેચ હતી જે 1996-97 બાદ રમવામાં આવેલી થોડી મેચોમાંની હતી.  16મી ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ, લેમ્પાર્ડ [[હડર્સફિલ્ડ ટાઉન]] સામેની [[એફએ (FA) કપ]] પાંચમા રાઉન્ડની 3-1થી મેળવેલી જીતમાં 100 ગોલ્સ કરનારો ચેલ્સિનો આઠમો ખેલાડી બની ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news | date=17 February 2008| url=http://www.chelseafc.com/xxchelsea180706/index.html#/page/Homepage/article_1243456 | title=Frank and the Full 100 Club| publisher=Chelsea FC | access-date=17 February 2008| author=}}&lt;/ref&gt;  અંતિમ વ્હીસલ બાદ, લેમ્પાર્ડે તેની જર્સી કાઢીને ચેલ્સિના ચાહકોને એવી ટી-શર્ટ બતાવી હતી જેમાં લખ્યું હતું, ''&quot;100 નોટ આઉટ, ધે આર ઓલ ફોર યુ, થેન્ક્સ&quot;'' .&lt;ref&gt;{{cite news | date=17 February 2008| url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/sport/football.html?in_article_id=515433&amp;in_page_id=1779 | title=A ton of thanks - Lampard's salute after reaching Chelsea milestone| publisher=Daily Mail | access-date=15 November 2008 | author=Barlow, M.}}&lt;/ref&gt; . [[લિવરપુલ]] સામેની [[પ્રિમીયર લીગ]] મેચમાં, તેણે [[એનફિલ્ડ]] ખાતે 1-1થી ડ્રો મેચમાં પેનલ્ટી ગોલ કર્યો હત  તેણે 12 માર્ચના રોજ [[ડર્બી કન્ટ્રી]] સામેની 6-1ની જીતમાં ચાર ગોલ નોંધાવ્યા હતા.  ત્યાર બાદ [[ચેમ્પિયન્સ લીગ]]ની ક્વાર્ટર-ફાઇનલમાં તેણે [[ફેનરબેક]] સામેની 87 મિનીટ સુધી ચાલેલી મેચમાં જીત અપાવતો ગોલ નોંધાવ્યો હતો, જેમાં ટીમ 3-2થી જીતી હતી&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/article1016364.ece ચેલ્સિ 2 ફિનરબેસ 0 - લેમ્પાર્ડે ચેમ્પિયન્સ લીગ સેમિ-ફાઇનલમાં પહોંચવામાં મદદ કરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020080408/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/article1016364.ece |date=2012-10-20 }} ધી સન&lt;/ref&gt;.  30 એપ્રિલના રોજ, લેમ્પાર્ડ એક સપ્તાહ પહેલા જ માતા ગુમાવવાને કારણે ગમમાં હોવા છતાં ચેલ્સિની [[લિવરપુલ સામેની ચેમ્પિયન્સ લીગની સેમિફાઇનલ]]નો બીજો ભાગ રમવા તૈયાર થયા હતા, જે 4-3થી બહાર આવી ગયું હતું. આ મેચમાં તેમણે એક્સ્ટ્રા ટાઇમની 98મી મિનીટે પેનલ્ટી લીધી હતી અને વિશ્વાસપૂર્વક સ્કોર કર્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/1110303/Chelsea-3-Liverpool-2-aet-Champions-League-semi-final.html ચેમ્પિયન લીગ સેમિ-ફાઇનલ: ચેલ્સિ 3 લિવરપુલ 2 એટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020080703/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/1110303/Chelsea-3-Liverpool-2-aet-Champions-League-semi-final.html |date=2012-10-20 }} ધી સન&lt;/ref&gt;  [[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ સામેની ફાઇનલ]]માં, 45મી મિનીટમાં ગોલ કરીને સ્કોર સરભર કર્યો હતો, જેમાં તેમણે [[માઇકલ એસિન્સ]]ના ડિફ્લેક્ટેડ શોટ સામે લેટ ટ્રેડમાર્ક રન વડે ડાબા પગથી ગોલ કર્યો હતો.  એક્સ્ટ્રા ટાઇમ બાદ 1-1 ગોલ સાથે મેચ પૂર્ણ થઇ હતી અને પેનલ્ટીઝમાં ચેલ્સિ 6-5થી હારી ગઇ હતી.  ત્યાર પછી તેઓ [[યુઇએફએ ક્લબ મિડફિલ્ડર ઓફ ધી યર]] બન્યા હતા. 

13મી ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ, લેમ્પાર્ડે 39.2 મિલિયન પાઉન્ડમાં ચેલ્સિ સાથે પાંચ વર્ષનો નવો કરાર કર્યો હતો, જેનાથી તે સૌથી વધુ મોંઘો પ્રિમીયર લીગ ખેલાડી બની ગયો હતો.&lt;ref name=&quot;Paid&quot;&gt;[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1157605/Striking-rich--footballs-highest-earners-revealed.html સ્ટ્રાઇકિંગ ઇટ રિચ - ફુટબોલ્સ ટોપ ટેન હાઇએસ્ટ અર્નર્સ આર રિવીલ્ડ] ''[[ધી ડેઇલી મેલ]]''  (2 માર્ચ 2009) 11 માર્ચ 2009ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=/2008/8/15/sports/22088226&amp;sec=sports |title=Lamps signs mega deal |access-date=13 August 2008 |publisher=Malaysian Star Online |date=13 August 2008 |archive-date=16 ઑગસ્ટ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080816042058/http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F15%2Fsports%2F22088226&amp;sec=sports |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  [[2008-09ની સીઝન]] તેમણે પ્રથમ અગિયાર લીગ મેચોમાં પાંચ ગોલ નોંધાવીને કરી હતી.  [[પ્રિમીયર લીગ]]માં માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ સામે તેમણે ક્લબ કારકિર્દીનો 150મો ગોલ નોંધાવ્યો હતો.  ત્યાર બાદ તેણે પ્રિમીયર લીગમાં [[હલ સિટી]] સામે ડાબા પગ દ્વારા ચિપ્ડ ગોલ કર્યો; તેણે 20 યાર્ડ દુરથી એ રીતે ચિપ કરીને ગોલ કર્યો હતો કે તેણે ગોલકિપરને મૂર્ખ બનાવીને સ્કોર કર્યો હતો, વર્લ્ડ કપના વિજેતા કોચ [[લુઇઝ ફેલિપ સ્કોલારિ]]એ રમત બાદ જણાવ્યું હતું: &quot;મેં જોયેલો અત્યાર સુધીનો સૌથી શ્રેષ્ઠ ગોલ છે, વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર માટેનો મારા તરફનો મત હું તેને આપું છું, ફક્ત બુદ્ધિમત્તા ધરાવતો ખેલાડી જ આ કરી શકે છે&quot;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/leagues/premierleague/3280485/Frank-Lampard-and-Chelsea-put-a-stop-to-Hulls-capital-gains-Football.html ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ એન્ડ ચેલ્સિ પુટ એ સ્ટોપ ટુ હલ્સ કેપિટલ ગેઇન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028214027/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/3280485/Frank-Lampard-and-Chelsea-put-a-stop-to-Hulls-capital-gains-Football.html |date=2019-10-28 }} ધી ટેલિગ્રાફ, 29 ઓક્ટોબર 2008&lt;/ref&gt;  તેમણે 2જી નવેમ્બરના રોજ [[સંડરલેન્ડ]] સામેની 5-0થી મેળવેલી જીતમાં એકસોમો પ્રિમીયર લીગ ગોલ નોંધાવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news | date=2 November 2008| url=http://theworldgame.sbs.com.au/english-premier-league/scolari-hails-centurion-lampard-148420/ | title=Scolari hails centurion Lampard| publisher=The World Game | access-date=3 November 2008| author=PA Sport}}&lt;/ref&gt;  લેમ્પાર્ડના સો ગોલમાંથી અઢાર પેનલ્ટીઝ દ્વારા કરાયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news | date=6 November 2008| url=http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~1445574,00.html | title=THE LAMPARD 100 GOAL PUZZLE - PART TWO | publisher=Chelsea FC | access-date=10 November 2008 | author= }}&lt;/ref&gt;  [[ચિત્ર:Just Frank Lampard.jpg|thumb|left|200px|ચેલ્સિ માટે રમી રહેલા લેમ્પાર્ડ]]  [[ઓક્ટોબર]] મહિનામાં કારકિર્દીમાં ત્રીજી વાર તેમની પસંદગી [[પ્રિમીયર લીગ પ્લેયર ઓફ ધી મંથ]] તરીકે થઇ.&lt;ref&gt;{{cite news | date=15 November 2008 | url=http://www.teamtalk.com/football/story/0,16368,2483_4499610,00.html | title=Rafa and Lamps claim Prem gongs | publisher=TeamTalk | access-date=15 November 2008 | author= | archive-date=19 ડિસેમ્બર 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081219051822/http://www.teamtalk.com/football/story/0%2C16368%2C2483_4499610%2C00.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  

એક પણ સ્કોર કર્યા વિના ઘણી મેચ રમ્યા બાદ, લેમ્પાર્ડે બે દિવસના ગાળામાં ત્રણ ગોલ કર્યા હતા, જેમાંથી પ્રથમ [[વેસ્ટ બ્રોમવિચ એલ્બિયન]] અને બાકીના બે ગોલ [[ફુલ્હામ]] સામે નોંધાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Drogba, Lampard See Chelsea Past West Brom |url=http://ibnlive.in.com/news/drogba-lampard-see-chelsea-past-west-brom/81435-5-21.html |publisher=''IBN Live'' |access-date=3 January 2009 |archive-date=2012-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012125848/http://ibnlive.in.com/news/drogba-lampard-see-chelsea-past-west-brom/81435-5-21.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lampard rallies team-mates after Chelsea's title bid falters at Fulham |author=David Smith |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1102500/Lampard-rallies-team-mates-Chelseas-title-bid-falters-Fulham.html?ITO=1490 |date=29 December 2008|publisher=''Daily Mail'' |access-date=3 January 2009}}&lt;/ref&gt; 17મી જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ, ચેલ્સિ તરફથી 400મી મેચ સ્ટોક સિટી સામે રમી હતી, જેમાં તેણે સ્ટોપેજ ટાઇમ વિનર હતો.  તેણે ફરીથી [[વિગન એથ્લેટિક]] સામે સ્ટોપેજ ટાઇમ વિનર નોંધાવ્યો હતો.  ત્યાર બાદ એફએ (FA)  કપના ચોથા રાઉન્ડમાં, તેણે ઇપ્સવિચ ટાઉન સામે 35 યાર્ડ્સથી ફ્રિ-કીક દ્વારા ગોલ નોંધાવ્યો હતો.  ચેમ્પિયન્સ લીગની ક્વાર્ટર ફાઇનલ્સના બીજા ભાગમાં લિવરપુલ સામે તેણે બે વાર ગોલ નોંધાવ્યો હતો, જે મેચ 4-4ના સ્કોર પર હતી, પરંતુ અંતે ચેલ્સિની 7-5થી જીત થઇ હતી.  ત્યાર બાદ એફએ (FA)  કપની સેમિ-ફાઇનલ્સમાં આર્સેનલ સામેની મેચમાં તેણે બે આસિસ્ટ કર્યા હતા, જેમાં ચેલ્સિ 2-1થી જીતી ગઇ હતી.  લેમ્પાર્ડે પ્રિમીયર લીગ સિઝનમાં 12 ગોલ અને 10 આસિસ્ટ કર્યા હતા અને ચેલ્સિ પ્લેયર ઓફ ધી યર 2009 જીત્યો હતો.  માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડના મેનેજર [[સર એલેક્સ ફર્ગ્યુસને]] લેમ્પાર્ડના એવું કહેતા વખાણ કર્યા હતા: &quot;ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ એ અસાધારણ ખેલાડી છે - તે ચેલ્સિ માટે મોટી અસ્ક્યામત છે, તમે એવા ખેલાડી તરફ ધ્યાન આપો જ મિડફિલ્ડર તરીકે રમે છે અને પ્રત્યેક સીઝનમાં 20 ગોલ નોંધાવે છે. તમે તેને ક્યારેય કોઇ મૂર્ખતાભરી રીતે રમતા તેમજ અયોગ્ય રીતે રમતા નહીં જુઓ.  ચેલ્સિ જ્યારે બાર્સેલોના સામે હારીને ચેમ્પિયન્સ લીગની બહાર નીકળી ગયું ત્યારે તે સમય દરમિયાન તેઓ દૂર રહ્યા હતા અને તેમણે [[એન્ડ્રેસ ઇનિસ્ટા]] સાથે શર્ટ પણ બદલ્યો હતો.&quot; 

લેમ્પાર્ડનો સીઝનનો 20મો ગોલ લાંબા અંતરથી ડાબા પગથી [[એફએ (FA) કપની ફાઇનલ]]માં [[એવર્ટન]] સામે જીત સાથે ગોલ નોંધાવ્યો હતો.  તેણે કોર્નર ફ્લેગ ઉજવણી એવી રીતે કરી હતી કે તેના પિતાએ [[1980 એફએ (FA) કપ]]ની સેમિ-ફાઇનલના બીજા ભાગમાં એવર્ટન સામે સ્કોરિંગ ગોલ નોંધાવીને કરી હતી.  તે સતત ચોથી સીઝન હતી જેમાં તેણે 20 કે તેથી વધારે ગોલ નોંધાવ્યા હતા.  ત્યાર બાદ સતત ત્રીજી વખત તે ચેલ્સિના પ્લેયર ઓફ ધી યર બન્યો હતો.

==== (2009-હાલમાં) ====
લેમ્પાર્ડે [[કોમ્યુનિટી શિલ્ડ]]માં [[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]] સામે 72મી મિનીટમાં ગોલ નોંધાવ્યો હતો, મેચ 2-2ના સ્કોરે પૂર્ણ થઇ હતી અને લેમ્પાર્ડે પેનલ્ટી શુટઆઉટમાં ગોલ નોંધાવીને 4-1થી મેચ જીતી લીધી હતી. 18મી ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ, લેમ્પાર્ડે [[સંડરલેન્ડ]] સામે 3-1થી મેળવેલી જીતમાં ચેલ્સિ માટે બીજો ગોલ નોંધાવ્યો હતો.  તેણે 21મી ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ [[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ]]ની [[એટલેન્ટિકો મેડ્રિડ]] સામેની મેચમાં ચેલ્સિ માટે તેનો 133મો ગોલ નોંધાવ્યો હતો, જેને પગલે તે ક્લબના ઓલ ટાઇમ ગોલસ્કોરર્સમાં પાંચમા ક્રમે આવી ગયો હતો.  પાછલી સીઝનમાં તે વધારે ગોલ નોંધાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો હતો, આમ છતાં તેણે 24મી ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ બ્લેકબર્ન રૂવર્સ સામેની 5-0ની મેચમાં બે ગોલ નોંધાવીને સંઘર્ષ પૂર્ણ થયો હતો.  30મી ઓક્ટોબરના રોજ, તેઓ સતત છઠ્ઠા વર્ષ માટે [[ફિફા (FIFA) વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર]] તરીકે નામાંકન પામ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1224023/England-stars-Wayne-Rooney-Steven-Gerrard-Frank-Lampard-John-Terry-short-list-FIFA-World-Player-Year.html ઇંગ્લેન્ડના સ્ટાર ખેલાડી વોયેન રૂની, સ્ટીવન ગેરાર્ડ, ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ અને જોહ્ન ટેરી ફિફા (FIFA) વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યરની ટૂંકી યાદીમાં સ્થાન પામ્યા] મેઇલ ઓનલાઇન, 30 ઓક્ટોબર 2009&lt;/ref&gt; .
ત્યાર બાદ ચેલ્સિએ [[હેલોવીન]] સામે 4-0થી મેળવેલી જીતમાં બોલ્ટન સામે પેનલ્ટી દ્વારા ગોલ નોંધાવ્યો હતો.  
5મી ડિસેમ્બરના રોજ, લેમ્પાર્ડ માન્ચેસ્ટર સિટી સામેની મેચની 82મી મિનીટે પેનલ્ટી ચૂકી ગયો હતો, જે મેચ તેઓ 2-1થી હારી ગયા હતા. 
16મી ડિસેમ્બરના રોજ, લેમ્પાર્ડે 20મી ડિસેમ્બરના રોજ [[પોર્ટ્સમાઉથ]] સામેની મેચની 79મી મિનીટે પેનલ્ટી દ્વારા ગોલ કર્યો હતો, લેમ્પાર્ડે વેસ્ટ હેમ યુનાઇટેડ સામે પેનલ્ટી દ્વારા સ્કોર કર્યો હતો, આમ છતાં ત્રણ વખત ખેલાડીઓ ખૂબ જલ્દી બોક્સમાં ધસી જતા તેણે સ્પોટ-કિક લેવી પડી હતી, તેણે ત્રણે ત્રણમાં ગોલ નોંધાવ્યા હતા અને ત્યાર બાદ હેમર્સના ચાહકો સામે તેની મુઠ્ઠીને ચુંબન કર્યું હતું.  લેમ્પાર્ડે એફએ (FA)  કપના ત્રીજા રાઉન્ડમાં [[વોટફોર્ડ]] સામે અદભૂત સ્ટ્રાઇક દ્વારા ગોલ નોંધાવ્યો હતો.  ચેલ્સિએ સંડરલેન્ડ પર 7-2થી મેળવેલી જંગી જીતમાં, લેમ્પાર્ડે બે ગોલ નોંધાવીને તેના લીગ ગોલની સંખ્યામાં વધારો કર્યો હતો.  27મી જાન્યુઆરી, 2010ના રોજ લેમ્પાર્ડે [[પ્રિમીયર લીગ]]માં [[બર્મિંગહામ સિટી]] સામે ચેલ્સિએ 3-0થી મેળવેલી જીતમાં ફરીથી બે ગોલ નોંધાવ્યા હતા.  27મી ફેબ્રુઆરીએ લેમ્પાર્ડે [[માન્ચેસ્ટર સિટી]] સામે બે વાર ગોલ કર્યા હતા, પરંતુ તેની ભૂમિકા છતાં [[ચેલ્સિ]] 38 રમતોમાં પ્રથમ વાર ઘરઆંગણે 4-2થી મેચ હારી ગઇ હતી.  એફએ (FA)  કપની સ્ટ્રોક સિટી સામેની ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં 2-0થી મેળવેલી જીતમાં તેણે પ્રથમ ગોલ નોંધાવ્યો હતો અને જોહ્ન ટેરી માટે ગોલ સેટ કર્યો હતો.  
[[માન્ચેસ્ટર સિટી]] હાલમાં તેને 39 મિલિયન પાઉન્ડ ઓફર કરી રહી છે.  લેમ્પાર્ડે [[પોર્ટ્સમાઉથ]] સામે ગોલ નોંધાવ્યો અને સીઝન 17 માટે ગોલની સંખ્યામાં વધારો કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=269840&amp;league=ENG.1&amp;cc=5901 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-25 |archive-date=2010-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329203202/http://soccernet.espn.go.com/report?id=269840&amp;league=ENG.1&amp;cc=5901 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  લેમ્પાર્ડે તેની કારકિર્દીમાં બીજી વાર 27મી માર્ચ, 2010ના રોજ ચાલ ગોલ નોંધાવ્યા હતા, જે મેચ [[એસ્ટન વિલા]] સામે હતી અને સતત પાંચમી સીઝનમાં તેણે 20 ગોલ નોંધાવ્યા હતા.  આથી તેઓ 100મી ચેલ્સિ પ્રમીયર લીગ અને ચેલ્સિ માટેનો કુલ 150મો ગોલ હતો, અને તેને પગલે તેઓ ક્લબના ઇતિહાસમાં ત્રીજા ક્રમના સૌથી વધુ ગોલ નોંધાવનાર ખેલાડી બની ગયા.  લેમ્પાર્ડે [[એસ્ટન વિલા]] સામે ફરી મેળવેલી 3-0ની જીતમાં ગોલ નોંધાવ્યા. તેણે [[તોત્તેન્હામ હોટ્સ્પર]] સામેની હાર મેળવેલી મેચમાં પણ ગોલ નોંધાવ્યો હતો&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/8587517.stm|title=Chelsea 7 - 1 Aston Villa|date=2010-03-27|work=BBC Sport|access-date=2010-03-28}}&lt;/ref&gt;.  લેમ્પાર્ડે [[સ્ટ્રોક સિટી]] સામે ચેલ્સિએ 7-0ની મેળવેલી જીતમાં 2 ગોલ નોંધાવ્યા ત્યારે તેણે સીઝનમાં 20 ગોલની આંક મેળવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=269846&amp;league=ENG.1&amp;cc=5901 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-25 |archive-date=2010-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430071758/http://soccernet.espn.go.com/report?id=269846&amp;league=ENG.1&amp;cc=5901 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

== આંતરરાષ્ટ્રીય કારકિર્દી ==
લેમ્પાર્ડને [[ઇંગ્લેન્ડ અંડર-21]]ના મેનેજર [[પિટર ટેલરે]] મોકો આપ્યો હતો, અને 13મી નવેમ્બર, 1997ના રોજ ગ્રીસ સામેની મેચમાં તેઓ પ્રથમ અંડર-21 મેચ રમ્યા હતા.  તેઓ નવેમ્બર 1997થી જુન 2000 સુધી અંડર-21 માટે રમ્યા હતા, અને નવ ગોલ નોંધાવ્યા હતા જે ફક્ત [[એલન શિયરર]] અને [[ફ્રાન્કિસ જેફર્સ]] કરતા ઓછા હતા. 

લેમ્પાર્ડે 10મી ઓક્ટોબર, 1999ના રોજ [[બેલ્જિયમ]] સામે 2-1થી ફ્રેન્ડલી મેચમાં મેળવેલી જીતમાં [[ઇંગ્લેન્ડ]] માટે પ્રથમ કેપ મેળવી હતી. તેમણે 20મી ઓગસ્ટ 2003ના રોજ [[ક્રોએશિયા]] સામે 3-1થી મેળવેલી જીતમાં પ્રથમ ગોલ નોંધાવ્યો હતો.  [[યુરો 2000]] અને [[2002 વર્લ્ડ કપ]] માટે તેને બહાર રાખવામાં આવ્યા હતો અને તેની પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધા માટે તેને [[યુરો 2004]] સુધી રાહ જોવી પડી હતી.  લેમ્પાર્ડે ચાર મેચોમાં ત્રણ ગોલ નોંધાવીને ઇંગ્લેન્ડને ક્વાર્ટર-ફાઇનલ્સમાં પહોંચાડ્યું હતું, તેણે પોર્ટુગલ સામેની મેચમાં 112મી મિનીટે ગોલ કરીને સ્કોર 2-2થી સમાન કર્યો હતો, પરંતુ ઇંગ્લેન્ડ પેનલ્ટીઝમાં હારી ગયું હતું.  [[યુઇએફએ]] દ્વારા તેને ટીમ ઓફ ધી ટુર્નામેન્ટની નામના આપવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{cite news | date=5 July 2004 | url=http://www.thefa.com/Euro2004/NewsAndFeatures/Postings/2004/07/Euro2004_AllStarSquad.htm | title=Four All-Star Lions| publisher=The Football Association | access-date=12 April 2007 | author=Chris Hatherall}}&lt;/ref&gt;  [[પૌલ સ્કોલ્સ]]ની નિવૃત્તિ બાદ તે ટીમમાં કાયમી ખેલાડી બની ગયો અને 2004 તથા 2005માં તે ચાહકો દ્વારા ઇંગ્લેન્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|date=20 January 2005 |url=http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2005/01/EnglandPlayeroftheYear.htm| title=And the winner is..|publisher=The Football Association |access-date=7 December 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| date=1 February 2006| url=http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2006/02| title=And the winner is...|publisher=The Football Association|access-date=7 December 2008}}&lt;/ref&gt; 

[[2006 વર્લ્ડ કપ]]ની બધી જ મેચોમાં લેમ્પાર્ડ ઇંગ્લેન્ડની ટીમ તરફથી રમ્યો હોવા છતાં, તેણે એક પણ ગોલ નોંધાવ્યો નહીં અને ક્વાર્ટરફાઇનલ્સમાં [[પોર્ટુગલ]] દ્વારા પેનલ્ટીઝને આધારે હારીને ઇંગ્લેન્ડ બહાર નીકળી ગયું.&lt;ref&gt;{{cite news | date= | url=http://soccernet.espn.go.com/players/international?id=8941&amp;league=fifa.world&amp;season=2006&amp;cc=5739 | title=Frank Lampard | publisher=ESPNsoccernet | access-date=9 December 2006 | archive-date=14 જૂન 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060614015622/http://soccernet.espn.go.com/players/international?id=8941&amp;league=fifa.world&amp;season=2006&amp;cc=5739 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  તેણે જર્મની સામે 2-1થી થયેલી હારમાં ગોલ નોંધાવ્યો હતો.  13મી ઓક્ટોબર 2007ના&lt;ref&gt;{{cite news | date=14 October 2007 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7043835.stm | title=Barnes angered by Lampard booing| publisher=BBC Sport | access-date=18 October 2007}}&lt;/ref&gt; રોજ જ્યારે ઇંગ્લેન્ડની [[એસ્ટોનિયા]] સામેની [[યુરો 2008 ક્વાલિફાઇંગ મેચ]]ના બીજા ભાગમાં તે જ્યારે રમવા આવ્યો ત્યારે ઇંગ્લેન્ડના ટેકેદારોએ તેનો હુરિયો બોલાવ્યો, ઇંગ્લેન્ડ ટુર્નામેન્ટ માટે પસંદ થવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યું અને તેણે ફક્ત એક ગોલ (21મી નવેમ્બરના રોજ [[ક્રોએશિયા]] સામેની 3-2થી થયેલી હારમાં) નોંધાવ્યો.  માર્ચ 2009ના રોજ તેણે સ્લોવેકિયા સામેની 4-0થી થયેલી જીતમાં બે વર્ષમાં પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ નોંધાવ્યો. તેમાં તેણે [[વોયેન રૂની]]ને એક ગોલમાં મદદ કરી હતી.  લેમ્પાર્ડનો ગોલ એ [[વેમ્બ્લી]] સાથે ઇંગ્લેન્ડ દ્વારા નોંધાયેલો 500મો ગોલ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news| date=28 March 2009| url=http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2009/03/EngSlov_report.htm| title=England cruise to victory|publisher=The Football Association |access-date=29 March 2009}}&lt;/ref&gt;  9મી સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ, લેમ્પાર્ડ ઇંગ્લેન્ડે ક્રોએશિયા સામે 5-1થી મેળવેલી જીતમાં બે ગોલ નોંધાવ્યો અને [[વર્લ્ડ કપ 2010]]માં ટીમનું સ્થાન પાક્કુ કર્યું.&lt;ref&gt;[http://www.goal.com/en/news/1863/world-cup-2010/2009/09/09/1491139/england-5-1-croatia-england-recreate-magic-of-munich-with ઇંગ્લેન્ડ 5 1 ક્રોએશિયા ઇંગ્લેન્ડ રિક્રિએટ મેજિક ઓફ મ્યુનિક] goal.com&lt;/ref&gt; 

== અંગત જીવન ==
લેમ્પાર્ડે એક યુવાન તરીકે [[બ્રેન્ટવુડ સ્કૂલ]]માં અભ્યાસ કર્યો જેમાં તેણે 12 [[જીસીએસઇ]] મેળવ્યા અને લેટિનમાં A* મેળવ્યો, શાળામાં તે મોડેલ વિદ્યાર્થી હતો અને ફુટબોલ ખેલાડી ઉપરાંત તેનો કારકિર્દીનો બીજો વિકલ્પ ભાષાંતરકાર હતો.{{cn|date=April 2010}} 
2000માં, લેમ્પાર્ડ, ફર્ડિનાન્ડ અને [[કિરોન ડાયર]] એક સેક્સ વિડીઓમાં દેખાયા, જે [[સાયપ્રસ]]માં [[આઇયા નાપા]]ના હોલિડે રિસોર્ટ ખાતે ફિલ્માવવામાં આવ્યો હતો.  ચેનલ 4 દ્વારા ''સેક્સ, ફુટબોલર્સ એન્ડ વિડીઓટેપ''  નામની 2004ની દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં આ ક્લિપ બતાવવામાં આવી, એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે આ ''&quot;વાસ્તવિક જીવન પર આધારિત છે તેવું દર્શકોને યાદ કરાવવા માટે&quot;''  ઉપયોગમાં લેવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news | date=15 August 2004 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20040815/ai_n12590242 | title=Channel 4 to show alleged Premiership sex video | publisher=CBS Interactive Inc | access-date=23 November 2008 | author=Stephen Naysmith | archive-date=24 જાન્યુઆરી 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070124051743/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20040815/ai_n12590242 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  

23મી સપ્ટેમ્બર, 2001ના રોજ, લેમ્પાર્ડ પર ચેલ્સિના ત્રણ અન્ય ખેલાડીઓ સાથે બે સપ્તાહના પગારનો દંડ લાદવામાં આવ્યો હતો, જે 12 સપ્ટેમ્બરના રોજ ડ્રિંકીંગ બિંગ પર તેમના ખરાબ વર્તન માટે હતો.  લેમ્પાર્ડ અને અન્ય લોકોએ [[11 સપ્ટેમ્બર 2001ના આંતકવાદી હુમલા]]ના ફક્ત 24 કલાક બાદ હિથ્રો હોટેલ ખાતે વ્યથિત અમેરિકન પ્રવાસીઓને ગાળો આપી હતી.  હોટેલના મેનેજરે જણાવ્યું &quot; તેઓ બેફામપણે નિવેદનો કરતા હતા.  શું બનાવ બન્યો છે તેની પરવા કર્યા વિના તેઓ વર્તતા હતા&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1341356/Chelsea-four-fined-for-drunken-abuse.html ચેલ્સિ ફોર ફાઇન્ડ ફો ડ્રેન્કન એબ્યુઝ] ધી ટેલિગ્રાફ&lt;/ref&gt; 

લેમ્પાર્ડ [[સરે]] ખાતે રહે છે અને તેની પૂર્વ [[પ્રેમિકા]] એલન રાઇવ્ઝ દ્વારા જન્મેલા બે બાળકો, લુના (જન્મ 22મી ઓગસ્ટ, 2005) અને ઇસ્લા (જન્મ 20મી મે, 2007).&lt;ref&gt;{{cite news| date=|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celeb_news/Celebrity_news_Elen_Rives_gives_birth_hours_after_Frank_wins_the_cup_article_120531.html| title=Rives gives birth to footballer's second daughter| publisher=nowmagazine.co.uk|access-date=3 July 2007}}&lt;/ref&gt;  તેની આત્મકથા, ''ટોટલી ફ્રેન્ક''  ઓગસ્ટ 2006ના રોજ પ્રકાશિત થઇ હતી.  ફેબ્રુઆરી 2009ના મધ્ય ભાગમાં, લેમ્પાર્ડ અને રાઇવ્ઝ છુટા પડી ગયા હોવાના અહેવાલો હતા, જે પ્રમાણે રાઇવ્ઝે લેમ્પાર્ડની અંદાજિત 32 મિલિયન પાઉન્ડની કુલ સંપત્તિમાંથી 1 મિલિયન પાઉન્ડથી 12.5 મિલિયન પાઉન્ડ પતાવટ તરીકે લીધા હતા.&lt;ref name=&quot;wags split&quot;&gt;[http://www.wags-blog.com/frank-lampard-to-lose-1million-after-split-from-elen-rives/ ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ ટુ લુઝ 1 મિલિયન પાઉન્ડ આફ્ટર સ્પ્લિટ ફ્રોમ એલન રાઇવ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090911184455/http://www.wags-blog.com/frank-lampard-to-lose-1million-after-split-from-elen-rives/ |date=2009-09-11 }} ''વેગ્ઝ બ્લોગ''  12 માર્ચ 2009ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sun split&quot;&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article2240708.ece ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ એન્ડ એલન રાઇવ્ઝ હેમર આઉટ ડીલ આફ્ટર સ્પ્લિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606103248/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article2240708.ece |date=2011-06-06 }} ''ધી સન''  12 માર્ચ 2009ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ&lt;/ref&gt;  ઓક્ટોબર 2009થી, લેમ્પાર્ડ [[ક્રિસ્ટીન બ્લિકલી]] સાથે સંબંધ ધરાવે છે. 

તેની માતાના અવસાનના એક વર્ષ બાદ, 24મી એપ્રિલ, 2009ના રોજ, લેમ્પાર્ડ [[લંડન]] રેડિયો સ્ટેશન [[એલબીસી 97.3]] પર [[જેમ્સ ઓ'બ્રાયન]] સાથે રેડિયો કન્ફ્રન્ટેશનમાં સામેલ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/lampard-vents-anger-at-heartless-comments-live-on-radio-1673790.html | title=Lampard vents anger at 'heartless' comments live on radio | publisher=''The Independent'' | date=24 April 2009 | access-date=25 April 2009 | archive-date=26 એપ્રિલ 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090426033402/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/lampard-vents-anger-at-heartless-comments-live-on-radio-1673790.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  સમાચારપત્રમાં આવેલા અહેવાલો પ્રમાણે, લેમ્પાર્ડ રાઇવ્ઝથી અલગ થયો ત્યારથી તેના બાળકો તેણીની સાથે એક નાના ફ્લેટમાં રહેતા હતા, જ્યારે લેમ્પાર્ડ તેમના કૌટુંબિક ઘરને [[બેચલર પેડ]]માં ફેરવી દીધું હતું.  લેમ્પાર્ડે ફોન કરીને આ વાતનો વિરોધ કરતા જણાવ્યું કે તે તેના બાળકોને પોતાની સરખામણીએ ઓછી સવલતો ધરાવતા ઘરમાં રહેવા બદલ &quot;અસમર્થ&quot; અને &quot;નકામો&quot; છે અને કુટુંબને સાથે રાખવા માટે તેણે તેણે બધા જ પ્રયત્ન કરીને લડાઇ આપી હતી.&lt;ref name=&quot;transcript&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/news/people/news/frank-lampards-call-to-lbc-the-full-transcript-1673885.html | title=Frank Lampard's call to LBC: The full transcript | publisher=''The Independent'' | date=24 April 2009 | access-date=25 April 2009}}&lt;/ref&gt; 

બ્રિટનના માધ્યમોમાં નોંધવામાં આવ્યું કે લેમ્પાર્ડે [[ચેલ્સિ]]ના ડોક્ટર,બ્રાયર ઇંગ્લિશ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા ન્યૂરોલોજિકલ રિસર્ચ દરમિયાન અસામાન્ય રીતે ઉંચો આઇક્યુ સ્કોર દર્શાવ્યો હતો.  ઇંગ્લિશે જણાવ્યું કે ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડે કંપની દ્વારા કરવામાં આવેલા પરિક્ષણોમાં સૌથી વધુ માર્ક્સ મેળવનારા લોકોમાં સ્થાન મેળવ્યું છે&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|date=|url=http://www.mensa.org.uk/cgi-bin/item.cgi?id=988&amp;d=23&amp;h=5&amp;f=3|title=Footballer Frank Lampard reported to have a high IQ|access-date=12 March 2009|archive-date=2 જુલાઈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702232603/http://www.mensa.org.uk/cgi-bin/item.cgi?id=988&amp;d=23&amp;h=5&amp;f=3|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

લેમ્પાર્ડે જણાવ્યું કે તે [[કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટી]]નો ટેકેદાર છે.&lt;ref&gt;http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-492252/Lampard-confirms-place-right-wing.html&lt;/ref&gt;

[[થિયો વોલકોટ]] અને [[વોયન રૂની]] સાથે ''[[ફિફા (FIFA) 10]]''  ફુટબોલ ગેમ પેક ગ્લોબલીના કવર પર ચમકનારા ત્રણ ફુટબોલ ખેલાડીઓમાં [[ઇએ સ્પોર્ટ્સ]] દ્વારા લેમ્પાર્ડને પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.gameguru.in/sports/2009/25/lampard-joins-rooney-on-fifa-10-global-pack/ લેમ્પાર્ડ જોઇન્સ રૂની ઓન ફિફા (FIFA) 10 ગ્લોબલ પેક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723141149/http://www.gameguru.in/sports/2009/25/lampard-joins-rooney-on-fifa-10-global-pack/ |date=2011-07-23 }} ગેમ્સ ગુરૂ 25 ઓગસ્ટ 2009&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી રૂપરેખા ==
''શનિવાર 27 માર્ચ 2010 પર 16:52 વાગે બરાબર કરવામાં આવ્યું '' 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;text-align:center&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;|સીઝન
! rowspan=&quot;2&quot;|ક્લબ
! rowspan=&quot;2&quot;|વિભાગ
! colspan=&quot;3&quot;|લીગ
! colspan=&quot;3&quot;|એફએ (FA)  કપ
! colspan=&quot;3&quot;|લીગ કપ
! colspan=&quot;3&quot;|કોન્ટીનેન્ટલ
! colspan=&quot;3&quot;|કુલ
|-
!દેખાવ
!ગોલ
!મદદ
!દેખાવ
!ગોલ
!મદદ
!દેખાવ
!ગોલ
!મદદ
!દેખાવ
!ગોલ
!મદદ
!દેખાવ
!ગોલ
!મદદ
|-
| [[1995-96]] 
|  [[સ્વાનસી સિટી]] 
|  [[બીજો વિભાગ]]
| 9
| 1
| –
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 9
| 1
| –
|-
| [[1995-96]]
|  rowspan=&quot;6&quot;|[[વેસ્ટ હેમ યુનાઇટેડ]]
|  rowspan=&quot;6&quot;|[[પ્રિમીયર લીગ]]
| 2
| 0
| –
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 2
| 0
| –
|-
| [[1996-97]]
| 13
| 0
| –
| 1
| 0
| –
| 2
| 0
| –
| 0
| 0
| –
| 16
| 0
| –
|-
| [[1997-98]]
| 31
| 5
| –
| 6
| 1
| –
| 5
| 4
| –
| 0
| 0
| –
| 42
| 9
| –
|-
| [[1998-99]]
| 38
| 5
| –
| 1
| 0
| –
| 2
| 1
| –
| 0
| 0
| –
| 41
| 6
| –
|-
| [[1999-00]]
| 34
| 7
| –
| 1
| 0
| –
| 4
| 3
| –
| 10
| 4
| –
| 49
| 14
| –
|-
| [[2000-01]]
| 30
| 7
| –
| 4
| 1
| –
| 3
| 1
| –
| 0
| 0
| –
| 37
| 9
| –
|-
| [[2001-02]]
|  rowspan=&quot;9&quot;|[[ચેલ્સિ]]
|  rowspan=&quot;9&quot;|[[પ્રિમીયર લીગ]]
| 37
| 5
| 0
| 8
| 1
| 0
| 4
| 0
| 0
| 4
| 1
| 0
| 53
| 7
| 0
|-
| [[2002-03]]
| 38
| 6
| 2
| 5
| 1
| 0
| 3
| 0
| 0
| 2
| 1
| 0
| 48
| 8
| 2
|-
| [[2003-04]]
| 38
| 10
| 7
| 4
| 1
| 0
| 2
| 0
| 0
| 14
| 4
| 0
| 58
| 15
| 7
|-
| [[2004-05]]
| 38
| 13
| 16
| 2
| 0
| 0
| 6
| 2
| 0
| 12
| 4
| 0
| 58
| 19
| 16
|-
| [[2005-06]]
| 35
| 16
| 9
| 5
| 2
| 1
| 1
| 0
| 0
| 9
| 2
| 0
| 50
| 20
| 10
|-
| [[2006-07]]
| 37
| 11
| 10
| 7
| 6
| 2
| 6
| 3
| 1
| 12
| 1
| 2
| 62
| 21
| 15
|-
| [[2007-08]]
| 24
| 10
| 8
| 1
| 2
| 1
| 3
| 4
| –
| 12
| 4
| 2
| 40
| 20
| 11
|-
| [[2008-09]]
| 37
| 12
| 10
| 8
| 3
| 3
| 2
| 2
| 1
| 11
| 3
| 5
| 58
| 20
| 19
|-
| [[2009-10]]
| 34
| 20
| 13
| 5
| 3
| 1
| 1
| 0
| 0
| 8
| 1
| 1
| 48
| 25
| 15{{Football player statistics 3|1|West Ham}}148
| 
| 24
| –
| 13
| 2
| –
| 16
| 9
| –
| 10
| 4
| –
| 196
| 38
| –{{Football player statistics 3|1|Chelsea}}318
| 
| 103
| 76
| 44
| 19
| 8
| 28
| 18
| 2
| 84
| 21
| 10
| 473
| 155
| 94{{Football player statistics 5}}472
| 
| 127
| ?
| 55
| 21
| ?
| 44
| 21
| ?
| 94
| 26
| ?
| 671
| ૧૯૬
| ?
|}

* ''કુલ સંખ્યામાં [[એફએ (FA) કોમ્યુનિટી શિલ્ડ]] જેવી વધારાની સ્પર્ધાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. '' 
* ''આસિસ્ટની માહિતી ESPN પ્રોફાઇલ પરથી લેવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;[http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=8941&amp;amp;cc=5739 ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090608013802/http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=8941&amp;cc=5739 |date=2009-06-08 }}. [[ESPN]]. 2010-03-30ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ&lt;/ref&gt; '' 
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; align=&quot;center&quot;
|+ &lt;td&gt;&lt;big&gt;ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ: '''આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ''' &lt;/big&gt;&lt;/td&gt;
! ગોલ 
! તારીખ 
! સ્થળ 
! વિરોધી 
! સ્કોર 
! પરિણામ 
! સ્પર્ધા
|-
|  1 
|  20 ઓગસ્ટ 2003 
|  [[પોર્ટમેન રોડ]], [[ઇપસ્વિચ]] 
|  {{fb|Croatia}} 
|  3-1 
|  જીત 
|  [[ફ્રેન્ડલી]]
|-
|  2 
|  5 જુન 2004 
|  [[સિટી ઓફ મેન્ચેસ્ટર સ્ટેડિયમ]], [[ગ્રેટર મેન્ચેસ્ટર]] 
|  {{fb|Iceland}} 
|  6-1 
|  જીત 
|  ફ્રેન્ડલી
|-
|  3 
|  13 જુન 2004 
|  [[એસ્ટાદિયો દા લુઝ]], [[લિસ્બન]] 
|  {{fb|France}} 
|  1-2 
|  હાર 
|  [[યુઇએફએ યુરો 2004]]
|-
|  4 
|  21 જુન 2004 
|  [[એસ્ટાદિયો દા લુઝ]], [[લિસ્બન]] 
|  {{fb|Croatia}} 
|  4-2 
|  જીત 
|  યુઇએફએ યુરો 2004
|-
|  5 
|  24 જુન 2004 
|  [[એસ્ટાદિયો દા લુઝ]], [[લિસ્બન]] 
|  {{fb| Portugal}} 
|  2-2 
|  ડ્રો 
|  યુઇએફએ યુરો 2004
|-
|  6 
|  4 સપ્ટેમ્બર 2004 
|  [[અર્ન્સ્ટ હેપ્પલ સ્ટેડિયન]], [[વિએના]] 
|  {{fb| Austria}} 
|  2-2 
|  ડ્રો 
|  [[વર્લ્ડ કપ 2006 ક્વાર્ટરફાઇનલ]]
|-
|  7 
|  9 ઓક્ટોબર 2004 
|  [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ]] 
|  {{fb| Wales}} 
|  2-0 
|  જીત 
|  વર્લ્ડકપ 2006 ક્વાર્ટરફાઇનલ
|-
|  8 
|  26 માર્ચ 2005 
|  [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ]] 
|  {{fb| Northern Ireland}} 
|  4-0 
|  જીત 
|  વર્લ્ડકપ 2006 ક્વાર્ટરફાઇનલ
|-
|  9
|  8 ઓક્ટોબર 2005 
|  [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ]] 
|  {{fb| Austria}} 
|  1-0 
|  જીત 
|  વર્લ્ડકપ 2006 ક્વાર્ટરફાઇનલ
|-
|  10 
|  12 ઓક્ટોબર 2005 
|  [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ]] 
|  {{fb| Poland}} 
|  2-1 
|  જીત 
|  વર્લ્ડકપ 2006 ક્વાર્ટરફાઇનલ
|-
|  11 
|  3 જુન 2006 
|  [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ]] 
|  {{fb| Jamaica}} 
|  6-0 
|  જીત 
|  ફ્રેન્ડલી
|-
|  12 
|  16 ઓગસ્ટ 2006 
|  [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ]], [[ગ્રેટર મેન્ચેસ્ટર]] 
|  {{fb| Greece}} 
|  4-0 
|  જીત 
|  ફ્રેન્ડલી
|-
|  13 
|  22 ઓગસ્ટ 2007 
|  [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]], [[લંડન]] 
|  {{fb| Germany}} 
|  1-2
|  હાર
|  ફ્રેન્ડલી
|-
|  14 
|  21 નવેમ્બર 2007 
|  [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]], [[લંડન]] 
|  {{fb|Croatia}} 
|  2-3  
|  હાર 
|  [[યુરો 2008 ક્વાર્ટરફાઇનલ]]
|-
|  15 
|  28 માર્ચ 2009 
|  [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]], [[લંડન]] 
|  {{fb|Slovakia}} 
|  4-0 
|  જીત 
|  ફ્રેન્ડલી
|-
|  16 
|  6 જુન 2009 
|  [[એલ્મેટી સેન્ટ્રલ સ્ટેડિયમ]], [[એલ્મેટી]] 
|  {{fb|Kazakhstan}} 
|  4-0 
|  જીત 
|  [[વર્લ્ડકપ 2010 ક્વાર્ટરફાઇનલ]]
|-
|  17 
|  10 જુન 2009 
|  [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]], [[લંડન]] 
|  {{fb|Andorra}} 
|  6-0 
|  જીત 
|  વર્લ્ડકપ 2010 ક્વાર્ટરફાઇનલ
|-
|  18 
|  5 સપ્ટેમ્બર 2009 
|  [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]], [[લંડન]] 
|  {{fb|Slovenia}} 
|  2-1 
|  જીત 
|  ફ્રેન્ડલી
|-
|  19 
|  9 સપ્ટેમ્બર 2009 
|  [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]], [[લંડન]] 
|  {{fb|Croatia}} 
|  5-1 
|  જીત 
|  વર્લ્ડકપ 2010 ક્વાર્ટરફાઇનલ
|-
|  20 
|  9 સપ્ટેમ્બર 2009 
|  [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]], [[લંડન]] 
|  {{fb|Croatia}} 
|  5-1 
|  જીત 
|  વર્લ્ડકપ 2010 ક્વાર્ટરફાઇનલ
|}

== બહુમાનો ==
=== વેસ્ટ હેમ યુનાઇટેડ ===
* [[યુઇએફએ ઇન્ટરટોટો કપ]]: 1999

=== ચેલ્સિ ===
[[ચિત્ર:Terry lampard.JPG|thumb|upright|લેમ્પાર્ડ અને જોહ્ન ટેરીએ ચેલ્સિ ખાતે ઘણી ટ્રોફિઓ એકસાથે જીતી છે.]]
ચેમ્પિયન્સ
* [[પ્રિમીયર લીગ]]: [[2004-05]], [[2005-06]]
* [[એફએ (FA) કપ]]: 2006-07, 2008–09
* [[લીગ કપ]]: 2004-05, 2006–07
* [[કમ્યુનિટી શિલ્ડ]]: 2005-06, 2009–10

=== વ્યક્તિગત ===
* [[2005 ફિફા (FIFA) વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર]]: સિલ્વર પુરસ્કાર
* [[2005 બેલન ડોર]]: સિલ્વર પુરસ્કાર
* [[એફડબ્લ્યુએ (FWA) ફુટબોલર ઓફ ધી યર]]: 2005
* [[યુઇએફએ ક્લબ મિડફિલ્ડર ઓફ ધી યર]]: 2007-08
* [[ફિફપ્રો વર્લ્ડ ઇલેવન]]: 2005
* [[પીએફએ (PFA) ફેન્સ પ્લેયર ઓફ ધી યર]]: 2005
* [[ઇંગ્લેન્ડ]] પ્લેયર ઓફ ધી યર: 2004, 2005
* [[યુઇએફએ યુરો 2004]]: ટીમ ઓફ ધી ટુર્નામેન્ટ 
* [[પ્રિમીયર લીગ પ્લેયર ઓફ ધી મન્થ]]: સપ્ટેમ્બર 2003, એપ્રિલ 2005, ઓક્ટોબર 2005, ઓક્ટોબર 2008
* બાર્કલેઝ પ્લેયર ઓફ ધી સિઝન: 2004-2005, 2005–2006 
* [[ચેલ્સિ પ્લેયર ઓફ ધી યર]]: 2004, 2005, 2009
* [[પીએફએ (PFA) પ્રિમીયર લીગ ટીમ ઓફ ધી યર]]: 2004, 2005, 2006
* 2004-05 બાર્કલેઝ મેરિટ પુરસ્કાર (સતત 164 દેખાવો બદલ)
* પ્રિમીયર લીગ પ્લેયર ઓફ ધી ડિકેડ, (2000–2009) સત્તાવારા આંકડાઓ પ્રમાણે&lt;ref name=&quot;Decade&quot;/&gt;
* [[ઇએસએમ ટીમ ઓફ ધી યર]]: 2004-05, 2005–06
* [[એફડબ્લ્યુએ (FWA) ટ્રિબ્યુટ પુરસ્કાર]]: 2010

== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{wikiquote}}
{{commonscat}}
* {{FIFA player|185385|ફ્રેન્ક લેમ્પાર્ડ}}
* [http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/bsp/hi/football/statistics/players/l/lampard_23277.stm બીબીસી પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221164027/http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/bsp/hi/football/statistics/players/l/lampard_23277.stm |date=2008-12-21 }}
* [http://www.chelseafc.com/page/PlayerProfileDetail/0,,10268~6076,00.html પ્રોફાઇલ] - ચેલ્સિની સત્તાવાર સાઇટ
* [[એફએ (FA)]]  વેબસાઇટ પર [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?p=338493 પ્રોફાઇલ]
* [http://www.uefa.com/competitions/UCL/Players/Player=31609/index.html પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112111230/http://www.uefa.com/competitions/UCL/Players/Player=31609/index.html |date=2010-01-12 }} - UEFA.com
* {{soccerbase|id=4370|name=Frank Lampard's}}
* [http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=8941&amp;amp;cc=5739 ઇએસપીએન પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513042802/http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=8941&amp;cc=5739 |date=2010-05-13 }}

[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફૂટબોલરો]]
[[શ્રેણી:૧૯૭૮માં જન્મ]]</text>
      <sha1>06uix6sm15z50b9cug97hhwbbn50zgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>નાઝીવાદ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25137</id>
    <revision>
      <id>903474</id>
      <parentid>870752</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204860" sha1="spenzcftf2mrjavcqa5ehamot7itg1k" xml:space="preserve">{{Redirect|Nazi|the Sumerian deity|Nazi (god)}}
{{pp-semi-vandalism|small=yes}}
{{Nazism sidebar}}
{{Fascism sidebar |expanded=Varieties}}

'''નાઝીવાદ'''  (''નેશનલસોશ્યાલીઝમસ'' , '''રાષ્ટ્રીય સમાજવાદ''' ) એ [[નાઝી પક્ષ]] અને [[નાઝી જર્મની]]ની [[વિચારધારા]] અને કાર્યપધ્ધતિ હતી.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-9055014/National-Socialism રાષ્ટ્રીય સમાજવાદ] એનસાયકલોપિડીયા બ્રિટાનિકા.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761560927/national_socialism.html રાષ્ટ્રીય સમાજવાદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028040803/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761560927/National_Socialism.html |date=2009-10-28 }} માઈક્રોસોફટ એનકાર્ટા ઓનલાઈન એનસાયકલોપિડીયા 2007. આર્કાઇવ કરેલ[ 2009-10-31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[વોલ્ટર જોન રેયમંડ]]. ''ડિકશનરી ઓફ પોલિટિક્સ'' . 1992. આઇએસબીએન 155618008X પાનું. 327.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bartleby.com/65/na/NatlSoci.html રાષ્ટ્રીય સમાજવાદ] ધ [[કોલોમ્બીયા એનસાયકલોપીડિયા]], છઠ્ઠી આવૄત્તિ. 2001-07.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ફ્રિટસ્કે પિટર. 1998. ''જર્મન્સ ઈનટુ નાઝીસ'' . કેમ્બ્રીઝ, માસ : હાર્વડ યુનિવિર્સિટી પ્રેસ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;કેલે મેક્ષ એચ. (1972). નાઝીસ એન્ડ વર્કર્સ : નેશનલ સોસ્યાલિસ્ટ અપિલ્સ ટુ જર્મન લેબર, 1919–1933. ચેપલ હિલ: ધ યુનિવર્સિટિ ઓફ નોર્થ કેરોલિના પ્રેસ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;payne1995a&quot;&gt;પેયને સ્ટેનલી જી. 1995. અ હિસ્ટરી ઓફ ફેસિઝ્મ, 1914–45. મેડિસન, ડબલ્યુ આઇ: યુનિવર્સિટિ ઓફ વિસ્કોનસિન પ્રેસ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ઈટવેલ, રોજર. (1996). &quot;ઓન ડિફાઈનીંગ ધ ’ફેસીસ્ટ મીનીમમ,’ ધ સેન્ટ્રાલીટી ઓફ આઈડિયોલોજી&quot; ''જર્નલ ઓફ પોલિટિકલ આઇડિયોલોજીસ''  1(3): 303-19 અને ઈટવેલ, રોજર  1997). ''ફેસિઝમ : અ હિસ્ટરી'' . ન્યુયોર્ક: એલન લેન.&lt;/ref&gt; તે [[ફાશીવાદ]]ની (ફેસિઝમ) એક વિરલ વિવિધતા હતી જેમાં [[જીવવિજ્ઞાની જાતિભેદ]] અને [[યુહુદી વિરોધ]]નો સમાવેશ થયો હતો.&lt;ref&gt;ન્યુકલીઅસ માર્ક. ફ઼ેસિઝમ મિનિયાપોલીસ, મિનેસોટા, યુએસએ: યુનિવર્સિટિ ઓફ મિનેસોટા પ્રેસ. 1997 પાનું. 23.&lt;/ref&gt; નાઝીવાદ પોતાને [[રાજકીય રીતે સમન્વયાત્મક]], [[જમણા- અને ડાબા- પક્ષ]] સિધ્ધાંતોમાંથી યોજનાઓ, રણનીતિઓ અને સિધ્ધાંતો સામેલ કરનાર રૂપે પોતાને પ્રસ્તુત કરતો. વ્યવહારિકપણે, નાઝીવાદ [[દૂર સૂધી]] રાજકારણનું સાચું સ્વરૂપ ન હતું.&lt;ref&gt;ફ્રિટસ્કે પિટર. 1998. જર્મન્સ ઈનટુ નાઝીસ. કેમ્બ્રીઝ, માસ : હાર્વડ યુનિવિર્સિટી પ્રેસ; ઈટવેલ, રોજર, ''ફેસિઝમ, અ હિસ્ટરી'' , વાઇકિંગ / પેન્ગ્વિન, 1996, પાનાઓ. xvii-xxiv, 21, 26–31, 114–140, 352. [[ગ્રિફિન, રોજર]]. 2000. &quot;રીવોલ્યુશન ફ્રોમ ધ રાઈટ : ફેસિઝમ,&quot; ડેવિડ પાર્કરના અંકનો પાઠ (આવૃત્તિ.) ''રીવોલ્યુશન અને રીવોલ્યુશનરી ટ્રેડીશન્સ ઈન ધ વેસ્ટ 1560-1991'' , રુટલેજ, લંડન.&lt;/ref&gt;

નાઝીનો જાતિભેદ સિધ્ધાંત એ નાઝીવાદનું એક મહત્વપૂર્ણ અંગ છે, જે [[આર્યન]] [[પ્રવીણ જાતિ]]ની સર્વોચ્ચતાની માન્યતા પર દબાણ કરતું હતું.&lt;ref&gt;બ્લેમાયર્સ, સાયપ્રેન : જેકસન, પોલ. ''ર્વલ્ડ ફેસિઝમ: અ હિસ્ટોરીકલ એન્સાયક્લોપિડિયા, વોલ્યુમ 1'' . સાન્તા બારબરા, કેલીફોર્નિયા, યુએસએ : એબીસી-ક્લિઓ, ઇન્ક, 2006. પાનું. 61.&lt;/ref&gt; નાઝીઓ દાવો કરતા હતા કે [[જર્મન રાષ્ટ્ર]] જાતિરૂપથી સૌથી પવિત્ર આર્યન લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.&lt;ref&gt;બ્લેમાયર્સ, સાયપ્રેન : જેકસન, પોલ. ''ર્વલ્ડ ફેસિઝમ: અ હિસ્ટોરીકલ એન્સાયક્લોપિડિયા, વોલ્યુમ 1'' . સાન્તા બારબરા, કેલીફોર્નિયા, યુએસએ : એબીસી-ક્લિઓ, ઇન્ક, 2006. પાનું. 61.&lt;/ref&gt; નાઝીઓ આર્યન જાતિ અને જર્મન રાષ્ટ્રનો સૌથી મોટો ખતરો [[યહુદી જાતિ]]ને માનતા હતા. જેમણે નાઝીઓ [[પરજીવી]] જાતિ તરીકે વર્ણવતા હતા જે પોતાના આત્મસરંક્ષમની સુરક્ષા માટે વિવિધ સિધ્ધાંતો અને ચળવળો સાથે પોતાને જોડતી હતી, જેમ કે, [[સાક્ષાત્કાર]], [[વિચાર સ્વાતંત્ર્ય]], [[લોકતંત્ર]], [[સંસદીય રાજકારણ]], [[મુડીવાદ]], [[ઔદ્યોગિકરણ]], [[માર્ક્ષીઝમ]], અને [[વ્યાપારી સંગઠનો]].&lt;ref&gt;બેંડરસ્કાય, જોસેફ ડબલ્યુ. ''એ હિસ્ટરી ઓફ નાઝી જર્મની: 1919-1945'' . બીજી આવૃત્તિ. બર્નહામ પબ્લિશર્સ, 2000. પાનું. 24.&lt;/ref&gt; 

નાઝીઓ દાવો કરે છે કે યુરોપ રાષ્ટ્ર રાજયના મૂળ સંકલ્પ વિશાળ પ્રાદેશિક જેમ કે [[અંગ્રેજ સામ્રાજય]], [[રશિયા]] અને [[સંયુકત રાજયો]]ની મોટી સત્તાના [[સામ્રાજયવાદ]]ના સાથે કાલગ્રસ્ત બની ગયું હતું.&lt;ref&gt;બેંડરસ્કાય, જોસેફ ડબલ્યુ. ''એ હિસ્ટરી ઓફ નાઝી જર્મની: 1919-1945'' . બીજી આવૃત્તિ. બર્નહામ પબ્લિશર્સ, 2000. પાનું. 176.&lt;/ref&gt; નાઝીઓ દાવો કરે છે કે જર્મનીના આધુનિક મહાન રાષ્ટ્ર તરીકેના અસ્તિત્વ માટે તેણે યુરોપમાં [[સામ્રાજય]] બનાવું જરૂરી છે, જે જર્મન રાષ્ટ્રને જરૂરી ભૂમિ, સાધનસંપત્તિ, અને વ્યાપક જનસંખ્યા વિસ્તરણ આપશે જે આર્થિક રીતે અને લશ્કરી રૂપથી બીજી સત્તાઓ સાથે મુકાબલો કરવાની સક્ષમતા માટે જરૂરી હતું.&lt;ref&gt;બેંડરસ્કાય, જોસેફ ડબલ્યુ. ''એ હિસ્ટરી ઓફ નાઝી જર્મની: 1919-1945'' . બીજી આવૃત્તિ. બર્નહામ પબ્લિશર્સ, 2000. પાનું. 176.&lt;/ref&gt; 

નાઝીઓ બન્ને મુડીવાદ અને [[સામ્યવાદ]]ને દોષારોપણ કરતા હતા, એવો આક્ષેપ કરી કે બન્ને યહુદી પ્રભાવિત અને તેઓના રસ સાથે જોડાયેલા છે.&lt;ref&gt;બેંડરસ્કાય, જોસેફ ડબલ્યુ. ''એ હિસ્ટરી ઓફ નાઝી જર્મની: 1919-1945'' . બીજી આવૃત્તિ. બર્નહામ પબ્લિશર્સ, 2000. પાનું. 159.&lt;/ref&gt; તેઓ આક્ષેપ કરતા કે મુડીવાદ તેણા [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાંકીય]] જોગવાઇઓ, [[મોટા ધંધા]]ના આર્થિક સત્તાધિકાર અને તેની અંદરના યહુદી પ્રભાવોના કારણે રાષ્ટ્રોને નુકસાન કરે છે.&lt;ref&gt;બેંડરસ્કાય, જોસેફ ડબલ્યુ. ''એ હિસ્ટરી ઓફ નાઝી જર્મની: 1919-1945'' . બીજી આવૃત્તિ. બર્નહામ પબ્લિશર્સ, 2000. પાનું. 72.&lt;/ref&gt; તેઓ દાવો કરે છે કે સામ્યવાદ પણ રાષ્ટ્રના જનહિત માટે ખતરનાક હોવાના કારણો છે, તેનો [[અંગત સંપત્તિ]]ને નષ્ટ કરવાના હેતુ, તેના [[વર્ગ કલેહ]]ને સહકાર અને [[મધ્યમવર્ગ]]ના વિરોધમાં તેનો ક્રોધ, તેના નાના ધંધાઓનો વિરોધ અને તેઓનો [[નાસ્તિકવાદ]].&lt;ref&gt;બેંડરસ્કાય, જોસેફ ડબલ્યુ. ''એ હિસ્ટરી ઓફ નાઝી જર્મની: 1919-1945'' . બીજી આવૃત્તિ. બર્નહામ પબ્લિશર્સ, 2000. પાનું. 72.&lt;/ref&gt; પ્રતિક્રિયામાં, નાઝીઓએ [[સમાજવાદ]]ના સ્વરૂપને સહકાર આપવાનું જાહેર કર્યુ એટલે કે રાષ્ટ્રને આપી શકાય : આર્થિક સુરક્ષા, કામદારો માટે [[સામાજિક કલ્યાણ]] કાર્યક્રમ, એક યોગ્ય આવક, રાષ્ટ્ર માટે કામદારોના મહત્વ અંગે સમ્માન, અને મૂડીદારના શોષણથી સુરક્ષા.&lt;ref&gt;બેંડરસ્કાય, જોસેફ ડબલ્યુ. ''એ હિસ્ટરી ઓફ નાઝી જર્મની: 1919-1945'' . બીજી આવૃત્તિ. બર્નહામ પબ્લિશર્સ, 2000. પાનું. 40.&lt;/ref&gt; નાઝીવાદ, જો કે [[વર્ગ કલેહ]] આધારિત સમાજવાદ અને આર્થિક [[સમતાવાદ]]ને નકારે છે અને ઉપરથી એક [[સ્તરીય]] અર્થતંત્ર જેમાં યોગ્યતા અને કૌશલ્ય આધારિત વર્ગો હોય, [[અંગત સંપત્તિ]] સુરક્ષિત રખાય, અને રાષ્ટ્રીય [[મજબુતી]]નું સર્જન કરવાને સમર્થન આપતા હતા જે જાતિ ભેદ અલગ રાખે છે.&lt;ref&gt;બેંડરસ્કાય, જોસેફ ડબલ્યુ. ''એ હિસ્ટરી ઓફ નાઝી જર્મની: 1919-1945'' . બીજી આવૃત્તિ. બર્નહામ પબ્લિશર્સ, 2000. પાનું. 40.&lt;/ref&gt; [[મોટી મંદી]]ના પ્રભાવોથી જર્મનીને બચાવવા, નાઝીવાદે આર્થિક “[[ત્રીજા સ્થાન]]” નો પ્રચાર કર્યો, એક એવું નિયંત્રિત અર્થતંત્ર જે ના તો [[મુડીવાદી]] હોય કે ના તો [[સામ્યવાદી]].&lt;ref name=&quot;overy&quot;&gt;ધ નાઝી ઈકોનોમીક રીકવરી, 1932-1938 આર. જે. ઓવેરી, ઈકોનોમિક હિસ્ટરી સોસાયટી.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Francis R. Nicosia p. 43&quot;&gt;ફ્રાન્સીસ આર. નિકોસીયા. બિઝનેસ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી ઇન નાઝિ જર્મની, બર્ગહામ બુક્સ, પાનું. 43.&lt;/ref&gt;

[[વિશ્વ યુદ્ધ II]] પછી નાઝીવાદ [[નિયો નાઝિસમ]] એ દુનિયાભરમાં વિવિધ દેશોમાં ટેકો મેળવ્યો, જો કે, તે એક સિમિત ચળવળ જ રહી. નાઝીવાદની વિચારધારા, પ્રતિમાશાસ્ત્ર અને સાહિત્ય હવે [[જર્મની]] અને બીજા યુરોપીય દેશોમાં કાયદાકીય રીતે બહિષ્કૃત છે. યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકામાં શબ્દ ''નાઝી''  અને સંબંધિત વિચારો અને ચિન્હો [[શ્વેત ઉચ્ચ]] જાતિભેદને સૂચવે અને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

== વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર (એટિમૉલજિ) ==
શબ્દ ''નાઝી'' , ''નેશનલ સોશ્યાલિજીસ્ટન ડશે આર્બીટરપાર્ટી''  (રાષ્ટ્રીય સમાજવાદી જર્મન કામદાર પક્ષ એનએસડીએપી) ના પહેલા બે અક્ષરો પરથી મેળવવામાં આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;NSspeak&quot;&gt;નાઝી પક્ષનું જર્મન નામ (&quot;નેશનલ-સોશ્યાલીસ્ટ જર્મન વર્કસ’ પાર્ટી&quot;) છે''નેશનલસોશ્યાલિજીસ્ટન ડશે આર્બીટરપાર્ટી'' , ઉચ્ચાર {{IPA-de|natsjoˈnaːlzotsiaːˌlistiʃə ˈdɔytʃə ˈarbaitɐparˌtai}} (''આર્બીટર''  &quot;કામદાર&quot;).&lt;/ref&gt;
નાઝી પક્ષના સભ્યો પોતાને ''નેશનલસોશ્યાલીઝીસ્ટન''  (રાષ્ટ્રીય સમાજવાદી) તરીકે ઓળખાવે છે, ભાગ્યે જ ''નાઝીસ''  તરીકે. જર્મન શબ્દ ''નાઝી''  રાજકીય શબ્દ ''સોઝી'' ને અનુરૂપ છે જે ''સોઝિયલડેમોક્રેટીક પાર્ટી ડશલેન્ડ્સ''  ([[સામાજિક લોકતંત્ર પક્ષ જર્મની]]) ના સભ્યો માટેનો સંક્ષિપ્ત છે.&lt;ref name=&quot;SZspeak&quot;&gt;શબ્દ ''ઝોત્સી''  (/ઝોːત્સી/) એ જર્મન શબ્દ
 ''સોઝિયાલડેમોક્રેત''  નું સંક્ષિપ્ત છે (ઉચ્ચાર /ઝો’ત્સાːલડેમોˌક્રાːત/), અર્થાત ''[[સામાજિક લોકતંત્ર]]'' .&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mautner&quot;&gt;{{cite journal|author=Franz H. Mautner|title=Nazi und Sozi|year=1944|journal=Modern Language Notes|volume=59|issue=2|pages=93–100|doi=10.2307/2910599}}&lt;/ref&gt;
 1933માં, જયારે [[એડોલ્ફ હીટલર]] એ જર્મન સરકારનો હોદ્દો સંભાળ્યો, ત્યાર પછી ''નાઝી''  શબ્દનો ઉપયોગ જર્મનીમાં ઘટી ગયો, જો કે ઓસ્ટ્રીયનો નાઝી વિરોધીઓ તેને અપમાન માને છે. &lt;ref name=&quot;Mautner&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== સૈદ્ધાંતિક મૂળ ==
નાઝીવાદના સૈદ્ધાંતિક મૂળમાં [[રોમેન્ટિસિસ્મ]], જે 19મી સદીનો [[આદર્શવાદ]] છે અને [[ફેડરીક નેટઝકે]]ની વિભાવના “બ્રિડિંગ અપર્વડ્સ&quot; - ટુર્વડ્સ ''[[ઉબેરમેન્શ્ચ]]''  (&quot;સુપરમેન&quot;), ના જીવવિદ્યાકીય અર્થઘટન પરથી મેળવવામાં આવ્યો છે. તેવા વિચારો, જેવા [[એરીયોસેફ]] ''[[જર્મનએનોર્ડન]]''  (જર્મનીનો કાયદા) [[થુલ સમાજ]] દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલ અને તેને [[એડોલ્ફ હીટલર]]ના દુનિયાઈ દૃષ્ટિકોણને ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતાં. 

