વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 2413 904465 904060 2026-08-21T22:49:56Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904465 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[file:Anglospeak (subnational version).svg|thumb]] [[File:EN English Language Symbol ISO 639-1 IETF Language Tag Icon.svg|thumb|upright|EN ([[ISO 639]]-1)]] '''અંગ્રેજી''' એ પશ્ચિમ જર્મેનીક ભાષા છે, જેનો વિકાસ [[એન્ગ્લો સાક્સોન કાળ]]માં [[ઇંગ્લેન્ડ]] અને દક્ષિણ પૂર્વીય [[સ્કોટલેન્ડ]]માં થયો હતો. 18મી, 19મી અને 20મી સદીની શરૂઆત સુધી [[બ્રિટિશ રાજ]]ના લશ્કરી, આર્થિક, વૈજ્ઞાનિક, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવને કારણે તેમજ 20મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધી<ref>[[એમોન]], પીપી. 2245–2247.</ref><ref>[[સ્ક્નેઇનડર]], પી. 1.</ref><ref>[[માઝરુઇ]], પી. 21.</ref><ref>[[હોવેટ]], પીપી. 127-133.</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ને કારણે અંગ્રેજી ભાષા દુનિયાના ઘણા ખૂણાઓમાં ''[[લિન્ગ્વા ફ્રાન્કા]]'' બની ગઇ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર તેમજ વિજ્ઞાનની આગળ પડતી ભાષા બની ગઇ. <ref>[[ક્રિસ્ટલ]], પીપી. 87-89.</ref><ref>[[વારધાઉ]], પી. 60.</ref>[[રાષ્ટ્ર સમૂહ]] દેશો (કોમન વેલ્થ દેશો) તેમજ ઘણાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોમાં [[બીજી કે ગૌણ ભાષા]] અને [[અધિકૃત ભાષા]] તરીકે અંગ્રેજોનો ઉપયોગ બહોળા પ્રમાણમાં કરવામાં આવે છે. ઐતિહાસિક રીતે અંગ્રેજી ભાષા કેટલીક તળપદી ભાષાઓથી બનેલી છે જેને સંયુક્તપણે [[જૂની અંગ્રેજી ભાષા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ભાષા [[ગ્રેટ બ્રિટનના પૂર્વીય ટાપુઓ]] ઉપરથી લાવવામાં આવી હતી. આ ભાષાને [[એન્ગ્લો સેક્સોન]] લોકો લાવ્યા હતા કે જેઓ 5મી સદીની શરૂઆતમાં સ્થાયી થયા હતા{{Citation needed|date=January 2010}}. ત્યારબાદ અંગ્રેજી ઉપર [[જૂની નોર્વેની ભાષા]]નો પ્રભાવ પડ્યો. આ ભાષા આઠમાથી દસમા સૈકાના કાળ દરમિયાનના [[યુરોપીય આક્રમણકારો]]ની ભાષા હતી. [[નોર્મનોની જીત]]ના સમયગાળા દરમિયાન જૂની અંગ્રેજી ભાષા [[મધ્યકાલિન અંગ્રેજી ભાષા]] તરીકે વિકાસ પામી. તેના શબ્દો અને જોડણી મોટા ભાગે [[નોર્મન]] (એન્ગ્લો ફ્રેન્ચ) ભાષાના શબ્દભંડોળમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. અંગ્રેજી કે ઇન્ગલિશ ભાષાનાં વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર અંગે જોઇએ તો "ઇન્ગલિશ" શબ્દ 12મી સદીની જૂની અંગ્રેજી ભાષા ''એન્ગલિસ્ક'' અથવા તો ''ઇન્જલ'' , ''એન્જલ્સ'' શબ્દનું બહુવચન છે તેના ઉપરથી ઉતરી આવ્યો છે. (" જે ઇંગ્લેન્ડ કે ઇન્ગલેન્ડનાં લક્ષણોને પ્રતિબિંબિત કરે છે).<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/English |title=English - Definition from the Merriam-Webster Online Dictionary |publisher=Merriam-webster.com |date=2007-04-25 |access-date=2010-01-02}}</ref> [[આધુનિક અંગ્રેજી ભાષા]]માં [[સ્વરોમાં ધરખમ બદલાવ]] આવ્યો. આ બદલાવ 15મી સદીમાં ઇંગ્લેન્ડ ખાતે થયો. આ દરમિયાન અંગ્રેજી ભાષાએ વિવિધ વિદેશી ભાષાઓમાંથી નવાનવા શબ્દો લીધા અને નવા શબ્દો બનાવ્યા. અંગ્રેજી ભાષાનાં શબ્દો પૈકી નોંધપાત્ર માત્રાના શબ્દો ખાસ કરીને તકનિકી શબ્દો મૂળતઃ[[લેટિન]] અને [[ગ્રીક]] ભાષા ઉપરથી બનાવવામાં આવ્યા છે. == મહત્વ == આધુનિક અંગ્રેજી ભાષાને કેટલીક વખત વિશ્વની પ્રથમ [[લિન્ગ્વા ફ્રાન્કા]]<ref>{{cite web |title=Global English: gift or curse? |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=92238D4607726060BCBD3DB70C472D0F.tomcat1?fromPage=online&aid=291932 |access-date=2005-04-04 |archive-date=2016-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205101401/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=92238D4607726060BCBD3DB70C472D0F.tomcat1?fromPage=online&aid=291932 |url-status=dead }}</ref><ref name="Graddol"/> તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ [[ભાષાનું વર્ચસ્વ]] પુષ્કળ પ્રમાણમાં છે. કેટલીક વખત તે સંચાર, વિજ્ઞાન, વેપાર, ઉડ્ડયન, મનોરંજન, રેડિયો અને મુત્સદ્દીગીરી માટેની આવશ્યક [[આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા]] ગણવામાં આવે છે.<ref name="triumph">{{cite news |url=http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?Story_ID=883997 |title=The triumph of English |access-date=2007-03-26 |date=2001-12-20 |publisher=The Economist }}{{subscription}}</ref>{{subscription}} જેમજેમ [[બ્રિટિશ રાજ]]નો વિકાસ થતો ગયો તેમતેમ આ ભાષા [[બ્રિટિશ ટાપુ]]ઓ ઉપર ફેલાવા લાગી અને 19મી સદીના અંત સુધીમાં તો તે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રસરી ગઇ.<ref>{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |title=Lecture 7: World-Wide English |access-date=2007-03-26|publisher=_EHistLing }}</ref> ઉત્તર અમેરિકામાં બ્રિટિશ વસાહત સ્થપાઇ ગયા બાદ તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડામાં વર્ચસ્વ ધરાવતી ભાષા બની. યુએસના વિકસતા જતા આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવને કારણે તેને વિશ્વની મહાસત્તાનો દરજ્જો મળ્યો. અને બીજાં વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન આ ભાષા સમગ્ર વિશ્વમાં નોંધપાત્ર રીતે ફેલાઇ ગઇ.<ref name="Graddol">{{cite web |url=http://www.britishcouncil.org/de/learning-elt-future.pdf |format=PDF |title=The Future of English? |access-date=2007-04-15 |year=1997 |author=[[David Graddol]] |publisher=The British Council |archive-date=2014-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628012917/http://www.britishcouncil.org/de/learning-elt-future.pdf |url-status=dead }}</ref> ઘણાં બધાં ક્ષેત્રો, વ્યવસાય અને વેપારમાં જેવા કે તબીબી અને કોમ્પ્યૂટર વગેરેમાં અંગ્રેજી ભાષાનાં જ્ઞાનને પ્રાથમિક જરૂરીયાત ગણવામાં આવી છે. જેનાં પરિણામે અંદાજે 1 અબજ લોકો અંગ્રેજીનું પ્રાથમિક જ્ઞાન મળે તેટલો અભ્યાસ તો કરે જ છે. (જુઓ [[અંગ્રેજી ભાષાનો અભ્યાસ અને શિક્ષણ]]). [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ|યુનાઇટેડ નેશન્સ]] (યુએન)ની છ અધિકૃત ભાષાઓ પૈકીની અંગ્રેજી એક છે. [[ડેવિડ ક્રિસ્ટલ]] જેવા ભાષાશાસ્ત્રીએ નોંધ્યું હતું કે વૈશ્વિક ભાષાઓ કરતાં અંગ્રેજી ભાષાના ધરખમ વિકાસને કારણે વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં જન્મની [[ભાષાશાસ્ત્રની વિવિધતા]] ઘટવા માંડી હતી. ખાસ કરીને ઓસ્ટ્રેલેશિયા અને ઉત્તર અમેરિકામાં આનું પ્રમાણ વધારે માત્રામાં જોવા મળ્યું હતું. [[ભાષાઓનાં પતન]]માં અંગ્રેજી ભાષાનાં વિશાળ પ્રભુત્વએ અગત્યની ભૂમિકા ભજવી છે.<ref name="Crystal-LanguageDeath">{{cite book | last = Crystal | first = David | authorlink = David Crystal | title = Language Death | publisher = [[Cambridge University Press]] | year = 2002 | doi = 10.2277/0521012716 | isbn = 0521012716 }}</ref> તેવી જ રીતે [[ઐતિહાસિક ભાષાશાસ્ત્રીઓ]] કે જેઓ [[ભાષાના બદલાવ]] અંગેની જટિલતા અને પ્રવાહિત ગતિશીલતા અંગે સાવચેત હતા. તેઓ અંગ્રેજીના પ્રભાવ અંગે પણ સાવચેત હતા તેથી તેમણે અંગ્રેજી ભાષાને તેમની સ્થાનિક ભાષા સાથે સુવ્યવસ્થિત અને કુદરતી રીતે સંમિશ્રિત કરી જેમ કે [[ક્રિઓલ્સ]] અને [[પિડગિન્સ]] સમયાંતરે અંગ્રેજી સમકક્ષ આ ભાષાઓનાં નવાં [[કુટુંબ|કુટુંબો]] બન્યાં.[26] == ઇતિહાસ == અંગ્રેજી [[પશ્ચિમ જર્મનીની]] ભાષા છે જેનાં મૂળિયાં [[એન્ગ્લો ફ્રિસિયન]] અને [[લોવર સાક્સોન]]માં રહેલાં છે. આ બે એવી તળપદી ભાષાઓ છે કે જે [[બ્રિટન]]માં સ્થાયી થયેલા જર્મની નાગરિકો અને રોમનના લશ્કરી સહાયકો દ્વારા વિવિધ ભાગો કે જેમને હાલમાં ઉત્તર-પશ્ચિમી જર્મની, ડેનમાર્ક અને નેધરલેન્ડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે ત્યાંથી 5મી સદીમાં લાવવામાં આવી હતી. જર્મનીની આદિવાસી પ્રજાતિઓ પૈકીની એક [[એન્જેલ્સ]],[28] હતી તેઓ [[એન્ગેલ્ન]] અને [[બેડે]] પ્રાંતમાંથી આવ્યા હતાં તેમ માનવામાં આવે છે તેઓ પોતાની જૂની ભૂમિ છોડીને જે જગ્યાએ સ્થાયી થયા તેને બેડે અને એન્ગેલ્નનું સંમિશ્રિત નામ બ્રિટન[30] આપવામાં આવ્યું. 'ઇંગ્લેન્ડ'(''ઇન્ગ્લા લેન્ડ'' "એન્જલ્સની ભૂમિ") અને ''ઇન્ગલિશ'' (જૂનું અંગ્રેજી ''ઇન્ગલિસ્ક'' ) નામો આ આદિવાસી પ્રજાતિ દ્વારા ઉતરી આવ્યાં છે. [[એન્ગ્લો સાક્સોન]] લોકોએ ઇ.સ.449ની સાલથી ડેનમાર્ક અને [[જુટલેન્ડ]]ના પ્રદેશોથી આક્રમણ કરવાની શરૂઆત કરી.<ref>{{Cite web |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/engol-0-X.html |title=લિન્ગ્વિસ્ટિક્સ રિસર્ચ સેન્ટર ટેક્સાસ યુનિવર્સિટી |access-date=2010-03-11 |archive-date=2016-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220085927/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/engol-0-X.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/firsteuro/invas.html |title=ધ જર્મનિક ઇન્વેઝન્સ ઓફ વેસ્ટર્ન યુરોપ, કેલગેરી યુનિવર્સિટી |access-date=2010-03-11 |archive-date=2013-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130812103150/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/firsteuro/invas.html |url-status=dead }}</ref> એન્ગ્લો સાક્સોન લોકોનું બ્રિટનમાં આગમન થયું તે પૂર્વે ત્યાંના સ્થાનિક લોકો [[બ્રિથોનિક]] ભાષા બોલતા હતા. આ ઇંગ્લેન્ડના કેટલાક ભાગોમાં બોલાતી કેલ્ટ લોકોની [[કેલ્ટિક ભાષા]] હતી.{{Citation needed|date=January 2010}}{{Dubious|date=January 2010}}{{POV-statement|date=January 2010}} જોકે તળપદી ભાષામાં નોંધપાત્ર ફેરફારો [[વર્ષ 1066ના નોર્માન લોકોનાં આક્રમણ]] બાદ થયા. ભાષાએ તેનું નામ જાળવી રાખ્યું અને નોર્માન લોકોના આક્રમણ પહેલાંની ભાષા [[જૂની અંગ્રેજી]]ના નામે ઓળખાવા લાગી.<ref>{{Cite web |url=http://www.historyofenglish.net/ |title=હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ગલિશ, પ્રકરણ 5 "ફ્રોમ ઓલ્ડ ટુ મિડલ ઇન્ગલિશ" |access-date=2010-03-11 |archive-date=2009-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212010424/http://www.historyofenglish.net/ |url-status=dead }}</ref> શરૂઆતમાં જૂની અંગ્રેજી વિવિધ પ્રકારની તળપદી ભાષાઓનો સમૂહ હતી. આ ભાષાઓનાં મૂળિયાં ગ્રેટ બ્રિટનના એન્ગ્લો સાક્સોન રાજની વિવિધતાને પ્રતિબિંબિત કરતાં હતાં.<ref>ડેવિડ ગ્રેડોલ, ડિક લેઇથ, અને જોઆન સ્વાન, ''ઇન્ગલિશઃ હિસ્ટ્રી, ડાઇવર્સિટી એન્ડ ચેન્જ'' (ન્યૂ યોર્કઃ રાઉટલેજ, 1996), 101.</ref> આ તમામ વિવિધ તળપદી ભાષાઓ પૈકી [[લેટ વેસ્ટ સાક્સોન]] ભાષાનું પ્રભુત્વ ધીરેધીરે વધવા લાગ્યું. અંગ્રેજી ભાષાના ક્રમિક અને ઝડપી વિકાસના મહત્વની ભૂમિકા કેથલિક દેવળોએ પણ ભજવી હતી. વર્ષ 530માં [[સંત બેનેડિટનું શાસન]] શરૂ થયું અને તે 1536 સુધી [[મઠોનાં વિસર્જન]] સુધી યથાવત રહ્યું.આ દરમિયાન [[રોમન કેથલિક દેવળો]]એ મઠોને અને [[કેટનબરીના ઓગસ્ટિન]] જેવા કેથલિક અધકૃતોને સૂચના આપી કે તેમની શાળાઓમાં સ્ક્રિપ્ટોરિયા અને પુસ્તકાલય જેવા બુદ્ધિગમ્ય સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન કરવું. [[મધ્યકાલિન યુગ]] દરમિયાન કેથલિક દેવળોએ બુદ્ધિગમ્ય જીવન અને લેખિત ભાષાનાં પ્રભુત્વને ક્રિયાશિલ બનાવ્યું. કેથલિક સંતોએ મુખ્યત્વે લેટિન ભાષાનું લખાણ લખ્યું અથવા તો તેની નકલો કરી. જે મધ્યકાલિન યુરોપની [[લિન્ગ્વા ફ્રાન્કા]]માં વધારે પડતું જોવા મળતું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.spiritus-temporis.com/old-english-language/latin-influence.html |title=Old English language - Latin influence |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |access-date=2010-01-02 |archive-date=2011-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831001952/http://www.spiritus-temporis.com/old-english-language/latin-influence.html |url-status=dead }}</ref> જ્યારે સંતો પ્રસંગોપાત સ્થાનિક ભાષામાં લખતા ત્યારે લેટિન ભાષામાંથી અંગ્રેજી ભાષામાં બનાવેલા શબ્દો અવેજી તરીકે મૂકતાં. કોઇ વસ્તુની સમજણ આપવા માટે લેટિન ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં નહોતો આવતો. અંગ્રેજી ભાષામાં મોટા ભાગના શબ્દો લેટિન ભાષામાંથી લેવામાં આવ્યા છે. અંગ્રેજી ભાષાના ''વોકેબ્યુલેરિયમ'' માં મોટા ભાગના શબ્દોનું સર્જન લેટિન ભાષામાંથી થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. એમ માનવામાં આવે છે કે બ્રિટિશ સમાજનો શ્રેષ્ઠ વર્ગે કેથલિક સંતો દ્વારા બનાવવામાં આવેલા શબ્દભંડોળને કાયમી બનાવ્યો. વધુમાં તેમણે લેટિન ભાષામાંથી નવા શબ્દોની શોધોની પરંપરા પણ ચાલુ રાખી. જે કેથલિક ચર્ચના અસ્ત સુધી ચાલુ રહી.