ફિલીપ્સ વેયને પોવેલ લખે છે કે, “પંદરમી અને સોળમી શતાબ્દીમાં જર્મન સંસ્કૃતિ હીનભાવ અને અશુધ્ધતા માટે ઈટાલીઓના તિરસ્કાર દ્વારા એક જર્મન સ્વદેશભકિત, શકિતપૂર્ણ રીતે આગળ ધપાવવા કાર્યપ્રવૃત થઇ હતી, જે જર્મન માનવતાવાદિઓ દ્વારા જર્મન ગુણોની પ્રશંસા કરવા પ્રતિ પ્રયાસમાં પરિણમી હતી.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Phillip Wayne |last=Powell |year=1985 |title=Tree of Hate |page=48 |isbn=0465087507 |publisher=Ross House Books |location=Vallecito, Calif. }}&lt;/ref&gt; એમ ડબલ્યુ ફોડરે, ''ધ નેશન''  1936માં લખ્યું હતું કે, &quot;કોઈપણ જાતિએ એટલી બધી હીન ભાવગ્રંથિ નથી ભોગવી જેટલી કે જર્મને ભોગવી છે. રાષ્ટ્રીય સમાજવાદ એક પ્રકારની [[કોઉ પધ્ધતિ]] હતી જે આ હીન ભાવગ્રંથિ ને, ભલે થોડા સમય માટે જ, ઉચ્ચતા ભાવમાં પરિવર્તિત કરતી હતી&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://newdeal.feri.org/nation/na3656.htm |title=The Spread of Hitlerism |work=[[The Nation]] |first=M.W. |last=Fodor |date=1936-02-05 |access-date=2008-04-05 |page=156 |publisher=New Deal Network |archive-date=2007-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715071640/http://newdeal.feri.org/nation/na3656.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

નાઝીઓ પર સૌથી મહત્વપૂર્ણ સૈદ્ધાંતિક પ્રભાવો એક જર્મન રાષ્ટ્રીય હસ્તી [[જોહન ગોટલેબ ફિકટે]] છે, જેના લેખો હિટલર વાંચતો અને જેને બીજા નાઝી સભ્યો [[ડાયટ્રીક એકર્ટ]] અને [[આર્નોલ્ડ ફ્રેન્ક]]ની દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;રાયબેક, ટીમોથી ડબલ્યુ. ''હીટલર્સ પ્રાઇવેટ લાયબ્રેરી: ધ બુકસ ધેટ શેપ્ડ હિસ લાઈફ'' . ન્યુ યોર્ક; ટોરોન્ટો: વિન્ટેજ બુક્સ, 2010. પાના. 129-130.&lt;/ref&gt; નેપોલીયન ફ્રાન્સનો બર્લીન પરના કબ્જા સમયે લખાયેલ ''સ્પીચીસ ટુ જર્મન નેશન''  (1808)માં ફીકટેએ ફ્રાન્સના કબજો કરનારાઓની વિરોધમાં જર્મન રાષ્ટ્રીય ક્રાંન્તિનું આહ્વાન કર્યું હતું. ભાવપૂર્ણ જનતા ભાષણો આપ્યા, તેમના વિદ્યાર્થીઓને ફ્રેન્ચના વિરોધમાં યુધ્ધ માટે સશસ્ત્રિત કર્યા અને જર્મન રાષ્ટ્રને આઝાદ કરાવવા જર્મની દ્વારા કાર્ય પર ભાર આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;રાયબેક, ટીમોથી ડબલ્યુ. ''હીટલર્સ પ્રાઇવેટ લાયબ્રેરી: ધ બુકસ ધેટ શેપ્ડ હિસ લાઈફ'' . ન્યુ યોર્ક; ટોરોન્ટો: વિન્ટેજ બુક્સ, 2010. પાનું. 129&lt;/ref&gt; 

ફિકેટેનો રાષ્ટ્રવાદ પ્રસિદ્ધિ પામ્યો અને તે પારંપારિક સર્વોત્કૃષ્ટના વિરોધી હતા અને ‘લોકોનું યુદ્ધ’ (''વોલ્ક્સક્રેગ'' ) ની જરૂરીયાત માટે પ્રચાર કરતો હતો, એવિ વિભાવનાઓ જે મોટાભાગે નાઝીઓએ અપનાવી.&lt;ref&gt;રાયબેક, ટીમોથી ડબલ્યુ. ''હીટલર્સ પ્રાઇવેટ લાયબ્રેરી: ધ બુકસ ધેટ શેપ્ડ હિસ લાઈફ'' . ન્યુ યોર્ક; ટોરોન્ટો: વિન્ટેજ બુક્સ, 2010. પાનું. 129&lt;/ref&gt; ફિકટેએ જર્મન [[વિશિષ્ટતાઓ]]નો પ્રચાર કર્યો અને જર્મન રાષ્ટ્રના શુધ્ધીકરણ માટેની જરૂરીયાત પર દબાણ કર્યું, જેમ કે જર્મન ભાષાનું ફ્રેન્ચ શબ્દોથી શુધ્ધિકરણ, એક એવી નીતિ જે નાઝીઓએ સત્તાના ઉદયમાન માટે પ્રારંભ કરી હતી.&lt;ref&gt;રાયબેક, ટીમોથી ડબલ્યુ. ''હીટલર્સ પ્રાઇવેટ લાયબ્રેરી: ધ બુકસ ધેટ શેપ્ડ હિસ લાઈફ'' . ન્યુ યોર્ક; ટોરોન્ટો: વિન્ટેજ બુક્સ, 2010. પાનું. 129&lt;/ref&gt;
 ફિકટે યહુદી વિરોધી હતો અને જર્મનમાં [[યહુદી]] લોકો પર જર્મનીમાં “રાજ્યની અંદર રાજ્ય&quot; બનાવ્યું હતું અને તે બનાવવાનું ચાલું રાખ્યું હતું તેઓ આરોપ લગાવ્યો હતો, જે ફિકટેના દાવા પ્રમાણે જમર્ન રાષ્ટ્રીય એકતા માટે ખરાબ હતું.&lt;ref&gt;રાયબેક, ટીમોથી ડબલ્યુ. ''હીટલર્સ પ્રાઇવેટ લાયબ્રેરી: ધ બુકસ ધેટ શેપ્ડ હિસ લાઈફ'' . ન્યુ યોર્ક; ટોરોન્ટો: વિન્ટેજ બુક્સ, 2010. પાનું. 129&lt;/ref&gt; ફિકટેએ યહુદી સમસ્યાને સંબંધિત વિકલ્પોને સમર્થન આપ્યું હતું, પ્રથમ તો યહુદી રાજય [[પેલેસ્ટાઈન]]માં બનાવવાનું જેથી યહુદીઓને યુરોપ છોડવા મજબૂર કરી શકાય.&lt;ref&gt;રાયબેક, ટીમોથી ડબલ્યુ. ''હીટલર્સ પ્રાઇવેટ લાયબ્રેરી: ધ બુકસ ધેટ શેપ્ડ હિસ લાઈફ'' . ન્યુ યોર્ક; ટોરોન્ટો: વિન્ટેજ બુક્સ, 2010. પાનું. 130.&lt;/ref&gt; બીજો વિકલ્પ હતો યહુદીઓના વિરોધમાં હિંસા, એવું કહીને કે લક્ષ્ય છે “એક જ રાતમાં તે બધાના માથા કાપી નાંખવા અને તેમના ખભા પર નવા માથા ગોઠવવાના જેમાં એક પણ યહુદી વિચાર સમાયેલો ના હોય&quot;.&lt;ref&gt;રાયબેક, ટીમોથી ડબલ્યુ. ''હીટલર્સ પ્રાઇવેટ લાયબ્રેરી: ધ બુકસ ધેટ શેપ્ડ હિસ લાઈફ'' . ન્યુ યોર્ક; ટોરોન્ટો: વિન્ટેજ બુક્સ, 2010. પાનું. 130&lt;/ref&gt;

નાઝીવાદ પર બીજો પ્રભાવ [[અર્થર ડે ગોબીન્યુ]]નો હતો જે ફ્રેન્ચ જાતિવાદ સિધ્ધાંતકાર અને કુલીન હતા જેમને જાતિવાદ મેળાપ દ્વારા જાતિ ભ્રષ્ટતાને ફ્રાન્સમાં ''પ્રાચીન શાસન'' ની પડતી માટે દોષ દીધેલ જેણે, તેના દાવા પ્રમાણે &quot;[[આર્યન]]&quot; જાતિની શુદ્ધતાને નુકસાન કર્યું હતું.&lt;ref&gt;સ્ટેકલબર્ગ, રોડરિક; વિન્કલ, સેલી એન. ''ધ નાઝિ જર્મની સોર્સબૂક: એન એન્થોલોજી ઓફ ટેક્ષ્ટ્સ'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: રુટલેજ, 2002. પાનું. 11.&lt;/ref&gt; ગોબીન્યુના સિધ્ધાંતો જયારે તે રજુ થયા ત્યારે જર્મનીમાં તેનું મજબૂત અનુસરણ થયું હતું.&lt;ref&gt;સ્ટેકલબર્ગ, રોડરિક; વિન્કલ, સેલી એન. ''ધ નાઝિ જર્મની સોર્સબૂક: એન એન્થોલોજી ઓફ ટેક્ષ્ટ્સ'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: રુટલેજ, 2002. પાનું. 11.&lt;/ref&gt; 

બીજો મુખ્ય પ્રભાવ હતો, જાતિવાદ સિધ્ધાંતોના અંગ્રેજી પ્રાસ્તાવિક [[હ્યુસ્ટન સ્ટ્યુવર્ટ ચેમ્બરલેન]] હતા જેમને જર્મની સર્વોચ્ચતા અને જર્મનીમાં યહુદી વિરોધીની ધારણાને સમર્થન આપેલું.&lt;ref&gt;સ્ટેકલબર્ગ, રોડરિક; વિન્કલ, સેલી એન. ''ધ નાઝિ જર્મની સોર્સબૂક: એન એન્થોલોજી ઓફ ટેક્ષ્ટ્સ'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: રુટલેજ, 2002. પાનું. 11.&lt;/ref&gt; ચેમ્બરલેનના લેખો ''[[ફાઉન્ડેશન્સ ઓફ ધ નાઇનટીન્થ સેનચ્યુરી]]''  (1899) એ જર્મનીના લોકોની તેમની રચનાત્મક અને આદર્શવાદ માટે પ્રશંસા કરેલી જયારે દાવો કરેલો કે જર્મનીના મનોબળને &quot;યહુદી&quot; સ્વાર્થપણા અને [[ભૌતિકવાદ]]ના મનોબળ દ્વારા ભય છે.&lt;ref&gt;સ્ટેકલબર્ગ, રોડરિક; વિન્કલ, સેલી એન. ''ધ નાઝિ જર્મની સોર્સબૂક: એન એન્થોલોજી ઓફ ટેક્ષ્ટ્સ'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: રુટલેજ, 2002. પાનું. 11.&lt;/ref&gt; ચેમ્બેરલેને તેના પુસ્તકમાં આગળ પોતાની થિસિસનો ઉપ્યોગ [[રાજકીય]] [[સરંક્ષણાવાદ]]ના પ્રચાર માટે કર્યો હતો જયારે [[લોકતંત્ર]], [[વિચાર સ્વાતંત્ર્ય]] અને [[સમાજવાદ]] પ્રત્યે તે દોષારોપણ કરે છે.&lt;ref&gt;સ્ટેકલબર્ગ, રોડરિક; વિન્કલ, સેલી એન. ''ધ નાઝિ જર્મની સોર્સબૂક: એન એન્થોલોજી ઓફ ટેક્ષ્ટ્સ'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: રુટલેજ, 2002. પાનું. 11.&lt;/ref&gt; આ પુસ્તક ખૂબ પ્રસિધ્ધ બન્યું ખાસ કરીને જર્મનીમાં.&lt;ref&gt;સ્ટેકલબર્ગ, રોડરિક; વિન્કલ, સેલી એન. ''ધ નાઝિ જર્મની સોર્સબૂક: એન એન્થોલોજી ઓફ ટેક્ષ્ટ્સ'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: રુટલેજ, 2002. પાનું. 11.&lt;/ref&gt; ચેમ્બરલેને અધપતન દૂર કરવા માટે રાષ્ટ્રને જાતિય પવિત્રતાને કાયમ રાખવાની જરૂરીયાત બતાવી અને દલીલ કરી કે યહુદીઓ સાથે જાતિય મેળાપ કયારેય કરવો ના જોઈએ.&lt;ref&gt;સ્ટેકલબર્ગ, રોડરિક; વિન્કલ, સેલી એન. ''ધ નાઝિ જર્મની સોર્સબૂક: એન એન્થોલોજી ઓફ ટેક્ષ્ટ્સ'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: રુટલેજ, 2002. પાનું. 11.&lt;/ref&gt;

== સિધ્ધાંતવાદ ==
[[ચિત્ર:Nazi Germany.svg|thumb|right|250px|1943માં મહાન જર્મની]]
જર્મની અને ''[[વોલ્ક્સડશે]]'' (વંશીય જર્મનો) ને [[સામ્યવાદ]] અને યહુદી સમાપનની વિરુધ્ધ બચાવવા માટેનાઝીઓએ [[ફ્યુહરર]] હેઠળ એક મજબૂત કેન્દ્રીય સરકારની વકીલાત કરી હતી. ''[[ગ્રોડશલેન્ડ]]''  (મોટા જર્મની) ની સ્થાપના કરવા માટે અંતિમ સ્વરૂપમાં જર્મન લોકોએ રશિયા પાસેથી ''[[લેબેનસરોઉમ]]''  (­રહેવા માટેની જગ્યા) મેળવી લેવી જોઈએ.&lt;ref name=&quot;Kershaw&quot;&gt;[[ઈયાન કરશો]], ''હિટલર: અ પ્રોફાઈલ ઈન પાવર'' , (લંડન, 1991, સુધારો. 2001), પ્રથમ ચેપ્ટર.&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Adolf Hitler.png|thumb|left|175px|નાઝીવાદ: એડોલ્ફ હીટલર, ધ ફ્રયુહરર ઓફ નાઝી જર્મની.]]
મૂળ રાષ્ટ્રીય સમાજવાદીઓ 1914 ના [[જર્મન કામદાર પક્ષ]] (ડીએઅપીP) એ કહયું કે એવો કાર્યક્રમ નહીં થાય જે તેમને બાંધી રાખશે માટે ''[[વેલ્ટનશોઉંગ]]'' ને ખારિજ કર્યું. ઓછું હતુ તેમાં જયારે [[એડોલ્ફ હીટલર]] એ તેણા ઉત્તરાધિકારી, નાઝી પક્ષનું પ્રભૂત્વ પર નિયંત્રણ મેળવ્યું, નાઝીવાદનો રાજકીય સાર તેણા [[રાજકીય વિચારો]]સાથે મેળ ખાતો હતો - મનુષ્ય અને વિચારો રાજકારણીય હસ્તી રૂપ, ''ફ્યુહરર'' .  

હિટલરએ જણાવ્યું હતું કે [[વંશીય]] અને [[ભાષાકીય]] વિવિધતાએ ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન સામ્રાજયને નબળું પાડી દીધુ છે અને તે સમકાલીન રાજકારણીય અસંમતિમાં પરિણમ્યું છે. તેને [[લોકતંત્ર]] નહતું ગમતું કારણ કે તે [[વંશીય લઘુમતિ]]ને અને સ્વાતંત્ર્ય રાજકારણ પક્ષોને રાજકીય સત્તાની પરવાનગી આપે છે, જે સામ્રાજયને આંતરીક વિભાજનો સાથે &quot;નબળો અને અસ્થાપિત&quot; સાથે કરી દે છે. હિટલરના સાંસ્કૃતિક, ઐતિહાસિક અને રાજકરણીય વિચારો, [[વિશ્વ યુદ્ધ I]] દરમિયાન યુધ્ધમાં મન્દીકૃત થઈ ગયા; જર્મની યુધ્ધ હારી ગયું તેનાથી અને 1917 ની [[બોલેશેવિક્સ]]ની [[ઓકટોબર ક્રાન્તિ]]ની સફળતા દ્વારા જેનાથી મારક્ષિસ્ટ [[સામ્યવાદ]], રશિયામાં સ્થાપિત થયો. 1920 થી 1923 સુધી હિટલરે તેના સિધ્ધાંતવાદનિ રચના કરી અને 1925-1926 માં તેને ''[[મેઈન કેમ્ફ]]''  તરીકે પ્રકાશિત કરી, એક દ્વિ-અંકી, આત્મકથા અને રાજકારણીય ઉદેશ્ય પત્ર.&lt;ref&gt;ઈયાન કરશો, 1991, ચેપ્ટર I.&lt;/ref&gt; 

1920 અને 1930 દરમિયાન નાઝીવાદ સિધ્ધાંતવાદિતપણે વિષમજનક હતો; તેમાં બે ઉપ-સિધ્ધાંતવાદનો સમાવેશ હતો, એક [[ઓટ્ટો સ્ટ્રેશર]]નો અને બીજો હિટલરનો. ડાબેરીઓ તરીકે [[સ્ટ્રેશરના સમર્થકો]]એ હિટલર સાથે દુશ્મનાવટ કરી, જેમણે પછી ઓટ્ટો સ્ટ્રેશર નાઝી પક્ષમાંથી કાઢી મૂકયો જયારે તે [[બ્લેક ફ્રન્ટ]], એક વિરોધમંચ, મુડીવાદી વિરોધી રાજકારણ જોડાણને તે 1930માં સ્થાપિત કરવામાં અસફળ રહયા. સ્ટ્રેચરના સમર્થકો જે નાઝી પક્ષમાં રહયા, મોટાભાગે ''[[સ્ટુર્માટેઇલીંગ]]''  (એસએ) માં તેમને [[નાઇટ ઓફ ધ લોન્ગ નાઇવ્સ]] શુધ્ધીકરણ વખતે હત્યા કરી દેવામાં આવી.

=== ફાશીવાદ ===
[[ચિત્ર:Hitlermusso2 edit.jpg|thumb|200px|right|એડોલ્ફ હીટલર (જમણે) બાજુમાં બેનિટ્ટો મુસ્સોલીની (ડાબે) ફાશીવાદના સ્થાપક અને ફાશીવાદી ઈટલીના તાનાશાહ મુસ્સોલિનીએ નાઝીઓને, તેમના ઉદય પહેલા આર્થિક સહાયતા આપી હતી.]]

નાઝીવાદ એ [[ફાશીવાદ]]ની [[રાજકીય રીતે સમન્વયાત્મક]] વિવિધતા છે જે [[ડાબા]] અને [[જમણા પક્ષોના રાજકારણ]]માંથી યોજનાઓ, રણનીતિ અને સિધ્ધાંતિક મતોને સ્થાપિત કરે છે. [[ઈટાલીના ફાશીવાદ]] અને જર્મનીનો નાઝીવાદ, [[વિચાર સ્વાતંત્ર્ય]], [[લોકતંત્ર]] અને [[માર્ક્ષવાદ]]ને નકારે છે.&lt;ref&gt;[[અર્નેસ્ટ નોલ્ટે]], ''ડર ફાસિમસ ઇન સિનર ઇપો''  (''ફેસિઝમ ઇન ઇટ્સ ઇપો'' ), મુનચેન 1963, આઇએસબીએન 3-492-02448-3.&lt;/ref&gt; મોટાપાયે એક [[જમણા પક્ષે]] (લશ્કરી, ધંધાકીય, ચર્ચ) દ્વારા સમર્થન પછી, ફાશીવાદ ઐતિહાસિક રીતે [[સામ્યવાદ વિરોધી]], [[રૂઢિચુસ્ત]] વિરોધી અને [[સાંસદી]]ય વિરોધી છે.&lt;ref&gt;લકવેવર, 1996 પાનું. 223; ઈટવેલ, 1996, પાનું  39; ગ્રિફીન, 1991, 2000, પાનું  185-201; વેબર, [1964] 1982, પાનું  8; પેયન (1995), ફ્રિટસ્કે (1990), લેક્લાઉ (1977), અને રીચ (1970).&lt;/ref&gt; નાઝીઓની સત્તાનો ઉદય ઈટાલીની ફાશીવાદ સરકાર દ્વારા સહાયિત હતી જેણે 1928માં નાઝી પક્ષને આર્થિક સહાયતા શરૂ કરી.&lt;ref&gt;પેયન, સ્ટેનલી જી. ''એ હિસ્ટરી ઓફ ફેસિઝમ, 1914-1945'' . એબીંગડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે; રુટલેજ, 1995, 2005 (ડીજીટલ પ્રિન્ટિંગ એડિશન). પાનું  463.&lt;/ref&gt;

હીટલર બેનીટો મુસ્સોલીની અને ઈટાલીના ફાશીવાદનો પ્રશંસક હતો અને મુસ્સોલિનીના 1922માં [[રોમમાં સફળ પ્રયાણ]] પછી, નાઝીઓને ઈટાલીના ફાશીવાદના જર્મન રૂપાન્તર રૂપે રજુ કર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Fulda, Bernhard 2009. p. 65&quot;&gt;ફૂલ્ડા, બર્નહાર્ડ. ''પ્રેસ એન્ડ પોલિટિકસ ઈન ધ વેયમર રીપબ્લીક'' . ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ (1997), પૃ. 134.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;કાર્લસ્ટેન એફ. એલ. ધ રાઈઝ ઓફ ફેસિઝમ. બીજી આવૃત્તિ. યુનિવર્સિટી ઓફ કેલીફોર્નિયા પ્રેસ, 1982. પાનું  80.&lt;/ref&gt; હિટલરે ઈટાલીના ફાશીવાદનું પૃષ્ઠાંકન કત્યું હતું, &quot;ઈટાલીમાં ફાશીવાદના વિજયની સાથે, ઈટાલીના લોકો યહુદીપણા [પર] વિજયી થયા છે&quot; અને મુસ્સોલિનીના &quot;તેજસ્વી રાજનેતા&quot; તરીકે વખાણ કર્યા.&lt;ref&gt;નાઝી ફોરેન પોલિસી, 1933-1941: ધ રોડ ટુ ગ્લોબલ વોર. લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2004. પાનું. 10.&lt;/ref&gt; જોસેફ ગ્યોબ્બેલ, હીટલરનો મુખ્ય [[પ્રચારક]] એ ઇટાલીના ફાશીવાદને [[સ્વાતંત્ર્ય લોકતંત્ર]] વિરુધ્ધ લડાઈની શરૂઆત કરવાને શ્રેય આપતા કહયું:
&lt;blockquote&gt;રોમમાં પ્રયાણ એ સંકેત છે, સ્વાતંત્ર્ય લોકતંત્ર માટેની આંધીનો સંકેત છે. આ સ્વાતંત્ર્ય લોકતંત્રના મનોબળને દુનિયામાંથી વિનાશ કરવાનો પ્રથમ પ્રયાસ છે&lt;nowiki&gt;[...]&lt;/nowiki&gt; જે [[બેસ્ટાઈલ પરની આંધી]] સાથે 1789માં શરૂ થયો છે અને એક દેશ પછી બીજા દેશ પર હિંસક ક્રાંતિમય કાયાપલટમાં કબજો કર્યો છે, જે..... રાષ્ટ્રોને [[માર્ક્ષીવાદ]], લોકંતંત્ર, [[અંકુશના અભાવ]] અને [[વર્ગ કલેહ]]માં લઇ જાય છે...&lt;ref name=&quot;Carlsten, 1982. p. 80&quot;&gt;કાર્લસ્ટન, 1982. પાનુ. 80.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

હિટલર મુસ્સોલીના અને ફાશીવાદ ઈટાલીથી ઘણા વર્ષો માટે પ્રભાવિત રહયા, બીજા નાઝીઓની ઈટાલી તરફની અપ્રસન્નતા હોવા છતાં અને ઈટલીના ફાશીવાદીઓની જર્મની તરફની અપ્રસન્નતા હોવા છતાં પણ. ફાશીવાદ ઈટાલીયન તરફ સકરાત્મક દૃષ્ટિકોણના સમય દરમિયાન હીટલર [[ઈટાલી ચાહક]] બની ગયા હતા.&lt;ref&gt;ફોર્ટસ્ક્યુ, વિલિયમ. ''ધ થર્ડ રીપબ્લીક ઇન ફ્રાન્સ, 1870-1940: કોન્ફ્લિક્ટ્સ એન્ડ કન્ટિન્યુઇટિસ'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2000. પાનું. 181.&lt;/ref&gt; હીટલર પણ મુસ્સોલિની જેમ પારંગતરૂપથી [[પ્રાચીન રોમ]]ના વખાણ કરતો અને વારંવાર તેણે ''[[મેઈન કેમ્ફ]]'' માં જર્મનીના આદર્શ તરીકે વણવ્યું છે.&lt;ref&gt;સ્કૂબી એલેક્ષેન્ડર. ''હીટલર્સ સ્ટેટ આર્કિટેકચર: ધ ઈમ્પેકટ ઓફ કલાસિકલ એન્ટિક્વિટી'' . પેનાસાઇલવેનિયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1990. પાના. 22, 38.&lt;/ref&gt; ખાસ કરીને, હીટલર પ્રાચીન રોમના સત્તાવાદી સંસ્કૃતિ, સામાજિકવાદ, નગર યોજના અને નિર્માણના ખૂબ વખાણ કરતો જે નાઝીઓ દ્વારા સ્થાપિત થયા હતા.&lt;ref&gt;સ્કૂબી એલેક્ષેન્ડર. ''હીટલર્સ સ્ટેટ આર્કિટેકચર: ધ ઈમ્પેકટ ઓફ કલાસિકલ એન્ટિક્વિટી'' . પેનાસાઇલવેનિયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1990. પાનું. 22&lt;/ref&gt; હીટલર પ્રાચીન રોમને [[પ્રવિણ જાતિ]] હોવાનું માનતા હતા.&lt;ref&gt;સ્કૂબી એલેક્ષેન્ડર. ''હીટલર્સ સ્ટેટ આર્કિટેકચર: ધ ઈમ્પેકટ ઓફ કલાસિકલ એન્ટિક્વિટી'' . પેનાસાઇલવેનિયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1990. પાનું. 22&lt;/ref&gt; 

એક અપ્રકાશિત ''મેઈન કેમ્ફ'' ની શ્રેણીમાં, હિટલરે જાહેર કર્યું કે ઈટાલીના  [[વિશ્વ યુદ્ધ I]] માં જર્મની અને [[ઓસ્ટ્રિયા હંગેરી]]ની વિરુદ્ધમાં યુધ્ધ કર્યાનો કોઈ વિરોધ નથી, કારણ કે જર્મનીની મિત્રતા ઓસ્ટ્રિયા હંગેરીની સાથે હતી જેણા પર ઈટલીએ પ્રાદેશિક કબજાનો દાવો કર્યો હતો, તેથી જ ઇટાલી યુદ્ધમાં સામે આવ્યું.&lt;ref&gt;નાઝી ફોરેન પોલિસી, 1933-1941: ધ રોડ ટુ ગ્લોબલ વોર. લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2004. પાનું. 9.&lt;/ref&gt; હિટલરે ઈટલીયનોની ઈટાલીની વસ્તીવાળી ભૂમિઓ જે ઓસ્ટ્રિયા હંગેરી દ્વારા કબજે કરાઇ હતી તે પછી મેળવવાની કામના માટે સહાનુભૂતિ દર્શાવી હતી, એવો દાવો કરીને કે કુદરતી રીતે તે જમીનો પાછી મેળવવા યુધ્ધ કરવું ઈટલીના રાષ્ટ્રીય હિતમાં હતું.&lt;ref&gt;નાઝી ફોરેન પોલિસી, 1933-1941: ધ રોડ ટુ ગ્લોબલ વોર. લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2004. પાનું. 9.&lt;/ref&gt;

ફાશીવાદી ઈટાલીની રજામંદી અને મિત્રતા મેળવવા માટે હિટલરે વિવાદસ્પદ અનુદાન કર્યા, જેમ કે ઈટલીના [[ટાયરોલ]] પ્રદેશમાં પ્રાદેશિક દાવાઓનો ત્યાગ કરવો, જેમાં લાખો જર્મનીની સઘન વસ્તી હતી.&lt;ref&gt; ફોર્ટેસ્ક્યુ, વિલિયમ. ''ધ થર્ડ રીપબ્લીક ઇન ફ્રાન્સ, 1870-1940: કોન્ફ્લિક્ટ્સ એન્ડ કન્ટિન્યુઇટિસ'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2000. પાનું. 181.&lt;/ref&gt; ''મેઈન કેમ્ફ'' માં હિટલરે જાહેર કર્યું કે જર્મનીના હિતમાં ન હતું કે દક્ષિણ ટાયરોલ માટે તે ઈટાલી સાથે યુધ્ધ કરે.&lt;ref&gt;નાઝી ફોરેન પોલિસી, 1933-1941: ધ રોડ ટુ ગ્લોબલ વોર. લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2004. પાનું. 10.&lt;/ref&gt;

નાઝીવાદ ઈટલીના ફાશીવાદથી અલગ પડતું હતું એ રીતે કે તે એક [[રાષ્ટ્ર]], [[રાજ્ય]] દ્વારા સર્જિત અને વિકસિત થાય તે રીતે નહતા જોતા, પરંતુ રાષ્ટ્ર રાજયની બહાર સર્જિત અને વિકસિત થતું હતું.&lt;ref name=&quot;Neocleous, Mark pp. 23-25&quot;&gt;ન્યુકલીઅસ માર્ક. ફેસિઝમ મિનિયાપોલીસ, મિનેસોટા, યુએસએ: યુનિવર્સિટિ ઓફ મિનેસોટા પ્રેસ. 1997 પાના. 23-25.&lt;/ref&gt; આ તફાવત [[જર્મન]] અને [[ઈટાલીયન]] રાષ્ટ્રોના વિકાસના વિવિધ ઇતિહાસ પર આધારીત હતા, જે નાઝીવાદના અને [[ઈટાલીના ફાશીવાદ]]ના ક્રમશ: રાષ્ટ્રીયવાદોના આધાર બન્યા. જર્મન રાષ્ટ્રીય ઓળખ રાજયની બહાર વિકાસ પામી જયારે ઈટલીની રાષ્ટ્રીય ઓળખ રાજયની અંદર વિકાસ પામી.&lt;ref name=&quot;Neocleous, Mark pp. 23-25&quot;/&gt; ઈટાલીના ફાશીવાદે એક [[સમ્મેલિત]] &quot;સંઘટિત રાજય&quot;ને પ્રસ્તાવિત કર્યો જે માટે સમાજના વિવિધ વર્ગોની એકતા જરૂરી હતી જેમ કે ''[[ફેસિસ]]'' . 

નાઝીઓ અને ઈટલીના ફાશીવાદ વચ્ચેના વિવાદનો એક મુખ્ય સ્ત્રોત હતો નાઝીઓનો એ વિચાર કે [[રોમન સામ્રાજય]] જાતિ આંતરિક મેળાપના કારણે પડી ભાગ્યું.&lt;ref&gt;જીલેટ, આરોન. ''રેસિયલ થીયરીઝ ઈન ફેસિસ્ટ ઇટાલી'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2002. પાનું. 44.&lt;/ref&gt; નાઝીઓના મતે યુરોપમાં આર્યન જાતિના મુળમાં રોમન અને પ્રાચીન ગ્રીકોનો પણ આર્યન જાતિના સભ્યોમાં સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref&gt;જીલેટ, આરોન. ''રેસિયલ થીયરીઝ ઈન ફેસિસ્ટ ઇટાલી'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2002. પાનું. 46&lt;/ref&gt; જો કે સમકાલિન ઇટાલી દ્વારા નાઝીઓ જાતિયરૂપથી પવિત્ર ન હોવાનું માનવામાં આવતું હતું, તેમાં આર્યન રોમન સંસ્કૃતિ ઘણી વિવિધ જાતિઓના પ્રભાવોથી ભેળવાયેલી હતી.&lt;ref&gt;જીલેટ, આરોન. ''રેસિયલ થીયરીઝ ઈન ફેસિસ્ટ ઇટાલી'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2002. પાનું. 44.&lt;/ref&gt; હીટલર માનતા હતા કે ઉત્તર ઈટલીયનો આર્યન જાતિના સભ્યો છે.&lt;ref&gt;નિકોલ્સ, ડેવિડ. ''એડોલ્ફ હિટલર: અ બાયોગ્રાફિકલ કમ્પેનિયન'' . સાન્તા બારબરા, કેલિફોર્નિયા, યુએસએ: એબીસી-ક્લિયો, 2000. પાનું. 211&lt;/ref&gt; જો કે તે માનતા હતા કે ઈટલી આખુ જાતિય રૂપથી મેળાપને કારણે દૂષિત થયું હતું. ખાસ કરીને [[અશ્વેત જાતિ]]થી.&lt;ref&gt;જીલેટ, આરોન. ''રેસિયલ થીયરીઝ ઈન ફેસિસ્ટ ઇટાલી'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2002. પાનું. 44.&lt;/ref&gt; નાઝીઓ દાવો કે ઈટલીયનો જાતિય રીતે અશુદ્ધ છે તેને ઈટાલીના ફાશીવાદીઓ દ્વારા નકારાયું અને ફટકાર આપવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;જીલેટ, આરોન. ''રેસિયલ થીયરીઝ ઈન ફેસિસ્ટ ઇટાલી'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2002. પાનું. 44.&lt;/ref&gt; નાઝિઓ અને ઈટાલીના ફાશીવાદીઓ વચ્ચેની જાતિ પરની દૂશ્મનાવટ તેની પરાકાષ્ઠાએ હતી ત્યારે મુસોલીનીએ નાઝી જાતિય સિધ્ધાંતોને દોષીત હાવાનો આરોપ કર્યો, અને એવો આક્ષેપ કર્યો કે જર્મન પોતે એ પવિત્ર જાતિ નથી અને એક વ્યંગ સાથે કહ્યું કે જર્મન શ્રેષ્ઠતાની નાઝી સિદ્ધાંત બિન જર્મન વિદેશી જેમ કે ફ્રેન્ચમેન [[આર્થર ડે ગોબીન્યુ]]ના સિધ્ધાંતો પર આધારિત હતી.&lt;ref&gt;જીલેટ, આરોન. ''રેસિયલ થીયરીઝ ઈન ફેસિસ્ટ ઇટાલી'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2002. પાનું. 45&lt;/ref&gt; 1930 ના પ્રારંભમાં ફાશીવાદી ઈટાલીયનો દ્વારા નાઝીઓ તરફનો જુવાળ વધ્યો ત્યારે મુસોલીની એ દાવો કર્યો કે ઈટાલીનો પ્રાચીન રોમનો વંશ ઈટાલીઓને એક મહાન સંસ્કૃતિ સાથેનું જોડાણ બતાવે છે, જયારે આક્ષેપ કરે છે કે તે સમયના જર્મનો તો અશિક્ષિત જાતિ હતી જેમને તે સમયે “લખતા પણ નહોતુ આવડતું” “જ્યારે રોમ પાસે [[સીઝર]], [[વરજીલ]] અને [[ઓગ્સ્ટસ]] હતા”.&lt;ref&gt;જીલેટ, આરોન. ''રેસિયલ થીયરીઝ ઈન ફેસિસ્ટ ઇટાલી'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2002. પાનું. 46&lt;/ref&gt; મુસ્સોલીનીએ 1936 જાન્યુઆરીમાં જણાવ્યું કે ઈટાલી-જર્મન સંબંધોમાં સમસ્યાઓ “હિટલર ના નોર્ડીક સિદ્ધાંતો” ના કારણે થઈ અને ઈટાલીયનો ફાશીવાદઓ [[નોર્ડીસિઝમ]]ને દોષિત હોવાનો આરોપ કરે છે.&lt;ref&gt;જીલેટ, આરોન. ''રેસિયલ થીયરીઝ ઈન ફેસિસ્ટ ઇટાલી'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2002. પાનું. 46&lt;/ref&gt; જો કે મુસ્સોલિની જાતિવાદ ને નકારતો નહોતો, અને 1936માં તેણે કહયું હતું કે, “જેમ તમે જાણો છો, હું એક જાતિવાદી છું.&quot;&lt;ref&gt;જીલેટ, આરોન. ''રેસિયલ થીયરીઝ ઈન ફેસિસ્ટ ઇટાલી'' . લંડન, ઈંગ્લેન્ડ, યુકે: ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક, યુએસએ: રુટલેજ, 2002. પાનું. 46&lt;/ref&gt;

નાઝીઓ અને ઈટાલીના ફાસીવાદીઓ વચ્ચેના ઇટાલીની જાતીય વંશતાને લઈને મતભેદ હોવા છતાં, ઈટાલીના ફાશીવાદે પણ નાઝીઓના જેવી જ સરખી સ્થિતિ જાતિય વિવાદો પર ભોગવે છે. મુસ્સોલીનીએ તેના 1920ની આત્મકથામાં જાતિનું ફાશીવાદ માટે મહત્વ કહેતા કહે છે, “જાતિ અને માટીનો આપણા બધા પર મજબૂત પ્રભાવ છે” અને [[વિશ્વ યુધ્ધ 1]] ને માટે કહયું : “એવા દર્શકો છે જેમને યુરોપિયન વિવાદમાં રાષ્ટ્રીય લાભ જ જોયા નહીં પરંતુ જાતિય સર્વોચ્ચતાની શકયતાઓ પણ જોઇ છે&quot;.&lt;ref&gt;બેનીટો મુસ્સોલિની, રીચાર્ડ વોશબર્ન ચાઈલ્ડ, મેક્ષ એલ્કોલી, રીચાર્ડ લેમ્બ. ''માય રાઈઝ એન્ડ ફોલ'' . ડે કેપો પ્રેસ, 1998. પાના. 2, 38.&lt;/ref&gt; 1921માં [[બોલોગ્ના]]ના ભાષણમાં, મુસ્સોલિની એ કહયું કે &quot;ફાશીવાદનો જન્મ ____ એ આપણા [[આર્યન]] અને [[મેડિટરેનિયન જાતિ]]ની ગહન, ચિરસ્થાયી જરૂરીયાતમાંથી થયો છે&quot;.&lt;ન્યુક્લિઅસ, માર્ક. ફાશીવાદ મિનોઆપોલિસ, મીનેસોટા યુએસએ: યુનિવર્સિટિ ઓફ મિનેસોટા પ્રેસ, 1997. પાનું  35&gt; મુસ્સોલીનીએ 1928માં [[શ્વેત જાતિ]] અને રંગીન જાતિઓ વચ્ચે જાતિય મુકાબલાઓ અંગે પણ ચેતવ્યા હતા:&lt;blockquote&gt;
&lt;nowiki&gt;[જયારે]&lt;/nowiki&gt; શહેરનું પતન થાય છે - યુવાન લોકો અને નવી પેઢીના લોહીથી વંચિત હોય તેવું રાષ્ટ્ર - જે હવે એવા લોકોથી બનેલું છે જે વૃધ્ધ અને રોગિષ્ઠ છે અને પોતાની રક્ષા જુવાન લોકો સામે નથી કરી શકતા, જેઓ તેમની અસુરક્ષિત સીમાઓ પર આક્રમણ કરવાનું શરૂ કરે છે.&lt;nowiki&gt;[...]&lt;/nowiki&gt; આ થશે અને આ ફકત શહેરો અને રાષ્ટ્રના માટે જ નહી પરંતુ તેનો વ્યાપ અસીમ હોય છે: પૂરેપુરી શ્વેત જાતિ પશ્ચિમી જાતિ બીજી રંગની જાતિઓ જે આપણી જાતિમાં અજાણ છે તે દરે વધી રહી છે, તેના દ્વારા ડુબી જશે.&lt;ref&gt;ગ્રિફફીન રોજર (સંપાદિત). ''ફ઼ેસિઝમ''  ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ (1995), પૃ. 134.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

ઘણા ઈટાલીના ફાશીવાદીઓ [[ગુલામી વિરોધી]] મત ધરાવતા હતા, વિશિષ્ટપણે પાડોશી [[યુગોસ્લાવ]] મુલ્કોની વિરોધમાં, જેમને ઈટાલીના ફાશીવાદીઓ ઈટાલી સાથેની સ્પર્ધામાં તરીકે જોતા હતા, જેમણે [[યુગોસ્લોવિયા]]ના પ્રદેશો પર દાવો કર્યો હતો, ખાસ કરીને [[દાલમેશીયા]] પર.&lt;ref&gt;બેનીટો મુસ્સોલિની, રીચાર્ડ વોશબર્ન ચાઈલ્ડ, મેક્ષ એલ્કોલી, રીચાર્ડ લેમ્બ. ''માય રાઈઝ એન્ડ ફોલ'' . ડે કેપો પ્રેસ, 1998. પાનું. 106.&lt;/ref&gt; મુસ્સોલિની એ દાવો કર્યો કે વિશ્વ યુધ્ધ 1 ના અંત સમયે [[એટ્રિયાટીક]] કિનારાની બાજુના પ્રદેશો ઈટાલીએ મેળવ્યા ન હતા તેથી યુગોસ્લોવિયા ઈટલી માટે ખતરો ધરાવે છે, જે 1915 [[લંડનના કરાર]] દ્વારા વાયદા મુજબ નક્કી થયું હતું. તેણે કહયું: જુગો ગુલામો આખા એટ્રિયેટીક કિનારાની બાજુએ સ્થાયી થતા જોવાનો ભય એ નાખૂશ પ્રદેશોના ઉત્તમતાને રોમમાં બધાને ભેગા લાવી દીધા છે. વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો, કામદાર, નાગરિકો-દૂત વ્યકિતઓ, રાજનેતાઓ અને વ્યાવસાયિક નેતાઓને વિનંતી કરવા લાગ્યા.&lt;ref&gt;બેનીટો મુસ્સોલિની, રીચાર્ડ વોશબર્ન ચાઈલ્ડ, મેક્ષ એલ્કોલી, રીચાર્ડ લેમ્બ. ''માય રાઈઝ એન્ડ ફોલ'' . ડે કેપો પ્રેસ, 1998. પાના. 105–106.&lt;/ref&gt; ઈટાલીના ફાશીવાદીઓએ [[સર્બસ]]ને “[[જન્મજાતિ]] આવેશી” હોવાનો આરોપ કર્યો અને “[[સામાજિક પ્રજાતાંત્રીક]], [[મેઈસન]] સમાજના [[યહુદી]] આંતરરાષ્ટ્રીય કાવતરા” ના ભાગ હોવાનું જણાવ્યું.&lt;ref&gt;[[બર્ગવીન, એચ. જેમ્સ]]. ઈટાલિયન ફોરેન પોલિસી ઈન ધ ઈંટરવાર પિરિયડ, 1918-1940. પાનું. 43. ગ્રીનવુડ પબલીશીંગ ગ્રૂપ, 1997.&lt;/ref&gt; ફાશીવાદીઓએ યુગોસ્લેવિયાને &quot;ભવ્ય [[ઓરિયન્ટ]] મેસનરી અને તેણી નિધી”  તરફથી ભેગા મળી સાજીસ કરવાનો આક્ષેપ કર્યો&quot;. 

નાઝીવાદ, જો કે, [[આર્યન જાતિ]] ''[[હેરેનવોલ્ક]]'' ને મહત્વ આપ્યું હતું તે હદ સુધી કે જર્મન રાજ્ય વિચારદારા અંગે માત્ર એક સાધન બની ગયું. વધુમાં ભૂરી લીલી આંખોવાળા આર્યનવાદ ઈટલીઓ માટે લોકપ્રિય ન હતા, જેઓ તેવા ''વોલ્ક'' ના હતા; તો પણ ઈટાલીની ફાશીવાદી સરકાર એ [[નાઝી જર્મની]]ને પાછળ રાખી દે તેવા વિવિધ રાષ્ટ્રીય જાતિવાદ અને [[જાતિસંહારો]]નો તેણા [[કેન્દ્રીયકરણ શિબિરો]]માં કરતા હતા.&lt;ref&gt;એન્ઝો કોલોટી, રેસ લો ઇન ઈટલી, ઇન: ક્રિસ્ટોફર ડીપર એટ એલ., ફેસિસમસ એન્ડ ફેસીસમેન ઈમ વર્ગલેચ, વ્યુરો 1998. આઇએસબીએન 3-85052-197-4&lt;/ref&gt;

ઈઝરાયલના રાજકીય વૈજ્ઞાનિક અને ઇતિહાસકાર [[ઝીવ ર્સ્ટનહેલ]] એ કહયું કે ફાશીવાદની વિવિધતાઓ બેજોડ છે, ઈટલીના ફાશીવાદ અને જર્મનના નાઝીવાદ વચ્ચે પધ્ધતિક સમાનતા હોવા છતાં - [[શીત યુધ્ધ]]ના [[પૂર્વી સામુહીક]] [[સામ્યવાદી રાજયો]] વચ્ચે અને યુરોપિયન સ્વાતંત્ર્ય લોકશાહી વચ્ચે હોય તે કરતા પણ વધારે.&lt;ref&gt;સીએફ. રોજર ગિફ્રિન, ''ધ બ્લેકવોલ ડિકશનરી ઓફ સોશ્યિલ થોટ'' , “ઈન્ટરનેશનલ ફેસિઝમ”, 35f., અને એન્થોની પેક્ષટન, ''એનાટોમી ઓફ ફેસિઝમ'' , લંડન 2004, પાનું. 218, અને સ્ટેનલી પેયન, અ હિસ્ટરી ઓફ ફેસિઝમ 1914–1945, યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોનસિન પ્રેસ 1995, પાનું. 14.&lt;/ref&gt;

=== સૈન્યવાદ ===
નાઝી [[સૈન્યવાદ]] એ માન્યતા પર આધારિત છે કે મોટા રાષ્ટ્રો તેમની લશ્કરી તાકાતથી વધે છે અને દૂનિયામાં હુકુમત કાયમ રાખે છે. નાઝી પાર્ટી ઇરેડેન્ટિસ્ટ અને રિવાનચિસ્ટ ભાવનાઓનું અને સંસ્કૃતિક પ્રતિકુળતાઓના આધુનિકરણના પહેલુઓનું શોષણ કરતા હતાં (''રીક''  [[આધુનિકીકરણ]]ને, એન્જિન શકિત માટે તેમની પ્રશંસા દ્વારા ગ્રહણ કર્યા હોવા છતાં પણ); માટે રાષ્ટ્રીયવાદ અને લશ્કરીવાદનું ચરમ-રાષ્ટ્રવાદમાં મિશ્રણ કરીને જે ''ગ્રોડશલેન્ડ''  (શકિતશાળી જર્મની)ની સ્થાપના કરવામાં જરૂરી હતું.

=== અસામ્યવાદ ===
[[બેનીટો મુસ્સોલીની]]ના [[રાષ્ટ્રીય ફાશીવાદ પક્ષ]] 1922માં ઈટાલી સરકારની સત્તા ધારણ કરી, ત્યાર પછી [[ઈટાલી ફાશીવાદ]] [[માર્ક્ષીસ્ટ]] [[સામ્યવાદ]]ની વિરોધમાં એક મજબૂત સેના બની. ઇતિહાસકાર [[ઈયાન કરશો]] અને [[જોકીમ ફેસ્ટ]] એ દલિલ કરી કે [[વિશ્વ યુદ્ધ 1]] પછીના જર્મનીમાં, બધા રાષ્ટ્રવાદ અને ફાશીવાદી રાજકીય પક્ષોમાં નાઝીઓ જ એક એવા હતા જે જર્મનીની [[અસામ્યવાદી]] ચળવળ અને જર્મન રાજયના નેતૃત્વ માટે દાવો કરતા હતા. અંતિમ 1930 અને 1940ના દશકમાં બીજા ઘણા અસામ્યવાદી શાસનો અને સમુહઓએ નાઝીવાદને સહયોગ આપ્યો : [[સ્પેન]]માં [[ફલાન્ગે]],  ફ્રાંસમાં [[વીચી શાસન]], [[લિજન ઓફ ફ્રેન્ચ વોલ્યુનટર્સ અગેન્સ્ટ બોલ્શેવિઝમ]] (''[[વેરમાક્ટ]]''  ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટ 638), અને બ્રિટનમાં [[કલાઇવડેન સેટ]], [[લોર્ડ હેલીફેક્ષ]] અને [[નેવિલ ચેમ્બરલેન]]ના સહાયકો.&lt;ref&gt;કારોલ કવીગલી, ટ્રેનેડી એન્ડ હોપ, 1966, પાનું. 619.&lt;/ref&gt;

=== મૂડીવાદ-વિરોધી વકતૃત્વ ===
પહેલાના નાઝી ભાષણમાં [[મૂડીવાદી-વિરોધી]], ખાસ કરીને [[પૂંજી-વિરોધી મૂડીવાદ]]નો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;Francis R. Nicosia p. 43&quot;/&gt; વેયમર લોકતંત્રની ખરાબીઓ પર આક્રમણ કરી, એડોલ્ફ હિટલરે “પ્લુટો લોકતંત્ર” યહુદીની સાજીસ જે [[મૂડીવાદ]]ની અખંડતતાને કાયમ રાખવા માટે સ્વાતંત્ર્ય લોકતંત્ર પક્ષોને સહાય કરી હતી, તે વિશે કહયું હતું.&lt;ref&gt;ફ્રેન્ક બીયલી એન્ડ અધર્સ. ''એલિમેન્ટસ ઓફ પોલિટીકલ સાયન્સ''  (એડીનબર્ગ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1999), 202.&lt;/ref&gt; તેણા સમગ્ર રાજકીય અભિયાન દરમિયાન હિટલરે વેયમર લોકતંત્રની ખરાબીઓમાં [[યહુદી]] નાણા ધીરનારની પૂષ્ઠ ભૂમિકા પર જ ભાર આપતા હતા..&lt;ref&gt;{{citation
 |author=William Kessler
 |title=The German Corporation Law of 1937
 |journal=The American Economic Review
 |volume=Vol. 28, No. 4
 |pages=653–662
 |date=Dec., 1938}}&lt;/ref&gt; નાણાંકીય મૂડીવાદનો વિરોધ કરવામાં નાઝીઓ બેંકરોની શકય “યહુદી સાજિશ”  જે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાને નિયંત્રિત રાખતા અને માટે દૂનિયાને દેશોને પણ, પર ભાર મૂકતા હતા.&lt;ref&gt;બિયલી, ફ્રેન્ક; એટ એલ. (1999). ''એલિમેન્ટસ ઓફ પોલિટીકલ સાયન્સ'' . એડીનબર્ગ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પાનું. 202.&lt;/ref&gt; હજી આગળ, નાઝીઓનું વામપંથી જૂથ કામદારોના નાણાંકીય મૂડીવાદના અત્યાચારના મુખ્ય ઉપકરણ તરીકે [[કોર્પોરેશન]] પર હુમલો કર્યો. (પાછળથી જૂથને પક્ષમાંથી કાઢી દેવાયું). 

1920માં નાઝીપક્ષે ''[[રાષ્ટ્રીય સમાજવાદ કાર્યક્રમ]]''  રજુ કર્યો, એક વિચારધાર જે 25 મુદ્દાઓમાં માંગ કરતા હતા કે:
{{quote
|that the State shall make it its primary duty to provide a livelihood for its citizens . . . the abolition of all incomes unearned by work . . . the ruthless confiscation of all war profits ... the nationalization of all businesses which have been formed into corporations ... profit-sharing in large enterprises ...  extensive development of insurance for old-age ... land reform suitable to our national requirements.&lt;ref&gt;Lee, Stephen J. (1996), Weimar and Nazi Germany, Harcourt Heinemann, p. 28.&lt;/ref&gt;}}

1920ના દશક દરમિયાન, નાઝી પક્ષના અધિકારીઓએ ''રાષ્ટ્રીય સમાજવાદ કાર્યક્રમ'' ને કયાં તો બદલવા અથવા પુન:સ્થાપિત કરવા માટે વિવિધ પ્રયાસો કર્યા. 1924માં [[નાઝી પક્ષ]]ના આર્થિકવાદી સિધ્ધાંતકાર [[ગોટ્ટફ્રાઇડ ફેડર]]એ નવા 39 મુદ્દાઓના પ્રોગ્ર્મને દાખલ કર્યો જેમાં થોડા જુના વિચારો રાખવામાં આવ્યા અને નવા ઉમેરવામાં આવ્યા.&lt;ref&gt;હેનરી એ. ટર્નર, ''જર્મન બીગ બિસ્નેસ એન્ડ ધ રાઈઝ ઓફ હિટલર'' , ઓકસફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1985. પાનું. 62.&lt;/ref&gt; હીટલરે સીધારૂપથી આ કાર્યક્રમ વિશે ''મેઇન કેમ્ફ''  માં ઉલ્લેખ નથી કર્યો, તેણે ફકત એટલો જ ઉલ્લેખ કર્યો કે “ચળવળ માટેનો એક કાર્યક્રમ”.&lt;ref&gt;ટર્નર, હેનરી એ. ((1985). ''જર્મન બીગ બિસ્નેસ એન્ડ ધ રાઈઝ ઓફ હિટલર'' , ઓકસફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, p. 77. આઇએસબીએન 9780761933250.&lt;/ref&gt; 1920 ના દશક દરમિયાન જો કે હિટલરે ભિન્ન નાઝી પક્ષોને &quot;[[યહુદી માર્ક્ષવાદ]]&quot; સામે એક થવા માટે આહવાન કર્યું.&quot; &lt;ref&gt;&quot;તેઓ એ એક થવું જોઈએ, તેણે [હિટલરે] કહયું; સમાન દુશ્મન ને હરાવવા, યહુદી માર્ક્ષિવાદ.&quot; ''અ ન્યૂ બિગીનીંગ,''  એડોલ્ફ હિટલર, ''વોલ્કીચેર બ્યોબેચર.''  ફેબ્રુઆરી 2003. સાઇટેડ ઈન: {{cite book |last=Toland |first=John |year=1992 |title=Adolf Hitler |publisher=Anchor Books |page=207 }}&lt;/ref&gt; હીટલરે દાવો કર્યો કે “યહુદી [[માર્ક્ષીવાદ]]” ના “ત્રણ અવગુણો” છે લોકતંત્ર, શાંતિવાદ અને આંતરરાષ્ટ્રીયવાદ.&lt;ref&gt;સાઇટેડ ઈન: {{cite book |last=Kershaw |first=Ian |year=2008 |title=Hitler, the Germans, and the Final Solution |publisher=Yale University Press |page=53 }}&lt;/ref&gt;

1927 માં હીટલરે કહયું “આપણે [[સમાજવાદી]] છીએ, આપણે આજના મૂડીવાદ અર્થતંત્રના; આર્થિક રૂપથી નબળાના [[શોષણ]]ના, તેના અનુસૂચિત વેતન ને લઈને, તેના ફરજ અને પ્રદર્શનને બદલે સંપત્તિઓ અને ધનના મુજબ કરાયેલા માનવના અનુચિત મૂલ્યાંકનના કારણે દુશ્મન છીએ અને આપણે બધી પરિસ્થિતિઓમાં આ તંત્રને નષ્ટ કરવા માટે નિશ્ચિત છીએ.&quot;&lt;ref&gt;હિટલરનું ભાષણ મે 1, 1927. સાઇટેડ ઇન: {{cite book |last=Toland |first=John |year=1992 |title=Adolf Hitler |publisher=Anchor Books |pages=224–225 }}&lt;/ref&gt; છતાં બે વર્ષ પછી, 1929માં, (હિટલરએ પીછેહઠ) કરી, કહયું કે “સમાજવાદ એક પૂર્ણરીતે દૂર્ભાગ્યશાળી શબ્દ છે” અને “જો લોકો પાસે થોડું ખાવા હશે અને સુખી હશે, તો તેમની પાસે તેમનો ''સમાજવાદ''  હશે.&quot; ઇતિહાસકાર [[હેન્રી એ ટર્નર]] એ નાઝીપક્ષના નામ સાથે ''સમાજવાદ''  શબ્દને જોડવાનો હિટલરને પસ્તાવો થયો હતો તેનો અહેવાલ આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;હેનરી એ. ટર્નર, ''જર્મન બીગ બિસ્નેસ એન્ડ ધ રાઈઝ ઓફ હિટલર'' , ઓકસફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1985. પાનું. 77.&lt;/ref&gt; નાઝી પક્ષના પ્રારંભમાં “સમાજવાદી” તરીકેના આત્મવર્ણને [[રૂઢીવાદી]] વિરોધીઓ બનાવ્યા, જેમ કે ઔદ્યોગિક કામદાર સંગઠન એ તેણું વર્ણન કર્યું કે “એક હથ્થુ શાસનવાદી, આતંકવાદી, ષડયંત્રકારી અને સમાજવાદી”.&lt;ref name=&quot;Naziconservative&quot;&gt;{{cite book |authorlink=Henry Ashby Turner |last=Turner |first=Henry Ashby |title=German Big Business and the Rise of Hitler |year=1985 |publisher=Oxford University Press |isbn=0195034929 |page=114}}&lt;/ref&gt;

1930માં હીટલરે કહયું કે: “આપણે ગ્રહણ કરાયેલા શબ્દ ’સમાજવાદી’ ને માર્ક્ષી સમાજવાદ સાથે કઈ લેવા દેવા નથી. માર્ક્ષીવાદ સંપત્તિ-વિરોધી છે; ખરો સમાજવાદ તેમ નથી”.&lt;ref&gt;કાર્સ્ટન, ફ્રાન્સીસ ગુડવીગ (1982).''ધ રાઈઝ ઓફ ફેસિઝમ'' , બીજી આવૃત્તિ. યુનિવર્સિટી ઓફ કેલીફોર્નિયા પ્રેસ, પાનું.137. કવોટિંગ: હિટલર, એ., ''સન્ડે એક્ષપ્રેસ'' , સપ્ટેમ્બર 28, 1930.&lt;/ref&gt; 1931 માં ''લીપજીગર ન્યુએસ્ટે નાચરીકેટન''  - એક ધંધાકીય છાપાના પ્રભાવશાળી લેખક રીચાર્ડ બ્રેટીંગ સાથેના, ઇન્ટરવ્યૂમાં હીટલરે કહયું:
&lt;blockquote&gt;
હું ઈચ્છું છું કે જેણે જે કમાયું હોય તે તેણી પાસે રાખે, એ સિધ્ધાંતના વિષયક કે સમાજની અચ્છાઈ તે વ્યકિત કરતા વધારે પ્રાથમિકતા ધરાવે. પરંતુ રાજય એ નિયંત્રણ કાયમ રાખવું જોઈએ: દરેક માલિકે પોતાને રાજયના એજન્ટ તરીકે સમજવું જોઈએ. ... થર્ડ રીક હંમેશા સંપત્તિ માલિકો પર નિયંત્રણનો હક કાયમ રાખશે.&lt;ref&gt;કાલિક, એડુઆર્ડ (1968). ''ઓહ્ને માસ્કે''  (''વિથાઉથ એ માસ્ક'' ), ફ્રેન્કફર્ટ્ર સોસાયટે-ડ્રકેરેઇ, પાના. 11, 32–33. આર એચ. બેરી દ્વારા અનુવાદિત ''અનમાસ્કડ: ટૂ  કોન્ફિડેન્શિઉલ ઈન્ટરવ્યુઝ વીથ હિટલર ઈન 1931.'' , લંડન: ચાટ્ટો એન્ડ વિન્ડસ, 1971. આઇએસબીએન 9780761933250. હિટલરની ગૂપ્ત મૂલાકાતો 1931 રીચાર્ડ બેરીંગ સાથે હતી જે ''લીપીઝીગર ન્યૂઈસ્ટા નાચરીકટેનના''  સંપાદક હતા. સાઇટેડ ઇન: બેલ, જર્મા (2006). [http://www.ub.es/irea/working_papers/2006/200607.pdf અગેંન્સ્ટ ધ મેઈનસ્ટ્રીમ: નાઝી પ્રાઈવેટાઈઝેશન ઈન 1930 જર્મની], રીસર્ચ ઈન્સ્ટીટયૂટ ઓફ એપ્લાઈડ ઈકોનોમિકસ વર્કિંગ પેપર્સ 2006/7, પાનું. 14. આમાં પણ સાઇટેડ હતું [[રિચાર્ડ પાઇપ્સ]], ''પ્રોપર્ટી એન્ડ ફ્રિડમ'' , 1998, પાનું.416; જે આમાં પણ સાઇટેડ હતું રિચાર્ડ એલન એપ્સ્ટેન, ''પ્રિન્સીપલ્સ ફોર અ ફ્રી સોસાયટી'' , ડે કાપો પ્રેસ, પાનું. 168. આઇએસબીએન 9780761933250.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 1932 માં નાઝી પક્ષના પ્રવકતા [[જોસેફ ગ્યોબ્બેલસ]] એ કહયું હતું કે નાઝી પક્ષ એ “કામદારનો પક્ષ” છે; &quot;એ મજુરવર્ગના હિતમાં છે અને નાણાંકીયના વિરોધમાં છે&quot;.&lt;ref name=&quot;thosedamnednazis&quot;/&gt;

કામદાર વર્ગના નગરોમાં નાઝી ઝુંબેશ વિજ્ઞાપનો મૂડીવાદ વિરોધ પર ભાર મૂકતા હતા, જેમ કે એકમાં કહયું હતું કે “સડેલાં ઔદ્યોગિક તંત્રને સાચવવાને રાષ્ટ્રીયવાદ સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી. હું જર્મનીને પ્રેમ અને મૂડીવાદને નફરત કરી શકુ છું.”&lt;ref&gt;બેંડરસ્કાય, જોસેફ ડબલ્યુ. ''એ હિસ્ટરી ઓફ નાઝી જર્મની: 1919-1945'' . બીજી આવૃત્તિ. બર્નહામ પબલિશર્સ, 2000. પાનું. 58-59.&lt;/ref&gt;

=== કામદાર વર્ગ અને મધ્ય વર્ગને દરખાસ્ત ===
1922 માં નાઝીપક્ષ રાજકીય રીતે વિરલ છે તેવી જર્મન જનતાની વિચારણા થાય તેની ખાતરી કરવા માટે, એેડોલ્ફ હિટલર એ બીજા રાષ્ટ્રીયવાદ અને જાતિવાદ રાજકીય પક્ષો સામુહિક જનતાથી ખાસ કરીને નીચલા - અને કામદાર વર્ગના યુવાન લોકો સાથે જોડાયેલા નથી તેવો સંદેહ કર્યો:

{{quote|The racialists were not capable of drawing the practical conclusions from correct theoretical judgements, especially in the Jewish Question. In this way, the German racialist movement developed a similar pattern to that of the 1880s and 1890s. As in those days, its leadership gradually fell into the hands of highly honourable, but fantastically naïve men of learning, professors, district counsellors, schoolmasters, and lawyers&amp;nbsp;— in short a bourgeois, idealistic, and refined class. It lacked the warm breath of the nation’s youthful vigour.&lt;ref&gt;Burleigh, Michael. 2000. ''The Third Reich: A New History.'' New York, USA: Hill and Wang. pp. 76-77.&lt;/ref&gt;}}

ઘણા કામદાર વર્ગો તેઓના સમર્થકો અને સભ્યો હોવા છતાં [[નાઝી પક્ષ]]ની કામદાર વર્ગ અંગેની દરખાસ્ત ના તો સત્ય હતી ન તો પ્રભાવશાળી કારણ કે તેની રાજકીયતા મોટાભાગે મધ્ય વર્ગને સંબોધીત હતી, એક સ્થિર પ્રો-ધંધાકીય રાજકીય પક્ષના ભારરૂપે અને ન તો ક્રાંન્તિકારી કામદાર પક્ષના રૂપે.&lt;ref name=&quot;Burleigh, 2000. p. 77&quot;&gt;બરલેહ, 2000. પાનું. 77.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Burleigh, 2000. p. 77&quot;/&gt; તેમાં પાછું, 1920 ના દશકની [[શ્વેત કોલરવાળી]] મધ્ય વર્ગીય નાણાંકીય પડતી થયેલ તેઓના નાઝીવાદના મક્કમ સમર્થનમાં હતી તેથી મોટી ટકાવારીમાં મધ્ય વર્ગોએ નાઝીઓ માટે ટેકો જાહેર કર્યો.&lt;ref name=&quot;Burleigh, 2000. p. 77&quot;/&gt; પ્રારંભિક 1930 ના દશકના જે ગરીબ દેશ [[વેયમર પ્રજાસત્તાક]]માં, નાઝી પક્ષે બેરોજગાર અને ઘર વિનાના માટે અન્ન અને રહેઠાણ સાથે સામાજિક નીતિઓની જાણ કરાવી – જેઓને પાછળથી બ્રાઉનશર્ટ ''[[સ્ટર્માબટેંલંગ]]''  (એસએ - સ્ટોર્મ ડીટેચમેન્ટ) માં પાછળથી ભરતી કરી..&lt;ref name=&quot;Burleigh, 2000. p. 77&quot;/&gt;

=== જાતિવાદ અને અતિ-રાષ્ટ્રીયવાદ ===
{{further|[[Nazism and race]]|[[Racial policy of Nazi Germany]]}}
{{organize|section|date=April 2010}}
[[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 146-2005-0168, Alfred Rosenberg.jpg|thumb|right|150px|એલ્ફ્રેડ રોસનબર્ગ: નાઝિવાદના જાતિવાદી સાહિત્યકાર]]
નાઝીવાદનો જાતિવાદનો વિષય ''[[દાસ વોલ્ક]]''  છે, જર્મન લોકો જે સતત [[જયૂડો-બોલ્શેવાદ]] દ્વારા થતા સંસ્કૃતિક આક્રમણ હેઠળ રહેતા હતા, જેમને નાઝી પક્ષના નેતૃત્વ હેઠળ એક થવું જરુરી હતું અને નાઝીવાદના સ્પાર્ટી [[રાષ્ટ્રીય મત]]ના રીતે જયાં સુધી વિજયી ના થાઓ સંયમી રહેવું, આત્મશિષ્ટ રહેવું, અને આત્મ ત્યાગી રહેવું.&lt;ref name=&quot;Kershaw_2&quot;&gt;[[ઈયાન કરશો]], ''હીટલર: એ પ્રોફાઈલ ઈન'' , પ્રથમ ચેપ્ટર “ધ પાવર ઓફ ધ આઇડિયા” (લંડન, 1991, સુધારો. 2001).&lt;/ref&gt; એડોલ્ફ હીટલરની રાજકીય કથા ''[[મેન કેમ્ફ]]''  (''મારા સંઘર્ષ'' ) માં પ્રતિપાદન કર્યું છે, નાઝીવાદના ''વેલ્ટનશોઉંગ'' નું ત્રણ સિધ્ધાંતવાદ સાથે: માનવ જાતિયઓમાં વિશ્વ સર્વોચ્ચતા માટે સંઘર્ષરૂપે [[ઇતિહાસ]], જે ફકત [[પ્રવિણ જાતિ]] દ્વારા જીતાયેલી, ''હેરેનવોલ્ક'' ; નિર્ણાયક, [[તાનાશાહી]] (''[[ફ્યુહરરપ્રિનઝિપ]]'' ) (નેતા સિદ્ધાંત); અને સામાજિક સંસ્કૃતિ અને આર્થિક અનબનનો વિશ્વવ્યાપી સ્ત્રોત રૂપે [[યુહુદી વિરોધ]] છે. 

જયૂડો-બોલ્શેવાદ વિવાદ [[સાજિશ સિધ્ધાંત]] યહુદી વિરોધી અને [[સામ્યવાદ વિરોધી]]પરથી ઉત્પન્ન થાય છે; એડોલ્ફ હીટલર એ 1907 થી 1913 ના વેનિસ જીવનની જિંદગી જીવીને અને નિરીક્ષણ કરીને પ્રથમ તેણી વિશ્વ દૃષ્ટિ મેળવી હતી અને એ નિર્ણય પર આવ્યા કે [[ઓસ્ટ્રો-હંગેરી સામ્રાજય]] જાતિય, ધાર્મિક અને સંસ્કૃતિ હાઇરાર્કીનો સમાવેશ કરે છે; તેઓના અર્થઘટન પ્રમાણે, “આર્યન” સૌથી ઊંચાઈ પર છે, આખિરકાર, શ્વેત પ્રવિણ જાતિ, જયારે યહુદી અને [[જીપ્સીઓ]] તળિયે છે.&lt;ref name=&quot;Kershaw&quot;/&gt;

નાઝીવાદનો મૂળ સિધ્ધાંતએ વિવિધ [[રાષ્ટ્ર રાજયો]]માં &quot;અનુસૂચિતપણે&quot; વિભાજન થયેલ દરેક [[જર્મન જાતિ]]નું એકીકરણ છે. નાઝીવાદના [[જાતિવાદી]] સિધ્ધાંતો ફ્રેન્ચ [[આર્થર ડે ગોબીન્યુ]]ના પ્રારંભિક [[શ્વેત સર્વોચ્ચ]] લેખો (''[[એન એસે ઓન ધ ઇનઇક્વોલિટિ ઓફ ધ હ્યુમન રેસિસ]]'' ); બ્રિટન [[હ્યુસ્ટન સ્ટ્યુવર્ટ ચેમ્બરલેન]] (''[[ધ ફાઇન્ડેશન્શ ઓફ નાઇનટિન્થ સેન્ચ્યુરી]]'' ); અને અમેરીકી [[મેડીસન ગ્રાન્ટ]] (''[[ધ પાસિંગ ઓફ ધ ગ્રેટ રેસ: અથવા ધ રેસિયલ બેસીસ ઓફ યુરોપિયન હિસ્ટરી]]'' )માં થી મેળવવામાં આવ્યા હતા.  

તેમના વિચારો રીકસ્ટેજ સેક્રેટરી, [[અલ્ફ્રેડ રોશનબર્ગ]] દ્વારા ''[[ધ મીથ ઓફ ધ ટવેન્ટીઅથ સેન્ચુરી]]''  માં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા જે એક એક [[કૃત્રીમ વૈજ્ઞાનિક]] પ્રબંન્ધ હતો જે દર્શાવતો હતો કે: રચનાની ઉત્તરી કેન્દ્રથી જેણે આપણે [[એટલાન્ટિસ]] કહી શકીએ, સાચા ડૂબેલા એટલાન્ટિક ખંડને નિર્વિવાદરૂપે માન્યા વગર, યોધ્ધાઓનો ગિરોહ એકવખત ઉભર્યો હતો, [[નોર્ડીક]]ના સદેવ નવીનીકરણ અને અવતારીની આજ્ઞાપાલનમાં આકાર માટે જગ્યા અને કબજે કરવાના અંતર માટે ઉત્કંઠત હતા&quot;.&lt;ref&gt;એલ્ફ્રેડ રોઝનબર્ગ: દર માયથસ ડેસ 20. જહરુહનડર્ટસ. આઈન વેર્ટંગ ડર સીલીસ્ક જેયસટીજેન ગેસટલ્ટેકેમ્પ્ફે અનસરર ઝેટ, 1-34. ઓલ્ફ., મુનચેન 1934&lt;/ref&gt; ટેરેન્સ બોલ અને રીચાર્ડ બેલામી મુજબ ''ધ મિથ ઓફ ધ ટવેન્ટીઅથ સેન્ચ્યુરી''  એ નાઝીવાદ માટે ''મેઈન કેમ્ફ''  પછીની બીજું મહત્વનું પુસ્તક છે.&lt;ref&gt;બોલ, ટેરેન્સ એન્ડ બેલામી, રીચાર્ડ (2003). ''ધ કેમ્બ્રીજ હિસ્ટરી ઓફ ટવેન્ટીઅથ સેન્ચ્યુરી પોલિટિકિલ થોટ'' , કેમ્બ્રીજ: કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઇએસબીએન 0-907061-05-0&lt;/ref&gt; 


નાઝી જર્મનને જાતિય સર્વોચ્ચતા સ્થાપિત કરવામાં, એડોલ્ફ હીટલર એ &quot;રાષ્ટ્રને&quot; સર્વોચ્ચ રચેતા તરીકે પરિભાષિત કર્યો, અને તે કે મોટા રાષ્ટ્રો એ એક જ પ્રકારની ઉચ્ચ જાતિની વસ્તીના રચેતા હોય છે, જે એકત્રીત થઈ કામ કરતા હોય છે. આ દેશો એવી સંસ્કૃતિનો વિકાસ કરતા હોય છે જે &quot;કુદરતી સારી તબિયત અને આક્રમક, બુધ્ધિમાન, બહાદૂરી વિશેષતાઓ&quot; ધરાવતી જાતિઓમાંથી કુદરતી રીતે પેદા થાય. યારે નબળા દેશો એ તેઓ છે જે &quot;અશુધ્ધ&quot; અથવા તો &quot;ભેળસેળ વાળી જાતિઓ&quot;ના હોય છે કારણ કે તેઓ એકત્રીત નથી હોતા. હિટલરે દાવો કર્યો કે નીચી જાતિના લોકો પરાશ્રયી ''[[અન્ટેરમેન્શ]]ચેન''  (અવમાનવીય) છે, મુખ્યપણે યહુદીઓ જેઓ ''[[લેબનસનવર્ટેસ લેબન]]''  (&quot;જીવન - નિરર્થક જીવન) જીવી રહયા છે, જાતિય હીનભાવ ભોગવવાના કારણે અને તેમના ભટકતા, રાષ્ટ્ર વિનાના મોટા રાષ્ટ્રો પરના આક્રમણોના કારણે - જેમ કે જર્મની માટે રાષ્ટ્રીય અનેકતાની પરવાનગી આપવી ક્યાં તો પ્રોત્સાહન આપવું એ પ્રત્યક્ષ ભૂલ છે.

બીજા વિશ્વયુધ્ધ દરમિયાન જયારે, બહુ ઓછા જર્મન સૈનિકો સાથે બહુ બધા પ્રદેશો પર કબજો મેળવ્યો ત્યારે નાઝીવાદે [[પ્રવીણ જાતિ]]માંની પરિભાષાને વિસ્તારી તેમાં [[ડચ]]ના [[સ્કેનડિનેવિયા]]ના લોકોનો પણ સર્વોચ્ચમાં સમાવેશ કર્યા, જર્મન વંશ ''હેરેનવોલ્ક'' , જેથી તેમને ''[[સ્કટઝસ્ટાફેલ]]''  ([[એસએસ]])માં ભરતી કરી શકાય.
[[ચિત્ર:Wir stehen nicht allein.jpg|thumb|175px|નાઝી યુજેનિકસ: “વી ડૂ નોટ સ્ટેન્ડ એલોન” (1936).]]

હિટલર એવી દલીલ કરે છે કે જે તેમના દેશની સુરક્ષા નથી કરી શકતા તે એક દેશ માટે લાયક નથી. તે કહેતા કે ગુલામ જાતિ જેમ કે [[ગુલામી કરતા લોકા]]નો પ્રવિણ જાતિના લોકો કરતા જીવન પર ઓછો હક છે – ખાસ કરીને ''[[લેબનસરોઉમ]]'' . તેણે દાવો કર્યો જે ''હેરેનવોલ્ક'' ને તેમના દેશમાંથી હીન [[દેશી જાતિઓ]]ને પરાજય કરવાનો પૂરો હક્ક છે.&lt;ref name=&quot;Lebensraum&quot;&gt;
 “બીબીસી - હિસ્ટરી - હિટલર એન્ડ &quot;લેબનસ્રમ&quot; ઈન ધ ઈસ્ટ” (ઇતિહાસ),
 www.bbc.co.uk, 2004, વેબપેજ:
 લેબેનસ્રોમ
&lt;/ref&gt; 

હીટલરે દલીલ કરી કે “ગૃહસ્થાન વિનાની જાતિઓ” એ “પરાશ્રયી જાતિઓ” છે અને જેટલી વધારે સમૃધ્ધ પરાશ્રયી જાતિ તેટલી જ વધારે જેહરીલી તેમની પરાશ્રયીતા. તેથી પ્રવિણ જાતિ ''[[હિમેત]]'' માં પરાશ્રયી જાતિને મારી નાખીને પોતાને સહેલાઇથી શક્તિશાળી બનાવી શકે છે. નાઝીવાદનો ''હેરેનવોલ્ક''  સિધ્ધાંતિક મત ''ડાય એન્ડલોસંગ''  ([[અંતિમ ઉકેલ]]) માં સમજદારી માને છે કે યહુદી, [[જીપ્સી]]ઓ, [[ચેક્સ]], [[પોલ્સ]], માનસિક રોગી, અપંગ, વિકલાંગ, સમલિંગીકામી અને બીજા અયોગ્ય માનાવમાં આવતા લોકોને [[નષ્ટ]] કરી દેવા જોઈએ. [[હોલોકોસ્ટ]] દરમિયાન [[વેફફન-એસએસ]], [[વેહરમેકટ]] સૈનિકોએ અને જમણા પક્ષના અનુલશ્કરી સરકારી સૈનિકોએ લગભગ 11 મિલિયન લોકોને નાઝી દ્વારા કબ્જે કરાયેલી ભૂમિ પર [[કેન્દ્રીકરણ શિબિર]], [[યુધ્ધના કેદી]] શિબિર, [[કામદાર શિબિર]] અને મૃત્યુ શિબિર જેમ કે [[ઓશ્વીયટઝ શિબિર]] અને [[ટ્રેબલીન્કા નષ્ટ શિબિર]] દ્વારા મારી નાંખ્યા.
[[ચિત્ર:Flag Schutzstaffel.svg|thumb|150px|left|સ્કટઝસ્ટેફલ ઈનસાઈન ઓબ્લીક, વાઈટ સીગ રયુન્સ ઓન બ્લોક]] 

જમર્નીમાં પ્રવિણ જાતિ સાધારણને ''ડયૂટસ્કે વોલ્ક'' ને શુધ્ધિ કરી મેળવવામાં આવ્યા. (જુઓ: [[યુજેનિક્સ]]; અસક્ષમ લોકોને [[અવૈચ્છિક સુખદ મૃત્યુ]] આપવું અને માનસિક રોગીઓને [[ફરજીયાત વંધ્યીકરણ]] કરાવવું એ તેણી પરાકાષ્ઠા હતી. સિધ્ધાંતવાદના પ્રતિવાદ એ [[એડોલ્ફ હિટલર]]નું [[સ્પાર્ટા]]ને (11th c.–195 BC) મૂળ ''વોલ્કીસ્ચ''  રાજય તરીકે વિચારવું હતું; તેઓ તેમની જાતિય પવિત્રતાને જાળવવા માટે જન્મજાત ખામીવાળા બાળકોનો નાશ કરવાની અનાસકિતના વખાણ કરતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite book |author=[[Adolf Hitler|Hitler, Adolf]]
 |title=[[Hitler's Secret Book]] |year=1961
 |publisher=Grove Press |location=New York
 |isbn=0394620038 |oclc = 9830111
 |pages=8–9, 17–18 |quote=Sparta must be regarded as the first Völkisch State. The exposure of the sick, weak, deformed children, in short, their destruction, was more decent and in truth a thousand times more humane than the wretched insanity of our day which preserves the most pathological subject. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Mike Hawkins |title=Social Darwinism in European and American Thought, 1860–1945: nature as model and nature as threat |year=1997
 |publisher=Cambridge University Press |isbn=052157434X
 |oclc = 34705047 |pages=276
 |url=http://books.google.com/books?id=SszNCxSKmgkC&amp;pg=PA276&amp;dq=Hitler%27s+Secret+Book+sparta&amp;ie=ISO-8859-1&amp;sig=q5g40V7M6bHFNX8pm4ZD65FxH6s#PPA276,M1
 |quote=}}&lt;/ref&gt; 
&quot;[[સ્પાર્ટા]]ને પ્રથમ ''[[વોલ્કીસ્ચ]]''  રાજયના રૂપે માનવું જોઈએ. માંદા, નબળા, ખામીવાળા બાળકોને પરિત્યાગ, ટૂંક તેમનો નાશ એ વધારે શાલીન હતો અને હકીકતમાં આપણા સમયના અભાગા પાગલપન જે સૌથી રોગાત્મક લોકોને સાચવી રાખે છે તેના કરતા હજાર ગણા વધારે માનવોચિત હતું&quot;.

નાઝીના યહુદીઓના પ્રત્યે સંસ્કૃતિ મતો, [[સેમીટીક વિરોધી]] ''[[ધ પ્રોટોકલ્સ ઓફ ધ એલ્ડર્સ ઓફ ઝીઓન]]''  પર આધારિત હતા જે ભાર આપતા હતા કે યહુદીઓ જર્મનો અને રાષ્ટ્ર-રાજય વચ્ચે હકસાવી વિભાજન કરે છે. તો પણ નાઝી સેમિટી વિરોધ શારીરિક અને [[જાતિય]] પણ હતો. નાઝીના પ્રવકતા [[જોસેફ ગ્યોબ્બેલસ]]એ કહયું હતું કે: “યહુદી એ દુશમન છે અને એ લોહીની શુધ્ધતાના વિનાશક છે, તેઓ આપણી જાતિના સભાન વિનાશક છે ... સમાજવાદી તરીકે, આપણે યહુદીઓના વિરોધી છીએ કારણ કે આપણે જોઈએ છીએ, હિબ્રુસમાં, [[મૂડીવાદ]]નું અવતરણ, રાષ્ટ્રની સંપતિનો દુરપયોગ.”&lt;ref name=&quot;thosedamnednazis&quot;&gt;ગોબ્બેલ્સ, જોસેફ; મોલનિર (1932). ''ડાય વરફલૂકટન હાકેનફ્રેઉઝલર. '' ''એટવાસ ઝમ નાચડેનકેન'' . મ્યુનિક: ફ્રાન્સ એહર નાકફોલ્ગર. અંગ્રેજી અનુવાદ: ''[http://www.calvin.edu/academic/cas/gpa/haken32.htm ધોસ ડેમડ નાઝીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312080509/http://www.calvin.edu/academic/cas/gpa/haken32.htm |date=2008-03-12 }}'' .&lt;/ref&gt;

[[નાઝી જર્મની]] સિધ્ધાંતવાદી પણે [[જાતિભેદીય પરિભાષિત]] ''ડશે વોલ્ક''  (જર્મન લોકો) પર આધારિત છે, જે રાષ્ટ્રીયવાદની હદોને નકારી કાઢે છે.&lt;ref&gt;કહેવાતા &quot;ટ્રાન્શનેશનલ&quot;, માઈકલ મેન, સંદર્ભો જુઓ.&lt;/ref&gt; [[નાઝી પક્ષ]] અને જર્મન લોકો ''[[વોલ્કસજીમેર્નસ્કાફટ]]''  (લોકોના સમાજ)માં વધારે દૃઢ બન્યા, જે અંતિમ ઓગણીસમી સદીમાં નવો અખતરો હતો, કે નાગરિકોની સાંપ્રદાયિક ફરજ ''[[રીક]]''  (જર્મની) તરફ છે, સભ્ય સમાજ કરતાં પણ વધારે; નાગરિક રાષ્ટ્રનો નાઝીવાદ આધાર; ''[[સમાજવાદ]]'' ને વોલ્ક (જર્મન લોકો) તરફની સામાન્ય ફરજો દ્વારા જ પામી શકાય, ''[[ગ્રોડશલેન્ડ]]'' ની સ્થાપના માટે [[ત્રીજા રીક]]ની સેવા કરીને, જે લોકોની ઈચ્છાને સમ્મિલિત કરે છે. આથી નાઝીવાદ એ અતિ રાષ્ટ્રીયવાદને પ્રોત્સાહન આપ્યું, વિશ્વપ્રધાન આર્યન ''વોલકગેમેનસ્કાફ્ટ'' ને સ્થાપિત કરવા માટે. ''[[મેઈન કેમ્ફ]]''  ના આ કેન્દ્રીય મતનો સાર છે ''ઈન વોલ્ક, ઈન રીક, ઈન ફ્યુહરર''  એટલે કે ( એક લોકો, એક સામ્રાજય, એક નેતા) નો આદર્શ.

=== સમલિંગતાનો વિરોધ ===
{{further|[[Persecution of homosexuals in Nazi Germany and the Holocaust]]}}
[[ચિત્ર:Berlin Pink Triangle.JPG|thumb|right|150px|હોમોફોબીયા: બર્લીનની સમલીંગકામી પિડિતોના નરસંહારની યાદગીરી; ટોટગેરસ્કેલેગન-ટોટગેસ્કેવિજેન (સ્ટ્રક ડેડ-હસ્ડ અપ)]] 
ફેબ્રુઆરી, 1933 ના અંતમાં [[અર્નસ્ટ રોહમ]] - [[ર્સ્ટમાબ્ટેલંગ]] (એસએસ) ના સમલિંગી નેતાના નરમ પડી ગયેલા પ્રભાવો ઘટી ગયા, નાઝીપક્ષે બધા [[સમલિંગીપ્રવૃત્તિવાળી]] કલબોનો બંધ કરાવી દીધા જયાં ગે, લેસ્બીયન અને બાયસેક્સ્યુઅલ બર્લિનવાસીઓ મળતા હતા. તેઓએ એકેડેમીક અને અશ્લીલતા જાતિય પ્રકાશનોને પણ બહિષ્કૃત કર્યા. માર્ચ 1933માં [[કર્ટ હીલર]], મેગ્નસ હીર્સફેલ્ડના ''[[ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફર સેકસ્યુલવિઝેનશાફ્ટ]]''  (જાતિય સંશોધનની સંસ્થા)ના વ્યવસ્થાપકને [[કેન્દ્રીયકરણ શીબીર]]માં કેદ કરવામાં આવ્યા. 6 મે 1933 ના રોજ [[હીટલરના યુવાન]] સભ્યોએ [[જાતિય સંશોધનની સંસ્થા]] પર હુમલો કર્યો અને જાહેરમાં તેની લાયબ્રેરી અને જાહેર દફતરને ગલીઓમાં બાળી નાખી. તેઓ લગભગ 20,000 પુસ્તકો અને લેખોને અને સાથે સાથે 5,000 જેટલી છબીઓને નષ્ટ કરી નાંખી. તેઓએ સંસ્થાની ગે, લેસ્બીયન, દ્વિલિંગી અને લિંગ પરીવર્તન રોગીઓની સૂચિને કબજે કરી હતી. 

શરૂઆતમાં, હિટલરે રોહમની નાઝીઓની સુરક્ષા કરેલી જેમણે તેણી સમલિંગકામનાને પક્ષની સમલિંગીકામ વિરોધી નીતિનું ઉલ્લંઘન માનેલું. જ્યારે રોહમ નાઝી પાર્ટીના નેતૃત્ત્વ માટે રાજકીય રીતે યોગ્ય ઉમેદવાર તરીકે સાબિત થયા ત્યારે હિટલરે 1934 માં અન્ય નાઝી રાજકીય વિરોધીઓ સહિત તેઓની હત્યા કરવાના આદેશો આપ્યા. આ સફાઇને [[નાઇટ ઓફ લોન્ગ નાઇવ્સ]] તરીકે ઓળખવામાં આવી. એસએમાં ગુસ્સો ના ભડકે તે માટે નાઝી નેતાઓએ રોહમની હત્યાને એ વાત પર ન્યાયી ઠરાવી કે તે સમલિંગી હતા.  

[[સ્કુત્સસ્ટાફેલ]] (એસએસ) ચીફ હિનરિક હિમેલર, પ્રારંભમાં જે રોહમના ટેકેદાર હતા, તેઓએ તેને સમલિંગતાના ગુનાઓમાં બચાવ કર્યો હતો  દલીલ કરતા કે તેઓ યહુદી પાત્રોના વધની સાજિશની પરિણામ છે. નાઇટ ઓફ લોન્ગ નાઇવ્સ પછી, હીટલરે હમલરને પ્રમોટ કર્યો જેણે ઉત્સાહી રીતે સમલિંગકામનાને કચડી નાંખી, એવું કહીને કે: “આપણે આ લોકોના મૂળ અને શાખા નષ્ટ કરી દેવી જોઇએ.... સમલિંગોનો વિલોપ થઈ જવો જોઇએ&quot;.&lt;ref&gt;પ્લાન્ટ, 1986, પાનું. 99.&lt;/ref&gt; 1936માં સમલિંગીકતા અને ગર્ભપાત સાથે લડાઈ કરવા માટે હિમ્મલરે રીક કેન્દ્ર દફતરની સ્થાપના કરી. નાઝીઓએ કાયદાકીય જાહેર કર્યું કે સમલિંગકામના એ “પુસ્ટિકર પ્રસિધ્ધ ભાવના” ના વિપરીત છે, જેમાં ગે લોકોને “જર્મન લોહીના દૂષિતકાર” તરીકે ઓળખાવ્યા. નાઝી શાસને 100,000 જેટલા સમલિંગોને 1930 ના દશક દરમિયાન કેદ કરી દીધા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_/ai_n14142669|title=Holocaust: Gay activists press for German apology|last=Bennetto|first=Jason|date=1997-11-01|work=[[The Independent]]|access-date=2008-12-26|archive-date=2009-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205001249/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_19971101/ai_n14142669/pg_1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કેન્દ્રીયકરણ શિબિર કેદીઓના રૂપમાં, સમલિંગો પુરૂષોને [[ગુલાબી ત્રિકોણ]] ઓળખ બિલ્લો પહેરવા માટે દબાણ કરવામાં આવતું..&lt;ref&gt;''ધ હોલોકોસ્ટ ક્રોનિકલ'' , પબ્લીકેશન્સ ઈન્ટરનેશનલ લિમીટેડ, પાનું. 108.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;પ્લાન્ટ, રીચાર્ડ, ''ધ પીંન્ક ટ્રાઈએન્ગલ: ધ નાઝી વોર અગેંન્સ્ટ હોમોસેક્ષ્યુલ્સ'' , ઓઉલ બુક્સ, 1988, આઇએસબીએન 0-8050-0600-1.&lt;/ref&gt;

નાઝીઓના સમલિંગી વિરોધી કાયદાઓ [[લેસ્બીયનો]]ને વધારે સતાવતા નહતા કારણ કે નાઝીઓ માનતા હતા કે સ્ત્રી સમલિંગી ને વડા [[પુરૂષના રીતિરીવાજ]] પ્રમાણે વિજાતીયલિંગ સાથે અનુકૂળ કરવા સમજાવી કે વિવશ કરવી સહેલી છે. તેમ છતાં, નાઝીઓ લેસ્બીયનોને પારિવારીક મૂલ્યોને માટે સંસ્કૃતિક ખતરો માનતા હતા અને કાયદાકીય રીતે તેમને સમાજ વિરોધીના રૂપે ઓળખતા હતા. કેન્દ્રીયકરણ શિબીર કેદીઓ જો લેસ્બીયન હતા તેમણે [[કાળા ત્રિકોણ]] બિલ્લો પહેરવા મજબૂર કરાયા હતા.

=== ચર્ચ અને રાજય ===
{{See|Religious aspects of Nazism|Religion in Nazi Germany|Positive Christianity}}
[[ચિત્ર:1543 On the Jews and Their Lies by Martin Luther.jpg|thumb|right|175px|ઓન ધ જયૂસ એન્ડ ધેર લાઈવ્સ, માર્ટિન લુથર દ્વારા વિટનબર્ગ 1543]]
હિટલર એ તેઓના બુધ્ધિવાદકરણને પારંપારિક [[રોમન કેથોલીકવાદ]]ની આલોચનાના સમર્થન દ્વારા [[ધાર્મિક]] શિક્ષામાં વ્યાપક કરી. ખાસ કરીને અને [[સકારાત્મક ઈસાઈ ધર્મ]]ના નજીક તેણે કેથોલીવાદનો વિરોધ કર્યો કારણ કે તે વિશિષ્ટ જાતિ અને તેની સંસ્કૃતિનો ધર્મ ન હતો. તે જ રીતે, નાઝીઓએ નાઝીવાદ સાથે [[લુથરવાદ]]ના [[સંઘટિત]] ધર્મવિહોણા ભૂતકાળમાંથી [[સમાજિક તત્ત્વો]]ને જોડયા. હિટલરના ધર્મવિજ્ઞાનએ લશ્કરીવાદને જોડયું, એવું પ્રસ્તાવિત કરીને કે તેની સાચી-પ્રવિણ જાતિ છે, કારણ કે તે દિલાસા દેનારા જૂઠાણાને નકારી પ્રવિણતા હાંસિલ કરે છે. “સચ્ચાઇના ઉલ્લંઘનમાં” ધર્મો જે પ્રેમ સહનશકિત અને સામ્યતા શીખવે છે તે અંગે હીટલર કહે છે કે તેઓ જુઠા છે, ગુલામી ધર્મો છે અને માણસ જે કહે છે કે તે “સચ્ચાઈ” ને ઓળખે છે તે “કુદરતી નેતા” છે, જયારે જે નકારી કાઢે છે તે “કુદરતી ગુલામો હોય છે&quot;; માટે, ગુલામો, ખાસ કરીને બુધ્ધિશાળી, સતતપણે તેમના માલિકને ખોટા ધર્મો સાથે સતાવે છે.

જો કે “રાષ્ટ્રીય સમાજવાદી નેતાઓ અને ધર્મસિધ્ધાંતો મૂળરૂપે દૂરાગ્રહીરૂપે ધર્મવિરોધી હતા” નાઝી જર્મની મોટાભાગે ચર્ચો પર સીધા રૂપથી આક્રમણ નહતા કરતા; સિવાય કે જયાં પાદરીઓ નાઝી સરકાર સાથે ગોઠવવાની ના પાડે. [[માર્ટિન બોર્મન]], એક પ્રભાવી નાઝી અધિકારી, એ કહયું હતું કે: “પાદરીઓને અમે ચુકવણી કરીશું અને તેના પરિણામે તેઓ તે જ શીખવશે જે અમે ઈચ્છીએ છીએ. જો અમે કોઈ પાદરીને આ સિવાય વર્તતા જોયા, તો તેનું કામ પતાવી દેવામાં આવશે. પાદરીના કાર્યોમાં પોલેન્ડના લોકોને, મૂર્ખ અને ઓછી અક્કલવાળાને ચુપ રાખવાનો સમાવેશ થાય છે.&quot;&lt;ref&gt;[http://press.umsystem.edu/spring2004/davidson.htm ડેવીડસન, યુજીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113143951/http://press.umsystem.edu/spring2004/davidson.htm |date=2010-01-13 }}. ''ધ ટ્રાયલ ઓફ ધ જર્મન્સ''  મૂળરૂપે પ્રકાશિત: ન્યુ યોર્ક : મેકમિલન, 1966. પુન: પ્રકાશિત યુનિવર્સિટી ઓફ મિસ્સોરી પ્રેસ, 1997. પાનું. 527. &lt;googlebooks.com&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;નુરેમબર્ગ ટ્રાયલ પ્રોસિડીંગ્સ વોલ્યુમ 7&quot; (ફેબ્રુ 8, 1946) ''ધ એવેલોન પ્રોજેકટ ડોકયુમેન્ટસ ઈન લો, હિસ્ટરી અને ડિપ્લોમેસી ડિસ્કસ્ડ''  પ્રાપ્ત: 2008-10-25. &lt;http://avalon.law.yale.edu/imt/02-08-46.asp&gt;&lt;/ref&gt; પોલેન્ડના નૈતિક પતન માટે નાઝીઓએ પોલેન્ડના કેથોલીક પાદરીઓનાં લગભગ 16 ટકાને મારી નાંખ્યા; 38 ધાર્મધ્યક્ષમાંથી 13 ને કેન્દ્રીયકરણ શબિરિમાં મોકલી દેવાયા.&lt;ref&gt;[[પાયટ્રોવસ્કી, ટોડઝ]]. ''પોલેન્ડસ હોલોકોસ્ટ: એથનીક સ્ટ્રાઈફ, કોલોબરેશન વીથ ઓકયુપાઈંગ ફોર્સીસ એન્ડ જીનોસાઈડ ઈન ધ સેકન્ડ રીપબ્લીક, 1918-1947''  મેકફરલેન્ડ, 1998. NC. પાનું. 28. &lt;googlebooks.com&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cjs.utoronto.ca/faculty/bergen-doris બર્ગન, ડોરીસ એલ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501065719/http://cjs.utoronto.ca/faculty/bergen-doris |date=2011-05-01 }} ''વોર એન્ડ જીનોસાઈડ: એ કોનસાઈઝ હિસ્ટરી ઓફ ધ હોલોકાસ્ટ''  પાનું. 105. રોમેન અને લીટલફીલ્ડ દ્વારા પ્રકાશિત, 2003 &lt;googlebooks.com&gt;&lt;/ref&gt; આ કાર્યોએ અને ચર્ચો અને ગુરુકુળ અને બીજી ધાર્મિક સંસ્થાઓને બંધ કરી, મોટાભાગે તો પોલેન્ડના પાદરીઓને નષ્ટ કરવામાં સફળ રહયા.&lt;ref&gt;&quot;ધ ટ્રાયલ ઓફ જર્મન મેજર વોર્સ ક્રિમીનલ્સ, સિટીંગ એટ ન્યુરેમબર્ગ&quot; (જાન્યુઆરી 8, 1946) ધ નીઝકોર પ્રોજેકટ &lt;http://www.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-04/tgmwc-04-29-02.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324175405/http://nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-04/tgmwc-04-29-02.shtml |date=2010-03-24 }}&gt;: ઉદાહરણ રૂપે, &quot;સમગ્ર ‘ક્રેઈસ’ (જિલ્લાઓ) આથી પાદરીઓથી વંચિત રહયા. પોન્ઝાન શહેરમાં 200,000 જેટલા કેથોલિકની ધાર્મિક દેખભાળ માટે શહેરમાં ફકત ચાર જેટલા પૂજારીઓ જ રહયા&quot;.&lt;/ref&gt; 

ઉપ-નાઝી દેશોમાં, ફાશીવાદ પાદરીવાદ-વિરોધ એ ગેરકાયદેસર હતો અને મોટાભાગે જુઠ્ઠા અનેતિકતાના આક્ષેપો&lt;ref&gt;''હોલી વોર''  &quot;ટાઈમ&quot; મે 31, 1937 &lt;http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,847866,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921040115/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,847866,00.html |date=2009-09-21 }}&gt;&gt;: '[હિટલર] લાંબા સમય એ વાતની &quot;સાબિતી&quot; મેળવવા માટે મહેનત કરી હતી કે જર્મન કેઠોલીક મઠોમાં અનૈતિકતાનું આચરણ થાય છે. એ સ્થિતિમાં આર્યન ભૂમિ પર કોથલીકવાદને ડામવાના વજયી પ્રયાસોમાં તેણે અદાલતમાં બધા અનૈતિક ટ્રાય્લ્સને તેજ સમયે હાજિર કરી દીધા. તેણે આશા હતી કે આટલા બધા ગુનાહો સાબિત થવાથી કેથોલિક ચર્ચની પ્રતિષ્ઠા નષ્ટ થઈ જશે અને રીકના 200,000 જેટલા કેથોલિક બાળકો કાંઈ પણ ખચકાટ વગર નાના બ્રાઉન શર્ટોમાં પરિવર્તિત થઈ જશે.'&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''ટ્રાયલ ઓફ જર્મન મેજર વોર ક્રિમિનલ્સ (વોલ્યુમ 3)''  ડિસે. 17, 1945. ધ નીઝકોર પ્રોજેકટ &lt;http://www.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-03/tgmwc-03-21-16.html&gt;&quot;કેથોલિક{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ચર્ચ સામેનો સંઘર્ષ હકીકતમાં વધારે કડવો થઈ ગયો, એમાં કેથોલિક સંગઠનોના વિઘટન; ...ચપળ નજદીકી વ્યવસ્થા કરેલ પ્રચારના માધ્યમ દ્વારા પાદરીની, ચર્ચની, વ્યવસ્થિત માનહાનિ, . . . 1942 ના ઉનાળામાં, 480 જર્મન બોલતા ધર્મના મંત્રીઓ ત્યાં ભેગા થયાનું જાણવામાં આવ્યું છે, એમાંથી 45 પ્રોટેસ્ટન્ટ્સ હતા અને બીજા કેથોલિક પાદરીઓ હતા. નવા પ્રવેશોના પ્રવાહ સત્તત ચાલુ હોવા છતાં, ખાસ કરીને બાવારીયાના, રીહેનિયા અને વેસ્ટફિલિયાના પ્રદશોમાંથી, તેમની સંખ્યા, તેમની મૃત્યુની સંખ્યા વધવાથી, તંત્રનો આંકડો એ વર્ષે 3પ0ને પસાર ના કરી શકયો. ના તો આપણે એને સંબંધિત ચુપ્પીઓ સાધવી જોઇએ જે કબજો કરાયેલ પ્રદેશોના છે (ખાસ કરીને કેથોલિક પોલેન્ડના પ્રદેશમાં) હોલેન્ડ, બેલજીયમ, ફ્રાન્સ (જેમાં હતા બિશપ ઓફ ક્લેરમોન્ટ) લક્ષેમબર્ગ, સ્લોવેનિયા, ઈટલી અને હંગેરી. આમાંના કેટલાંય પાદરીઓ અને સામાન્ય માણસોએ અવર્ણનીય દુ:ખ સહયું છે તેમના વિશ્વાસ માટે અને તેમના વ્યવસાય માટે&quot;.&lt;/ref&gt; દ્વારા વ્યકત કરીને નક્કી કરેલ પાદરીને અટકાયતમાં લેવામાં આવતા હતા અને છૂપી રીતે ગોસ્ટાપો અને એસડી ''[[એજન્ટ્સ પ્રોવોકેટીયર]]''  દ્વારા પરેશાન કરવામાં આવતા. એક નોંધનીય કિસ્સો છે [[ડિયેટ્રીક બોનોહોફેર]]નો, એક લુથર પેસ્ટોર અને ધર્મવિજ્ઞાની જે [[જર્મન પ્રતિરોધ]]માં નાઝીવાદ વિરુધ્ધ લડયા હતા.&lt;ref&gt;''ધ ટ્રાયલ ઓફ જર્મન મેજર વોર ક્રિમિનલ્સ (વોલ્યુમ 1)''  નવે. 21, 1945 ધ નીઝકોર પ્રોજેકટ &lt;http://www.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-01/tgmwc-01-02-04.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616075741/http://nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-01/tgmwc-01-02-04.html |date=2010-06-16 }}&gt; &gt;: &quot;એક સૌથી વધુ તીવ્ર અભિયાન રોમન કેથોલિક ચર્ચના વિરુધ્ધમાં કરવામાં આવ્યું હતું. હોલિ સિ સાથે એ યોજનાબધ્ધ સમજોતો કર્યા પછી, જે જુલાઈ 1933માં રોમમાં હસ્તાક્ષરિત થયો, જે કયારેય નાઝી પક્ષ દ્વારા પાલન કરવામાં નથી આવ્યો, કેથોલિક ચર્ચ સામે એક લાંબી અને લગાતાર ઉત્પીડન તેણા પાદરીપદ અને તેણા સભ્યો વિરુદ્ધ ચાલુ કરવામાં આવ્યું...પાદરીઓ, બિશોપો મારી નાખવામાં આવ્યા, તેઓને પરેશાન કરવા માટે તોફાનો કરવામાં આવ્યા અને ઘણાને રાહત છાવણીઓમાં મોકલી દેવાયા.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;નીઝકોર ''નાઝી કોન્સ્પિરસી એન્ડ એગ્રેશન વોલ્યુમ II, ક્રિમિનાલિટી ઓફ ગ્રૂપ્સ એન્ડ ઓર્ગેનાઈઝેશન્સ, ધ ગ્રેહમી સ્ટેટસપોલીસી (ગેસ્ટાપો) અને સાઈકેરઈટડેઈન્સ્ટ''  ધ નીઝકોર પ્રોજેક્ટ &lt;http://www.nizkor.org/hweb/imt/nca/nca-02/nca-02-15-criminality-06-07.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621122558/http://nizkor.org/hweb/imt/nca/nca-02/nca-02-15-criminality-06-07.html |date=2010-06-21 }}&gt;: '(2) ગેસ્ટાપો અને એસ.ડી., ચર્ચોના ઉત્પીડન માટેની પ્રાથમિક એજન્સીઓ હતી. ચર્ચ સામેની લડત ક્યારેય ગેસ્ટાપો અને એસડી દ્વારા જાહેરમાં નથી લવાય, જેવું કે યહુદીઓના ઉત્પીડનના મામલામાં થતું હતું. આ સંઘર્ષની શૈલી ચર્ચોને નબળા કરવા માટે થઈ હતી અને આખિરકારે યુધ્ધના અંતમાં ચર્ચોના અંતિમ વિનાશ માટે આ પાયો નાખવામાં આવેલ હતો. (1815-પીએસ) [. . . .] એ સંમેલનમાં અપાયેલા ભાષણની નોંધણીઓ પરથી સંકેત મળે છે કે ગેસ્ટાપો ચર્ચોને પોતાના દુશ્મન માને છે જેના પર દ્દઢ સંકલ્પ અને &quot;સાચા જનુન&quot; સાથે આક્રમણ કરવાનું છે....’&lt;/ref&gt; તો પણ નાઝીઓ ઘણીવખત તેમના રાજકારણને ન્યાય આપવા ચર્ચનો ઉપયોગ કરતા હતા, ઈસાઈ ચિન્હોને ''રીક''  ચિન્હો તરીકે ઉપયોગ કરી અને બીજા કિસ્સાઓમાં, ઈસાઈ ચિન્હોને ''રીક''  (જર્મન) ચિન્હોમાં બદલી, નાઝીવાદે આમ ચર્ચ અને રાજયને અતિ રાષ્ટ્રીયવાદી રાજકારણી તત્વરૂપે સમિશ્રિત કર્યાં - [[નાઝી જર્મની]] તેના આદર્શને વાકયમાં સ્વરૂપ આપ્યું કે ''ઈન વોલ્ક, ઈન રીક, ઈન ફ્યુહરર''  ( એક લોકો, એક સામ્રાજય, એક નેતા).&lt;ref name=&quot;StG&quot;&gt;સ્ટેગમેન-ગોલ 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chsbs.cmich.edu/history/faculty/johnson.htm જોન્સન, એરીક એ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605234229/http://www.chsbs.cmich.edu/History/faculty/johnson.htm |date=2010-06-05 }} ''નાઝી ટેરર: ધ ગેસ્ટાપો જયુસ એન્ડ ઓર્ડિનરી જર્મન્સ''  બેઝીક બુકસ, 2000. NY પાના. 234-235 &lt;googlebooks.com&gt;&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 146-1997-011-24, Julius Streicher.jpg|thumb|150px|left|Julius Streicher]]

નાઝી પક્ષના ઘણા રચેતાઓ અને નેતાઓ ''[[થુલે ગેસેલસ્કેફે]]''  (થુલે સમાજ) ના સભ્યો હતો, જેમને આર્યન જાતિની માન્યતઓને ધાર્મિક અને ધર્મવિજ્ઞાન સાથે અલોકિકતા સાથે અનુસૂચિત કરાવી હતી.&lt;ref&gt;ગુડરીક કલાર્ક 1985: 149 અને 2003: 114.&lt;/ref&gt; મૂળરૂપે, ''[[જર્માનેનોર્ડન]]'' માંથી ઉત્પન્ન થયેલ થુલસમાજ જે [[એરિયાસોફી]]ની જાતિય માન્યતા એ વહેચે છે જે સમગ્ર જર્મન સમૂહને માટે સામાન્ય હતા; [[રૂડોલ્ફ વોન સેબાટ્ટનડોર્ફ]] અને એક માણસ જેનું નામ વાઈલ્ડે હતું,તેમને થુલે સમાજને મંત્રતંત્રશાસ્ત્રના વિષય પર ભાષણ આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;જોહનિસ હેરીંગની ડાયરી પ્રમાણે; ગુડરીક-કલાર્ક (2002), ''[[બ્લેક સન]]'' , પાના. 116-17.&lt;/ref&gt; સામાન્યરૂપે સમાજના ભાષણો અને ભ્રમણો [[સેમીટિ વિરોધી]] અને જર્મનના પ્રાચીન કાળનો સમાવેશ કરતા હતા, છતાં એ ઐતિહાસિકરૂપે નોંધનીય છે કે [[બવારિયન સોવિયટ રીપ્બલીક]]ના વિરોધમાં લશ્કરી નાગરીક સેના તરીકે લડવું.&lt;ref&gt;ગુડરીક-કલાર્ક (2002), pp. 114, 117.&lt;/ref&gt; [[ડેયટ્રીક એકોર્ટ]], જે થુલ સમાજની સાથે જોડાયેલ હતા તેઓએ જન પ્રવકતા તરીકે હીટલરને શિક્ષા આપી હતી અને હીટલરે પછી તેની ''મેઈન કેમ્ફ''  ને એકોર્ટને સમર્પિત કરેલી.&lt;ref&gt;ગુડરીક-કલાર્ક 2002: 117.&lt;/ref&gt; આ ડીએપી પ્રારંભિક રીતે થુલ સમાજ દ્વારા સમર્થન પામેલું - પરંતુ હિટલરે તેમની રાજકારણ તરફના મતની માન્યતાઓને બદનામ કરી તેણે સામૂહિક ચળવળ રાજકીય પક્ષની તરફેણમાં ઝડપથી બહિષ્કૃત કરી દીધા.&lt;ref&gt;ગુડરીક-કલાર્ક (1985), પાના. 150–51.&lt;/ref&gt; વિપરીતપણે એસએસ ચીફ [[હેનરીક હિમલર]]ને મંત્રતંત્રમાં ખૂબ રસ હતો.&lt;ref name=&quot;StG&quot;/&gt;

યહુદીઓના અત્યાચાર સંબંધિત, સમકાલિન, ઐતિહાસિક મત એ છે કે [[પ્રોટસેટંટ રિફોર્મેશન]] (વિરોધી પુર્નરચના) અને [[હોલોકોસ્ટ]] વચ્ચેના સમયમાં, [[માર્ટીન લુથર]]નો શોધ પ્રબંધ ''[[ઓન ધ જયુસ એન્ડ ધેર લાઈસ]]''  (1543) એ યહુદી નાગરિકોના વિરોધમાં એન્ટિ-સેમિટિસ્મના જર્મન વ્યવહાર પર મુખ્ય અને [[બુધ્ધિશાળી]]પ્રભાવ પાડયો હતો. નાઝીઓએ જાહેરમાં ''ઓન ધ જયુસ એન્ડ ધેર લાઈસ'' ની મુળ નકલને [[નુરમબર્ગ રેલીઓ]] દરમિયાન દર્શાવી હતી અને શહેરે પ્રથમ આવૃત્તિ [[જુલિય સ્ટ્રેચર]]ને અપર્ણ કર્યો જે ''[[ડર સ્ટરમર]]'' ના લેખક છે, જેણે લુથરના શોધ પ્રબંધને મૂળભૂત રીતે અન્ટિ-સેમિટિક પર આજ સુધી પ્રકાશિત થયેલી સૌથી પ્રખર પુસ્તક છે. [[માર્થિન લુથર]]ની 1543 ના શોધ પ્રબંધ માટે શિષ્યવૃત્તિ, ''[[ઓન ધ જયુસ એન્ડ ધેર લાઈસ]]''  જર્મનીના વર્તણૂંક પર અસર કરે છે:
*વોલમન, જોહનસ. &quot;પુન: સ્થાપનાથી 19મી શતાબ્દીના અંત સુધીના યહુદીઓ પરના લુથરના લેખોનું સ્વાગત&quot;, ''લુથેરન ત્રિમાસિક''  એનએસ. 1 (સ્પ્રીંગ 1987) 1:72–97. વોલમન લખે છે: &quot;દાવા કે યહુદી વિરોધી ભાવોની જે લુથરની અભિવ્યકિતઓ  છે તે પુન:સ્થાપના પછીની સદીઓમાં એક મુખ્ય અને મક્કમ પ્રભાવકારી રહી છે, અને યહુદી વિરોધી બળવા અને આધુનિક જાતિય સ્થાપતિ સ્થિતિ સેમિટિ વિરોધ વચ્ચે એક નિરંતરતા હાજર છે, તે હાલમાં સાહિત્યમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલ છે; બીજા વિશ્વ યુધ્ધ પછી તે સમજણપૂર્વક પ્રચલિત મત બન્યો છે.&quot;
*[[માઈકલ, રોબર્ટ]]. ''હોલી હેડ્રેડ: ક્રિશ્ચિયાનિટી, એન્ટીસેમિટીઝમ, એન્ડ ધ હોલોકાસ્ટ'' . ન્યુયોર્ક: પાલગ્રેવ મેકમિલન, 2006; જુઓ ચેપ્ટર 4 &quot;ધ જર્મનિઝ ફ્રોમ લુથર ટુ હિટલર,&quot; પાના 105–151.
*હીલરબ્રાન્ડ, હેન્સ જે. “માર્ટિન લુથર,” ''એન્સાયકલોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' , 2007. હીલરબ્રાન્ડ લખે છે: &quot;તેની યહુદીઓના વિરોધમાં તીક્ષ્ણ જાહેરાતો, વિશિષ્ટ રૂપથી તેના જીવનના અંત તરફની એ એક સવાલ ઊભો કર્યો છે કે શું લુથરે મહત્વપૂર્ણરીતે જર્મન સેમિટિ વિરોધીના વિકાસને પ્રોત્સાહિત કર્યું છે. ભલે ઘણા વિદ્યાવાનોએ આ મત સ્વીકાર્યો છે, આ મત લુથરને બહુ વધારે મહત્વ આપે છે અને જર્મન ઇતિહાસના લક્ષણોને જરૂરી મહત્વ નથી આપતું.”&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[એલિસ, માર્ક એચ]]. [http://www3.baylor.edu/American_Jewish/everythingthatusedtobehere/resources/PowerPoints/Christian%20Anti-Semitism%20(part%202).ppt “] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710100514/http://www3.baylor.edu/American_Jewish/everythingthatusedtobehere/resources/PowerPoints/Christian%20Anti-Semitism%20%28part%202%29.ppt |date=2007-07-10 }}[http://www3.baylor.edu/American_Jewish/everythingthatusedtobehere/resources/PowerPoints/Christian%20Anti-Semitism%20(part%202).ppt હિટલર એન્ડ ધ હોલોકોસ્ટ, ક્રિશ્ચિયન એન્ટિ-સેમિટિસ્મ”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710100514/http://www3.baylor.edu/American_Jewish/everythingthatusedtobehere/resources/PowerPoints/Christian%20Anti-Semitism%20%28part%202%29.ppt |date=2007-07-10 }}, બેયલર યુનિવર્સિટી સેન્ટર ફોર અમેરીકન એન્ડ જ્યુઇશ સ્ટડીસ, સ્પ્રીંગ 2004, સ્લાઇડ 14. આ પણ જુઓ [http://elsinore.cis.yale.edu/lawweb/avalon/imt/proc/04-29-46.htm#herrwerth ન્યુરેનબર્ગ ટ્રાયલ પ્રોસિડીંગ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321151237/http://elsinore.cis.yale.edu/lawweb/avalon/imt/proc/04-29-46.htm#herrwerth |date=2006-03-21 }}, વોલ્યુમ. 12, પાનું. 318, એવલોન પ્રોજેકટ, યેલ લો સ્કુલ, એપ્રિલ 19, 1946.&lt;/ref&gt;

પ્રોટેસ્ટન્ટ બીશપ માર્ટીન સાસેએ [[ક્રિસ્ટલનેક્ટ]] પછી ટૂંક સમયમાં જ માર્ટીન લુથરના લેખોને સંક્ષેપમાં પ્રકાશિત કર્યા; પ્રારંભમાં જ તેઓએ સળગતા સિનેગોગ્સ (યહુદી સભા ઘરો) નો સ્વીકાર કર્યો અને તે સંયોગ તારીખનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો: &quot;નવેમ્બર 10 1938 ના રોજ, લુથરના જન્મદિવસે, જર્મનીમાં યહુદી સભાઘરો સળગી રહયા હતા.” તેણે જર્મનોને &quot;તેના સમયના સૌથી મોટા સેમિટિ વિરોધી, યહુદીના વિરોધમાં તેના લોકોની ચેતવણીના&quot; શબ્દો પર ધ્યાન દેવા માટે ઉકસાવ્યા.&lt;ref&gt;ર્બન્ડ નેલશન, “ડાય સ્કેવેગેન્ડે કિર્ચે: કેથોલિકન એન્ડ જુડેનવરફોલગંગ ,” ઈન બટનર (સંપાદિત), &lt;cite&gt;ડાય ડચસ્કેન એન્ડ ડાય જુગનવરફોલ્ગ ઈમ ડીટ્રીન રીચ&lt;/cite&gt;, પાનું. 265, ડેનિયલ ગોલ્ડહેગનમાં લખ્યા પ્રમાણે, &lt;cite&gt;''હીટલર્સ વિલિંગ એક્ષીકયુશનર્સ'' &lt;/cite&gt; (વિન્ટેજ, 1997)&lt;/ref&gt; ધર્મવિજ્ઞાની જોહનસ વોલમેન, જો કે કહે છે કે લુથરની સેમિટિ વિરોધી ભાગ જર્મનમાં સતત પ્રભાવ નથી પાડી શકયો, કે તેની અઢારમી અને ઓગણીસમી શતાબ્દી દરમિયાન મહદ અંશે અવગણના કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;Wallmann1987&quot;&gt;વોલમાન, જોહાન્સ. “ધ રીસેપ્શન ઓફ લુથરસ રાઈટીંગ ઓન જયૂસ ફ્રોમ ધ રીફોર્મેશન ટૂ ધ એન્ડ ઓફ 19થ સેન્ચુરી”, ''લુથરેન કવાર્ટલી'' , એન.એસ. 1, સ્પ્રિંગ 1987, 1:72-97&lt;/ref&gt; તો પણ, પ્રો. [[ડીયરમેડ મેકકુલહ]] એ કહયું કે ''ઓન ધ જયૂસ એન્ડ ધેર લાઈસ''  એ ક્રિસ્ટલનેક્ટની બ્લ્યુપ્રિન્ટ હતી.&lt;ref&gt;[[ડિયરમેડ મેકકુલાહ]], ''[[The Reformation: A History|રીફોર્મેશન : યુરોપસ હાઉસ ડિવાઇડેડ, 1490–1700]]'' . ન્યુ યોર્ક: પેન્ગ્વિન બુકસ લિમિટેડ, 2004, પાના. 666–667.&lt;/ref&gt;

== અર્થશાસ્ત્ર ==
{{See|Economy of Nazi Germany}}
આંતરરાષ્ટ્રીયના નાણાના સંબંધમાં નાઝીવાદ એ નિર્વિવાદ હકિકત માની લીધી કે [[મોટી મંદી]] માટે [[આંતરરાષ્ટ્રીય બેકીંગ]] [[યહુદીઓની સાજીશ]] જવાબદાર હતી જે નાણા ધીરનારની [[રાજકીય ટોળી]] દ્વારા નેતૃત્વ કરાયેલી હતી. નાઝીઓએ દાવો કર્યો હતો કે રાજકીય ટોળીના નિયંત્રકો જેમણે યુકિતચાલનથી પોતાને આર્થિકરૂપે સંયુકત રાજય અને યુરોપ પર નિયંત્રણ મેળવી લીધું હતું, તેઓ શકિતશાળી યહુદી દિગ્ગજો હતા. નાઝીઓ માને છે કે રાજકીય ટોળી એ મોટી-લાંબી [[યહુદી સાજિશ]]નો આંતરિક ભાગ છે, જેમાં યહુદીઓ [[ન્યુ ર્વલ્ડ ઓર્ડર]] થકી વિશ્વ શાસન સ્થાપી શકશે. બેંકો જેના પર રાજકીય ટોળકીનો તથાકથિતપણે નિયંત્રણ હતું, ઋણને આપી અથવા રોકીને રાષ્ટ્ર રાજયો પર રાજકીય પ્રભાવ પાડવાનું કામ કરતી હતી.

[[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 102-15750, Ausstellung &quot;Deutsches Volk-Deutsche Arbeit&quot;.jpg|thumb|right|300px|ડચેસ વોલ્ક ડચેસ અબરીટ: જર્મન લોકો જર્મન કામ, કામદારો અને કામની મિત્રતા.(1934)]]

નાઝીનો આર્થિક વ્યવહાર, [[આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર]] કરતા પ્રથમ તો જર્મનીની નજદીકી આંતરિક આર્થિક પર કેન્દ્રિત હતો. જર્મનીની ગરિબીને દુર કરવા, સ્થાયી નીતિ સંકીર્ણ રૂપથી ચાર મુખ્ય લક્ષ્યો સાથે સંબંધિત છે હતી: (i) બેરોજગારી ને દૂર કરવી, (ii) ઝડપથી અને સારી એવી સંખ્યામાં [[શસ્ત્રોને પુનસ્થાપીત કરવા]], (iii) [[અતિ ફુગાવા]]ની સામે નાણાકીય સુરક્ષા, અને (iv) મધ્ય અને નીચા વર્ગના જીવન ધોરણને વધારવા માટે ગ્રાહક-સામગ્રીના ઉત્પાદનમાં વધારો. ઉદેશ્ય હતો વેયમર રીપબ્લીકની નાઝીઓ દ્વારા ધારેલી ખોટોને સરખી કરવાનો, અને નાઝી પક્ષ માટે ઘરેલું ટેકાને મજબૂત કરવાનો; 1933 અને 1936ની વચ્ચે જર્મન ([[કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન]]) વાર્ષિક રીતે 9.5 ટકા વધ્યું અને ઔદ્યોગિક ગતિ 17.4 ટકાથી વધી.

આ વિસ્તરણે જર્મનીની આર્થિકતાને ચાર વર્ષથી ઓછા સમયમાં [[મંદી]]થી સંપૂર્ણ રોજગારમાં ધકેલી. સાર્વજનિક ખપત 18.7 ટકા વધી અને ખાનગી ખપત વાર્ષિક 3.6 ટકા વધી. ઇતિહાસકાર રીચાર્ડ ઇવાન્સ એ અહેવાલ આપ્યો કે વિશ્વ યુધ્ધ II ફાટી નીકળવા પહેલા તો જર્મન અર્થતંત્ર, &quot;મંદીમાંથી તેણા બીજા દેશોના તેના સમોવડ ભાગ કરતા ઝડપથી પુન:સ્થાપિત થઈ ગયું. જર્મનીનું વિદેશું દેવું સ્થાયી થયું, અને વ્યાજના દરો 1937 ના સ્તર કરતા અડધા થઈ ગયા હતા, શેરબજારે મંદીમાંથી અંકુશ પ્રાપ્ત કરી દીધો હતો, કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં તેજ સમયગાળામાં 81 ટકાનો વધારો થયો હતો . . . ફૂગાવા અને બેરોજગારી પર જીત મેળવી લેવાઇ હતી.&quot;&lt;ref&gt;ઇવાન્સ, ધ થર્ડ રીક ઈન પાવર, 1933–1939, પેન્ગ્વિન પ્રેસ, 2005, પાનું. 409)&lt;/ref&gt;

=== ખાનગી સંપત્તિ ===
ખાનગી સંપત્તિના અધિકારો તેણા આર્થિક પ્રકારના ઉપયોગ ઉપર શર્તપૂર્ણ રહેતા; જો તે નાઝી આર્થિક હેતુઓને આગળ ન વધારતા હોય, રાષ્ટ્ર તેણે રાષ્ટ્રીયકૃત કરી શકે .&lt;ref name=&quot;economic573&quot;&gt;{{citation
 |author=Peter Temin
 |title=
 |journal=Economic History Review, New Series
 |volume=44, No.4
 |pages=573–593
 |date=November 1991}}&lt;/ref&gt; નાઝી સરકાર [[કોર્પોરેટ]] ટેકઓવર અને ધમકાવીને ટેકઓવર, સરકારી ઉત્પાદન યોજના સાથે અમલિકરણ માટે પ્રોત્સાહિત કરતા, ભલે ને એ ત ફર્મ માટે નુકસાનકારક હોય. ઉદાહરણરૂપે, [[જંકર્સ]] એરોપ્લેન ફેકટરીના માલિકે સરકારના નિદેશાત્મકોનો ઈન્કાર કર્યો ત્યાર પછી નાઝીઓએ કારખાના પર કબજો મેળવી લીધો અને [[હ્યુગો જંકર્સ]]ને પકડી લીધો પરંતુ તેને તેના રાષ્ટ્રીયકૃત વ્યવસાય માટે ચૂકવણી કરવામાં આવી. જો કે, નાઝીઓએ સાર્વજનિક સંપત્તિ અને સાર્વજનિક સેવાઓનું [[ખાનગીકરણ]] કર્યું પરંતુ, તેઓએ આર્થિક રાજય નિયંત્રણ પણ વધાર્યું.&lt;ref&gt;ગુલ્લીબાઉડ, કલાઉડ ડબલ્યુ. 1939. ધ ઈકોનોમિક રીકવરી ઓફ જર્મની 1933-1938. લંડન: મેકમિલન એન્ડ કું લિમિટેડ&lt;/ref&gt; નાઝી અર્થતંત્ર હેઠળ, સ્વતંત્ર ર્સ્પધા અને આત્મ નિયંત્રિત બજારો ઘટી ગયા; ઓછું હોય તેમાં, એડોલ્ફ હીટલરના [[સામાજિક ડાર્વિન]]ની માન્યતાઓએ તેને, સંપૂર્ણ ધંધાકિય સ્પર્ધા અને ખાનગી સંપત્તિને આર્થિક યંત્ર તરીકે ન સંપૂર્ણપણે ના માનવા માટે અનિચ્છિત કર્યા.&lt;ref&gt;બરકાઈ, અવારહામ 1990. ''નાઝી ઈકોનોમિક્સ. '' ''આઈડિયોલોજી, થિયરી, એન્ડ પોલિસી.''  ઓકસફોર્ડ બર્ગ પબ્લીશર.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;હેયસ, પીટર. 1987 ''ઈન્ડસ્ટ્રી એન્ડ આઈડયોલોજી આઇજી ફાર્બેન ઇન ધ નાઝી ઇરા.''  કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.&lt;/ref&gt; 1942માં હીટલરે ખાનગીમાં કહ્યું: &quot;હું સંપૂર્ણ રીતે ખાનગી સંપત્તિની સુરક્ષા માટે દબાણ કરું છું ...... આપણે ખાનગી સાહસોને પ્રોત્સાહન આપવું જ જોઈએ&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hitler |first=A. |coauthors=transl. Norman Cameron, R. H. Stevens; intro. H. R. Trevor-Roper |title=Hitler’s Table Talk, 1941–1944: His Private Conversations |publisher=Enigma Books |year=2000 |isbn=1929631057 |pages=162–163 |chapter=March 24, 1942 }}&lt;/ref&gt;

એ પ્રસ્તાવ જોઈએ તો વ્યવસાયો નામથી જ ખાનગી સંપત્તિ હતા પરંતુ તાત્પર્યમાં નહીં, પરંતુ, ''થર જર્નલ ઓફ ઈકોનોમિક હિસ્ટરી''  ના લેખમાં &quot;ધ રોલ ઓફ પ્રાઇવેટ પ્રોપર્ટી ઇન નાઝી ઇકોનોમી: થે કેસ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રી&quot; માં ક્રિસ્ટોફ બુકકેમ અને જોનસ ર્સ્કરનર એ વિરોધ કરે છે કે રાજય નિયંત્રણ હોવા છતાં, ઉદ્યોગોને તેણી ઘણી ઉત્પાદન અને નિવેશ યોજનાની સ્વતંત્રતાઓ હતી - છતાં જ્ઞાનમાં લેવા જેવું કે નાઝી જર્મન અર્થતંત્ર એ સસ્કાર નિર્દેશિત હતું.&lt;ref&gt;{{citation 	
|author=Christoph Buchheim
|title=The Role of Private Property in the Nazi Economy: The Case of Industry
|journal=The Journal of Economic History
|pages=390–416
|date=27Jun2006}}&lt;/ref&gt;

=== કેન્દ્રીયકરણ ===
ખેતીવાડી અને ઉદ્યોગીય કેન્દ્ર યોજના એ નાઝી અર્થતંત્રનું પ્રશંસનીય લક્ષણ હતું. ખેડૂતોને જમીન સાથે બાંધવા, ખેતીવાડીની જમીનને વહેંચવાની પાબંદી હતી; ખેતરની માલિકી નામની વ્યકિતગત હતી, પરંતુ કાર્યો પર સમજબૂજ અને નિવાસી આવક પ્રોસ્ક્રાઇબ્ડ હતી. તે વેપારના મોનોપોલી હક્કો માર્કેટીંગ સમિતિને, ઉત્પાદન અને ભાવ ક્વોટા પદ્ધતિથી નિયંત્રિત કરવા માટે આપ્યા હતા. ઔદ્યોગિક સામાન માટે પણ ક્વોટા પદ્ધતિ હતી જેમ કે લોખંડ, સ્ટીલ એલ્યુમેનિયમ, મેગ્નેશિયમ, ગનપાઉડર, એક્ષ્પ્લોસિવ્સ, મિશ્રિત રબ્બર, ઈંધણ અને વિજળી. જો કે ફરજીયાત [[ઉત્પાદકોનું સંગઠન]] કાયદો 1936માં બનાવાયો, જણેે અર્થતંત્ર મંત્રીને અસ્તિત્વ ધરાવતા સંગઠનોને ફરજીયાત અને કાયમી બનાવવાની પરવાનગી આપી અને ઉદ્યોગોને સંગઠન બનાવવા વિવશ કર્યા જયાં કોઈ અસ્તિત્વમાં ના હોય, જોકે ભલે 1943 સુધીમાં આદેશ દ્વારા તે નિ:સ્થાપિત કરાવેલ, તેઓ વધારે સત્તાવાદી અર્થતંત્ર સંસ્થાકીય કાયદાઓ સાથે બદલવામાં આવ્યા.&lt;ref&gt;{{citation
 |author=Philip C. Newman
 |title=Key German Cartels under the Nazi Regime
 |journal=The Quarterly Journal of Economics
 |volume=Vol. 62, No. 4
 |pages=576–595
 |date=August 1948}}&lt;/ref&gt;

=== નાણાની જોગવાઇ ===
અર્થતંત્રને નિશ્ચિત કરવા સામાન્ય નફા પ્રોત્સાહનની જગ્યાએ, નાણાંકીય નિવેશને રાજયની જરૂરીયાત પ્રમાણે નિયમિત કરાવાયા. ઉદ્યોગો માટે નફા પ્રોત્સાહન રાખવામાં આવ્યા પરંતુ મોટા પાયે પરિવર્તિત કરાવાયા. &quot;નફાને નિશ્ચિત કરવા, ના કે તેમણે દબાવવા, તે નાઝી પક્ષની કાયદેસર નીતિ હતી&quot;; જો કે નાઝીઓની કચેરીઓએ જે સ્વચાલિત રીતે રોકાણ ફાળવતું હતું તે નફા-ઉદેશ્યને અને અર્થત્તંત્રની દિશાને બદલી નાંખ્યા.&lt;ref&gt;{{citation
 |author=Arthur Scheweitzer
 |title=Profits Under Nazi Planning
 |journal=The Quarterly Journal of Economics
 |volume=Vol. 61, No. 1
 |page=5
 |date=Nov., 1946}}&lt;/ref&gt; નાઝી સરકારની નાણાકીય સહાય ખાનગી નાણાંકીય નિવેશ કરતા છેવટે વધી ગઇ જેથી ખાનગી સિક્યોરિટિસનો હિસ્સો 1933-34માં  હતો તે કરતા અડશો થઇ ગયો અને અંદાજે 1935-38 માં અંદાજે 10 ટકા જેટલો થઇ ગયો. ભારે વ્યાવાસયિકો નફા કરોએ ધંધાના આત્મ-નાણાંકીય સહાયને મર્યાદિત કરી દીધા. સૌથી મોટા ધંધા કરનારાઓને નફાના કરોમાંથી મુકિત હતી, જો કે સરકારનું નિયંત્રણ આ બધાનું એટલું વ્યાપક હતું કે તે &quot;ફકત ખાનગી માલિકીનું નામ જ હતું&quot;. કરો અને નાણાંકીય સહાયતા વળતરો પણ અર્થતંત્ર નિર્દેશિત કરતી હતી; આંતરિક આર્થિક નિતી - ભય - એ સંમતિ અને અનુપાલન કરવા માટેના પ્રોત્સાહન હતા. નાઝી ભાષા કોઈ પણ વ્યવસાયિક માલિક માટે, જે રાજ્યની જરૂરિયાત સિવાય પોતાનો આત્મ-લાભ કરવા માંગતો હોય તેને માટે મૃત્યુ અથવા કેન્દ્રિકરણ શિબિરો સૂચવતી.&lt;ref name=&quot;economic573&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== સૈધ્ધાંતવાદી સ્પર્ધા ==
[[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 146-2004-0048, Revolution in Bayern, Gefangener.jpg|thumb|right|200px|1918–19 ની જર્મન ક્રાંતિ: ફ્રેકકોર્પ્સ સૈનિકો અને સામ્યવાદી ક્રાંતિકારી કેદીઓ, બવારિયા.]]

[[વિશ્વ યુધ્ધ I]] પછી જર્મન નાઝીવાદ અને [[બોલ્શીવીક સામ્યવાદ]], જર્મનીની સરકાર માટે બે મુખ્ય રાજકરણીય દાવેદાર તરીકે ઉભર્યા, વિશિષ્ટપણે એ કારણે કે [[વેયમર રીપ્બ્લીક]] સરકાર અસ્થિર હતી. જે નાઝી ચળવળ બની તે [[ફાર રાઇટ]] વેપાર અને યુદ્ધ પછી રાજકિય અસ્થિરતા વખતે જર્મનીમાં થતી બોલ્શેવિક દ્વારા પ્રેરિત ઘુસપેઠ વિરુદ્ધની રાજકીય અવરોધથી ઉત્પન્ન થઇ હતી. વધારામાં કારણ કે [[1917 ની રશિયાની ક્રાંતિ]]એ [[લેનીનવાદ]]ને કાયદેસર બનાવી, [[વ્લાદીમીર લેનીન]]નું [[માર્ક્ષીવાદ]] અર્થઘટન જેને ઘણા જર્મન સમાજવાદીઓને પ્રેરિત કર્યા. 1919માં બર્લીનમાં [[સ્પાર્ટાસિસ્ટ વિદ્રોહી]] [[સામાન્ય હડતાળ]] અને [[મુનીકમાં બેવેરિયન સોવિયત રીપ્બ્લીક]] હડતાળને દબાવવા, વેયમર રીપ્બલીક સરકારે [[ફ્રિકોર્પ્સ]] (ફ્રિ કોર્પ્સ), [[જમણી બાજુના લશ્કરી સમૂહ]] જે પૂર્વી સૈનિકોના બનેલા હતા તેનો ઉપયોગ કર્યો. ઘણા ફ્રિકોર્પ્સ નેતાઓ, જેમાં [[અર્નસ્ટ રોહમ]]નો સમાવેશ થાય છે તેઓ, પાછળથી નાઝી પક્ષના નેતા બન્યા.

નાઝીવાદે સફળતાપૂર્વક મતદારો માટે [[સામ્યવાદ]] સામે મુકાબલો કર્યો કારણ કે નાઝીવાદ બોલ્શેવિક વિરોધી જર્મન વ્યવસ્થાને તે પસંદ હતું  - સામાજિક-આર્થિક સ્થિરતાનો વાયદો કરીને અને - મધ્યમ વર્ગને - રોજગારનો વાયદો કરીને. નાઝીઓએ ખાસ કરીને [[લમ્બપેનપ્રોલેતરિઆત]] (બૂધ્ધ શ્રમજીવીઓ) પસંદ હતા જેઓને ડાબેરી પક્ષોએ રાજકીય રીતે મહત્વહીન માની ખારિજ કર્યા હતા. નાઝીનો પરિશ્રમ તરફી પ્રચાર, જેઓ [[મૂડીવાદ]] સાથે અસંતુષ્ટ હતા તેઓને પસંદ હતો, જેમાં નફા મર્યાદાનો પ્રચાર કરી, ભાડા નાબૂદ કરી, અને સામાજિક લાભો વધારી (જર્મન નાગરીકો માટે જ), જયારે તેજ સમયે એક રાજકીય આથિર્ક નમૂનાને પ્રસ્તાવિત કરી માર્ક્ષી સમાજવાદના સૈધ્ધાંતિક મતોનો મૂડીવાદને ખતરારૂપે ઉઘાડા કર્યા, એટલે કે [[વર્ગ ક્લેહ]], [[શ્રમજીવીઓને તાનાશાહી]] અને કામદાર નિયંત્રિત [[ઉત્પાદનના સાધનો]]. સમાજવાદી [[માઈકલ માન]]એ ફાશીવાદની પરિભાષા આપી કે &quot;લશ્કરીવાદ થકી રાષ્ટ્ર રાજય નિયંત્રણની શ્રેષ્ઠતા અને સ્વચ્છતા&quot; જેમાં શબ્દ ''શ્રેષ્ઠતા''  સામાજિક વર્ગોની સમાપ્તી બતાવે છે જે નવા સંઘટિત અને પવિત્ર લોકોના જન્મ માટે છે: બધા વર્ગોને પરિવર્તિત દ્વારા સમાપ્ત કરવા, બધા &quot;બીજા&quot; (અંદાજે જર્મન જનસંખ્યાના બે તૃતીયાંશ લોકો).&lt;ref&gt;હેનહ એરન્ડટ, એલિમેન્ટ ડે અર્સપ્રેન્ગ ટોટલીટેરર હર્સક્રાફટ = ધ ઓરિજિન ઓફ ટોટલીટેરીનીઝમ, ન્યુ યોર્ક 1952, બર્ન 1955.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;માઈકલ માન, ફેસિસ્ટ, કપ 2004, પાનું. 13.&lt;/ref&gt;

સાદગીભર્યા નાઝી ચુંટણી પ્રચાર, સાદા અભિયાનોથી પ્રભાવિત અને [[અભિક્રિયાપૂર્ણ]] સિધ્ધાંતો જે [[સર્વ-જર્મનવાદ]]ની સ્થાપના કરતા હતા, તેને કારણે રૂઢિવાદી જર્મન વ્યવસ્થાના મિત્રો, નાઝીઓની રાજકીય તાકાત, સંચાલન કરવાની ક્ષમતા અને [[રાજકીય પક્ષ]] તરીકેની સતત હયાતીને સમજી ના શક્યા. નાઝીવાદના આબાદીવાદ, અ-સામ્યવાદ, અમૂડીવાદ એ તેણે પ્રસિધ્ધિની તાકાત આપી જે તેના પારંપારિક [[રૂઢીવાદીય]] પક્ષ જેમ કે [[ડીએનવીપી]] (જર્મન રાષ્ટ્રીય જનતા પક્ષ) કરતા પણ વધારે હતી.

== ઇતિહાસ ==
{{Self-published|date=August 2009}}
[[ચિત્ર:Stab-in-the-back postcard.jpg|thumb|250px|“ડેગર સ્ટેબ ઈન ધ બેક લીજેન્ડ”: એક યહુદી ખંજર જર્મન સેનાને પાછળથી વાર કરે છે. વિશ્વ યુદ્ધ-I ની જર્મનીની હારનો આક્ષેપ દેશભકિત વિનાની જનસંખ્યા, સમાજવાદીઓ, બોલ્શેવીકો વેયમર લોકતંત્ર અને યહુદીઓ પર લગાવવામાં આવેલો. (1919)]]

નાઝી પક્ષએ તેઓને ગ્રહણ કર્યા તે પહેલાં શબ્દ ''રાષ્ટ્રીય સમાજવાદ''  એ ફ્રેન્ચ [[બુધ્ધિમાન]] [[મોરીસ બેરેસ]] દ્વારા ગઢવામાં આવેલો. તેના [[અનેકવાદ]], [[વ્યકિતગતવાદ]] અને [[ભૌતિકવાદ]]ના અસ્વિકાર એ સમોવડ-[[ક્રાંતિકારી]] અધિકારના [[સેમિટિ-વિરોધ]] અને [[19મી શતાબ્દીના ફ્રાંસ]]માં સ્વાતંત્ર્ય વિરોધી વામપંથના [[સમાજવાદ]], [[રાષ્ટ્રીયવાદ]] અને [[લોકતંત્રવાદ]]ના સંયોજન પર આધારિત હતો.&lt;ref&gt;''સ્ટર્નહેલ'' .&lt;/ref&gt; ઇતિહાસકાર રોબર્ટ ટુમ્બ્સ આ સમ્મિશ્રણ ને જનરલ [[જયોર્જ અર્નેસ્ટ બોઉલન્ગર]]માં ઉદાહરણરૂપે જુએ છે જે લોકોમાં અને શહેરી વામપંથીઓમાં પ્રસિદ્ધ એક સેનાપતિ અને રાજકારણી હતા.&lt;ref&gt;''ટોમ્બ્સ''  પાના. 85, 114&lt;/ref&gt;

5 જાન્યુઆરી 1919 ના રોજ લોકસ્મીથ [[એન્ટોન ડ્રેક્ષલોર]] અને બીજા પાંચ માણસો એ ''ડચસ્કે અર્બીટરપાર્ટી''  (ડીએપી - [[જર્મન કામદાર પક્ષ]]) ની સ્થાપના કરી, જે ''નેશનલસોશ્યાલિજીસ્ટન ડશે આર્બીટરપાર્ટી''  (એનએસડીએપી) ની પુર્વગ હતી..&lt;ref name=&quot;NaziYV&quot;&gt;
 “ફેબ્રુઆરી 24, 1920: નાઝી પાર્ટી એસ્ટાબ્લીશ્ડ” (ઇતિહાસ),
 [[યેડ વેશમ]], ધ હોલોકાસ્ટ માર્ટીઅર્સ’ એન્ડ હિરોસ’ રીમેમબરન્સ ઓથોરીટી, 2004, વેબપેજ:
 [http://yad-vashem.org.il/about_holocaust/chronology/before_1933/chronology_before_1933_8.html વાયવી-પાર્ટી].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NaziEB&quot;&gt;
 “નાઝી પાર્ટી” (અવલોકન),
 ''એનસાયકલોપિડીયા બ્રિટાનિકા'' , 2006, Britannica.com વેબપેજ:
 [http://www.britannica.com/eb/article-9055111/Nazi-Party બ્રીટાનીકા-નાઝી પાર્ટી].
&lt;/ref&gt; જુલાઈ 1919માં ''[[રીકશ્વેહર]]''  ગુપ્તચર વિભાગે કોર્પોરલ [[એડોલ્ફ હીટલર]]ને ''વર્બિનડંગ્સમેન '' (પોલીસ જાસુસ) તરીકે ડીએપીમા ઘૂસપેંઠ કરવા અને વિમુખ કરવા રવાના કર્યો; તેની બોલીએ એટલાં મુગ્ધ કર્યા કે ડીએપી સભ્યોએ તેને પાર્ટીમાં જોડાવા કહ્યું અને સપ્ટેમ્બર 1919 માં, પોલિસ જાસુસ હિટલર પક્ષનો [[પ્રચારક]] બન્યો.&lt;ref name=&quot;NaziYV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NaziNSW&quot;&gt;“ઓસ્ટ્રેલિયન મેમરીઝ ઓફ ધ હોલોકોસ્ટ” (ઇતિહાસ), શબ્દકોશ,  ''નાઝી''  (પાર્ટી)ની પરિભાષા, એન.એસ.ડબલ્યુબોર્ડ ઓફ જ્યુઇશ એડયુકેશન, [[ન્યુ સાઉથ વેલ્સ]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]],[http://www.holocaust.com.au/glossary.htm HolocaustComAu-શબ્દાવલિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212170846/http://www.holocaust.com.au/glossary.htm |date=2006-12-12 }}&lt;/ref&gt; 24, ફેબ્રુઆરી 1920ના રોજ ડીએપીનું નામ બદલી રાષ્ટ્રીય સમાજવાદી જર્મન કામદાર પક્ષ કરવામાં આવ્યું, જે હિટલરના ઈચ્છિત નામ &quot;સમાજવાદી ક્રાંતિકારી પક્ષ&quot; ના વિરોધમાં પડયું.&lt;ref name=&quot;NaziYV&quot;/&gt; પછી એનએસડીએપી પર તેણા નિયંત્રણને મજબૂત કરવા માટે, હિટલરે ડ્રેક્ષલરને પક્ષમાંથી કાઢી મૂકયો અને 29 જુલાઈ 1921માં નેતૃત્વ ધારણ કરી લીધું.&lt;ref name=&quot;NaziYV&quot;/&gt;

યુદ્ધ પછીના [[વેયમર જર્મની]] (1919-1933) સંકટોએ નાઝીવાદ ને એક [[સિધ્ધાંતવાદ]] તરીકે મજબૂત કર્યો: પ્રથમ વિશ્વ યુધ્ધ (1919-18) માં લશ્કરી હાર, [[વર્સેલાઈસની સંધિ]] સાથે આત્મસમર્પણ, [[આર્થિક મંદી]] અને એક પછી એક સામાજિક અસ્થાયિત્વ. લશ્કરી હારનું શોષણ અને તેને માફ કરતા, નાઝીવાદે રાજકીય ''[[દોલ્ટોસલીજેન્દ]]''  (&quot;લીજેડ ઓફ ધ ડેગર સ્ટેબ ઈન ધ બેક&quot;)&lt;ref name=&quot;DSLspeak&quot;&gt;“લેક્ષિકન: ડોલ્કટોસલિજેન્ડ” (વ્યાખ્યા),
 www.icons-multimedia.com, 2005, વેબપેજ:
 [http://www.icons-multimedia.com/ClientsArea/HoH/LIBARC/LEXICON/LexEntry/Dolchsto.html ડોલસ્ચલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907213318/http://www.icons-multimedia.com/ClientsArea/HoH/LIBARC/LEXICON/LexEntry/Dolchsto.html |date=2008-09-07 }}.&lt;/ref&gt; નો પ્રસ્તાવ મૂકયો અને દાવો કર્યો કે [[શાહી જર્મન]]ના યુધ્ધ પ્રયાસોમાં [[યહુદી]]ઓ, [[સમાજવાદીઓ]] અને [[બોલ્શેવીકો]] દ્વારા આંતરિક ઈરાદાપૂર્વકની તોડફોડ થઇ હતી. એ પ્રસ્તાવિત કરીને કે ''રીકવેયર'' ની હાર જર્મનીમાં નહતી થઈ, ભાંગફોડિયામાં તેમના રાજકીય વિરોધીઓમાં દેશભકિતની કમીનો સમાવેશ થાય છે, વિશિષ્ટરૂપથી [[સામાજિક લોકતંત્ર]] અને એબર્ટ સરકાર, જેમની પર નાઝીઓ દેશદ્રોહી હોવાનો આરોપ કરે છે.