{{Citation needed|date=August 2009}} જૂની અંગ્રેજી સ્થાનિક ભાષા પણ આક્રમણોનાં બે મોજાંથી પ્રભાવિત હતી. સૌપ્રથમ ભાષા બોલનારા [[ઉત્તર જર્મનીના]] લોકો કે જેઓ જર્મની કુટુંબના હતાં તેમણે 8મી અને 9મી સદીમાં બ્રિટિશ ટાપુઓ અને વસાહતો ઉપર ચડાઇ કરી હતી (જુઓ [[ડેનલો]]). બીજું આક્રમણ [[નોર્માનો]] દ્વારા 11મી સદીમાં કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ જૂની નોર્માન ભાષા બોલતા હતા. તેમણે વિશિષ્ટ અંગ્રેજી ભાષા તૈયાર કરી જેને [[એન્ગ્લો નોર્માન]] તરીકે ઓળખવામાં આવતી. (સમય જતાં તેમાંથી નોર્માન નામનું તત્વ લુપ્ત થવા લાગ્યું. તેના ઉપર પેરિસિયન ફ્રેન્ચનું પ્રભુત્વ વધવા લાગ્યું. પાછળથી અંગ્રેજી ભાષા [[એન્ગ્લો ફ્રેન્ચ]] ભાષા તરીકે ઓળખાવા લાગી.) બે આક્રમણોને કારણે અંગ્રેજી કેટલાક અંશે મિશ્રિત ભાષા બની. (જોકે ભાષાશાસ્ત્રના શબ્દોની દૃષ્ટિએ અંગ્રેજી ક્યારેય મિશ્રિત ભાષા નહોતી. વિવિધ ભાષા બોલનારા લોકોનો સહનિવાસને કારણે અંગ્રેજી મિશ્રિત ભાષા બની આ લોકોએ પાયાનાં સંચાર માધ્યમ તરીકે એક નવી ભાષાનો વિકાસ કર્યો). સ્કેન્ડેનેવિયન લોકોના સહનિવાસને કારણે એન્ગ્લો ફ્રિસિયન અંગ્રેજીમાં શબ્દોની પૂરવણી વધી. પાછળથી નોર્મન વ્યવસાયને કારણે [[લેટિન ભાષામાંથી ઉતરી આવેલા]] જર્મની શબ્દોનું પ્રમાણ વધવા પામ્યું. અંગ્રેજી ભાષા ઉપર નોર્માનનું પ્રભુત્વ કોર્ટ અને સરકાર મારફતે થયું. આવી રીતે અંગ્રેજીનો વિકાસ સ્થિતિસ્થાપક અને વિશાળ શબ્દભંડોળ ધરાવતી "ઉછીની" ભાષા તરીકે થયો. [[બ્રિટિશ રાજ]]ના ઉદ્ભવ અને ફેલાવાની સાથે અંગ્રેજી ભાષાનો સ્વીકાર ઉત્તર અમેરિકા, ભારત, આફ્રિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને અન્ય પ્રાંતમાં થયો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો મહાસત્તા તરીકે ઉદ્ભવ થતા અંગ્રેજી ભાષાના ફેલાવાને મદદ મળી. == વર્ગીકરણ અને તેને સંબંધિત અન્ય ભાષાઓ == અંગ્રેજી ભાષા [[જર્મની કુટુંબ]]ની પેટાશાખા પશ્ચિમી જર્મનીના એન્ગ્લો ફ્રિસિયન ભાષા બોલતા પેટાજૂથ ઉપરથી ઉતરી આવી છે. આ જૂથ [[ઇન્ડો-યુરોપીયન ભાષાઓ]] બોલતાં જૂથના સભ્યો હતા. અંગ્રેજીની એકદમ નજીકની પડોશી ભાષા [[સ્કોટ્સ ભાષા]] છે. આ ભાષા મુખ્યત્વે સ્કોટલેન્ડ, ઉત્તર આયર્લેન્ડના કેટલાક ભાગો, અને [[ફ્રિસિયન]]માં બોલાય છે. ઘણા ભાષાશાસ્ત્રીઓ સ્કોટ્સ ભાષાને અલગ ભાષા નહીં ગણતા તેને અંગ્રેજી તળપદી ભાષાનાં જૂથ તરીકે ગણે છે. ફ્રિસિયન ભાષાને પણ ઘણા લોકો દ્વારા અંગ્રેજીની નજીકની પડોશી ભાષા ગણવામાં આવી છે. સ્કોટ્સ અને ફ્રિસિયન બાદ એવી જર્મની ભાષાઓ આવે છે કે જે અંગ્રેજી સાથે થોડે દૂરથી સંકળાયેલી છે જેમા નોન એન્ગ્લો ફ્રિસિયન [[પશ્ચિમી જર્મની ભાષાઓ]], [[લો જર્મન]], [[ડચ]], [[આફ્રિકન્સ]], [[હાઇ જર્મન]], તેમજ [[ઉત્તર જર્મની ભાષાઓ]] સ્વિડિશ, ડેનિશ, નોર્વેયન, આઇલેન્ડિક અને ફારોઇસના નામો ગણાવી શકાય. સ્કોટ્સ ભાષાના અપવાદને બાદ કરતાં અને પાયાના સ્તરે ફ્રિસિયન ભાષાને બાદ કરતાં અન્ય કોઇ પણ ભાષા અંગ્રેજી સાથે પરસ્પર બુદ્ધિગ્રાહ્ય રીતે સંકળાયેલી નથી. જેની પાછળ તે ભાષાના [[નિયમો]], [[વાક્યરચના]], [[ભાષાશાસ્ત્રની શાખા]] અને [[ધ્વનિશાસ્ત્ર]]માં વિવિધતાને જવાબદાર ગણાવી શકાય.બ્રિટિશ ટાપુઓ ઉપરની અંગ્રેજી ભાષા અલગ તરી આવે છે. જોકે કેટલેક અંશે ડચ ભાષા અંગ્રેજી સાથે ઘણી જ સામ્યતા ધરાવતી ભાષા છે. પોતાની આ અલગતાને કારણે અંગ્રેજી અને સ્કોટ્સ ભાષાઓ ખંડીય જર્મની ભાષાઓ તરીકે વિકાસ પામી છે. તેમજ પોતાનું પ્રભુત્વ બતાવતી આવી છે.<ref>અ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ/પા. નં. 336/ લેખકઃ આલ્બર્ટ .સી. બા અને થોમસ કેબલ/ પ્રકાશકઃ રાઉટલેજઃ 5મી આવૃિત્ત (માર્ચ 21, 2002)</ref> અન્ય જર્મની ભાષાઓના નિયમોમાં તફાવત કેટલાક કારણોસર આવ્યો હોવો જોઇએ જેમ કે અલગતાથી ભાષાશાસ્ત્રની શાખા જુદી તરી આવવી તેમજ અંગ્રેજી ભાષામાં લેટિન શબ્દોનો કરવામાં આવતો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ દા.ત. "એક્ઝટ" વિરુદ્ધ ડચ ''યુટગેન્ગ'' (શરૂઆતમાં "આઉટ-ગેન્ગ" સાથે "ગેન્ગ" "ગેન્ગવે" તરીકે) અને ફ્રેન્ચ "ચેન્જ" વિરુદ્ધ જર્મન ''એન્ડેરન્ગ'' , "મુવમેન્ટ" વિરુદ્ધ જર્મન ''બેવેગન્ગ'' (શાબ્દિક રીતે "અધરિંગ" અને "બિ-વે-ઇન્ગ" ("એકલાં આગળ વધવું")). બંને શબ્દો જર્મનીના હોવા છતાં પણ કોઇ એક સમાનાર્થીને બદલે બીજાની પસંદગીના કારણે પણ નિયમમાં બદાલ કે તફાવત જોવા મળે છે. (દા. ત. અંગ્રેજીમાં ''કેર'' અને જર્મનીમાં ''સોર્જ'' બંને શબ્દો પ્રોટો જર્મનિક શબ્દો અનુક્રમે * ''કારો'' અને * ''સર્ગો'' ઉપરથી ઉતરી આવ્યા છે. પરંતુ અંગ્રેજી શબ્દ કેરમાં * ''કારો'' નું પ્રભુત્વ વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. જ્યારે જર્મન, ડચ સ્કેન્ડેનેવિયન ભાષાઓમાં * ''સર્ગો'' શબ્દનાં મૂળિયાં જોવા મળે છે. * ''સર્ગો'' શબ્દ હજી પણ અંગ્રેજી ભાષામાં ''સોરો'' શબ્દ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. વાક્ય રચના માટે દરેક ભાષાના અલગ નિયમો છે. (દા. ત., જર્મનમાં ''ઇચ '''હેબ''' નોચ નાઇ એટવાસ આઉફ ડે પ્લાટ્ઝ '''ગેસેહેન''''' , વિરુદ્ધ અંગ્રેજી " આઇ '''હેવ''' નેવર '''સિન''' એનિથિંગ ઇન ધ સ્ક્વેર").અંગ્રેજી ભાષાની વાક્યરચના ઉત્તરીય જર્મની ભાષાની ખૂબ જ સમાન રહે છે. એમ માનવામાં આવે છે કે મધ્યકાલિન અંગ્રેજી કાળ દરમિયાન ઉત્તરીય જર્મની ભાષાએ અંગ્રેજી વાક્યરચના ઉપર પોતાનું સારું એવું પ્રભુત્વ જમાવ્યું છે. (દા. ત. નોર્વેની ભાષામાં ''જેગ '''હાર''' લિકેવેલ આલ્ડ્રી '''સેટ''' નોએ આિ ટોરગેટ'' ; સ્વિડિશમાં ''જેગ '''હાર''' એન્નુ એલ્ડ્રિગ '''સેટ''' નાગોટ પા ટોરગેટ'' . અન્યની સરખામણીએ તેઓ એકબીજાની ભાષા સરળતાથી શીખી શકે છે.{{Citation needed|date=December 2009}} ડચ ભાષાની વાક્યરચના અંગ્રેજી અને જર્મન ભાષા વચ્ચેની મધ્યસ્થી છે (દા. ત. ''ઇક '''હેબ''' નોગ નૂઇટ ઇએટ્સ '''ગેઝિએન''' ઓપ હેટ પ્લેઇન'' આ તફાવતને બાદ કરતાં અંગ્રેજી અને અન્ય જર્મની ભાષાઓમાં ઘણી સામ્યતા રહેલી છા. (દા. ત. અંગ્રેજીમાં ''બ્રિંગ/બ્રોટ/બ્રોટ'' , ડચમાં ''બ્રેન્ગેન/બ્રેશ્ત/ગેબ્રેશ્ત'' , નોર્વેની ભાષામાં ''બ્રિન્ગે/બ્રાક્તે/બ્રાક્ત'' ; અંગ્રેજી ''ઇટ/એટ/ઇટન'' , ડચ ''ઇટેન/એટ/ગેગેટન'' , નોર્વે ''એટે/એટ/એટ્ટ'' અંગ્રેજી અને નીચલા પ્રદેશો )ડચ અને લો જર્મન) અને સ્કેન્ડેનેવિયાની ભાષામાં વધારે સમાનતા જોવા મળે છે. ભાષાશાસ્ત્રની શાખાના તફાવતોને કારણે અંગ્રેજી તેમજ તેને સંલગ્ન ભાષાના ઘણા [[ખોટા મિત્રો]] પણ છે (દા. ત. અંગ્રેજીમાં ''ટાઇમ'' વિરુદ્ધ નોર્વેની ભાષામાં ''ટાઇમ'' "અવર"), અને ધ્વનિશાસ્ત્રના તફાવતો એવા શબ્દોમાં સાંભળી શકાય છે કે જે શબ્દો વંશપરંપરાથી સંકળાયેલા હોય ("ઇનફ" વિરુદ્ધ જર્મન ''જેનુગ'' , ડેનિશ શબ્દ ''નોક'' . કેટલીક વખત ભાષાશાસ્ત્ર ''અને'' ધ્વનિશાસ્ત્ર બંનેના ફેરફારો (જર્મન ''ઝેઇટ'' , "ટાઇમ" અંગ્રેજી શબ્દ "ટાઇડ" સાથે સંલગ્ન છે, પરંતુ આ અંગ્રેજી શબ્દ મતલબના પારંપરિક તબક્કા સાથે "પિરિયડ"/"ઇન્ટરવલ" મતલબ દર્શાવે છે. આ શબ્દોનો મતલબ થાય છે દરિયા ઉપર ચંદ્રનાં ગુરુત્વાકર્ષણ બળની અસર જોકે ''ટાઇડિંગ્સ'' અને ''બિટાઇડ'' જેવા કેટલાક શબ્દોમાં મૂળ અર્થ જળવાઇ રહ્યો છે. ''ટુ ટાઇડ ઓવર'' જેવા કેટલાક શબ્દસમૂહમાં પણ મૂળ અર્થ સચવાઇ રહ્યો છે. {{Citation needed|date=April 2008}}સાધારણ, પરસ્પરની બુદ્ધિગ્રાહ્યતાથી પાડવામાં આવેલા ભેદો છતાં પણ અંગ્રેજી ભાષા તેના કુટુંબની અન્ય ભાષાઓ કરતાં જર્મની ભાષાઓની વધારે નજીક છે. અંતે અંગ્રેજીએ સંયુક્ત શબ્દો બનાવવાની શરૂઆત કરી દીધી અને હાલના શબ્દોને અન્ય જર્મની ભાષાઓથી અલગ પાડવા માટે તેમને જોડવાની શરૂઆત કરી. આ કવાયત છેલ્લાં 1500 વર્ષોથી ચાલી રહી છે અને તેને લગતી આદતો પણ અલગ-અલગ છે. દા.ત. અંગ્રેજી ભાષાની ભાવવાચક સંજ્ઞામાં મૂળ શબ્દની પાછળ "-હૂડ", "-શિપ", "-ડોમ" અને "-નેસ" જેવા પ્રત્યેયો લગાડીને બનાવવામાં આવે છે. એક જ મૂળમાંથી નીકળેલા તમામ પ્રત્યેયો મોટાભાગના કે તમામ અન્ય જર્મની ભાષાઓમાં છે.પરંતુ તેમના ઉપયોગની પદ્ધતિ અલગ-અલગ છે.જેમ કે જર્મની ભાષાનો "ફ્રેહેઇટ" વિરુદ્ધ અંગ્રેજી ભાષાનો "ફ્રિડમ" શબ્દ (પ્રત્યેય "-હેઇટ" એ "-હૂડ" શબ્દનો સગોત્ર છે, જ્યારે "-ડોમ" પ્રત્યેય જર્મનના "-ટમ" પ્રત્યેયનો સગોત્ર છે). આઇલેન્ડિક અને ફેરાઓસ ભાષાઓ જર્મન ભાષાઓ છે. તેઓ પોતપોતાની રીતે અંગ્રેજી ભાષાને અનુસરે છે.અંગ્રેજીની જેમ જ તેમણે પણ સ્વતંત્ર રીતે જર્મન ભાષાનું પ્રભુત્વ વિકસાવ્યું છે. ઘણા લિખિત [[ફ્રેન્ચ]] શબ્દો પણ અંગ્રેજી ભાષાની બુદ્ધગ્રાહ્યતાથી સ્વીકારવામાં આવ્યા છે. (જોકે તેમનાં ઉચ્ચારણો ખૂબ જ અલગ છે.) કારણ કે અંગ્રેજી ભાષાએ [[નોર્માન]] અને ફ્રેન્ચ ભાષાનાં ઘણા શબ્દોનો પોતાનામાં સમાવેશ કર્યો છે. નોર્માનોની જીત બાદ આ શબ્દો [[એન્ગલો નોર્માન]] ભાષા મારફતે ઉતરી આવ્યા છે. ત્યારબાદની સદીઓમાં આ શબ્દો સીધા ફ્રેન્ચ ભાષામાંથી ઉતરી આવ્યા છે. જેનાં પરિણામે અંગ્રેજી શબ્દભંડોળ પૈકીના મોટા ભાગનાં શબ્દો ફ્રેન્ચ ભાષામાંથી ઉતરી આવ્યા છે. જોકે તેમના સ્પેલિંગમાં સાધારણ તફાવત જોવા મળે છે. (શબ્દોના અંત જૂની ફ્રેન્ચ ભાષાના સ્પેલિંગ સાથે કરવામાં આવે, વગેરે.) આ ઉપરાંત પ્રસંગોપાત કહેવાતા જૂઠ્ઠા મિત્રોને કારણે પણ બદલાવ જોવા મળે છે. (દા.ત. "લાઇબ્રેરી", વિરુદ્ધ ફ્રેન્ચ શબ્દ "લાઇબ્રેરાઇ", જેનો મતલબ છે પુસ્તકોની દુકાન) (ફ્રેન્ચ ભાષામાં "લાઇબ્રેરી" શબ્દનો મતલબ થાય છે "ગ્રંથાગાર") મોટાભાગના ફ્રેન્ચ લોનશબ્દોનું અંગ્રેજી ભાષામાં ઉચ્ચારણ ( ''મિરાજ'' નામના શબ્દ અથવા તો ''કુપ દ ઇટાત'' શબ્દસમૂહના અપવાદને બાદ કરતાં) સંપૂર્મપણે અંગ્રેજીકરણ થઇ જવા પામ્યું છે. અને તેના ઉપર અંગ્રેજી ભાષાની જેમ જ ભારણ આપવામાં આવે છે. {{Citation needed|date=April 2008}}ડેનિશ આક્રમણને કારણે તેના થોડા સમય પહેલા જ કેટલાક ઉત્તર જર્મની શબ્દો પણ અંગ્રેજીમાં આવ્યા (જુઓ [[ડેનલો]]); આ પ્રકારના શબ્દોમાં "સ્કાય", "વિન્ડો", "એગ", અને "ધે" (અને તેનાં રૂપો) તેમજ "આર", (ટુ બીનું હાલનુ બહુવચન)નો સમાવેશ થાય છે. {{Citation needed|date=April 2008}} == ભૌગલિક વહેંચણી == [[ચિત્ર:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|આલેખ વિશ્વના જે દેશોમાં અંગ્રેજી મુખ્ય ભાષા તરીકે બોલાય છે તેધોમાં અંગ્રેજી ભાષા બોલનારા લોકોની સંખ્યા દર્શાવે છે.]] આશરે 37.5 કરોડ લોકો અંગ્રેજીને તેમની પ્રથમ ભાષા તરીકે બોલે છે.<ref>કર્ટિસ, એન્ડી. ''કલર, રેસ, એન્ડ ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ ટિચિંગઃ શેડ્ઝ ઓફ મિનિંગ'' , 2006, પા. નં. 192. </ref> [[મંદારિયન ચીની]] અને [[સ્પેનિશ ભાષા|સ્પેનિશ]] ભાષાઓ બાદ આજે અંગ્રેજી જન્મની ભાષા તરીકે સંભવતઃ સૌથી વધુ બોલાતી ત્રીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="ethnologue">{{Cite web |url=http://www.sil.org/ethnologue/top100.html |title=એથનોલોગ, 1999 |access-date=2021-07-09 |archive-date=1999-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/19990429232804/http://www.sil.org/ethnologue/top100.html |url-status=live }}</ref><ref name="CIA World Factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307124031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html |date=2014-03-07 }}, ફિલ્ડ લિસ્ટિંગ-લેન્ગવેજિસ (વર્લ્ડ).</ref> જોકે જન્મની ભાષા બોલનારા અને તે સિવાયના લોકોને સંયુક્ત રીતે ગણવામાં આવે તો સંભવતઃ તે વિશ્વમાં બોલાતી સૌથી સામાન્ય ભાષા છે. તેમ છતાં પણ [[ચીની ભાષા]]ઓની સરખામણીએ તે બીજા ક્રમે આવે છે. (પરંતુ "ભાષાઓ" અને "બોલીઓ" વચ્ચેનો ફરક પાડ્યો છે કે નહીં તેના ઉપર આધાર રાખે છે).<ref name="Languages of the World">[http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm લેન્ગવેજિસ ઓફ ધ વર્લ્ડ (ચાર્ટ્સ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |date=2011-09-27 }}, કોમરી (1998), વેબર (1997), અને સમર ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર લિન્ગ્વિસ્ટિક્સ (એસઆઇએલ) 1999 એથનોલોગ સર્વે. [http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm ધ વર્લ્ડ્સ મોસ્ટ વાઇડલી સ્પોકન લેન્ગવેજિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |date=2011-09-27 }} ઉપર પ્રાપ્ય</ref><ref name="Mair">{{cite journal|url=http://sino-platonic.org/complete/spp029_chinese_dialect.pdf|format=PDF|journal=Sino-Platonic Papers|last=Mair|first=Victor H.|authorlink=Victor H. Mair|title=What Is a Chinese "Dialect/Topolect"? Reflections on Some Key Sino-English Linguistic Terms|year=1991}}</ref> આ અંદાજોમાં [[બીજી કે ગૌણ ભાષા]] બોલનારા 47 કરોડ લોકોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. જેમાં તેમની ભાષાની [[સાક્ષરતા]] અને નિપુણતાનો ક્યાસ કાઢીને તેને માપવામાં આવી છે.<ref>{{cite web |url=http://columbia.tfd.com/English+language |title=English language |access-date=2007-03-26 |year=2005 |publisher=Columbia University Press }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.oxfordseminars.com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php |title=20,000 ટિચિંગ |access-date=2010-03-11 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110822230450/http://oxfordseminars.com/graduate-career-assistance/esl-teaching-jobs.php |url-status=dead }}</ref> ભાષાશાસ્ત્રના પ્રાધ્યાપક [[ડેવિડ ક્રિસ્ટલે]] ગણતરી માંડી છે કે જેમના જન્મની ભાષા અંગ્રેજી નથી તેવા લોકોની સંખ્યા જન્મની ભાષા અંગ્રેજી છે તેવા લોકો કરતા સંખ્યામાં વધી ગયા છે અને તેમનો ગુણોત્તર 3માંથી 1નો છે.