&quot;સ્ટેબ ઇન ધ બેક&quot; લિજેન્ડનો ઉપયોગ કરીને નાઝીઓએ જર્મન યહુદીઓ અને બીજા લોકો જેઓને તેઓ બીન જર્મન માનતા હતા તેઓ પર આરોપ મુક્યો કે તેઓએ વધારે રાષ્ટ્રીય  વફાદારી પ્રાપ્ત કરી છે, અને તેથી ''[[જુડેનફ્રેજ]]''  (યહુદી સવાલ)ને લઈ જર્મન [[સેમિટિ-વિરોધ]] વધારે તીવ્ર કર્યો, બારેમાસ સુધી પ્રસિદ્ધ રહેતી [[ફાર રાઇટ]] રાજકીય અફવા, જયારે વંશીય [[વોલ્કિશ્ચ ચળવળ]] અને તેમની [[રોમાન્ટીક રાષ્ટ્રવાદ]]ની રાજનિતી મજબૂત ''[[ગ્રોડશલેન્ડ]]''  સ્થાપવા માટે મજબૂત હતી.&lt;ref name=&quot;PostWWIAntisemitism&quot;&gt;“ફલોરિડા હોલોકાસ્ટ મ્યુસિયમ એન્ટીસેમિટિઝસ પોસ્ટ ર્વલ્ડ વોર -1” (ઇતિહાસ),
 www.flholocaustmuseum.org, 2003, વેબપેજ:
 [http://www.flholocaustmuseum.org/history_wing/antisemitism/post_ww1.cfm વિશ્વ યુદ્ધ-I પછી યહુદી વિરોધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003233617/http://www.flholocaustmuseum.org/history_wing/antisemitism/post_ww1.cfm |date=2008-10-03 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JFrage&quot;&gt;“ટી એચ એચ પી શોર્ટ એસે હું વોસ ધ ફાઈનલ શોલ્યુશન”
 Holocaust-History.org, જુલાઇ 2004, વેબપેજ:
 [http://www.holocaust-history.org/short-essays/final-solution.shtml હોલોહિસ્ટ-ફાઇનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080204024440/http://www.holocaust-history.org/short-essays/final-solution.shtml |date=2008-02-04 }}:
 જે [[હરમન ગોયેરિંગે]] રીક મેન સોસાયટીના
 [[રીનહેર્ડ હેયડ્રીક]]ને તેના જુલાઈ 31, 1941ના આદેશમાં શબ્દનો ઉપયોગ કરેલો તેની નોંધો.&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક નાઝીવાદના વિચારો ''[[વોલ્કિશ્ચ]]''  ચળવળની ભૂતકાળની જર્મન સંસ્કૃતિના મૂળમાંથી અને [[એરિયોસોફી]]ના અંધ-વિશ્વાસ, એક મંત્રતંત્રશાસ્ત્ર જે [[જર્મેનિક લોકો]]ને [[આર્યન જાતિ]]ના સૌથી પવિત્ર ઉદાહરણોરૂપે પ્રસ્તુત કરે છે, જેમની સંસ્કૃતિ [[રુનિક ચિન્હો]] અને [[સ્વસ્તિક]] દર્શાવે છે, તેમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા. આરિયોસોફસમાંથી, ફકત ''[[થુલે-ગેસેલસ્કાફ]]''  (થુલે સમાજ) મ્યુનીકમાં નાઝીવાદના મૂળના લક્ષણો બતાવે છે; તેઓએ ડીએપીને પ્રાયોજિત કરી હતી.&lt;ref name=&quot;NaziYV&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== બઢતી અને દૃઢીકરણ ===
[[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 146-1982-159-21A, Nürnberg, Reichsparteitag, Hitler und Röhm.jpg|thumb|right|200px|નર્નબર્ગ રીકર્સ પાર્ટી દિવસ: નાઝી પાર્ટીના નેતા એડોલ્ફ હિટલર અને એસએ નેતા અર્નેસ્ટ રોહમ ઓગસ્ટ 1933.]]

મતો જે નાઝીઓએ 1932 ની ચુંટણીમાં મેળવ્યા તેને તેઓને વેયમર રીપબ્લીક સરકારના સૌથી મોટા [[સંસદીય]] દળના રૂપમાં નાઝી પક્ષને સ્થાપિત કરી. ડોલ્ફ હિટલરને [[જર્મનીના ચાન્સેલર]] તરીકે 30 જાન્યુઆરી 1933માં નિયુકત કરવામાં આવ્યા અને તેની એક પછી એક કચેરીઓના દૃઢીકરણ અને તેમના એક પછી એક [[તાનાશાહી]] સત્તાઓએ ''[[ત્રીજા રીક]]''  (''ડ્રીટે રીક'' ) ની સ્થાપના કરી, નાઝી જર્મનીને [[પવિત્ર રોમન સામ્રાજય]] (962-1800) ના ''પ્રથમ રીક'' ના અને [[જર્મન સામ્રાજય]] (1817-1918) ના ''બીજા રીક'' ના ઐતિહાસિક ઉત્તરાધિકારી તરીકે સૂચિત કર્યું. નાઝીવાદ હેઠળ, જર્મનીના બે કાયદાકીય નામ અપાયા ''ડશેસ રીક''  ([[જર્મન રીક]]) અને ''ગોડશેસ રીક''  ([[ગ્રેટર જર્મન રીક]]). 1934માં સત્તાના પ્રથમ વર્ષે નાઝી પક્ષે જાહેર કર્યું કે ''ડ્રીટે રીક'' એ ''ટાઉસેન્ડહરીજસ રી'' ક (હજાર વર્ષનું સામ્રાજય) હશે; પરંતુ તે ફકત બાર વર્ષ જ જીવ્યું. 

27 ફેબ્રુઆરી 1933ની [[રીકસ્ટેગની આગ]], એ એડોલ્ફ હિટલરનો તેના રાજકીય વિરોધીઓને દબાવવા માટેનો ''રેશન ડે’ટાટ''  હતો. બીજા દિવસે 28 ફેબ્રુઆરીએ તેને વેયમર રીપ્બ્લીક રાષ્ટ્ર નેતા [[પોલ વેન હીનડનબર્ગ]]ને સમજાવ્યા કે તેને જર્મન ચાન્સેલરના હકકે, [[સરકારી સ્વતંત્રતા]] અને જર્મન સંધીય રાજયોની સરકારને સ્થગિત કરવા આપાતકાલિન સત્તાની પરવાનગી આપે. 23 માર્ચે, એક [[અમલીકરણ કાયદા]] (ચાર વર્ષનો રાષ્ટ્રપતિત્વ ''આદેશ કાયદો''  સત્તા, [[રીકસ્ટેગ]] અવગણના કરીને) સાથે, ''રીકસ્ટેગ''  એ ચાન્સેલર એડોલ્ફ હિટલરને તાનાશાહી સત્તા અર્પણ કરી, જેમણે પછીથી  [[આદેશ]] દ્વારા, વ્યકિતગતરૂપે જર્મન રાષ્ટ્રની રાજકીય આપાતકાલિન સ્થિતિઓની વ્યવસ્થા કરી. વધારામાં, પછી સંપૂર્ણ સત્તાને પરોક્ષ રીતે હાંસિલ કરી, નાઝીઓએ [[અધિનાયકવાદી]] નિયંત્રણની સ્થાપના કરી; તેમને મજૂદર સંગઠનો અને રાજકીય પક્ષોનો અંત લાવી દીધો; અને તેમના રાજકીય વિરોધીઓને જેલમાં કેદ કરી દીધા; પ્રથમ તો ''વિલ્ડે લાગેર'' માં, સુધ્ગારાયેલ શિબિરોમાં અને પછી [[કેન્દ્રિયકરણ શિબિરો]]માં. નાઝીવાદની સ્થાપના થઇ ગઇ, છતાં એ ''રીકસ્વેર''  નિષ્પક્ષ જ રહયા, અને જર્મની પર નાઝી સત્તા પરોક્ષ રહી અને ના કે સંપૂર્ણ.

તેની સરકારના અને તેના પક્ષના રાજકીય શત્રુઓનો ખાત્મો કર્યા બાદ, હિટલરે પછી નાઝી પક્ષમાંથી તેના દુશ્મનોનો સફાયો કર્યો, ખાસ કરીને ''[[સ્ટેમાબ્ટેલંગ]]''  (એસએ) ના નેતા [[અર્નસ્ટ રોહમ]]ના અને [[ગ્રેગર સ્ટ્રેચર]], નાઝી ડાબા પક્ષના નેતાના મિત્રોનો. 1934 માં ''કુપ ડે’ટાટ''  માટે નાઝી સરકાર માટે ''રીકસ્વેર'' ના સમર્થનને સુનિશ્ચિત કરવા તેઓની [[નાઈટ ઓફ ધ લોગ નાઈવ્સ]] શુધ્ધીકરણ દરમિયાન હત્યા કરવામાં આવી; પછી 2 ઓગસ્ટ 1934 ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ [[વોન હીન્ડનબર્ગ]]ના મૃત્યુ પર રાષ્ટ્રપતિ ''અને''  જર્મનીના ચાન્સેલર તરીકે એડોલ્ફ હીટલરે પરોક્ષ સંપૂર્ણ સત્તા મેળવિ; તેમ છતાં ''રીકસ્વેર''  હજી ઔપચારિક રીતે તેઓનો સ્વીકાર નહતું કરતું.

સાંસ્કૃતિક રૂપથી નાઝીવાદને જર્મન જીવનની રાહ રૂપે દઢ કરવા, હિટલર સરકારે રાષ્ટ્રીય રૂપથી [[યહુદી ઉદ્યોગોના નાઝી બહિષ્કાર]]ને અસરકારક કર્યું (1 એપ્રિલ 1933), સત્તા ધારણ કર્યા પછી ત્રણ મહિનામાં જ; પહેલાં હીન્ડનબર્ગ સરકારે અધિકૃત સેમિટિ-વિરોધીનો ગમેતેમ ઉપયોગ કરતા હતા પરંતુ 1935 ના નાઝી [[નુરેમબર્ગ કાયદાઓ]]એ કાયદાકીય, પદ્ધતિસર યહુદી અત્યાચારોની સ્થાપના કરી. આંતરરાષ્ટ્રિય સાર્વજનિક ઉપભોગ માટે [[1936 ઉનાળું ઓલિમ્પિક્સ]] દરમિયાન દેખિતો સેમિટી-વિરોધ ઓછો કરી દેવાયો, પરંતુ પછીથી સંપૂર્ણ રીતે પુન:નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો. 1936માં નાઝી જર્મની અને [[શાહી જાપાન]]એ [[કોમીન્ટર્ન વિરોધી સંધિ]]ને લઈને સમજોતો કર્યો, જે [[સોવિયેટ યુનિયન]]ની વિદેશી નીતિઓનો પ્રતિકાર કરતી હતી, જે પછીથી ઈટલી સાથેના [[ટ્રાપાર્ટાઇટ સંધિ]] એટલે કે ત્રિ-પક્ષીય સમજોતા માટેનો આધાર બન્યો, જે [[એક્ષીસ સત્તાઓ]]નું મૂળ હતું.

=== વિશ્વ યુદ્ધ-2 ===
{{Main|World War II}}
{{Unreferenced section|date=August 2008}}
[[ચિત્|thumb|300px|right|નાઝીવાદનો અંત: રિકસ્ટેગ પર સોવિયત સંઘનો ઝંડો.(યેવગેની ખેલદેઇ) ]]
નાઝીઓ [[વર્સેઈલ્સની સંધિ]] મુજબ જે જર્મનીએ અર્પણ કરેલા હતા તે પ્રદેશોનો કબજો ''ગ્રોડશલેન્ડ''  ([[ગ્રેટર જર્મની]]) ની સ્થાપના કરવા માટે લેવા માગતા હતા. આમાં [[ડેન્જીંગની ફ્રી સીટી]]નો સમાવેશ થાય છે, જેના પર સંધિ મુજબ પોલેન્ડનો સિમિત હક હતો. જયારે ડેનજીંગને મેળવવાની કૂટનિતિ અસફળ રહી, નાઝી જર્મની અને [[સોવિયેટ યુનિયન]]એ 23 ઓગસ્ટ 1939ના રોજ [[મોલોટેવ-રોબનટ્રપ સંધિ]] પર સહી કરી. 1939માં ફ્રાન્સ અને યુનાઈટેડ કિંગડમ એ જર્મનીના પોલેન્ડ પરના આક્રમણની પ્રતિક્રિયારૂપે જર્મની સામે યુધ્ધ જાહેર કર્યું. તેજ રીતે યુએસએસઆર એ પૂર્વ તરફથી પોલેન્ડ પર હુમલો કર્યો. પોલેન્ડ અસ્થાપિત થઈ ગયું અને જર્મની, ફ્રાન્સ અને યુકે વચ્ચેનું યુધ્ધ ચાલુ રહયું.

1940માં, નાઝી જર્મનીએ  ફ્રાન્સમાં ફ્રેન્ચ અને અંગ્રેજી ખંડની સેના પર હુમલો કર્યો અને તેણે હરાવી અને દેશ કબજે કરી દીધો. પછી [[બ્રિટનનું યુદ્ધ]] (જુલાઇ-ઓકટોબર 1940) થયું અને ઠપ્પ થઈ ગયું, માટે જર્મનીએ પૂર્વી તરફ હુમલો કર્યો એવું માની કે જો યુએસએસઆર પરાજિત થઈ ગયું તો યુકે જર્મની સાથે શાંતિ માટે દાવો કરશે. 1941 માં જર્મની, અને તેણા [[એક્ષીસ]] રાષ્ટ્રમિત્રો એ [[ઓપરેશન બરબરોસ્સા]] સાથે યુએસએસઆર પર હુમલો કર્યો (22 જુન - 5 ડિસેમ્બર 1941). પ્રારંભિક સફળતાઓ મળ્યા છતાં [[લાલ સેના]]એ તેમને મારી ભગાડયા. [[સ્ટેલિનગ્રેડના યુધ્ધ]] પછી (17 જુલાઈ 1942 - 2 ફેબ્રુઆરી 1943) યુએસએસઆર એ પ્રતિકાર હુમલો કર્યો અને એક્ષીસ આક્રમણકારોને રશિયામાંથી મારી ભગાડયા, પછી જર્મની તરફ પશ્ચિમમાં પ્રગતી કરતા આગળ વધ્યા. 6 જુન 1944 ના રોજ, એંગ્લો અમેરીકન [[નોરમન્ડી આક્રમણ]]માં એલાઈડ સેના ફ્રાન્સમાં ઊતરી, અને પૂર્વ તરફ રેડ સેનાને મળવા તરફ પ્રયાણ કર્યું અને [[બેટલ ઓફ બર્લિન]]માં નાઝી જર્મનીને પરાજિત કર્યું (16 એપ્રિલ - 2 મે 1945).

=== નાઝીકરણનો અંત ===
{{main|Denazification}}
બીજા વિશ્વયુધ્ધમાં નાઝી જર્મનીની હાર પછી, [[એલાઈડ]] રાષ્ટ્રોએ [[જર્મન]] અને [[ઓસ્ટ્રિયન]] સંસ્કૃતિ, સમાજ, પ્રેસ અર્થતંત્ર, ન્યાયતંત્ર અને રાજકારણને નાઝીવાદના કોઈપણ અવશેષોથી પણ સ્વતંત્ર કરવા માટેના અભિયાન પર આરોહણ કર્યું. તેઓએ પ્રભાવકારી સ્થાન પર હોય તે બધાને કાઢી મૂક્યા અને નાઝી શાસન સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓને વિખેરી નાખી અથવા તો તેઓને સત્તા વગરની કરી દીધી.

== પ્રસિધ્ધ સંસ્કૃતિમાં નાઝીવાદ ==
{{further|[[Adolf Hitler in popular culture]] and [[Nazi chic]]}}

[[ચિત્ર:New Adventures of Hitler.jpg|right|thumb|150px|હિટલરના નવા પરાક્રમો (ક્રાઈસીસ નં 48, સ્ટેફન યિઓવેલ)]]

પ્રસિધ્ધ અમેરીકન સંસ્કૃતિમાં શબ્દ ''નાઝી'' , ''ફ્યુહરર'' , ''ફાશીવાદ'' , ''[[ગેસ્ટાપો]]''  અને ''હિટલર''  શબ્દો એ સત્તાધારી લોકોને વર્ણવવા માટે ઉપયોગ થતા દુરવ્યવહારના શબ્દો છે; માટે અમેરીકનો ''[[વ્યાકરણ નાઝી]]''  અને ''[[ફેમીનાઝી]]'' નો ઉપયોગ કરે છે ([[નાઝી એનાલોજીસના ગોડવીન કાયદાઓ]] જુઓ). વધારામાં [[કાળા શબદો]] [[ફ્રેકટુર]] અને [[શ્કેવાબાચેર]] એ નાઝી પ્રચાર સાથે જોડાયેલ છે, નાઝીઓ એ 1941 માં તેમણે ગેરકાનૂની કરાર કરેલા તેમ છતાં.&lt;ref&gt;[http://home.arcor.de/lutz.schweizer/schrifterlass.html નાઝી અને ફ્રાકતુર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405041215/http://home.arcor.de/lutz.schweizer/schrifterlass.html |date=2005-04-05 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spd-schwabach.de/content/service/schrift/ |title=Schwabach SPD |publisher=Spd-schwabach.de |date= |access-date=2009-02-27 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318005641/http://www.spd-schwabach.de/content/service/schrift/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
સિનેમામાં, [[ઈન્ડિયાના જોન્સ]] શ્રેણીઓ નાઝી વિલનોને પ્રસ્તુત કરે છે; અને વિડિયો ગેમ વેબસાઈટ [[આઇજીએન]] નાઝીઓને સૌથી યાદગાર વિડિયો ગેમના વિલન જાહેર કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cube.ign.com/articles/694/694410p1.html |title=IGN: Top 10 Tuesday: Most Memorable Villains |publisher=Cube.ign.com |date=2006-03-07 |access-date=2009-02-27 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106003122/http://cube.ign.com/articles/694/694410p1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== આ પણ જોશો ==
{{div col}}
*[[બ્રાઉન હાઉસ મ્યુનિક, જર્મની]]
*[[જર્મન નાઝીવાદના પરિણામો]]
*[[પૂર્વ નાઝીઓ]]
*[[ફાશીવાદ]]
*[[ફાશીવાદ અને વિચારધારા]]
*[[અંતિમ ઉકેલ]]
*[[નાઝી જર્મનીની શબ્દાવલી]]
*[[એડોલ્ફ હિટલર]]
*[[ધી હૌલોકૌસ્ટ, સામૂહિક નરસંહાર]]
*[[અંધ રાષ્ટ્રીયતા]]
*[[એડોલ્ફ હિટલરના પુસ્તકોની સૂચી]]
*[[રાષ્ટ્રીયવાદ]]
*[[નેશનલસાશ્યિાલિસ્ટકર રીકસ્બન્ડ ફર લેયબેસુબનગન]]
*[[નાઝી મંત્રતંત્રશાસ્ત્ર]]
*[[નાઝી પ્રચાર]]
*[[નાઝી યુધ્ધ અપરાધિઓ]]
*[[નાઝી જર્મની]]
*[[નવ નાઝીવાદ]]
*[[નાઝી સહકાર્યકર્તાઓની શોધ]]
*[[રીકસ્ટેગની આગ]]
*[[ત્રીજા રીકના ગીતો]]
*[[સ્ટેટોલેટ્રી]]
*[[વેયમર ગણરાજય]]
*[[વિશ્વ યુદ્ધ-2]]
*[[વિશેષ:PrefixIndex/Nazi|&quot;નાઝી&quot;ના નામથી શરૂ થનાર પાનાઓની સૂચિ ]]
{{div col end}}

== સંદર્ભો ==
=== ગ્રંથસૂચિ ===
*{{cite book|title=The Nazi Seizure of Power: The Experience of a Single German Town 1922–1945|author=W.S. Allen|year=1965|publisher=Penguin|isbn=0-14-023968-5}}
*{{cite book|author=[[Peter Fritzsche]]|year=1990|title=Rehearsals for Fascism: Populism and Political Mobilization in Weimar Germany|location=New York |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-505780-5}}
*[[નીકોલસ ગુડરીક કલાર્ક]] (1985). ''[[ધ ઓકલ્ટ રૂટ્સ ઓફ નાઝિસમ]]: સિક્રેટ આર્યન કલ્ટ્સ એન્ડ થેર ઇન્ફ્લ્યુન્સ ઓન નાઝી આઇડિયોલોજી, ધ એરિસ્પેફીસ્ટસ ઓફ ઓસ્ટ્રેયા અને જર્મની, 1890–1935'' . વેલીંગબોરો, ઈંગ્લેન્ડ : ધ એકસેવેરીયન પ્રેસ આઇએસબીએન 0-907061-05-0 (ઘણી પ્રિન્ટો. નવી પ્રસ્તાવના સાથે વિસ્તૃત , 2004, આઈ બી ટોરીસ એન્ડ કું. આઇએસબીએન 1-86064-973-4.)
*——— (2002). ''[[બ્લેક સન]]: આર્યન કલ્ટ્સ, ઈસોટેરીક નાઝીસમ એન્ડ્ ધ પોલિટિકસ ઓફ આઇડેનટીટી'' . ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઇએસબીએન 0-907061-05-0 (પેપરબેક, 2003. આઇએસબીએન 0-907061-05-0
*[[વિકટર કેલ્મેપરર]] (1947). [[એલટીઆઇ - લિન્ગ્વુઆ ટેર્ટી ઈમ્પેરી]].
*{{cite book|author=[[Ludwig von Mises]]|title=[[Omnipotent Government: The Rise of the Total State and Total War]]|publisher=Libertarian Press|year=1985 [1944]|isbn=0-91-088415-3}}
*{{cite book|author=[[Robert O. Paxton]]|title=The Anatomy of Fascism|publisher=London: Penguin Books Ltd|year=2005|isbn=0-14-101432-6}}
*ડેવીડ રેડલ્સ (2005). ''હીટલર્સ મઈલેનીયલ રીચ : એપોકેલીપ્ટોક બીલિફ એન્ડ ધ સર્ચ ફોર સાલ્વેશન'' . ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઇએસબીએન 0-907061-05-0
*વોલ્ફગેંગ સેઉર &quot;નેશનલ સાશ્યિાલીઝમ: ટોટલીટેરીઆનિઝમ ઓર ફેસિઝમ?&quot; પાના 404–424 from ''અમેરિકન હિસ્ટોરીકલ રીવ્યુ'' , વોલ્યુમ 73, અંક #2, ડિસેમ્બર 1967 માંથી
*{{cite book|author=[[Alfred Sohn-Rethel]]|title=Economy and Class Structure of German Fascism|publisher=London: CSE Bks|year=1978|isbn=0-906336-00-7}}
*રીચાર્ડ સ્ટેગમેન ગોલ(2003). ''ધ હોલી રીક : નાઝી કોન્સેપ્શન્સ ઓફ ક્રિશ્ચિયાનિટી, 1919–1945'' . કેમ્બ્રીજઃ કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ

=== નોંધો ===
{{reflist|2}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Commons category|National Socialism}}
*[http://avalon.law.yale.edu/subject_menus/nca_v4menu.asp હીટલર્સ નેશનલ સોશ્યિાલીસ્ટ પાર્ટી પ્લેટફોર્મ]
*[http://www.ns-archiv.de/index.php એનએસ-આર્કાઇવ], મૂળ નાઝી લેખોનો સ્કેન કરેલો વિશાળ સંગ્રહ.
* [http://www.life.com/image/first/in-gallery/23127/wwii-nazi-thugs-and-thinkers WWII: નાઝી થગ્સ એન્ડ થીંકર્સ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ''[[લાઈફ મેગેઝીન]]''  દ્વારા સ્લાઈડ શો


{{Template group
|list =
{{Nazism}}
{{Fascism movement}}
{{Antisemitism topics|state=collapsed}}
{{Racism topics|state=collapsed}}
{{Authoritarian types of rule}}
}}

[[શ્રેણી:નાઝીવાદ]]
[[શ્રેણી:સિધ્ધાંતવાદ]]
[[શ્રેણી:જર્મનીનો ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:જર્મનીનું રાજકારણ]]
[[શ્રેણી:રાષ્ટ્રીયવાદ]]
[[શ્રેણી:ફાશીવાદ]]
[[શ્રેણી:યહૂદી વિરોધવાદ]]
[[શ્રેણી:વંશીય ભેદભાવ]]
[[શ્રેણી:યહુદી જર્મન ઇતિહાસ]]</text>
      <sha1>spenzcftf2mrjavcqa5ehamot7itg1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>દાલ બાટી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25688</id>
    <revision>
      <id>903472</id>
      <parentid>790598</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3841" sha1="r7fu0c1uf0ys0fkza6x80icwf5bodzs" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Baati.jpg|300px|thumb|right| દાલ બાટી]]
'''દાલ બાટી''' એ [[માળવા]] અને [[રાજસ્થાન]] પ્રદેશની જાણીતી અને લોકપ્રિય [[વાનગી]] છે. 

== બાટી બનાવવા માટે સામગ્રી ==
ઘઉંનો લોટ (થોડો કકરો) –  ચાર કપ

બેસન  – એક કપ

ઘી – એક કપ

દહીં – અડધો કપ

અજમો – એક નાની ચમચી

નમક  – સ્વાદ અનુસાર

=== વિધિ ===
લોટમાં દહીં, બેસન, ઘી, અજમો તથા જરૂરીયાત અનુસાર પાણી નાખીને નરમ ગુંદી લો. લીંબુ જેવા આકારના ગોળા બનાવી લેવા. તેને ઢાંકીને એક કલાક માટે મુકી રાખવા. ત્યારબાદ ગરમ કોલસા પર વારાફરતી સોનેરી રંગના થાય ત્યાં સુધી શેકી લેવા. પછી ગરમ ઘીમાં ડુબાડી રાખવા.

==સામગ્રી દાલ બનાવવા માટે ==
મગની છોડાં વાળી દાળ – સો ગ્રામ

[[ચણા]] દાળ – પચાસ ગ્રામ

[[તુવર]] દાળ – પચાસ ગ્રામ

[[અડદ]] દાળ – પચાસ ગ્રામ

કાંદો ઝીણો સમારેલો – એક નંગ

[[ટામેટું]] બારીક કાપેલું – એક નંગ

લીલા ધાણા – થોડો

[[ઘી]] – બે નાની ચમચી

[[હળદર]] –અડધી નાની ચમચી

ગરમ મસાલો – અડધી નાની ચમચી

લાલ મરચું – એક મોટી ચમચી

[[લસણ]] [[આદુ]]ની પેસ્ટ – એક નાની ચમચી

[[હીંગ]] – ચપટી ભર

[[લીંબુ]] – એક

=== વિધિ ===
બધી દાળ એક સાથે ચડાવીને તૈયાર કરી લેવી .એક તપેલીમાં બે ચમચી ઘી નાખીને જીરુ, [[તમાલપત્ર]] અને ચપટીભર હીંગ લઇ, ડુંગળી તથા આદુ લસણની પેસ્ટ નાખી થોડા ભૂરા રંગનો થાય ત્યાં સુધી ચડાવો. ત્યારબાદ ટામેટું નાખી થોડી વાર પકાવો. ત્યારબાદ બધા મસાલા, દાલ તથા મીઠું (નમક) નાખીને રસ ગાઢો થાય ત્યાં સુધી સીઝવા દો. દાલને લીલા ધાણાથી સજાવી લીંબું નિચોવી દેવું. ખાતી વખતે ગરમ બાટીને દાલમાં ડુબાડીને ખાવી.

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.rajasthanatoz.com/rajasthan-cuisine.html રાજસ્થાની આહાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302065931/http://www.rajasthanatoz.com/rajasthan-cuisine.html |date=2010-03-02 }}
* [http://www.bawarchi.com/contribution/contrib4083.html લાડુનું ચુરમું બનાવવાની રીત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250307010708/http://www.bawarchi.com/contribution/contrib4083.html |date=2025-03-07 }}

[[શ્રેણી:વાનગી]]
[[શ્રેણી:રાજસ્થાન]]</text>
      <sha1>r7fu0c1uf0ys0fkza6x80icwf5bodzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બૂમરેંગ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26533</id>
    <revision>
      <id>903484</id>
      <parentid>898580</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63786" sha1="8gpsv3x9ne86kn4akakz8en7t4igwez" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Wooden boomerang asv2021-05.jpg|thumb|300px|એક ચોક્ક્સ પરત આવતું લાકડાનું બૂમરેંગ]]

'''બૂમરેંગ''' એક વળેલાં આકારની ઊડતી વસ્તુ છે જેનો ઉપયોગ શસ્ત્ર અથવા રમત ગમત માટે થાય છે. જોકે તેને સામાન્ય રીતે એક લાકડાના ઉપકરણ તરીકે વિચારવામાં આવે છે, રમત ગમત માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા નવા બૂમરેંગ્સ ઘણીવાર કાર્બન ફાઇબર-રિઇનફોર્સ્ડ પ્લાસ્ટિકથી અથવા અન્ય ઉચ્ચ-કક્ષાની સામગ્રીથી બનાવવામાં આવે છે. ઇતિહાસ પ્રમાણે, બૂમરેંગ જેવા ઉપકરણો હાડકાંમાંથી પણ બનાવવામાં આવેલાં છે. બૂમરેંગ્સ તેની ભૌગોલિક અથવા ટ્રાઇબલ મૂળ અને ઇચ્છિત કાર્યોના આધારે ઘણાં આકારો અને કદમાં આવે છે. સૌથી વધુ ઓળખાતો પ્રકાર છે પરત ફરતું બૂમરેંગ, જે એક ફેંકવાની લાકડી છે જેને જો સાચી રીતે ફેંકવામાં આવે તો તે અંડાકાર માર્ગ પર પ્રવાસ કરે છે અને તેના શરુ થવાના બિંદુ પર પરત ફરે છે. પરત ફરતા બૂમરેંગમાં અસમાન હાથ અથવા પાંખો હોય છે, જેથી માર્ગ પર વળવા માટે ફરવાનું અસમતોલ હોય છે. જોકે પરત ના ફરતા બૂમરેંગ્સ ફેંકવાની લાકડીઓ (અથવા કાઇલિસ)નો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, પરત ફરતા બૂમરેંગ્સ મુખ્યત્ત્વે આનંદ અને પ્રમોદ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા હતા. પરત ફરતા બૂમરેંગ્સ શિકારના પક્ષીની જાળ તરીકે પણ ઉપયોગમાં લેવાતા હતા, જેઓને શિકારના પક્ષીઓને ઉડવા માટે અને રાહ જોતી જાળમાં પકડવા માટે લાંબા ઘાસ પર ફેકવામાં આવતા હતા. નવા જમાનાના પરત ફરતા બૂમરેંગ્સ ઘણા પ્રકારના કદ અને આકારના હોઇ શકે છે અને તેઓ વિવિધ પ્રકારની સામગ્રીથી બનેલાં હોય છે.

ઐતિહાસિક પુરાવા પણ એ ઉલ્લેખ કરે છે કે પ્રાચિન ઇજિપ્શિયન્સ, કેલિફોર્નિયા અને એરિઝોનાના મૂળ અમેરિકનો, અને દક્ષિણ [[ભારત]]ના રહેવાસીઓ પરત ના ફરતા બૂમરેંગ્સનો ઉપયોગ પક્ષીઓ અને સસલાંઓને મારવા માટે કરતા હતા.&lt;ref name=&quot;Brittanica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | title = Boomerang | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica Online | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/73646/boomerang | access-date = 2009-01-25 }}&lt;/ref&gt; ખરેખર, કેટલાંક બૂમરેંગ્સને તો ફેંકવામાં પણ નહોતા આવતા, પરંતુ તેઓનો ઉપયોગ મૂળ ઓસ્ટ્રેલિયનો દ્વારા હાથની લડાઇ માં થતો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Harris |first=Tom |url=http://www.howstuffworks.com/boomerang.htm/printable |title=Battle Boomerangs |publisher=Howstuffworks.com |date= |access-date=2010-03-03}}&lt;/ref&gt;

બૂમરેંગ્સનો શિકારના શસ્ત્ર તરીકે વિવિધ પ્રકારથી ઉપયોગ થઇ શકે છે, પર્ક્યુસિવ સંગીતનું સાધન, યુદ્ધના ક્લબ્સ, આગ-શરુ કરનાર, વોટરફાઉલના શિકાર માટેજાળ તરીકે, અને આનંદપ્રમોદ રમવાના રમકડાઓ તરીકે. નાનામાં નાનું બૂમરેંગ કદાચ છેડાથી છેડા સુધી{{convert|10|cm|in|0}}થી પણ નાનું હશે અને લાંબામાં લાબું{{convert|180|cm|ft|0}} કરતા વધારેની લંબાઇનું હશે.&lt;ref name=&quot;Largest&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.flight-toys.com/boomerang/boomnews/worldslargestboom.html | author=Ted Bailey | title=Worlds Largest Boomerang | publisher=www.flight-toys.com | access-date=2008-10-17}}&lt;/ref&gt; ટ્રાઈબલ બૂમરેંગ્સ પર તેના બનાવનાર દ્વારા છાપ અને / અથવા તેઓ માટે અર્થપૂર્ણ ડિઝાઇનોથી રંગ કર્યો હોઇ શકે છે. આજના દિવસોમાં દેખાતા મોટાભાગના બૂમરેંગ્સ [[પર્યટન|યાત્રી]] અથવા સ્પર્ધા પ્રકારના હોય છે અને મોટે ભાગે તે પરત ફરવાવાળા પ્રકારના હોય છે.

== વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર ==
શબ્દનો ઉદભવ અચોક્ક્સ છે, અને ઘણાં સંશોધકો પાસે તે શબ્દ કેવી રીતે [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] શબ્દાવલિમાં આવ્યો તે અંગે ઘણાં તર્કો છે. પશ્ચિમી લોકોએ પ્રથમ વખત બૂમરેંગ ફાર્મ કોવ (પોર્ટ જેકસન), ઓસ્ટ્રેલિયામાં, ડિસેમ્બર 1804 માં જોયું જ્યારે તેનો એક ટ્રાઈબલ અથડામણમાં શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ જોવામાં આવ્યો:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://newspapers.nla.gov.au/ndp/del/article/626558 |title=SYDNEY |publisher=NLA Australian Newspapers |date= |access-date=2010-03-03 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{{quote|...the white spectators were justly astonished at the dexterity and incredible force with which a bent, edged waddy resembling slightly a turkish scimitar, was thrown by Bungary, a native distinguished by his remarkable courtesy. The weapon, thrown at 20 or 30 yards [18 or 27 m] distance, twirled round in the air with astonishing velocity, and alighting on the right arm of one of his opponents, actually rebounded to a distance not less than 70 or 80 yards [64 or 73 m], leaving a horrible contusion behind, and exciting universal admiration.|final paragraph on page; archaic language reinterpreted here}}

ડેવિડ કોલિન્સ એ 1978 માં આઠ એબોરિજિનલ &quot;ક્લબ્સના નામો&quot; માં એક &quot;વો-મર-રંગ&quot;ને યાદીબદ્ધ કર્યો.&lt;ref&gt;{{ cite book | url = http://www.gutenberg.org/etext/12565 | title = An Account of the English Colony in New South Wales | last = Collins | first =  David | year = 1798 | chapter = Appendix XII (Language) | page = 554 }}&lt;/ref&gt; 1790 ની ન્યુ સાઉથ વેલ્સ ની એબોરિજિનલ ભાષાઓની અનામી હસ્તપ્રત એ &quot;બુ-મેર-રિટ&quot; ને &quot;ધ સ્કિમિટર&quot; તરીકે અહેવાલિત કર્યો.&lt;ref&gt;[http://www.hrelp.org/dawes/ સીડનીની એબોરિજિનલ ભાષા પરની વિલિયમ ડોસની નોંધોમાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091017022512/http://www.hrelp.org/dawes/ |date=2009-10-17 }} [http://www.hrelp.org/dawes/img/Boo-mer-rit.gif હાથથી લખેલી નોંધની છબી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014210056/http://www.hrelp.org/dawes/img/Boo-mer-rit.gif |date=2009-10-14 }}, [http://www.hrelp.org/ ધ હાન્સ રોસિંગ એન્ડેન્જર્ડ લેન્ગ્વેજિસ પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729162403/http://www.hrelp.org/ |date=2012-07-29 }}.&lt;/ref&gt;

1822 માં તેનું વિગતે વર્ણન કરવામાં આવ્યું અને તેને પોર્ટ જેકસનની નજીક જ્યોર્જિસ નદીના તુરુવાલલોકો (ધારુગનું એક પેટા-જૂથ) ની ભાષામાં &quot;બુ-માર-રેંગ&quot; તરીકે રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યું. તુર્નાવલ તેઓની શિકાર કરવાની લાકડી માટે બીજા શબ્દોનો ઉપયોગ કરતા હતા પરંતુ પરત આવતી ફેંકવાની-લાકડીનો સંદર્ભ કરવા &quot;બૂમરેંગ&quot;નો ઉપયોગ કરતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boomerang.org.au/articles/article-what-is-a-boomerang.html |title=What is a Boomerang? |publisher=Boomerang Association of Australia |date=1961-09-15 |access-date=2010-03-03 |archive-date=2009-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090208042945/http://boomerang.org.au/articles/article-what-is-a-boomerang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેને ભાલા ફેંકનાર વુમેરાના કારણે મુંઝવણમાં ભૂલથી વુમરેંગ તરીકે પણ સંદર્ભિત કરવામાં આવતું હતું.{{Citation needed|date=March 2010}}

== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Australia Boomerang Distribution.PNG|thumb|ઓસ્ટ્રેલિયામાં બૂમરેંગની વહેંચણી]]
[[ચિત્ર:Australia Cairns Boomerang.jpg|thumb|ઓસ્ટ્રેલિયન એબોરિજિનલ બૂમરેંગ્સ]]

સૌથી જૂના ઓસ્ટ્રેલિયન એબોરિજોનલ બૂમરેંગ્સ દસ હજાર વર્ષ જૂના છે, પરંતુ તેનાથી જુની શિકારની લાકડીઓ [[યુરોપ]]માં શોધાઇ છે જ્યાં તેઓ  પત્થર યુગના શસ્ત્રોના જથ્થાનો ભાગ બની હોય તેમ લાગે છે.&lt;ref name=&quot;Boomer&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rangs.co.uk/boomhistory.htm | title=Boomerang History | publisher=www.rangs.co.uk | access-date=2008-10-17 | archive-date=2007-06-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070630052119/http://www.rangs.co.uk/boomhistory.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એક બૂમરેંગ જે [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]]માં કાર્પાથિયન પહાડોમાં શોધાયું હતું તે મેમોથના દાંતમાંથી બનેલું હતું અને એવું માનવામાં આવે છે કે વસ્તુ સાથે મળતા તેના એએમએસ (AMS) ડેટિંગ આધારિત, તે 30,000 વર્ષ જૂનું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oblazowa.pan.krakow.pl/en/zabytki.htm |title=ઓબ્લાઝોવા ગુફાની શોધો |access-date=2010-09-02 |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204042310/http://www.oblazowa.pan.krakow.pl/en/zabytki.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rediboom.com/englisch/geschich/polen.html પેલિયોલિથિક ફેંકવાની વસ્તુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205065827/http://www.rediboom.com/englisch/geschich/polen.html |date=2008-12-05 }} - પોલિશ કાર્પાથિયન્સમાં ઓબ્લાઝોવામાંથી પેલિયોલિથિક ફેંકવાની વસ્તુ સાથે ફેંકવાના પરિક્ષણો&lt;/ref&gt; કિંગ તુતનખામેન, પ્રાચિન ઇજિપ્તના પ્રખ્યાત ફારો જે 3,000 વર્ષ પહેલાં મૃત્યુ પામ્યા, તેઓની પાસે બંને, સીધા ઉડતા (શિકાર)ના અને પરત આવતા પ્રકારના બૂમરેંગ્સનો સંગ્રહ હતો.&lt;ref name=&quot;Boomer&quot;/&gt;

કોઇને ચોક્ક્સપણે ખાતરી નથી કે પરત આવતા બૂમરેંગ પ્રથમ કેવી રીતે શોધાયું હતું, પરંતુ કેટલાંક નવા બૂમરેંગ ઉત્પાદકો શંકા કરે છે કે તે ઓસ્ટ્રેલિયન એબોરિજિન્સ અને અમેરિકાની નવાજો ઇન્ડિયન્સ સહિત કેટલાંક અન્ય ટ્રાઇબલ લોકો દ્વારા હજી પણ વપરાતી સપાટ ફેંકવાની લાકડીમાંથી વિકસિત થયું હતું. શિકાર કરવાનું બૂમરેંગ ખૂબ બારિકાઇથી બેલેન્સ કરેલું હોય છે અને પરત આવતા પ્રકાર કરતા વધુ સખત હોય છે. કદાચ, પરત આવતા બૂમરેંગ્સની વળવાની ઉડતી લાક્ષણિકતા પત્થર યુગના શિકારીઓ દ્વારા નોંધમાં લેવાઇ હશે જ્યારે તેઓ પોતાની ફેંકવાની લાકડીને સીધી ઊડાડવા માટે &quot;ટ્યુન&quot; કરતા હશે.&lt;ref name=&quot;Boomer&quot;/&gt;
1909 માં નારિનજેરી શોધક ડેવિડ ઉનાઇપોનએ પોતાના બૂમરેંગ એરોડાયનેમિક્સના અભ્યાસ પરથી રોટરી વિંગ એરક્રાફટના શોધની પેટન્ટ કરાવી હતી.

== અદ્યતન ઉપયોગ ==
[[ચિત્ર:Sportbumerangs.jpg|thumb|નવા જમાનાના રમત ગમતના બૂમરેંગ્સ]]

આજે, બૂમરેંગ્સ મોટા ભાગે રમત ગમતના સાધનો તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. વિવિધ પ્રકારની ફેંકવાની સ્પર્ધાઓ હોય છે: પરત આવવાની ચોક્કસતા; ઓસિ રાઊન્ડ; ટ્રીક કેચ; મહત્તમ સમય હવામાં; ઝડપી કેચ; અને સહનશક્તિ (નીચે જુઓ). અદ્યતન રમત ગમતનું બૂમરેંગ (મોટા ભાગે જેનો સંદર્ભ ’બૂમ’ અથવા ’રેંગ’ તરીકે કરવામાં આવે છે)મ તે [[ફીનલેંડ|ફિનિશ]] બર્ચ પ્લાયવુડ, હાર્ડવુડ, પ્લાસ્ટિક અથવા મિશ્રિત સામગ્રીઓથી બનેલું હોય છે અને વિવિધ આકારો અને રંગોમાં મળે છે. મોટાભાગના રમત ગમતના બૂમરેંગ્સ વિશિષ્ટપણે {{convert|100|g|oz}} કરતા ઓછું વજન ધરાવે છે, જેમાં એમટીએ બૂમરેંગ્સ (એ બૂમરેંગ્સ જે મહત્તમ સમય હવામાં સ્પર્ધા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે) ઘણીવાર {{convert|25|g|oz|1}}થી ઓછું વજન ધરાવે છે.

અદ્યતન બૂમરેંગ ઘણીવાર સીએડી (CAD)થી ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે જેની એરફોઇલ્સ ચોક્ક્સ હોય છે. &quot;પાંખો&quot; ની સંખ્યા મોટેભાગે 2 કરતા વધારે હોય છે કારણે કે લીફ્ટ ઘણીવાર 2 કરતા 3 અથવા 4 પાંખોથી પ્રદાન કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.boomerangs.com/aerodynamics.html બૂમરેંગ એરોડાયનેમિક્સ], [http://www.boomerangs.com boomerangs.com].&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;સૌલિસ પકલનિસ, [http://www.researchsupporttechnologies.com/boomerang_site/boomerang1.htm બૂમરેંગનું એરોડાયનેમિક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611140201/http://www.researchsupporttechnologies.com/boomerang_site/boomerang1.htm |date=2010-06-11 }}, એપ્રિલ 21, 2006, [http://www.researchsupporttechnologies.com researchsupporttechnologies.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815094709/http://www.researchsupporttechnologies.com/ |date=2010-08-15 }}.&lt;/ref&gt;

2008 માં, [[જાપાન|જાપાની]]સ અવકાશયાત્રી તકાઓ ડોઇએ સમર્થન આપ્યું કે બૂમરેંગ્સ શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં પણ કાર્ય કરે છે જેમ તે [[પૃથ્વી]] પર કાર્ય કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23411383-952,00.html |title=Boomerang works in space, says astronaut |publisher=News.com.au |date=2008-03-21 |access-date=2010-03-03 |archive-date=2008-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324172123/http://www.news.com.au/couriermail/story/0%2C23739%2C23411383-952%2C00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.universetoday.com/2008/03/24/does-a-boomerang-work-in-space/ |title=Does a Boomerang Work in Space? |publisher=Universetoday.com |date= |access-date=2010-03-03}}&lt;/ref&gt;
તેઓએ ફરીથી એ જ પ્રયોગ કર્યો જે જર્મન અવકાશયાત્રી ઉલ્ફ મિરબોલ્ડે 1992 માં સ્પેસલેબમાં કર્યો હતો અને પછીથી ફ્રેન્ચ અવકાશયાત્રી જિન-ફ્રેન્કોઇસ ક્લરવોયે એમઆઇઆર પર 1997 માં કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flight-toys.com/boomerang/boomnews/spacebooms.html |title=Boomerangs in Space |publisher=Flight-toys.com |date=2008-03-18 |access-date=2010-03-03}}&lt;/ref&gt;

== શિકાર ==

એવું માનવામાં આવે છે કે પરત આવતા બૂમરેંગનો આકાર અને અંડાકાર ઉડાણ તેને શિકાર માટે ઉપયોગી બનાવે છે.{{Who|date=January 2009}} એક અનુભવી ફેંકનાર દ્વારા અને હવામાં બૂમરેંગની હલન ચલનના કારણે પેદા થતો અવાજ, જે ઝાડના પાંદડાઓને સહેજ અડીને જતા હોય {{Citation needed|date=August 2007}} જેની ડાળીઓમાં પંખીઓ રહેતા હોય તે પંખીઓને ફેંકનાર તરફ બિવડાવવામાં મદદ કરે છે. આનો પંખીઓના સમૂહો કે જૂથોને જાળ તરફ બિવડાવવા માટે ઉપયોગ થતો હતો જે સામાન્ય રીતે છૂપાયેલાં શિકારીઓ દ્વારા ઝાડો વચ્ચે લટકાવવામાં આવતી અથવા નીચે નાખવામાં આવતી.&lt;ref&gt;{{ cite book | last1 = Lloyd | first1 = John | last2 = Mitchinson | first2 = John | title = The Book of General Ignorance | year = 2006 | publisher = Mackays of Chatham | isbn = 978-0-571-23368-7 | page = 244 }}&lt;/ref&gt;

બૂમરેંગ્સ (જેને &quot;થ્રોસ્ટિક્સ કહેવાય છે&quot;) જે મોટા શિકાર જેમ કે, કાંગારુ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા, તે નાના શિકાર માટે પણ ઉપયોગમાં લેવાતા. આ થ્રોસ્ટિક્સ લગભગ સીધા માર્ગ પર ઉડે છે જ્યારે તેને આડી ફેંકવામાં આવે છે અને જો તે કાંગારુના પગ અથવા ઘૂંટણ પર વાગે તો તેને પાડી દેવા જેટલી મજબૂત હોય છે. એમુના શિકાર માટે, થ્રોસ્ટિકને શિકારના ગળા તરફ તેને તોડી નાખવાના હેતુથી ચિંધવામાં આવે છે.

== પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર) ==
એવો દસ્તાવેજી પુરાવો છે કે વેસ્ટર્ન વિકટોરિયન ઓસ્ટ્રેલિયન એબોરિજિન્સ પરત આવતા બૂમરેંગનો શિકાર ઉપરાંત લાંબા અંતરના સંદેશાવ્યવહાર તરીકે પણ ઉપયોગ કરતા હતા {{Citation needed|date=August 2007}} . આ દેખિતો સંદેશાવ્યવહાર ત્યારે ઉપયોગી થાય છે ખાસ કરીને જ્યારે હવા અથવા અંતર અન્ય પ્રખ્યાત સંદેશાવ્યવહારની રીતે જેમ કે ''કુઇઇ''  ને અશક્ય બનાવે.{{Citation needed|date=August 2007}}

== રચના (ડિઝાઇન) ==
[[ચિત્ર:Boomerangs - melbourne show 2005.jpg|thumb|2005 ના મેલબોર્ન શો ખાતે વેચાણ માટેના બૂમરેંગ્સ]]

બૂમરેંગ એક ફરતી પાંખ છે. જો કે એવી જરૂરિયાત નથી કે બૂમરેંગ તેના પરંપરાગત આકારમાં જ હોય, પરંતુ તે સામાન્ય રીતે સપાટ હોય છે. પડતું બૂમરેંગ ફરવા લાગે છે, અને તે મોટેભાગે ગોળ ફરતું જ પડે છે.
જ્યારે બૂમરેંગ ને વધારે સ્પીન સાથે ફેંકવામાં આવે ત્યારે પાંખ  લીફ્ટ પેદા કરે છે.
મોટા બૂમરેંગ્સ શિકાર માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, તેથી તે લક્ષ્યને અઠડાઈને જમીન પર પડી જાય છે. નાના રમત ગમતમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, અને સામાન્ય રીતે તે ફેંકનાર પાસે પરત આવે તેવા એકમાત્ર બૂમરેંગ્સ છે. તેના ઝડપી સ્પીનિંગના કારણે, બૂમરેંગ સીધી લીટીના સ્થાને વળાંકમાં ઉડે છે. જ્યારે તેને સાચી રીતે ફેંકવામાં આવે ત્યારે બૂમરેંગ તેના શરુ થવાના બિંદુ પર પરત આવે છે. પરત આવતા બૂમરેંગ્સમાં બે અથવા વધારે હાથ હોય છે, અથવા ખૂણાએ સંકળાયેલપાંખો હોય છે. દરેક પાંખનો આકાર એરફોઇલ જેવો હોય છે, જેથી પાંખની એક બાજુ પર હવા બીજી બાજુ કરતા વધારે ઝડપી પસાર થાય છે. આ હવાની ઝડપમાં તફાવત, લગભગ એક સમતલ, જે પાંખના લાંબા અક્ષની સાથે સાથે લગભગ કાટખૂણે એરોફોઇલને છેદે છે તેના પર ખેંચાણ અથવા લીફ્ટ પેદા કરે છે.

આ પાંખો એવી રીતે સેટ કરેલી હોય છે કે દરેક પાંખની લીફ્ટ બીજીની લીફ્ટનો વિરોધ કરે, પરંતુ એક ખૂણે એવી રીતે કે ઉડવાની ઢબ હંમેશા બદલતી રહે કારણકે લીફ્ટ, ખેંચાણ, રોટેશનલ ઇનર્શિયા (વગેરે.) બળો સમતુલા પર પહોચવાનો ’પ્રયત્ન’ કરતા હોય છે. સરળ શબ્દોમાં, બૂમરેંગની એક બાજુ બીજી બાજુ કરતા અલગ હોય છે. જો બંને પાંખો સમાન હોય તો, બૂમરેંગ સ્પીન તો કરે પરંતુ એક સીધી લીટીમાં જ ઉડે. ગાયરોસ્કોપિક પ્રિસિશન એ છે જે જ્યારે બૂમરેંગને સાચી રીતે ફેંકવામાં આવે ત્યારે ફેંકનાર પાસે તે પરત આવે છે. આ તે જ છે જેનાથી જ્યારે બૂમરેંગને ખોટી રીતે ફેંકવામાં આવે ત્યારે તે સીધું હવામાં ઉપર ઉડે છે. લાંબા-અંતરના બૂમરેંગ્સના અપવાદ સિવાય, તેને બાજુ પરથી અથવા ફ્રિસ્બી તરીકે ફેંકવામાં આવવા ના જોઇએ, પરંતુ પાંખનો લાંબો અક્ષ, લગભગ ઉભા સમતલમાં ફરે તે રીતે ફેંકવું જોઇએ. જ્યારે પરત આવતા બૂમરેંગને સાચી રીતે ફેંકવામાં આવે છે ત્યારે, પરત આવવાનું સફળ થાય તે માટે સાચી સૂચનાઓ અનુસરવામાં આવે તે અગત્યનું છે. કેટલાંક બૂમરેંગ્સમાં ટોચની સપાટી પર ટર્બ્યુલેટર્સ—બમ્પસ અથવા પીટ્સ હોય છે જે બાઉન્ડ્રી લેયર એકટિવેટર તરીકે લીફ્ટ વધારવાનું કાર્ય કરે છે (લેમિનાર સેપરેશનના બદલે સંલગ્ન ફ્લો રાખવા માટે).

ઝડપી કેચ કરવાના બૂમરેંગ્સમાં સામાન્ય રીતે ત્રણ અથવા વધારે સમાન માપની પાંખો હોય છે (પ્લેનફોર્મ વ્યુમાં), જ્યારે લાંબા અંતરનું બૂમરેંગ મોટા ભાગે પ્રશ્ન ચિહ્ન આકારનું હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.baggressive.com/copper/thumbnails.php?album=6 |title='baggressive.com' |publisher=Baggressive.com |date=2005-04-19 |access-date=2010-03-03 |archive-date=2008-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224082313/http://www.baggressive.com/copper/thumbnails.php?album=6 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મહત્તમ સમય હવામાં રહે તેવા બૂમરેંગ્સમાં મોટેભાગે એક પાંખ બીજી કરતા સારી એવી લાંબી હોય છે. આ લાક્ષણિકતાની સાથોસાથ પાંખોમાં કરવામાં આવેલાં કાળજીપૂર્વકના વળાંકો અને વળો, ’સ્વ રોટેશન’ ની અસર સેટ કરવામાં મદદ કરે છે જે બૂમરેંગનો તેની ઉડાણના સૌથી ઉંચા બિંદુ પરથી નીચે આવવામાં હવામાં રહેવાનો સમય વધારે છે.

== ફેંકવાની ટેકનિક ==
[[ચિત્ર:Boomerang (PSF).jpg|thumb|ડાબા-હાથના બૂમરેંગ ફેંકવાની આકૄતિ]]

જમણા હાથનું બૂમરેંગ ઘડિયાળની ઉંધી દિશામાં સ્પીન સાથે ફેંકવામાં આવે છે જે ઘડિયાળની ઉંધી દિશાની ઉડાણ કરે છે (ઉપરથી જોતા). એથી ઉલટું, ડાબા હાથનું બૂમરેંગ તેની અરિસાની પ્રતિકૃતિ તરીકે બનાવવામાં આવે છે જેમાં એરોફોઇલ્સના બહારના છેડા પાંખની ડાબી બાજુ પર હોય છે, ઉપરથી જોતા, જેનાથી તે જ્યારે ઘડિયાળની દિશામાં ફરે છે ત્યારે લીફ્ટ પેદા થાય છે. પ્લાન વ્યૂમાં સમાન દેખાતું હોવા છતાં, બહારના છેડા પાંખની વિરુદ્ધ છેડે હોય છે (બહારના અને પાછળના) જેથી જ્યારે તે સ્પીન થાય ત્યારે એરોફોઇલના બહારના છેડા હવા સમક્ષ હોય.

મોટાભાગના રમત ગમતના બૂમરેંગ્સ લગભગ {{convert|70|to|110|g|oz}} શ્રેણીના હોય છે.  મોટાભાગની શ્રેણી {{convert|20|and|40|m|yd}}ની વચ્ચે હોય છે. બૂમરેંગ્સ સામાન્ય રીતે ઝાડ વગરની, મોટી ખુલ્લી જગ્યાઓમાં ફેંકવામાં આવે છે જે બૂમરેંગના વ્યાપ કરતા બમણી હોય છે. જમણાં અથવા ડાબા હાથનું બૂમરેંગ બંનેમાંથી કોઇ પણ હાથથી ફેંકી શકાય છે, પરંતુ ઉડાણની દિશા બૂમરેંગ પર આધારિત હશે, ફેંકનાર પર નહીં. બૂમરેંગને ખોટા હાથથી ફેંકવા માટે ફેંકવાની એવી ગતિ જોઇ છે કે જે મોટા ભાગના ફેંકનારા માટે અગવડભરી હોય છે.

''જમણા હાથના''  બૂમરેંગ્સ માટે, ફેંકનારાઓ પહેલાં હવા સમક્ષ ઉભા રહીને, ધીમેથી તેઓનું માથું ડાબીથી જમણી તરફ ફેરવીને હવા અને ફેંકવાની દિશા નક્કી કરે છે. પછી તેઓ ઘડિયાળની દિશામાં જમણી બાજુ ત્રીસથી સિત્તેર ડીગ્રી સુધી ફરે છે, હવાની ઝડપ પર આધાર રાખીને (વધારે ઝડપી હવા માટે વધારે ફરે છે). ફેંકનાર પગ ખુલ્લા રાખીને આડા ઉભા રહે છે, ડાબો પગ આગળ હોય છે, જે ઉડાણની દિશામાં નિર્દેશ કરતો હોય છે. જમણી (અથવા ડાબી) પંખાની ટોચ, બાજૂની તરફથી સપાટ પકડીને, અંગૂઠો ઉપર રાખીને અને એક થી ત્રણ આંગળીઓ નીચેની તરફ રાખીને, તેઓ બૂમરેંગને ઉભી દિશાથી દસથી ત્રીસ ડીગ્રી ઉભી દિશામાં વાળે છે. બૂમરેંગને એટલું પાછળની તરફ લાવે છે જેથી કેન્દ્રિય વળાંક તેઓના આગળના બાવડાને અડે જેથી પર્યાપ્ત સ્પીન પ્રાપ્ત થાય. તેઓ, પોતાના ડાબા બાવડાનો ઉપયોગ કરીને, હોરાઇઝન પર અથવા તેની બરાબર ઉપર નિશાન તાકે છે.

ડાબાપગથી મજબૂતાઇથી આગળ આવીને, ફેંકનારાઓ તેઓના જમણા બાવડા અને પગને તેઓ બૂમરેંગ છોડે ત્યારે આગળ લાવે છે એ જ રીતે જાણે કે ભાલો કે બોલ ફેંકતા હોય. ફેંકવાનું, ફેંકવાના અંત પર ચાબુક-જેવી ફ્લિકથી તેઓની તર્જની આંગળીથી બળપૂર્વક ફેંકવામાં આવે છે, જેથી ઘડિયાળની ઉંધી દિશામાં સ્પીન પેદા થાય (ઉપરથી જોતા). હવાની ઝડપ પર આધારિત ફેંકવાની અને સ્પીનની તાકાત બદલાવી જોઇએ - વધારે ઝડપી હવા હોય તો, પરત આવવા માટે પર્યાપ્ત લીફ્ટ માટે ઓછી તાકાતની જરૂર પડે છે. બીજા શબ્દોમાં, હવા જેટલી ઝડપી હોય, બૂમરેંગને તેટલી નરમાશથી ફેંકવામાં આવે છે. બૂમરેંગ પ્રારંભમાં ડાબી બાજુ વળવું જોઇએ, હળાવેથી ઉંચું જવું જોઇએ, અધવચ્ચે ઉડાણમાં સમતોલ થવું જોઇએ, વળાંક લેવો જોઇએ અને ધીમેથી ઉતરવું જોઇએ અને પછી જરાક ઉપર થઇ, ફરતું રહીને, ફેંકનારની નજીક ધીમું પડીને નીચે આવવું જોઇએ. આદર્શ રીતે, તે થોડો સમય ઉપર ઉડતું રહેવું જોઇએ જેથી કેચ કરનાર તેના હાથ મજબૂતાઇથી અને સખતીથી આડા બૂમરેંગ પર ઉપર અને નીચે બંને જગ્યાએથી પકડી શકે, જેમાં તેનું કેન્દ્ર પકડનારના હાથની વચ્ચે હોય. અનુ શબ્દોમાં, ઝડપી-ફરતા પંખાના રોટરની કિનારીઓ પર સીધી આંગળીઓ ના નાખીને દર્દનાક પંખાની ઇજાઓથી બચવું શક્ય છે.

બૂમરેંગ્સને ઉડતી ડીસ્કની જેમ સમાંતર ના ફેંકવું જોઇએ, કારણકે તે તેના એરોફોઇલ્સની ટોચની દિશામાં અચાનક ઉપર જશે, જેથી જો તે દિશા બાજુની જગ્યાએ ઉપરની તરફ હોય તો તે ઉપર એટલું જશે અને તરત નીચે આવશે કે તે પછી તેનું જમીન પર આવવું નુકસાન કરી શકે. સફળ ફેંકવા માટે ઝડપ અને દિશા અગત્યના છે. જમણા હાથનું બૂમરેંગ, વ્યક્તિના ડાબા ગાલ પરની દિશામાં ફેંકવામાં આવે છે. હવા પ્રત્યેનો ખૂણો બૂમરેંગ પર આધારિત છે, પરંતુ 45 ડિગ્રીના ખૂણાથી શરુઆત કરવી સલાહભરી છે. બૂમરેંગ ક્યાં જમીન પર આવે છે તેના પર આધાર રાખીને આ ખૂણાને સુધારી શકાય છે જેથી પરત નજીક આવે. ઉદાહરણ તરીકે, જો બૂમરેંગ ડાબી બાજુ ખૂબ દૂર પડે, તો બીજી વખત હવાની વધુ જમણી તરફ ફેંકવા માટે વળો. જો પરત આવવાનું વ્યક્તિના માથા પરથી જાય, તો ધીમેથી ફેંકો. જો તે થોડું આગળ પડે તો જોરથી ફેંકો. હવાની ઝડપ અંગે, ત્રણ થી પાંચ માઇલ પ્રતિ કલાકની હળવી હવા આદર્શ છે. જો હવા પતંગ ઉડાડવા જેટલી પર્યાપ્ત હોય તો તે સામાન્ય રીતે બૂમરેંગ માટે ખૂબ વધારે હોય છે.

પરિસ્થિતિઓ પર આધાર રાખીને વધુ નજીક પરત લાવવા માટે ફેંકનારાઓ વિવિધ પદ્ધતિઓને સુધારી શકે છે; હવા પ્રત્યેનો ફેંકવાનો ખૂણો, નમન, શક્તિ, સ્પીન, અને ઢળાવને પરત આવવાના બિંદુને બદલવા માટે ગોઠવી શકાય છે જેથી કેચ કરવાનો બિંદુ ચોક્ક્સ નક્કી કરી શકાય. હવાની સમક્ષ ઉભા રહીને, પછી માથાને બંને બાજુ સહેજ વાળીને ઠંડકની અસર તપાસવાથી, વ્યક્તિને હવાની દિશાનું આંકલન કરવા મળે છે અને તેથી વધુ ચોક્ક્સ ફેંકવાની દિશા નક્કી કરી શકાય છે. સુસંગતતા માટે, તે જ ફેંકવાના બિંદુ પર પરત જાવ અને હોરાઇઝન પર દરેક વખતે હવાને સંદર્ભિત સમાન દિશામાં ફેંકવા માટે પશ્ચાદભૂ લક્ષ્ય નક્કી કરો.

== સ્પર્ધાઓ અને વિક્રમો ==
આંતરરાષ્ટ્રિય સ્પર્ધામાં, ''વિશ્વ કપ''  દર બે વર્ષે યોજવામાં આવે છે, જેમાં જર્મની અને [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ની ટીમો આતંરરાષ્ટ્રિય સ્પર્ધામાં પ્રભુત્ત્વ ધરાવે છે. વ્યક્તિગત વિશ્વ ચેમ્પિયન ખિતાબ 2000, 2002 અને 2004 માં સ્વીસ ફેંકનાર મેન્યુઅલ સ્કુત્ઝ એ જીત્યો હતો. 2006 માં, જર્મનીના ફ્રિડોલિન ફ્રોસ્ટ ખિતાબ જીત્યા હતા જાયે મેન્યુઅલ સ્કુત્ઝ ત્રીજા ક્રમે આવ્યા હતા.

=== સ્પર્ધાની શાખાઓ ===

અદ્યતન બૂમરેંગ પ્રતિયોગીતાઓમાં સામાન્ય રીતે નીચે યાદીબદ્ધ કરેલ કેટલીક અથવા તમામ ઇવેન્ટ્સ સામેલ હોય છે &lt;ref name=&quot;German Wikipedia&quot;&gt;જર્મન વીકીના મૂળ પાઠ્ય પર આધારિત.[[:de:Bumerang]]&lt;/ref&gt; તમામ શાખાઓમાં બૂમરેંગે ફેંકનારથી ઓછામાં ઓછું{{convert|20|m|ft}} સુર જવું જોઇએ. ફેંકવાનું વ્યક્તિગત ધોરણે કરવામાં આવે છે. ફેંકનાર ખુલ્લી જમીનમાં વર્તુળોની રિંગોના કેન્દ્રમાં ઊભા રહે છે.

ઇવેન્ટ્સમાં સામેલ છે:
* ''ઓસિ રાઉન્ડ'' : ઘણા દ્વારા તેને બૂમરેંગિંગ કૌશલ્યોની અંતિમ પરિક્ષા માનવામાં આવે છે. બૂમરેંગે આદર્શ રીતે {{convert|50|m|ft|adj=on}} વર્તુળને ઓળંગવું જોઇએ અને કેન્દ્રમાં પરત આવવું જોઇએ. દરેક ફેંકનારને પાંચ પ્રયત્ન મળે છે. અંતર, ચોક્કસતા અને કેચ માટે પોઇન્ટ્સ આપવામાં આવે છે.
* ''ચોક્કસતા'' : બૂમરેંગ રિંગોની કેન્દ્રમાં કેટલું નજીક પડે છે તેના પર પોઇન્ટસ આપવામાં આવે છે. ફેંકનારે બૂમરેંગને ફેંકી દીધા પછી તેને અડવાનું નથી હોતું. દરેક ફેંકનારને પાંચ પ્રયત્ન મળે છે. મુખ્ય સ્પર્ધાઓમાં બે ચોક્ક્સતા શાખાઓ હોય છે: ચોક્કસતા 100 અને ચોક્કસતા 50.
* ''સહનશક્તિ'' : 5 મિનિટમાં હાંસિલ કરેલાં કેચની સંખ્યા માટે પોઇન્ટ્સ આપવામાં આવે છે.
* ''ઝડપી કેચ'' : બૂમરેંગને પાંચ વખત ફેંકવામાં અને કેચ કરવામાં લાગતો સમય. વિજેતાએ સૌથી ઝડપી સમયમાં કેચ કરેલો હોય છે.
* ''ટ્રીક કેચ/ડબલિંગ'' : પીઠની પાછળ, પગની વચ્ચે, વગેરે કરવામાં આવતા ટ્રીક કેચો માટે પોઇન્ટ્સ આપવામાં આવે છે. ડબલિંગમાં ફેંકનારે બે બૂમરેંગ એક સાથે ફેંકવામાં હોય છે અને ખાસ રીતે બંનેને એક પછી એક પકડવાના હોય છે.
* ''સતત કેચ'' : બૂમરેંગ પડી જાય તે પહેલાં હાંસિલ કરેલ કેચોની સંખ્યા માટે પોઇન્ટ્સ આપવામાં આવે છે. આ ઇવેન્ટને ટાઇમ નથી કરવામાં આવતો.
* ''એમટીએ (MTA) 100''  (''મહત્તમ સમય હવામાં'' , {{convert|100|m|ft}}): બૂમરેંગ દ્બારા હવામાં કાઢવામાં આવતા સમયના ગાળા માટે પોઇન્ટ્સ આપવામાં આવે છે. જગ્યા સામાન્ય રીતે 100&amp;nbsp;મીટરના માપનું એક વર્તુળ હોય છે. આ શાખાના વિકલ્પરૂપે 100&amp;nbsp;મીટરની મર્યાદા વગરનાને '''' એમટીએ અમર્યાદિત કહેવામાં આવે છે.
* ''લાંબુ અંતર'' : બૂમરેંગને {{convert|40|m|ft|adj=on}} બેસલાઇનના મધ્યબિંદુથી ફેંકવામાં આવે છે. બૂમરેંગ દ્વારા બેસલાઇનથી સૌથી દુર કપાયેલું અંતર માપવામાં આવે છે. પરત આવવા પર બૂમરેંગે ફરીથી બેસલાઇનને ઓળંગવી પડશે પરંતુ તેને કેચ કરવાની જરૂર નથી. નીચે એલડીને એ ખાસ વિભાગ આપવામાં આવ્યો છે.
* ''જગલિંગ'' : સતત કેચની જેમ, પરંતુ બે બૂમરેંગ્સથી. કોઇ પણ નિશ્ચિત સમયે એક બૂમરેંગ હવામાં હોવું જોઇએ.