<ref>{{Cite book | last = Crystal | first = David | author-link = David Crystal | title = English as a Global Language | edition = 2nd | place = | publisher = Cambridge University Press | page = 69 | year = 2003 | url = http://books.google.com/books?id=d6jPAKxTHRYC | isbn = 9780521530323}}રજૂ કરવામાં આવેલા {{Cite journal | last = Power | first = Carla | title = Not the Queen's English | journal = Newsweek | date = 7 March 2005 | year = 2005 | url = http://www.newsweek.com/id/49022}}</ref> જે દેશોમાં જન્મની ભાષા બોલનારા લોકોની સંખ્યા વધુ છે તેવા દેશોના નામ ઉતરતા ક્રમની સંખ્યા અનુસારઃ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] (21.5 કરોડ),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf|title=U.S. Census Bureau, Statistical Abstract of the United States: 2003, Section 1 Population|format=PDF|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages}}કોષ્ટક 47માં દર્શાવવામાં આવેલા આંકડાઓ સૂચવે છે કે 5 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના 21,48,09,000 લોકો ઘરમાં પણ અંગ્રેજી ભાષા બોલે છે. અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વે આધારિત આ પરિણામોમાં કોલેજના સામૂહિક શયનગૃહમાં સહજીવન જીવનારા, સંસ્થાઓમાં સાથે અભ્યાસ કરતા અને ઘરે જૂથ બનાવીને રહેતા લોકોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી. વ્યાખ્યાની દૃષ્ટિએ જે લોકોની જન્મની ભાષા અંગ્રેજી છે તેઓ અને જે લોકો ઘરે એક કરતાં વધારે ભાષા બોલે છે તેમને બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે.</ref> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] (6.1 કરોડ),<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 ધ કેમ્બ્રિજ એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ ધ ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ, 2જી આવૃત્તિ, ક્રિસ્ટલ ડેવિડ; કેમ્બ્રિજ, યુકે: કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, [1995] (2003-08-03).]</ref> કેનેડા (1.82 કરોડ),<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/language/Table401.cfm કેનેડા પ્રાંત અને તેને લગતા પ્રદેશોની ગણતરી2006 અનુસાર માતૃભાષા અને ઉંમર જૂથ આધારિત વસતી 20 ટકા નમૂનાની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310155903/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/language/Table401.cfm |date=2009-03-10 }}, વસતી ગણતરી 2006, [[કેનેડાના આંકડાઓ]]</ref> [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] (1.55 કરોડ),<ref name="Australia speakers">[http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&amp;documentproductno=0&amp;documenttype=Details&amp;order=1&amp;tabname=Details&amp;areacode=0&amp;issue=2006&amp;producttype=Census%20Tables&amp;javascript=true&amp;textversion=false&amp;navmapdisplayed=true&amp;breadcrumb=TLPD&amp;&amp;collection=Census&amp;period=2006&amp;productlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&amp;producttype=Census%20Tables&amp;method=Place%20of%20Usual%20Residence&amp;topic=Language&amp; ઓસ્ટ્રેલિયન બ્યુરો ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ તરફથી મેળવવામાં આવેલી વસતી ગણતરીની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306052015/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& |date=2008-03-06 }} ઘરમાં બોલાતી મુખ્ય ભાષા. દર્શાવેલા આંકડાઓ એવી વ્યક્તિઓની સંખ્યા સૂચવે છે કે જેઓ ઘરમાં માત્ર અંગ્રેજી ભાષા બોલે છે.</ref> નાઇજિરિયા (40 લાખ),<ref>[[નાઇજિરિયન પિડજિન]] ભાષા બોલનારા લોકોની સંખ્યા, પિડજિન કે ક્રિઓલ ભાષા અંગ્રેજી ઉપર આધારિત છે. ઇહેમિયર દર્શાવે છે કે અંદાજે 30થી 50 લાખ લોકો જન્મની ભાષા બોલે છે. આ કોષ્ટકમાં અંદાજના મધ્ય બિંદુની સંખ્યા લેવામાં આવી છે. ઇહેમિયર, કેલેચુક્વુ ઉચેચુક્વુ. 2006). "[http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num3/ihemere.pdf અ બેઝિક ડિસ્ક્રિપ્શન એન્ડ એનાલિટિક ટ્રિટમેન્ટ ઓફ નાઉન ક્લોઝિસ ઇન નાઇજિરિયન પિડજિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610000126/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num3/ihemere.pdf |date=2007-06-10 }}." ''નોર્ડિક જરનલ ઓફ આફ્રિકન સ્ટડિઝ'' 15 (3): 296-313.</ref> આયર્લેન્ડ (38 લાખ),<ref name="Crystal"/> દક્ષિણ આફ્રિકા (37 લાખ),<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gov.za/publications/CinBrief/CinBrief2001.pdf સેન્સસ ઇન બ્રિફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809034210/http://www.statssa.gov.za/publications/CinBrief/CinBrief2001.pdf |date=2007-08-09 }}, પા. નં. 15 (કોષ્ટક 2.5), 2001 વસતી ગણતરી, [[દક્ષિણ આફ્રિકાના આંકડાઓ]]</ref> ન્યૂ ઝિલેન્ડ (36 લાખ) વસતી ગણતરી 2006.<ref>{{cite web |title=About people, Language spoken |url=http://www.stats.govt.nz/Census/2006-census-data/classification-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |publisher=[[Statistics New Zealand]] |date=2006 census |access-date=2009-09-28 |archive-date=2009-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091015063211/http://www.stats.govt.nz/Census/2006-census-data/classification-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |url-status=dead }}(માઇક્રોસોફ્ટ એક્સેલ ફાઇલ્સની કડીઓ)</ref> દક્ષિણ આફ્રિકામાં જન્મની ભાષા બોલનારા લોકોની સંખ્યા દર્શાવવામાં આવી નથી. પરંતુ જે લોકો માત્ર અંગ્રેજી બોલે છે તે લોકોની સંખ્યા અંદાજે 30,08,058 અને કુલ 1,97,187 લોકોએ યોગ્ય જાણકારી આપી નથી તેવા લોકોને બાદ કરવામાં આવે તો અંગ્રેજી બોલનારા લોકોની કુલ સંખ્યા 36,73,623ની થશે.{{Citation needed|reason=citing neither the question nor any of the answers lends this to unintentional humor: If the (unfortunately not cited) question were to have been put in English, the lack of any "usable answer" would not lead to "ignore" but rather to *discount* these people (for probably not understanding/speaking English at all).|date=January 2010}} ફિલિપાઇન્સ, જમૈકા અને નાઇજિરિયા જેવા દેશોમાં પણ જન્મની ભાષા [[ડાયલેક્ટ કન્ટિન્યુઆ]] બોલનારા લોકોની સંખ્યા લાખોમાં છે. જેમાં [[અંગ્રેજી આધારિત ક્રિઓલ ભાષા]] બોલનારાથી માંડીને આધુનિક અંગ્રેજી સ્વરૂપ ધરાવનારી ભાષા બોલનારા લોકોનો સમાવેશ થાય છે. જે દેશોમાં અંગ્રેજી બીજી કે ગૌણ ભાષા તરીકે બોલાય છે તેવા દેશોમાં જોઇએ તો ભારતમાં આ ભાષા બોલનારા લોકો સૌથી વધુ છે કે જેઓ ('[[ભારતીય અંગ્રેજી]]') ભાષા બોલે છે. ક્રિસ્ટલનો એવો દાવો છે કે જન્મની ભાષા બોલનારા અને નહીં બોલનારા લોકોને સંયુક્ત રીતે ગણવામાં આવે તો વિશ્વમાં અંગ્રેજી બોલતા હોય અને સમજી શકતા હોય તેવા લોકોની સંખ્યા ભારતમાં સૌથી વધુ છે.<ref>[http://education.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html સબકોન્ટિનેન્ટ રેઇઝિસ ઇટ્સ વોઇશ], ક્રિસ્ટલ, ડેવિડ; ગાર્ડિયન સાપ્તાહિકઃ શુક્રવાર 19મી નવેમ્બર 2004.</ref><ref>યંગ ઝ્હાઓ; કેઇથ .પી. કેમ્પબેલ (1995). "ઇન્ગલિશ ઇન ચાઇના". વર્લ્ડ ઇન્ગલિશિસ 14 (3): 377-390. હોંગકોંગ દ્વારા અધિક 25 લાખ અંગ્રેજી બોલનારાઓનું પ્રદાન (1996ની વસતી ગણતરી અનુસાર).</ref> === ભાષા બોલનારા લોકોને આધારે દેશના ક્રમ === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! ક્રમ ! દેશ ! કુલ સંખ્યા ! વસતીની ટકાવારી ! પ્રથમ ભાષા ! અધિક ભાષા તરીકે ! વસ્તી ! class="unsortable"| ટિપ્પણી |- | 1 | [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા)]] | 251,388,301 | 96% | 215,423,557 | 35,964,744 | 262,375,152 | <small>સ્રોતઃ યુએસ વસતી ગણતરી 2000: [http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-29.pdf ભાષાનો ઉપયોગ અને અંગ્રેજી બોલવાની ક્ષમતા:2000], કોષ્ટક 1. </small><small>બીજી ભાષા તરીકે અંગ્રેજી બોલનારા લોકોની સંખ્યા તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ ઘરે અંગ્રેજી ભાષા નથી બોલતા પરંતુ તેઓ અંગ્રેજી ભાષા "સારી" અથવા તો "ખૂબ જ સારી" રીતે જાણે છે. </small><small>નોંધઃ આ આંકડાઓ 5 કે તેથી વધુ ઉંમર ધરાવતી વસતીમાંથી લેવામાં આવ્યા છે.</small> |- | 2 | [[ભારત]] | 90,000,000 | 8% | 178,598 | ''બીજી'' ભાષા તરીકે બોલનારા લોકોની સંખ્યા 6,50,00,000<br /> ''ત્રીજી'' ભાષા તરીકે બોલનારા લોકોની સંખ્યા 2,50,00,000 | 1,028,737,436 | <small>જે લોકો અંગ્રેજી ભાષાનો ઉપયોગ ''બીજી ભાષા'' અને ''ત્રીજી ભાષા'' તરીકે કરે છે તે તમામ લોકોનો સમાવેશ આ આંકડાઓમાં કરવામાં આવ્યો છે. આંકડાઓ 1991ની સાલના છે.<ref>ભારતની વસતી ગણતરી [http://www.censusindia.gov.in/ ભારતીય વસતી ગણતરી], અંક 10, 2003, પીપી. 8-10, (લેખ: વસતી ગણતરીમાં પશ્ચિમ બંગાળની ભાષાઓ અને સર્વેક્ષણો દ્વિભાષીયતા તેમજ ત્રિભાષિયતા).</ref><ref>ટ્રોફ, હર્બર્ટ એસ. 2004. [http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf ઇન્ડિયા એન્ડ ઇટ્સ લેન્ગવેજિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308101143/http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf |date=2008-03-08 }}. સિમેન્સ એજી, મ્યુનિચ</ref> </small><small>આ આંકડાઓમાં અંગ્રેજી ''ભાષા બોલનારા'' લોકોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે અંગ્રેજી ભાષાનો ''ઉપયોગ કરનારાઓ'' નો નહીં.<ref>"અંગ્રેજી બોલનારા" અને "અંગ્રેજીના વપરાશકર્તા" વચ્ચેનો ભેદ સમજવા માટે જુઓ ટીઇએસઓએલ-ઇન્ડિયા (ટિચર્સ ઓફ ઇન્ગલિશ ટુ સ્પિકર્સ ઓફ અધર લેન્ગ્વેજિસ તેમના લેખમાં વિકિપિડિયાના અગાઉના આ જ લેખમાં દર્શાવેલા 35 કરોડ લોકો વચ્ચેના ભેદનું નિરૂપણ કરે છે. જેમાં વધારે સંભવિત સંખ્યા 9 કરોડની લાગે છે.{{bquote|Wikipedia's India estimate of 350 million includes two categories - "English Speakers" and "English Users". The distinction between the Speakers and Users is that Users only know how to read English words while Speakers know how to read English, understand spoken English as well as form their own sentences to converse in English. The distinction becomes clear when you consider the China numbers. China has over 200~350 million users that can read English words but, as anyone can see on the streets of China, only handful of million who are English speakers.}}</ref></small> |- | 3 | [[નાઇજીરિયા|નાઇજિરિયા]] | 79,000,000 | 53% | 4,000,000 | >75,000,000 | 148,000,000 | <small>આ આંકડાઓ [[નાઇજિરિયાની પિડગિન ભાષા]] બોલનારા લોકોના છે. પિડગિન અંગ્રેજી ભાષા ઉપર આધારિત પ્રાંતીય ભાષા હોય છે. </small><small>ઇહેમિરના જણાવ્યા અનુસાર આશરે 30થી 50 લાખ લોકો જન્મની ભાષાનો પ્રયોગ કરે છે. કોષ્ટકમાં દર્શાવેલી સંખ્યા આ અંદાજનું મધ્યબિંદુ છે. </small><small>ઇહેમિર, કેલેચુક્વુ ઉચેચુક્વુ </small><small>2006). </small><small>"[http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num3/ihemere.pdf નાઇજિરિયન પિડગિન ભાષાના નામ વાક્યાંશોનું પાયાનું વર્ણન અને વિષય નિરૂપણનું વિશ્લેષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610000126/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num3/ihemere.pdf |date=2007-06-10 }}" </small><small>''નોર્ડિક જરનલ ઓફ આફ્રિકન સ્ટડીઝ'' 15(3): 296-313.</small> |- | 4 | [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] | 59,600,000 | 98% | 58,100,000 | 1,500,000 | 60,000,000 | <small>સ્રોતઃ કેરિસ્ટલ (2005), પી. 109.</small> |- | 5 | [[ફિલિપાઈન્સ]] | 48,800,000 | 52%<ref name="EthnoPhil"/> | 3,427,000<ref name="EthnoPhil">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PH |title=Ethnologue report for Philippines |publisher=Ethnologue.com |date= |access-date=2010-01-02}}</ref> | 45,373,000 | 92,000,000 | <small>બોલનારાની કુલ સંખ્યાઃ વસતી ગણતરી 2000 [http://www.census.gov.ph/data/sectordata/sr05153tx.html 7ના આંકડા કરતાં ઉપરની ટેક્સ્ટમાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080127174205/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/sr05153tx.html |date=2008-01-27 }} </small><small>5 વર્ષ કે તેથી વધુની ઉંમર ધરાવનારા 6.67 કરોડ લોકો પૈકી 63.71 ટકા લોકો અંગ્રેજી બોલી શકે છે. </small><small>માતૃભાષાના બોલનારા: વસતી ગણતરી 1995 એન્ડ્રુ ગોન્ઝાલેસના લેખ [http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf ધ લેન્ગ્વેજ પ્લાનિંગ સિચ્યુએશન ઇન ફિલિપાઇન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf |date=2007-06-16 }}, બહુભાષી અને બહુસાંસ્કૃતિક વિકાસ અંગેના સામયિકમાં જણાવ્યા અનુસાર, 19 (5 અને 6), 487-525. </small><small>(1998) </small><small>[[ઇથેનોલોગ]]ની યાદી અનુસાર જન્મની ભાષા બોલનારા 34 લાખ લોકો પૈકી 52 ટકા લોકો અંગ્રેજીને અધિક ભાષા તરીકે બોલે છે.