=== વિશ્વ વિક્મો ===
{{updated|June 2010}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! શિસ્ત
! પરિણામ
! નામ
! વર્ષ
! ટુર્નામેન્ટ
|-
|  ચોક્કસ 100
|  99 પોઇન્ટ્સ
|  એલેક્ષ ઓપ્રિ (ડી (D))
|  2007
|  વિયારેજિયો (આઇટીએ (ITA))
|-
|  ઓસિ રાઉન્ડ
|  99 પોઇન્ટ્સ
|  ફ્રિડોલિન ફ્રોસ્ટ (ડી (D))
|  2007
|  વિયારેજિયો (આઇટીએ (ITA))
|-
|  સહનશક્તિ
|  81 કેચો
|  મેન્યુઅલ સ્કુત્ઝ (સીએચ (CH))
|  2005
|  મિલાનો (આઇ (I))
|-
|  ઝડપી કેચ
|  14.60 એસ
|  એડમ રુફ (યુએસએ (USA))
|  1996
|  એમોસ (યુએસએ (USA))
|-
|  ટ્રીક કેચ/ડબલિંગ
|  390 પોઇન્ટ્સ
|  મેન્યુઅલ સ્કુત્ઝ (સીએચ (CH))
|  2004
|  મિલાનો (આઇ (I))
|-
|  સતત કેચ
|  2251 કેચો
|  આરુકી તાકેટોમી (જે (J))
|  2009
|  જાપાન
|-
|  એમટીએ 100
|  139.10 એસ
|  નીક સિટોલી (યુએસએ (USA))
|  2010
|  રોમ (આઇ (I))
|-
|  એમટીએ અમર્યાદિત
|  380.59 એસ
|  બીલી બ્રાઝેલટન (યુએસએ (USA))
|  2010
|  રોમ (આઇ (I))
|-
|  લાંબું અંતર
|  200 મી
|  મેન્યુઅલ સ્કુત્ઝ (સીએચ (CH))
|  1999
|  ક્લોટેન (સીએચ (CH))
|}

''બિન-શાખાકીય વિક્રમ'' : નાનામાં નાનું બૂમરેંગ: 1997 માં ઓસ્ટ્રેલિયાના સદિર કત્તાન {{convert|48|mm|in}} લાંબા અને {{convert|45|mm|in}} પહોળા સાથે. ઓસ્ટ્રેલિયન રાષ્ટ્રિય ચેમ્પિયન્શીપમાં 22 માર્ચ 1997 ના રોજ નાના બૂમરેંગે જરૂરી {{convert|20|m|yd}} અંતર કાપ્યું, અને ચોક્કસતા વર્તુળો પર પરત આવ્યું.

=== ગિનિસ વિશ્વ અંતર વિક્રમ ===

[[Portal:Current events/2005 March 15|માર્ચ 15, 2005]] ના રોજ મુરારી રિક્રિએશન ગ્રાઉન્ડ, [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] ખાતે ડેવિડ સ્કુમી દ્વારા 1,401.5 ફીટ (427.2 મીટર) ના થ્રો સાથે ગીનિસ વિશ્વ વિક્રમ સ્થાપવા માટે બૂમરેંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=LQ5dW5pHPYk લાંબામાં લાબોં બૂમરેંગ થ્રો]&lt;/ref&gt; આને જુલાઈ 14, 2003 ના રોજ ફોર્ટ ફન્સ્ટન, સાન ફ્રાન્સિસ્કો ખાતે એરિન હેમિંગ્સના 1,333 ફીટ (406.3 મીટર) એરોબી ફેંકવાના રેકોર્ડને તોડયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news
 | title = First Quarter Mile Throw in History at Fort Funston
 | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2003_July_16/ai_105504992/
 | agency = [[Business Wire]]
 | date = 2003-07-16
 | access-date = May 28, 2009
 | archive-date = 2005-04-19
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050419091733/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2003_July_16/ai_105504992
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;

== લાંબા અંતરના બૂમરેંગ્સ ==
{{Original research|section|date=October 2009}}
લાંબા અંતરના બૂમરેંગ ફેંકનારાઓનો હેતું એવું હોય છે કે બૂમરેંગ બને એટલું દુર જાય અને પરત આવતા ફેંકવાના બિંદુની નજીક આવે. સ્પર્ધામાં બૂમરેંગે એક કાલ્પનિક સપાટી જેની વ્યાખ્યા ફેંકનાર પર કેન્દ્રિત એક {{convert|40|m|yd|adj=on}} લાંબી લાઈનના અનંત ઉભા બહાર નીકળેલા ભાગ તરીકે કરવામાં આવે છે, તેને છેદવી જોઇએ. સ્પર્ધાઓની બહાર, વ્યાખ્યા એટલી સખત નથી હોતી, અને ફેંકનાર ફેંકયા પછી બૂમરેંગને પાછા લેવા માટે {{convert|50|m|yd}}ના ચાલવાનું હોવાના કારણે ખુશ હોય છે.

=== સામાન્ય ગુણધર્મો ===

લાંબા અંતરના બૂમરેંગ્સ ઓછામાં ઓછું ખેચાણ હોય એવી રીતે તૈયાર કરાય છે તો પણ તેઓમાં પર્યાપ્ત ઉડવા અને પરત થવા માટેની લિફ્ટ હોય છે. આ કારણથી, તેઓનો ફેંકવાનો અવકાશ ખૂબ નાનો હોય છે, જેથી આ શાખા ચાલુ રાખવા માટે તે ઘણાં શરુ કરનારાઓને ઉદાસ કરે છે. તે જ કારણસર, લાંબા-અંતરના બૂમરેંગ્સની ઉત્પાદનની ગુણવત્તા ઘણીવાર અચોક્ક્સ હોય છે.

આજના લાંબા-અંતરના બૂમરેંગ્સ પર લગભગ બધા પર ''એસ''  અથવા ''? - પ્રશ્ન ચિહ્ન''  આકાર હોય છે અને બંને બાજુ બિવેલ કરેલ ધારો હોય છે (નીચેની બાજૂના બિવેલને કેટલીકવાર અન્ડરકટ કહેવામાં આવે છે). આ ખેંચાણ ઓછું કરવા માટે છે અને લીફ્ટ ઘટાડવા માટે છે. લીફ્ટ ઓછી હોવી જોઇએ કારણ કે બૂમરેંગ લગભગ કુલ લેઓવર (સપાટ) સાથે ફેંકવામાં આવે છે. લાંબા અંતરના બૂમરેંગ્સ મોટેભાગે સંયોજન સામગ્રી, મુખ્યત્ત્વે ગ્લાસ ફાઇબરએપોક્ષી સંયોજનોના બનેલાં હોય છે.

=== ઉડવાનો માર્ગ ===

લાંબા અંતરના બૂમરેંગના ઉડવાના માર્ગનું જમીન પર ચિત્રાંકન એક પાણીના ટીપાં જેવું લાગે છે. જૂના પ્રકારના લાંબા અંતરના બૂમરેંગ્સ (બિગ હુક્સ કહેવાતા તમામ પ્રકારના) માટે, ઉડવાના માર્ગનું પ્રથમ અને છેલ્લું ત્રુતિયાંશ ખૂબ નીચા હોય છે જ્યારે વચ્ચેનું ત્રુતિયાંશ ઝડપી ઉપર જવાનું અને ઝડપી નીચે આવવાનું હોય છે. આજકાલ બૂમરેંગ્સ એવી રીતે બનાવવામાં આવે છે કે તેઓનો આખો ઉડવાનો માર્ગ તેની ટ્રેજેકટરીના પ્રથમ અર્ધમાં સતત ચઢાણ સાથે સમતલ હોય છે અને પછી બીજા અર્ધમાં સતત નીચે આવવાનું હોય છે.

સૈદ્ધાંતિક ધોરણે, લાંબા અંતરના બૂમરેંગ્સ નીચેના કારણોસર રસપ્રદ પણ હોય છે: વિવિધ ઉડાણના તબક્કાઓ દરમિયાન વિવિધ વર્તણૂકો હાંસિલ કરવા માટે, રોટેશન વેલોસિટીનો ફોરવર્ડ વેલોસિટી સાથેનો ગુણોત્તરનો યુ (U)-આકારનું કાર્ય હોય છે, એટલે કે, તેનું વ્યુત્પન્ન 0 ને ઓળંગે છે. વ્યવહારું રીતે, તેનો અર્થ એ છે કે બૂમરેંગ તેના સૌથી દુરના બિંદુ પર ખૂબ ઓછી ફોરવર્ડ વેલોસિટી ધરાવે છે. ફોરવર્ડ ઘટકની ક્રિયાત્મક શક્તિ પછીથી અંતર્હિત શક્તિમાં સંગ્રહિત થાય છે. આ અન્ય પ્રકારના બૂમરેંગ્સમાં સાચું નથી, જ્યા ક્રિયાત્મક શક્તિનું નુકસાન પરત નથી મેળવી શકાતું (એમટીએ (MTA)) પણ તેઓની ઉડાણના પ્રથમ અર્ધમાં ક્રિયાત્મક શક્તિને અંતર્હિત શક્તિમાં સંગ્રહિત કરે છે પરંતુ પછી અંતર્હિત શક્તિ ખેંચાણ દ્વારા સમાપ્ત થઇ જાય છે).

== સંબંધિત શબ્દો ==
''કાઈલી''  એ યુદ્ધ અને પ્રાણીઓના શિકારમાં શિકારની લાકડી માટે વપરાતો એબોરિજિનલ શબ્દ છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.bumerang-sport.de/story/history.htm | title = What is a boomerang and where does it come from? }}&lt;/ref&gt; વળેલાં ઉડાણ માર્ગો અનુસરવાના બદલે, કાઇલીઓ ફેંકનારાઓની સીધી દિશામાં ઉડે છે. તેઓ બૂમરેંગ્સ કરતા સામાન્યપણે ખૂબ મોટા હોય છે, અને તેઓ ઘણા અંતર સુધી ઉડી શકે છે; તેઓના કદ અને હુકના આકારને કારણે, તેઓ વિરોધી પ્રાણી અથવા માનવને અશક્ત અથવા મારી નાખી શકે છે. આ શબ્દ કદાચ એક શબ્દ જેનો ખરાબ અંગ્રેજી અર્થ ''બૂમરેંગ''  થાય તેના પરથી આવ્યો હશે, જે પશ્ચિમી રણની ભાષાઓમાંથી એકમાંથી લેવામાં આવી હોઇ શકે, જેમ કે વર્લપીરી શબ્દ ''કારલી'' .

== મીડિયામાં ઉપયોગ ==

* ''ધ મેજિક બૂમરેંગ'' , 1960 ની ઓસ્ટ્રેલિયન બાળકો માટેની નાટકની શ્રેણી, જ્યાં જે બૂમરેંગના માલિક હોય તે બાળક તેને ફેંકે ત્યારે તેના ઉડવાના ગાળા દરમિયાન સમય સ્થિર થઇ જાય છે.
* ''મેડ મેક્ષ 2''  માં એક ફેરલ બાળક બૂમરેંગનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
* ''ધ લેજન્ડ ઓફ ઝેલ્ડા''  શ્રેણીમાં, મુખ્ય પાત્ર, લીન્ક, બૂમરેંગનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
* [[બેટમેન (ચિત્રકથા)|બેટમેન]] બેટારેન્ગનો ઉપયોગ કરે છે જે એક બૂમરેંગ જેવું શસ્ત્ર છે.
*સ્કાઈસ ઓફ અર્કાડિયામાં, આઇકા પાત્ર મોટા બૂમરેંગ્સનો બંને, રેન્જ્ડ અને મેલી શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
*[[Avatar: The Last Airbender]] નું પાત્ર સોકા મોટાભાગની શ્રેણીમાં બ્લેડેડ બૂમરેંગનો ઉપયોગ કરે છે.
*સ્કાયલેન્ડમાં પાત્ર મહાડ મોટાભાગની શ્રેણીમાં બૂમરેંગનો ઉપયોગ કરે છે.
* ટાઇ, ધ ટાશ્મેનિયન ટાઇગર, મલ્ટીપ્લેટફોર્મ ગેમ શ્રેણીમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલ, મુખ્ય પાત્ર ફાયર-ફેન્ગ, અથવા કા-બૂમરેંગ જેવા કાલ્પનિક રેન્ગ્સની વિવિધ જાતોનો ઉપયોગ કરે છે.

== વધુ વાંચન ==
[http://www.answers.com/topic/boomerang બૂમરેંગ Ask.com] ડિઝાઇન, ફેંકવું, ઊડવાનો માર્ગ.

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=35em}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://www.rediboom.com/phpwcms/index.php?en_bumerang_geschichte&amp;amp;lang=en બૂમરેંગ્સનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214005954/http://www.rediboom.com/phpwcms/index.php?en_bumerang_geschichte&amp;lang=en |date=2010-02-14 }}
* [http://plus.maths.org/issue7/features/boomerangs/index.html બૂમરેંગને ફરતું બંધ કરવું, બૂમરેંગનું ગણિત અને ભૌતિકશાસ્ત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205090042/http://plus.maths.org/issue7/features/boomerangs/index.html |date=2008-12-05 }}
* [http://www.boomerangs.com/aerodynamics.html બૂમરેંગ એરોડાયનેમિક્સ એન ઓનલાઇન ડિસરટેશન]
* [http://www.boomerang.org.au/articles/article-what-is-a-boomerang.html ’બૂમરેંગ’ શબ્દના મૂળની સમજણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208042945/http://boomerang.org.au/articles/article-what-is-a-boomerang.html |date=2009-02-08 }} 
* [http://bamboorang.com/english/Throwing_instructions.html બૂમરેંગ્સને કેવી રીતે ફેંકવા, બૂમરેંગ્સ ફેંકવાની શરુઆતથી વિસ્તૃત માર્ગદર્શિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201232529/http://bamboorang.com/english/Throwing_instructions.html |date=2010-02-01 }}
* {{Wikisource1911Enc Citation}}

[[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયન સંસ્કૄતિ]]</text>
      <sha1>8gpsv3x9ne86kn4akakz8en7t4igwez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઍલન ટ્યુરિંગ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31006</id>
    <revision>
      <id>903465</id>
      <parentid>903388</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367469" sha1="bfe67uk5la23dgwvk7evd004cngzctt" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox scientist
| name              = ઍલન ટ્યુરિંગ
| image             =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width       =
| caption           =
| birth_date        = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}}
| birth_place       = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom
| death_date        = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}}
| death_place       = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom
| nationality       = British
| field             = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]],  [[computer scientist]]
| work_institutions = [[University of Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Government Code and Cypher School]]&lt;br /&gt;[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]&lt;br /&gt;[[University of Manchester]]  
| alma_mater        = [[King's College, Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Princeton University]]
| doctoral_advisor  = [[Alonzo Church]]
| doctoral_students = [[Robin Gandy]]
| known_for         = [[Halting problem]]&lt;br /&gt;[[Turing machine]]&lt;br /&gt;[[Cryptanalysis of the Enigma]]&lt;br /&gt;[[Automatic Computing Engine]]&lt;br /&gt;[[Turing Award]]&lt;br /&gt;[[Turing Test]]&lt;br /&gt;[[Turing pattern]]s
| prizes            = [[Officer of the Order of the British Empire]]&lt;br /&gt;[[Fellow of the Royal Society]]
}}
'''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref name=&quot;AFP&quot;/&gt; [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને  સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો.  તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,&lt;ref&gt;{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}&lt;/ref&gt; અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. 

ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા.  કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં.   10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}&lt;/ref&gt;

== બાળપણ અને યુવાની ==
ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}&lt;/ref&gt; તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે&lt;ref name=&quot;englishheritaget&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}&lt;/ref&gt;, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ&lt;ref&gt;{{openplaque|381}}&lt;/ref&gt;એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;turingorguk&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt; તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}&lt;/ref&gt; અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં.  જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.&lt;ref name=&quot;toolbox&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું.  તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી.  1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા.  સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.&lt;ref name=&quot;metamagical&quot;&gt;{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]]

ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો.  તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું-  &quot;હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત''  થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે.  જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ''  બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. &quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}&lt;/ref&gt; આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી.  1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.&lt;ref name=&quot;teuscher&quot;&gt;** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}&lt;/ref&gt;  ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,&lt;ref&gt;પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨&lt;/ref&gt; પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક &lt;/ref&gt;

== યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય ==
[[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]]
શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો.   ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.&lt;ref&gt;જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, &quot;ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ&quot;, જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ  5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique&lt;/ref&gt;

તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર &quot;ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી  ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' &quot;,&lt;ref&gt;{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે.  તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ.  જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. 

ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો.  અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે.  ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.&lt;ref&gt;[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007&lt;/ref&gt; પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. 

સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો.   સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}&lt;/ref&gt; જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}&lt;/ref&gt; શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}&lt;/ref&gt; તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. 

== સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ ==
[[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]]
બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની''  કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. 

સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય  માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે)  કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.&lt;ref&gt;જેક કોપલેન્ડ, &quot;કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001&lt;/ref&gt; 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;&gt;કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378&lt;/ref&gt; 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: &lt;blockquote&gt; દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા.  તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા.  તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.&lt;ref&gt;''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.&lt;/ref&gt;

=== ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી ===
બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;/&gt; ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના  ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. 

[[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]]

જેક ગુડનો મત: &lt;blockquote&gt;મારા ''મતે''  ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું''  અનુમાન લગાવી શકો છો.&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes &quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ &quot;હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ''  સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt; દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;થી ભિન્ન હોય છે)&lt;ref&gt;&quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: &quot;જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે&quot;, તેમની ચેતવણી સાથે &lt;/ref&gt;ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}&lt;/ref&gt; યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.&lt;ref name=&quot;codebreaker&quot;&gt;{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}&lt;/ref&gt;

=== હટ  8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા ===
[[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.&lt;ref&gt;[58]&lt;/ref&gt;]]
ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું &quot;કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું&quot;.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;&gt;{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}&lt;/ref&gt; જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) &quot;જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો.&quot;&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt; આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા.  બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 

1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો.  પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}&lt;/ref&gt;

જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}&lt;/ref&gt; ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી''  (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી.  જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું.  તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ  દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}&lt;/ref&gt; એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}&lt;/ref&gt;

ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી.  તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા.  તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો.  ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા.  

એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું:  &lt;blockquote&gt;હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ.  શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો.  તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો.  જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.&lt;ref&gt;{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો.  તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}&lt;/ref&gt;  તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું  રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો.  

== શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ ==
તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન&lt;ref&gt;{{openplaque|1619}}&lt;/ref&gt; ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}&lt;/ref&gt; જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 

1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.  1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને &quot;કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ&quot;માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન &quot;બુદ્ધિમત્તા&quot; કહેવાઈ.  વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને &quot;વિચારવાનું&quot; કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો.  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 

1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી.  1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો.  રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.&lt;ref&gt;[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) &quot;ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ&quot;] Chessgames.com&lt;/ref&gt; પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે  ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.&lt;ref&gt;સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&amp;nbsp;463–518.&lt;/ref&gt; તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]&lt;/ref&gt; 

== પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન ==
ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું.  તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ''  વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm &quot;કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ&quot;] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006&lt;/ref&gt; તેમના રસનો  કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું.  તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે.  જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ''  પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં.  આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ&lt;/ref&gt;

== અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું ==
જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં.  એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં.  આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}&lt;/ref&gt;તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો.  તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો.  તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}&lt;/ref&gt; અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;LeavittP268&quot;&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}&lt;/ref&gt; કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા.  ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}&lt;/ref&gt;

== મૃત્યુ ==
8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું.   જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}&lt;/ref&gt; અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે.   એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}&lt;/ref&gt;  કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, &quot;જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી.&quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}&lt;/ref&gt;

=== સમાધિલેખ ===
{{quote|
Hyperboloids of wondrous Light&lt;br /&gt;
Rolling for aye through Space and Time&lt;br /&gt;
Harbour those Waves which somehow Might&lt;br /&gt;
Play out God's holy pantomime
&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}&lt;/ref&gt;}}

== માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ ==
[[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]]

ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ''  1986નું નાટક છે.  આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા.  1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું.  દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા.  ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ  માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં &quot;ડેન્જરસ નોલેજ&quot; નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}&lt;/ref&gt;

23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&amp;nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{openplaque|3276}}&lt;/ref&gt;

13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ&quot;1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ&quot;.28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.&lt;ref name=&quot;univsurrey&quot;&gt;{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;bostonpride&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. 

બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું,  આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ  કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007&lt;/ref&gt;ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું.   1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું.  આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું.  તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, &quot;ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ&quot;ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે.  આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. 

[[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]]
ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે,  સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે.  

પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'.  બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.'   શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, &quot; ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ&quot;.&lt;ref name=&quot;computerburied&quot;&gt;^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}&lt;/ref&gt;

આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે''  [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: &quot;હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;AFP&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}&lt;/ref&gt;

એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}&lt;/ref&gt; લોગોના રચયિતા&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}&lt;/ref&gt; અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}&lt;/ref&gt; 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત &quot;આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4&quot; માં વર્ણવ્યાં છે.  

=== સરકારનું માફીનામું ===
ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&amp;nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&amp;nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}&lt;/ref&gt;  આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;&lt;ref&gt;યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. &lt;/ref&gt; વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;&gt;{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was &quot;appalling&quot; | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
 
ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર ===
[[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]]
બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી.   

*સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. 
*&quot;ટ્યુરિંગ ડેઈઝ&quot; તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.&lt;ref name=&quot;bilgiuniv&quot;&gt;{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
*ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.&lt;ref name=&quot;texturingschol&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL&lt;ref name=&quot;lifl&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું).
*ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. 
*યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે.
*તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ &quot;ટ્યુરિંગ&quot; રાખવામાં આવ્યું છે. 

== આ પણ જુઓ ==
{{Portal box|Biography|Logic|LGBT}}
*ટ્યુરિંગ ડીગ્રી
*ટ્યુરિંગ સ્વીચ 
*વણ ગોઠવેલું મશીન 
*ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ
*ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ 
*ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો 
*ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ 

== નોંધ ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== સંદર્ભો ==
{{Refbegin|colwidth=30em}}
* {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }}
* {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}}
* {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }}
* {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864
 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }}
* {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }}
* {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }}
* {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}}
* {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }}
* {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }}
* {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland
| title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }}
* {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf  | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }}
* {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }}
* {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson &amp; Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }}
* {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}}
* {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }}
*{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}}
*પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). &quot;ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન&quot;. ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7
*સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના.
*વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3
* {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું.  ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. 
* {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French  | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે.  મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી.  નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q
*વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2
*{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }}
{{Refend}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{External links|date=August 2010}}
{{Wikiquote}}
{{Commons category|Alan Turing}}
*[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ 
*[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&amp;nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ]
*[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો 
*{{MathGenealogy|id=8014}}
*[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001
*[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨.
*[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100
* [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer
* [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા
* [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }}
* [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }}
* [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા

=== પેપર્સ ===
* [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી 
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ

[[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]]
[[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]]
[[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]]
[[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>bfe67uk5la23dgwvk7evd004cngzctt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>લક્ષ્મી મિત્તલ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32062</id>
    <revision>
      <id>903486</id>
      <parentid>872588</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48888" sha1="3kj9pvmesu1ovwqw4xkuwsl7tx7n76q" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
'''લક્ષ્મી નારાયણ મિત્તલ'''  ({{lang-raj|लक्ष्मी मित्तल}}જન્મ 15 જૂન 1950)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.arcelormittal.com/index.php?lang=en&amp;page=256&amp;width=420&amp;height=500&amp;tb0=1 | title=Lakshmi N. Mittal / Chairman of the Board of Directors and CEO | publisher=Arcelor Mittal | access-date=7 October 2010 | archive-date=22 ઑગસ્ટ 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110822011742/http://www.arcelormittal.com/index.php?lang=en&amp;page=256&amp;width=420&amp;height=500&amp;tb0=1 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મૂળ ભારતીય નાગરિક{{nowrap|[[Business magnate|steel tycoon]]}} અને વિશ્વની સૌથી મોટી સ્ટીલ ઉત્પાદક કંપની આર્સેલરમિત્તલના ચેરમેન અને ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર છે.&lt;ref name=&quot;forbes1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

જુલાઈ 2010ના અંતે મિત્તલ [[યુરોપ|યુરોપ]]માં સૌથી વધુ ધનવાન વ્યક્તિ અને વિશ્વની પાંચમાં ક્રમની સૌથી ધનાઢ્ય વ્યક્તિ છે જેમની અંગત સંપત્તિ 28.7 અબજ અમેરિકન ડોલર અથવા 19.3 અબજ પાઉન્ડ છે.&lt;ref name=&quot;forbes1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ''ફાઇનાન્શિયલ ટાઇમ્સ'' એ મિત્તલને 2006માં પર્સન ઓફ ધી યર જાહેર કર્યા હતા. ''ટાઇમ''  મેગેઝિને મે 2007માં તેમને “100 સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી લોકો”માં સ્થાન આપ્યું હતું.2007ના અંતે 946 અબજોપતિઓમાંથી લક્ષ્મી મિત્તલનો સમાવેશ એવી સાત વ્યક્તિમાં થતો હતો જેમણે અંડર ગ્રેજ્યુએટ બિઝનેસ ડિગ્રી ન હોતી મેળવી અને છતાં અબજોપતિ બન્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.businessschooljournal.com/7-billionaires-who-got-undergraduate-business-degrees/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=12 મે 2011 |archive-date=26 સપ્ટેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100926181632/http://www.businessschooljournal.com/7-billionaires-who-got-undergraduate-business-degrees/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

ભારતના વડાપ્રધાનની ગ્લોબલ એડવાઇઝરી કાઉન્સિલ ઓફ ઓવરસિઝ ઇન્ડિયન્સમાં તેઓ બોર્ડ કાઉન્સિલના સભ્ય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://moia.gov.in/writereaddata/pdf/PM_Global_Council_Notification_2.1.09.pdf |title=Full page fax print |format=PDF |date= |access-date=2010-10-28 |archive-date=11 મે 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511232719/http://moia.gov.in/writereaddata/pdf/PM_Global_Council_Notification_2.1.09.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેઓ [[ગોલ્ડમૅન સૅશ|ગોલ્ડમેન સૅક્સ]], ઇએડીએસ (EADS) અને આઇસીઆઇસીઆઇ (ICICI) બેન્કમાં નોન-એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર તરીકે સેવા આપે છે&lt;ref&gt;આઇએચટી (IHT) (2008)[https://web.archive.org/web/20080705165325/http://www.iht.com/articles/2008/06/29/business/mittal.php મિત્તલ જોઇન્સ ગોલ્ડમેન સેક્સ બોર્ડ]. સુધારો, નવેમ્બર 1 2008&lt;/ref&gt; અને હાલમાં વર્લ્ડ સ્ટીલ એસોસિયેશનના વાઇસ ચેરમેન છે. મિત્તલ કઝાખસ્તાનમાં ફોરેન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કાઉન્સિલ, સાઉથ આફ્રિકામાં ઇન્ટરનેશનલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કાઉન્સિલ, વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમની ઇન્ટરનેશનલ બિઝનેસ કાઉન્સિલ અને ઇન્ટરનેશનલ આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની કારોબારી સમિતિના સભ્ય છે.&lt;ref&gt;ઇએડીએસ એનવી (EADS NV) (2009)[http://www.eads.com/1024/en/corporate_governance/Board_of_Directors/members/Mittal.html ઇએડીએસ એનવી (EADS NV)]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો જૂન 30 2009&lt;/ref&gt; તેઓ કેલ્લોગ સ્કૂલ ઓફ મેનેજમેન્ટના એડવાઇઝરી બોર્ડના સભ્ય અને સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજ, કલકત્તાના એલ્યુમ્ની એસોસિયેશન, લંડન ચેપ્ટરમાં સભ્ય છે. 

વિશ્વની 6.8 અબજની વસ્તીમાં 68 સૌથી વધુ શક્તિશાળી વ્યક્તિઓમાં લક્ષ્મી મિત્તલ 44મા સૌથી વધુ શક્તિશાળી વ્યક્તિ છે. વિશ્વમાં દર 5માંથી એક કારમાં વપરાતી સ્ટીલની સામગ્રી તેમના સ્ટીલના સામ્રાજ્યમાંથી બનેલી હોય છે. તેમની પુત્રી વનિષા મિત્તલના લગ્ન વિશ્વના નોંધાયેલા ઇતિહાસમાં સૌથી ખર્ચાળ લગ્ન હતા.&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/wealth/powerful-people/list શક્તિશાળી લોકોની યાદી]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/2007/11/15/billionaires-mittal-hariri-biz-cx_1115heiresses_slide_2.html?thisspeed=20000&amp;amp;boxes=custom ફોર્બ્સ ઇન પિક્ચર્સ: 20 મોસ્ટ ઇન્ટ્રિગ્યુઇંગ બિલિયોનેર હેરેસિસ]&lt;/ref&gt;

==પ્રારંભિક જીવન==
તેમનો ઉછેર [[ભારત|ભારત]]માં [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]]ના ચુરુ જિલ્લામાં થયો હતો. લક્ષ્મી નિવાસ મિત્તલનો જન્મ રાજસ્થાનના મારવાડી વ્યાપારી પરિવારમાં થયો હતો. તેઓ ધનાઢ્ય ભારતીય સ્ટીલ પરિવારમાંથી આવે છે- તેમના પિતા મોહન લાલ મિત્તલ નિપ્પોન ડેનરો ઇસ્પાત નામે સ્ટીલ બિઝનેસ ચલાવતા હતા. 1990ના દાયકા સુધી ભારતમાં તેમના પરિવારની મૂળ સંપત્તિમાં નાગપુર ખાતે સ્ટીલ શીટ્સ માટે કોલ્ડ-રોલિંગ મિલ અને પૂણે નજીક એક એલોય સ્ટીલ પ્લાન્ટનો સમાવેશ થતો હતો. આજે, પરિવારના બિઝનેસમાં મુંબઈ પાસે વિશાળ સંકલિત સ્ટીલ પ્લાન્ટનો સમાવેશ થાય છે જે લક્ષ્મીના ભાઈઓ પ્રમોદ અને વિનોદ ચલાવે છે, પરંતુ લક્ષ્મીનો તેની સાથે કોઇ સંબંધ નથી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.managementtoday.co.uk/search/article/421099/lakshmi-mittals-ring-steel/ |title=Search leadership, business and management news and news analysis from MT and Management Today magazine |publisher=Managementtoday.co.uk |date=2010-09-03 |access-date=2010-09-07 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

મિત્તલે તેમની કારકિર્દી ભારતમાં પરિવારના સ્ટીલ ઉત્પાદન બિઝનેસમાં કામ સાથે શરૂ કરી હતી અને 1976માં જ્યારે તેમના પરિવારે પોતાનો સ્ટીલ બિઝનેસ સ્થાપ્યો ત્યારે તેઓ તેનું આંતરરાષ્ટ્રીય ડિવિઝન સ્થાપવા ગયા હતા. તેમણે [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]]માં એક જૂના પ્લાન્ટની ખરીદીથી શરૂઆત કરી હતી. ત્યાર બાદ તુરંત તેમણે એક ધનાઢ્ય શાહુકારની પુત્રી ઉષા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. 1976માં પિતા, માતા અને ભાઈઓ સાથે મતભેદ થતા તેમણે પોતાના એલએનએમ (LNM) જૂથની રચના કરી હતી અને ત્યાર બાદ તેના બિઝનેસના વિકાસ માટે જવાબદાર રહ્યા છે. મિત્તલ સ્ટીલ વૈશ્વિક સ્ટીલ ઉત્પાદક છે જે 14 દેશોમાં કામગીરી ધરાવે છે.

મિત્તલે ઇન્ટીગ્રેટેડ મિની-મિલ્સના વિકાસ અને સ્ટીલ ઉત્પાદનમાં સ્ક્રેપ તરીકે ડાયરેક્ટ રિડ્યુસ્ડ આયર્ન અથવા “ડીઆરઆઇ” (DRI)ના ઉપયોગમાં આગેવાની લીધી હતી જેનાથી વૈશ્વિક સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં એકત્રીકરણની શરૂઆત થઈ હતી. મિત્તલ સ્ટીલ વિશ્વની સૌથી મોટી સ્ટીલ ઉત્પાદક છે જેણે 2004માં 42.1 મિલિયન ટન સ્ટીલની નિકાસ કરી હતી અને 22 અબજ ડોલરથી વધુ નફો મેળવ્યો હતો.

મિત્તલને ''ફોર્ચ્યુન''  મેગેઝિન દ્વારા “યુરોપિયન બિઝનેસમેન ઓફ ધ યર 2004” જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા અને ન્યૂ સ્ટીલ દ્વારા 1996માં “સ્ટીલમેકર ઓફ ધ યર” તથા અસામાન્ય દૂરંદેશી, ઉદ્યોગ સાહસિકતા, નેતૃત્વ અને વૈશ્વિક સ્ટીલ વિકાસમાં સફળતા બદલ 1998માં મેટલ માર્કેટ અને પેઇનવેબરના વર્લ્ડ સ્ટીલ ડાયનામિક્સ દ્વારા “વિલિ કોર્ફ સ્ટીલ વિઝન એવોર્ડ” અપાયો હતો. 2002માં તેઓ બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ટોની બ્લેર સાથે રાજકીય કૌભાંડમાં સામેલ હતા જ્યારે તેમણે લેબર પાર્ટીને આપેલા દાનના કારણે બ્લેરે મિત્તલની તરફેણ કરે તેવા બિઝનેસ સોદામાં દરમિયાનગીરી કરી હતી. ત્યાર બાદ એવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે તેમણે લેબર પાર્ટીને 2 મિલિયન પાઉન્ડનું ભંડોળ આપ્યું હતું.તેમણે પોતાના માદરે વતનમાં પણ દાનપ્રવૃત્તિ કરી છે.

==પરિવાર==
લક્ષ્મી મિત્તલના પિતા મોહન લાલ મિત્તલ અને તેમના ભાઈ પ્રમોદ મિત્તલ છે. તેમના પુત્ર આદિત્ય મિત્તલ આર્સેલર મિત્તલમાં ચીફ ફાઇનાન્શિયલ ઓફિસર તરીકે સેવા આપે છે. વનિષા મિત્તલ તેમની પુત્રી છે.

==લંડન 2012 ઓલિમ્પિક્સ અને પેરાલિમ્પિક ગેમ્સ==
ચેરમેન અને સીઇઓ (CEO) લક્ષ્મી મિત્તલની આગેવાની હેઠળ આર્સેલરમિત્તલ 19.1 મિલિયન પાઉન્ડના પ્રોજેક્ટમાં 16 મિલિયન પાઉન્ડનું ભંડોળ આપશે, જેમાં બાકીના 3.1 મિલિયન પાઉન્ડ લંડન ડેવલપમેન્ટ એજન્સી દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવશે. આ દૃષ્ટિએ આ શિલ્પ માત્ર સાંસ્કૃતિક રોકાણનું પ્રતિનિધિત્વ નથી કરતું- જે કોઇ પણ ઓલિમ્પિયાડ માટે શરૂ કરવામાં આવેલું સૌથી મોટું આર્ટવર્ક છે – પરંતુ તે પૂર્વ લંડનમાં લાંબા ગાળાના નવજીવનમાં નોંધપાત્ર નાણાકીય યોગદાન પણ આપશે.&lt;ref name=&quot;arcelormittal49&quot;&gt;આર્સેલરમિત્તલ (2010)[http://www.arcelormittal.com/index.php?lang=en&amp;amp;page=49&amp;amp;tb0=408&amp;amp;tblng=1 આર્સેલરમિત્તલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202174427/http://www.arcelormittal.com/index.php?lang=en&amp;page=49&amp;tb0=408&amp;tblng=1 |date=2 ડિસેમ્બર 2011 }}. સુધારો 3 એપ્રિલ 2010&lt;/ref&gt;

વિશ્વનું સૌથી મોટું કળાકૃતિ સંબંધિત કમિશન ધ આર્સેલરમિત્તલ ઓર્બિટ અત્યાધુનિક એન્જિનિયરિંગ અને આર્કિટેક્ચરલ તકનીકનો ઉપયોગ કરશે. આર્સેલરમિત્તલ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા સ્ટીલથી બનેલી આ કૃતિમાં ટ્યુબ્યુલર સ્ટીલના સતત લૂપિંગ લેટાઇસ હશે અને સ્પેશિયલ વ્યૂઇંગ પ્લેટફોર્મ પરથી સમગ્ર ઓલિમ્પિક પાર્ક અને લંડનનું અસામાન્ય દૃશ્ય જોવા મળશે.&lt;ref name=&quot;arcelormittal49&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==અંગત અને વૃદ્ધિમાન સંપત્તિ==
2010માં ફોર્બ્સ મેગેઝિને મિત્તલને 28.7 અબજ અમેરિકન ડોલરની અંગત સંપત્તિ સાથે વિશ્વના પાંચમા ક્રમના સૌથી ધનવાન વ્યક્તિ ગણાવ્યા હતા. 2009ની સરખામણીમાં તેમની સંપત્તિમાં 9 અબજ અમેરિકન ડોલરથી વધુ વધારો થયો હતો અને ફોર્બ્સના રેન્કિંગમાં તેઓ 3 ક્રમ ઉપર ગયા હતા.&lt;ref name=&quot;forbes1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

2009માં ફોર્બ્સ મેગેઝિને મિત્તલને 19.3 અબજ અમેરિકન ડોલરની અંગત સંપત્તિ સાથે વિશ્વના આઠમા ક્રમના સૌથી ધનવાન વ્યક્તિ ગણ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;forbes1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

2008માં ''ફોર્બ્સ મેગેઝિન''  દ્વારા મિત્તલ વિશ્વના ચોથા ક્રમના ધનવાન અને [[એશિયા|એશિયા]]ના સૌથી ધનવાન વ્યક્તિ (2004માં 61મા સૌથી વધુ ધનવાન) હોવાનું નોંધાયું હતું જે એક વર્ષ અગાઉ કરતા એક સ્થાન આગળ હતું. મિત્તલ પરિવાર વિશ્વની સૌથી મોટી સ્ટીલ કંપની આર્સેલરમિત્તલમાં નિયંત્રણાત્મક બહુમતી હિસ્સો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news| title=Mittal announces bid for rival Arcelor | publisher=The Guardian |date=27 January 2006 | url=http://business.guardian.co.uk/story/0,,1696397000,00.html | location=London}} {{Dead link|date=September 2010|bot=RjwilmsiBot}}&lt;/ref&gt;

==દાનકાર્ય==
2000 સમર ઓલિમ્પિક્સમાં ભારતે માત્ર એક કાંસ્ય ચંદ્રક મેળવ્યો હતો અને 2004 સમર ઓલિમ્પિક્સમાં ભારતને માત્ર એક રજત ચંદ્રક મળતા મિત્તલે વિશ્વ સ્તરની ક્ષમતા ધરાવતા 10 ભારતીય એથલેટ્સને મદદ કરવા માટે 90 લાખ અમેરિકન ડોલરના ભંડોળ સાથે મિત્તલ ચેમ્પિયન્સ ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dnaindia.com/report.asp?NewsID=9054 |title=ડીએનએ (DNA) - સ્પોર્ટ - મિત્તલનું ઓલિમ્પિક સ્વપ્ન રૂ. 40 કરોડનું છે- ડેઇલી ન્યૂઝ એન્ડ એનાલિસિસ |access-date=12 મે 2011 |archive-date=4 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104073153/http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=9054 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2008માં મિત્તલે અભિનવ બિન્દ્રાને રૂ. 1.5 કરોડ (રૂ. 15 મિલિયન)નો પુરસ્કાર [[ભારત|ભારત]]ને શૂટિંગમાં પ્રથમ વ્યક્તિગત ઓલિમ્પિક સુવર્ણ ચંદ્રક અપાવવા બદલ આપ્યો હતો.

''કોમિક રિલીફ 2007''  માટે તેમણે સેલિબ્રિટી સ્પેશિયલ બીબીસી (BBC) પ્રોગ્રામ ''ધ એપ્રેન્ટિસ''  માટે એકત્ર થયેલી રકમ (1 મિલિયન પાઉન્ડ)ની બરોબરી કરી હતી.

આર્સેલરમિત્તલ એક અત્યંત સક્રિય સીએસઆર (CSR) કાર્યક્રમ પણ ચલાવે છે જેના હેઠળ તે સેફ સસ્ટેનેબલ સ્ટીલ ઉત્પાદન માટે કામ કરે છે. કંપની આર્સેલરમિત્તલ ફાઉન્ડેશનનું સંચાલન પણ કરે છે જે વિશ્વમાં આર્સેલરમિત્તલ જ્યાં સક્રિય છે તેવા દેશોમાં ઘણા વિવિધ સામુદાયિક પ્રોજેક્ટને ભંડોળ પુરું પાડે છે.

==ટીકા અને આક્ષેપો==
===પીએચએસ (PHS)===

પોલેન્ડના સૌથી મોટા પીએચએસ (PHS) સ્ટીલ ગ્રૂપના ખાનગીકરણ માટે પોલેન્ડના અધિકારીઓ પર પ્રભાવ પાડવા માટે લક્ષ્મી મિત્તલે સફળતાપૂર્વક મેરેક ડોકનેલની કન્સલ્ટન્સીની નિમણૂક કરી હતી. ત્યાર બાદ એક અન્ય કેસમાં રશિયન એજન્ટો વતી પોલેન્ડના અધિકારીઓને લાંચ આપવાના ગુના હેઠળ ડોકનેલની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;times&quot;&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article395940.ece હાઉ ટાયકૂન વેન્ટ ફ્રોમ પોલો લોન ટુ પોલિશ જેલ]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ધ ટાઇમ્સ નવેમ્બર 27, 2004&lt;/ref&gt;

2007માં પોલેન્ડ સરકારે કહ્યું હતું કે તે આર્સેલરમિત્તલને વેચાણના 2004ના સોદા વિશે પુનઃવાટાઘાટ કરવા માંગે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abcmoney.co.uk/news/16200741062.htm |title=Poland wants to renegotiate terms of PHS sale to Arcelor Mittal |publisher=Abcmoney.co.uk |date= |access-date=2010-09-07 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930221131/http://www.abcmoney.co.uk/news/16200741062.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===ગુલામ-કામદાર આરોપો અને વાંધાજનક સુરક્ષાનો ઇતિહાસ===
મિત્તલની ખાણોમાં અનેક મજૂરોના મોત બાદ મિત્તલના કર્મચારીઓએ તેમના પર “ગુલામીભરી મજૂરી”ની સ્થિતિ સર્જવાના આરોપ મૂક્યા છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article1909761.ece |title=યુકે (UK)ની સૌથી ઢનાઢ્ય વ્યક્તિ શ્રમ કાયદા મુદ્દે જેલમાં |access-date=12 મે 2011 |archive-date=6 સપ્ટેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906195347/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article1909761.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 2004માં [[કઝાકિસ્તાન|કઝાખસ્તાન]]માં ખામીયુક્ત ગેસ ડિટેક્ટર્સના કારણે તેમની ખાણમાં ત્રેવીસ ખાણિયાઓના મોત નિપજ્યાં હતા.

મિત્તલ સામે આરોપ છે કે તેઓ [[કઝાકિસ્તાન|કઝાખસ્તાન]]માં વાંધાજનક સુરક્ષા રેકોર્ડ ધરાવતી અનેક કોલસાની ખાણો ચલાવે છે. 2004 અને 2007 વચ્ચે નબળા ધોરણોના કારણે '''91 ખાણિયાઓના મોત નિપજ્યાં હતાં અને તેની ફોજદારી તપાસ થઈ હતી''' . 2006નો ધડાકો, જેમાં 41 વ્યક્તિનો મોત થયા હતા, તેના સાક્ષીઓ જણાવે છે કે જ્વલનશીલ ગેસના ગોટા નીકળતા હોવા છતાં ખાણ ખાતેના મેનેજરોએ કર્મચારીઓને કામ ચાલુ રાખવા ધકેલ્યા હતા જેથી તેઓ ઉત્પાદન તથા અન્ય લક્ષ્યાંક સિદ્ધ કરી શકે. એક કર્મચારીએ ટાઇમ્સને જણાવ્યું હતું કે, “સ્થાનિક મેનેજરો પોતાના લક્ષ્ય સિદ્ધ કરી શકે જેથી તેમને બોનસ મળે તે માટે અમારા પર મૂકવામાં આવતું દબાણ સતત વધતું જાય છે. અમારું પ્રાણીઓની જેમ શોષણ કરવામાં આવે છે.” ભૂતપૂર્વ ખાણિયા અને કામદાર સંઘના આગેવાન પાવેલ શુમકીને દાવો કર્યો હતો કે, “તમામ ખાણિયા એ બાબતમાં સહમત છેઃ મિત્તલના હેઠળના જીવનની સરખામણી કરવામાં આવે તો દરેક માટે સોવિયેત યુગમાં સ્થિતિ વધુ સારી હતી.”&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.minyanville.com/special-features/articles/Lakshimi-Mittal-mittal-arcelormittal-wealthiest-person/10/21/2010/id/30619 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=12 મે 2011 |archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919182517/http://www.minyanville.com/special-features/articles/Lakshimi-Mittal-mittal-arcelormittal-wealthiest-person/10/21/2010/id/30619 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===મિત્તલ વિવાદઃ “પ્રભાવ માટે નાણાં”===
{{Main|Mittal Affair}}
2002માં પ્લેઇડ એમપી (MP) આદમ પ્રિન્સે યુકે (UK)ના વડાપ્રધાન ટોની બ્લેર અને મિત્તલ વચ્ચે મિત્તલ વિવાદમાં જોડાણનો ભાંડો ફોડ્યો ત્યારે વિવાદ જાગ્યો હતો, જેને “ગાર્બેજગેટ” અથવા ''કેશ ફોર ઇનફ્યુઅન્સ''  કહેવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/1813620.stm પ્લેઇડ રિવીલ્સ લેબર સ્ટીલ કેશ લિન્ક મન્ડે, 11 ફેબ્રુઆરી 2002, 11-01-07]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/1820324.stm લક્ષ્મી મિત્તલ, સ્ટીલ મીલ મિલિયોનર થર્સડે, 14 ફેબ્રુઆરી 2002,  11-01-07]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1818955.stm ક્યુ એન્ડ એ (Q&amp;amp;A): 'ગાર્બેજગેટ' થર્સડે, 14 ફેબ્રુઆરી 2002, 11-01-07]&lt;/ref&gt; ડચ એન્ટિલસ ખાતે નોંધાયેલી મિત્તલની એલએનએમ (LNM) સ્ટીલ કંપની તેના 1,00,000થી વધુ શ્રમબળનો 1 ટકાથી ઓછો હિસ્સો યુકે (UK)માં રાખે છે, તેમણે [[રોમાનિયા|રોમાનિયા]]ના સરકારી સ્ટીલ ઉદ્યોગને ખરીદવા બ્લેરની મદદ માંગી હતી.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&lt;/ref&gt; બ્લેર દ્વારા રોમાનિયાની સરકારને લખવામાં આવેલા પત્રમાં, જેની નકલ પ્રાઇસને મળી ગઇ હતી, તેમાં એવો સંકેત અપાયો હતો કે કંપનીનું ખાનગીકરણ અને મિત્તલને વેચાણ રોમાનિયાને યુરોપીયન યુનિયનમાં સરળ પ્રવેશ અપાવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

બ્લેકે સહી કરી તેના અગાઉ તેમાંથી એક ફકરો દૂર કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં મિત્તલને “એક મિત્ર” તરીકે ઓળખાવાયા હતા.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1818955.stm ક્યુ એન્ડ એ (Q&amp;amp;A): 'ગાર્બેજગેટ' 14 ફેબ્રુઆરી 2002, 11-01-07]&lt;/ref&gt;

===ક્વીન્સ પાર્ક રેન્જર્સ===
તાજેતરમાં મિત્તલ બાર્કલેઝ પ્રીમિયરશિપ ક્લબ્સ વિગાન અને એવર્ટનની ખરીદી અને વેચાણ માટે અગ્રણી સ્પર્ધક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. જોકે 20 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ એવું ધારવામાં આવ્યું હતું કે મિત્તલ પરિવારે ક્વિન્સ પાર્ક રેન્જર્સ ફુટબોલ ક્લબમાં 20 ટકા હિસ્સો ખરીદ્યો છે જેમાં તેઓ ફ્લેવિયો બ્રિયાટોર અને મિત્તલના મિત્ર બર્ની એક્લેસ્ટોન સાથે જોડાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news
| title = QPR secure huge investment boost
| work = BBC
| access-date = 2007-12-20
| url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/q/qpr/7154202.stm
 | date=20 December 2007 | location=London}}&lt;/ref&gt; રોકાણના ભાગરુપે મિત્તલના જમાઇ અમિત ભાટિયાએ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું. સંઘર્ષ કરતી ક્લબમાં સંયુક્ત રોકાણના કારણે એવું માનવામાં આવતું હતું કે મિત્તલ એવા ધનાઢ્ય વ્યક્તિઓની રેન્કમાં જોડાવા માંગે છે જેઓ ઇંગ્લિશ ફુટબોલમાં ભારે રોકાણ કરીને રોમન એમ્બ્રામોવિક જેવા લોકોનું અનુકરણ કરવા માંગે છે જેમણે લાભ મેળવ્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2007/12/21/sfnqpr121.xml લક્ષ્મી મિત્તલ પુશિશ ક્યુપીઆર (QPR) અપ ધ રિચ લિસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624022842/http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=%2Fsport%2F2007%2F12%2F21%2Fsfnqpr121.xml |date=24 જૂન 2008 }} કેવિન ગારસાઇડ દ્વારા, ડેઇલી ટેલિગ્રાફ, 21 ડિસેમ્બર 2007&lt;/ref&gt;

19 ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ ફ્લેવિયો બ્રિયાટોરે ક્યુપીઆર (QPR)ના ચેરમેનપદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું અને ક્લબના વધુ શેર મિત્તલને વેચ્યા હતા જેનાથી મિત્તલ સૌથી મોટા શેરધારક બન્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news
| title = Briatore resigns as QPR chairman
| work = Reuters
| access-date = 2010-02-20
| url = http://in.reuters.com/article/motorSportsNews/idINLDE61I27B20100219
| date = 19 February 2010
| archive-date = 30 ઑક્ટોબર 2020
| archive-url = https://web.archive.org/web/20201030124154/https://in.reuters.com/article/motorSportsNews/idINLDE61I27B20100219
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;

===પર્યાવરણને નુકસાન===
મિત્તલે કોર્ક ખાતે આયરિશ સ્ટીલ પ્લાન્ટ સરકાર પાસેથી માત્ર 1 પાઉન્ડની નજીવી ફી ચૂકવીને ખરીદ્યો હતો. ત્રણ વર્ષ બાદ 2001માં તે બંધ કરી દેવાતા 400 વ્યક્તિ ફાજલ થયા હતા. ત્યાર બાદ તે સ્થળે પર્યાવરણના મુદ્દા ઉઠતા તેની ટીકા થઈ હતી. સરકારે કોર્ક હાર્બરને સ્વચ્છ કરવા માટે મિત્તલ પાસેથી નાણાં વસુલવા તેમની સામે હાઇ કોર્ટમાં કેસ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ નિષ્ફળતા મળી હતી. જગ્યાને સાફ કરવા 70 મિલિયન યુરોનો ખર્ચ થવાની અપેક્ષા છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20040808/ai_n12900740 |title=STEEL PLANT MESS BILL HAS DOUBLED &amp;#124; Sunday Mirror Newspaper &amp;#124; Find Articles at BNET |publisher=Findarticles.com |date=2004-08-08 |access-date=2010-09-07 |first=Lisa |last=O'Connor |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023105912/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20040808/ai_n12900740 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==અંગત જીવન==
તેઓ હાલમાં કેન્સિંગ્ટન, [[લંડન|લંડન]] ખાતે રહે છે. તેમનું 18-19 કેન્સિંગ્ટન પેલેસ ગાર્ડન્સ ખાતેનું નિવાસસ્થાન 2004માં ફોર્મ્યુલા વનના બોસ બર્ની એક્લેસ્ટન પાસેથી 57 મિલિયન પાઉન્ડ (128 મિલિયન ડોલર)માં ખરીદવામાં આવ્યું હતું. જેનાથી તે સમયનું સૌથી મોંઘું ઘર બન્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=$128M Spend for London House|publisher=MSNBC|date=12 April 2004|url=http://www.msnbc.msn.com/id/4722789/|access-date=12 મે 2011|archive-date=27 ઑક્ટોબર 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061027175841/http://www.msnbc.msn.com/id/4722789/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કેન્સિંગ્ટન, [[લંડન|લંડન]] ખાતે મિત્તલનું નિવાસસ્થાન જે આરસથી શણગારવામાં આવ્યું છે તે આરસની ખાણમાંથી [[તાજ મહેલ|તાજ મહલ]] માટે આરસ પહોંચાડાયો હતો. સંપત્તિના આ ભવ્ય દેખાડાને તાજ મિત્તલ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://googlesightseeing.com/2007/07/13/takeover-week-billionaires-row-rob/ ટેકઓવર વીક: બિલિયોનેર રો (રોબ) - ગૂગલ સાઇટસીઇંગ]&lt;/ref&gt; તેમાં 12 શયનખંડ, એક ઇનડોર પુલ, ટર્કીશ બાથ અને 20 કાર માટે પાર્કિંગ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.forbes.com/2009/03/11/billionaire-homes-expensive-billionaires-2009-lifestyle-real-estate-homes_4.html?thisSpeed=30000 |title=Photo Gallery: Homes Of The Billionaires |publisher=Forbes.com |date=2002-05-22 |access-date=2010-09-07 |archive-date=16 જુલાઈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716043718/http://www.forbes.com/2009/03/11/billionaire-homes-expensive-billionaires-2009-lifestyle-real-estate-homes_4.html?thisSpeed=30000 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

મિત્તલે નં. 6 પેલેસ ગ્રીન્સ, કેન્સિંગ્ટન ગાર્ડન્સની ખરીદી કરી હતી જે અગાઉ ફાઇનાન્શિયર નોમ ગોટ્ટેસમેનની માલિકીનું હતું. આ ખરીદી તેમના પુત્ર આદિત્ય મિત્તલ માટે 117 મિલિયન પાઉન્ડમાં કરવામાં આવી હતી જેણે જર્મન ફેશન લક્ઝરી બ્રાન્ડ એસ્કાડાના માલિક અને ડાયરેક્ટર ઓફ ધ બોર્ડ મેઘા મિત્તલ સાથે લગ્ન કર્યા છે.

મિત્તલે 2008માં તેમની પુત્રી વનિષા મિત્તલ ભાટિયા માટે 70 મિલિયન પાઉન્ડમાં નં.9એ પેલેસ ગ્રીન્સ, કેન્સિંગ્ટન ગાર્ડન્સની ખરીદી કરી હતી જે અગાઉ ફિલિપાઇન્સનું રાજદૂતાવાસ હતું. વનિષાએ બિઝનેસમેન અને દાતાર અમિત ભાટિયા સાથે લગ્ન કર્યા છે.

મિત્તલ કેન્સિંગ્ટન પેલેસ ગાર્ડન્સ ખાતે ત્રણ મોકાની મિલકતો ધરાવે છે જેનુ મૂલ્ય “બિલિયોનેર્સ રો” ખાતે સંયુક્ત રીતે 500 મિલિયન પાઉન્ડ થાય છે. 
&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1028725/The-Mittal-Monopoly-Britains-richest-man-buys-property-Billionaires-Row.html ધ મિત્તલ મોનોપોલી: બ્રિટેન્સ રિચેસ્ટ મેન બાય પ્રોપર્ટી]&lt;/ref&gt;

મિત્તલ 46 બી, ધ બિશપ્સ એવેન્યૂ ખાતે સમર પેલેસ તરીકે ઓળખાતું એક મકાન ધરાવે છે જેને “મિલિયોનર્સ રો” નામ અપાયું છે અને 40 મિલિયન પાઉન્ડ માટે વેચાણ પર હોવાનું કહેવાય છે.

2005માં તેમણે ભારતમાં નવી દિલ્હી ખાતે ઔરંગઝેબ રોડ પર બ્રિટિશ યુગનો બંગલો નં. 22 પણ 7.5 મિલિયન ડોલરમાં ખરીદ્યો હતો, આ રોડ વિશિષ્ટ છે જ્યાં દૂતાવાસો અને કરોડોપતિઓ રહે છે. મિત્તલે બંગલાને ઘર તરીકે પુનઃનિર્માણ કર્યો હતો.

==સન્માનો અને પુરસ્કારો==
* 2010: &quot;ડોસ્ટીક&quot; 1, રિપબ્લિક ઓફ કઝાખસ્તાનના વિકાસમાં તેમના યોગદાન બદલ સૌથી ઊંચો નાગરિક પુરસ્કાર 
* 2008 : ગોલ્ડમેન સૅક્સમાં મિત્તલ જૂન 2008થી ડિરેક્ટર છે.
* 2007: ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા તેમને [[પદ્મવિભૂષણ|પદ્મ વિભૂષણ]] એનાયત કરાયો હતો જે નાગરિક પુરસ્કારોમાં બીજા ક્રમે છે.&lt;ref name=&quot;eads.com&quot;&gt;http://www.eads.com/1024/en/corporate_governance/Board_of_Directors/members/Mittal.html{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} EADS N.V.&lt;/ref&gt;
* 2007: તેમને ડ્વાઇડ ડી આઇઝનહોવર ગ્વોબલ લીડરશિપ એવોર્ડ, સ્પેનમાં ગ્રાન્ટ ક્રોસ ઓફ સિવિલ મેરિટ અને “ફેલોશિપ ફ્રોમ કિંગ્સ કોલેજ” અપાયા હતા.&lt;ref name=&quot;eads.com&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* 2006: ''ટાઇમ''  મેગેઝિન દ્વારા તેમને ઇન્ટરનેશનલ ન્યુઝમેકર ઓફ ધ યર અને ''ફાઇનાન્શિયલ ટાઇમ્સ''  દ્વારા “પર્સન ઓફ ધ યર 2006” જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.
* 2004: ''ફોર્ચ્યુન''  મેગેઝિન દ્વારા તેમને યુરોપીયન બિઝનેસમેન ઓફ ધ યર જાહેર કરાયા હતા.
* 1998: વિલી કોર્ફ સ્ટીલ વિઝન એવોર્ડ- ''અમેરિકન સ્ટીલ માર્કેટ''  અને ''પેઇનવેબરનું વર્લ્ડ સ્ટીલ સ્ટેટિક્સ'' 
* 1996: સ્ટીલમેકર ઓફ ધ યર- ''ન્યૂ સ્ટીલ'' 

==ગ્રંથસૂચિ==
* ટિમ બુકેટ અને બાયરોન ઓસી- ''કોલ્ડ સ્ટીલ''  (લિટલ, બ્રાઉન, 2008).
* યોગેશ છાબરિયા – ''ઇન્વેસ્ટ ધ હેપિયોનેર વે''  (સીએનબીસી (CNBC)- નેટવર્ક 18, 2008).
*નવલપ્રિત રાંગી – ''ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ''  (ધ મેન વિથ એ મિશન, 2010).

==આ પણ જોશો==
* આર્સેલર મિત્તલ
* મારવાડી લોકો
* બી4યુ (B4U)
* [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]]

==સંદર્ભો==
{{Reflist|2}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
* [http://www.arcelormittal.com આર્સેલરમિત્તલ વેબસાઇટ]
* [http://www.arcelormittal.tv આર્સેલરમિત્તલ વેબ ટીવી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110112081237/http://www.arcelormittal.tv/ |date=12 જાન્યુઆરી 2011 }}
* [http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901060213-1156507,00.html આર્સેલર ખરીદવાની બિડની પાશ્ચભૂમિકા સાથે મિત્તલ અંગે લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080830090011/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901060213-1156507,00.html |date=30 ઑગસ્ટ 2008 }} - ''ટાઇમ'' 
* [http://www.wharton.upenn.edu/whartonfacts/news_and_events/newsreleases/2007/p_2007_3_611.html લક્ષ્મી એન. મિત્તલ મુખ્યનોંધઃ યુનિવર્સિટીઓ ઓફ પેન્સિલવેનિયાની વ્હોર્ટન સ્કૂલ - એમબીએ (MBA) 13મી ઉજવણીની જાહેરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902105120/http://www.wharton.upenn.edu/whartonfacts/news_and_events/newsreleases/2007/p_2007_3_611.html |date=2 સપ્ટેમ્બર 2009 }}
* [http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2014300/Lakshmi-Mittal-to-buy-Britainandrsquos-most-expensive-house-for-andpound117-million.html લક્ષ્મી મિત્તલ બ્રિટનનું સૌથી મોંઘુ ઘર ખરીદશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625045900/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2014300/Lakshmi-Mittal-to-buy-Britainandrsquos-most-expensive-house-for-andpound117-million.html |date=25 જૂન 2008 }} - ધ ગાર્ડીયન
* [http://business.timesonline.co.uk/article/0,,9072-1521099,00.html મિત્તલ પર લેખ]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ટાઇમ્સ ઓનલાઇન
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1818955.stm ક્યુ એન્ડ એ (Q&amp;amp;A) ઓન ધ મિત્તલગેટ સ્કેન્ડલ] - બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3830009.stm બીબીસી (BBC) - &quot;&quot;ગ્લિમ્પ્સિંગ એ ફેરી ટેલ વેડિંગ&quot;&quot;] - બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ
* [http://www.coldsteelbook.com ''કોલ્ડ સ્ટીલ'' ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mittalzlo.com ''મિત્તલ એવિલ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202025426/http://mittalzlo.com/ |date=2 ફેબ્રુઆરી 2011 }}
* [http://www.ohiocitizen.org/campaigns/isg/isg.html ''મિત્તલ સ્ટીલ ક્લેવીલેન્ડ વર્ક્સ'' ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220232801/http://www.ohiocitizen.org/campaigns/isg/isg.html |date=20 ડિસેમ્બર 2012 }}
* [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601100&amp;amp;sid=azkhfjKQebj0 મિત્તલ પરિવારની એસ્કડા ખરીદી અંગે લેખ] - બ્લૂમ્બર્ગ
*[http://billionaires.forbes.com/topic/Lakshmi_Mittal લક્ષ્મી મિત્તલ પર ફોર્બ્સ ટોપિક પેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231125323/http://billionaires.forbes.com/topic/Lakshmi_Mittal |date=31 ડિસેમ્બર 2010 }}

{{Use dmy dates|date=September 2010}}

{{Persondata &lt;!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --&gt;
| NAME              =Mittal, Lakshmi
| ALTERNATIVE NAMES =
| SHORT DESCRIPTION =
| DATE OF BIRTH     =2 September 1950
| PLACE OF BIRTH    =[[Sadulpur]], [[Rajasthan, India]]
| DATE OF DEATH     =
| PLACE OF DEATH    =
}}
[[Category:1950ના જન્મો]]
[[Category:જીવિત લોકો]]
[[Category:આર્સેલર મિત્તલ]]
[[Category:સ્ટીલમાં વ્યાવસાયિક લોકો]]
[[Category:ભારતીય વંશના વ્યાવસાયિક લોકો]]
[[Category:કિંગ્સ કોલેજ લંડનના ફેલો]]
[[Category:ભારતીય અબજોપતિઓ]]
[[Category:ભારતીય વ્યાવસાયિક લોકો]]
[[Category:યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ભારતીય એક્સપાટ્રિએટ્સ]]
[[Category:ભારતીય હિન્દુઓ]]
[[Category:યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ભારતીય ઇમિગ્રન્ટ્સ]]
[[Category:ભારતીય શાકાહારીઓ]]
[[Category:લેબર પાર્ટી (યુકે (UKઃ) લોકો]]
[[Category:પદ્મ વિભૂષણ મેળવનારા લોકો]]
[[Category:યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાજકીય કૌભાંડો]]
[[Category:ચુરુ જિલ્લાના લોકો]]
[[Category:સેંટ ઝેવિયર'સ કોલેજ, કલકત્તાના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ]]
[[Category:ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સોસિયલ વેલફેર એન્ડ બિઝનેસ મેનેજમેન્ટના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ]]
[[Category:યુનિવર્સિટી ઓફ કલકત્તાના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ ]]
[[Category:રાજસ્થાની લોકો]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ]]</text>
      <sha1>3kj9pvmesu1ovwqw4xkuwsl7tx7n76q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બદામ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44767</id>
    <revision>
      <id>903482</id>
      <parentid>866101</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65955" sha1="0b0rzt1qtdqvdf8nz28m9kdy0axq8dw" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Prunus dulcis - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-250.jpg
|image2 = Ametllesjuliol.jpg
|image2_caption = Almond tree with ripening fruit. [[Majorca]], [[Spain]].
|regnum = [[Plant]]ae
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Rosids]]
|ordo = [[Rosales]]
|familia = [[Rosaceae]]
|genus = ''[[Prunus]]''
|subgenus = ''[[Prunus subg. Amygdalus|Amygdalus]]''
|species = '''''P. dulcis'''''
|binomial = ''Prunus dulcis''
|binomial_authority = ([[Philip Miller|Mill.]]) D.A.Webb
|}}


'''બદામ''' ('''''Prunus dulcis''''', [[Synonym (taxonomy)#Botany|syn.]] ''Prunus amygdalus'' Batsch., ''Amygdalus communis'' L., ''Amygdalus dulcis'' Mill.), એ મધ્ય પૂર્વ અને દક્ષિણ એશિયાનું વતની છે.  &quot;બદામ&quot;ના  બી ખાદ્ય પદાર્થ તરીકે વપરાય છે અને તે માટે જ તેનું વાવેતર કરવામાં આવે છે.  વનસ્પતિશાસ્ત્રમાં તે પ્રુનસ (Prunus) પ્રજાતિનું વૃક્ષ ગણાય છે.  તેની નીચે તેને પીચ, એમીગૅડલસ વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરાય છે. આ વૃક્ષના બીજની આજુબાજુ એક કઠણ આવરણ હોય છે. તેના બીજ પરનું આવરણ કાઢીને તેની બીજને વેચવામાં આવે છે. આવરણ વાળી બદામને શેલ્ડ આલ્મન્ડ કે આખી બદામ અને આવરણ રહિત બદામને અનશેલ્ડ આલ્મન્ડ કહે છે. બદામને બ્લાન્ચ કરીને તેની છાલ ઉતારીને સફેદ બદામ પણ વેચાય છે તેને બ્લાન્ચ્ડ આલ્મન્ડ કહેવાય છે.  &lt;ref&gt;કુદરતી, unsalted બદામ આરોગ્ય લાભો પુષ્કળ સાથે એક સ્વાદિષ્ટ અને પૌષ્ટિક નાસ્તો છે. ખનીજ સાથે લોડ, તેઓ વૃક્ષ બદામ તંદુરસ્ત વચ્ચે પણ છે.&lt;/ref&gt;


== વર્ણન ==

===વૃક્ષ===
બદામનું વૃક્ષ પાનખર વૃક્ષ છે. તે ૪ થી ૧૦ મી જેટલું ઊંચુ વધે છે. તેના થડનો વ્યાસ ૩૦ સેમી જેટલો હોય છે. આ વ્રક્ષની કુંપણ લીલી હોય છે, પછી જાંબુડી પડતી જાય છે અને બીજા વર્ષે તે રાખોડી બની જાય છે. આના પાંદડા ૩ થી ૫ સેમી લાંબા હોય છે,&lt;ref&gt;Bailey, L.H.; Bailey, E.Z.; the staff of the Liberty Hyde Bailey Hortorium. 1976. ''Hortus third: A concise dictionary of plants cultivated in the United States and Canada''. Macmillan, New York.&lt;/ref&gt; પ્ર્ણની કિનારી આરાવાળી હોય છે અને તેનો પર્ણદંડ ૨.૫ સે.મી. જેટલો લાંબો હોય છે. આના ફુલો સફેદ થી આછા ગુલાબી રંગના હોય છે. તે ૩થી ૫ સેમી લાંબા હોય છે તેને પાંચ પાંખડીઓ હોય છે. આ વૃક્ષો એકલ કે જોડીમાં ઊગે છે. વસંતની શરૂઆતમાં તે પાંદડાની અગ્રમાં ઊગે છે.&lt;ref name=rushforth&gt;{{cite book |last=Rushforth |first=Keith |title=Collins wildlife trust guide trees: a photographic guide to the trees of Britain and Europe |publisher=Harper Collins |location=London |year=1999 |isbn=0-00-220013-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rhs&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=Mark D. |coauthors=Anthony Julian Huxley |title=The New Royal Horticultural Society dictionary of gardening |publisher=Macmillan Press |location=London |year=1992 |isbn=0-333-47494-5}}&lt;/ref&gt;

બદામના વૃક્ષ પર ત્રીજા વર્ષે વ્યાવસાયિક રીતે ફળો આવવાની શરૂઆત થાય છે. વાવેતરના પાંચમાં અને છઠ્ઠા વર્ષે પૂર્ણ ક્ષમતામાં ફળો આવે છે.  આના ફળો ફૂલો આવ્યા પછી ૭-૮ મહીને પાનખરમાં પાકે છે, &lt;ref name=rhs/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://coststudies.ucdavis.edu/files/almondvs08sprink.pdf |title=University of California Sample Cost Study to Produce Almonds |format=PDF |date= |access-date=2012-03-17 |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326084336/http://coststudies.ucdavis.edu/files/almondvs08sprink.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===બદામ - બીજ===
&lt;gallery&gt;
Image:Green almonds.jpg|લીલી બદામો
Image:Mandel Gr 99.jpg| આવરણવાળી (જમણે) અને આવરણ વગરની (ડાબે)&lt;!--STOP! &quot;shelled&quot; means 'having the shell removed'; &quot;unshelled&quot; is the opposite of 'shelled': if you believe otherwise, please see: http://www.merriam-webster.com/dictionary/shelled --&gt;  બદામો
Image:Blanched_almonds.jpg|છાલ વગરની બદામો
&lt;/gallery&gt;
બદામનું ફળ ૩.૫ થી ૬ સેમી જેટલું લાંબુ હોય છે. વનસ્પતિશાસ્ત્રના સંદર્ભે તેને શિંગ કે ફળી ન કહી શકાય. તે એક ઠળિયાવાળું ફળ છે.  પ્રૂનસ પ્રજાતિના અન્ય ફળોનું બાહ્ય આવરણ અને ગર નરમ હોય છે જ્યારે બદામમાં તે ચામડા સમાન અને કઠણ હોય છે તેને વજ્ર કહે છે. તેની અંદર લાકડા જેવો કઠણ ગર હોય છે તેની નીચે ઠળિયો હોય છે જેમાં એક બદામ હોય છે. ક્વચિત બે બદામ પણ હોય છે.