<ref name="EthnoPhil"/></small> |- | 6 | [[કેનેડા]] | 25,246,220 | 85% | 17,694,830 | 7,551,390 | 29,639,030 | <small>સ્રોતઃ 2001ની વસતી ગણતરી- [http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;View=1b&amp;Table=1a&amp;StartRec=1&amp;Sort=2&amp;B1=Counts&amp;B2=Both અધિકૃત ભાષાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016155721/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1b&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both |date=2018-10-16 }}નું જ્ઞાન અને [http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;View=1a&amp;Table=1a&amp;StartRec=1&amp;Sort=2&amp;B1=Counts&amp;B2=Both માતૃભાષા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016155718/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1a&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both |date=2018-10-16 }}. </small><small>જન્મની ભાષા બોલનારા પૈકી 1,22,660 લોકોની માતૃભાષા અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ બંને હતી. જ્યારે 1,75,72,170 લોકોની માતૃભાષા અંગ્રેજી હતી ફ્રેન્ચ નહીં.</small> |- | 7 | [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] | 18,172,989 | 92% | 15,581,329 | 2,591,660 | 19,855,288 | <small>સ્રોતઃ 2006ની વસતી ગણતરી.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Proficiency%20in%20Spoken%20English/Language%20by%20Age%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Cultural%20& |title=ઓસ્ટ્રેલિયન બ્યુરો ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ |access-date=2023-12-28 |archive-date=2021-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816141608/https://www.abs.gov.au/websitedbs/censushome.nsf/home/cowsredirect |url-status=dead }}</ref> </small><small>પ્રથમ ભાષા અંગ્રેજીનાં ખાનાંમાં દર્શાવવામાં આવેલા આંકડાઓ ઓસ્ટ્રેલિયાના રહેવાસીઓનાં આંકડા છે કે જેઓ ઘરે પણ અંગ્રેજી ભાષા બોલે છે. </small><small>અધિક ભાષા અંગ્રેજીનાં ખાનાંમાં દર્શાવવામાં આવેલા આંકડાઓ અન્ય દેશોના રહેવાસીઓના આંકડાઓ છે જેમનો દાવો છે કે તેઓ અંગ્રેજી "સારી" અથવા તો "ખૂબ જ સારી" રીતે બોલી શકે છે. </small><small>અન્ય 5 ટકા લોકોએ તેમની ઘરની ભાષા કે અંગ્રેજી ભાષાની કૌશલ્યતા અંગેની સ્થિતિ જણાવી નહોતી</small> |- | colspan="8"| <small>નોંધઃ કુલ= પ્રથમ ભાષા+અન્ય ભાષા; ટકાવારી = કુલ/વસતી</small> |} === એવા દેશો કે જ્યાં અંગ્રેજી મુખ્ય ભાષા છે === એન્ગ્વિલા, એન્ટિગુઆ અને બાર્બુડામાં અંગ્રેજી પ્રાથમિક ભાષા છે. ઓસ્ટ્રેલિયા ([[ઓસ્ટ્રેલિયાઇ અંગ્રેજી]]), બાહમાસ, બાર્બાડોસ, બેલાઇઝ ([[બેલિઝિયન ક્રિઓલ]]), બર્મુડા, [[બ્રિટિશ ઇન્ડિયન ઓશન ટેરિટરી]], બ્રિટિશ વર્જિન ટાપુઓ, કેનેડા ([[કેનેડિયન અંગ્રેજી]]), [[કેમેન ટાપુઓ]], [[ફાકલેન્ડ ટાપુઓ]], [[જિબ્રાલ્ટાર]], ગ્રેનાડા, ગુઆમ, ગર્નસી, ([[ચેનલ આઇલેન્ડ અંગ્રેજી]]), ગયાના આયર્લેન્ડ, ([[હાઇબેર્નો-અંગ્રેજી]]), આઇસત ઓફ મેન ([[મેન્ક્સ અંગ્રેજી]]), જમૈકા ([[જમૈકન અંગ્રેજી]]), જર્સી, મોન્સ્ટેરાટ, ([[નૌરુ]]), ન્યૂ ઝિલેન્ડ ([[ન્યૂઝિલેન્ડ અંગ્રેજી]]), [[પિટકેરિયન ટાપુઓ]], [[સેઇન્ટ હેલેના]], [[સેઇન્ટ કિટ્સ એન્ડ નેવિસ]], [[સેઇન્ટ વિન્સેન્ટ એન્ડ ગ્રેનાડાઇન્સ]], [[સિંગાપુર]], [[દક્ષિણ જ્યોર્જિયા અને દક્ષિણ સેન્ડવિચ ટાપુઓ]], ટ્રિનિદાદ અને ટોબાગો, તુર્ક્સ અને કાઇકોસ ટાપુઓ, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ. ફેડરેટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ માઇક્રોનેશિયા, ફિજી, [[ગામ્બિયા]], ઘાના, ભારત, કેન્યા, કિરિબાતી, લેસોથો, લાઇબેરિયા, મેડાગાસ્કર, માલ્ટા, માર્શલ ટાપુઓ, મોરેશિયાસ નામિબિયા, નાઇજિરિયા, પાકિસ્તાન, [[પલાઉ]], પાપુઆ, ન્યૂ ગયાના, ફિલિપાઇન્સ ([[ફિલિપાઇન અંગ્રેજી]]), રવાન્ડા, સેઇન્ટ લ્યુસિયા, સામોઆ, સિશિલિસ, સિએરા લેઓન, સોલોમન ટાપુઓ, શ્રીલંકા, સુદાન, સ્વાઝિલલેન્ડ, તાન્ઝાનિયા, યુગાન્ડા, ઝામ્બિયા અને ઝિમ્બાબ્વે. આ એવી 11 અધિકૃત ભાષાઓ પૈકીની એક છે કે જેને દક્ષિણ આફ્રિકામાં સમાન દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. ([[દક્ષિણ આફ્રિકી અંગ્રેજી]]) ઓસ્ટ્રેલિયાના હાલના [[આનુસંગિક પ્રાંતો]]માં પણ અંગ્રેજીને અધિકૃત ભાષા તરીકે માનવામાં આવી છે.([[નોરફોક ટાપુ]], [[ક્રિસમસ ટાપુ]] અને [[કોકોસ ટાપુ]]) અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ([[અમેરિકન સામોઆ]], [[ગુઆમ]], [[ઉત્તર મારિયાના ટાપુઓ]], [[પ્યુઅર્ટો રિકો]] અને [[યુએસ વર્જિન ટાપુઓ]]).<ref>{{Cite book |url=http://books.google.com/books?id=vyQDYqz2kFsC&pg=RA1-PA62&lpg=RA1-PA62&dq=%22puerto+rico%22+official+language+1993&source=web&ots=AZKLran6u3&sig=8fkQ9gwM0B0kwVYMNtXr-_9dnro |title=Puerto Rico: Culture, Politics, and Identity |author=Nancy Morris |year=1995 |publisher=Praeger/Greenwood |isbn=0275952282 |page=62}}</ref> અને [[હોંગકોંગ]]ની જૂની બ્રિટિશ વસાહત. (વધુ માહિતી માટે જુઓ [[જે દેશોમાં અંગ્રેજી અધિકૃત ભાષા તરીકે ગણવામાં આવે છે તેની યાદી]]) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કે યુનાઇટેડ કિંગડમમાં અંગ્રેજી અધિકૃત ભાષા નથી.<ref>[http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html લેન્ગ્વેજિસ સ્પોકન ઇન ધ યુએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117213657/http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html |date=2009-01-17 }}, નેશનલ વર્ચ્યુઅલ ટ્રાન્સલેશન સેન્ટર, 2006.</ref><ref>[http://www.us-English.org/foundation/research/olp/viewResearch.asp?CID=22&amp;TID=1 યુએસ ઇન્ગલિશ ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112204559/http://www.us-english.org/foundation/research/olp/viewResearch.asp?CID=22&TID=1 |date=2008-01-12 }}, ઓફિશિયલ લેન્ગ્વેજ રિસર્ચ{{ndash}} યુનાઇટેડ કિંગડમ.</ref> યુએસની સરકારમાં કોઇ જ અધિકૃત ભાષા ન હોવાને કારણે 50 રાજ્યોની સરકારો પૈકી 30 રાજ્યોની સરકારે અંગ્રેજીને અધિકૃત ભાષાનો દરજ્જો આપ્યો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.us-english.org/inc/official/states.asp |title=યુએસ ઇન્ગલિશ, આઇએનસી. |access-date=2010-03-11 |archive-date=2010-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106211903/http://www.us-english.org/inc/official/states.asp |url-status=dead }}</ref> અધિકૃત ભાષાનો દરજ્જો મળ્યો ન હોવા છતાં પણ યુનાઇટેડ કિંગડમની કેટલીક જૂની વસાહતો અને તેના દ્વારા [[રક્ષિત રાષ્ટ્રો]] જેવા કે બહેરિન, બ્રુનેઇ, બાંગ્લાદેશ, મલેશિયા અને યુનાઇટેડ આરબ અમિરાતમાં અંગ્રેજી મહત્વની ભાષા ગણાય છે. અંગ્રેજીને ઇઝરાયેલની ''[[ડિ જ્યુર]]'' અધિકૃત ભાષા ગણવામાં આવતી નથી. જોકે આ ભાષાએ અધિકૃત ભાષાનો ઉપયોગ{{Clarify|date=June 2009}} યથાવત રાખ્યો છે. ''ડિ ફેક્ટો'' બ્રિટિશ ચૂકાદાથી ચાલતી આવતી અંગ્રેજીની ભૂમિકા.<ref>[http://www.biu.ac.il/hu/lprc/home/fog0000000007.html મલ્ટિલિન્ગ્વિયાલિઝમ ઇન ઇઝરાયેલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090730191439/http://www.biu.ac.il/hu/lprc/home/fog0000000007.html |date=2009-07-30 }}, લેન્ગ્વેજ પોલિસી રિસર્ચ સેન્ટર</ref> === અંગ્રેજી વૈશ્વિક ભાષા તરીકે === અંગ્રેજી બહોળા પ્રમાણમાં બોલાતી હોવાને કારણે ઘણી વખત તેને "[[વિશ્વ ભાષા]]" તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. જેને આધુનિક જમાનાની ''[[લિન્ગ્વા ફ્રાન્કા]]'' ગણી શકાય.<ref name="Graddol"/> મોટાભાગના દેશોમાં અંગ્રેજીને અધિકૃત ભાષા ગણવામાં ન આવતી હોવાથી હાલમાં તે એવી ભાષા છે કે જેને સમગ્ર વિશ્વમાં [[વિદેશી ભાષા]] તરીકે શીખવવામાં આવે છે. કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીઓ (જેવા કે ડેવિડ ગ્રેડોલ)નું માનવું છે કે આ ભાષા "જન્મની અંગ્રેજી બોલનારા લોકો"ની સાંસ્કૃતિક સંપત્તિ નથી. પરંતુ જેમ જેમ આ ભાષા વિકાસ પામી તેમ તેમ તેણે વિશ્વભરની સંસ્કૃતિને તેનામાં સમાવી છે.<ref name="Graddol"/> આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ અનુસાર તેને હવાઇ અને દરિયાઇ સંચાર માધ્યમ માટેની અધિકૃત ભાષા ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.imo.org/Safety/index.asp?topic_id=357 |title=ઇન્ટરનેશનલ મેરિટાઇમ ઓર્ગેનાઇઝેશન |access-date=2010-03-11 |archive-date=2003-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031227092334/http://www.imo.org/Safety/index.asp?topic_id=357 |url-status=dead }}</ref> અંગ્રેજી [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ|સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘની]] અધિકૃત ભાષા છે. આ ઉપરાંત [[આંતરરાષ્ટ્રીય ઓલિમ્પિક સમિતિ]] સહિતના ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોની તે અધિકૃત ભાષા છે. યુરોપીય દેશોમાં અંગ્રેજી સૌથી વધુ વિદેશી ભાષા તરીકે ભણવામાં આવે છે. (89 ટકા શાળાનાં બાળકો), ત્યારબાદ ફ્રેન્ચ (32 ટકા), જર્મન (18 ટકા), સ્પેનિશ (8 ટકા) અને રિશયન ભણવામાં આવે છે; જ્યારે યુરોપમાં વિદેશી ભાષાની ઉપયોગિતામાં જોઇએ તો 68 ટકા અંગ્રેજી, 25 ટકા ફ્રેન્ચ, 22 ટકા જર્મન અને 16 ટકા સ્પેનિશનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="srv06">[[યુરોબેરોમિટર]] દ્વારા [http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf વર્ષ 2006માં કરવામાં આવેલું સર્વેક્ષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116073533/http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf |date=2013-11-16 }}, [http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/index_en.html યુરોપીય દેશોની અધિકૃત ભાષાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619124053/http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/index_en.html |date=2006-06-19 }}ની વેબસાઇટમાં</ref> અંગ્રેજી નહીં બોલનારા યુરોપીય દેશોમાં ટકાવારીની દૃષ્ટિએ મોટાભાગના લોકો અંગ્રેજીમાં વાતચીત કરી શકે છે. (નોંધનીય છે કે ટકાવારી વયસ્ક લોકોની વસતીમાંથી લીધી છે કે જેમની ઉંમર 15 વર્ષ કે તેથી વધુની છે.) સ્વિડનમાં (85 ટકા), ડેનમાર્કમાં (83 ટકા), નેધરલેન્ડમાં (79 ટકા), લક્ઝેમ્બર્ગમાં (66 ટકા), ફિનલેન્ડમાં (60 ટકા), સ્લોવેનિયામાં (56 ટકા), ઓસ્ટ્રિયામાં (53 ટકા), બેલ્જિયમમાં (52 ટકા) અને જર્મનીમાં (51 ટકા).<ref>{{Cite web |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |title=યુરોપીયન સંઘ |access-date=2010-03-11 |archive-date=2007-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |url-status=dead }}</ref> અંગ્રેજી ભાષામાં છપાતાં પુસ્તકો, સામાયિકો અને અખબારો વિશ્વના ઘણા દેશોમાં મળે છે. વિજ્ઞાનમાં પણ અંગ્રેજી ભાષાનો પ્રયોગ ખૂબ જ સહજતાથી થાય છે.<ref name="Graddol"/> વર્ષ 1997માં [[સાયન્સ સાઇટેશન ઇન્ડેક્સે]] નોંધ્યું હતું કે વિજ્ઞાનને લગતા 95 ટકા લેખો અંગ્રેજી ભાષામાં લખાયા હતા. જે પૈકીના અંગ્રેજી ભાષા બોલનારા દેશોના લેખકોના લેખો માત્ર અડધી માત્રામાં જ હતા. અંગ્રેજી ભાષા નવી વૈશ્વિક લિન્ગ્વા ફ્રાન્કા બની ગઇ હોવાને કારણે તેણે બીજી ભાષાઓ{{Lopsided|date=February 2010}} ઉપર વિપરીત અસર કરવાની શરૂ કરી છે. લાંબે ગાળે તે ભાષામાં બદલાવ આણે છે તો કેટલીક વખત નબળી ભાષાને ખતમ પણ કરી નાખે છે.{{Lopsided|date=February 2010}} આ કારણોસર જ ભાષાશાસ્ત્રીઓએ તેને "અંગ્રેજી ભાષાનો સામ્રાજ્યવાદ" નામનો પારિભાષિક શબ્દ આપ્યો છે.<ref>જામ્બોર, પૌલ ઝેડ.[http://www.eilj.com/EILJ_Vol_2.swf '] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427031248/http://www.eilj.com/EILJ_Vol_2.swf |date=2011-04-27 }}[http://www.eilj.com/EILJ_Vol_2.swf ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ ઇમ્પિરિયાલિઝમઃ પોઇન્ટ્સ ઓફ વ્યૂ'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427031248/http://www.eilj.com/EILJ_Vol_2.swf |date=2011-04-27 }}, જર્નલ ઓફ ઇન્ગલિશ એઝ એન ઇન્ટરનેશનલ લેન્ગવેજ, એપ્રિલ 2007- ગ્રંથ 1 પા. નં. 103-123 (વર્ષ 2007માં દાખલ)</ref> === તળપદી ભાષા અને પ્રાદેશિક વિવિધતા === બ્રિટિશ રાજનાં વિસ્તરણથી લઇને [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજાં વિશ્વ યુદ્ધ]] સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રભુત્વએ અંગ્રેજીનોપ્રસાર સમગ્ર વિશ્વમાં કર્યો.<ref name="Graddol"/> વિશ્વવ્યાપકતાને કારણે અંગ્રેજી ભાષાએ ઘણી [[અંગ્રેજી બોલીઓ]] અને અંગ્રેજી આધારિત [[ક્રિઓલ ભાષાઓ]] તેમજ [[પિડજિન્સ]] વિકસાવી અંગ્રેજીની બે શિક્ષિત બોલીઓને સમગ્ર વિશ્વસ્તરે બહોળા પ્રમાણમાં પ્રતિસાદ સાંપડ્યો- એક હતી દક્ષિણ બ્રિટિશની શિક્ષિત ભાષા અને બીજી હતી શિક્ષિત મધ્યપશ્ચિમી અમેરિકન ભૂતપૂર્વ ભાષાને કેટલીક વખત બીબીસી (અથવા તો રાણીની) અંગ્રેજી ભાષા કહેવામાં આવતી. આ ભાષા કદાચ તેના "[[અધિકૃત ઉચ્ચારણો]]"ને કારણે ધ્યાનાકર્ષક બની હશે. આ ભાષા [[કેમ્બ્રિજ પ્રતિકૃતિ]]ના નમૂનારૂપ છે. યુરોપ, આફ્રિકા અને ભારતીય ઉપખંડોમાં અન્ય ભાષા બોલનારા લોકોને અંગ્રેજી શીખવવા માટે તેનું ધોરણ ઉત્તમ ગણવામાં આવે છે. ઉપરાંત બ્રિટિશ કોમનવેલ્થ દ્વારા પ્રભાવિત કે પછી યુએસ સાથે પોતાની જાતને ન સરખાવવા ઇચ્છતા રાષ્ટ્રો પણ આ ધોરણને માન્ય રાખે છે. પાછળથી અસ્તિત્વમાં આવેલી [[જનરલ અમેરિકન]] બોલી સમગ્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડામાં બહોળા પ્રમાણમાં ફેલાયેલી છે. આ અમેરિકી ઉપખંડ અને તેના વિસ્તારો (જેવાકે ફિલિપાઇન્સ)ની પ્રતિકૃતિ છે. આ પ્રકારના દેશોને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે ગાઢ સંબંધ છે અથવા તો તેઓ તે દેશ સાથે સરખાવવા ઇચ્છે છે. આ બે મહત્વની બોલીઓ ઉપરાંત અંગ્રેજીમાં સંખ્યાબંધ [[વિવિધ પ્રકારની બોલીઓ]] અસ્તિત્વમાં છે. જેમાં ઘણા કિસ્સાઓમાં પેટાબોલીઓ જેવી કે [[બ્રિટિશ અંગ્રેજી]]માં; [[કોકની]], [[સ્કાઉસ]] અને [[જ્યોર્ડી]]નો સમાવેશ થાય છે. [[કેનેડિયન અંગ્રેજી]]માં; [[ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ અંગ્રેજી]] અને [[આફ્રિકન અમેરિકન સ્થાનિક અંગ્રેજી]]માં ("ઇબોનિક્સ") તેમજ [[અમેરિકન અંગ્રેજી]]માં [[દક્ષિણ અમેરિકી અંગ્રેજી]]નો સમાવેશ થાય છે. અંગ્રેજી [[અનેકત્વ ધરાવનારી ભાષા]] છે. તેની કોઇ મધ્ય કે સત્તાધિશ ભાષા નથી જેવી રીતે ફ્રાન્સમાં [[એકેડેમી ફ્રાન્કાઇસ]] છે તેમ અંગ્રેજીમાં કંઇ જ નથી; એટલા માટે જ કોઇ એક પ્રકારની અંગ્રેજી ભાષાને "સાચી" કે "ખોટી" ગણવામાં નથી આવતી. સિવાયકે એવો કોઇ એક ચોક્કસ વર્ગ કે જે ભાષા થકી દોરવાતો હોય. {{0}સ્કોટ્સ ભાષાનાં મૂળિયાં ઉત્તરીય મધ્ય અંગ્રેજી<ref>એઇટકેન, એ.જે. એન્ડ મેકાર્થર, ટી. ઇડીએસ. (1979) ''લેન્ગવેજિસ ઓફ સ્કોટલેન્ડ'' . એડિનબર્ગ, ચેમ્બર્સ. પી. 87</ref>માંથી ઉતરી આવ્યા છે. અન્ય સ્રોતોના પ્રભાવને કારણે તેના ઇતિહાસમાં બદલાવ અને વિકાસ આવતા રહ્યા છે. પરંતુ [[એક્ટ્સ ઓફ યુનિયન 1707]] બાદ [[ભાષાની ક્ષીણ થવાની]] પ્રક્રિયા શરૂ થઇ. ત્યારબાદની પેઢીએ વધુને વધુ આધુનિક અંગ્રેજી ભાષાનો સ્વીકાર કરવાની શરૂઆત કરી જેના પરિણામે તે એક બોલી બનીને રહી ગઇ. હાલમાં ભલે તે અંગ્રેજીની એક અલગ ભાષા કે [[બોલી]] હોય તેને [[સ્કોટિશ અંગ્રેજી]] તરીકે ગણાવી શકાય. આ ભાષા હાલમાં વિવાદાસ્પદ છે. જોકે બ્રિટિશ સરકાર તેને [[પ્રાદેશિક ભાષા]] તરીકે સ્વીકારે છે. ઉપરાંત તેને [[યુરોપિયન ચાર્ટર ફોર રિજનલ એન્ડ માઇનોરિટી લેન્ગવેજિસ]] અંતર્ગત આવરી લેવામાં આવી છે.<ref>[http://www.coe.int/t/e/human_rights/minorities/2._framework_convention_%28monitoring%29/2._monitoring_mechanism/3._state_reports_and_unmik_kosovo_report/2._second_cycle/PDF_2nd_SR_UK_en.pdf યુનાઇટેડ કિંગડમ દ્વારા સુપરત કરવામાં આવેલો બીજો અહેવાલ જે કલમ 25ના 1લા ફકરા રાષ્ટ્રીય લઘુમતીઓના રક્ષણની જોગવાઇઓને અનુસરે છે.]'''' </ref> સ્કોટ્સની પ્રાદેશિક બોલીઓ પણ સંખ્યાબંધ છે અને આ ભાષાનાં ઉચ્ચારણો, વ્યાકરણ અને નિયમો અલગ છે. ઘણી વખત તો તે અંગ્રેજી ભાષા કરતાં પણ નોંધપાત્ર રીતે જુદા પડે છે. અંગ્રેજી [[બોલનારા લોકોની લઢણ]] ઘણી અલગ હોય છે જેના કારણે તે વ્યક્તિની જન્મની બોલી કે ભાષાનો સંકેત મળી જાય છે. પ્રાદેશિક ભાષા બોલનારાની લઢણના ભેદને વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજવો હોય તો જુઓ [[રિજનલ એસેન્ટ્સ ઓફ ઇન્ગલિશ]] અને પ્રાદેશિક બોલીઓના ભેદને તેમજ લક્ષણોને વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજવા હોય તો જુઓ [[અંગ્રેજી ભાષાની બોલીઓની યાદી]]. ઇંગ્લેન્ડમાં વ્યાકરણ અને શબ્દભંડોળ કરતા તફાવત ઉચ્ચારણો વચ્ચે મર્યાદિત બની ગયો છે. [[સર્વે ઓફ ઇન્ગલિશ ડાયલેક્ટ્સ]]ના સમયગાળા દરમિયાન સમગ્ર દેશમાં વ્યાકરણ અને શબ્દભંડોળ અલગઅલગ હતા. પરંતુ ''નિયમો ક્ષીણ'' થતા ગયા તેમતેમ તફાવતો કે અલગતા મરી પરવારી.<ref>પિટર ટ્રડગિલ, ''ધ ડાયલેક્ટ્સ ઓફ ઇંગ્લેન્ડ'' 2જી આવૃત્તિ, પાનું 125, બ્લેકવેલ, ઓક્સફર્ડ, 2002</ref> પોતાના ઇતિહાસ દરમિયાન અંગ્રેજી ભાષાએ ઘણી બધી ભાષામાંથી શબ્દો લીધા હોવાને કારણે ઇન્ગલિશ [[લોનવર્ડ]] હવે વિશ્વભરની ઘણી ભાષામાં જોવા મળે છે. જે તેના બોલનારાનો તકનિકી અને સાંસ્કૃતિક પ્રભુત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે. કેટલીક [[પિડજિન્સ]] અને [[ક્રિઓલ ભાષાઓ]] અંગ્રેજીના આધાર ઉપર બનેલી છે. જેમ કે [[જમૈકન પેટોઇસ]], [[નાઇજિરિયન પિડજિન]] અને [[ટોક પિસિન]]. અંગ્રેજી ભાષામાંના અમુક શબ્દો બિન અંગ્રેજી ભાષાના રૂપોનું વિવરણ કરે છે. આ બિન અંગ્રેજી ભાષામાં અંગ્રેજી ભાષાનો હિસ્સો વિશાળ માત્રામાં હોય છે. === અંગ્રેજીની નિર્માણ પામેલી વિવિધતા === * [[પાયાનું અંગ્રેજી]] આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપયોગ માટે સરળ બનાવવામાં આવ્યું છે. ઉત્પાદકો અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં પત્રાચાર કે અન્ય પ્રકારના સંપર્કો પાયાના અંગ્રેજીમાં કરવામાં આવે છે. એશિયાની કેટલીક શાળાઓમાં શરૂઆત કરનારા લોકો માટે અંગ્રેજી વિષયનું પ્રાયોગિક શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. * [[ઇ-પ્રાઇમે]] ''ટુ બી'' નાં ક્રિયાપદનાં રૂપો કાઢી નાખ્યા છે. * [[અંગ્રેજીમાં સુધારો]] એ અંગ્રેજી ભાષામાં દોષ દૂર કરીને તેને સુધારવાનો સામૂહિક પ્રયાસ છે. * [[હાથની સંજ્ઞાઓ દ્વારા અંગ્રેજીનું જ્ઞાન]]{{ndash}} જેમાં હાથની આંગળીઓ દ્વારા સંજ્ઞા બનાવીને અંગ્રેજીનું શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ મૂક-બધિરો માટે વિકસાવવામાં આવી છે. આને સાચી નિશાનીઓની ભાષા માનવાની ભૂલ ન કરવી જોઇએ. જેમ કે [[બ્રિટિશ સાંકેતિક ભાષા]] અને [[અમેરિકી સાંકેતિક ભાષા]] એન્ગ્લોફોન દેશોમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. આ ભાષાઓ સ્વતંત્ર છે અને તે અંગ્રેજી ઉપર આધારિત નથી. * [[સિસ્પિક]] અને તેને આધારિત [[એરસ્પિક]] તેમજ પોલિસસ્પિક તમામના શબ્દભંડોળ મર્યાદિત છે. વર્ષ 1980માં [[એડવર્ડ જ્હોન્સન]] દ્વારા કેટલાક વિસ્તારોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર અને સંચાર માટે આ ભાષાઓ વિકસાવવામાં આવી હતી. [[ચેનલ ટનલ]]માં ઉપયોગમાં લેવા માટે [[ટનલસ્પિક]] ભાષાનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. * [[ખાસ અંગ્રેજી]] એ અંગ્રેજીનું સરળ સ્વરૂપ છે જેનો ઉપયોગ [[વોઇસ ઓફ અમેરિકા]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. આમાં માત્ર 1500 શબ્દોનાં શબ્દભંડોળનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. == ધ્વનિશાસ્ત્ર == === સ્વરનો ઉચ્ચાર === આ ભાષાના [[સ્વરો]] છે જે દરેક પ્રાંત પ્રમાણે જુદા પડે છે. કેટલીક [[ઉત્તર અમેરિકી અંગ્રેજી]] બોલીઓમાં લંબાઇની સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. {| class="wikitable" |- ![[આઇપીએ (IPA)]] ! વર્ણન ! શબ્દ |- ! colspan="3" style="text-align:left;background:#dedede"| [[દેખીતી રીતે ગુણવત્તાવાળા સ્વરો]] |- | {{IPA|iː}} | [[નિમ્ન અગ્ર બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | બી {{bold dark red|ea}}ડી |- | {{IPA|ɪ}} | [[નિમ્ન મધ્ય અગ્ર મધ્ય બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | બી {{bold dark red|i}}ડી |- | {{IPA|ɛ}} | [[ઉચ્ચ મધ્ય અગ્ર બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | બી{{bold dark red|e}} ડી<ref group="vn">આરપીમાં તેની ખૂબ જ નજીક છે{{IPA|[e]}}</ref> |- | {{IPA|æ}} | [[ઉચ્ચ અગ્ર બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | બી{{bold dark red|a}} ડી<ref group="vn">આરપીમાં બોલનારા યુવાવર્ગમાં તે ખૂબ જ નજીક છે{{IPA|[a]}}</ref> |- | {{IPA|ɒ}} | [[ઉચ્ચ પૃષ્ઠ વર્તુળાકાર સ્વર]] | બી{{bold dark red|o}} એક્સ<ref group="vn" name="n1">અમેરિકાની ઘણી તળપદી અંગ્રેજીમાં આ ધ્વનિનો અભાવ જોવા મળે છે. કેટલીક ભાષાઓ કે શબ્દોમાં આ ધ્વનિનું ઉચ્ચારણ સાથે{{IPA|/ɑː/}} અથવા{{IPA|/ɔː/}}. જુઓ [[લોટ-ક્લોથ સ્પ્લિટ|''લોટ-ક્લોથ સ્પ્લિટ'']] .</ref> |- | {{IPA|ɔː}} | [[ઉચ્ચ મધ્ય પૃષ્ઠ વર્તુળાકાર સ્વર]] | પી{{bold dark red|aw}} ઇડી<ref group="vn" name="n2">કેટલીક ઉત્તર અમેરિકી અંગ્રેજી ભાષામાં આ સ્વર નથી. જુઓ [[કોટ- કૉટ મર્જર|''કોટ- કૉટ મર્જર'']] .</ref> |- | {{IPA|ɑː}} | [[ઉચ્ચ પૃષ્ઠ બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | બીઆર{{bold dark red|a}} |- | {{IPA|ʊ}} | [[નિમ્નમધ્ય મધ્યપૃષ્ઠ સ્વર]] | જી{{bold dark red|oo}} ડી |- | {{IPA|uː}} | [[નિમ્નપૃષ્ઠ વર્તુળાકાર સ્વર]] | બી{{bold dark red|oo}} ઇડી<ref group="vn" name="n7">અક્ષર <''યુ'' > કેટલીક વખત{{IPA|/uː/}} [[ગ્રીક વર્ણમાળાના નવમા અક્ષર]]નું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે છે.{{IPA|/juː/}} બીઆરપીમાં ગ્રીક વર્ણમાળાનો નવમો સ્વર{{IPA|/juː/}} જો પાછળ{{IPA|/t/}},{{IPA|/d/}},{{IPA|/s/}} આવતો હોય અથવા{{IPA|/z/}} તો તેની અગાઉનો વ્યંજન તાલવ્ય બને છે. તેમજ તેને વાળે છે{{IPA|[t͡ɕ]}},{{IPA|[d͡ʑ]}},{{IPA|[ɕ]}} અને{{IPA|[ʑ]}} તે અનુક્રમે ''ટ્યુન'' , ''ડ્યુરિંગ'' , ''શુગર'' અને ''એઝ્યોર'' નામના શબ્દોમાં જોિ શકાય છે. અમેરિકન અંગ્રેજીમાં જ્યાં સુધી{{IPA|/juː/}} શબ્દની પાછળ ''આર'' ન લાગે ત્યાં સુધી તે તાલવ્ય નથી બનતો. જેના પરિણામે તે{{IPA|/(t, d, s, z)juːr/}} વળે છે{{IPA|[tʃər]}},{{IPA|[dʒər]}},{{IPA|[ʃər]}} અને{{IPA|[ʒər]}} જેને અનુક્રમે ''નેચર'' , ''વર્જર'' , ''શ્યોર'' અને ''ટ્રેઝર'' નામના શબ્દમાં જોઇ શકાય છે.</ref> |- | {{IPA|ʌ}} | [[ઉચ્ચ મધ્ય પૃષ્ઠ બિનવર્તુળાકાર સ્વર]], [[ઉચ્ચ મધ્ય સ્વર]]<ref group="vn">પાછલા સ્વરનું પ્રતીક{{IPA|ʌ}} એ આ અંગ્રેજી મધ્ય સ્વરમાં રૂઢિગત છે. {{IPA|[ɐ]}}ખરેખર તો સામાન્યતઃ તે વધારે નજીક છે. ઉત્તરીય ઇંગ્લેન્ડના ભાગોમાં આ સ્વરનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી, અને{{IPA|ʊ}} તેનો ઉપયોગ તેની જગ્યાએ જ થાય છે.</ref> | બી{{bold dark red|u}} ડી |- | {{IPA|ɜr}} | [[ઉચ્ચમધ્ય મધ્ય બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | બી{{bold dark red|ir}} ડી<ref group="vn" name="n3">આ ધ્વનિનું ઉત્તર અમેરિકી સ્વરૂપ [[ર્હોટિક સ્વર]]{{IPA|[ɝ]}} છે અને આરપી સ્વરૂપ લંબ મધ્ય સ્વર છે{{IPA|[ɜː]}}.</ref> |- | {{IPA|ə}} | [[શ્વા અથવા સ્વા]] | {{bold dark red|a}}આરઓએસ પોસ્ટઓફ એસ<ref group="vn" name="n4">ઉત્તર અમેરિકી અંગ્રેજી બોલનારા ઘણા લોકો ભાર દીધા વિનના આ બે સ્વરો વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકતા નથી. તેમના માટે ''રોઝિસ'' અને ''રોઝાસ'' નું ઉચ્ચારણ સરખું જ થાય છે અને તેના માટે સામાન્યતઃ [[સ્ક્વા]] પ્રતીકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે{{IPA|/ə/}}.</ref> |- | {{IPA|ɨ}} | [[નિમ્ન મધ્ય બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | {{bold dark red|e}}આરઓએસ<ref group="vn" name="n4"/>એસ<ref group="vn" name="n5">ઘણી વખત આ ધ્વનિની નકલ સાથે{{IPA|/ə/}} અથવા તો સાથે{{IPA|/ɪ/}}.</ref> |- ! colspan="3" style="text-align:left;background:#dedede"| [[સંધ્યક્ષર]] |- | {{IPA|eɪ}} | [[નિમ્નમધ્ય અગ્ર બિનવર્તુળાકાર સ્વર]]-<br /> [[નિમ્ન અગ્ર બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | બી{{bold dark red|ay}} ઇડી<ref group="vn" name="n6">સામાન્ય અમેરિકન, સ્કોટિશ, આઇરિશ અને ઉત્તરીય અંગ્રેજી સહિતની ઘણી ભાષાઓમાં{{IPA|[oː]}} સંયુક્ત સ્વર{{IPA|/eɪ/}} અને{{IPA|/oʊ/}} સમાન ગુણવત્તાવાળા સ્વર{{IPA|[eː]}} </ref> |- | {{IPA|oʊ}} | [[નિમ્ન મધ્ય પૃષ્ઠ વર્તુળાકાર સ્વર]]-<br /> [[નિમ્ન મધ્ય પૃષ્ઠ મધ્ય સ્વર]] | બી{{bold dark red|o}} ડીઇ<ref group="vn">આરપીમાં ઉત્તર અમેરિકાના કેટલાક ભાગોમાં તે નજીક હોય છે{{IPA|[əʊ]}}. ઘટતા જતા સ્વર તરીકે તે (અન્ય સ્વરની આગળ પણ આવી શકે છે{{IPA|[ɵ]}}){{IPA|[ɵʊ]}} અથવા તો{{IPA|[ə]}} તે બોલી ઉપર આધારિત રાખે છે.</ref><ref group="vn" name="n6"/> |- | {{IPA|aɪ}} | [[ઉચ્ચ અગ્ર બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] <br /> [[નિમ્ન મધ્ય અગ્ર મધ્ય બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | સીઆર{{bold dark red|y}}<ref group="vn" name="n8">ઉત્તર અમેરિકાના કેટલાક ભાગોમાં (ખાસ કરીને કેનેડામાં){{IPA|/aɪ/}} તે અવાજરહિત વ્યંજનની આગળ ઉચ્ચારાય છે{{IPA|[ʌɪ]}}. જેથી કરીને ''રાઇટર'' અને ''રાઇડર'' અને વચ્ચેનો ભેદ તેના સ્વરના કારણે પડે છે{{IPA|[ˈɹʌɪɾɚ, ˈɹaɪɾɚ]}} નહીં કે તેના વ્યંજનને કારણે.</ref> |- | {{IPA|aʊ}} | [[ઉચ્ચ અગ્ર બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] <br /> [[નિમ્નમધ્ય મધ્યપૃષ્ઠ સ્વર]] | સી{{bold dark red|ow}}<ref group="vn">કેનેડામાં આનું ઉચ્ચારણ{{IPA|[ʌʊ]}} અવાજરહિત વ્યંજનની આગળ કરવામાં આવે છે.</ref> |- | {{IPA|ɔɪ}} | [[ઉચ્ચ મધ્ય પૃષ્ઠ વર્તુળાકાર સ્વર]] <br /> [[નિમ્ન અગ્ર બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] | બી{{bold dark red|oy}} |- | {{IPA|ʊər}} | [[નિમ્ન મધ્ય અને મધ્યપૃષ્ઠ સ્વર]] <br /> [[શ્વા અથવા સ્વા]] | બી{{bold dark red|oor}}<ref group="vn" name="n9">ઘણી બોલવાની લઢણોમાં આ ધ્વનિનું ઉચ્ચારણ{{IPA|[ɔː(r)]}} કરવામાં આવે છે તેના કરતા{{IPA|[ʊə(r)]}}. જુઓ [[ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ હિસ્ટોરિક વોવેલ ચેન્જિસ બિફોર હિસ્ટોરિક આર]].</ref> |- | {{IPA|ɛər}} | [[ઉચ્ચ મધ્ય અગ્ર બિનવર્તુળાકાર સ્વર]] <br /> [[શ્વા]] | એફ{{bold dark red|air}}<ref group="vn" name="n10">કેટલીક બિન રોહ્ટિક ભાષાઓમાં શ્વાને અવગણીને પડતો મૂકવામાં આવે છે{{IPA|/ɛə/}} તેનું એક સ્વરકીકરણ થાય છે અને ધ્વનિ લંબાય પણ છે{{IPA|[ɛː]}}.