== ઉદ્ગમ અને ઇતિહાસ ==
[[File:Baburnama illustration.jpg|thumb|upright|હંદ-એ બદામ ભારત (૧૬મી સદી) ભારતમાં દર્શાવેલી બદામની ખેતી.]]
બદામ એ ભૂ-મધ્ય આબોહવા અને મધ્ય પૂર્વ એશિયાના અને પૂર્વમાં સિંધુ સુધીના ક્ષેત્રનું વતની છે. &lt;ref name=Rieger&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=vUXKIkjDtAQC&amp;pg=RA1-PA38 Introduction to Fruit Crops], p. 38, Mark Rieger, 2006&lt;/ref&gt; પ્રાચીન કાળમાં માનવ દ્વારા આને ભૂમધ્યના કોનારા પ્રદેશો અને ઉત્ત્ર આફ્રિકા સુધી લઈ જવાઈ અને હાલના સમયમાં તેને વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં ખાસ કરીને કૅલિફોર્નિયામાં (યુ એસ. એ.) વાવવામાં આવી.&lt;ref name=Rieger/&gt;
[[File:Almondtrees.jpg|thumb|left|મધ્ય કેલિફોર્નિયામાં બદામની એક વાડી]]

બદામની એક જંગલી પ્રજાતિ લેવેન્ટમાં ઉગે છે. સૌ પ્રથમ બદામ આ ક્ષેત્રમાં ઉગાડાઈ હોવી જોઈએ. આ પ્રકારની બદામ ગ્લાયકોસાઈડ એમીગેડેલીન ધરાવે છે. તેનો ભૂકો કરતા કે ચાવતા તે પ્રાણ ઘાતક પ્રૂસિક એસિડ (હાયડ્રોજન સાયનાઈડ) માં ફેરવાઈ જાય  છે.&lt;ref name=zohary&gt;{{cite book |last=Zohary |first=Daniel |coauthors=Maria Hopf |title=Domestication of plants in the old world: the origin and spread of cultivated plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=186 |isbn=0-19-850356-3}}&lt;/ref&gt;

બદામ એ સૌથી પ્રાચીનત્તમ વાવેતર કરાયેલ મેવો છે. જંગલી બદામો કડવી
 હોય છે અને તેના બીજ તૂટતા ઝેરી રસાયણ ઉત્પન્ન કરે છે, વધુ પ્રમાણમાં તે ખાતાં તે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. જંગલના ઘણા કડવી બદામ માંથી મીઠી બદામ શોધવાની મહેનતને પરિણામે બદામનું વાવેતર શરૂ થયું. માણસે મીઠી બદામ કેમ પસંદ કરી હશે તે પ્રશ્ન યથાવત છે. &lt;ref name=ladizinsky99&gt;{{cite journal|title=On the origin of almond|author=G. Ladizinsky|journal=GENETIC RESOURCES AND CROP EVOLUTION|volume= 46|number= 2|year=1999|pages= 143–147|doi=10.1023/A:1008690409554}}&lt;/ref&gt; એ વસ્તુ અજ્ઞાત છે કે કઈ જંગલી પ્રજાતિએ આજની મીઠી બદામોને જન્મ આપ્યો.  [[આર્મેનિયા]] અને [[અઝેરબીજાન]]માં બદામ નું પ્રથમ વાવેતર થયું હોવાનું મનાય છે. 

જંગલી બદામો ઝેરી હોય છે જ્યારે ખાદ્ય બદામ ઝેરી હોતી નથી. જેરેડ ડાયમન્ડ નામના વૈજ્ઞાનિક માને છે કે અમુક અનુવાંશિક કારનોને લીધે ગ્લાયકોસાઈડ વગરની બદામની એક પ્રજાતિ બની. ત્યાર બાદ ખેડૂતો શરૂઆતમાં તેને બિન ઈરાદા પૂર્વક કચરાના ઢગ પર ઉગવા દેતા અને ત્યાર બાદ તેની વાડીઓ બનાવી ખેતી કરવા લાગ્યા.  
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Diamond |first=Jared M. |authorlink=Jared Diamond |title=[[Guns, Germs, and Steel|Guns, germs, and steel: the fates of human societies]] |publisher=W.W. Norton |location=New York |year=1997 |page=118 |isbn=0-393-03891-2}}&lt;/ref&gt; બદામનો ઉલ્લેખ તામ્ર યુગની શરૂઆતના કાળ (3000–2000 BC)માં કે તેથી પણ પહેલાં ના કાળમાં જોર્ડનના ન્યુમેરિયામાં થયેલો જોવા મળે છે&lt;ref name=ladizinsky99/&gt;.  એક અન્ય પુરાવામાં ઈજીપ્તના ટુટનખામુનના મકબરામાં(c. 1325 BC) બદામ મળી છે કે જેને કદાચ લેવાન્ટમાંથી આયાત કરાઈ હોવી જોઈએ.&lt;ref name=zohary/&gt; રોયલ બોટેનીક ગાર્ડન એડીનબર્ગ અનુસાર યુરોપ ક્ષેત્રમાં સૌથી ઉત્તરી છેડી બદામ જર્મની માં ઊગે છે, જોકે તેની ખેતી છેક આઈસલેંડ સુધી થાય છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://193.62.154.38/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&amp;GENUS_XREF=Prunus&amp;SPECIES_XREF=dulcis&amp;TAXON_NAME_XREF=&amp;RANK= |title=''Flora Europaea'' Search Results |access-date=2008-07-17 |publisher=[[Royal Botanic Garden Edinburgh]] |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511164917/http://193.62.154.38/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&amp;GENUS_XREF=Prunus&amp;SPECIES_XREF=dulcis&amp;TAXON_NAME_XREF=&amp;RANK= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Prunus+dulcis |title=''Prunus dulcis'' |access-date=2008-07-17 |publisher=[[Plants for a Future]] |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819002033/http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Prunus+dulcis |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== વ્યૂત્પતિ અને નામો ===
અંગેજીનો આલ્મંડ શબ્દ પ્રાચીન ફ્રેમ્ચ નો શબ્દ આમ્લેંડી કે ઍલ્મેન્ડી, લેટીન શબ્દ એમન્ડ્યુલા અને ગ્રીક શબ્દ એમીગડેલ પરથી ઉઅરી આવ્યો હોવાનું મનાય છે. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Almond|url=http://dictionary.reference.com/browse/almond|publisher=Dictionary.com|access-date=16 May 2012}}&lt;/ref&gt;  T

બદામી વિષેશણ ગુજરાતી ભાષામાં આછા કથ્થૈ રંગ દર્શાવવા માટે થાય છે.

== ઉત્પાદન ==
[[File:AlmondShakerbeforeafter.jpg|thumb|right|આલ્મંડ શેકર - બદામ ના વૃક્ષને ધ્રુજાવીને બડામ પાડનાર યંત્ર. પહેલાં અને વૃક્ષને ધ્રુજાવતા]]

ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચરલ ઓર્ગેનાઈઝેશન અનુસાર ૨૦૧૦માં વિશ્વમાં ૨૫ લાખ ટન બદામનું ઉત્પાદન થયું. જેમાં અમેરિકા બદામના ઉત્પાદનમાં મોખરે હતું.&lt;ref name=FAOSTAT&gt;{{cite web |url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567 |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations |publisher=Faostat.fao.org |date=2012-02-23 |access-date=2012-08-14 |archive-date=2012-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619130038/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; નીચેનો કોઠો બદામના પ્રમુખ ઉત્પાદકો અને તેમનું ઉત્પાદ્ન બતાવે છે. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-right:2em&quot;
|-
! colspan=3|બદામ (આવરણ સહિત)ના ૧૦ પ્રમુખ ઉત્પાદક દેશ &lt;BR&gt;ઈ.સ. ૨૦૧૦&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top Almond with Shell Production, 2010|publisher=FAO|year=2011|url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|access-date=2012-12-23|archive-date=2019-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106233839/http://www.fao.org/faostat/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| દેશ || style=&quot;text-align:right;&quot;| ઉત્પાદન &lt;BR&gt;(million tonnes) || style=&quot;text-align:right;&quot;| Yields &lt;BR&gt;(ટન/હેક્ટર)
|-
| {{flag|અમેરિકા}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.41 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.85
|-
| {{flag|સ્પેન}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.22 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.08
|-
| {{flag|ઈરાન}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.16 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.93
|-
| {{flag|મોરોક્કો}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.10 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.98
|-
| {{flag|ઈટલી}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.086 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.11
|-
| {{flag|સિરિયા}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.073 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.64
|-
| {{flag|ટ્યુનિશિયા}}|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.063 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.32
|-
| {{flag|તુર્કી}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.055 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.23
|-
| {{flag|અલ્જેરિયા}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.044 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.47
|-
| {{flag|ચીન}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0.038 ||style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.1
|-
!'''કુલ વિશ્વ''' !! style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.51 !!style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.5
|}

સ્પેન વિશ્વનુંસૌથી વધુ વિવિધતા ધરાવતું બદામનું વાવેતર ધરાવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.cita-aragon.es/citarea/bitstream/10532/1865/1/2012_107.pdf|title=Almond Cultivars in Spanish Almond Growing|publisher=Unidad de Fruticultura, CITA, Spain|year=2009}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; સ્પેનમાં કૅટાલોનિયા, વેલેન્શીયા, મ્યુરિકા, બૅલીરિક ટાપુઓ, ઍન્ડાલ્યુશિયા, અને ઍરાગોન ક્ષેત્રોમાં બદામની ખેતી કરાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foodsfromspain.com/icex/cda/controller/pageSGT/0,9459,35868_6908150_6912156_4446316_7826940,00.html |title=Nuts and Dried Fruits - Foods from Spain |access-date=2012-12-23 |archive-date=2013-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130911044616/http://www.foodsfromspain.com/icex/cda/controller/pageSGT/0,9459,35868_6908150_6912156_4446316_7826940,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ગ્રીસમાં મોટાભાગનું બદામ ઉત્પાદન તેના મૅગ્નેસીયા ક્ષેત્રમાં થાય છે   ગ્રીસમાં મોટે ભાગે ફેરેગ્નીસ અને ટેક્સાસ (મિશન) જાતિઓ ઉગાડવામાં આવે છે જે તેના મીઠા સ્વાદ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તા માટે જાણીતી છે તેની ગુણવત્તા માટે તેને અમીર મેવા તરીકે વપરાય છે  ટર્કીમાં મોટાભાગનું ઉત્પાદન એઈગન, મરામા અને મધ્ય પૂર્વી ક્ષેતમાં થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tree nuts Annual Report - Turkey|year=2010|publisher=USDA|url=http://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Tree%20Nuts%20Annual_Ankara_Turkey_9-30-2010.pdf|access-date=2012-12-23|archive-date=2011-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016120400/http://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Tree%20Nuts%20Annual_Ankara_Turkey_9-30-2010.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

અમેરિકામાં બદામનું ઉત્પાદન કેલિફોર્નિયામાં કેન્દ્રીત છે. ૨૦૦૮માં બદામ કેલિફોર્નિયામાં ત્રીજો સૌથી ઉગાડાતો પાક હતો અને સૌથી મોટો નિકાસ ઉત્પાદ છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fas.usda.gov/htp/horticulture/Tree%20Nuts/2009_Almonds.pdf |title=USDA Foreign Agricultural Service 2009/2010 Almond Forecast Overview |format=PDF |date= |access-date=2012-03-17 |archive-date=2012-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319034253/http://www.fas.usda.gov/htp/horticulture/Tree%20Nuts/2009_Almonds.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તે અમેરિકાની ૧૦૦% જરૂરિયાત પૂરી પાડે છે. વિશ્વમાં અમિરિકા બદામનો પ્રમુખ નિકાસકાર છે. તેમાં ૭૦% આવર કાઢેલી અને બાકીની આવરણ વાળી કે પ્રક્રિયા કરાયેલી બદામ હતી.  &lt;ref&gt;{{cite web|title=Almond Profile|publisher=Agricultural Marketing Resource Center - Partially funded by USDA Rural Research|date=March 2012|url=http://www.agmrc.org/commodities__products/nuts/almond_profile.cfm}}&lt;/ref&gt;
{{-}}

=== પરાગનયન ===
[[File:Kulturmandel unreife Früchte.JPG|thumb|right|કાચું બદામનું ફળ]][[File:PikiWiki Israel 7025 Amond blossom.jpg|thumb|right|પાકેલું બદમનું ફળ]]

કેલીફોર્નિયામાં કરાતું બદામના વૃક્ષોનું પરાગનયનએ વિશ્વનું સૌથી મોટું કૃત્રિમ કીટક પરાગનયન છે. આ માટે ફેબ્રુઆરી માસમાં સમગ્ર અમેરિકામાંથી લગભગ ૧૦ લાખ મધપૂડાને  કેલિફોર્નિયાના બદામની વાડીઓમાં  લાવવામાં આવે છે. આ સંખ્યા અમેરિકાના કુલ મધપૂડાઓની અડધી છે. આ પરાગનયનું વ્યવસ્થાપન પરાગનયના દલાલો મારફતે કરાવાઅ છે જેઓ અમેરિકાના ૪૯ રાજ્યોમાંથી મધપૂડા ઉછેરનારને અહીં સ્થળાંતરીત કરે છે. આને કારણે વસાહત વિનાશ સ્થિતિ નિર્માણ થાય છે જેથી મધમાખીઓની સંખ્યા ઘટી જાય છે અને કીટક પરાગ નયનનો ભાવ પન વધી જાય છે. બદમ ઉત્પાદકની કીટક પરાગનયના વધતા ભાવની તકલીફને દૂરકરવા અમેરિકાની એગ્રીકલ્ચર રીસર્ચ સર્વિસ નામની સંસ્થાએ સ્વયં પરાગનયન કરતાં બદામ વૃક્ષોની પ્રજાતિ વિકસાવી છે. &lt;ref name=ARS&gt;Alfredo Flores. &quot;[http://www.ars.usda.gov/is/pr/2010/100406.htm ARS Scientists Develop Self-pollinating Almond Trees]&quot;. [[United States Department of Agriculture|USDA]] [[Agricultural Research Service]], April 6, 2010.&lt;/ref&gt;  ટ્યુઓનો પ્રજાતિ આવી પ્રજાતિ છે. જે ઘણાં સમયથી વાવવામાં આવે છે, જોકે તેની ઉત્પાદકતા કીટક પરાગનય વાળા કેલિફોર્નિયા નોનોપેરલી બદામના વૃક્ષોની અપેક્ષાએ ઓછી હોય છે. નોન પેરોલી પ્રજાતિના વૃક્ષો મોટી, લીસી અને દળદાર બદામ ઉત્પન્ન કરે છે. તેના ફળોમાં ૬૦-૬૫% ખાધ્ય દ્રવ્ય હોય છે. જ્યારે ટ્યુઓનો પ્રજાતિ જાડી, રેશાદાર ફળો ધરાવે છે તેમાં માત્ર ૩૨% ખાધ્ય દ્રવ્ય હોય છે. જો કે જાડી છાલ ધરાવતા ફળોનો ફાયદો પણ હોય છે.  ટ્યુઓનો પ્રજાતિની જાડી છાલ તેના બીને નેવલ ઑરેંજવોર્મ જેવા કીટકથી બચાવે છે. એ આર એસ ના સંશોધકોએ નોન પેરોલી  અને  ટ્યુઓનો પ્રજાતિમાંથી નવી સંકરીત પજતિ વિકસાવી છે જે સ્વયં પરાગનયન કરે છે અને સારી ગુણવત્તા પણ ધરાવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web
|url= http://www.ars.usda.gov/is/pr/2010/100406.htm
|title= ARS Scientists Develop Self-pollinating Almond Trees
|publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]] [[Agricultural Research Service]]
|date=April 6, 2010}}&lt;/ref&gt; સ્વ-પરાગનયન કરતા બદામના ફળોની સંકરીત જાતિઓ ઉચ્ચ ગુણવત્તા, છાલનો સુંદર રંગ , સ્વાદ અને સોડમ ધરાવે છે .&lt;ref name=ARS/&gt;

==મીઠી અને કડવી બદામ==&lt;!-- This section is linked from [[Hydrogen cyanide]] --&gt;
[[File:Almond blossom02 aug 2007.jpg|right|thumb|મીઠી બદામનું ફૂલ ખીલેલું વૃક્ષ]]
[[File:Rose ringed Parakeet in bitter Almond.jpg|right|thumb|કડવી બદામનું ફૂલ ખીલેલું વૃક્ષ]]
&quot;પ્રૂનસ ડલ્સીસ&quot; વાર્ &quot;ડલ્સીસ&quot; મોટે ભાગે મીઠી હોય છે,&lt;ref&gt;{{cite web|last=Karl-Franzens-Universität (Graz)|title=Almond (Prunus dulcis [Mill.] D. A. Webb.)|url=http://www.uni-graz.at/~katzer/engl/Prun_dul.html|access-date=10 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514021042/http://www.uni-graz.at/~katzer/engl/Prun_dul.html|archive-date=14 મે 2011|deadurl=no|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Almond and bitter almond|url=http://www.chow.com/ingredients/265|work=from Quirk Books: www.quirkbooks.com|access-date=8 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511175227/http://www.chow.com/ingredients/265|archive-date=11 મે 2011|deadurl=no|url-status=live}}&lt;/ref&gt; જો કે અમુક વૃક્ષો થોડી કડવી બદમો પ
ન પેદા કરે છે. &quot;પ્રૂનસ ડલ્સીસ&quot; વાર્ &quot;આમારા&quot; મોટૅ ભાગે કડવા હોય છે. તેઓ જરદાલુ, પીચ અને ચેરીની ના ફળોનું ઠળીયાનું બીજ હોય છે.

કડવી બદામ મીઠી બદામ કરતા ટૂંકી અમે પહોળી હોય છે, અને મીઠી બદામ  કરતાં ૫૦% જેટલું તેલ ધરાવે છે. આ સાથે બદામ ઇમલ્સીન નામનું એક ઉર્વરક કે એન્ઝાઈમ ધરાવે છે જે પાણીની હાજરીમાં દ્રાવ્ય ગ્લુકોસાઇડ એમીગેડલીન પર ક્રિયા કરે છે. અને ગુકોઝ અને સાયનાઈડ બનાવે છે અને તે બદામના તેલનું શુદ્ધ બેન્ઝાલ્ડીહાઈડ હોય છે. કડાવી બદામમાંથી ૪-૯ મિ.ગ્રા. હયડ્રોજન સાયનાઈડ મળે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Karkocha I |title=[Semiquantitative method of hydrogen cyanide and sweet almonds] |language=Polish |journal=Roczniki Państwowego Zakładu Higieny |volume=24 |issue=6 |pages=703–5 |year=1973 |month=January |pmid=4775628}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Shragg TA, Albertson TE, Fisher CJ |title=Cyanide poisoning after bitter almond ingestion |journal=West. J. Med. |volume=136 |issue=1 |pages=65–9 |year=1982 |month=January |pmid=7072244 |pmc=1273391 |doi= }}&lt;/ref&gt; એક સમયે કડવી બદામનો અર્ક દવા તરીકે વપરાતો હતો, જોકે તેની અત્યંત અલ્પ માત્રામાં કેમકે મોટી માત્રામાં આપતાં તે જાનલેવા સાબિત થઈ શકે છે. અને તેને વાપરતા પહેલાં તેમાંથી સાયનાઈડ કાઢવું પડે છે. &lt;ref&gt;{{cite journal | author = Cantor D., Fleischer J., Green J., Israel D. L. | year = 2006 | title = The Fruit of the Matter | url = | journal = [[mental floss]] | volume = 5 | issue = 4| page = 12 }}&lt;/ref&gt;

આર્થિક રીતે ઉગાડવામાં આવતી &quot;મીઠી બદામ&quot; હોય છે.

== ખાદ્ય વપરાશ ==

[[File:Smoked almonds.JPG|thumb|left|સ્મોક્ડ અને ખારી બદામ]]
બદામના સીધી, શેકીને કે મીઠામાં શેકીને ખારી બદામ તરીકે  ખવાય છે તે ઉપરાંત વિવ્ધ વાનગીઓની બનાવટમાં પન તેને વાપરવામાં આવે છે. બદામ વિવિધ રૂપોમાં મળે છે જેમ કે આખી, કાતરેલી, બદામ નું બટર (માખણ), બદામનું દૂધ અને બદામનું તેલ વગેરે. આ વિવિધ રૂપોને મીઠાઈ અને ફરસાણમાં વાપરવામાં આવે છે. 

અન્ય નટ (શિંગ કે બી)ની જેમ બદામને પણ નાસ્તા, મીઠાઈ (ખાસ કરીને મ્યુસ્લી) કે આઈસક્રીમ આધારિત વાનગીઓ પર છાંટવામાં આવે છે.  બદામને મુક્ય રીતે મર્ઝીપન, નોગૅટ, પેસ્ટ્રીઓ, કૂકી મેકેરૂન અને કેક જેવી પશ્ચિમી વાનગીઓ બનાવવા થાય છે. બદામમાંથી પીનટ બટર (શિંગનું માખણ) જેવું જ બદામ માખણ બનાવવા માટે પણ થાય છે. પીનટ બટર પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા લોકો આ બટર ખાય છે. આ બટરનો સ્વાદ મીઠાશ ભર્યો હોય છે આથી પણ ઘણાં લોકો આને પસંદ કરે છે. જ્યારે બદામનું ગળ કાચું હોય છે ત્યારે પાન્ તેના ફળને ફોડી અંદરની કાચી બદામને ખાઈ શકાય છે. ત્યરે બદામ થોડી ખાટી કે તૂરી હોય છે. પણ મધ્ય પૂર્વ ક્ષેત્રમાં તે પ્રખ્યાત ખાદ્ય પદાર્થ છે. તેના ખાટા તૂરા સ્વાદને સમતોલ કરવા તેને મીઠા સાથે ખવાય છે.  
ઉત્તર ગોળાર્ધમાં મધ્ય એપ્રિલથી મધ્ય જૂન સુધી ઉપલબ્ધ હોય છે. ચૂંટી કાઢીને ખારાશમાં આથીને ફળ લાંબા સમય સુધી સાચવી શકાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.beautyepic.com/health-benefits-of-almonds-skin-hair-health/ ત્વચા, વાળ અને આરોગ્ય માટે વિશેષ બદામ લાભો]&lt;/ref&gt;

[[File:CremaAlmendras.JPG|thumb|મેક્સિકોની ક્રીમ ઑફ આલ્મંડ નામની મદિરા (૨૦મી સદીની શરૂઆત)]]
[[File:Marzipanfrüchte.jpg|thumb|મર્ઝીપૅન એ બદામના લોટમાંથી બનતી પ્રખ્યાત મીઠાઈ.  તેને વિવિધ આકાર આપવામાં આવે છે. પૅરિસની એક દુકાનમાં ગોઠવેલા મરીપૅન.]]
*[[ચીન]]માં બદામ વાપરી એક ખાસ મીઠાઈ બનવાય છે, જેમાં તેને દૂધ સાથે મિશ્ર કરી ગરમ પીરસાય છે. 

*[[ગ્રીસ]]માં પલાળી કે બ્લાન્ચ કરેલી બદામની છાલ કાઢીને તેના ગરમાંથી વિવિધ વાનગીઓ બનાવવામાં આવે છે. ત્યાં આને એમીગ્ડાલોટા કહે છે. તેના સફેદ રંગને કારણે બદામની મોટાભાગની મીઠાઈઓને લગ્નની મીઠાઈ ગણાય છે. અને લગ્નમાં પીરસાય છે. આ સિવાય બદામમાંથી સૌમાદા નામનું એક પીણું પણ બનાવવામાં આવે છે  

*[[ઈરાન]]માં બદમને મીઠામાં બોળીને રસ્તે ચાલતા શેરીના નાસ્તા તરીકે ખવાય છે ત્યાં આને ચાકેલ બાદામ કહે છે. આ સિવાય નાના બાળકો માટેનો હરીરે બાદામા નામનો ખાદ્ય પદાર્થ પણ બાદામ માંથી બને છે. આ ઉઅપરાંત અમુક મીઠાઈ માં અને શણગારવા માટે પણ બદામ વપરાય છે. ઈરાનમાં નવા વર્ષના દિવસે કે અન્ય વિશેષ દિવસે બદામને શેકીને ખવાય છે. 

*ઈટલીમાં જરદાલુના ઠળીયામાંથી નીકળતું બીજ અમારેતી નામની વાનગીનો આધાર હોય છે. &lt;ref&gt;{{cite web|last=Amaretto Macaroon|title=Fine Italian Pastries &amp; Biscotti|url=http://www.olivetreetrading.com/product-vicenzi.html|access-date=10 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512173724/http://www.olivetreetrading.com/product-vicenzi.html|archive-date=12 મે 2011|deadurl=no|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vicenzi Amaretto s'Italia (Macaroona)|url=http://www.amazon.com/dp/B000H7K5PQ|access-date=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; બદામ મેકેરુન્સ એ એક જાણીતી મીઠાઈ છે. પારંપારિક રીતે કુકીઝની બનવટમાં અલ્પ માત્રામાં (૧૦-૨૦%) જેટલી કડવી બદામ ઉમેરવામાં આવે છે. આર્થિક ઉત્પાદનમાં આજકાલ કડવી બદામને બદલે જરદાલુના ઠળીયાના બીજનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.  ટોરોન નામની મીઠાઈમાં બદામનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પ્યુગ્લીઆ અને  સિસિલીમાં પાસ્ટા દી મેન્ડોર્લે એટલેકે કે બદામની પેસ્ટનો ઉપયોગ અમુક નરમ કેક બનાવવામાં થાય છે. આ કેકેને પ્રાય: જૅમ, પિસ્તા ને ચોકલેટથી સજાવવામાં આવે છે. સિસિલીમાં બદમ દૂધ ઉનાળનું એક લોકપ્રિય પેય છે.

*મોરોક્કોમાં બદામમાંથી બનતી પેસ્ટને વિવિધ મિઠાઈઓમાં વાપરવામાં આવે છે તેમજ પેસ્ટ્રીની વચ્ચે ભરવામાં આવે છે. અમુક નિરામીષ વાનગીનોને બ્લાન્ચ કરેલી બદમને તળીને સજાવવામાં આવે છે.  બદામનું દૂધમાં બનાવાઉં શરબત લગ્ન જેવા અવસ્રોએ પીરસાય છે અમુક હોટલમાં પણ તે મળે છે. મોરોક્કોનાવાયવ્ય પ્રાંત બેર્બર અને એસુએરાનામના ક્ષેત્રમાં બદામ, આરગન તેલ અને મધમાંથી બનાવેલ સ્પ્રેડ પ્રચલિત છે.  મોરોક્કોમાં લાબો સ્મય ટકનારું  અને સ્વાસ્થ્ય વર્ધક સેલોઉ નામનું એક મીઠું ફરસાણ બનાવાય છે જેમાં બદામની પેસ્ટને શેકેલા લોટ, મધ, ઓલીવનું (જૈતુન) તેલ કે માખણ વરિયાલી અને અન્ય પદાર્થ મેળવીને બનાવાય છે. 

*ભારતીય ઉપમહાદ્વીપમાં ખાનપાનમાં પસંદા પ્રકારના શાક બનાવવા માટૅ બદામની ગ્રેવીનો ઉપયોગ થાય છે. આ સિવાહ બદમનો હલવો (કે શિરો) બનાવાય છે. ઘણી મીઠાઈઓને સજાવવા બદામની કતરીઓ વપરાય છે. ઠ્ંડક અપાવતા પીણા જેમકે ઠંડાઈ આદિમાં બદામ વપરાય છે. ભાંગ બનાવવા પણ બાદામ વપરાય છે. પાકિતાનામાં શરબત-એ-બદામ નામે એક લોકપ્રિય ઉનાળી શરબત બનાવાય છે. ત્યાં ખારી બદામ નાસ્તા તરીકે ખવાય છે.   

બદામ પર પ્રક્રિયા કરીને બદામ દૂધ પણ બનાવવામાં આવે છે. બદામનો લીસો ગર, હલકો સ્વાદ અને હલકા રંગને કારને તે દૂધ જેવા ડેરી પદાર્થના વિકલ્પ તરીકે ઉપયોગિ છે. લેક્ટોસ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા સંવેદન શીલ લોકો અને વેગન લોકો માટે માટે તે સોય (સોયાબીન) મુક્ત ખાદ્ય પદાર્થ પૂરો પાડે છે.  બદામમાંથી વિવિધ ઉત્પાદનો બનાવવા માટે કાચી, બ્લાન્ચ કરેલી અને હળવી શેકેલી બદામો ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. આમંની અમુક પદ્ધતિઓ સોય મિલ્ક ઉત્પાદન જેવી હોય છે જ્યારે અમુક પદ્ધતિ ઉષ્ણતા રહિત હોય છે આવી પદ્ધતિઇથી મેળવાયેલ દૂધ કાચા દૂધ જેવું હોય છે.  

માર્કોના બદામની પ્રજાતિ અન્ય પ્રજાતિથી ભિન્ન પડે છે.અને આમને તે નામે જ વેચાય અપાય છે .&lt;ref name=Gradziel&gt;{{cite book|author=Gradziel, T.M.|year=2011|title= Horticultural Reviews, Volume 38|chapter= Origin and dissemination of Almonds|publisher=Wiley-Blackwell|editor= J. Janick}}&lt;/ref&gt; આના બી ટૂંકા, ગોળ,  વધુ મીઠી અને નમણી હોય છે લાંબા સમયથી આમને [[સ્પેન]]માં ઉગાડવામાં આવે છે. આનો ઠળિયો ઘણો સખત હોય છે.&lt;ref name=Gradziel/&gt; માર્કોના બદામને પ્રાય: હલકી તલીને ખવાય છે. આ સિવાય સ્પેનીશ રસોઈયાઓ તેમાંથી એક ટ્યુરૉન નામની એક મીઠાઈ બનાવે છે. 

=== બદામનો લોટ ===
રસોઈ અને બેકિંગમાં ઘઉંના ગ્લુટેન મુક્ત વિકલ્પ તરીકે બદામનો લોટ વાપરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Amsterdam|first=Elana|title=The Gluten-Free Almond Flour Cookbook: Breakfasts, Entrees, and More|publisher=Random House of Canada|year=2009|isbn=1-58761-345-X, 9781587613456}}&lt;/ref&gt;

=== બદામ સિરપ ===
પ્રાચીનકાલથી બદમ સિરપ એ જવના પાણીમાં કે સાકરમાં કે ઓરેઞ ફ્લાવર વૉટરમાં સાચવી રખાતી કડવી કે મીઠી બદામ હોય છે.
૧૯૧૧ના ગ્રોસરસ્ એનસાયક્લોપીડિયા નામના પુસ્તકમાં જણાવ્યું છે કે બદામ સિરપમાં ૧૦ ભાગ મીઠી બદામ અને ત્રણ ભાગ કડવી બદામ લેવાય છે. જોકે કડવી બદામમાં સાયનાઈડની હાજરીને કારણે  હાલમાં માત્ર મીઠી બદામ નખાય છે.

== પોષક તત્વો ==
{{ઢાંચો:પોષક તત્વો
| name            = Almonds, unroasted
| image           = [[File:Mandorle sgusciate.jpg|100px|center]]
| kJ              = 2408
| carbs           = 21.7
| starch          = 0.74
| sugars          = 3.89
| lactose         = 0.0
| fiber           = 12.2
| fat             = 49.42
| satfat          = 3.73
| protein         = 21.22
| water           = 4.7
| vitA_iu         = 1
| betacarotene_ug = 1 
| lutein_ug       = 1
| thiamin_mg      = 0.211 
| riboflavin_mg   = 1.014
| niacin_mg       = 3.385
| pantothenic_mg  = 0.469
| vitB6_mg        = 0.143
| folate_ug       = 50
| choline_mg      = 52.1
| vitE_mg         = 26.2
| vitK_ug         = 0.0
| calcium_mg      = 264
| iron_mg         = 3.72
| magnesium_mg    = 268
| manganese_mg    = 2.285
| phosphorus_mg   =484
| potassium_mg    = 705
| sodium_mg       =1
| zinc_mg         = 3.08
| copper_mg         = 0.99
| selenium_ug        = 2.5
| source          = USDA&lt;ref name=usdafull12061&gt;{{cite web|title=Full Report, Nutrient Data: Almonds|publisher=USDA|year=2011|url=http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/3697?fg=&amp;man=&amp;lfacet=&amp;count=&amp;max=&amp;sort=&amp;qlookup=&amp;offset=&amp;format=Full&amp;new=|access-date=2012-12-23|archive-date=2015-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404041651/http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/3697?fg=&amp;man=&amp;lfacet=&amp;count=&amp;max=&amp;sort=&amp;qlookup=&amp;offset=&amp;format=Full&amp;new=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}

બદામ ૨૬% કાર્બોદિત પદાર્થ ધરાવે છે. (તેમાં ૧૨% પાચક રેષા, ૬.૩% સાકર, ૦.૭% કાંજી હોય છે અને બાકીના વિવિધ પ્રકરના કાર્બોદિત પદાર્થ હોય છે.) આને કારણે તેમાંથી બનતી કેક અને કુકીઝ અલ્પ કાર્બોદિત પદાર્થ ધરાવે છે. બદામ ના ૧ કપ લોટમાં  ૨૦ ગ્રામ કાર્બોદિત પદાર્થ હોય છે તેમામ્ ૧૦ ગ્રામ પાચક રેષા અને ૧૦ ગ્રામ કાર્બોદિત પદાર્થ હોય છે. આને કારણે ઓછા પ્રમાણમાં કાર્બોદિત પદાર્થ લેનારા લોકો માટે બદામનો લોટ ઉઅપ્યોગિ હોય છે. 

બદામ એ વિટામિન ઈનો સમૃદ્ધ સ્રોત છે. ૧૦૦ ગ્રામ બદામમાંથી ૨૬ ગ્રામ વિટામિન ઈ મળે છે. કાચી બદામનો ૨૦% ભાગ ઉચ્ચ કક્ષાનું પ્રોટીન હોય છે, તેમાંનો ત્રીજો ભાગ આવશ્યક ઍમિનો એસિડ હોય છે.  બદામનો એક ઔંસ દૈનિક પૃટીન જરૂરિયાતનો ૧૨% ભાગ ધરાવે છે. આ સિવાય બદામ પાચક રેષા, વિટામિન બી, આવશ્યક ક્ષારો, મોનોસેચ્યુરેટેડ ચરબીનો ઉત્તમ સ્રોત છે, મોનોસેચ્યુરેટેડ ચરબી એ હાનિકારક એવા એલડી એલ કોલેસ્ટ્રોલના નિયંત્રનમાં મદદ કરે છે.  અન્ય શિંગો અને બીજની માફક બદામ પણ ફાયટોસ્ટેરોલ ધરાવે છે જેઓ કોલેષ્ટ્રોલ ઘટાડાવાનો ગુણધર્મ ધરાવે છે. 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;float:left; margin-right:2em&quot;
|-
! ઍમિનો એસિડ !! પ્રતિ ૧૦ ગ્રામ બદામમાં પ્રમાણ 
|-
| ટ્રીપ્ટોફેન(Tryptophan) || 0.21
|-
| થ્રેઓનાઈન(Threonine) || 0.6
|-
| લિસાઈન(Lysine) || 0.58 
|-
| લ્યુસાઈન(Leucine) || 1.49     
|-
| આઈસોલ્યુસાઈન (Isoleucine) || 0.70    
|-
| મેથીઓનાઈન (Methionine) || 0.15    
|-
| સિસ્ટાઈન (Cystine) || 0.19    
|-
| ફેનીલેલેનાઈન (Phenylalanine) || 1.12
|-
| ટાયરોસાઈન (Tyrosin) || 0.45
|-
| વેલાઈન (Valine) || 0.82
|-
| અર્જીનાઈન (Arginine) || 2.45
|-
| ગ્લુટેમિક એસિડ (Glutamic acid) || 6.81
|-
| ગ્લિસાઈન(Glycine) || 1.47
|-
| ઍસ્પાર્ટીક ઍસિડ (Aspartic acid) || 2.91
|-
|}

બદામ ખાવાથે સ્વાસ્થ્ય લાભ જાણીતા છે પણ તેને વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત નથી કરી શકાયા જેમ કે ત્વચા સુંદર (ગોરી) બનવી, અને કેન્સરના જોખમમાં ઘટાડો થવો. 
&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Davis PA, Iwahashi CK |title=Whole almonds and almond fractions reduce aberrant crypt foci in a rat model of colon carcinogenesis |journal=Cancer Lett. |volume=165 |issue=1 |pages=27–33 |year=2001 |month=April |pmid=11248415 |doi= 10.1016/S0304-3835(01)00425-6|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0304383501004256 |access-date=2008-07-17}}&lt;/ref&gt; પ્રાથમિક સંશોધનથી જણાયું છે બદામ ખાવાથી રક્તમાં વધુ ઘન્ત્વ ધરાવતા લિપોપ્રોટીન માં વધારો થાય છે અને ઓછું ઘનત્વ ધરાવતા લીપોપ્રોટીનમાં ઘટાડો થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Almonds: Cholesterol lowering, heart-healthy snack |publisher=[[Porter Novelli]] |year=2002 |month=September |url=http://www.scienceblog.com/community/older/2002/D/20024677.html |access-date=2008-07-17 |archivedate=2008-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080210012616/http://www.scienceblog.com/community/older/2002/D/20024677.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Spiller GA, Jenkins DA, Bosello O, Gates JE, Cragen LN, Bruce B |title=Nuts and plasma lipids: an almond-based diet lowers LDL-C while preserving HDL-C |journal=J Am Coll Nutr |volume=17 |issue=3 |pages=285–90 |year=1998 |month=June |pmid=9627917 |doi= |url=http://www.jacn.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=9627917 |access-date=2008-07-17 }}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; પ્રાથમિક સંશિધનમાં એ પણ જણાયું છે બદામનો રોજ ખાવાથી  હ્રાદય રોગ, કોલેષ્ટ્રોલ ને રક્તના લીપીડા સંબધી રોગનું જોખમ ઓછું થાય છે. &lt;ref&gt;{{cite journal |author=Jenkins DJ, Kendall CW, Marchie A, ''et al.'' |title=Dose response of almonds on coronary heart disease risk factors: blood lipids, oxidized low-density lipoproteins, lipoprotein(a), homocysteine, and pulmonary nitric oxide: a randomized, controlled, crossover trial |journal=Circulation |volume=106 |issue=11 |pages=1327–32 |year=2002 |month=September |pmid=12221048 |doi= 10.1161/01.CIR.0000028421.91733.20|url=http://circ.ahajournals.org/cgi/content/full/106/11/1327 |access-date=2008-07-17}}&lt;/ref&gt;

બદામ તેની છાલ નીચે પોલીફિનોલ ધરાવે છે આ દ્રવ્ય તેમાં ફ્લેવોનોલ, ફ્લેવન - ૩ હાયડ્રોક્સિબેન્ઝોઇક એસિડ અને ફ્લેવેનોન સ્વરૂપે હોય છે.&lt;ref&gt;Characterization of polyphenols, lipids and dietary fibre from almond skins (Amygdalus communis L.). G. Mandalari, A. Tomaino, T. Arcoraci, M. Martorana, V. Lo Turco, F. Cacciola, G.T. Rich, C. Bisignano, A. Saija, P. Dugo, K.L. Cross, M.L. Parker, K.W. Waldron and M.S. J. Wickham, Journal of Food Composition and Analysis, Volume 23, Issue 2, March 2010, Pages 166–174, {{doi|10.1016/j.jfca.2009.08.015}}&lt;/ref&gt; જે અમુક ફળો અને શાકભાજી સમાન હોય છે. 

બદામને કારણે એલર્જી થઈ શકે છે. બદામની અંદરના એલર્જીકારકો અને પીચની અંદરના એલર્જે કારકો વચ્ચે પ્રતિક્રિયાઓ સામાન્ય છે. બાદમને કારણે થતી એલર્જીમાં મોડામામ્ ચાંદા, કે દુખાવો, કે પૅતમાં દુખાવો કે શ્વશનમાં તકલીફ જેવા લક્ષણો હોઈ શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.food-info.net/uk/intol/almond.htm |title=Almond allergy on Food info |publisher=Food-info.net |date=2001-07-26 |access-date=2012-03-17}}&lt;/ref&gt;

== બદામનું તેલ ==
બદામ એ તેલનો સમૃદ્ધ સ્રોત છે. સૂકી બદમમાં તેના દ્રવ્યનો ૩૬% થી ૬૦% જેટાલો ભાગ તૈલી હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Almond|author=John Labavitch|publisher=United States Dept of Agriculture|year=2001|url=http://www.ba.ars.usda.gov/hb66/157almond.pdf|access-date=2012-12-23|archive-date=2013-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303155153/http://www.ba.ars.usda.gov/hb66/157almond.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ Search the USDA National Nutrient Database for Standard Reference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |date=2015-03-03 }} under &quot;Nuts, almonds&quot;. [[Agricultural Research Service]], [[United States Department of Agriculture]].&lt;/ref&gt; 
વેમ્કટચલા અને સાઠે દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસ પ્રમાણે બદામમાં ૪૪ % તેલ હોય છે જેનો ૬૨% ભાગ મોનોસેચ્યુરેટૅડ ઓલેઈક એસિડ (ઑમેગા ૯ ફ્ટિ ઍસિડ) હોય છે,૨૯%ભાફ લીનઓલેઈક ઍસિડ (પોલીસેચ્યુરેટૅડ ઓમેગા ૬ એસિડ (આવશ્યક ફૅટિ એસિડ)) હોય છે, અને ૯% સેચ્યુરેટૅડ ફેટી એસિડ હોય છે. .&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Chemical Composition of Selected Edible Nut Seeds|author=MAHESH VENKATACHALAM and SHRIDHAR SATHE|journal=J. Agric. Food Chem.|year=2006|volume=54|issue=13|pages=4705–4714|doi=10.1021/jf0606959|url=http://www.aseanfood.info/Articles/11018972.pdf|access-date=2012-12-23|archive-date=2012-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203003131/http://www.aseanfood.info/Articles/11018972.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ઓલિયમ એમીગ્ડેલ નામે બદામમામ્થી એક તેલ કઢાય છે તે એકે સ્થાયી તેલ છે, તે સ્વાદે શિગ જેવું અને હલકી ગંધ ધરાવે છે. તે મદ્યાર્કમાં અદ્રાવ્ય હોય છે પણ ક્લોરોફોર્મ અને ઈથરમાં દ્રાવ્ય હોય છે. સૂકી બદામના બીજમાંતી બદામનું તેલ  મેળવવામાં આવે છે.  &lt;ref&gt;{{cite journal|title=Oil content and fatty acid composition of developing almond seeds|author=Soler et al.|journal=J. Agric. Food Chem.|year=1988|volume=36|issue=4|pages= 695–697|doi=10.1021/jf00082a007}}&lt;/ref&gt;

બદામનું તેલ ત્વચા માટે ફાયદા કારક ગણવામાં આવે છે અને સદીઓથી મસાજ કરનારા શરીરના મસાજ માટે  તે વાપરે છે. &lt;ref&gt;{{cite journal|title=Antenatal perineal massage and subsequent perineal outcomes: a randomised controlled trial|author=Shipman et al.|journal=An International Journal of Obstetrics &amp; Gynaecology|volume= 104|issue= 7| pages= 787–791|date= July 1997|doi=10.1111/j.1471-0528.1997.tb12021.x|pmid=9236642}}&lt;/ref&gt;

ઑબેડ અને ક્લેરિએન્ટ જેવા વાદ્યો ના લાકડાના ભાગોને પાલિસ કરવા માટે પણ બદામનું તેલ વારાય છે..&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Guide to the Restoration of Woodwind Instruments|author=Michael Zadro|journal=Early Music|volume=2|issue=33|year=1974|pages=169–173|jstor=3125563}}&lt;/ref&gt;

== એફ્લાટોક્સીન- વિષારી કરણ ==

અમુક અન્ય વૃક્ષોની માફક બદામના વૃક્ષને અમુક પ્રકારની ફૂગનું સંક્રમણ થતાં તેમાં ઝેરી દ્રવ્ય -એફ્લાટોકિસ્ન નિર્માણ થાય છે. .&lt;ref&gt;{{cite web|title=The high cost of aflatoxins|publisher=Almond Board of California|year=2009|url=http://www.almondboard.com/Handlers/Documents/The-High-Cost-of-Aflatoxins.pdf}}&lt;/ref&gt; એફ્લાટોક્સીન એ કેન્સર કરનારા રસાયણો હોય છે. એસ્પેરજીલીયસ ફ્લેવસ અને એસ્પેરજીલીયસ પેરેસીટીકસ નામની ફૂગ આવા એફ્લાટોક્સીન નિર્માણ કરે છે. આ ફૂગનું સંક્રમણ મૃદા, જુની સંક્રમિત બદામો કે બદામન વ્રક્ષ પરના કીડા જેમકે  નેવલ ઓરેઞ વોર્મ દ્વારા લાગુ પડે છે. આવી ફુગનું વધુ પ્રમાણ રાખોડી કે કાળા રંગની કવક સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે. આવા સંક્રમીત વ્રક્ષની બદામ ખાવું જોખમી છે. 

અમુક દેશોમાં શિંગોમાં એફ્લાટોક્સીનના પ્રમાણ પર કડક નિયંત્રન રખાય છે. બજારમાં તે શિંગ વેચાવા મુકતાં પહેલાં તેમં રહેલા એફ્લાટોક્સીનના પ્રમાણનું પરીક્ષણ કરાવવું ફરજિયાત હોય છે. દા.ત. યુરોપિયન યુનિયને ઠેરવેઆ ધારા પ્રમાણે ૨૦૦૭ પછી યુરોપિયન યુનિયનમાં લવાતી દરેક બદામી એફ્લાટોક્સિન ચકાસની ફરજિયાત છે. જો તેમાં ઠેરવેલા માનાંકથી વધુ એફ્લાટોક્સીન હોય તો તેના પર ફરી પ્રક્રિયા કરવા પાછી મોકલાય છે અથવા સંપૂર્ણ જથ્થો ફેંકીદેવાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aflatoxins in food|publisher=European Food Safety Authority|year=2010|url=http://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/aflatoxins.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=New EU Aflatoxin Levels and Sampling Plan|publisher=USDA Foreign Agricultural Service|year=2010|url=http://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/New%20EU%20Aflatoxin%20Levels%20and%20Sampling%20Plan_Brussels%20USEU_EU-27_3-9-2010.pdf|access-date=2012-12-23|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125111951/http://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/New%20EU%20Aflatoxin%20Levels%20and%20Sampling%20Plan_Brussels%20USEU_EU-27_3-9-2010.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

બદામના ઉધ્યોજકો તેમાં એફ્લાટોક્સીન ની ચકાસની કરીને તેવી બદમને બજાર સુધી પહોંચવા દેતા નથી. તેઓ તેના મૂળ સ્રોત, પસાર કારકો અને તેના  નિર્મૂલનની દિશામાં પણ કાર્ય કરે છે.  આમાં વાડીએ વ્યવસ્થાપન, શિયાળુ સ્વચ્છતા, વહેલી કાપણી, યોગ્ય સંગ્રહ જેવા પગથિયા લેવામાં આવે છે.

==કેલિફોર્નિયાનું ફરજીયાત નિર્જંતુનીકરણ==
બદામમાં સેમોનીલોસીસના અંશ મળ્યા પછી યુ. એસ. ડી. એ. એ  બજારમાં વેચાતી બદામને નિર્જંતુનીકરણ કર્યા પછી વેચવાના પ્રસ્તાવને માન્યતા આપી છે. ૨૦૦૭માં આ પ્રક્રિયા કેલિફોર્નિયાની બદામ ઉત્પાદક કંપનીઓ માટે ફરજીયાત બની.&lt;ref&gt;{{cite press release
  | title = The Food Safety Program &amp; Almond Pasteurization
  | publisher = Almond Board of California
  | date = 2010-09-17
  | url = http://www.almondboard.com/Handlers/FoodQualitySafety/Pasteurization/Pages/Default.aspx
  | access-date = 2010-09-17}}&lt;/ref&gt; ત્યાર બાદ યુ.એસ.માં પ્રક્રિયાવગરની બદામ મળતી નથી .  &quot;રો&quot; (કાચી) એવું લેબલ ધરાવતી બદામને ખાધ પહેલાં વરાળમાં નિર્જંતુનીકરણ કરવી કે રાસાયણિક રીતે પ્રોપીલીન ઓક્સાઈડ સાથે પ્રક્રીયા કરીને વપરાશમાં લેવી જોઈએ. આ નિયમ આયાતી બદામને લાગુ પડતો નથી. &lt;ref&gt;[[Agricultural Marketing Service]] (2006-11-08) &quot;Almonds Grown in California: Changes to Incoming Quality Control Requirements&quot; ({{Federal Register |71 |65373}}, {{Federal Register |71 |65374}}, {{Federal Register |71 |65375}} and {{Federal Register |71 |65376}})&lt;/ref&gt; or almonds sold from the grower directly to the consumer in small quantities.&lt;ref&gt;{{cite news
  |first= Garance
  |last= Burke
  |title= Almond pasteurization rubs some feelings raw
  |url= http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4176/is_/ai_n19343563
  |agency= Associated Press
  |date= June 29, 2007
  |access-date= 23 January 2009
  |archive-date= 20 સપ્ટેમ્બર 2008
  |archive-url= https://web.archive.org/web/20080920161804/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4176/is_20070629/ai_n19343563
  |url-status= dead
  }}&lt;/ref&gt; ઉત્તર અમેરિકાની બહર વેચવા જતી કાચી (વગર પ્રક્રીયા કરેલ) બદામ માટે આ નિર્જંતુનીકરણ પ્રક્રીયા જરૂરી નથી.

==સાંસ્કૃતિક પાસું==&lt;!-- This section is linked from [[Aaron's rod]] --&gt;
અમુક સંસ્કૃતિઓમાં બદામને ખૂબ માન ભર્યું સ્થાન છે. 
આ વૃક્ષનું ઉદ્ગમ મધ્ય પૂર્વ ક્ષેત્રમાં થયું છે,&lt;ref&gt;{{cite book |author=Tubeileh A, Bruggeman A, Turkelboom F |title=Growing Olives and Other Tree Species in Marginal Arid Environments |publisher=[[ICARDA]] |year=2004 |url=http://www.icarda.org/docrep/Books/Growing_Olives/Olive.pdf }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; બાઈબલમાં તેનો ઘણી વખત ઉલ્લેખ થયેલો છે. 

બાઈબલના ઓલ્ડ ટેસ્ટાઆમેંટમાં બદામ તેની વહેલાં ફૂલો આવવાને લીધે તને સતર્કતા ને વિશ્વાસનું પ્રતીક મનાતું હતું. બાઈબલમાં ૧૦ સ્થળોએ બદામના વૃક્ષનું વર્ણન છે. 

ભારતમાં બદામને બુદ્ધિવર્ધક ગનાય છે, ચીનમાં તેને સહનશીલતા ને સ્ત્રી સૌંદર્યનું પ્રતીક મનાયછે.

== References ==

===Footnotes===
{{Reflist|2}}

== બાહ્ય ક્ડીઓ ==
&lt;!--======================== {{No more links}} ============================
    | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. Wikipedia  |
    | is not a collection of links nor should it be used for advertising. |
    |                                                                     |
    |           Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED.         |
    | See [[Wikipedia:External links]] &amp; [[Wikipedia:Spam]] for details.  |
    |                                                                     |
    | If there are already plentiful links, please propose additions or   |
    | replacements on this article's discussion page, or submit your link |
    | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org)   |
    | and link back to that category using the {{dmoz}} template.         |
    ======================= {{No more links}} =============================--&gt;
{{Commons|Prunus dulcis|Almonds (Prunus dulcis)}}
* [http://www.nutfruit.org/ INC, International Nut and Dried Fruit Council Foundation]
* [http://www.almondboard.com/ Almond Board of California] Resources for almond production and research reports for California
* [http://fruitsandnuts.ucdavis.edu/datastore/?ds=391&amp;reportnumber=612&amp;catcol=2806&amp;categorysearch=Almond University of California Fruit and Nut Research and Information Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121206105214/http://fruitsandnuts.ucdavis.edu/datastore/?ds=391&amp;reportnumber=612&amp;catcol=2806&amp;categorysearch=Almond |date=2012-12-06 }}
*[http://www.thealmonddoctor.com/ The Almond Doctor] University of California Cooperative Extension Website on Almond Production
* [http://books.google.com/books/p/anr_publications?id=3dN5Yw_y8UEC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false Almond Production Manual] Published by University of California Agriculture and Natural Resources, this handbook includes amongst other chapters a history of almonds, trends in orchard management, and almond farm economics.
* [http://www.csic.es/web/guest/home CSIC, Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213075424/http://www.csic.es/web/guest/home |date=2014-02-13 }} A Government of Spain website for European publications on tree nuts including almonds

[[શ્રેણી:સૂકોમેવો]]</text>
      <sha1>0b0rzt1qtdqvdf8nz28m9kdy0axq8dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ચોળા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47856</id>
    <revision>
      <id>903470</id>
      <parentid>840965</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T02:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9870" sha1="bkvh6p1rehfkc3ibnq5rpxpt3d3il3y" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = ચોળા
|image = BlackEyedPeas.JPG
|image_caption = Black-eyed peas
|regnum = [[Plant]]ae
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Rosids]]
|ordo = [[Fabales]]
|familia = [[Fabaceae]]
|genus = ''[[Vigna]]''
|species = '''''V. unguiculata'''''
|binomial = ''Vigna unguiculata''
|binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) [[Wilhelm Gerhard Walpers|Walp.]]
|synonyms = ''Vigna sinensis''
|}}
[[Image:Lobia.jpg|thumb|244px|right|ચોળાના દાણા]]
'''ચોળા''' એ ગુજરાતી રસોઈમાં જાણીતું કઠોળ છે.  તેને અંગ્રેજીમાં  કાઉ પી (cowpea = ગાય વટાણા) કહે છે. તેનું શાસ્ત્રીઅ નામ વિગ્ના ઉઙીક્યુલાટા ('''''Vigna unguiculata''''') છે  

ચોળા એ મધ્યમ શુષ્ક આબોહવા ધરાવતા ક્ષેત્રો જેમકે એશિયા, આફ્રિકા, દક્ષિણ યુરોપ અને મધ તથા દક્ષિણ અમેરિકા ક્ષેત્રમાં ઉગાળાતું મહત્વપૂર્ણ કઠોળ છે.  જ્યાં અન્ય કઠોળ સારી રીતે ઉગી નથી શક્તા તેવા સુષ્ક સમષીતોષ્ણ અને ઉષ્ણ કટિબંધીય ક્ષેત્રોમા ચોળા સારી રીતે ઊગે છે. તેઓ સુષ્ક આબોહવા પ્રત્યે સહનશીલ હોય છે. ચોળાના છોડના મૂળની ગાંઠોમામ અવેલા જીવાણુઓ જમીનમાં નાઈટ્રોજન સ્થિરીકરણમાં મદદ કરે છે. તેઓ ૮૫% રેતી અને ૦.૨% જેટલી કાર્બનીક પદાર્થ અને અલ્પ પ્રમાણમાં ફોસ્ફરસનું સંયોજન ધરાવતી નબળી માટીમાં સારી રીતે ઊગે શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite doi|10.1016/S0378-4290(03)00148-5}}&lt;/ref&gt;  આ સિવાય તે પડછાયામાં ઊગી શક્તી હોવાથી તેને મકાઈ, બાજરી, જુવાર, શેરડી અને કપાસના પાક સાથે સાથે સહપાક તરીકે ઉગાડી શકાય છે. આને કારણે ચોળા આફ્રીકાના સવાના અને ઉપ-સહારા ક્ષેત્રની ખેતીમાં પરંપરાગર્ત સહપાક પધતિનું મહત્ત્વપૂર્ણ અંગ છે.&lt;ref&gt;Blade, 2005{{Specify|date=August 2008}}&lt;/ref&gt;

ચોળાએ દક્ષિણી યુનાયટેડ સ્ટેટ્સનું સામાન્ય ખોરાક છે. અહીં તેને બ્લેક આય્ડ પીસ (કાલી આંખવાળા વટાણા) કહે છે. 

હિંદી ભાષામાં ચોળાને લોભિયા કે બુરા, ઉડિયા ભાષામાં જુડુંગા (ଝୁଡୁଂଗ), બંગાળીમાં &quot;બારબોટી કોલાઈ&quot;, કન્નડમાં અલસન્દી, મરાઠી ભાષામાં ચવળી  (चवळी). તમિળભાષામાં &quot;કારામણિ કેથત્તા પયિર કહે છે. ભારતીય ભોજનમાં તે ખૂબ પ્રચલિત છે.

યુ.એસ. ડી. એ. ફૂડ ડાટાબેસ અનુસાર શકાહારી ખાદ્ય પદાર્થમાં ચોળાના પાંદડામાં પ્રોટીન કેલેરીની સૌથી વધુ ટકાવારી હોય છે.  &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://smarterfitter.com/2007/10/28/100-most-protein-rich-vegetarian-foods/ |title=100 Most Protein Rich Vegetarian Foods |access-date=2008-04-06 |last=Shaw |first=Monica |date=2007-10-28 |work=SmarterFitter Blog |doi= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827112240/http://smarterfitter.com/2007/10/28/100-most-protein-rich-vegetarian-foods/ |archive-date=2011-08-27 |quote= |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827112240/http://smarterfitter.com/2007/10/28/100-most-protein-rich-vegetarian-foods/ |date=2011-08-27 }}&lt;/ref&gt;

==પારંપારિક રસોઈ==
ગુજરાતમાં ચોળાનું કઠોળ શાક તરીકે રોટલી ભેગુ ખવાય છે.

તામિલનાડુમાં તેમના માસી (ફેબ્રુઆરી) અને પાન્ગુની (માર્ચ)  મહિના દરમ્યાન  કોળુકટ્ટાઈનામની એક મીથી વાઙી બનાવવામાંઆવે ચેહ્ જે કેરળમાં અડાઇ પણ કહે છે. આવાનગી ચોળાને બાફી તેમાં ઘી - ગોળ ઉમેરીને બનાવામાં આવે છે. આ સિવાય ત્યાં ચોળાનો સાંબાર અને ચોળાનો પુળીકોળંબ (આંબલીના ઝાડા રસાવાળુ શાક )  બનાવાય છે 

શ્રીલંકામાં ચોળા વિવિધ રીતે રંધાય છે. એક પ્રચલીત રીતે તેને નારિયલના દૂધમાં રાંધવાની છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cowpea with coconut milk|url=https://myveggierecipes.wordpress.com/2011/02/02/cowpea-with-coconut-milk/|url-status=live|publisher=Cecilia Carvalho}}&lt;/ref&gt;

ટર્કીમાં ચોળાને અધકચરાં બાફી તેમાં ઓલીવ તેલ, મીઠું, થાઈમ અને લસણનો સોસ ઉમેરી તેને એપેટાઈઝર (જમવાના પ્રથમ ચરણમાં ખવાતી વાનગી) ખવાય છે. ઘણી વખતે  તેને ટમેટાં અને લસણ સાથે પન ખવાય છે. તેને સલાડ તરીકે પણ ખવાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mailce.com/zeytinyagli-borulce-tarifi.html |title=Cowpea with olive oil |publisher=ozlem |access-date=2012-01-19 |quote= |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121094119/http://www.mailce.com/zeytinyagli-borulce-tarifi.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ઉત્પાદન અને વપરાશ==
સુષ્ક અને અલ્પ ભેક ધરાવતી આબોહવા ધરાવતા આફ્રિકાના ક્ષેત્રોના ખેડૂતો ચોળાનાં પ્રમુખ ઉત્પાદકો અને વપરાશકર્તા છે. આ ખેડૂતો તેને ખાય છે અને પ્રાણીઓને ખવડાવે છે અને તેના પાંદડા અને ફળોને પણ રાંધી ને ખાય છે. પૂર્વ આફ્રિકા અને દક્ષિણી એશિયામાં ચોળા વિશેષ ઉગાડવામાં આવે છે અને વિશેષ રીતે તેને ભાજી તરીકે ખવાય છે. આફ્રિકા અને એશિયામાં ચોળાના પાનમાંથી મળતા પ્રોટીન કેલેરીની માત્રા ૫૦ લાખ ટન સૂકા ચોળા બરોબર હોય છે &lt;ref&gt;(Steele, et al. 1985)&lt;/ref&gt; Cowpea fields cover 12.5 million hectares worldwide annually&lt;!-- units?, and total  production is at 3 million (Quin 1997)--&gt;. પશ્ચિમ આફ્રિકા અને મધ્ય આફ્રિકા વિશ્વમાં પ્રમુખ ચોળા ઉત્પાદક ક્ષેત્ર છે. તે વિશ્વના ૩૦ લાખ ટન ઉતાદનના ૬૪% છે. &lt;ref&gt;Quin 1997)&lt;/ref&gt; નાઈજીરિયા ચોળાનો પ્રમુખ ઉત્પાદક દેશ છે.  આ સિવાય  ઘાના, નાઈજર, સેનેગલ અને કેમેરુન પણ ચોળાના જાણીતા ઉત્પાદકો છે.  આફ્રિકા બહાર બ્રાઝીલમાં ચોળા ઉગાડવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;(Quazzelli 1988).
&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભ==
{{reflist|2}}

==બાહ્ય કડીઓ==
{{કોમન્સ શ્રેણી}}
{{Wikispecies|Vigna unguiculata|{{PAGENAME}}}}
*[http://gisweb.ciat.cgiar.org/GapAnalysis/?p=282 Crop Wild Relatives '''Gap Analysis''' Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725161429/http://gisweb.ciat.cgiar.org/GapAnalysis/?p=282 |date=2011-07-25 }} reliable information source on where and what to conserve ''ex situ'', regarding '''''Vigna''''' genepool
*[http://www.iita.org/cms/details/cowpea_project_details.aspx?zoneid=63&amp;articleid=269 Cowpea research at the International Institute of Tropical Agriculture (IITA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005092324/http://www.iita.org/cms/details/cowpea_project_details.aspx?zoneid=63&amp;articleid=269 |date=2006-10-05 }}
*[http://www.entm.purdue.edu/NGICA/ Network for Genetic Improvement of Cowpea for All (NGICA)]

[[શ્રેણી:કઠોળ]]</text>
      <sha1>bkvh6p1rehfkc3ibnq5rpxpt3d3il3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ચુનીલાલ વૈદ્ય</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64228</id>
    <revision>
      <id>903469</id>
      <parentid>874196</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T02:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5734" sha1="rac638qyoi8qkn8hqy490sgpy4jlwv7" xml:space="preserve">{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
'''ચુનીલાલ વૈદ્ય''' (૨ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૧૮ – ૧૯ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૪), જેઓ '''ચુનીકાકા'''ના નામે જાણીતા હતા, [[ગુજરાત]], ભારતના જાણીતા ચળવળકાર અને ગાંધીવાદી હતા.

==જીવન==
ચુનીભાઇ વૈદ્યનો જન્મ ૨ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૧૮ના રોજ ગુજરાતના [[પાટણ જિલ્લો|પાટણ જિલ્લા]]ના નાનકડા ગામમાં થયો હતો. તેઓ ગાંધીવાદી અને સર્વોદયવાદી હતા. તેમણે ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં અને વિનોબા ભાવેની ભૂદાન ચળવળમાં ભાગ લીધો હતો. તેઓ [[ઘેલુભાઈ નાયક]] સાથે [[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] જિલ્લામાં સૌથી વધુ સક્રિય હતા. ૧૯૬૦ ના દાયદામાં તેમણે આસામની હિંસા દરમિયાન શાંતિ માટે પ્રયાસો કર્યા હતા. તેઓ ''ભૂમિપત્ર''ના તંત્રી હતા. ૧૯૭૫માં તેમણે [[ઈન્દિરા ગાંધી]] દ્વારા લાદવામાં આવેલી [[કટોકટી કાળ (ભારત)|કટોકટીનો]] વિરોધ કર્યો હતો અને તે માટે જેલમાં ગયા હતા. ૧૯૮૦માં તેમણે ગુજરાત લોક સમિતિની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૮૬ થી ૧૯૮૮ દરમિયાન ગુજરાતના દુષ્કાળમાં, તેઓ પાટણ જિલ્લામાં ૧૨૦૦૦ હેક્ટર જેટલી જમીનમાં રાહત કાર્યો અને ચેક ડેમના બાંધકામમાં સંકળાયેલા હતા. તેઓ ૨૦૦રના ગુજરાતની હિંસાના ટીકાકાર હતા.&lt;ref name=bsa&gt;{{cite news|title=ગાંધીવાદી ચુનીભાઇ વૈદ્યનું ૯૭ વર્ષની વયે મૃત્યુ|url=http://wap.business-standard.com/article/current-affairs/gandhian-chunibhai-vaidya-dies-aged-97-114121901355_1.html|agency=પ્રેસ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા|place=અમદાવાદ|date=૧૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪|publisher=Business Standard|access-date=૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2015-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118215059/http://wap.business-standard.com/article/current-affairs/gandhian-chunibhai-vaidya-dies-aged-97-114121901355_1.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;{{cite web | last=varsha | first= | title=વૃધ્ધ સ્વતંત્ર લડવૈયા ચુનીભાઇ વૈદ્યનું અવસાન | website=Jagran Josh | date=૧૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ | url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/veteran-freedom-fighter-chunibhai-vaidya-passed-away-1418988327-1 | language= | access-date=૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ | archive-date=2015-01-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150118210242/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/veteran-freedom-fighter-chunibhai-vaidya-passed-away-1418988327-1 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ચુનીકાકા એ ''ગાંધીની હત્યા : હકીકત અને ભ્રમણાઓ'' પુસ્તક લખ્યું હતું જે ૧૧ ભાષાઓમાં પ્રકાશિત થયું હતું.&lt;ref name=&quot;bsa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;jj&quot; /&gt;

તેઓ ૧૯ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૪ ના રોજ [[અમદાવાદ]] ખાતે ૯૭ વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યા. તેમનો અંતિમ સંસ્કાર દધિચી સ્મશાનગૃહ, વાડજ ખાતે કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;bsa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;jj&quot; /&gt;

==સન્માન==
તેમને પત્રકારત્વ માટે ''સાને ગુરુજી નિર્ભય પત્રકારિતા પુરસ્કાર'' મળ્યો હતો. તેમને વિશ્વ ગુજરાતી સમાજ તરફથી ''વિશ્વ ગુજરાતી પ્રતિભા પુરસ્કાર'' પણ પ્રાપ્ત થયો હતો.&lt;ref name=&quot;bsa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;jj&quot; /&gt;તેમને ૨૦૧૦માં ''જમનાલાલ બજાજ પુરસ્કાર'' મળ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Jamnalal Bajaj Award&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/2010/constructive-work/shri-chunibhai-vaidya | title=Jamnalal Bajaj Award | publisher=Jamnalal Bajaj Foundation | date=૨૦૧૫ | access-date=૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૫ }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૨૦૧૪માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:૧૯૧૮માં જન્મ]]</text>
      <sha1>rac638qyoi8qkn8hqy490sgpy4jlwv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પુજા ઠાકુર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81463</id>
    <revision>
      <id>903477</id>
      <parentid>840471</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3549" sha1="ldeqp8tg5z4kmxqpbzqmlzgxwfx8s8c" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ
|નામ= પુજા ઠાકુર
|નાગરીકતા= ભારતીય
|વ્યવસાય= [[ભારતીય વાયુ સેના]] - વિંગ કમાન્ડર
|ખ્યાતનામી= ‘ઇન્ટર-સર્વિસ ગાર્ડ ઓફ ઓનર'નું નેતૃત્વ કરનારી પ્રથમ ભારતીય મહિલા અધિકારી
}}
'''પૂજા ઠાકુર,''' ({{lang-hi|पूजा ठाकुर}}) ભારતીય વાયુ સેના ખાતે વિંગ કમાન્ડર અને હાલમાં વાયુ સેના મુખ્ય મથક ખાતે કર્મચારી અધિકારી કચેરી અંતર્ગત પ્રચાર સેલ 'દિશા' માટે કાર્યરત છે. તેણી જાન્યુઆરી ૨૫, ૨૦૧૫ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે રાજકીય મહેમાન માટે 'આંતર-સેવા ગોર્ડન ઓફ ઓનર'નું નેતૃત્વ કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા અધિકારી છે. ગાર્ડ ઓફ ઓનરનું અમેરિકી પ્રમુખ બરાક ઓબામાએ નિરીક્ષણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/hindi-wing-commander-puja-thakur-became-first-lady-officer-to-led-inter-service-guard-honour-1422430491-2|title=विंग कमांडर पूजा ठाकुर ‘इंटर सर्विस गॉर्ड ऑफ ऑनर’ का नेतृत्व करने वाली पहली भारतीय महिला अधिकारी|last=जागरण जोश|date=૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫|publisher=જાગરણ જોશ|access-date=૨૨ એપ્રિલ ૨૦૧૫|archive-date=2015-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611212143/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/hindi-wing-commander-puja-thakur-became-first-lady-officer-to-led-inter-service-guard-honour-1422430491-2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rajasthanpatrika.patrika.com/story/rajasthan/wing-Commander-Pooja-Thakur-interview1220951-412788.html|title=जयपुर की पूजा ठाकुर ने रचा इतिहास|last=पत्रिका न्यूज नेटवर्क|date=૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫|publisher=રાજસ્થાન પત્રિકા|access-date=૨૨ એપ્રિલ ૨૦૧૫|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330144513/http://rajasthanpatrika.patrika.com/story/rajasthan/wing-Commander-Pooja-Thakur-interview1220951-412788.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પૂજા ઠાકુર [[જયપુર]], [[રાજસ્થાન]]ના નિવાસી છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/IAF-woman-officer-marches-to-history/articleshow/46016276.cms|title=IAF woman officer marches to history - Times of India|last=|first=|date=|work=|newspaper=The Times of India|access-date=૨ મે ૨૦૧૭|via=}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{સંદર્ભયાદી}}

[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]
[[શ્રેણી:નારીવિશેષ]]</text>
      <sha1>ldeqp8tg5z4kmxqpbzqmlzgxwfx8s8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પ્રભાસ પાટણ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84641</id>
    <revision>
      <id>903478</id>
      <parentid>897119</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26316" sha1="mv4pfiyxg8nrj1oxdxmqr440xdue205" xml:space="preserve">{{ભાષાંતર}}
[[Image:Somanatha view-II.JPG|thumb|પ્રભાસ પાટણનું [[સોમનાથ|સોમનાથ મંદિર]]]]
'''પ્રભાસ પાટણ''', '''સોમનાથ પાટણ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, ઐતિહાસિક નામ '''દેવ પાટણ''', એ [[ભારત]]નાં [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં]] [[વેરાવળ]]થી ૭ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું નગર છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title= Prabhas Patan Visa Oswal Jain Sangh|url= http://prabhaspatan.com/about.htm|quote= We, the community of Prabhaspatan Visa Oswal Jain Sangh are the natives of holy place Prabhaspatan popularly known as Somnath Patan. Prabhaspatan is located on the sea shore of Saurashtra about 7&amp;nbsp;km south of Veraval (Vallabhipur) the popular harbor of Saurashtra, Gujarat.|access-date= 2017-08-27|archive-date= 2011-07-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20110715111849/http://prabhaspatan.com/about.htm|url-status= dead}}&lt;/ref&gt; ભગવાન [[શિવ]]ના ૧૨ પવિત્ર [[જ્યોતિર્લિંગ]]માનું એક જ્યોતિર્લિગ [[સોમનાથ]] (સોમનાથ મંદિર) અહીં આવેલું છે. 