</ref> |} ==== નોંધ ==== {{Reflist|2|group=vn}} === વ્યંજન === આ અંગ્રેજી વ્યંજન પ્રક્રિયા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં પ્રતીકો છે જેને આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્વનિઉચ્ચારણના મૂળાક્ષરો (આઇપીએ)માંથી લેવામાં આવ્યા છે. {| class="wikitable" |- ! &nbsp; ![[ઓષ્ઠ્ય]] ![[દંત્યોષ્ઠ્ય]]<br />[[]] ![[દંત્ય]] ![[મૂર્ધન્ય]] ![[મૂર્ધન્ય]]<br />[[]] ![[તાલવ્ય]] ![[તાલવ્ય]] ![[ઓષ્ઠ્ય તાલવ્ય]]<br />[[]] ![[કંઠ્ય]] |- ![[અનુનાસિક]] | style="text-align:center"|{{IPA|m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|n}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|ŋ}}<ref group="cn" name="c1">કેટલીક લઢણોમાં [[તાલવ્ય અનુનાસિક]]{{IPA|[ŋ]}} બિન ઉચ્ચારક રીતે{{IPA|/n/}} ઉપધ્વનિ તરીકે બાલાતા હોય છે. કેટલીક ઉત્તરીય બ્રિટનની બોલીમાં તે પહેલા {{IPA|/k/}}બોલાતા હોય છે અને{{IPA|/ɡ/}}. કેટલીક બોલીઓમાં તે [[સસ્વર પ્રકીર્ણ સ્વર]]માં આવતો હોવા છતાં પણ તેનું ઉચ્ચારણ અલગથી કરવામાં આવે છે.</ref> | | &nbsp; |- ![[સ્ફોટક]] | style="text-align:center"|{{IPA|p&nbsp;&nbsp;b}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|t&nbsp;&nbsp;d}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|k&nbsp;&nbsp;ɡ}} | | &nbsp; |- ![[સ્પર્શ સંઘર્ષી]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|tʃ&nbsp;&nbsp;dʒ}}<ref group="cn" name="c4">ધ્વનિ{{IPA|/ʃ/}},{{IPA|/ʒ/}}, અને{{IPA|/ɹ/}} તેઓ કેટલીક ભાષામાં ઓષ્ઠ્ય બને છે. શરૂઆતની સ્થિતિમાં ઓષ્ઠ્ય સ્વરો ક્યારેય વ્યતિરેકી ગણાતા નથી. અને તેના કારણે જ કેટલીક વખત તેની નકલ કરવામાં આવતી નથી. [[સામાન્ય અમેરિકી ભાષા]] બોલનારા લોકોને ભાન થયું કે <આર> (હંમેશા ર્હોટિસાઇઝ્ડ) [[ભાગેથી અંદરની બાજુએથી બોલાય]] છે{{IPA|/ɻ/}}, આ જ વસ્તુ [[સ્કોટિશ અંગ્રેજી ભાષા]]માં જ જોવા મળી, વગેરે જેને [[મૂર્ધન્ય પ્રત્યાવરણ અથવા તો લંબાવીને ઉચ્ચારણ કરવું]] ગણાવી શકાય.</ref> | &nbsp; | | &nbsp; | &nbsp; |- ![[સંઘર્ષી]] | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|f&nbsp;&nbsp;v}} | style="text-align:center"|{{IPA|θ&nbsp;&nbsp;ð}}<ref group="cn" name="c3">[[કોકની]] જેવી કેટલીક ભાષાઓમાં આંતરદંતવ્ય{{IPA|/θ/}} અને{{IPA|/ð/}} સામાન્યતઃ સાથે ભળી જાય છે અને{{IPA|/f/}}{{IPA|/v/}}, અને અન્ય ભાષાઓ જેવી કે [[આફ્રિકન અમેરિકન સ્થાનિક અંગ્રેજી]]માં તે {{IPA|/ð/}}દંતવ્ય સાથે ભળી જાય છે{{IPA|/d/}}. કેટલીક આઇરિશ બોલીઓમાં, {{IPA|/θ/}} અને {{IPA|/ð/}} દંત્ય સ્ફોટક સ્વર બની જાય છે. તેથી તે તાલવ્ય સ્ફોટક સ્વર કરતા જુદો પડે છે.</ref> | style="text-align:center"|{{IPA|s&nbsp;&nbsp;z}} | style="text-align:center"|{{IPA|ʃ&nbsp;&nbsp;ʒ}}<ref group="cn" name="c4"/> | style="text-align:center"|{{IPA|ç}}<ref group="cn" name="c5">મોટા ભાગની ભાષાઓમાં [[અવાજરહિત તાલવ્ય સંવર્ધી સ્વર]]{{IPA|/ç/}} માત્ર{{IPA|/h/}} આગળ બોલવામાં આવતો{{IPA|/j/}} [[ઉપધ્વનિ]] હોય છે. દા. ત. ''હ્યુમન'' /çjuːmən/. જોકે કેટલીક બોલીઓમાં (જુઓ [[ધિસ]]), ધ{{IPA|/j/}} પડતાં મૂકવામાં આવ્યા છે પરંતુ શરૂઆતનાં વ્યંજનો સમાન છે.</ref> | style="text-align:center"|{{IPA|x}}<ref group="cn" name="c6">[[અવાજરહિત તાલવ્ય સંવર્ધી સ્વર]] /એક્સ/નો ઉપયોગ અંગ્રેજી બોલનારા સ્કોટિશ કે વેલ્શ લોકો દ્વારા સ્કોટ કે ગેઇલિક શબ્દો બોલનારા લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. જેમ કે ''લોક'' {{IPA|/lɒx/}} અથવા તો જર્મનીના લોનવર્ડ્ઝ માટે બોલનારા અને હિબ્રુ લોકો દ્વારા બોલવામાં આવતા શબ્દો જેમ કે ''બાક'' {{IPA|/bax/}} અથવા તો ''કાનુકા'' /xanuka/.દક્ષિણ આફ્રિકામાં બોલાતી અંગ્રેજી ભાષામાં પણ /એક્સ/નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. [[સ્કાઉસ]] અને [[લિવરપુલ]] જેવી{{IPA|[x]}} કેટલીક બોલીઓમાં [[અર્ધ સંવર્ધી સ્વર]]{{IPA|[kx]}} /કે/ના [[ઉપધ્વનિ]] તરીકે બોલાય છે જેમ કે ''ડોકર'' {{IPA|[dɒkxə]}}.</ref> | | style="text-align:center"|{{IPA|h}} |- ![[થડકારાવાળો]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|ɾ}}{{#tag:ref|The [[alveolar tap]] {{IPA|[ɾ]}} is an allophone of {{IPA|/t/}} and {{IPA|/d/}} in unstressed syllables in [[North American English]] and [[Australian English]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |title=Australian English Pronunciation into the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospect_Erratum_v1.pdf |format=PDF |access-date=2007-07-22 |journal=Prospect |volume=21 |pages=3–21 |archive-date=2007-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724185054/http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospect_Erratum_v1.pdf |url-status=dead }}</ref> This is the sound of ''tt'' or ''dd'' in the words ''latter'' and ''ladder'', which are homophones for many speakers of North American English. In some accents such as [[Scottish English]] and [[Indian English]] it replaces {{IPA|/ɹ/}}. This is the same sound represented by single ''r'' in most varieties of [[Spanish language|Spanish]].|group=cn|name=c2}} | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |- ![[એપ્રોક્સિમેન્ટ]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|ɹ}}<ref group="cn" name="c4"/> | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|j}} | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|ʍ&nbsp;&nbsp;w}}<ref group="cn" name="c7">સ્કોટિશ અને આઇરિશ અંગ્રેજીમાં અવાજરહિત ડબલ્યુ{{IPA|[ʍ]}}નું ઉચ્ચારણ જોવા મળે છે. તદુપરાંત અમેરિકન, ન્યૂઝિલેન્ડ અને ઇન્ગલિશ અંગ્રેજીમાં પણ આ પ્રકારનું ઉચ્ચારણ જોવા મળે છે. મોટા ભાગની અન્ય ભાષાઓમાં તે ભળી જાય છે{{IPA|/w/}} કેટલીક સ્કોટિશ ભાષાઓમાં પણ તે ભળી જાય છે{{IPA|/f/}}.</ref> | &nbsp; |- ![[પાર્શ્વિક]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA|l}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |} ==== નોંધ ==== {{Reflist|2|group=cn}} ==== અવાજ અને મહાપ્રાણ ==== {અંગ્રેજી ભાષાના {0}વિરામ વ્યંજનોમાં [[અવાજ]] અને [[મહાપ્રાણ]] બોલી ઉપર આધાર રાખે છે પરંતુ કેટલાક સામાન્ય નિયમો આપી શકાયઃ * અવાજરિહત [[સ્ફોટક]] અને [[અર્ધસંઘર્ષી]]{{IPA|/p/}},{{IPA|/t/}},{{IPA|/k/}} અને{{IPA|/tʃ/}} મહાપ્રાણ ત્યારે બને છે જ્યારે વાક્યરચનામાં{{ndash}} તે શરૂઆતમાં હોય અને તેના ઉપર ભાર આપવામાં આવતો હોય. તુલના કરો ''પિન'' {{IPA|[pʰɪn]}} અને ''સ્પિન'' {{IPA|[spɪn]}}, ''ક્રેપ'' {{IPA|[kʰɹ̥æp]}} અને''સ્ક્રેપ'' {{IPA|[skɹæp]}}. ** કેટલીક બોલીઓમાં જે વાક્યરચનામાં ભાર આપવામાં ન આવતો હોય તેમાં પણ મહાપ્રાણ લંબાવવામાં આવે છે. ** [[ભારતીય અંગ્રેજી]] જેવી અન્ય બોલીઓમાં અવાજરહિત તમામ વિરામો મહાપ્રાણ વિનાના હોય છે. * કેટલીક બોલીઓમાં શરૂઆતનો સ્ફોટક શબ્દ નિર્ઘોષી બની જાય છે. * કેટલીક બોલીઓમાં શબ્દમાં છેવાડાનો અવાજરહિત સ્ફોટક છોડવામાં આવતો નથી અથવા તો કેટલીક વખત કંઠ્ય વિરામ રચે છે. ઉ.દા. ''ટેપ'' {{IPA|[tʰæp̚]}}, ''સેક'' {{IPA|[sæk̚]}}. * કેટલીક બોલીઓમાં શબ્દના છેવાડે રહેલો અવાજસહિતનો સ્ફોટક કેટલીક વખત નિર્ઘોષી બની જાય છે. (દા.ત. [[અમેરિકી અંગ્રેજી]]){{ndash}} ઉ.દા.:''સેડ'' {{IPA|[sæd̥]}}, ''બેગ'' {{IPA|[bæɡ̊]}}. કેટલીક ભાષાઓમાં અંતિમ સ્થિતિમાં તેને સંપૂર્ણ અવાજ સાથે ઉચ્ચારવામાં આવે છે. પરંતુ શરૂઆતની સ્થિતિમાં તેનું આંશિક ઉચ્ચારણ કરવામાં આવે છે. === દેખીતી વૃત્તખંડીય લાક્ષણિકતા === ==== ધ્વનિનાં જૂથો ==== અંગ્રેજી એ [[અવાજના આરોહ-અવરોડની ભાષા]] છે. એનો મતલબ એ થાય છે કે [[અવાજ]]ની [[ઊંચાઇ]] કે તીવ્રતાનો ઉપયોગ [[વાક્યરચનાના નિયમોનાં રૂપે]] કરવામાં આવે છે. દા. ત. આશ્ચર્ય કે વક્રોક્તિ દર્શાવવા માટે અથવા તો વાક્યને પ્રશ્નાર્થમાં તબદિલ કરવા માટે. અંગ્રેજી ભાષામાં આરોહ-અવરોહની પદ્ધતિ શબ્દોનાં જૂથ ઉપર આધારિત હોય છે. જેમને ધ્વનિનાં જૂથો, ધ્વનિના એકમો, આરોહ-અવરોહનાં જૂથો અથવા તો તાત્પર્ય જૂથો કહેવામાં આવે છે. ધ્વનિ જૂથો એકશ્વાસે અને પરિણામસ્વરૂપે બોલાય છે. તેમની લંબાઇ મર્યાદિત હોય છે. તેમાં સરેરાશ પાંચ શબ્દો હોય છે અને તેને બોલતા સમયગાળો અંદાજે બે સેકન્ડ જેટલો લાગે છે. ઉદાહરણ તરીકે: : {{IPA|/duː juː ˈniːd ˈɛnɪθɪŋ/}}''ડુ યુ નીડ એનિથિંગ? એટલે કે તમારે કંઇ જોઇએ છીએ?'' :: {{IPA|<nowiki>/aɪ ˈdoʊnt | ˈnoʊ/</nowiki>}}''આઇ ડોન્ટ, નો એટલે કે મને ખબર નથી'' ::: {{IPA|/aɪ doʊnt ˈnoʊ/}}''આઇ ડોન્ટ નો'' (તેનાથી વિપરીત દા. ત.,{{IPA|[ˈaɪ doʊnoʊ]}} અથવા{{IPA|[ˈaɪdənoʊ]}} ઝડપી અને બોલચાલની ભાષામાં ''આઇ ડોન્નો'' બોલાય છે જેમાં ડોન્ટ અને નો વચ્ચેનો વિરામ નીકળી જાય છે.) ==== આરોહ-અવરોહની લાક્ષણિકતા ==== અંગ્રેજી [[ભાર આપીને બોલવામાં આવતી ભાષા]] છે. આ પ્રકારની વાક્યરચનાના નિયમોમાં શબ્દો અને શબ્દસમૂહોનાં ઉચ્ચારણમાં અવાજની ઊંચાઇ/પ્રબળતા જોવા મળે છે જે અન્ય ભાષામાં જોવા મળતી નથી. જૂના એકસ્વરી શબ્દોને ''ભારયુક્ત/ભાર આપીને'' અને ત્યારબાદ ''ભારમુક્ત/ભારરહિત'' કહેવામાં આવતા હતા. તેથી જ વાક્યમાં દરેક ધ્વનિજૂથને એકસ્વરી શબ્દમાં વહેંચી શકાય છે.જે ભારયુક્ત કે ભારમુક્ત હોઇ શકે છે. ભારપૂર્વક બોલાતા એકસ્વરી શબ્દોને અણુકેન્દ્રીય એકસ્વરી શબ્દો કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે: : ''ધેટ '' | વોઝ | ધ | <u>'''બેસ્ટ'''</u> | થિંગ | યુ | કુડ | હેવ | '''ડન''' !'''' અહીં તમામ એકસ્વરી શબ્દો ભારરહિત છે સિવાય કે ''બેસ્ટ'' અને ''ડન'' શબ્દો આ બંને ભારયુક્ત છે. ''બેસ્ટ'' શબ્દને ખૂબ જ ભારપૂર્વક બોલવામાં આવતો હોવાથી તેને અણુકેન્દ્રીય એકસ્વરી શબ્દ કહેવાય છે. અણુકેન્દ્રીય એકસ્વરી શબ્દ બોલનાર જે વાત કહેવા માગતો હોય તેના મુખ્ય મુદ્દાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે: : '''''જ્હોન''''' હેડ નોટ સ્ટોલન ધેટ મની. એટલે કે ''જ્હોને'' તે નાણાં ચોર્યાં નથી. (... બીજા કોઇએ ચોર્યાં છે.) : જ્હોન '''''હેડ નોટ''''' સ્ટોલન ધેટ મની. (... કોઇએ કહ્યું કે તેણે ચોર્યાં છે અથવા... તે વખતે નહીં, પણ પછીથી તેણે ચોર્યાં છે.) : જ્હોન હેડ નોટ '''''સ્ટોલન''''' ધેટ મની. (... તેણે અન્ય કોઇ કારણોસર નાણાં લીધાં હતાં.) : જ્હોન હેડ નોટ સ્ટોલન '''''ધેટ''''' મની. (... તેણે બીજાં નાણાંની ચોરી કરી છે.) : જ્હોન હેડ નોટ સ્ટોલન ધેટ '''''મની''''' . (... તેણે બીજી કોઇ વસ્તુની ચોરી કરી છે.) તેવી જ રીતે : '''''આઇ''''' ડિડ નોટ ટેલ હર ધેટ.(મેં તેણીનીને તે કહ્યું નહોતું.) (... બીજા કોઇએ તેણીનીને કહ્યું હતું) : આઇ '''''ડિડ નોટ''''' ટેલ હર ધેટ. (... તમે કહ્યું કે મેં તેને તે કહ્યું છે અથવા તો... હવે હું તેને એ કહીશ) : આઇ ડિડ નોટ '''''ટેલ''''' હર ધેટ. (... મેં તે કહ્યું નહોતું; તેણે તેનું અનુમાન લગાવી લીધું હશે, વગેરે) : આઇ ડિડ નોટ ટેલ '''''હર''''' ધેટ. (... મેં બીજા કોઇને કહ્યું હતું) : આઇ ડિડ નોટ ટેલ હર '''''ધેટ''''' . (... મેં તેણીનીને કશુંક બીજું કહ્યું હતું) આનો ઉપયોગ લાગણીઓ પ્રદર્શીત કરવા માટે પણ થઇ શકે છે: : '''''ઓહ''''' , રિયલી? એટલે કે ''ઓહ'' શું ખરેખર? (...મને તેની ખબર નહોતી) : ઓહ, '''''રિયલી''''' ? (...મને તમારા ઉપર વિશ્વાસ નથી. અથવા... તે સ્પષ્ટ સમજી શકાય તેવું હતું) અણુકેન્દ્રી એકસ્વરી શબ્દ અન્ય શબ્દો કરતાં મોટેથી બોલાય છે અને '''સ્વરના આરોહમાં બદલાવ આવવો''' તેની લાક્ષણિકતા છે. અવાજના આરોહ-અવરોહ બદલાવવા એ અંગ્રેજીમાં સામાન્ય બાબત છે. આ ભાષામાં '''અવાજ મોટો થવો કે ઉપર જવો''' અને '''અવાજ નીચો જવો''' ઉપરાંત અવાજ '''નીચેથી ઉપર જવો''' અથવા તો '''ઉપરથી નીચે''' જવો જેવા આરોહ-અવરોહ પણ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. અવાજના ઉપર અને નીચે જવાના વિરોધાભાસ વચ્ચે અંગ્રેજી સહિતની અન્ય ભાષાઓમાં નીચે જતો અવાજ નિશ્ચિતતા સૂચવે છે જ્યારે ઉપર જતો અવાજ અનિશ્ચિતતા સૂચવે છે. જેના કારણે શબ્દોના અર્થો ઉપર ઘેરી અસર પડે છે. ખાસ કરીને અર્થનાં વલણ, તેનો સકારાત્મક, નકારાત્મક વિરોધાભાસ; આમ નીચે જતા અવાજનો મતલબ થાય છે "જાણકારીનું વલણ" જ્યારે ઊંચા જતા અવાજનો મતલબ થાય છે "નહીં જાણકારીનું વલણ". નીચે લીટી દોરેલા શબ્દોમાં પ્રશ્નોના હા/નામાં જવાબ આપતાં સ્વર ઊંચો જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે: : ''વ્હેન ડુ યુ વોન્ટ ટુ બી પેઇડ? એટલે કે તમને નાણાંની ચૂકવણી ક્યારે કરશો? '' ::''નાઉ? એટલે કે અત્યારે?'' (વધતો જતો અવાજ. આકિસ્સામાં એક પ્રશ્નાર્થ મૂકી જાય છે કે "શું મને મારાં નાણાં અત્યારે મળશે?" અથવા "તમે અત્યારે નાણાંની ચૂકવણી કરવા ઇચ્છો છો?") ''નાઉ. એટલે કે અત્યારે'' (નીચે જતો અવાજ. આ કિસ્સામાં, એક ગર્ભિત વિધાન કરે છે: "મને મારાં નાણાં અત્યારે મળે તેમ હું ઇચ્છું છું.") == વ્યાકરણ == અન્ય [[ઇન્ડો-યુરોપીયન ભાષાઓ]]ની સરખામણીએ અંગ્રેજી વ્યાકરણમાં [[વિભક્તિ]] ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે આધુનિક અંગ્રેજીથી વિપરીત આધુનિક જર્મન અને ડચ તેમજ [[રોમાન્સ ભાષાઓ]]માં [[વ્યાકરણીય લિંગ]]નો અભાવ જોવા મળે છે. તથા [[વિશેષણ યુક્ત કરાર]]નો અભાવ જોવા મળે છે. [[કેસ]]ના અભ્યાસ અનુસાર આ તમામ સમગ્ર ભાષાઓમાંથી નાબૂદ થઇ ગયા છે અને માત્ર [[સર્વનામો]]માં અસ્તત્વ ધરાવે છે. [[વિકારકો]]ના નમૂના (દા. ત. ''સ્પિક/સ્પોક/સ્પોકન'' વિરુદ્ધ [[નબળાં ક્રિયાપદો]] કે જેઓ મૂળ રીતે જર્મની ભાષામાંથી ઉતરી આવ્યાં હતાં તેમણે આધુનિક અંગ્રેજીમાં તેમનું મહત્વ ગુમાવી દીધું છે. તેના સ્થાને વિભક્તિઓ (જેવી કે [[બહુવચન]] પ્રદર્શીત કરતી)નો વપરાશ નિયમિત બન્યો છે. સમય જતાં ભાષા વધુ [[પૃથ્થકરણાત્મક]] બની છે. તેમાં [[ક્રિયાપદના અર્થ બતાવનારાં ક્રિયાપદો]] વિકસાવ્યા છે. તેમજ શબ્દનો અર્થ સમજાવવા માટે [[સુવ્યવસ્થિત શબ્દો]] બનાવ્યા છે. [[સહાયક ક્રિયાપદો]] પ્રશ્નાર્થો, નકારાત્મક વલણ, [[કર્મણી પ્રયોગ]] અને ગતિશીલ [[ભાવ]]ને બતાવે છે. == શબ્દભંડોળ == સદીઓથી અંગ્રેજી ભાષાના શબ્દભંડોળમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો થયા છે.<ref>અંગ્રેજી શબ્દભંડોળની પ્રક્રિયાઓ અને પ્રતિક્રયાઓના બદલાવો માટે સીએફ. [http://www1.ku-eichstaett.de/SLF/EngluVglSW/OnOnMon1.pdf ''ઇન્ગલિશ એન્ડ જનરલ હિસ્ટોરિકલ લેક્સિકોલોજી'' (જોશિમ ગ્રઝેગા અને મેરિઓન સ્કોનર દ્વારા લિખિત)]</ref> {{Wiktionary|Appendix:List of Proto-Indo-European roots}} અન્ય ઘણી ભાષાઓની જેમ [[પ્રોટો-ઇન્ડો-યુરોપીયન]] ભાષા (પી.આઇ.ઇ.)માંથી ઉતરી આવેલી અંગ્રેજીનાં ઘણા શબ્દો સમાન છે જે તેમને તેમનાં મૂળ (જર્મની શાખા)થી પીઆઇઇ સુધી મારફતે પકડી શકાય છે.આ શબ્દોનું પાયાનું ઉચ્ચારણ ''આઇ'' , થાય છે. [[જૂની અંગ્રેજી]]માંથી તે ''આઇસી'' , (સીએફ. જર્મન ''આઇસીએચ'' , ગોથિક ''આઇકે'' , લેટિન ''ઇજીઓ'' , ગ્રીક ''ઇજીઓ'' , સંસ્કૃત ''અહમ્'' ), ''હું'' (સીએફ જર્મન ''એમઆઇસીએચ, એમઆઇઆર'' , ગોથિક ''એમઆઇકે, એમઆઇએસ'' , લેટિન ''મી'' , ગ્રીક ''ઇએમઇ'' , સંસ્કૃત ''મામ'' , આંકડાઓ (દા. ત. ''એક'' , ''બે'' , ''ત્રણ'' , (સીએફ. ડચ ''ઇઇએન'' , ''ટીડબલ્યુઇઇ'' , ''ડીઆરઆઇઇ'' , ગોથિક ''એઆઇએનએસ'' , ''ટીડબલ્યુેઆઇ'' , ''ટીએચઆરઇઆઇએસ (þreis)'' , લેટિન ''યુએનયુએસ, ડીયુઓ, ટીઆરઇએસ'' , ગ્રીક ''ઓઆઇએનઓએસ'' , "એસ (ઓન ડાઇસ)", ''ડીયુઓ, ટીઆરઇઆઇએસ'' , માતા, પિતા, ભાઈ, બહેન વગેરે જેવા સામાન્ય કુટુંબનાં સંબંધો માટે (સીએફ. ડચમા ''મોએદર'' , ગ્રીક ''મેટેર'' , લેટિન ''માતેર'' , સંસ્કૃત ''માતૃ'' ''માતા'' ) ઘણાં પ્રાણીઓનાં નામ છે. (સીએફ. જર્મન ''માઉસ'' , ડચ ''મ્યુઇસ'' , સંસ્કૃત ''મૂષ'' , ગ્રીક ''માઇસ'' , લેટિન ''મુસ'' ; ''માઉસ'' કે ઉંદરડો અને અન્ય ઘણાં ક્રિયાપદો (સીએફ. ''ટુ નો એટલે કે જાણવું શબ્દ'' જૂની ઉચ્ચ જર્મન ''નાજાન'' , જૂની નોર્સ ''ના'' , ગ્રીક ''ગિગ્નોમી'' , લેટિન ''ગ્નોસ્કેર'' , હિતિતે ''કેનેસ'' ; વગેરે શબ્દો ઉપરથી બન્યો છે. જર્મની શબ્દો (સામાન્યતઃ જૂની અંગ્રેજી ભાષાના શબ્દો અથવા તો કેટલેક અંશે જૂની નોર્સ ભાષાનાં મૂળનાં શબ્દો) આધુનિક અંગ્રેજી ભાષામાં વપરાતા લેટિની શબ્દો કરતાં ટૂંકા છે. સામાન્ય બોલચાલમાં તેનો ઉપયોગ પુષ્કળ પ્રમાણમાં થાય છે. તેમાં પાયાના તમામ ઉચ્ચારણો, નામયોગી શબ્દો, ઉભયાન્વયી ક્રિયાની વિશેષતા દર્શાવતા ક્રિયા વિશેષણોનો સમાવેશ થઇ જાય છે. આ તમામ મળીને અંગ્રેજી ભાષાનાં નિયમો, વાક્યરચના અને વ્યાકરણનું નિર્માણ કરે છે. મધ્યકાલિન અંગ્રેજીમાં શબ્દોનું સંક્ષેપી કરણ શરૂ થયું જેના કારણે શબ્દો ટૂંકાણમાં લખાવાના શરૂ થયા. ઓલ્ડઇન્ગ'' હિફોડ'' , > મોડઇન્ગ ''હેડ'' , ઓલ્ડઇન્ગ ''સાવોલ'' > મોડઇન્ગ ''સોલ'' , અને ભારણના કારણે એકસ્વરીનો લોપ થાય છે. ઓલ્ડઇન્ગ ''ગેમેન'' > મોડઇન્ગ ''ગેમ'' , ઓલ્ડઇન્ગ ''એરેન્ડે'' > મોડઇન્ડ ''એરાન્ડ'' , જર્મનીના શબ્દો લેટિની શબ્દો કરતાં નાના હોય છે તે કારણોસર નહીં. જૂની અંગ્રેજીનાં લંબાણપૂર્વકના, ઉચ્ચ અને નોંધણી પામેલા શબ્દો નોર્માન લોકોની જીત થઇ તે બાદ ભાષા તેમના તાબામાં આવવાને કારણે ભૂલાઇ ગયા. જૂની અંગ્રેજીના મોટા ભાગના શબ્દો અંગ્રેજી સાહિત્ય, કળા અને વિજ્ઞાનને અર્પણ કરવામાં આવ્યા. તેમનો ઉપયોગ નહીં થતો હોવાને કારણે તેમનો વિકાસ બંધ થઇ ગયો. આધુનિક અંગ્રેજી ભાષામાં વપરાતા લેટિની શબ્દો કાળક્રમે વધુ શાલિન અને શિક્ષિત ગમાવા માંડ્યા. જોકે લેટિન શબ્દોના વધારે પ્રમાણમાં કરવામાં આવતા ઉપયોગને દંભ અથવા તો વાતને ગોળ-ગોળ ફેરવવા માટે કરવામાં આવતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. જ્યોર્જ ઓરવેલના નિબંધ [[પોલિટિક્સ એન્ડ ધ ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ]]ને અંગ્રેજી ભાષાના અગત્યના શોધ નિબંધ તરીકે માનવામાં આવે છે. તેમાં ટિકા ઉપરાંત અંગ્રેજી ભાષાના અન્ય ગેરઉપયોગને સમજાવવામાં આવ્યા છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં અંગ્રેજી બોલનારા લોકો પાસે લેટિન અને જર્મન ભાષાના સમાનાર્થી પસંદ કરવાની તક હોય છે: ''કમ (આવવું)'' અથવા તો ''અરાઇવ (આગમન)'' ; ''સાઇટ (દૂરંદેશી)'' અથવા તો ''વિઝન (દીર્ઘદૃષ્ટિ)'' ; ''ફ્રીડમ (સ્વતંત્રતા)'' અથવા'' લિબર્ટી (મુક્તિ)'' . કેટલાક કિસ્સાઓમાં જર્મની મૂળનો શબ્દ ''ઓવરસી'' (દેખરેખ રાખવી), લેટિન ભાષાના શબ્દ ''સુપરવાઇઝ'' (નજર રાખવી) અને લેટિન ભાષામાંથી ફ્રેન્ચમાં આવેલો ફ્રેન્ચ ભાષાના શબ્દ ''સર્વે'' (કાળજીપૂર્વક જોવું)માં પણ પસંદગીનો અવકાશ મળે છે. તો વળી ઘણી વખત [[નોર્માન ફ્રેન્ચમાંથી ઉતરી આવેલા]] શબ્દ (દા. ત. ''વોરંટી'' ), પેરિસિયન ફ્રેન્ચ શબ્દ ''ગેરંટી'' , ઉપરાંત જર્મની અને લેટિન મૂળનાં ઘણા શબ્દો જેવા કે ''સિક'' (જૂની અંગ્રેજી) ''ઇલ'' , (જૂની નોર્સ) ''ઇન્ફર્મ'' , (ફ્રેન્ચ) ''એફ્લિક્ટેડ'' (લેટિન)ની પસંદગીનો પણ અવકાશ મળે છે. આ પ્રકારના સમાનાર્થીઓ વિવધ પ્રકારના અર્થોની અને મતલબોની વિવિધતા ઊભી કરે છે. જેના કારમે બોલનારી વ્યક્તિને પોતાના વિચારો રજૂ કરવા માટેના અનેકવિધ વિકલ્પો મળે છે. સમાનાર્થીઓનાં જૂથો સાથે વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્રની નિકટતા ભાષા બોલનારને [[ભાષાશાસ્ત્રના નિયમન]] ઉપરનો અભૂતપૂર્વ કાબૂ આપે છે. જુઓ: [[લિસ્ટ ઓફ જર્મનિક એન્ડ લેટિનેટ ઇક્વિવેલન્ટ્સ ઇન ઇન્ગલિશ]], [[ડબ્લેટ (લિન્ગ્વિસ્ટિક્સ)]]. આના અપવાદરૂપે અને કદાચ દુનિયાની ખૂબ જ ઓછી ભાષાઓમાં જ આવું હશે કે અંગ્રેજીને તેના શબ્દ મિટ્સ (માંસ)ના નામો છે. તે તમામ ભાષાઓ કરતાં અલગ અને કદાચ તે જે પ્રાણીમાંથી માંસ પેદા થાય છે તેની સાથે સરખાવી શકાય તેવાં પણ નથી હોતાં. કારણ કે પ્રાણીઓનાં નામ જર્મન મૂળનાં હોય છે જ્યારે માંસ કે મિટ ફ્રેન્ચ મૂળનો શબ્દ છે. ઉ.દા. તરીકે ''ડીયર (હરણ)'' અને ''વેનિસન (હરણનું માંસ)'', ''કાઉ (ગાય)'' અને બીફ (ગૌમાંસ), ''સ્વાઇન/પિગ'' ''(ડુક્કર)'' અને ''પોર્ક'' (ભૂંડનું માંસ); અને ''શિપ (ઘેટું)'' અને ''[[મટન (ઘેટાંનું માંસ)]]'' નો સમાવેશ થાય છે. આ બાબતની શરૂઆત [[નોર્માન આક્રમણ]] બાદ થઇ હતી. એ જમાનામાં એન્ગ્લો-નોર્માન બોલનારો શાલિન વર્ગ માંસનો ખરીદાર હતો. માંસ નિમ્ન વર્ગના લોકો દ્વારા વેચવામાં આવતું હતું. જે મોટા ભાગના લોકો એન્ગ્લો સાક્સોન લોકો હતા.'''{{Citation needed|date=May 2008}}''' કેટલાક એવા લેટિન ભાષાના શબ્દો છે જે રોજબરોજની ભાષામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. ઘણી વખત આ શબ્દો લેટિન ભાષાના નથી લાગતા અને ઘણી વખત તેમાં જર્મન સામ્યતા પણ નથી હોતી. દા. ત. ''માઉન્ટેઇન (પર્વત)'' , ''વેલી (ખીણ)'' , ''રિવર (નદી)'' , ''આન્ટ (કાકી)'' , ''અંકલ (કાકા)'' , ''મૂવ (ચાલવું)'' , ''યુઝ (ઉપયોગ)'' , ''પુશ (ધકેલવું)'' , અને ''સ્ટે ("બાકી રહેવું")'' વગેરે લેટિન ભાષાનાં શબ્દો છે. તે જ પ્રમાણે વ્યસ્તતા જોઇ શકાય છે: ''એકનોલેજ'' , ''મિનિંગફુલ'' , ''અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ'' , ''માઇન્ડફુલ'' , ''બિહેવિયર'' , ''ફોરબિયરન્સ'' , ''બિહૂવ'' , ''ફોરસ્ટોલ'' , ''એલાય'' , ''રાઇમ'' , ''સ્ટાર્વેશન'' , ''એમ્બોડિમેન્ટ'' એન્ગ્લો-સાક્સોનમાંથી આવેલા છે અને ''એલિજિયાન્સ'' , ''એબેન્ડનમેન્ટ'' , ''ડેબુટન્ટ'' , ''ફ્યુડેલિઝમ'' , ''સિઝ્યોર'' , ''ગેરંટી'' , ''ડિસરિગાર્ડ'' , ''વોર્ડરોબ'' , ''ડિસેનફ્રેન્ચાઇઝ'' , ''ડિઝારે'' , ''બેન્ડોલિયર'' , ''બોર્જિઓઇસી'' , ''ડિબાઉશેરી'' , ''પરફોર્મન્સ'' , ''ફર્નિચર'' , ''ગેલાન્ટ્રી'' બધા જર્મની મૂળના છે. સામાન્યતઃ આ જર્મન મૂળ ફ્રેન્ચમાં છે તેથી ઘણી વખત આ શબ્દોનું મૂળ શોધવું શક્ય બનતું નથી. સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાતી તકનિકી બાબતો અંગ્રેજી સરળતાથી સ્વીકારી લે છે. તેમજ સમયાંતરે બીજી ભાષાઓમાંથી શબ્દો અને શબ્દ સમૂહો પોતાનામાં સમાવે છે. હાલના અંગ્રેજીમાં વપરાતા તકનિકી શબ્દોનાં ઉદાહરણ જોઇએ તો ''[[કૂકી]]'' , ''[[ઇન્ટરનેટ]]'' અને ''[[યુઆરએલ]]'' આ ઉપરાંત ''[[જોન્રે]]'' , ''[[ઉબેર]]'' , ''[[લિન્ગ્વા ફ્રાન્કા]]'' અને ''એમિગો'' ગણાવી શકાય (તમામ શબ્દો/શબ્દ સમૂહો અનુક્રમે ફ્રેન્ચ, જર્મન, ઇટાલિયન અને સ્પેનિશ ભાષામાંથી લેવામાં આવ્યા છે.) આ ઉપરાંત [[રોજિંદા જીવનમાં બોલાતી ભાષા]] પણ ઘણી વખત જૂના શબ્દોના અને શબ્દ સમૂહોના નવા અર્થો આપે છે. ખરેખર તો આ અસ્થિરતા અંગે એમ કહી શકાય કે ઔપચારિક અંગ્રેજી અને સમકાલિન અંગ્રેજી વચ્ચેના ભેદની સ્પષ્ટતા કરવાની જરૂર છે. === અંગ્રેજી ભાષામાં શબ્દોની સંખ્યા === ''ઓક્સફર્ડ ઇન્ગલિશ ડિક્શનરી'' ની શરૂઆતમાં આપવામાં આવેલી ''જનરલ એક્સપેક્ટેશન્સ'' માં ઝણાવવામાં આવ્યું છે કે:<blockquote>અંગ્રેજી ભાષાનો શબ્દભંડોળ નિઃશંકપણે વિશાળ છે પરંતુ તેના કદ વિશેનો ક્યાસ કાઢવો તે ગણતરી કરવા કરતાં વ્યાખ્યાયિત કરવાનો મુદ્દો વિશેષ પ્રમાણમાં છે. અન્ય ભાષાઓ જેવી કે ફ્રેન્ચ ([[ધ એકેડમી ફ્રાન્કાઇસે]]), જર્મન ([[રેટ ફર ડ્યુત્સે રેશ્તસ્ક્રેઇન્બન્ગ]]), સ્પેનિશ ([[રિયલ એકેડેમિયા એસ્પામોલા]]), અને ઇટાલિયન ([[એકેડેમિયા ડેલા ક્રુસ્કા]])થી વિપરીત અંગ્રેજી ભાષામાં અધિકૃત રીતે સ્વીકારવામાં આવેલા શબ્દો અને સ્પેલિંગ્સને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટેની કોઇ જ સંસ્થા નથી. તબીબી, વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં [[નવા શબ્દો બનાવવાની પ્રક્રિયા]] નિયમિતરૂપે થતી આવે છે. અને [[રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગમાં લેવાતી ભાષા]] પણ સતત વિકાસ પામી રહી છે. જે પૈકીના કેટલાક શબ્દોનો ઉપયોગ બહોલા પ્રમાણમાં થવા માંડ્યો છે; જ્યારે કેટલાક શબ્દો અમુક વર્તુળો પૂરતા મર્યાદિત બની ગયા છે. વિદેશી સ્થાનાંતરિતો દ્વારા બોલવામાં આવતા વિદેશી શબ્દો પણ ઘણી વખત બહોળી માત્રામાં બોલાતી અંગ્રેજી ભાષાનો એક ભાગ બની ગયા છે. અનાદિકાળના, બોલીના અને સ્થાનિક શબ્દો બહોળા પ્રમાણમાં "અંગ્રેજી" તરીકે સ્વીકારાઇ શકે છે અને કદાચ નથી પણ સ્વીકારાતા.</blockquote>''[[ઓક્સફર્ડ ઇન્ગલિશ ડિક્શનરી]]'' , બીજી આવૃત્તિ ''(ઓઇડી2)'' માં સમાવિષ્ટ નીતિ બાદ 6,00,000 જેટલી સ્પષ્ટતાઓ કરવામાં આવી છે. ''[[વેબસ્ટર્સ થર્ડ ન્યૂ ઇન્ટરનેશનલ ડિક્શનરી, ઉનાબ્રિજ્ડ]]'' (4.75,000 મુખ્ય શીર્ષ શબ્દો)ના તંત્રીઓએ તેમની પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છે કે આંકડો તેના કરતાં ઘણો વધારે છે. એક અંદાજ મુજબ દર વર્ષે ભાષામાં 25,000 નવા શબ્દોનો ઉમેરો થાય છે.<ref>કિસ્ટર, કેન. "ડિક્શનરિઝ ડિફાઇન્ડ." ''લાઇબ્રેરી જરનલ,'' 6/15/92, ગ્રંથ 117 અંક 11, પી43, 4પી, 2બીડબલ્યુ</ref> [[ગ્લોબલ લેન્ગવેજ મોનિટરે]] જાહેર કર્યું છે કે તારીખ 10મી જૂન, 2009ના રોજ અંગ્રેજી ભાષામાં 10 લાખમા શબ્દનો ઉમેરો થયો હતો.<ref>[http://edition.cnn.com/2009/TECH/06/10/million.words/index.html#cnnSTCOther1 'ઇન્ગલિશ ગેટ્સ મિલિયન્થ વર્ડ ઓન વેનસડે, સાઇટ સેય્સ']</ref> આ જાહેરાતને પગલે ભાષાશાસ્ત્રીઓ અને કોશકારો<ref>[http://www.nytimes.com/2009/06/14/weekinreview/14shuessler.html?_r=1 કિપિંગ ઇટ રિયલ ઓન ડિક્શનરી રો]</ref>એ વિવાદનો મધપૂડો છંછેડ્યો હતો. પરંતુ ઘણા બિનકુશળ લોકોએ<ref>{{cite web|last=Winchester |first=Simon |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/books/5454273/1000000-words.html |title=1,000,000 words! |publisher=Telegraph |date=2009-06-06 |access-date=2010-01-02}}</ref> આ આંકડાને<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/world_news_america/8094381.stm ''મિલિયન્થ ઇન્ગલિશ વર્ડ' ડિકલેર્ડ''' ] </ref> ટીકા-ટિપ્પણી વિના સ્વીકારી લીધો હતો. === શબ્દનું મૂળ === ફ્રેન્ચ ભાષાનાં પ્રભુત્વનું પરિણામ એ આવ્યું છે કે અંગ્રેજી ભાષાના શબ્દભંડોળને કેટલેક અંશે [[જર્મની]] (ખાસ કરીને પશ્ચિમ જર્મની થોડે અંશે ઉત્તરીય જર્મની પણ) અને લેટિનેટ (લેટિન ભાષામાંથી આવેલા, અથવા તો નોર્માન ફ્રેન્ચ કે પછી રોમાન્સ ભાષામાંથી ઉતરી આવેલા શબ્દો) એ પ્રમાણે વહેંચી શકાય છે. 