==મહત્વનાં સ્થળો==
'''જૂનાગઢ દરવાજો&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.letsseeindia.com/tourist-places/Junagadh-gate-place/205 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208014148/http://www.letsseeindia.com/tourist-places/Junagadh-gate-place/205 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' - એ સોમનાથમાં પ્રવેશનું મુખ્ય દ્વાર છે. વેરાવળ તરફથી આવતા પ્રવાસીઓનો પ્રભાસ પાટણમાં પ્રવેશ આ દરવાજેથી થાય છે. કેટલીક સદીઓ પુરાણી પ્રાચીન બાંધણી અને ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતો આ દરવાજો ત્રણ દરવાજા ધરાવે છે. આ દરવાજાની દિવાલો પર ઘણી બધી જગ્યાએ જટિલ કોતરણીઓ જોવા મળે છે. વિદેશી આક્રમણકાર મહમદ ગઝનીએ આ દરવાજો તોડી અને શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.

'''દૈત્યસુદન કે દૈત્યુસુદન મંદિર&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gujarattourism.com/destination/details/10/266 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930041709/http://www.gujarattourism.com/destination/details/10/266 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' - આ પ્રાચીન મંદિરમાં ઈસાની સાતમી સદીનું ભગવાન [[વિષ્ણુ]]નું ચિત્ર છે. આ મંદિર સોમનાથ મંદિરની નજીક, ઉત્તર બાજુ, ચંદ્રપ્રભા સ્વામી જૈન મંદિરને અડીને આવેલું છે. 

'''મહાકાળી મંદિર''' - સોમનાથ મંદિરની નજીક આવેલું આ મંદિર ઈ.સ. ૧૭૮૩માં [[ઈંદોર]]નાં મહારાણી અહલ્યાબાઈ હોલકરે બંધાવેલું. મંદિરમાં કાપરડી વિનાયક મંદિર અને હનુમાન મંદિર તથા વલ્લભઘાટ આવેલાં છે. વલ્લભઘાટ પરથી આથમતા સૂર્યનું સુંદર દૃશ્ય જોઈ શકાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.somnath.org/Home/Somnath-Darshan |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828025607/http://www.somnath.org/home/somnath-darshan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

'''પુરાતત્વીય સંગ્રહાલય [પ્રભાસ પાટણ સંગ્રહાલય]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sycd.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=4629&amp;lang=English |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629154715/http://www.sycd.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=4629&amp;lang=English |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' [ખુલવાનો સમય સવારે ૮:૩૦ – ૧૨:૧૫ અને બપોર પછી ૨:૩૦ - ૬] - Down the lane to the north of the temple is a museum with important archaeological remains from the former Somnath Temple. Though lacking in proper documentation or guidebooks, the time spent here is worth the journey, with the remains of the ancient shrine reconstructed by the Chalukyan Maharaja Shri Mularaja Deva Solanki of Anhilvada Patan. To some, the museum is even more interesting than the modern temple, for it preserves stone sculptures, inscriptions and pottery from several periods.

'''બાલાજી મંદિર''' – સોમનાથ મંદિર તરફ જતા રસ્તાનાં મુખ્ય ચોકમાં, સોમનાથ મંદિરની નજીક, આ દ્રવિડિયન શૈલીનું મંદિર આવેલું છે.

'''બ્રહ્મ કુંડ અને સરસ્વતી દેવી મંદિર''' – સોમનાથના સમુદ્ર કિનારે આ સ્થળો આવેલાં છે.

'''સોમનાથ સમુદ્ર કિનારો&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gujarat-tourism.net/Gujarat_Beaches.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117025127/http://gujarat-tourism.net/Gujarat_Beaches.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' – is a nice one, located close to Somnath Mahadev temple. Beach offers an escape into the roaring silence of nature, yet swimming here is not recommended. One can enjoy little snacks here, and explore beach side on a camel ride.

'''હરીહર વન''' – આ સુંદર બાગ ત્રિવેણી સંગમસ્થાને આવેલો છે. 

'''રુદ્રાલય મહાદેવ કે રુદ્રેશ્વર મંદિર&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.somnath.org/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507185302/https://somnath.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' – ઈસાની ૧૧મી કે ૧૩મી સદીમાં બંધાયેલું આ મંદિર ત્રિવેણી ઘાટ તરફ જતાં રસ્તાની ડાબી બાજુ આવેલું છે.

'''પરશુરામ મંદિર&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.somnath.org/home/other-temples |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831232705/http://www.somnath.org/Home/Other-Temples |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' – located to the right of the road to triveni sangam, opposite to Rudralay temple, is popular among devotees. Lord Parshuram, the son of Goddess Renuka and a pious sage Jamadagni is believed to be the sixth incarnation of Lord Vishnu and one of the seven immortals (chiranjiv) as stated in Hindu mythology. This locale is believed to be the very place where Lord Parshuram had performed a severe penance in the honor of Lord Somnath in order to get rid of the sin committing Kshatriya Vadh. The Parshuram Temple of Triveni Tirtha happens to be one of the rare temples dedicated to Lord Parshuram. This baroque temple adjoined by two ancient bathing water tanks (holy kunds) is a much sought after religious destination where devotees spend time in prayers and meditation. The temple edifice is divided into three sub structures; sabha mandap, central mandap and a garbhagriha. The garbhagriha of this shrine houses the idol of Lord Parshuram sided by two idols of Kala and Kama. The temple complex also comprises the sub shrines dedicated to Lord Hanuman and Lord Ganesha. Additionally, a smaller shrine consecrating the Goddess Renuka is also positioned behind the main temple. Endowed with its religious and mythological significance as well as its charismatic scenic background, this temple is much frequented by the devotees and the tourists all round the year.

'''સ્મશાન ઘાટ''' – પરશુરામજી મંદિરની બાજુમાં સ્થિત છે.

'''કાલી મંદિર''' – ત્રિવેણી ઘાટના પશ્ચિમ છેડે, પરશુરામજી મંદિરની પાછળ, ત્રિવેણી બંધ-પાળા તરફ જતા રસ્તા પર, આ મંદિર આવેલું છે.

'''ત્રિવેણી સંગમ સ્નાન ઘાટ; [[હીરણ નદી]]''' of Somnath established at the confluence of the three holy rivers Saraswati, Kapila and Hiran is a sacrosanct locale highly revered by Hindus as the Moksha Teerth. This is the place where the three blessed rivers flow into the Arabian Sea. As the sea is the ultimate destination of a river, obtaining Moksha is the ultimate goal of the human life. The three rivers Saraswati, Kapila and Hiran stand for the three stages of the life; birth, life and death. Triveni Sangam Snanghat is the sacred site for taking a divine and sin cleansing dip in the Triveni Sangam. Apart from that, this Snanghat is also acclaimed as the place where ‘Pitru - tarpana’ can be offered to your departed ancestors. Triveni Ghat has a significant place in Hindu Mythology and Puranas. It is believed that Lord Krishna walked to this holy spot after he was struck by an arrow shot by Jara, a hunter in Bhalka tirth. This is a highly revered place in Somnath. This location is a very peaceful and amazing, yet underrated - Many famous temples are located on the banks of Triveni Ghat.
 
'''દેહોત્સર્ગ કે શ્રી કૃષ્ણ નિજધામ પ્રસ્થાન તિર્થ''' - Krishna, reclining under a pipal tree was shot in the foot by a Bhil huntsman named Jara who had mistaken him for a deer. Limping a long way eastward, Shri Krishna reached the bank of the river Hiranya just above the triveni sangam, and breathed his last in a small cave. His body was taken to the triveni sangam and cremated there. The site where he was shot is known as Bhalka Tirtha, and the site of his cremation, near a temple to Maha Kali, is called Dehotsarg. The term ‘Dehotsarg’ means ‘leaving the body’. Lord Krishna took his journey to Nija Dham [permanent abode] from Dehotsarg Teerth leaving behind his mortal body, hence is also called as Golak Dham Teerth or Shri Krishna Nija Dham Tirth. Ahir community women of this area wear black even to this day symbolizing mourning at his death . Dehotsarg is located on the bank of river Hiran which is about 1½ km from Somnath Temple. Krishna's footprint in marble is made at this place and named as &quot;Golok Dham&quot;. The place is in an open area and very peaceful. The tranquil water of river Hiran and trees make the place very lovely.

'''બલરામજીની ગુફા''' (બલદેવ ગુફા કે દાઉજીની ગુફા) - Balarama the elder brother of Lord Sri Krishna was all through accompanying Sri Krishna in His final journey. After witnessing the Niryana of Lord Sri Krishna, Balarama (Aadisesha Avathara) cast off his human form and left for his abode from a nearby place in his original serpent form. This place is marked by an ancient holy cave known as Dauji - ni - Gufa where you can find the mark of Aadisesha depicted on the cave wall from where he said to have departed. This place is adjacent to the place of Sri Krishna’s Niryana.

'''કામનાથ મહાદેવ મંદિર અને શારદા પીઠ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418180353/http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' – Built about 200 years ago by a Mayurdhwaj King, Kamnath Mahadev is a renowned temple located in Somnath, opposite to triveni sangam, close to suraj mandir. This is a large temple complex with a holy pond known as Dudhiyu Talav, water well known as Gangvo Kuvo and a bathing pool named as Mahadev no Kund. It is believed that Mayurdhwaj King recovered from leprosy after taking bath in this place, and devotees to this day take dip in this water for its healing powers. There is a saying in Gujarat, &quot;He who does not bath at the Kund is as good as dead or is a living dead&quot;. A huge temple of the main deity, Kamnath, occupies the center surrounded by many small structures. It is believed that ages ago Shiva had reduced Kama to ashes by unleashing the fury of his third eye, hence the name Kamanath. In the interiors, there is a long, narrow cave where Adi Shankaracharya meditated for years. A spectacular presentation of all the twelve jyotirlings of Shiva is shown at the opening of this cave.

'''સુરજ મંદિર&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418180353/http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' - also popularly known as Sun Temple, in Somnath is also an ancient temple dating back to the origin of Somnath temple. This temple is situated at the north of the Triveni Ghat. The temple architecture is amazing with many images of elephants, lions and other birds and animals. There is also a step well in the temple premises. This temple too was attacked many a times by Muslim foreign invaders.

'''પાંચ પાંડવ ગુફા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418180353/http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' (હિંગળાજ માતા ગુફા) - established near Lalghati in Somnath, close to Suraj Mandir is a cave temple that was expanded to present form in 1949 by the late Baba Narayandas. The pandav brothers, during their exile, are believed to have done penance in the caves in order to impress lord Shiva. Pandav brothers also worshiped Hinglaj Mataji along with lord Shiva here. Old temple might have been built around 15th century. Positioned at an elevated locus on a small hillock and offering the panoramic prospects of the adjoining Somnath town and the Sea, this temple is dedicated to the five Pandava brothers [narrow steps lead to the cave and temple]. Apart from the idols of Pandavas, this temple also enshrines the idols of Lord Shiva, Goddess Durga, Lord Rama, Devi Sita, Laxman and Hanuman. Set up amidst the picturesque milieu and the calm and cool spiritual ambiance, the Panch Pandava Gufa temple also accommodates a Sanskrit college in its premises.  Cave here is also referred as Aravalem caves; another namesake cave located in Goa is very popular]

'''ગીતા મંદિર&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.somnath.org/home/other-temples |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831232705/http://www.somnath.org/Home/Other-Temples |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''  - also known as Birla Mandir, placed at the confluence of three holy rivers known as Triveni Tirtha, is a Krishna temple built by Birla family in 1970. As the legend goes, the Gita Mandir is nested at the very exact spot where Lord Sri Krishna after being shot by a hunter at the Bhalka Teerth had rested for a while before departing for His ‘Neej Dham’ at Dehotsarg. Lord Krishna with his bleeding foot is said to have walked about 4&amp;nbsp;km from Bhalka Teerth to this location.  Marvelously built in polished marble stone, the Gita Mandir enshrines the idol of Lord Krishna in its sanctum. This idol of the presiding deity is flanked by two statues of Lord Laxminarayan and Lord SitaRam. The footprint of Lord Shri Krishna is carved here to mark the divine memory of Shri Krishna Neejdham Prasthan Leela. The most remarkable aspect of the Gita Mandir is its eighteen marble pillars that bear the 18 Adhyays of Shrimad Bhagwat Geeta carved on them. The interiors of the temple are decorated with several paintings depicting various life episodes of Lord Krishna. The Gita Mandir is constructed in such a way that any sound made within the temple is echoed. As a result, the Krishna Bhajans and Stotras recited inside the temple echo in the environment and create a spiritual appeal.

'''લક્ષ્મી નારાયણ મંદિર&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tourismguideindia.com/somnath.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722035752/http://www.tourismguideindia.com/somnath.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' - located adjacent to the Gita Mandir along river Hiren is dedicated to Lord Vishnu and Goddess Laxmi. Positioned along the pristine Beachside this Mandir is revered for enshrining the divine ‘Shree vigraha’ of Bhagwan Laxminarayan. Supposed to be fashioned after the Laxminarayan Temple of Badrinath, this temple is built in modern Indian style of architecture. This daunting structure erected in glossy marbles and ornamented with beautiful carvings and engravings is distinguished for its commanding architectonics. The carvings on the temple walls depict the episodes chronicled in the Hindu Puranas. Apart from the idol of Lord Laxminarayan, this temple also enshrines several other idols of various Hindu Gods and Goddesses.

''કાશી વિશ્વનાથ મંદિર'' – આ નાનું પણ પ્રાચીન મંદિર લક્ષ્મી નારાયણ મંદિરની બાજુમાં સ્થિત છે.

'''શ્રી મહાપ્રભુજી બેઠકજી'''  - ગીતા મંદિર પાસે સ્થિત છે. અહીં દેહોત્સર્ગ તિર્થ પર [[વલ્લભાચાર્ય|શ્રી વલ્લભાચાર્ય]]એ સાત દિવસ સુધી [[શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા]] પર પ્રવચન આપેલું, અને આ સ્થાન મહાપ્રભુજીની ૮૪ બેઠકમાંની ૬૫મી બેઠક છે.

'''ભીમનાથ મહાદેવ''' – ગીતા મંદિરથી જરાક જ ઉત્તરમાં આવેલાં આ નાના પણ પ્રાચીન મંદિરમાં ભૂતકાળમાં [[મુસ્લિમ]] શાસકો દ્વારા લૂંટફાટ થયેલી. 

'''જૈન મંદિર''' – જૂના ભીમનાથ મંદિરથી જરાક જ ઉત્તરમાં સ્થિત છે. 

'''ધોલેશ્વર મહાદેવ મંદિર''' – જૈન મંદિર પરિસરથી વધુ ઉત્તરમાં, નદી કિનારે, આ પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે. 

'''શ્રી વેણેશ્વર મહાદેવ મંદિર&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.somnath.org/home/other-temples |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831232705/http://www.somnath.org/Home/Other-Temples |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' – dedicated to Lord Shiv –located in center of town opposite the Somnath Trust Dharamshala Gate, can also be reached Westerly from Dholeshvar mandir on a narrow path. The Rajputa “Vaja” clan was in charge of Somnath during the Muslim desecrations. As the legend goes, when Mahmud of Ghazni invaded Somnath in 1025 AD, the king gave him a tough resistance. As the king was not surrendering, Mahmud of Ghazni hatched a new plan. He found out that the king had a daughter named Veni who used to pay a visit to a this Shiva Temple stationed outside the fort wall of Prabhas Patan every day. Mahmud of Ghazni decided that he would kidnap Veni and then force the king to yield. When the soldiers of Gazani attempted so later, the Shiv ling spontaneously got divided and the princess got buried into it. The Shiv temple here since then is known as “Veneshwar temple”. The prints of the Veni as well as the marks of the Shiva Lingam being split open can still be seen on the Lingam here. This incredible episode of Princess Veni’s deliverance is eulogized in his novel by the prolific Gujarati novelist K M Munshi.

'''ગૌરીકુંડ કે બાણગંગા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pilgrimage-india.com/west-india-pilgrimage/somnath-temple.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913165635/http://www.pilgrimage-india.com/west-india-pilgrimage/somnath-temple.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' - As per 68'th Adhyay of Prabhas Khund of Skund Purana, Gaurikund is named after Holy Shree Parvati Mata made Tapasya here. Once Lord Shiva comments on Pravati Maa that she looks Blackish (Kali). Little perturbed by his remark Parvati decides to do tapasya here in Prabhas. After much time the lord Shiva impressed by her tapasya tells her that she is now Gauri (the white one). She was also given a &quot;Vardhan&quot; that the place henceforth will be known as &quot;Gaurishwar&quot; and whoever worships here gets his wishes fulfiled.

'''બૌદ્ધ ગુફાઓ&lt;ref&gt;http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Govt-plans-to-preserve-Buddhist-caves/articleshow/7819408.cms&lt;/ref&gt;''' આ ખુબ જ પ્રાચીન ગુફાઓ ધોલેશ્વર મંદિરથી ઉત્તર-પશ્ચિમે, ધોરીમાર્ગને અડીને, આવેલી છે. 

'''માઈ પુરી મસ્જિદ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gujarattourism.com/destination/details/6/270 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804104226/http://www.gujarattourism.com/destination/details/6/270 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' [Hazrat Maai Puri Masjid] - is located one kilometer from the Junagadh Gate which is the main gateway to Somnath from Veraval. It was originally a Hindu temple built for Sun God, and it was converted into a mosque during the period of Mohamed of Ghazni. Mai Puri Masjid is an impressive piece of architecture, covered with blue and white tiles. In its surroundings, there are several tombs that accentuate the fact that this ground belonged to the Muslim community.

'''પીર હાજી માંગરોળી શાહ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.accollegemendarda.org/pdf/Executive%20Summary%20of%20MRP%20of%20Dr.D.P.Vala.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329041947/http://www.accollegemendarda.org/pdf/Executive%20Summary%20of%20MRP%20of%20Dr.D.P.Vala.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' – Tomb of Haji Mangroli Shah is a revered place for Muslims, located close to Hazrat Maai Puri Masjid. His original name was khwaja Abul Hasan baghdadi urf haji piya, and he was a is Great saint from Baghdad who came to India before Huzur Garib Nawaz.

'''ખ્વાજા મિયાં ગુલામ મોહમ્મદ મસ્જિદ''' - દૈત્યસુદન મંદિર પાસે આવેલી આ મસ્જિદ સોમનાથનાં મુસ્લિમ લોકોનું વધુ એક પવિત્ર ધર્મસ્થાન છે. 

[[Image:Bhalka Tirth-Krishna Deha Visargana.jpg|thumb|૧૯૫૭માં, [[સી. રાજગોપાલાચારી]] (ભારતના પૂર્વ ગવર્નર જનરલ) ભાલકા તિર્થ ખાતે વૃક્ષારોપણ કરતા]]

===રેલ્વે સ્ટેશન===
સોમનાથ રેલ્વે સ્ટેશન તેની મંદિર આકારની બાંધણીને કારણે પ્રવાસીઓનું આકર્ષણ કેન્દ્ર બનેલું છે.

==સંદર્ભો==
{{reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
*http://www.gujarattourism.com/destination/religious-temples/jun_somnath.html{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*http://tourism-of-india.com/somnath.html
*http://www.gujaratplus.com/web/gujarat/info/pilgrim/pilgrim2.html

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]]
[[શ્રેણી:ગીર સોમનાથ જિલ્લો]]</text>
      <sha1>mv4pfiyxg8nrj1oxdxmqr440xdue205</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્ય:Laxman Rathva Boriya</title>
    <ns>2</ns>
    <id>99442</id>
    <revision>
      <id>903454</id>
      <parentid>802086</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36142-19</username>
        <id>87902</id>
      </contributor>
      <comment>પંચમહાલ પ્રદેશ નો ભોમિયો લક્ષ્મણ રાઠવા ઘોઘંબા તેમનો પરિચય આપેલો છે</comment>
      <origin>903454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1878" sha1="13olxn6h4j7qmsxemyutpd4p64j7bcr" xml:space="preserve"> '''[https://www.facebook.com/groups/2831527967076047/?ref=share પંચમહાલ પ્રદેશ નો ભોમિયો]'''
ગુજરાત રાજ્યના પૂર્વ પંચમહાલ પ્રદેશ(પંચમહાલ પ્રદેશ અત્યારે ત્રણ જિલ્લામાં વહેંચાયલો છે.જેમકે પંચમહાલ , મહિસાગર , દાહોદ.આ સિવાય પણ રાઠ પ્રદેશ ગણાતા છોટાઉદેપુર જિલ્લા સહિત બીજા જિલ્લા પણ સમાવેશ થાય છે.) માં આવેલ નાના-મોટાં  ધાર્મિક,સાંસ્કૃતિક એતિહાસિક વારસો ધરાવતા સ્થળો અને આદિવાસી વિસ્તારોની દંતકથા કે લોકવાયકાઓ જે અહીંના સ્થાનિકો માં મૌખિત રીતે આ વિસ્તારમાં સાંભળવાં મળી આવે છે.જેને ધ્યાનમાં લઇને એક સુંદર લેખ વડે દુનિયામાં માં ઉજાગર કરવાનું કામ કરનાર અને સાથે ઘણી બધી આ વિસ્તાર ની માહિતી આપનાર.... 

લક્ષમણ રાઠવા ઘોઘંબા 

&lt;small&gt;&lt;span lang=&quot;gu&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.facebook.com/groups/2831527967076047/?ref=share પંચમહાલ પ્રદેશ નો ભોમિયો]&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;

[https://templehistory.in/laxman-rathva-ghoghamba પંચમહાલ પ્રદેશ નો ભોમિયો લક્ષ્મણ રાઠવા ઘોઘંબા પરિચય]</text>
      <sha1>13olxn6h4j7qmsxemyutpd4p64j7bcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:ExtrapolatingVanquisher</title>
    <ns>3</ns>
    <id>106097</id>
    <revision>
      <id>903455</id>
      <parentid>670105</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Deepfriedokra</username>
        <id>61777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Deepfriedokraએ [[સભ્યની ચર્ચા:SilentSpike]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:ExtrapolatingVanquisher]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/SilentSpike|SilentSpike]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/ExtrapolatingVanquisher|ExtrapolatingVanquisher]]&quot;</comment>
      <origin>670105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="348" sha1="pp07micqwezocnbu9utrmh1qcio5dc9" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=SilentSpike}}

-- [[:User:Ashok modhvadia|&lt;b&gt;&lt;font color=&quot;magenta&quot;&gt;અશોક મોઢવાડીયા&lt;/font&gt;&lt;/b&gt;]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Ashok modhvadia|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Ashok modhvadia|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૦૩:૧૯, ૧૨ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ (IST)</text>
      <sha1>pp07micqwezocnbu9utrmh1qcio5dc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આંજણા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119810</id>
    <revision>
      <id>903479</id>
      <parentid>859555</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43935-97</username>
        <id>88552</id>
      </contributor>
      <origin>903479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23345" sha1="qw6j55bl3vqjmgpfezse04d3cxrfqjb" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
{{infobox caste
| caste_name           = આંજણા
| caste_name_in_local  = ચૌધરી, પટેલ
| image                = [[File:Jay arbuda.jpg|thumb|આંજણા ની કુળદેવી]]
| kula_devi            = અર્બુદા માતા, [[માઉન્ટ આબુ]]
| country              = [[ભારત]]
| populated_states     = [[ગુજરાત]], [[રાજસ્થાન]], [[મધ્ય પ્રદેશ]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[બિહાર]] અને [[પશ્ચિમ બંગાળ]]
}}
'''આંજણા પટેલ''' અથવા '''ચૌધરી પટેલ''' મુખ્યત્વે [[ગુજરાત]] અને [[રાજસ્થાન]]માં વસવાટ કરતી જ્ઞાતિ છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/223086659|title=Census of India, 1921.|last=Commissioner.|first=India. Census|date=[1921-1924]|publisher=Census Commissioner's Office|oclc=223086659}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kulmi Kshatriya Patidaron Ka Itihas:Mangubhai Patel&lt;/ref&gt; ખેતીવાડી અને પશુપાલન એમનો મુખ્ય વ્યવસાય છે.

ગુજરાતમાં વસતાં તમામ આંજણાનાં કુળદેવી &quot;મા અર્બુદા&quot; છે જે લોકમુુુખે અંકાશદેવીનાં નામે ઓળખાય છે. ઘણાં લોકો અર્બુદા માતાને કાત્યાયની તરીકે પણ ઓળખે છે. મા કાત્યાયની નવદુર્ગાનો છઠ્ઠો અવતાર છે. આંજણાઓના કુળદેવી આબુ પર્વત પર બિરાજમાન છે. તેમનું મંદિર અધ્ધરદેવી (જમીનથી અધ્ધર મૂર્તિ હોવાથી અધ્ધરદેવી) તરીકે પણ જાણીતું છે.

મા અર્બુદાએ પરશુરામના ક્રોધથી ક્ષત્રિયોને બચાવી અને નવી શાખ આપી હતી. એ ક્ષત્રિયોને હથિયાર મૂકાવી હળ (ખેતી કરવાનો એક ઓજાર) આપ્યું હતું. તે પછી વંશવેલો વધતા આંજણાઓ ભારતના રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત, બિહાર, બંગાળ અને મહારાષ્ટ્ર તરફ વિસ્તર્યા. આજે તેઓ આંજણા, આંજણા પટેલ, આંજણા કણબી અને ચૌધરી નામોથી ઓળખાય છે. એમાંના કેટલાક પોતાને ‘પટેલ’, ‘ચૌધરી’, ‘દેસાઈ’ અટકોથી ઓળખાવે છે. જ્યારે કેટલાક પોતાને મૌર્ય, હુણ, ગુર્જર, માલવ-માલવી, કાગ, જુવા, સોલંકી, ભાટીયા, લોહ, હાડિયા, જેવા કુળનામો અર્થાત અટકોથી ઓળખાવે છે. ગોરો વર્ણ અને મજબૂત બાંધો ધરાવતાં આંજણાઓનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતીનો છે. ખેતીની સાથે-સાથે પશુપાલનનો પૂરક વ્યવસાય પણ કરે છે.&lt;ref name=&quot;masung&quot;&gt;{{cite book|title=આપણે આંજણા|author=માંસુંગ ચૌધરી}}&lt;/ref&gt;

== કથા ==
એકવાર સહસ્ત્રાર્જુન ના પુત્રોએ કોઈ કારણસર જમદગ્નિઋષિના આશ્રમ માં જઈ ઋષિને કાપી ટુકડે-ટુકડા કરી મારી નાખ્યા. થોડા સમય પછી પરશુરામ યાત્રા કરીને પરત આશ્રમમાં આવ્યા ત્યારે માતા રેણુકાએ રોકકળ કરતા હતા. આશ્રમ ના અન્ય વ્યક્તિઓ ને પરશુરામે આ ઘટના વિશે પૂછતાં તેઓએ બનેલી વિગત જણાવી. આ સાંભળી પરશુરામ ના રોમે-રોમ માં ક્રોધ વ્યાપી ગયો અને હાથમાં ફરશી (કુહાડી) લઈને ક્ષત્રિયો ને વીણી–વીણીને મારી નાખ્યા તથા તેમના રાજ્યો બ્રાહ્મણોને દાન માં આપી દીધા. આવી રીતે રામ થી કૃષ્ણ સુધી પરશુરામે ૨૧ વખત પૃથ્વી નક્ષત્રિય કરી હતી.

સહસ્ત્રઅર્જુનના ૧૦૦ પુત્રોમાંથી છ પુત્રો આબુમાં ‘‘માઁ અર્બુદા’’(કાત્યાયની) ના શરણે રહેવાથી તેઓ બચી ગયા પણ આ વાતની પરશુરામને જાણ થતાં તેઓ શોધતા-શોધતા અર્બુદાંચલ માં અર્બુદા ના દ્વાર સુધી આવ્યા ત્યારે માં અર્બુદાએ કહ્યુ કે ‘‘ આ છ જણ મારે શરણે આવેલ છે, જેથી તેમને જીવતદાન આપો, હવેથી તેઓ ક્ષત્રિયપણુ ત્યજી ખેતીવાડી કરશે અને પશુ, ગાય, બળદનુ ભરણ-પોષણ કરશે.’’

તેઓને ‘‘માઁ અર્બુદા’’ એ બચાવ્યા જેથી માઁ ના ચરણ(પગ) પકડી આર્શીવાદ માગી કહ્યું ‘‘હવેથી તમો અમારા કુળદેવી છો અમને માર્ગદર્શન આપો’’ ત્યારે માઁ અર્બુદાએ કહ્યુ કે તમે શોધતા જડ્યા જેથી ‘જાટ’ ખેડુત તરીકે તમારી શાખ રહેશે.(પછી થી માં અર્બુદા ના અન્ય નામ અધ્ધરદેવી અને અંજનગઢ ના રહેનારા પરથી આંજણા કહેવાયા) ત્યાર પછી ૬ માંથી બે પુત્રોએ આબુ ઉપર રહીને ખેતીવાડી શરૂ કરી. અને ચાર પુત્રો ઉત્તર પ્રદેશ તરફ ગમન કર્યું. ધીરે ધીરે એમનો વંશ વેલો વધ્યો અને તેઓ મધ્યપ્રદેશ, બિહાર અને બંગાળ તરફ ફેલાયા.

== અન્ય નોંધો ==
જ્યારે ટોડરમલે રાજસ્થાન ઈતિહાસ લખ્યો હતો તે વખતે જાટ લોકો ખેતી કરતાં હોવાથી ખેતીકાર લખ્યુ હશે. પરંતુ તેઓ ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિય જાટ છે. જેઓ કશ્યપ ગોત્રના છે. જાટ આબુ પર માઁ અર્બુદા કુળદેવીને શરણે આવ્યા હતા. જેથી માઁ અર્બુદા(કાત્યાયની) ને તેઓ પોતાની કુળદેવી માને છે.

ઈ.સ.૯૫૩માં ભીનમાલ ઉપર પરદેશીઓનુ આક્રમણ થયુ ત્યારે કેટલાક ગુર્જરો ભીનમાલ છોડીને અન્યત્ર ચાલ્યા ગયા. આમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર એમ બધી જાતિઓ હતી. આ વખતે આંજણા લગભગ ૨,૦૦૦ ગાડાઓમાં ભીનમાલથી નીકળીને ચંદ્રાવતીમાં આવીને વસ્યા હતા. ત્યાંથી કચ્છના ઘાનદાર પ્રદેશમાં અને ત્યાથી છેવટે ગુજરાતમાં આવીને વસ્યા. એમ ભાટચારણના ચોપડાઓ તથા કેટલેક અંશે ઈતિહાસના પાનાઓમાં પણ નોંધ છે. આ ઐતિહાસિક નોંધોં ઉપરથી પણ કહી શકાય કે આંજણા jaat and ગુર્જર ક્ષત્રિયોના એટલે કે (આર્ય પ્રજાના) સીધા વંશજ છે.

આર્યોના ભાગ સમા આ આંજણાઓના પૂર્વજો પ્રથમ ભારતના પંજાબમાં આવ્યા અને ત્યાંથી ઉત્તર, મધ્ય અને પશ્ચિમ ભારતમાં પ્રસર્યા હોવાનું પુરવાર થયું છે. ઈ.સ. પૂર્વે. ૩૨૭/૩૨૫ માં સિકંદરના આક્રમણનો સામનો કરનાર આ લોકોનો ‘ અજીણી’ કે ‘આંજણા’ ના નામે ગ્રીક ઈતિહાસ ના વિદોએ પણ ઉલ્લેખ કરેલો છે. એટલે આ કથા નેવાનું પાણી મોભ ઉપર ચડે તેવી જણાય છે. લગભગ બધી જાતિઓ પુરાણકાળમાં પ્રથમ પંજાબ આવી છે અને ત્યાંથી ભારતમાં અન્યત્ર પ્રસરી છે. કેટલાક આંજણા આ સ્થળે વસ્યા હોય અને તેમના નામ ઉપરથી પંજાબ ના આ ગામનું નામ ‘આંજણા’ પડ્યુ હોય તે વધુ સંભવિત જણાય છે.

ઐતિહાસિક રીતે જોવા જઈએ તો પાટણની ગાદી ઉપર થયેલા સોલંકી રાજા ભીમદેવની પુત્રી અંજના બાઈએ આબુ પર્વત ઉપર અંજન ગઢ વસાવ્યો હતો. એટલે ત્યાં રહેનારાઓ આંજણા કહેવાયા. જે સોલંકી ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિયો હતાં. એટલે આ મંતવ્ય પ્રમાણે પણ આંજણાઓ ક્ષત્રિય છે.&lt;ref name=&quot;masung&quot; /&gt;

&quot;ગેઝેટીયર ઓફ ધી બોમ્બે પ્રેસિડન્સી ભાગ-૧૨ (ખાનદેશ)&quot; માં આંજણા માટે નીચે પ્રમાણે લખ્યુ છે&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Campbell|first=James M.|date=1880|title=Gazetteer of the Bombay Presidency. Vol. XII. Khandesh|url=http://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/22999|language=en}}&lt;/ref&gt;: ખાનદેશ જિલ્લામાં રેવ અને ડોર આમ બે પ્રકારના ગુર્જરો છે. તેમાં રેવ ગુર્જરો ભીનમાલ થી માળવા થઈ ખાનદેશમાં ગયા. તેમના ૩૬૦ કુળ છે અને તેઓ ગુર્જરો છે. ભીનમાલથી સ્થળાંતર કરી ફરતાં ફરતાં તેઓ ત્યાં સ્થાયી થયેલા છે. &quot;ગેઝેટીયર&quot; તેમની અનેક શાખાઓના નામ આપે છે. તેમાં અંજના, આંજણા, આભેય, પાટલિયા વગેરે મુખ્ય શાખાઓ છે. આ શાખાઓ પૈકી અંજના કે આંજણા નામ વાળી શાખા સ્પષ્ટપણે સૂચવેલી છે.

ઈ.સ. ૬૦૦ આસ-પાસ આંજણાઓના પૂર્વજો પશ્ર્ચિમ એશિયા માંથી નીકળી ભારતના પંજાબ (હાલમાં પાકિસ્તાનમાં) માં આવ્યા હતાં અને જેલમ અને ચિનાબ નદીઓના સંગમ સ્થળ નિકટ વસવાટ કરતાં હતાં. મહાન સિકંદરના આક્રમણનો (ઈ.સ પૂર્વે-૩૨૭/૩૨૫ માં) બહાદૂરી પૂર્વક સામનો કરનાર આ લોકોને ગ્રીક ઈતિહાસવિદ્ ડાયોડોરસે ‘એજલસેઈસ’ નામથી ઓળખાવ્યા છે. જ્યારે બીજા ગ્રીક ઈતિહાસવિદ્ જસ્ટિને તેમને ‘અજેસિણે’, ‘અજીણી’, ‘હિઆસેનસને’, ‘અરજેસિણે’, ‘અસેનસોણી’ અને ‘જેસોણે’ જેવા નામોથી ઓળખાવ્યા છે. ઓરોસીયસે તેમનો ‘જેસોણે’ થી અને એરિયને ‘અરિસ્પૈ’ નામથી ઉલ્લેખ કર્યો છે. યુરોપીયન ઈતિહાસવિદ્ જે.ડબલ્યુ.એમ. કિન્ડલેએ ઉપરોક્ત ગ્રીક ઈતિહાસવિદોએ જણાવેલા આ લોકોના નામોને અર્જુનાયન સાથે સરખાવી તેઓ ‘આર્જુનાયન’ હોવાનું કહ્યુ છે. તેઓ જણાવે છે કે પાણિની એ અર્જુનાયનો નો ઉલ્લેખ કરેલ છે. તથા [[વરાહમિહિર]]ની બૃહત્સંહિતા&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/arjuna#hinduism|title=Arjuna: 29 definitions|last=www.wisdomlib.org|date=2012-06-15|website=www.wisdomlib.org|access-date=2020-08-30}}&lt;/ref&gt; ઉપરથી ઈતિહાસવિદ્ વિલફોર્ડે જે ભૌગોલિક સુચિ બનાવી છે તેમાં પણ આર્જુનાયનોનું નામ છે.

યુરોપીયન ઈતિહાસવિદ્ એસ.એ. રોરિંગ કચ્છમાં વસવાટ કરતાં આંજણાઓને રાજપૂત જાતિના ઓળખાવી તેમનું નામ ‘અજાણી’, ‘અજાની’ જણાવે છે. જ્યારે એ.એસ.અલ્તેકર અને આર.સી. મજુમદાર જેવા ભારતીય ઈતિહાસવિદો આ લોકોને ‘અર્જુનાયનો’ કહે છે.તેમના રાજ્યના મળી આવેલા સિક્કાઓ ઉપર ‘અર્જુનાયન’ કે ‘આજુનાયન’ લખાણ મળેલ છે.

સિકંદરની ભારત ઉપરની ચડાઈ વખતે સામનો કરનાર જાતિઓમાં વાયવ્ય ભારતનાં નકશામાં ‘અગલસ્સ’ (અજલસ્સોઈ) નામ જણાવેલ છે. જ્યારે સમુદ્રગુપ્ત ઈ.સ. ૩૪૦ ના સમયમાં તથા ઈ.સ. ૪૦૦ ના અરસામાં ભારતની સફરે આવેલા ચીની મુસાફર ફ્રાહ્યાનના વખતમાં પણ ‘અર્જુનાયન’ નામ મળેલ છે.

અર્જુનક, અર્જુનાયન, આર્જુનાયન, આર્જુણાયન શબ્દોમાથી ‘ક’,‘યન’ પ્રત્યયો કાઢી નાખી ‘ન’,નો ‘ણ’ કરવામાં આવવાથી અર્જુણા, આર્જુણા, શબ્દો મળી આવે છે. એમાથી છેવટે અર્જુણા નો અપભ્રંશ થઈ ‘આંજણા’ શબ્દ થયો છે. આમ મધ્ય એશિયાના ‘અરજણ’, પશ્ર્ચિમ એશિયાના ‘એરઝન’, ગ્રીક ઈતિહાસવિદ્ જસ્ટિનના ‘અજીણી’ યુરોપીયન ઈતિહાસવિદ્ રોરિંગના ‘અજાણી’ કાશીકાકારના ‘અર્જુની’, ભારતીય ઈતિહાસવિદો તથા વેદો અને પુરાણોમાં ઉલ્લેખિત ‘અર્જુનાકા’, ‘અર્જુનાયન’, ‘આર્જુનાયન’ અને ‘આર્જુણાયન’ શબ્દો ઉપરથી ઉતરી આવી ‘આંજણા’ શબ્દ લાંબી મુસાફરી કરી હવે ઠરી-ઠામ થયો છે.

== અન્ય કથા ==
ચૌધરી સમાજ ના ઇતિહાસનો કોઈ શિલાલેખ નથી. ભાટ-ચારણોના ચોપડા તથા પેઢીઓથી ચાલી આવતી વાતો તથા તેનું અનુમોદન આપતા અન્ય પુસ્તકોની માહિતીના આધારે ચૌધરી સમાજનો આ ઇતિહાસ લખેલ છે. દેવેન્દ્ર પટેલે લખેલ મહાજ્ઞાતિના સંદર્ભ ગ્રંથ પણ આ ઇતિહાસની સાબિતી આપે છે.

પરશુરામ જાતે બ્રાહ્મણ હતા તથા ઋષિ હતા. મહાભારતમાં પણ પરશુરામે પિતામહ ભીષ્મ અને કર્ણને ધનુરવિદ્યા શીખવી તેનો ઉલ્લેખ છે. પરશુરામે આ પૃથ્વીને એકવીસ વાર નિક્ષત્રિય (ક્ષત્રિય વગરની) બનાવી હતી. છેલ્લે એમણે પૃથ્વી પર નજર નાખી તો સહસ્ત્રાર્જુન નામનો ક્ષત્રિય રાજા અને તેના ૧૦૦ પુત્રો જીવીત હતા. પરશુરામ ત્યાં પહોંચી ગયા અને તેના ૧૦૦ પુત્રો માંથી ૯૨ પુત્રોને પરશુરામે મારી નાખ્યા. બાકીના આઠ પુત્રો રણભુમિ છોડીને ભાગી ગયા અને આબુ પર આવેલ ‘મા અર્બુદા’ ના મંદિરના પાછળના ભાગમાં સંતાઈ ગયા. પરશુરામ ફરસી લઈ ત્યાં આવ્યા અને તેમને મારવા તૈયાર થયા. પેલા આઠે જણ ગભરાઈ ગયા અને મા અર્બુદાને પાર્થના કરી કે મા અમને બચાવ. ‘મા અર્બુદા’ પ્રગટ થયા અને પરશુરામને વિનંતી કરી કે “હે ઋષિરાજ એ અજાણ્યા છે. અને તેઓ મારે શરણે આવ્યા છે. એટલે હું તેમને મરવા નહીં દઉં.” પરશુરામ બોલ્યા કે આઠમાંથી ભવિષ્યમાં એંસી હજાર થશે અને મારી સામે યુધ્ધ કરશે તો? મા અર્બુદા એ જવાબ આપ્યો ‘હું તમને ખાત્રી આપુ છું કે આ આઠ જણ હવે હાથમાં હથિયાર નહી પકડે ધરતી માતાના રસ-કસ ચુસશે અને ધરતી પુત્રો બનીને રહેશે..’ પરશુરામનો ક્રોધ શમી ગયો. તેઓ પાછા ગયા પેલા આઠ જણ બહાર નીકળી મને હાથ જોડીને ઉભા રહ્યા અને કહ્યું ‘કે મા. આજથી તુ અમારી સાચી મા છે. હવે અમારે શું કરવું તેનો રસ્તો બતાવ.’ મા એ કહ્યું કે તમે અજાણ્યા છો. ભારતની ધરતી પર વસવાટ કરો. ધરતી માતાના રસ-કસ ચુસો. ખેતી કરો. ભવિષ્યમાં તમારી લાંબી વેલ વધશે અને તમારા ઘરમાં ઘી-દૂધ અને બાજરો ખૂટશે નહિ. લોકો તમને આંજણા તરીકે ઓળખશે.

આંજણા ભારતના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં વસવાટ કર્યો. ખેતી અને પશુપાલનનો ધંધો કર્યો અને ભારતના રાજ્યોમાં તેમનો વિસ્તાર થયો. જેવા કે ઉત્તરપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, બિહાર, બંગાળ, રાજસ્થાન અને ગુજરાત-ગોરખપુર. ભારતના લગભગ નવ રાજ્યોમાં આંજણાઓ વસે છે અને બધાએ ભેગા મળી અખિલ આંજણા મહાસભાની સ્થાપના કરી. જેની મુખ્ય ઓફિસ રાજસ્થાનમાં આબુ પર રાખી છે. તેમજ દેલવાડાના દેહરાની નજીક કેળવણીની મોટી સંસ્થા ઉભી કરી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vadgam.com/general-news/%e0%aa%9a%e0%ab%8c%e0%aa%a7%e0%aa%b0%e0%ab%80-%e0%aa%b8%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%9c%e0%aa%a8%e0%ab%8b-%e0%aa%87%e0%aa%a4%e0%aa%bf%e0%aa%b9%e0%aa%be%e0%aa%b8/|title=ચૌધરી સમાજનો ઇતિહાસ {{!}} Vadgam.com|author=N. N. Chaudhary|access-date=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>qw6j55bl3vqjmgpfezse04d3cxrfqjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903480</id>
      <parentid>903479</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43935-97</username>
        <id>88552</id>
      </contributor>
      <origin>903480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23336" sha1="aw1igkr3zog4noh4ufhpuonnfjvncwl" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
{{infobox caste
| caste_name           = આંજણા
| caste_name_in_local  = ચૌધરી, પટેલ
| image                = [[File:Jay arbuda.jpg|thumb|આંજણા ની કુળદેવી]]
| kula_devi            = અર્બુદા માતા, [[માઉન્ટ આબુ]]
| country              = [[ભારત]]
| populated_states     = [[ગુજરાત]], [[રાજસ્થાન]], [[મધ્ય પ્રદેશ]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[બિહાર]] અને [[પશ્ચિમ બંગાળ]]
}}
'''આંજણા પટેલ''' અથવા '''ચૌધરી પટેલ''' મુખ્યત્વે [[ગુજરાત]] અને [[રાજસ્થાન]]માં વસવાટ કરતી જ્ઞાતિ છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/223086659|title=Census of India, 1921.|last=Commissioner.|first=India. Census|date=[1921-1924]|publisher=Census Commissioner's Office|oclc=223086659}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kulmi Kshatriya Patidaron Ka Itihas:Mangubhai Patel&lt;/ref&gt; ખેતીવાડી અને પશુપાલન એમનો મુખ્ય વ્યવસાય છે.

ગુજરાતમાં વસતાં તમામ આંજણાનાં કુળદેવી &quot;મા અર્બુદા&quot; છે જે લોકમુુુખે અંકાશદેવીનાં નામે ઓળખાય છે. ઘણાં લોકો અર્બુદા માતાને કાત્યાયની તરીકે પણ ઓળખે છે. મા કાત્યાયની નવદુર્ગાનો છઠ્ઠો અવતાર છે. આંજણાઓના કુળદેવી આબુ પર્વત પર બિરાજમાન છે. તેમનું મંદિર અધ્ધરદેવી (જમીનથી અધ્ધર મૂર્તિ હોવાથી અધ્ધરદેવી) તરીકે પણ જાણીતું છે.

મા અર્બુદાએ પરશુરામના ક્રોધથી ક્ષત્રિયોને બચાવી અને નવી શાખ આપી હતી. એ ક્ષત્રિયોને હથિયાર મૂકાવી હળ (ખેતી કરવાનો એક ઓજાર) આપ્યું હતું. તે પછી વંશવેલો વધતા આંજણાઓ ભારતના રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત, બિહાર, બંગાળ અને મહારાષ્ટ્ર તરફ વિસ્તર્યા. આજે તેઓ આંજણા, આંજણા પટેલ, આંજણા કણબી અને ચૌધરી નામોથી ઓળખાય છે. એમાંના કેટલાક પોતાને ‘પટેલ’, ‘ચૌધરી’, ‘દેસાઈ’ અટકોથી ઓળખાવે છે. જ્યારે કેટલાક પોતાને મૌર્ય, હુણ, ગુર્જર, માલવ-માલવી, કાગ, જુવા, સોલંકી, ભાટીયા, લોહ, હાડિયા, જેવા કુળનામો અર્થાત અટકોથી ઓળખાવે છે. ગોરો વર્ણ અને મજબૂત બાંધો ધરાવતાં આંજણાઓનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતીનો છે. ખેતીની સાથે-સાથે પશુપાલનનો પૂરક વ્યવસાય પણ કરે છે.&lt;ref name=&quot;masung&quot;&gt;{{cite book|title=આપણે આંજણા|author=માંસુંગ ચૌધરી}}&lt;/ref&gt;

== કથા ==
એકવાર સહસ્ત્રાર્જુન ના પુત્રોએ કોઈ કારણસર જમદગ્નિઋષિના આશ્રમ માં જઈ ઋષિને કાપી ટુકડે-ટુકડા કરી મારી નાખ્યા. થોડા સમય પછી પરશુરામ યાત્રા કરીને પરત આશ્રમમાં આવ્યા ત્યારે માતા રેણુકાએ રોકકળ કરતા હતા. આશ્રમ ના અન્ય વ્યક્તિઓ ને પરશુરામે આ ઘટના વિશે પૂછતાં તેઓએ બનેલી વિગત જણાવી. આ સાંભળી પરશુરામ ના રોમે-રોમ માં ક્રોધ વ્યાપી ગયો અને હાથમાં ફરશી (કુહાડી) લઈને ક્ષત્રિયો ને વીણી–વીણીને મારી નાખ્યા તથા તેમના રાજ્યો બ્રાહ્મણોને દાન માં આપી દીધા. આવી રીતે રામ થી કૃષ્ણ સુધી પરશુરામે ૨૧ વખત પૃથ્વી નક્ષત્રિય કરી હતી.

સહસ્ત્રઅર્જુનના ૧૦૦ પુત્રોમાંથી છ પુત્રો આબુમાં ‘‘માઁ અર્બુદા’’(કાત્યાયની) ના શરણે રહેવાથી તેઓ બચી ગયા પણ આ વાતની પરશુરામને જાણ થતાં તેઓ શોધતા-શોધતા અર્બુદાંચલ માં અર્બુદા ના દ્વાર સુધી આવ્યા ત્યારે માં અર્બુદાએ કહ્યુ કે ‘‘ આ છ જણ મારે શરણે આવેલ છે, જેથી તેમને જીવતદાન આપો, હવેથી તેઓ ક્ષત્રિયપણુ ત્યજી ખેતીવાડી કરશે અને પશુ, ગાય, બળદનુ ભરણ-પોષણ કરશે.’’

તેઓને ‘‘માઁ અર્બુદા’’ એ બચાવ્યા જેથી માઁ ના ચરણ(પગ) પકડી આર્શીવાદ માગી કહ્યું ‘‘હવેથી તમો અમારા કુળદેવી છો અમને માર્ગદર્શન આપો’’ ત્યારે માઁ અર્બુદાએ કહ્યુ કે તમે શોધતા જડ્યા જેથી ‘જાટ’ ખેડુત તરીકે તમારી શાખ રહેશે.(પછી થી માં અર્બુદા ના અન્ય નામ અધ્ધરદેવી અને અંજનગઢ ના રહેનારા પરથી આંજણા કહેવાયા) ત્યાર પછી ૬ માંથી બે પુત્રોએ આબુ ઉપર રહીને ખેતીવાડી શરૂ કરી. અને ચાર પુત્રો ઉત્તર પ્રદેશ તરફ ગમન કર્યું. ધીરે ધીરે એમનો વંશ વેલો વધ્યો અને તેઓ મધ્યપ્રદેશ, બિહાર અને બંગાળ તરફ ફેલાયા.

== અન્ય નોંધો ==
જ્યારે ટોડરમલે રાજસ્થાન ઈતિહાસ લખ્યો હતો તે વખતે જાટ લોકો ખેતી કરતાં હોવાથી ખેતીકાર લખ્યુ હશે. પરંતુ તેઓ ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિય જાટ છે. જેઓ કશ્યપ ગોત્રના છે. જાટ આબુ પર માઁ અર્બુદા કુળદેવીને શરણે આવ્યા હતા. જેથી માઁ અર્બુદા(કાત્યાયની) ને તેઓ પોતાની કુળદેવી માને છે.

ઈ.સ.૯૫૩માં ભીનમાલ ઉપર પરદેશીઓનુ આક્રમણ થયુ ત્યારે કેટલાક ગુર્જરો ભીનમાલ છોડીને અન્યત્ર ચાલ્યા ગયા. આમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર એમ બધી જાતિઓ હતી. આ વખતે આંજણા લગભગ ૨,૦૦૦ ગાડાઓમાં ભીનમાલથી નીકળીને ચંદ્રાવતીમાં આવીને વસ્યા હતા. ત્યાંથી કચ્છના ઘાનદાર પ્રદેશમાં અને ત્યાથી છેવટે ગુજરાતમાં આવીને વસ્યા. એમ ભાટચારણના ચોપડાઓ તથા કેટલેક અંશે ઈતિહાસના પાનાઓમાં પણ નોંધ છે. આ ઐતિહાસિક નોંધોં ઉપરથી પણ કહી શકાય કે આંજણા ગુર્જર ક્ષત્રિયોના એટલે કે (આર્ય પ્રજાના) સીધા વંશજ છે.

આર્યોના ભાગ સમા આ આંજણાઓના પૂર્વજો પ્રથમ ભારતના પંજાબમાં આવ્યા અને ત્યાંથી ઉત્તર, મધ્ય અને પશ્ચિમ ભારતમાં પ્રસર્યા હોવાનું પુરવાર થયું છે. ઈ.સ. પૂર્વે. ૩૨૭/૩૨૫ માં સિકંદરના આક્રમણનો સામનો કરનાર આ લોકોનો ‘ અજીણી’ કે ‘આંજણા’ ના નામે ગ્રીક ઈતિહાસ ના વિદોએ પણ ઉલ્લેખ કરેલો છે. એટલે આ કથા નેવાનું પાણી મોભ ઉપર ચડે તેવી જણાય છે. લગભગ બધી જાતિઓ પુરાણકાળમાં પ્રથમ પંજાબ આવી છે અને ત્યાંથી ભારતમાં અન્યત્ર પ્રસરી છે. કેટલાક આંજણા આ સ્થળે વસ્યા હોય અને તેમના નામ ઉપરથી પંજાબ ના આ ગામનું નામ ‘આંજણા’ પડ્યુ હોય તે વધુ સંભવિત જણાય છે.

ઐતિહાસિક રીતે જોવા જઈએ તો પાટણની ગાદી ઉપર થયેલા સોલંકી રાજા ભીમદેવની પુત્રી અંજના બાઈએ આબુ પર્વત ઉપર અંજન ગઢ વસાવ્યો હતો. એટલે ત્યાં રહેનારાઓ આંજણા કહેવાયા. જે સોલંકી ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિયો હતાં. એટલે આ મંતવ્ય પ્રમાણે પણ આંજણાઓ ક્ષત્રિય છે.&lt;ref name=&quot;masung&quot; /&gt;

&quot;ગેઝેટીયર ઓફ ધી બોમ્બે પ્રેસિડન્સી ભાગ-૧૨ (ખાનદેશ)&quot; માં આંજણા માટે નીચે પ્રમાણે લખ્યુ છે&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Campbell|first=James M.|date=1880|title=Gazetteer of the Bombay Presidency. Vol. XII. Khandesh|url=http://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/22999|language=en}}&lt;/ref&gt;: ખાનદેશ જિલ્લામાં રેવ અને ડોર આમ બે પ્રકારના ગુર્જરો છે. તેમાં રેવ ગુર્જરો ભીનમાલ થી માળવા થઈ ખાનદેશમાં ગયા. તેમના ૩૬૦ કુળ છે અને તેઓ ગુર્જરો છે. ભીનમાલથી સ્થળાંતર કરી ફરતાં ફરતાં તેઓ ત્યાં સ્થાયી થયેલા છે. &quot;ગેઝેટીયર&quot; તેમની અનેક શાખાઓના નામ આપે છે. તેમાં અંજના, આંજણા, આભેય, પાટલિયા વગેરે મુખ્ય શાખાઓ છે. આ શાખાઓ પૈકી અંજના કે આંજણા નામ વાળી શાખા સ્પષ્ટપણે સૂચવેલી છે.

ઈ.સ. ૬૦૦ આસ-પાસ આંજણાઓના પૂર્વજો પશ્ર્ચિમ એશિયા માંથી નીકળી ભારતના પંજાબ (હાલમાં પાકિસ્તાનમાં) માં આવ્યા હતાં અને જેલમ અને ચિનાબ નદીઓના સંગમ સ્થળ નિકટ વસવાટ કરતાં હતાં. મહાન સિકંદરના આક્રમણનો (ઈ.સ પૂર્વે-૩૨૭/૩૨૫ માં) બહાદૂરી પૂર્વક સામનો કરનાર આ લોકોને ગ્રીક ઈતિહાસવિદ્ ડાયોડોરસે ‘એજલસેઈસ’ નામથી ઓળખાવ્યા છે. જ્યારે બીજા ગ્રીક ઈતિહાસવિદ્ જસ્ટિને તેમને ‘અજેસિણે’, ‘અજીણી’, ‘હિઆસેનસને’, ‘અરજેસિણે’, ‘અસેનસોણી’ અને ‘જેસોણે’ જેવા નામોથી ઓળખાવ્યા છે. ઓરોસીયસે તેમનો ‘જેસોણે’ થી અને એરિયને ‘અરિસ્પૈ’ નામથી ઉલ્લેખ કર્યો છે. યુરોપીયન ઈતિહાસવિદ્ જે.ડબલ્યુ.એમ. કિન્ડલેએ ઉપરોક્ત ગ્રીક ઈતિહાસવિદોએ જણાવેલા આ લોકોના નામોને અર્જુનાયન સાથે સરખાવી તેઓ ‘આર્જુનાયન’ હોવાનું કહ્યુ છે. તેઓ જણાવે છે કે પાણિની એ અર્જુનાયનો નો ઉલ્લેખ કરેલ છે. તથા [[વરાહમિહિર]]ની બૃહત્સંહિતા&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/arjuna#hinduism|title=Arjuna: 29 definitions|last=www.wisdomlib.org|date=2012-06-15|website=www.wisdomlib.org|access-date=2020-08-30}}&lt;/ref&gt; ઉપરથી ઈતિહાસવિદ્ વિલફોર્ડે જે ભૌગોલિક સુચિ બનાવી છે તેમાં પણ આર્જુનાયનોનું નામ છે.

યુરોપીયન ઈતિહાસવિદ્ એસ.એ. રોરિંગ કચ્છમાં વસવાટ કરતાં આંજણાઓને રાજપૂત જાતિના ઓળખાવી તેમનું નામ ‘અજાણી’, ‘અજાની’ જણાવે છે. જ્યારે એ.એસ.અલ્તેકર અને આર.સી. મજુમદાર જેવા ભારતીય ઈતિહાસવિદો આ લોકોને ‘અર્જુનાયનો’ કહે છે.તેમના રાજ્યના મળી આવેલા સિક્કાઓ ઉપર ‘અર્જુનાયન’ કે ‘આજુનાયન’ લખાણ મળેલ છે.

સિકંદરની ભારત ઉપરની ચડાઈ વખતે સામનો કરનાર જાતિઓમાં વાયવ્ય ભારતનાં નકશામાં ‘અગલસ્સ’ (અજલસ્સોઈ) નામ જણાવેલ છે. જ્યારે સમુદ્રગુપ્ત ઈ.સ. ૩૪૦ ના સમયમાં તથા ઈ.સ. ૪૦૦ ના અરસામાં ભારતની સફરે આવેલા ચીની મુસાફર ફ્રાહ્યાનના વખતમાં પણ ‘અર્જુનાયન’ નામ મળેલ છે.

અર્જુનક, અર્જુનાયન, આર્જુનાયન, આર્જુણાયન શબ્દોમાથી ‘ક’,‘યન’ પ્રત્યયો કાઢી નાખી ‘ન’,નો ‘ણ’ કરવામાં આવવાથી અર્જુણા, આર્જુણા, શબ્દો મળી આવે છે. એમાથી છેવટે અર્જુણા નો અપભ્રંશ થઈ ‘આંજણા’ શબ્દ થયો છે. આમ મધ્ય એશિયાના ‘અરજણ’, પશ્ર્ચિમ એશિયાના ‘એરઝન’, ગ્રીક ઈતિહાસવિદ્ જસ્ટિનના ‘અજીણી’ યુરોપીયન ઈતિહાસવિદ્ રોરિંગના ‘અજાણી’ કાશીકાકારના ‘અર્જુની’, ભારતીય ઈતિહાસવિદો તથા વેદો અને પુરાણોમાં ઉલ્લેખિત ‘અર્જુનાકા’, ‘અર્જુનાયન’, ‘આર્જુનાયન’ અને ‘આર્જુણાયન’ શબ્દો ઉપરથી ઉતરી આવી ‘આંજણા’ શબ્દ લાંબી મુસાફરી કરી હવે ઠરી-ઠામ થયો છે.

== અન્ય કથા ==
ચૌધરી સમાજ ના ઇતિહાસનો કોઈ શિલાલેખ નથી. ભાટ-ચારણોના ચોપડા તથા પેઢીઓથી ચાલી આવતી વાતો તથા તેનું અનુમોદન આપતા અન્ય પુસ્તકોની માહિતીના આધારે ચૌધરી સમાજનો આ ઇતિહાસ લખેલ છે. દેવેન્દ્ર પટેલે લખેલ મહાજ્ઞાતિના સંદર્ભ ગ્રંથ પણ આ ઇતિહાસની સાબિતી આપે છે.

પરશુરામ જાતે બ્રાહ્મણ હતા તથા ઋષિ હતા. મહાભારતમાં પણ પરશુરામે પિતામહ ભીષ્મ અને કર્ણને ધનુરવિદ્યા શીખવી તેનો ઉલ્લેખ છે. પરશુરામે આ પૃથ્વીને એકવીસ વાર નિક્ષત્રિય (ક્ષત્રિય વગરની) બનાવી હતી. છેલ્લે એમણે પૃથ્વી પર નજર નાખી તો સહસ્ત્રાર્જુન નામનો ક્ષત્રિય રાજા અને તેના ૧૦૦ પુત્રો જીવીત હતા. પરશુરામ ત્યાં પહોંચી ગયા અને તેના ૧૦૦ પુત્રો માંથી ૯૨ પુત્રોને પરશુરામે મારી નાખ્યા. બાકીના આઠ પુત્રો રણભુમિ છોડીને ભાગી ગયા અને આબુ પર આવેલ ‘મા અર્બુદા’ ના મંદિરના પાછળના ભાગમાં સંતાઈ ગયા. પરશુરામ ફરસી લઈ ત્યાં આવ્યા અને તેમને મારવા તૈયાર થયા. પેલા આઠે જણ ગભરાઈ ગયા અને મા અર્બુદાને પાર્થના કરી કે મા અમને બચાવ. ‘મા અર્બુદા’ પ્રગટ થયા અને પરશુરામને વિનંતી કરી કે “હે ઋષિરાજ એ અજાણ્યા છે. અને તેઓ મારે શરણે આવ્યા છે. એટલે હું તેમને મરવા નહીં દઉં.” પરશુરામ બોલ્યા કે આઠમાંથી ભવિષ્યમાં એંસી હજાર થશે અને મારી સામે યુધ્ધ કરશે તો? મા અર્બુદા એ જવાબ આપ્યો ‘હું તમને ખાત્રી આપુ છું કે આ આઠ જણ હવે હાથમાં હથિયાર નહી પકડે ધરતી માતાના રસ-કસ ચુસશે અને ધરતી પુત્રો બનીને રહેશે..’ પરશુરામનો ક્રોધ શમી ગયો. તેઓ પાછા ગયા પેલા આઠ જણ બહાર નીકળી મને હાથ જોડીને ઉભા રહ્યા અને કહ્યું ‘કે મા. આજથી તુ અમારી સાચી મા છે. હવે અમારે શું કરવું તેનો રસ્તો બતાવ.’ મા એ કહ્યું કે તમે અજાણ્યા છો. ભારતની ધરતી પર વસવાટ કરો. ધરતી માતાના રસ-કસ ચુસો. ખેતી કરો. ભવિષ્યમાં તમારી લાંબી વેલ વધશે અને તમારા ઘરમાં ઘી-દૂધ અને બાજરો ખૂટશે નહિ. લોકો તમને આંજણા તરીકે ઓળખશે.

આંજણા ભારતના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં વસવાટ કર્યો. ખેતી અને પશુપાલનનો ધંધો કર્યો અને ભારતના રાજ્યોમાં તેમનો વિસ્તાર થયો. જેવા કે ઉત્તરપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, બિહાર, બંગાળ, રાજસ્થાન અને ગુજરાત-ગોરખપુર. ભારતના લગભગ નવ રાજ્યોમાં આંજણાઓ વસે છે અને બધાએ ભેગા મળી અખિલ આંજણા મહાસભાની સ્થાપના કરી. જેની મુખ્ય ઓફિસ રાજસ્થાનમાં આબુ પર રાખી છે. તેમજ દેલવાડાના દેહરાની નજીક કેળવણીની મોટી સંસ્થા ઉભી કરી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vadgam.com/general-news/%e0%aa%9a%e0%ab%8c%e0%aa%a7%e0%aa%b0%e0%ab%80-%e0%aa%b8%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%9c%e0%aa%a8%e0%ab%8b-%e0%aa%87%e0%aa%a4%e0%aa%bf%e0%aa%b9%e0%aa%be%e0%aa%b8/|title=ચૌધરી સમાજનો ઇતિહાસ {{!}} Vadgam.com|author=N. N. Chaudhary|access-date=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>aw1igkr3zog4noh4ufhpuonnfjvncwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બી. કોડનાયકી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127724</id>
    <revision>
      <id>903483</id>
      <parentid>831383</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6896" sha1="009w4dco5hzjsev86yjeiv84gs5k1jx" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = બી. કોડનાયકી
| image = Ms. B. Codanayaguy, Puducherry, at a function, on the occasion of the International Women’s Day, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi (cropped).jpg
| image_size = 
| caption = બી. કોડનાયકી, ૨૦૧૭માં.
| other_names = 
| birth_name = 
| birth_date = 
| birth_place = 
| death_date = 
| death_place = 
| death_cause = 
| nationality = ભારતીય
| education = ગવર્નમેન્ટ કૉલેજ ઑફ ટેક્નોલોજી, કોઈમ્બતૂર
| occupation = એન્જીનીયર
| employer = ઈન્ડિયન સ્પેસ રીસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન
| known_for = ઈસરોમાં પ્રદીર્ધ કારકિર્દી&lt;br /&gt;મહિલા એન્જીનીયર
| parents = 
| relatives = 
| website = 
| signature = 
| footnotes = 
}}
'''બી. કોડનાયકી''' ઈસરોના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન એન્જિનિયર છે તેઓ રોકેટ લોંચમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ઘન રોકેટ મોટરોની નિયંત્રણ પ્રણાલીઓના ઇન્સ્ટુમેન્ટેશન માટે જવાબદાર છે. તેમને ૨૦૧૭માં રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં ભારતની મહિલાઓ માટેનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર, નારી શક્તિ પુરસ્કાર, આપવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક વર્ષો ==
તેઓ [[પુડુચેરી]]ના વતની છે.&lt;ref name=&quot;three&quot;&gt;{{Cite web|last=Rai|first=Arpan|date=March 8, 2017|title=International Women's Day: 33 unsung sheroes to be awarded Nari Shakti Puraskaar|url=https://www.indiatoday.in/mail-today/story/international-womens-day-unsung-sheroes-nari-shakti-puraskaar-women-and-child-development-ministry-964482-2017-03-08|access-date=2020-04-06|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt; તેણે ભારતનું પ્રથમ અવકાશ પ્રક્ષેપણ જોયા બાદ એન્જિનિયર બનવાનું નક્કી કર્યું. તેઓ ગવર્નમેન્ટ કૉલેજ ઑફ ટેકનોલોજી, કોઇમ્બતૂરમાંથી &lt;ref name=&quot;dc&quot; /&gt; સ્નાતક થયા અને તેમની પ્રથમ નોકરી ૧૯૮૪માં [[ઇસરો|ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા]]માં હતી.&lt;ref name=&quot;dc&quot;&gt;{{Cite web|last=Srikanth|first=Manoj Joshi and B. R.|date=2017-02-26|title=India’s rocket women|url=https://www.deccanchronicle.com/science/science/260217/indias-rocket-women.html|access-date=2020-04-06|website=Deccan Chronicle|language=en}}&lt;/ref&gt; ત્યાં તેમણે [[એ.એસ.એલ.વી.યાન|ઑગમેન્ટેડ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ]] પર કામ કર્યું.

== કારકિર્દી ==
તેઓ સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન અને કંટ્રોલ સિસ્ટમ્સની સંભાળ રાખતા ગુણવત્તા વિભાગના પ્રમુખ બન્યા જ્યાં બળતણ અને ઇગ્નીટરનું પરીક્ષણ કરવામાં આવતું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=admin|date=2017-03-10|title=Nari Shakti Puraskar 2016|url=https://www.upscsuccess.com/nari-shakti-puraskar-2016/|access-date=2020-04-06|website=UPSCSuccess|language=en-US|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406162208/https://www.upscsuccess.com/nari-shakti-puraskar-2016/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરમાં ત્રીસ વર્ષ કામ કર્યા પછી , તેમણે અને તેમની ટીમે PSLV C37 મિશન દરમિયાન પોલર સેટેલાઈટ લોન્ચ વ્હીકલમાં ઘન રોકેટ મોટર્સ પર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું &lt;ref name=&quot;three&quot;/&gt; જેણે ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭ ના દિવસે ૧૦૪ ઉપગ્રહોને સૂર્ય-સમન્વિત ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક તરતા મૂક્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=PSLV-C37 / Cartosat −2 Series Satellite – ISRO|url=https://www.isro.gov.in/launcher/pslv-c37-cartosat-2-series-satellite|access-date=2020-04-06|website=www.isro.gov.in|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211145536/https://www.isro.gov.in/launcher/pslv-c37-cartosat-2-series-satellite|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

તેમણે ટિપ્પણી કરી છે કે તે કામ પર મુક્તપણે પોતાની જાતને વ્યક્ત કરી શકતા હતા અને લૈંગિકવાદની કોઈ સમસ્યા નહોતી.&lt;ref name=&quot;dc&quot;/&gt;

== સન્માન ==
માર્ચ ૨૦૧૭માં, તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રપતિ તરફથી એવોર્ડ મેળવવા માટે પસંદ કરાયેલા ત્રણ મહિલા વૈજ્ઞાનિકોમાંના એક હતા જેમાં [[સુભા વરિયર]], અનાટ્ટા સોન્ની અને કોડનાયકીનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;three&quot;/&gt;

૨૦૧૭માં [[આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિન|આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ]] પર , તેમને રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રણવ મુખર્જી]]ના હસ્તે નારી શક્તિ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nari Shakti Awardees- {{!}} Ministry of Women &amp; Child Development {{!}} GoI|url=https://wcd.nic.in/nari-shakti-awardees-ms-b-codanayaguy-puducherry|access-date=2020-04-06|website=wcd.nic.in}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]
[[શ્રેણી:નારી શક્તિ પુરસ્કાર વિજેતા]]</text>
      <sha1>009w4dco5hzjsev86yjeiv84gs5k1jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>રાહીબાઈ સોમા પોપેરે</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127736</id>
    <revision>
      <id>903467</id>
      <parentid>887067</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T02:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sàádî</username>
        <id>88547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Ram Nath Kovind presenting the Nari Shakti Puruskar for the year 2018 to Ms. Rahibai Soma Popere H2019030865839.jpg]] → [[File:President Ram Nath Kovind presenting the Nari Shakti Puraskar 2018 to Ms. Rahibai Soma Popere H2019030865839.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (Obvious error)</comment>
      <origin>903467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11082" sha1="56wuyli18w6dxu3aihd28ga58omhp61" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = રાહીબાઈ સોમા પોપેરે
| image              = Rahibai Soma Popere H2019030865839 (cropped).jpg
| alt                = 
| caption            = રાહીબાઈ સોમા પોપેરે, ૨૦૧૯માં.
| other_names        = બીજ માતા
| birth_date         = ૧૯૬૪
| birth_place        = [[અહમદનગર જિલ્લો]], મહારાષ્ટ્ર, ભારત.
| nationality        = ભારતીય
| education          = 
| occupation         = ખેડૂત, ખેતી વિશેષજ્ઞ, સંરક્ષણ કાર્યકર
| known_for          = દેશી અને પરંપરાગત ખેત પેદાશની પ્રજાતિઓનું સંવર્ધન અને સંરક્ષણ
| awards             = {{unbulleted list
  | બીબીસી ૧૦૦ મહિલા, ૨૦૧૮
  | નારી શક્તિ પુરસ્કાર, ૨૦૧૯
  | [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૨૦}}
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''રાહીબાઈ સોમા પોપેરે''' એ ૧૯૬૪માં જન્મેલા, એક ભારતીય ખેડૂત અને સંરક્ષણવાદી છે. તેઓ અન્ય ખેડૂતોને પાકની મૂળ દેશી જાતો તરફ પાછા ફરવામાં મદદ કરે છે, સ્વ-સહાય જૂથો માટે [[વાલ]]નું બિયારણ તૈયાર કરે છે. [[બીબીસી]]ની &quot;૧૦૦ મહિલાઓ ૨૦૧૮&quot;ની યાદીમાં સમાવાયેલી ત્રણ ભારતીય મહિલાઓમાંના તેઓ એક છે. વૈજ્ઞાનિક રઘુનાથ માશેલકરે તેમને &quot;બીજ માતા&quot; નામ આપ્યું છે.&lt;ref name=&quot;VillageSquare&quot;&gt;{{Cite web|last=Deo|first=Ashlesha|date=8 September 2017|title=Maharashtra seed mother pioneers conservation of native varieties|url=https://www.villagesquare.in/2017/09/08/maharashtra-seed-mother-pioneers-conservation-native-varieties|access-date=6 March 2019|website=Village Square|location=Akole, Maharashtra|archive-date=6 માર્ચ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306235208/https://www.villagesquare.in/2017/09/08/maharashtra-seed-mother-pioneers-conservation-native-varieties/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== પ્રારંભિક જીવન ==
રાહીબાઈ સોમા પોપેરે [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યના [[અહમદનગર જિલ્લો|અહમદનગર જિલ્લા]]ના અકોલે તાલુકામાં આવેલા કોમ્ભલણે ગામના વતની છે.&lt;ref name=&quot;VillageSquare&quot;/&gt; તેમની પાસે કોઈ ઔપચારિક શિક્ષણ નથી.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=http://puneinternationalcentre.org/innovators/srimati-rahibai-soma-popere/|title=Srimati Rahibai Soma Popere|work=Pune International Centre|access-date=22 November 2018|archive-date=23 નવેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123022711/http://puneinternationalcentre.org/innovators/srimati-rahibai-soma-popere/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમણે આખી જિંદગી ખેતરોમાં કામ કર્યું છે અને તેઓ પાકની વિવિધતાની અસાધારણ સમજ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
રાહીબાઈ સોમા પોપેરે તેમની ખેતરની જમીન પર ૧૭ જુદા જુદા પાક ઉગાડે છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.villagesquare.in/2017/08/25/maharashtras-tribal-farmers-revive-traditional-crops/|title=Maharashtra's tribal farmers revive traditional crops|date=25 August 2017|work=Village Square|access-date=22 November 2018|archive-date=23 નવેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123022730/https://www.villagesquare.in/2017/08/25/maharashtras-tribal-farmers-revive-traditional-crops/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ૨૦૧૭ માં BAIF ડેવલપમેન્ટ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન દ્વારા તેમની મુલાકાત લેવામાં આવી હતી, તેમાં તેમને જાણવા મળ્યું હતું કે તેમના બનાવેલા બગીચાઓ આખા વર્ષ માટે પરિવારની આહાર જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

તેમણે નજીકના ગામોમાં સ્વ-સહાય જૂથો અને પરિવારો માટે વાલના બિયારણની શ્રેણી વિકસાવી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; તેમને વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદના ભૂતપૂર્વ મહાનિર્દેશક રઘુનાથ માશેલકરે 'બીજ માતા' તરીકે વર્ણવી હતી. તેઓ કળસુબાઈ પરિસર બિયાની સંવર્ધન સમિતિ નામના સ્વ-સહાય જૂથના સક્રિય સભ્ય છે &lt;ref&gt;{{Cite web|date=July 2016|title=Maharashtra Gene Bank Programme for Conservation|url=http://www.baif.org.in/doc/research_on_going_research_projects/MGB-E-News-Letter-July-2016.pdf|access-date=22 November 2018|website=BAIF Maharashtra Gene Bank Newsletter|archive-date=28 માર્ચ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180328210108/http://www.baif.org.in/doc/research_on_going_research_projects/MGB-E-News-Letter-July-2016.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;તેમણે ખેતરો પર સિંચાઈની પોતાની પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે; બંજર જમીનને ઉપયોગી સ્થાનમાં ફેરવી તે તેનો ઉપયોગ કરતા. તે ખેડૂતો અને વિદ્યાર્થીઓને બીજ પસંદ કરવા, ફળદ્રુપ જમીન રાખવા અને જીવાતોનું નિયંત્રણ કરવાની તાલીમ આપે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.scoopwhoop.com/bbc-influential-women-2018-indians/?1#.xp8iwr8c3|title=Meet The 3 Indian Women Who’ve Made It To BBC's List of Most Influential &amp; Inspiring Women of 2018|last=ScoopWhoop|date=20 November 2018|work=ScoopWhoop|access-date=22 November 2018}}{{Dead link|date=માર્ચ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; તે ચાર પગલાની ડાંગરની ખેતીમાં કુશળ છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thebetterindia.com/114951/maharashtra-seed-mother-conservation-native-varieties/|title='Seed Mother' Rahibai's Story: How She Saved Over 80 Varieties of Native Seeds!|date=23 September 2017|work=The Better India|access-date=22 November 2018}}&lt;/ref&gt; તેમણે મહારાષ્ટ્ર ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર ફોર રૂરલ એરિયાઝ (MITTRA) ના સહયોગથી તેના આંગણામાં મરઘાં ઉછેરવાનું શીખ્યા છે. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indianwomenblog.org/rahibai-makes-it-to-bbcs-100-women-2018-list-by-becoming-the-seed-mother-of-india/|title=Rahibai Makes It To BBC's 100 Women 2018 List By Becoming The 'Seed Mother' Of India|last=Sharma|first=Khushboo|date=21 November 2018|work=Indian Women Blog – Stories of Indian Women|access-date=22 November 2018|archive-date=22 નવેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122132154/http://www.indianwomenblog.org/rahibai-makes-it-to-bbcs-100-women-2018-list-by-becoming-the-seed-mother-of-india/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== પુરસ્કારો ===
[[ચિત્ર:President Ram Nath Kovind presenting the Nari Shakti Puraskar 2018 to Ms. Rahibai Soma Popere H2019030865839.jpg|thumb|[[રામનાથ કોવિંદ]] દ્વારા ૨૦૧૮ માં તેમને નારી શક્તિ પુરસ્કાર એનાયત થઈ રહ્યો છે.]]

* બીબીસી ૧૦૦ મહિલાઓ ૨૦૧૮&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-46225037|title=BBC 100 Women 2018: Who is on the list?|date=19 November 2018|work=BBC News|access-date=22 November 2018}}&lt;/ref&gt;
* બેસ્ટ સીડ સેવર એવોર્ડ&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
* BAIF ડેવેઅલોપમેન્ટ રીસર્ચ ફાઉન્ડેશન દ્વારા શ્રેષ્ઠ ખેડૂત પુરસ્કાર&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* નારી શક્તિ પુરસ્કાર, ૨૦૧૮, ભારત સરકારના મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા સ્થાપિત.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=President confers Nari Shakti awards on 44 women|url=https://www.tribuneindia.com/news/nation/president-confers-nari-shakti-awards-on-44-women/739961.html|access-date=12 March 2019|work=The Tribune|date=9 March 2019|archive-date=28 માર્ચ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328170836/https://www.tribuneindia.com/news/nation/president-confers-nari-shakti-awards-on-44-women/739961.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૨૦ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Full list of 2020 Padma awardees|url=https://www.thehindu.com/news/national/full-list-of-2020-padma-awardees/article30656841.ece|date=26 January 2020|access-date=26 January 2020|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;

આ સાથે, જાન્યુઆરી ૨૦૧૫માં, તેમણે બાયોવરસિટી ઇન્ટરનેશનલના માનદ સંશોધન ફેલો પ્રેમ માથુર અને ભારતમાં છોડની જાતો અને ખેડૂતોના અધિકારોના રક્ષણ માટેની સરકારી સંસ્થાના અધ્યક્ષ આર આર હંચિનલ તરફથી પ્રશંસા પણ મેળવી છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== સંદર્ભ ==
{{reflist}}

[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]
[[શ્રેણી:નારી શક્તિ પુરસ્કાર વિજેતા]]
[[શ્રેણી:૧૯૬૪માં જન્મ]]</text>
      <sha1>56wuyli18w6dxu3aihd28ga58omhp61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>શતાનંદ સ્વામી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154436</id>
    <revision>
      <id>903463</id>
      <parentid>900767</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gazal world</username>
        <id>28391</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Removing challenging statement with no reference.</comment>
      <origin>903463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2607" sha1="9m4yvdqr4paxazl1sffrj1ar2jgwqgp" xml:space="preserve">{{સંદર્ભ આપો}}
'''શતાનંદ સ્વામી''' સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના એક સંત હતા, જેઓ ‘[[સત્સંગિજીવન]]' નામના ગ્રંથના રચયિતા છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં તેઓને સદ્ગુરુની ઉપાધિ પ્રાપ્ત થયેલ છે અને મહામુનિ તરીકે ઓળખાય છે. શતાનંદ સ્વામી માટે [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન]] ‘સંતદાસજી’ એવો શબ્દ વાપરતા અને તે કોઈ પૂર્વજન્મના સિદ્ધપુરુષ યોગી હતા એમ કહેતા. તેમનો જન્મ મિથિલા પ્રદેશમાં બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ વિષ્ણુદત્ત હતું. ઘરનો ત્યાગ કરી તેઓ તીર્થાટન કરતા માંગરોળ બંદરે આવીને સ્વામીનારાયણ ભગવાનને મળ્યા હતા.

સ્વામિનારાયણે તેમને દીક્ષા આપી શતાનંદ નામ આપ્યું હતું, પણ તેઓ પોતે તેમને સંતદાસજી એવા નામથી જ બોલાવતા હતા. [[સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય]]ની માન્યતા અનુસાર તેમને નિરાવરણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી અને તેઓ એક સ્થળમાં હોવા છતાં દિવ્યધામો અને અન્ય સ્થળોને જોઈ શકતા હતા. સત્સંગનો પ્રચાર કરવા માટે વિચરણ કરવા જતા હતા. સ્વામીનારાયણે તેમને હિમાલય પ્રદેશમાં દલુજી નામે સંત અવતર્યા હતા સ્વામીણારાયણ પાસે તેડી લાવવા આજ્ઞા કરી તેથી તેઓ ચાલી નીકળ્યા હતા.

{{સબસ્ટબ}}

[[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]]</text>
      <sha1>9m4yvdqr4paxazl1sffrj1ar2jgwqgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પાર્વતી ઘોષ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154553</id>
    <revision>
      <id>903476</id>
      <parentid>901432</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19222" sha1="auihyy06ojqi1mkkphr91n10zbo6frg" xml:space="preserve">{{Infobox person
| image              = Parbati Ghose 2023 stamp of India.jpg
| caption            = ૨૦૨૩ની ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર પાર્વતી ઘોષ
| honorific_prefix   = 
| name               = પાર્વતી ઘોષ
| birth_name         = ચપલા નાયક
| birth_date         = {{Birth date|1942|03|28|df=y}}
| birth_place        = [[કટક જિલ્લો]], [[ઑડિશા]], બ્રિટીશ ભારત
| death_date         = {{Death date and age|2018|02|12|1942|03|28|df=y}}
| death_place        = [[ભુવનેશ્વર]], [[ઑડિશા]], ભારત
| other_names        = 
| citizenship        = 
| education          = 
| alma_mater         = સનત નલિની ગર્લ્સ હાઇસ્કૂલ, કટક
| occupation         = {{hlist | અભિનેત્રી | ફિલ્મ નિર્દેશક | ફિલ્મ નિર્માતા }}
| years_active       = ૧૯૪૯–૨૦૧૨
| era                = 
| known_for          = ઓડિશાના પ્રથમ મહિલા ફિલ્મ નિર્માતા
| notable_works      = 
| spouse             = ગૌર પ્રસાદ ઘોષ
}}

'''પાર્વતી ઘોષ''' (જન્મ ચપલા નાયક; ૨૮ માર્ચ ૧૯૪૨ – ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.womanodisha.com/parbati-ghosh/ |title=Parbati Ghosh {{!}} FlatNews |language=en-US |access-date=28 February 2019 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927130321/http://www.womanodisha.com/parbati-ghosh/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/yearender-2018-list-of-important-people-who-died-2018-1412886-2018-12-19 |title=30 important people who died in 2018 |newspaper=India Today |language=en |access-date=28 February 2019 |agency=Ist}}&lt;/ref&gt; એક ભારતીય અભિનેત્રી, ફિલ્મ દિગ્દર્શક અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/cuttack/actress-parbati-ghosh-passes-away/articleshow/62883199.cms |title=Actress Parbati Ghosh passes away |website=The Times of India |date=12 February 2018 |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.telegraphindia.com/odisha/hubby-helped-not-industry-filmmaker/cid/273414 |title=Hubby helped, not industry: Filmmaker |website=The Telegraph (India) |language=en |access-date=1 February 2019}}&lt;/ref&gt; તેઓ [[ઑડિશા]] રાજ્યના પ્રથમ મહિલા ફિલ્મ નિર્માતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Parbati Ghose, Odisha's first female filmmaker, passes away |url=http://www.thehindu.com/news/national/parbati-ghose-odishas-first-female-filmmaker-passes-away/article22733418.ece |work=The Hindu |date=12 February 2018 |access-date=7 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Parbati Ghose: The actor who dazzled on and off camera in Odisha film industry |url=http://odishasuntimes.com/parbati-ghose-the-actor-who-dazzled-on-and-off-camera-in-odisha-film-industry/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214175427/http://odishasuntimes.com/parbati-ghose-the-actor-who-dazzled-on-and-off-camera-in-odisha-film-industry/ |url-status=usurped |archive-date=14 February 2018 |date=12 February 2018 |access-date=7 March 2018}}&lt;/ref&gt;

== પ્રારંભિક જીવન ==
આઠ ભાઈ-બહેનોમાંના એક પાર્વતીનો જન્મ ૨૮ માર્ચ ૧૯૩૩ના રોજ બ્રિટિશ ભારતના ઑડિશાના કટક જિલ્લાના માનસિંહપટણામાં ચપલા નાયક તરીકે થયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/regional-cinema-renowned-odia-actress-parbati-ghosh-passes-away-in-bhubaneswar-427443 |title=Renowned Odia actress Parbati Ghosh passes away in Bhubaneswar |date=12 February 2018 |website=indiatvnews.com |language=en |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://odishasuntimes.com/veteran-odisha-film-actress-parbati-ghosh-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214175342/http://odishasuntimes.com/veteran-odisha-film-actress-parbati-ghosh-no-more/ |url-status=usurped |archive-date=14 February 2018 |title=Veteran Odisha film actress Parbati Ghosh no more {{!}} OdishaSunTimes.com |last=Bureau |first=Odisha Sun Times |language=en-US |access-date=28 February 2019 |date=12 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/actress-parbati-ghosh-passes-away.html |title=Actress Parbati Ghosh passes away |last=Pioneer |first=The |website=The Pioneer |language=en |access-date=28 February 2019 |archive-date=1 માર્ચ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301074451/https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/actress-parbati-ghosh-passes-away.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમના પિતા, વાસુદેવ નાઈક, પ્રખ્યાત પુસ્તક પ્રકાશક પેઢી મનમોહન પ્રેસનું સંચાલન કરતા હતા. તેમણે સનત નલિની ગર્લ્સ હાઇસ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે કેલુચરણ મહાપાત્રા, દયાળ શર્મા અને સુરેશ રાઉત્રેય પાસેથી નૃત્યાંગના તરીકે પણ તાલીમ લીધી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://odishasuntimes.com/parbati-ghose-the-actor-who-dazzled-on-and-off-camera-in-odisha-film-industry/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214175427/http://odishasuntimes.com/parbati-ghose-the-actor-who-dazzled-on-and-off-camera-in-odisha-film-industry/ |url-status=usurped |archive-date=14 February 2018 |title=Parbati Ghose: The actor who dazzled on and off camera in Odisha film industry {{!}} OdishaSunTimes.com |last=Bureau |first=Odisha Sun Times |language=en-US |access-date=28 February 2019 |date=12 February 2018}}&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી ==
ઘોષે ફિલ્મોમાં પ્રદાર્પણ કરતા પહેલાં ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો પર બાળ અવાજ કલાકાર તરીકે પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. તેમણે ૧૯૪૯માં આવેલી ફિલ્મ 'શ્રી જગન્નાથ'માં 'નીલા માધવ' નામના બાળ કલાકાર તરીકે પોતાની ફિલ્મી કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ૧૯૫૩માં આવેલી ફિલ્મ &quot;અમારી ગામ ઝુઆ&quot; (અવર વિલેજ ગર્લ)માં મોટી સફળતા મળી, જેમાં તેમને મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. બાળલગ્નની વિવાદાસ્પદ પ્રથા પર આધારિત ફિલ્મ 'અમારી ગામ ઝુઆ' માટે તેમના ખૂબ જ વખાણ થયા હતા અને સકારાત્મક સમીક્ષાઓ મળી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/parbati-ghose-first-female-filmmaker-of-odisha-passes-away-1518519763-1 |title=Parbati Ghose, first female filmmaker of Odisha passes away |date=13 February 2018 |website=Jagranjosh.com |access-date=28 February 2019 |archive-date=1 માર્ચ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301161350/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/parbati-ghose-first-female-filmmaker-of-odisha-passes-away-1518519763-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.khaleejtimes.com/international/india/veteran-odia-cine-actress-parbati-ghosh-dies |title=Veteran Odia cine actress Parbati Ghosh dies |last=PTI |website=Khaleej Times |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;

૧૯૫૬માં, પાર્વતી ઉડિયા ભાષાની સફળ ફિલ્મ 'ભાઈ ભાઈ'માં મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે તેમના ભાવિ પતિ ગૌર પ્રસાદ ઘોષ સાથે જોવા મળ્યા હતા, જેઓ આ ફિલ્મના નિર્માતા પણ હતા. 'ભાઈ ભાઈ' ફિલ્મે મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે તેમની ક્ષમતા પ્રદર્શિત કરી અને ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં તેમની લોકપ્રિયતામાં ઘણો વધારો કર્યો. આ ફિલ્મને કારણે ફિલ્મ નિર્દેશન અને નિર્માણમાં તેમનો રસ જાગ્યો. ત્યારબાદ તેણી ૧૯૫૯માં 'મા' ફિલ્મમાં જોવા મળ્યા હતા, જેનું નિર્માણ પણ ગૌર પ્રસાદ ઘોષ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thebetterindia.com/133759/iconic-indian-women/ |title=4 Iconic Indian Women Who May Have Gone but Will Never Be Forgotten! |date=8 March 2018 |website=The Better India |language=en-US |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;

પાર્વતી ઘોષ અને તેમના પતિએ 'લક્ષ્મી' (૧૯૬૨), 'કા' (૧૯૬૫) અને 'સ્ત્રી' (૧૯૬૮) ફિલ્મોનું નિર્માણ, સહ-નિર્દેશન અને તેમાં અભિનય કર્યો હતો. આ ત્રણેય ફિલ્મો માટે તેમને નિર્દેશક અને નિર્માતા તરીકેના તેમના કામ બદલ ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો મળ્યા હતા. થોડા વર્ષો પછી, તેમણે ૧૯૮૬માં 'છ માણા આઠ ગુંઠ' ફિલ્મનું નિર્માણ અને નિર્દેશન કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://odishatv.in/odisha/body-slider/veteran-ollywood-actress-parbati-ghosh-passes-away-275778 |title=Veteran Ollywood actress Parbati Ghosh passes away {{!}} OTV |date=12 February 2018 |language=en-US |access-date=28 February 2019 |archive-date=1 માર્ચ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301074437/https://odishatv.in/odisha/body-slider/veteran-ollywood-actress-parbati-ghosh-passes-away-275778 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eodishasamachar.com/en/odishas-first-female-filmmaker-parbati-ghose-passes-away-condolences-pour-in/ |title=Odisha's first female filmmaker Parbati Ghose passes away, condolences pour in {{!}} Odisha Samachar |last=kanungo_bbsr |language=en-US |access-date=28 February 2019 |archive-date=1 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301074427/https://eodishasamachar.com/en/odishas-first-female-filmmaker-parbati-ghose-passes-away-condolences-pour-in/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમણે 'પ્રશ્ન' અને 'સોપાન' જેવી હિન્દી અને બંગાળી ભાષાની ટેલિફિલ્મ્સમાં પણ કામ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/parbati-ghose---s-1st-death-anniv-today.html |title=Parbati Ghose's 1st death anniv today |last=Pioneer |first=The |website=The Pioneer |language=en |access-date=28 February 2019 |archive-date=1 માર્ચ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301013339/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/parbati-ghose---s-1st-death-anniv-today.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ સિવાય તેઓ ૧૯૭૧માં 'સંસાર' ફિલ્મમાં પણ જોવા મળ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/veteran-odia-cine-actress-parbati-ghosh-dies-1167655-2018-02-12 |title=Veteran Odia cine actress Parbati Ghosh dies |author=P. T. I. |date=12 February 2018 |magazine=India Today |language=en |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2018/feb/13/first-odia-woman-director-parvati-ghosh-dead-1772578.html |title=First Odia woman director Parvati Ghosh dead |website=The New Indian Express |date=13 February 2018 |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://orissadiary.com/veteran-odia-cine-actress-parbati-ghosh-passed-away-cm-naveen-patnaik-dharmendra-pradhan-condole-death/ |title=Veteran Odia cine actress Parbati Ghosh passed away, CM Naveen Patnaik, Dharmendra Pradhan condole her death |last=bureau |first=Odisha Diary |date=12 February 2018 |website=OdishaDiary |language=en-US |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;

નિર્દેશક અને નિર્માતા તરીકે તેમની છેલ્લી ફિલ્મ ૧૯૯૮માં આવેલી 'સાલબેગ' હતી.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Anwesha |last=Ambaly |title=Fraternity mourns actress |url=https://www.telegraphindia.com/states/odisha/fraternity-mourns-actress-208113 |work=The Telegraph (Calcutta) |date=13 February 2018 |access-date=7 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307141621/https://www.telegraphindia.com/states/odisha/fraternity-mourns-actress-208113 |archive-date=7 March 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ફિલ્મોગ્રાફી ==
* શ્રી જગન્નાથ (૧૯૪૯) (બાળ કલાકાર)
* આમારી ગામ ઝુઆ (૧૯૫૩)
* ભાઈ ભાઈ (૧૯૫૬)
* મા (૧૯૫૯) (નિર્માતા)
* લક્ષ્મી (૧૯૬૨) (નિર્માતા, સહ-દિગ્દર્શક અને અભિનેતા)
* કા (૧૯૬૫) (નિર્માતા, સહ-દિગ્દર્શક અને અભિનેતા)
* સ્ત્રી (૧૯૬૮) (નિર્માતા, સહ-દિગ્દર્શક અને અભિનેતા)
* સંસાર (૧૯૭૧)
* છ માણા આઠ ગુંઠ (૧૯૮૬) (નિર્માતા અને દિગ્દર્શક)
* સાલબેગ (૧૯૯૮) (નિર્માતા અને દિગ્દર્શક)
* પ્રશ્ન (ટેલિફિલ્મ)
* સોપાન (ટેલિફિલ્મ)

== અંગત જીવન ==
૧૯૫૯માં, તેમણે ગૌરપ્રસાદ ઘોષ સાથે લગ્ન કર્યા અને પાર્વતી ઘોષ નામ અપનાવ્યું, જે તેમના સાસરિયાઓ દ્વારા તેમને આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kalingatv.com/state/veteran-ollywood-actress-parbati-ghosh-dies-85-cm-naveen-condoles/ |title=Veteran Ollywood Actress Parbati Ghosh dies at 85, CM Naveen condoles |date=12 February 2018 |publisher=KalingaTV |language=en-US |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;

== અવસાન ==
૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ના રોજ ૮૪ વર્ષની વયે ભુવનેશ્વરમાં પાર્વતી ઘોષનું અવસાન થયું હતું. ઓડિશાની રાજ્ય સરકારે તેમના સન્માનમાં સરકારી સન્માન સાથે અંતિમ સંસ્કાર કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pragativadi.com/veteran-odia-film-actress-parbati-ghosh-no/ |title=Veteran Odia film actress Parbati Ghosh no more |date=12 February 2018 |website=Pragativadi: Leading Odia Dailly |language=en-US |access-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301074545/http://www.pragativadi.com/veteran-odia-film-actress-parbati-ghosh-no/ |archive-date=1 March 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.womanodisha.com/veteran-odia-actress-director-parbati-ghosh-dies-at-85/ |title=Veteran Odia actress-director Parbati Ghosh dies at 85 {{!}} FlatNews |language=en-US |access-date=28 February 2019}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ઓરિસ્સાના મુખ્ય પ્રધાન નવીન પટનાયકે પાર્વતી ઘોષ અને સ્થાનિક તેમજ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં તેમના યોગદાનને શ્રદ્ધાંજલિ આપતાં નોંધ્યું હતું કે, &quot;તેઓ એક જ સમયે અભિનેત્રી, દિગ્દર્શક અને નિર્માતા હતા. ઓડિયા સિનેમાના શરૂઆતના દિવસોમાં, તેમણે એકલે હાથે તેને એક નવા સ્તરે પહોંચાડ્યું હતું. જ્યારે મહિલા સશક્તિકરણ જેવો વિચાર પણ સાંભળવા મળતો નહોતો, ત્યારે તેમને મહિલા સશક્તિકરણના પ્રતીક તરીકે ગણવામાં આવતા હતા. તેમની વિદાય એ આપણા ઉદ્યોગ અને રૂપેરી પડદાની દુનિયા માટે મોટી ખોટ છે. ઓડિયા સિનેમામાં તેમના યોગદાન માટે તેમને હંમેશા યાદ રાખવામાં આવશે.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/veteran-odia-actress-parbati-ghosh-dead-118021200331_1.html |title=Veteran Odia actress Parbati Ghosh dead |last=IANS |date=12 February 2018 |work=Business Standard India |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mycitylinks.in/i-lost-my-mother-again-kuna-tripathy |title=I Lost My Mother Again: Kuna Tripathy |website=Mycitylinks- Bhubaneswar {{!}} Cuttack {{!}} Puri |language=en |access-date=28 February 2019}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:૧૯૪૨માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૧૮માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:અભિનેત્રી]]</text>
      <sha1>auihyy06ojqi1mkkphr91n10zbo6frg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સાન્તા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, કોચી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154843</id>
    <revision>
      <id>903488</id>
      <parentid>903199</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>903488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25088" sha1="o1oiun4bhnusrvppfspltsj8tj06qpl" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name               = સાન્તા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા
| image              = Santa Cruz Basilica - 200 MP 03.jpg
| image_size         = 300px
| caption            = સાન્તા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા
| pushpin_map        = India Kerala
| coordinates        = {{Coord|9.965|76.243|type:landmark_region:IN|display=title,inline}}
| location           = {{Flagicon|India}}, [[ફોર્ટ કોચી]], [[કોચી]], કેરળ
| website            = [https://www.dioceseofcochin.org/parish/santa-cruz-basilica-estd1505 www.dioceseofcochin.org]
}}

'''સાંતાક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા''', જેને '''કોટ્ટા પલ્લી''' અથવા '''કોટ્ટેપલ્લી''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે કોચીના [[ફોર્ટ કોચી]]માં સ્થિત છે. તે ભારતની ચોત્રીસ બેસિલિકામાંની એક અને કેરળની નવ બેસિલિકામાંની એક છે. કેરળની આ વારસાગત ઇમારત તેની ઇન્ડો-યુરોપિયન અને ગોથિક વાસ્તુશૈલી માટે જાણીતી છે. તે કોચીના ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ના કેથેડ્રલ ચર્ચ તરીકે સેવા આપે છે.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-01/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-02/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-03/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-09/&gt;

કોચીના રાજાની પરવાનગી મેળવ્યા પછી મૂળ રૂપે ૧૫૦૫માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલી, તેને ૧૫૫૮માં પોપ પાલ ચોથા દ્વારા કેથેડ્રલનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. ૧૭મી સદીમાં કોચીમાં આવેલા ડચ વિજેતાઓ દ્વારા કેથોલિક ઇમારતોનો નાશ કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં, આ કેથેડ્રલ સુરક્ષિત રહ્યું હતું. જો કે, પાછળથી આવેલા અંગ્રેજોએ ૧૭૯૫માં તેને તોડી પાડ્યું હતું, અને કોચીના તત્કાલીન બિશપ જોઆઓ ગોમેસ ફેરેઈરા દ્વારા ૧૮૮૭માં એક નવી રચનાનું નિર્માણ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ નવી ઇમારતને ૧૯૦૫માં પવિત્ર જાહેર કરવામાં આવી હતી અને ૧૯૮૪માં પોપ જ્હોન પૉલ બીજા દ્વારા તેને બેસિલિકા તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવી હતી.

સાંતાક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા એ ભારતના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી પ્રભાવશાળી ચર્ચોમાંનું એક છે, જે વર્ષભર પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. તે માત્ર ભક્તિનું સ્થળ નથી પણ ઐતિહાસિક મહત્વનું કેન્દ્ર પણ છે, જે સ્થાપત્ય અને કલાત્મક ભવ્યતાથી સંપન્ન છે.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-04/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-05/&gt;

== ઇતિહાસ ==
=== પોર્ટુગીઝ મિશનરીઓ અને સાન્તાક્રુઝ ચર્ચ : ૧૫૦૫ – ૧૫૫૮ ===
[[File:View of Cochin.jpg|Santa Cruz Church in 1505|left|frameless]]
સેન્ટ ક્રૂઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકાનું ઉદ્‌ગમ ૨૬ નવેમ્બર ૧૫၀၀ના રોજ કેપ્ટન પેડ્રો અલ્વારેસ ક્રાબલના નેતૃત્વમાં આવેલા બીજા પોર્ટુગીઝ કાફલાના આગમન પછીની મહત્ત્વની ઐતિહાસિક ઘટનાઓ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. ૧૩ જહાજો અને ૧૮ પાદરીઓ ધરાવતા પોર્ટુગીઝ કાફલાએ કોચી (કોહિમ) રાજ્યના તે સમયના રાજા ઉન્ની ગોડા વર્મા તિરુમુલપાદુનો સદ્ભાવ ઝડપથી જીતી લીધો હતો, જેમણે ચાર પાદરીઓને કોચી અને તેની આસપાસના પ્રારંભિક ખ્રિસ્તી સમુદાયોમાં પ્રેરિત કાર્ય (ધર્મપ્રચાર) કરવાની મંજૂરી આપી હતી.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-08/&gt; પોર્ટુગીઝ મિશનરીઓએ ૧૫૦૦માં પોર્ટુગીઝ મિશનની સ્થાપના કરી હતી. કોચીના રાજા દ્વારા મળેલા આ ઉષ્માભર્યા સ્વાગતથી કોઝિકોડ (કાલિકટ)ના ઝામોરિને કોચીના રાજ્ય સામે યુદ્ધની જાહેરાત કરી. ૧૫૦૫માં, ડૉમ અફોન્સો દ અલ્બુકર્કના નેતૃત્વ હેઠળના પોર્ટુગીઝ દળોએ કોચીના રાજાનું સફળતાપૂર્વક રક્ષણ કર્યું.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-10/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-12/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-06/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-07/&gt; તેમના સમર્થનથી કૃતજ્ઞ થઈને, રાજાએ તેમને પોર્ટુગીઝ કિલ્લો 'ઇમેન્યુઅલ' ([[ફોર્ટ કોચી]]) બાંધવાની અને ક્વિલોન (કોલ્લમ) સાથે વેપારી સંબંધો સ્થાપવાની મંજૂરી આપી. આનાથી પૂર્વીય પોર્ટુગીઝ સામ્રાજ્યનો પાયો નંખાયો.&lt;ref name=Chisholm&gt;{{harvnb|Chisholm|1911|page=526}}&lt;/ref&gt;

૧૫૦૫માં વધુ વિકાસ થતાં, પોર્ટુગીઝ ભારતના (એસ્ટેડો દા ઇન્ડિયા) પ્રથમ વાઈસરોય&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Marjay |first1=Frederic Pedro |title=Portugal, Pioneer of New Horizons: Documentary Proof of Portuguese Priority in Discovering the Secrets of the Globe |last2=Habsburg |first2=Otto von |publisher=Livraria Bertrand |year=1965 |location=Lisboa |pages=34}}&lt;/ref&gt; ડૉમ ફ્રાન્સિસ્કો દે અલ્મેડાએ, કોચીના રાજા પાસેથી કોચી પરના કિલ્લા 'મેન્યુઅલ'ના વધુ પોર્ટુગીઝ કિલ્લેબંધી માટેની પરવાનગી મેળવી અને પથ્થર તથા ચૂનાનો ઉપયોગ કરીને બે ચર્ચો — સેન્ટ ક્રૂઝ બેસિલિકા (૧૫૦૫) અને સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ (૧૫૦૬) — બનાવવાની મંજૂરી મેળવી. આ પ્રકારનું બાંધકામ અભૂતપૂર્વ હતું, કારણ કે સ્થાનિક રૂઢિચુસ્તતા સામાન્ય રીતે આવાં સામગ્રીઓ માત્ર રાજમહેલો કે મંદિરો માટે જ અનામત રાખતી હતી.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11/&gt; આ ચર્ચનો પાયો ૪ મે ૧૫૦૫ ના રોજ નાખવામાં આવ્યો હતો, જે પવિત્ર ક્રોસની શોધના તહેવાર સાથે સંરેખિત હતો. પૂર્ણ થયા પછી, ચર્ચનું નામ 'સાંતા ક્રુઝ' રાખવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ થાય છે 'પવિત્ર ક્રોસ'.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13/&gt; આ સ્થળ શરૂઆતમાં હાલના ફોર્ટ કોચીના ચિલ્ડ્રન્સ પાર્કની પૂર્વ બાજુએ સ્થિત હતી.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13/&gt;

=== કેથેડ્રલ તરીકેનો દરજ્જો અને ધ્વંસ: ૧૫૫૮ - ૧૭૯૫ ===
૧૫૫૮માં, પોપ પાલ ચોથાએ સેન્ટ ક્રૂઝ ચર્ચને કેથેડ્રલના દરજ્જો આપ્યો. આ ઘટના ૧૫૫૭માં ગોવા આર્કડાયોસિસની એક સ્વતંત્ર આર્કબિશપ તરીકેની સ્થાપના પછી બની હતી, જેમાં ભારતની પ્રથમ ડાયોસિસ પૈકીની એક એવી નવી રચાયેલી કોચીની ડાયોસિસને મલાક્કાની ડાયોસિસ સાથે તેની સફ્રગન ડાયોસીસ તરીકે સામેલ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-15/&gt; આનાથી સમગ્ર પૂર્વીય પંથકને ગોવાના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ લાવવામાં આવ્યું,, જેની સરહદો દક્ષિણ આફ્રિકામાં ગુડ હોપની ભૂશિરથી લઈને પૂર્વ એશિયામાં બર્મા, ચીન અને જાપાન સુધી વિસ્તરેલી હતી.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11/&gt;

જ્યારે ડચ લોકોએ ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો, ત્યારે તેમણે તે વિસ્તારની કેથોલિક ઇમારતો સહિતના મોટાભાગના પોર્ટુગીઝ સ્થાપનોનો નાશ કર્યો. જો કે, સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ અને સેન્ટ ક્રૂઝ કેથેડ્રલ સુરક્ષિત રહ્યા હતા. પ્રથમ ચર્ચ તેની મૂળ સ્થિતિમાં ચાલુ રહ્યું, જ્યારે બીજા (સેન્ટ ક્રૂઝ) કેથેડ્રલનો ડચ લોકો દ્વારા શસ્ત્રોના ગોડાઉન તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-01/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;

પાછળથી, જ્યારે ૨૦ ઓક્ટોબર ૧૭૯૫ના રોજ બ્રિટિશરોએ ડચ લોકોને હાંકી કાઢ્યા, ત્યારે તેમણે સમાન હેતુ માટે ચર્ચનો ઉપયોગ ચાલુ રાખ્યો અને તેનો ગોડાઉન (વખાર) તરીકે ઉપયોગ કર્યો. ૧૮૦૬માં, તેમણે સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલને તોડી પાડ્યું.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-16/&gt; આ બ્રિટિશરોની આ પ્રદેશમાં કેથોલિક માળખાકીય સુવિધાઓને નાબૂદ કરવાની વ્યાપક રણનીતિનો એક ભાગ હતો. આ વિનાશ છતાં, કેથેડ્રલનો એક ભાગ સ્મારક તરીકે બચી ગયો હતો. તોડી પાડવામાં આવેલા કેથેડ્રલનો સુશોભિત ગ્રેનાઈટનો એક સ્તંભ સાચવીને રાખવામાં આવ્યો છે અને હાલમાં તે વર્તમાન બેસિલિકા પરિસરના દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણામાં સ્થિત છે.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-01/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-06/&gt;

=== વર્તમાન સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકાનું નિર્માણ : ૧૮૮૬ – વર્તમાન ===
બ્રિટિશરો દ્વારા તેને તોડી પાડવામાં આવ્યાના લગભગ એક સદી પછી, કોચિનના મિશનરી અને બિશપ તરીકે સેવા આપનાર બિશપ જોઆઓ ગોમ્સ ફેરેરા (૧૮૮૭–૧૮૯૭) એ કેથેડ્રલના પુનઃનિર્માણની આગેવાની લીધી અને તેની નિર્માણ યોજના શરૂ કરી. જોકે, તેમના ઉત્તરાધિકારી બિશપ માટેઉસ ડી ઓલિવિરા ઝેવિયરે (૧૮૯૭–૧૯૦૮) તેના પૂર્ણ નિર્માણની દેખરેખ રાખી હતી. ૧૯ નવેમ્બર ૧૯૦૫ના રોજ, દમણના બિશપ, બિશપ સેબેસ્ટિયાઓ જોસ પેરેરાએ કેથેડ્રલને પવિત્ર (અર્પણ) કર્યું. તેની પ્રાચીનતા, કલાત્મક મહત્વ અને ઐતિહાસિક અગત્યતાને ધ્યાનમાં રાખીને, પોપ જોન પોલ બીજાએ ૨૩ ઓગસ્ટ ૧૯૮૪ના રોજ &quot;કોન્સ્ટેટ સેન ટેમ્પલમ સેન્ટે ક્રુસિ&quot; નામના વિશેષ વટહુકમ (ડિક્રી) દ્વારા સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલને બેસિલિકાનો પ્રતિષ્ઠિત દરજ્જો આપ્યો.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-15/&gt;

બેસિલિકા તેની મુખ્યત્વે સફેદ રંગની બાહ્ય દિવાલો અને આછા પેસ્ટલ રંગોથી સજ્જ આંતરિક ભાગ વચ્ચેના વિરોધાભાસથી અલગ તરી આવે છે. બે ભવ્ય શિખરો (સ્પાયર્સ) ધરાવતી આ ઇમારત ગોથિક અને ઇન્ડો-યુરોપિયન સ્થાપત્ય શૈલીનું મિશ્રણ દર્શાવે છે. અહીંના સ્તંભો પર જટિલ ભીંતચિત્રો (ફ્રેસ્કો અને મ્યુરલ્સ) કંડારેલા છે, જેમાં ઈસુ ખ્રિસ્તના ક્રોસ પરના કષ્ટ અને મૃત્યુને દર્શાવતા સાત મોટા કેનવાસ પેઇન્ટિંગ્સનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં લિયોનાર્ડો દા વિંચીની શ્રેષ્ઠ કૃતિથી પ્રેરિત 'ધ લાસ્ટ સપર'નું આકર્ષક ચિત્ર પણ સામેલ છે. વધુમાં, બેસિલિકાની ભવ્યતામાં અહીંની અદ્ભુત રંગીન કાચની બારીઓ અને ઈસુ ખ્રિસ્તના 'વિયા ક્રુસિસ' (ક્રોસના માર્ગ)ના દૃશ્યો દર્શાવતા છતના ચિત્રો વધારો કરે છે.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-06/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-07/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-08/&gt; મુખ્ય વેદી (અલ્તાર) સહિત આ તમામ કલાત્મક સજાવટ પ્રખ્યાત ઇટાલિયન ચિત્રકાર ફાધર એન્ટોનિયો મોસ્ચેની અને મંગલોરના તેમના શિષ્ય ફાધર ડી ગામા દ્વારા કુશળતાપૂર્વક તૈયાર કરવામાં આવી હતી. ફાધર એન્ટોનિયો મોસ્ચેનીનું કેથેડ્રલના ઉદ્ઘાટનના માત્ર ચાર દિવસ પહેલાં, ૧૫ નવેમ્બર ૧૯૦૫ના રોજ અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-15/&gt;

બેસિલિકામાં ચર્ચની જમણી બાજુએ ઈસુ ખ્રિસ્તના પવિત્ર ક્રોસનો અવશેષ (રેલિક) રાખવામાં આવ્યો છે. ઉપરાંત, ચર્ચની બહાર 'અવર લેડી ઓફ ફાતિમા'ને સમર્પિત એક પવિત્ર સ્થળ (શ્રાઇન) પણ આવેલું છે.

== ચિત્રવિથિકા ==
&lt;gallery&gt;
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|કેથેડ્રલનો રવેશ
File:Back- santa cruz basilica.JPG|પાછળની બાજુ
File:Ceiling of Santa Cruz Basilica.JPG|ચર્ચની છત
File:Santa Cruz Basilica Cochin ceiling paintings.jpg|છતના ચિત્રો 
File:Church Jesus BN3Q4151.jpg|વેદી ક્રુસિફિક્સ 
File:Inside santa cruz basilica, cochin.JPG|આંતરિક ચિત્રો
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04d.jpg|કેથેડ્રલની બાજુનું દૃશ્ય
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04f.jpg|આંતરિક દૃશ્ય
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04i.jpg|છત પરનું ચિત્ર
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04j.jpg|વેદીનું દૂરનું દૃશ્ય
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04m.jpg|શાઇન ઑફ અવર લૅડી
File:Pillar monument at Santa Cruz Basilica 02.jpg|સંરક્ષિત સ્મારક - ૧૫૦૫ના સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલનો સ્તંભ 
File:Santa Cruz Basilica, Kochi altar 03.jpg|મુખ્ય વેદી
File:Santa Cruz Basilica rear-side.jpg|પાછળનો ભાગ
File:Santa Cruz Basilica side shrine.jpg|તીર્થ
File:Stained glass window of Santa Cruz Basilica, Kochi 02.jpg|રંગીન કાચવાળી બારીઓ
File:Stained glass window of Santa Cruz Basilica, Kochi.jpg|બારી
File:Statues of Santa Cruz Basilica, Kochi 03.jpg|પાર્શ્વ વેદી
File:Statues of Santa Cruz Basilica, Kochi 04.jpg|પવિત્ર ક્રોસના અવશેષ
File:Santa Cruz Basilica..JPG|ચર્ચની બહાર શિલાલેખ
&lt;/gallery&gt;

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|30em|refs=

 &lt;!-- Please note that references should be placed below this line with proper tag names for easier handling. Ensure that the reference tag is included in the main body of the Wikipedia article to avoid reference errors. --&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-01&gt;{{cite web|url=https://www.dioceseofcochin.org/parish/santa-cruz-basilica-estd1505 |title=Diocese of Cochin Official page - Santa Cruz Basilica (Estd.1505)|publisher=dioceseofcochin.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-02&gt;{{cite web|url=http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/coch1.htm |title=GCatholic - Diocese of Cochin|publisher=gcatholic.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-03&gt;{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dcchn.html |title=Catholic Hierarchy - Dioecesis Coccinensis)|publisher=catholic-hierarchy.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-04&gt;{{cite web|url=https://www.newadvent.org/cathen/04076a.htm|title=Catholic Encyclopedia – Diocese of Cochin|publisher=newadvent.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-05&gt;{{cite web|url=http://www.come2india.org/indian-basilicas.html|title=Basilicas in India|publisher=come2india.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-06&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/directory/dioceses/india-cochin/57|title=Union of Catholic news -Diocese of Cochin|publisher=ucanews.com|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-07&gt;{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/santa-cruz-cathedral-basilica/articleshow/46996765.cms |title=Santa Cruz Cathedral Basilica|publisher=timesofindia.indiatimes.com|first=Anuradha|last=Shankar|date=13 July 2017|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-08&gt;{{cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/03/27/to-the-basilicas-this-easter-kerala-travel.html|title=Take a spiritual journey to the eight Basilicas this Easter|publisher=onmanorama.com|first=Maya|last=Mohan|date=31 May 2018|access-date=5 June 2024|archive-date=5 જૂન 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240605135209/https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/03/27/to-the-basilicas-this-easter-kerala-travel.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-09&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/directory/pilgrimages/indias-santa-cruz-cathedral-a-repository-of-portuguese-heritage/240|title=India’s Santa Cruz Cathedral, a repository of Portuguese heritage|publisher=ucanews.com|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-10&gt;{{cite web|url=https://www.sahapedia.org/history-cochin-royal-family-tracing-journey-perumpadappu-swarupam|title=History of the Cochin Royal Family: Tracing the Journey of Perumpadappu Swarūpam|publisher=sahapedia.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11&gt;{{cite web|url=https://alphathalassery.org/user_files/downloads/fa9d6e04c1fcda0e4ed879e98f104614.pdf|title=Indian Church History|publisher=alphathalassery.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-12&gt;{{cite web|url=https://www.cochinroyalhistory.org/pages.php?menu_id=2&amp;submenu_id=2&amp;submenu2_id=3|title=History of the Cochin Royal Family: Portuguese Period - Arrival of Cabral|publisher=sahapedia.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13&gt;{{cite web|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-histories-santa-cruz-basilicas-italian-artist/article6748991.ece |title=Hidden Histories: Santa Cruz Basilica’s Italian artist|publisher=hindu.com|date=2 Jan 2015|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14&gt;{{cite web|url=https://catholicshrinebasilica.com/santa-cruz-cathedral-basilica-kochi/ |title=History of Santa Cruz Basilica|publisher=catholicshrinebasilica.com|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-15&gt;{{cite web|url=https://www.newadvent.org/cathen/05001a.htm|title=Catholic Encyclopedia – Archdiocese of Goa|publisher=newadvent.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-16&gt;{{cite web|url=https://www.dioceseofcochin.org/diocese/history|title=History: Diocese (dioceseofcochin.org) |publisher=dioceseofcochin.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commons category|Santa Cruz Basilica|સાન્તા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, કોચી}}</text>
      <sha1>o1oiun4bhnusrvppfspltsj8tj06qpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:વિક્રમસિંહ દિનેશસિંહ ઝાલા</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154938</id>
    <revision>
      <id>903450</id>
      <timestamp>2026-08-09T12:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>903450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="c224fnv3e6wsez4tm4nzkdkfzrc25b1" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=વિક્રમસિંહ દિનેશસિંહ ઝાલા}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૮:૨૨, ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>c224fnv3e6wsez4tm4nzkdkfzrc25b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:SilentSpike</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154939</id>
    <redirect title="સભ્યની ચર્ચા:ExtrapolatingVanquisher" />
    <revision>
      <id>903456</id>
      <timestamp>2026-08-09T17:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Deepfriedokra</username>
        <id>61777</id>
      </contributor>
      <comment>Deepfriedokraએ [[સભ્યની ચર્ચા:SilentSpike]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:ExtrapolatingVanquisher]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/SilentSpike|SilentSpike]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/ExtrapolatingVanquisher|ExtrapolatingVanquisher]]&quot;</comment>
      <origin>903456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="6eik99i0ppbp8s34vxrh6les7fegbrn" xml:space="preserve">#REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:ExtrapolatingVanquisher]]</text>
      <sha1>6eik99i0ppbp8s34vxrh6les7fegbrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Chauhan Vijaybhai devahibhai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154940</id>
    <revision>
      <id>903457</id>
      <timestamp>2026-08-09T17:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>903457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="6wdp9fkwp8v2be9axf45eep3bahlgsq" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Chauhan Vijaybhai devahibhai}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૩:૧૬, ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>6wdp9fkwp8v2be9axf45eep3bahlgsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903459</id>
      <parentid>903457</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chauhan Vijaybhai devahibhai</username>
        <id>88542</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Add</comment>
      <origin>903459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6536" sha1="o4o2o8qgie6trtejsukc72j3pqixdsz" xml:space="preserve">{{User page}}

'''Chauhan VijayBhai devahibhai'''

નમસ્કાર,

મારું નામ '''Chauhan VijayBhai devahibhai''' છે. હું [[TempleHistory.in]] સાથે જોડાયેલો છું અને ગુજરાતના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક તથા ઐતિહાસિક વારસા અંગે માહિતી એકત્રિત કરીને તેને લોકો સુધી પહોંચાડવામાં રસ ધરાવું છું.

== TempleHistory.in ==

'''TempleHistory.in''' ગુજરાતી તથા અંગ્રેજી ભાષામાં મંદિરો, ધાર્મિક સ્થળો, તેમની સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ અને ઇતિહાસ અંગે માહિતી પ્રકાશિત કરતી વેબસાઇટ છે.

વેબસાઇટ પર વિવિધ મંદિરો અને ધાર્મિક સ્થળો વિશે ઇતિહાસ, પૌરાણિક માન્યતાઓ, સ્થાનિક લોકવાયકા, મૌખિક પરંપરાઓ, મંદિર સુધી પહોંચવાની માહિતી અને અન્ય ઉપયોગી વિગતો રજૂ કરવામાં આવે છે.

* [https://templehistory.in/ TempleHistory.in]

== ગીર સોમનાથ વિસ્તારનું કાર્ય ==

ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં આવેલા ગીર સોમનાથ જિલ્લાના નાના-મોટા ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસો ધરાવતા સ્થળો અંગે માહિતી એકત્રિત કરીને તેને લોકો સુધી પહોંચાડવાનું કાર્ય કરવામાં આવે છે.

આ કાર્ય અંતર્ગત ગીર સોમનાથ વિસ્તારનાં હિન્દુ મંદિરો, ધાર્મિક સ્થળો, તીર્થસ્થળો, સ્થાનિક સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ તથા તેમની સાથે જોડાયેલી દંતકથાઓ અને લોકવાયકાઓ અંગે માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

આ વિસ્તારમાં સ્થાનિક લોકોમાં મૌખિક રીતે પેઢી દર પેઢી સાંભળવા મળતી વિવિધ લોકવાયકાઓ અને પરંપરાગત માન્યતાઓને લેખના સ્વરૂપમાં રજૂ કરીને વાચકો સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

== લોકવાયકા અને મૌખિક પરંપરાનું દસ્તાવેજીકરણ ==

ગીર સોમનાથ વિસ્તારનાં અનેક ધાર્મિક સ્થળો સાથે સ્થાનિક લોકોમાં વિવિધ દંતકથાઓ, લોકવાયકાઓ અને પરંપરાગત માન્યતાઓ પ્રચલિત છે.

આવી મૌખિક પરંપરાઓ સ્થાનિક સમાજની ધાર્મિક આસ્થા, સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને સામૂહિક સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. આવી માહિતીને લેખિત અને ડિજિટલ સ્વરૂપમાં રજૂ કરીને ભવિષ્યની પેઢી સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

લોકવાયકા અને પરંપરાગત માન્યતાઓને સ્થાનિક માન્યતા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે અને તેને પ્રમાણિત ઐતિહાસિક તથ્ય તરીકે રજૂ કરવાનો હેતુ નથી.

== માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડવાનો હેતુ ==

ગીર સોમનાથ અને સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા અનેક નાના-મોટા ધાર્મિક તથા સાંસ્કૃતિક સ્થળો વિશેની માહિતી ઘણી વખત સ્થાનિક સ્તરે જ જાણીતી હોય છે.

આવા સ્થળો, તેમની સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ, પરંપરાઓ અને ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક માહિતીને લેખ સ્વરૂપે રજૂ કરીને તેને વ્યાપક વાચકવર્ગ સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

આ કાર્યનો હેતુ સ્થાનિક ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસા અંગેની માહિતીને ડિજિટલ સ્વરૂપે દસ્તાવેજીકૃત કરવો અને લોકો માટે તેને સરળતાથી ઉપલબ્ધ બનાવવાનો છે.

== TempleHistory.in પરના મુખ્ય વિષયો ==

* મંદિર ઇતિહાસ
* ધાર્મિક સ્થળોની માહિતી
* પૌરાણિક માન્યતાઓ
* સ્થાનિક લોકવાયકા
* મૌખિક પરંપરાઓ
* સાંસ્કૃતિક વારસો
* ઐતિહાસિક સ્થળોની માહિતી
* મંદિર સુધી પહોંચવાની માહિતી
* દર્શન અને આરતીની માહિતી
* ગુજરાતના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાની માહિતી

== બાહ્ય કડીઓ ==

* [https://templehistory.in/ TempleHistory.in]</text>
      <sha1>o4o2o8qgie6trtejsukc72j3pqixdsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Kajal rushikesh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154941</id>
    <revision>
      <id>903458</id>
      <timestamp>2026-08-09T17:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>903458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="293" sha1="eiza1d5s8willhdsmcobu9tbi4xv4vz" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kajal rushikesh}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૩:૨૧, ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>eiza1d5s8willhdsmcobu9tbi4xv4vz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ramanandi Sampradaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154942</id>
    <revision>
      <id>903460</id>
      <timestamp>2026-08-09T18:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kajal rushikesh</username>
        <id>88543</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1367953694|Ramanandi Sampradaya]]&quot;</comment>
      <origin>903460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1478" sha1="76w7pym25le2pqwmwywlqmjg0ruqpq0" xml:space="preserve">વૈષ્ણવ ''[[સંપ્રદાય]]'' ૫૨ પેટા શાખાઓમાંથી, જે ચાર વૈષ્ણવ સંપ્રદાયોમાં વહેંચાયેલી છે, તેમાંથી ૩૬ શાખાઓ રામાનંદીના કબજામાં છે. આ સંપ્રદાય મુખ્યત્વે [[રામ]], [[સીતા]], [[હનુમાન]] અને [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુના]] [[દશાવતાર|અવતારોની]] પૂજા પર ભાર મૂકે છે. તેઓ રામ અને સીતાને પરમ પરમ માને છે જે એકબીજાથી અલગ નથી. તેની સ્થાપના ૧૪મી સદીના વૈષ્ણવ સંત રામાનંદ દ્વારા કરવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. &lt;ref name=&quot;schomer&quot;&gt;Schomer and McLeod (1987), The Sants: Studies in a Devotional Tradition of India, Motilal Banarsidass, {{ISBN|9788120802773}}, pages 4-6&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;selva&quot;&gt;Selva Raj and William Harman (2007), Dealing with Deities: The Ritual Vow in South Asia, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791467084}}, pages 165-166&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lochtefeld&quot;&gt;James G Lochtefeld (2002), The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z, Rosen Publishing, {{ISBN|978-0823931804}}, pages 553-554&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>76w7pym25le2pqwmwywlqmjg0ruqpq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903490</id>
      <parentid>903460</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>પાનું દૂર કરવા પ્રસ્તાવ</comment>
      <origin>903490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="1owqsthd6ej3umr0sxyqq4w3tpkxswx" xml:space="preserve">{{delete}}
વૈષ્ણવ ''[[સંપ્રદાય]]'' ૫૨ પેટા શાખાઓમાંથી, જે ચાર વૈષ્ણવ સંપ્રદાયોમાં વહેંચાયેલી છે, તેમાંથી ૩૬ શાખાઓ રામાનંદીના કબજામાં છે. આ સંપ્રદાય મુખ્યત્વે [[રામ]], [[સીતા]], [[હનુમાન]] અને [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુના]] [[દશાવતાર|અવતારોની]] પૂજા પર ભાર મૂકે છે. તેઓ રામ અને સીતાને પરમ પરમ માને છે જે એકબીજાથી અલગ નથી. તેની સ્થાપના ૧૪મી સદીના વૈષ્ણવ સંત રામાનંદ દ્વારા કરવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. &lt;ref name=&quot;schomer&quot;&gt;Schomer and McLeod (1987), The Sants: Studies in a Devotional Tradition of India, Motilal Banarsidass, {{ISBN|9788120802773}}, pages 4-6&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;selva&quot;&gt;Selva Raj and William Harman (2007), Dealing with Deities: The Ritual Vow in South Asia, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791467084}}, pages 165-166&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;lochtefeld&quot;&gt;James G Lochtefeld (2002), The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z, Rosen Publishing, {{ISBN|978-0823931804}}, pages 553-554&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>1owqsthd6ej3umr0sxyqq4w3tpkxswx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્ય:Chauhan Vijaybhai devahibhai</title>
    <ns>2</ns>
    <id>154943</id>
    <revision>
      <id>903461</id>
      <timestamp>2026-08-09T18:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chauhan Vijaybhai devahibhai</username>
        <id>88542</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>903461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8184" sha1="n6sqyg8yyu7vxwqiso2r1d6lf5875vi" xml:space="preserve">{{User page}}

'''Chauhan VijayBhai devasibhai'''

નમસ્કાર,

મારું નામ '''Chauhan VijayBhai devasibhai''' છે. હું [[TempleHistory.in]] સાથે જોડાયેલો છું અને ગુજરાતના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક તથા ઐતિહાસિક વારસા અંગે માહિતી એકત્રિત કરીને તેને લોકો સુધી પહોંચાડવામાં રસ ધરાવું છું.

== TempleHistory.in ==
'''TempleHistory.in''' ગુજરાતી તથા અંગ્રેજી ભાષામાં મંદિરો, ધાર્મિક સ્થળો, ધાર્મિક પરંપરાઓ અને તેમના ઇતિહાસ અંગે માહિતી પ્રકાશિત કરતી વેબસાઇટ છે.

વેબસાઇટ પર વિવિધ મંદિરો અને ધાર્મિક સ્થળો વિશે ઇતિહાસ, પૌરાણિક માન્યતાઓ, સ્થાનિક લોકવાયકા, મૌખિક પરંપરાઓ, મંદિર સુધી પહોંચવાના માર્ગ અને અન્ય ઉપયોગી માહિતી રજૂ કરવામાં આવે છે.

* [https://templehistory.in/ TempleHistory.in]

== ગીર સોમનાથ વિસ્તારનું કાર્ય ==
ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં આવેલા ગીર સોમનાથ જિલ્લાના નાના-મોટા ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસો ધરાવતા સ્થળો અંગે માહિતી એકત્રિત કરીને તેને લોકો સુધી પહોંચાડવાનું કાર્ય કરવામાં આવે છે.

આ કાર્ય અંતર્ગત ગીર સોમનાથ વિસ્તારનાં હિન્દુ મંદિરો, ધાર્મિક સ્થળો, તીર્થસ્થળો, સ્થાનિક સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ તથા તેમની સાથે જોડાયેલી દંતકથાઓ અને લોકવાયકાઓ અંગે માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

આ વિસ્તારમાં સ્થાનિક લોકોમાં મૌખિક રીતે પેઢી દર પેઢી સાંભળવા મળતી વિવિધ લોકવાયકાઓ અને પરંપરાગત માન્યતાઓને લેખના સ્વરૂપમાં રજૂ કરીને ગુજરાત તથા દેશ-વિદેશના વાચકો સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

== લોકવાયકા અને મૌખિક પરંપરાનું દસ્તાવેજીકરણ ==
ગીર સોમનાથ વિસ્તારનાં અનેક ધાર્મિક સ્થળો સાથે સ્થાનિક લોકોમાં વિવિધ દંતકથાઓ, લોકવાયકાઓ અને પરંપરાગત માન્યતાઓ પ્રચલિત છે.

આવી મૌખિક પરંપરાઓ સ્થાનિક સમાજની ધાર્મિક આસ્થા, સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને સામૂહિક સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. આવી માહિતીને લેખિત અને ડિજિટલ સ્વરૂપમાં રજૂ કરીને ભવિષ્યની પેઢી સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

લોકવાયકા, દંતકથા અને પરંપરાગત માન્યતાઓને સ્થાનિક માન્યતા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે અને તેને પ્રમાણિત ઐતિહાસિક તથ્ય તરીકે રજૂ કરવાનો હેતુ નથી. ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં પ્રમાણભૂત ઐતિહાસિક અથવા સત્તાવાર સ્રોતોને અલગથી ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

== ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાની માહિતી ==
TempleHistory.in પર ગીર સોમનાથ તથા ગુજરાતના અન્ય વિસ્તારોના વિવિધ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો વિશે માહિતી રજૂ કરવામાં આવે છે.

આ માહિતીમાં નીચેના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે:

* હિન્દુ મંદિરો
* શિવ મંદિરો
* દેવી મંદિરો
* હનુમાન મંદિરો
* સ્થાનિક દેવ-દેવીઓનાં મંદિરો
* પ્રાચીન તીર્થસ્થળો
* ધાર્મિક સ્થળો સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ
* પૌરાણિક માન્યતાઓ
* સ્થાનિક મૌખિક પરંપરાઓ
* ઐતિહાસિક સ્થળો
* સાંસ્કૃતિક વારસો
* મંદિર સુધી પહોંચવાની માહિતી
* દર્શન અને આરતી સંબંધિત માહિતી

== માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડવાનો હેતુ ==
ગીર સોમનાથ અને સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા અનેક નાના-મોટા ધાર્મિક તથા સાંસ્કૃતિક સ્થળો વિશેની માહિતી ઘણી વખત સ્થાનિક લોકો અને સ્થાનિક પરંપરાઓ સુધી મર્યાદિત રહે છે.

આવા સ્થળો, તેમની સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ, પરંપરાઓ અને ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક માહિતીને લેખ સ્વરૂપે રજૂ કરીને તેને વ્યાપક વાચકવર્ગ સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

આ કાર્યનો હેતુ સ્થાનિક ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસા અંગેની માહિતીને ડિજિટલ સ્વરૂપે દસ્તાવેજીકૃત કરવો અને લોકો માટે તેને સરળતાથી ઉપલબ્ધ બનાવવાનો છે.

== TempleHistory.in પરના મુખ્ય વિષયો ==

* મંદિર ઇતિહાસ
* ધાર્મિક સ્થળોની માહિતી
* પૌરાણિક માન્યતાઓ
* સ્થાનિક લોકવાયકા
* મૌખિક પરંપરાઓ
* સાંસ્કૃતિક વારસો
* ઐતિહાસિક સ્થળોની માહિતી
* મંદિર સુધી પહોંચવાની માહિતી
* દર્શન અને આરતીની માહિતી
* ગુજરાતના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાની માહિતી

== બાહ્ય કડીઓ ==

* [https://templehistory.in/ TempleHistory.in]</text>
      <sha1>n6sqyg8yyu7vxwqiso2r1d6lf5875vi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>903475</id>
      <parentid>903461</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chauhan Vijaybhai devahibhai</username>
        <id>88542</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>903475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8169" sha1="34dnlv2s9c8grkcdf9lpfdnynglsbhk" xml:space="preserve">'''Chauhan VijayBhai devasibhai'''

નમસ્કાર,

મારું નામ '''Chauhan VijayBhai devasibhai''' છે. હું [[TempleHistory.in]] સાથે જોડાયેલો છું અને ગુજરાતના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક તથા ઐતિહાસિક વારસા અંગે માહિતી એકત્રિત કરીને તેને લોકો સુધી પહોંચાડવામાં રસ ધરાવું છું.

== TempleHistory.in ==
'''TempleHistory.in''' ગુજરાતી તથા અંગ્રેજી ભાષામાં મંદિરો, ધાર્મિક સ્થળો, ધાર્મિક પરંપરાઓ અને તેમના ઇતિહાસ અંગે માહિતી પ્રકાશિત કરતી વેબસાઇટ છે.

વેબસાઇટ પર વિવિધ મંદિરો અને ધાર્મિક સ્થળો વિશે ઇતિહાસ, પૌરાણિક માન્યતાઓ, સ્થાનિક લોકવાયકા, મૌખિક પરંપરાઓ, મંદિર સુધી પહોંચવાના માર્ગ અને અન્ય ઉપયોગી માહિતી રજૂ કરવામાં આવે છે.

* [https://templehistory.in/ TempleHistory.in]

== ગીર સોમનાથ વિસ્તારનું કાર્ય ==
ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં આવેલા ગીર સોમનાથ જિલ્લાના નાના-મોટા ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસો ધરાવતા સ્થળો અંગે માહિતી એકત્રિત કરીને તેને લોકો સુધી પહોંચાડવાનું કાર્ય કરવામાં આવે છે.

આ કાર્ય અંતર્ગત ગીર સોમનાથ વિસ્તારનાં હિન્દુ મંદિરો, ધાર્મિક સ્થળો, તીર્થસ્થળો, સ્થાનિક સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ તથા તેમની સાથે જોડાયેલી દંતકથાઓ અને લોકવાયકાઓ અંગે માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

આ વિસ્તારમાં સ્થાનિક લોકોમાં મૌખિક રીતે પેઢી દર પેઢી સાંભળવા મળતી વિવિધ લોકવાયકાઓ અને પરંપરાગત માન્યતાઓને લેખના સ્વરૂપમાં રજૂ કરીને ગુજરાત તથા દેશ-વિદેશના વાચકો સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

== લોકવાયકા અને મૌખિક પરંપરાનું દસ્તાવેજીકરણ ==
ગીર સોમનાથ વિસ્તારનાં અનેક ધાર્મિક સ્થળો સાથે સ્થાનિક લોકોમાં વિવિધ દંતકથાઓ, લોકવાયકાઓ અને પરંપરાગત માન્યતાઓ પ્રચલિત છે.

આવી મૌખિક પરંપરાઓ સ્થાનિક સમાજની ધાર્મિક આસ્થા, સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને સામૂહિક સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. આવી માહિતીને લેખિત અને ડિજિટલ સ્વરૂપમાં રજૂ કરીને ભવિષ્યની પેઢી સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

લોકવાયકા, દંતકથા અને પરંપરાગત માન્યતાઓને સ્થાનિક માન્યતા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે અને તેને પ્રમાણિત ઐતિહાસિક તથ્ય તરીકે રજૂ કરવાનો હેતુ નથી. ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં પ્રમાણભૂત ઐતિહાસિક અથવા સત્તાવાર સ્રોતોને અલગથી ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

== ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાની માહિતી ==
TempleHistory.in પર ગીર સોમનાથ તથા ગુજરાતના અન્ય વિસ્તારોના વિવિધ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો વિશે માહિતી રજૂ કરવામાં આવે છે.

આ માહિતીમાં નીચેના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે:

* હિન્દુ મંદિરો
* શિવ મંદિરો
* દેવી મંદિરો
* હનુમાન મંદિરો
* સ્થાનિક દેવ-દેવીઓનાં મંદિરો
* પ્રાચીન તીર્થસ્થળો
* ધાર્મિક સ્થળો સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ
* પૌરાણિક માન્યતાઓ
* સ્થાનિક મૌખિક પરંપરાઓ
* ઐતિહાસિક સ્થળો
* સાંસ્કૃતિક વારસો
* મંદિર સુધી પહોંચવાની માહિતી
* દર્શન અને આરતી સંબંધિત માહિતી

== માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડવાનો હેતુ ==
ગીર સોમનાથ અને સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા અનેક નાના-મોટા ધાર્મિક તથા સાંસ્કૃતિક સ્થળો વિશેની માહિતી ઘણી વખત સ્થાનિક લોકો અને સ્થાનિક પરંપરાઓ સુધી મર્યાદિત રહે છે.

આવા સ્થળો, તેમની સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ, પરંપરાઓ અને ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક માહિતીને લેખ સ્વરૂપે રજૂ કરીને તેને વ્યાપક વાચકવર્ગ સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

આ કાર્યનો હેતુ સ્થાનિક ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસા અંગેની માહિતીને ડિજિટલ સ્વરૂપે દસ્તાવેજીકૃત કરવો અને લોકો માટે તેને સરળતાથી ઉપલબ્ધ બનાવવાનો છે.

== TempleHistory.in પરના મુખ્ય વિષયો ==

* મંદિર ઇતિહાસ
* ધાર્મિક સ્થળોની માહિતી
* પૌરાણિક માન્યતાઓ
* સ્થાનિક લોકવાયકા
* મૌખિક પરંપરાઓ
* સાંસ્કૃતિક વારસો
* ઐતિહાસિક સ્થળોની માહિતી
* મંદિર સુધી પહોંચવાની માહિતી
* દર્શન અને આરતીની માહિતી
* ગુજરાતના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાની માહિતી

== બાહ્ય કડીઓ ==

* [https://templehistory.in/ TempleHistory.in]</text>
      <sha1>34dnlv2s9c8grkcdf9lpfdnynglsbhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Parmar AkashKumar Somabhai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154944</id>
    <revision>
      <id>903462</id>
      <timestamp>2026-08-09T18:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>903462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233" sha1="eetqqdvbh0mmgigy99ake51u72c9fmc" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Parmar AkashKumar Somabhai}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૩:૪૫, ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>eetqqdvbh0mmgigy99ake51u72c9fmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Sàádî</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154945</id>
    <revision>
      <id>903468</id>
      <timestamp>2026-08-10T02:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>903468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="7duj8u3tmq1exwtr08h43g08lkox6uz" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Sàádî}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૭:૫૮, ૧૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>7duj8u3tmq1exwtr08h43g08lkox6uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Kalotra rohit</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154946</id>
    <revision>
      <id>903471</id>
      <timestamp>2026-08-10T03:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>903471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="tusqf61i6h9rjbkn3zsbnhp22wwltay" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kalotra rohit}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૦૩, ૧૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>tusqf61i6h9rjbkn3zsbnhp22wwltay</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>