1,000 શબ્દોમાંથી સૌથી વધારે (83 ટકા) અતિસામાન્ય અંગ્રેજી શબ્દો જેમાંથી 100 જેટલા જર્મન શબ્દો હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/engol-0-X.html |title=ઓલ્ડ ઇન્ગલિશ ઓનલાઇન |access-date=2010-03-11 |archive-date=2016-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220085927/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/engol-0-X.html |url-status=dead }}</ref> તેથી વિપરીત વિવિધ વિષયો માટે આપવામાં આવેલા મોટા ભાગના શબ્દો જેમ કે વિજ્ઞાન, તત્ત્વજ્ઞાન, ગણિત વગેરેના પારિભાષિક શબ્દો મોટા ભાગે ગ્રીક કે લેટિન ભાષામાંથી આવેલા છે. ખગોળશાસ્ત્ર, ગણિતશાસ્ત્ર, અને રસાયણશાસ્ત્રને લગતા મોટી સંખ્યામાંના પારિભાષિક શબ્દો અરેબિકમાંથી આવ્યા છે. અંગ્રેજી શબ્દોનાં મૂળને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે અનેક આંકડાકીય દરખાસ્તો મૂકવામાં આવી છે. જોકે તેમાંની કોઇ પણ પદ્ધતિ ભાષાશાસ્ત્રી દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી નથી. જૂની ''શોર્ટર ઓક્સફર્ડ ડિક્શનરી'' 3જી આવૃત્તિમાં 80,000 શબ્દોનું એક કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ સર્વેક્ષમ કરવામાં આવ્યું છે. જેને ''ઓર્ડર્ડ પ્રોફ્યુશન'' માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ સર્વેક્ષણ થોમસ ફેન્કેન્સ્ટેટ અને ડિએટેર વુલ્ફ (1973)<ref>{{cite book |last=Finkenstaedt |first=Thomas |coauthors=Dieter Wolff |title=Ordered profusion; studies in dictionaries and the English lexicon |publisher=C. Winter |year=1973 |isbn=3-533-02253-6}}</ref> દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું તેના અંદાજ મુજબ અંગ્રેજી શબ્દોનાં મૂળિયાં નીચે મુજબ છે. [[ચિત્ર:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|250px|અંગ્રેજી શબ્દભંડોળમાં પ્રભાવો]] * ''[[લેન્ગ્યુ દ ઓઇલ]]'' , ફ્રેન્ચ અને [[જૂની નોર્માન]] સહિત: [[28.3 ટકા]] * લેટિન, આધુનિક, વૈજ્ઞાનિક અને તકનિકી લેટિન સહિત [[28.24 ટકા]] * અન્ય [[જર્મની ભાષાઓ]] (જેમાં [[જૂની અંગ્રેજી]]માંથી સીધી રીતે ઉતરી આવેલા શબ્દોનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ ફ્રેન્ચ, લેટિન અથવા તો અન્ય રોમાન્સ ભાષાઓ ભાષામાં રહેલા જર્મની તત્વોથી ઉતરી આવેલા શબ્દોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી: 25 ટકા * ગ્રીકઃ [[5.32 ટકા]] * વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર આપવામાં આવ્યું નથી: 4.03 ટકા * ચોક્કસ નામો ઉપરથી ઉતરી આવેલા: 3.28 ટકા * અન્ય તમામ ભાષાઓ 1 ટકા કરતાં પણ ઓછી [[જોસેફ એમ. વિવિયમ્સ]] દ્વારા ''ઓરિજિન્સ ઓફ ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ'' નામનાં સર્વેક્ષણમાં અમુક હજાર વ્યાપારિક પત્રોમાંથી 10,000 જેટલા શબ્દો લેવામાં આવ્યા હતા જેમાંથી નીચે મુજબના આંકડાઓ પ્રાપ્ય બન્યા હતા.<ref>[http://www.amazon.com/dp/0029344700 જોસેફ એમ. વિલિયમ્સ, ઓરિજિન્સ ઓફ ધ ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ એટ એમેઝોન.કોમ]</ref> * ફ્રેન્ચ (લેન્ગ્યુ દ ઓઇલ) : 41 ટકા * "જન્મની" અંગ્રેજી: 33 ટકા * લેટિન: 15 ટકા * જૂની નોર્સ: 2 ટકા * ડચ: 1 ટકા * અન્ય: 10 ટકા ==== ડચ અને લો જર્મન મૂળ ==== ઘણા શબ્દો નૌકાદળ, જહાજનાં પ્રકારો તેમજ પાણીમાં થતી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓનું વર્ણન કરે છે તે ડચ મૂળના શબ્દો છે. ''યોટ'' ''જોટ'' , ''સ્કિપર'' ''શ્ચિપર'' , અને ''ક્રૂઝર'' ''ક્રૂઝર'' તેનાં ઉદાહરણો છે. અન્ય શબ્દો કલા અને રોજિંદા જીવનને લગતા છે. ''ઇઝલ'' ''ઇઝેલ'' , ''એચ'' ''એટ્સન'' , ''સ્લિમ'' ''સ્લિમ'' , ''સ્ટેપલ'' (મધ્યકાલિન ડચ અનુસાર ''સ્ટેપલ'' "બજાર"), ''સ્લિપ'' (મધ્યકાલિન ડચ ''સ્લિપન'' ). રોજિંદા જીવનમાં બોલાતી અંગ્રેજી ભાષામાં પણ ડચ ભાષાનું યોગદાન છે. દા. ત. ''સ્પૂક'' , અને હવે ઓબ્સોલેટ ''સ્નાઇડર'' (દરજી) અને ''સ્ટાઇવર'' (નાનો સિક્કો). લો જર્મન ભાષામાંથી આવેલા શબ્દોમાં ''ટ્રેડ'' (મધ્યકાલિન લો જર્મન શબ્દ ''ટ્રેડ'' , ''સ્મગલ'' , ''સ્મગ્લન'' , અને ''ડોલર'' (''ડેલર/થેલર'' ). ==== ફ્રેન્ચ મૂળ ==== અંગ્રેજી ભાષાના શબ્દભંડોળ પૈકી મોટા ભાગનો ફ્રેન્ચ ભાષામાંથી ઉતરી આવેલો અથવા તો [[લાન્ગવેસ દ ઓઇલ]]નાં મૂળનો છે.આ શબ્દોનું અંગ્રેજી ભાષામાં પરિવર્તન [[એન્ગ્લો નોર્માન ભાષા]] મારફતે થયું છે. [[નોર્માન લોકોના આક્રમણ]] બાદ આ ભાષા [[ઉચ્ચ કોટિના લોકો]] દ્વારા ઇંગ્લેન્ડમાં બોલાતી હતી. ફ્રેન્ચ મૂળનાં શબ્દોમાં ''કોમ્પિટિશન'' , ''માઉન્ટેઇન'' , ''આર્ટ'' , ''ટેબલ'' , ''પબ્લિસિટી'' , ''પોલીસ'' , ''રોલ'' , ''રૂટિન'' , ''મશીન'' , ''ફોર્સ'' , અને બીજા હજારો શબ્દોનો સમાવેશ થાય છે.અંગ્રેજીના [[ધ્વનિશાસ્ત્ર]]ને બંધ બેસતાં થવા માટે આ પૈકી મોટા ભાગના શબ્દો ફ્રેન્ચના બદલે [[એન્ગ્લિસાઇઝ્ડ]] કરવામાં આવ્યા છે. (જોકે તેમાં અપવાદરૂપે [[wikt:façade|ફસાડ]] અને [[wikt:affaire de cœur|અફેયર દ કોયુર]] ગણાવી શકાય). == લેખન પદ્ધતિ == અંદાજે 19મી સદીની આસપાસ અંગ્રેજી [[લેટિન લિપિ]]માં લખાતી હતી. ત્યાર બાદ તે [[એન્ગ્લો સાક્સોન લિપિ]]માં લખાવાની શરૂઆત થઇ. જોડણીની રચના અથવા તો [[શુદ્ધ જોડણી]] બહુસ્તરીય છે. જેમાં ફ્રેન્ચ, લેટિન અને ગ્રીક જોડણી જન્મની જર્મની ભાષા અનુસાર અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. ભાષાના [[ધ્વનિશાસ્ત્ર]] ઉપરથી તેનો વિકાસ નોંધપાત્ર માત્રામાં થયો છે. શબ્દોની જોડણી ઘણી વખત શબ્દ જે રીતે બોલાય છે તેના કરતા નોંધપાત્ર માત્રામાં જુદી પડતી હોય છે. અક્ષરો અને ધ્વનિનો મેળ ન ખાતો હોવા છતાં પણ જોડણીના કારણે તે વાક્યરચના, ધ્વનિ અને બોલી 75 ટકા જેટલી વિશ્વસનીય હોય છે.<ref>એબોટ, એમ.(2000). આઇડેન્ટિફાઇંગ રિલાયેબલ જનરલાઇઝેશન્સ ફોર સ્પેલિંગ વર્ડ્ઝઃ ધ ઇમ્પોર્ટન્સ ઓફ મલ્ટિલેવલ એનાલિસિસ ધ એલિમેન્ટરી સ્કુલ જરનલ 101(2), 233-245.</ref> કેટલીક જોડણીના ધ્વનિ સાંભળતા એવો અહેસાસ થાય છે કે અંગ્રેજી 80 ટકા ધ્વનિશાસ્ત્ર ઉપર આધારિત ભાષા છે.<ref>મોઆટ્સ, એલ. એમ. (2001). સ્પીચ ટુ પ્રિન્ટઃ લેન્ગવેજ એસેન્શિયલ્સ ફોર ટિચર્સ. બાલ્ટિમોર, એમડીઃ પૌલ એચ. બ્રુક્સ કંપની.</ref> જોકે બીજી ભાષાઓની સરખામણીએ અંગ્રેજી ભાષાનો અક્ષરો અને ધ્વનિ સાથેનો સંબંધ સાતત્યપૂર્ણ રહ્યો છે; દા. ત ''[[ઓયુજીએચ]]'' નું ઉચ્ચારણ 10 જુદી-જુદી રીતે કરી શકાય છે. ગૂંચવણ ભરેલી જોડણીના ઇતિહાસના પરિણામે ભાષાનું વાંચન પડકારજનક બને છે.<ref>ડાયેન મેકગિનેસ, ''વ્હાય અવર ચિલ્ડ્રન કાન્ટ રિડ'' (ન્યૂ યોર્કઃ ટચસ્ટોન, 1997) પીપી. 156-169</ref> ફ્રેન્ચ, ગ્રીક અને સ્પેનિશ સહિતની ભાષાઓ કરતાં વિદ્યાર્થીઓને અંગ્રેજી ભાષાનું કડકડાટ વાચન કરતાં સમય લાગે છે.<ref>ઝેઇગલર, જે. સી., એન્ડ ગોસ્વામી, યુ. (2005. રિડિંગ એક્વિઝિશન, ડેવલપમેન્ટલ ડિસલેક્સિયા, એન્ડ સ્કિલ્ડ રિડિંગ એક્રોસ લેન્ગવેજિસ. ''સાઇકોલોજિકલ બુલેટિન,131'' (1), 3-29.</ref> === પાયાનો અને દોષરહિત પત્રાચાર === {| class="wikitable" | style="text-align:left"| વર્ણમાળાના અક્ષરો | નિશ્ચત ભાષા |- | [[પી]] | પી | |- | [[બી ,]] | બી , | |- | [[ટી]] | ટી, ટીએચ ''(જવલ્લેજ) થાઇમ, થેમ્સ'' | ટીએચ ''થિંગ'' ''[[આફ્રિકન અમેરિકન]], [[ન્યૂ યોર્ક]]'' |- | [[ડી.]] | ડી. | ટીએચ ''ધેટ'' ''(આપ્રિકન અમેરિકન, ન્યૂયોર્ક)'' |- | [[કે]] | સી ''(+ એ,ઓ, યુ, વ્યંજનો)'' , કે, સીકે, સીએચ, ક્યુયુ ''(જવલ્લેજ) વશ થાય છે'' , કેએચ ''(વિદેશી શબ્દોમાં)'' | |- | [[જી.]] | જી, જીએચ, જીયુ ''(+ એ, ઇ, આઇ)'' જીયુઇ ''(અંતિમ સ્થિત)'' | |- | [[એમ]] | એમ | |- | [[એન]] | એન | |- | [[ŋ]] | એન ''(જી અને કે પહેલા લખાતો)'' , એનજી | |- | [[એફ.]] | એફ, પીએચ, જીએચ ''(શબ્દાંતે, ક્યારેક વચ્ચે) લાફ, રફ'' | ટીએચ ''થિંગ'' ''([[ઇંગ્લેન્ડમાં બોલાતી અંગ્રેજી ભાષા]]નાં ઘણાં રૂપોમાં)'' |- | [[વી]] | વી | ટીએચ ''વિથ'' ''([[કોકની]], [[ઇસ્ટ્યુઅરી અંગ્રેજી]])'' |- | [[Θ]] | ટીએચ ''થિક, થિંક, થ્રુ'' | |- | [[ð]] | ટીએચ ''ધેટ, ધિસ, ધ'' | |- | [[એસ]] | એસ, સી ''(+ ઇ, આઇ, વાય)'' , એસસી ''(+ ઇ, આઇ, વાય)'' , ç કેટલીક વખત સી ''(façade/ફસાડ)'' | |- | [[ઝેડ]] | ઝેડ, એસ ''(શબ્દાંતે અથવા કેટલીક વખત શબ્દ વચ્ચે)'' , એસએસ ''(જવલ્લેજ) પઝેસ્ડ, ડેઝર્ટ'' , શરૂઆતમાં એક્સ અક્ષર લગાવવાથી બનતો શબ્દ ''ઝાયલોફોન'' | |- | [[|{{IPA|ʃ}}]] | એસએચ, એસસીએચ, ટીઆઇ (સ્વર પહેલા) ''પોર્શન'' , સીઆઇ/સીઇ (સ્વર પહેલા) ''સસ્પિશિયન'' , ''ઓશન'' ; એસઆઇ/ એસએસઆઇ (સ્વર પહેલા) ''ટેન્શન'' , ''મિશન'' ; સીએચ ''(ખાસ કરીને ફ્રેન્ચ મૂળનાં શબ્દોમાં)'' ; જવલ્લેજ એસ/એસએસ યુની પહેલા ''શુગર'' , ''ઇશ્યુ'' ; સીએચએસઆઇ તરીકે માત્ર ''ફ્યુશિયા'' માં | |- | [[|{{IPA|ʒ}}]] | મધ્યભાગમાં આવતો એસઆઇ (સ્વર પહેલા) ''ડિવિઝન'' , મધ્યભાગમાં આવતો એસ ("યુઆર" પહેલા) ''પ્લેઝર'' , ઝેડએચ ''(વિદેશી શબ્દોમાં)'' , યુ પહેલાંનો ઝેડ ''એઝ્યોર'' , જી ''(ફ્રેન્ચ મૂળના શબ્દોમાં) (+ ઇ, વાય આઇ) ઝાર'' , જે ''(ફ્રેન્ચ મૂળના શબ્દોમાં) બીઝ'' | |- | [[એકસ]] | કેએચ, સીએચ,એચ ''(વિદેશી શબ્દોમાં)'' | પ્રસંગોપાત સીએચ ''લોક'' , ''([[સ્કોટિશ અંગ્રેજી]], [[વેલ્શ અંગ્રેજી]])'' |- | [[એચ]] | એચ ''(શરૂઆતમાં એક સ્વરવાળો શબ્દ નહીંતર શાંત કે ઉચ્ચાર વિનાનો)'' , જે ''(સ્પેનિશ મૂળના શબ્દોમાં) આઇ આલાઇ'' | |- | [[|{{IPA|tʃ}}]] | સીએચ, ટીસીએચ, ટી યુ પહેલા ''ફ્યુચર'' , ''કલ્ચર'' | ટી ''(+ યુ, યુઇ, ઇયુ)'' ''ટ્યુન, ટ્યુઝડે, ટ્યુટોનિક'' ''(કેટલીક ભાષાઓમાં જુઓ- [[ફોનોલોજિકલ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ગલિશ કોન્સોનન્ટ ક્લસ્ટર્સ]])'' |- | [[|{{IPA|dʒ}}]] | જે, જી ''(+ ઇ, આઇ, વાય)'' ડીજી, ''(+ ઇ, આઇ વ્યંજન સાથે) બેજ, જજમેન્ટ'' | ડી ''(+ યુ, યુઇ, ઇડબલ્યુ)'' ''ડ્યુન, ડ્યુ, ડિ્યુ'' ''(કેટલીક ભાષાઓમાં સ્વિસ સંધિનાં ઉદાહરણ તરીકે)'' |- | [[|{{IPA|ɹ}}]] | આર, ડબલ્યુઆર (શરૂઆતમાં) ''રેન્ગલ'' | |- | [[જે]] | વાય ''(શરૂઆતમાં અથવા તો સ્વરોની વચ્ચે હોય ત્યારે)'' , જે ''હેલિલૂજ'' | |- | [[એલ]] | એલ | |- | [[|{{IPA|w}}]] | ડબલ્યૂ | |- | [[|{{IPA|ʍ}}]] | ડબલ્યુએચનું ''ઉચ્ચારણ'' એચડબલ્યુ થાય | સ્કોટિશ અને આઇરિશ અંગ્રેજી ઉપરાંત અમેરિકન, ન્યૂ ઝિલેન્ડ અને ઇન્ગલિશ અંગ્રેજી ભાષામાં |} === લેખિત ઉચ્ચારણ === અન્ય જર્મની ભાષાઓથી વિપરીત અંગ્રેજી ભાષામાં [[વિશેષક]] નથી હોતા. વિદેશી [[લોનવર્ડ્સ]]ને બાદ કરતા (જેમ કે ''કાફે'' નું [[તીક્ષ્ણ ઉચ્ચારણ]]) બે સ્વરોનું ઉચ્ચારણ અલગ-અલગ થાય છે તેમ બતાવવા માટે [[વિશેષકો]]નો અસામાન્ય ઉપયોગ થતો જોવા મળ્યો છે. (ઘણી વખત ઔપચારિક લખાણોમાં) ( દા. ત. ''નેઇવ, ઝોએ'' ). ડેકોર, કાફે રિઝ્યુમ, રિઝ્યુમે, એન્ટ્રી, ફિયાન્સી અને નેઇવ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ ઘણી વખત વિશેષક સાથે કે તેના વિના કરવામાં આવે છે. કેટલાક અંગ્રેજી શબ્દોએ પોતાને બીજા શબ્દોથી જુદા પાડવા માટે વિશેષકો જાળવી રાખ્યા છે. જેમ કે ''[[એનાઇમ]], [[એક્સપોઝ]], [[લેમ]], [[ઓર]], [[ઓર]], [[પેટ]] [[પિક]]'' અને ''[[રોઝ]]'' જોકે આ શબ્દોને ઘણી વખત પડતા પણ મૂકવામાં આવે છે. (દા. ત. ''રિઝ્યુમ રિઝ્યુમ'' ''[[રિઝ્યુમે]]'' ઘણી વખત યુએસમાં તેનો સ્પેલિંગ આરઇેસયુએમિ કરવામાં આવે છે. ઉચ્ચારણોની સ્પષ્ટતા કરવા માટે કેટલાક લોનવર્ડ્ઝ વિશેષક નીમી શકે તેમ છે. આ વિશેષક અસલ શબ્દમાં જોવા નહીં મળે. જેમ કે ''મેટ'' સ્પેનિશમાં ''[[યેરબા યેટ]]'' વળી ''મેલ'' , [[માલદિવ]]નું પાટનગર આ શબ્દો લખવા માટે ફ્રેન્ચનો ઉપયોગ થાય છે. == ઔપચારિક અંગ્રેજી લખાણ == અંગ્રેજી ભાષાના સ્વરૂપ સાથે તમામ લોકો સર્વાનુમતે સહમત થયા છે કે શિક્ષિત લોકો અને અંગ્રેજી ભાષા બોલનારા લોકો વિશ્વભરમાં જે લખે છે તે ઔપચારિક અંગ્રેજી છે. બોલનારા તેના ઉપર ખાસ ધ્યાન નથી આપતાં પરંતુ દેખીતી રીતે તે સમાન લાગે છે પણ અંગ્રેજી બોલવા કરતાં અલગ તે [[બોલી]], [[ઉચ્ચારણો]], [[રોજિંદા ઉપયોગમાં લેવાતી ભાષા]] બોલચાલની પ્રાદેશિક ભાષા કરતા અલગ પડે છે. લેખિત અંગ્રેજીમાં સ્થાનિક સ્તરે જોવા મળતા તફાવતો ખૂબ જ મર્યાદિત છે. મુખ્યત્વે તેઓ જોડણીના તફાવતથી અટકાયેલા છે. [[અમેરિકન અંગ્રેજી અને બ્રિટિશ અંગ્રેજીમાં જોડણીના તફાવતો]] છે તેમજ વ્યાકરણ અને વાક્યરચનામાં પણ સાધારણ તફાવતો છે. == પાયાના અને સરળ વૃત્તાંતો == અંગ્રેજી ભાષાનું વાચન સરળ બનાવવા માટે ભાષાના કેટલાક સરળ વૃત્તાંતો આપવામાં આવ્યા છે. એક વૃત્તાંતને ''[[પાયાનું અંગ્રેજી]]'' એવું નામ આપવામાં આવ્યું છે. એક [[બનાવેલી ભાષા]] કે જેમાં શબ્દોની સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી છે જેને [[ચાર્લ્સ કેય ઓજન]] દ્વારા બનાવવામાં આવી છે. આ ભાષાને તેણે તેના પુસ્તક ''બેઝિક ઇન્ગલિશ: અ જનરલ ઇન્ટ્રોડક્શન વિથ રૂલ્સ એન્ડ ગ્રામર'' (1930)માં વર્ણવી છે. આ ભાષા અંગ્રેજી ભાષાના સરલ વૃત્તાંતને આધારિત છે. ઓજને જણાવ્યું હતું કે અંગ્રેજી ભાષાને શીખતા સાત વર્ષ લાગે છે, [[એસ્પેરાન્ટો]]ને શીખતા સાત મહિના લાગે છે અને પાયાનાં અંગ્રેજીને શીખતા સાત મહિના લાગે છે. આમ પાયાના અંગ્રેજીનો સ્વીકાર એવી કેટલીક કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે કે જેમને આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપયોગ માટે પોતાનાં પુસ્તકો બનાવવાની જરૂર રહે છે અને એવી કેટલીક સંસ્થાઓ દ્વારા સ્વીકાર કરાયો કે જેઓ તેમના વિદ્યાર્થીઓને ટૂંકાગાળામાં અંગ્રેજી શીખવાડવા માગે છે. પાયાના અંગ્રેજીમાં ઓજને એક પણ શબ્દ એવો નથી મૂક્યો કે જેને બીજા શબ્દોના ઉપયોગ સાથે બોલી શકાય. તેણે એવા શબ્દો બનાવ્યા છે કે જે કોઇ પણ ભાષા બોલનારા લોકો ઉપયોગમાં લઇ શકે. તેણે ઘણાં પરીક્ષણો અને ગોઠવણો કર્યા બાદ ભાષાના શબ્દો બનાવ્યા છે. તેણે વ્યાકરણને પણ સરળ બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે પરંતુ અંગ્રેજીના વપરાશકારો માટે વ્યાકરણ સામાન્ય રાખ્યું છે. આ વિચારને બીજાં વિશ્વયુદ્ધ બાદ તરત જ ખૂબ જ પ્રસિદ્ધિ મળી અને તે વિશ્વશાંતિના સાધન તરીકે વપરાવા માંડ્યું.{{Citation needed|date=March 2009}} તે એક કાર્યક્રમના રૂપે નહીં બનાવવામાં આવી હોવા છતાં પણ વિવિધ પ્રકારનાં આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપયોગ માટે તેના સમાન પ્રકારના સરળ નિયમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. અન્ય એક નમૂનો છે [[સરળ અંગ્રેજી]] તે હયાત છે અને તેને [[અંકુશાત્મક ભાષા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ભાષા એરોસ્પેસ ઉદ્યોગની સમારકામ મેન્યુઅલ માટે બનાવવામાં આવી હતી. આ ભાષા સંભાળપૂર્વકના મર્યાદિત અને ગુણવત્તા યુક્ત{{By whom|date=March 2009}} અંગ્રેજીને અર્પણ કરે છે. સરળ અંગ્રેજીમાં મંજૂરી પામેલા શબ્દોનો કોષ છે. આ શબ્દોનો ઉપયોગ અમુક રીતે જ કરી શકાય છે. દા. ત. શબ્દ ક્લોઝ (બંધ કરવું)નો ઉપયોગ વાક્ય "''ક્લોઝ'' ધ ડોર" એટલે કે દરવાજો બંધ કરો તરીકે થઇ શકે છે પરંતુ "ડુ નોટ ગો ક્લોઝ ટુ લેન્ડિંગ ગિયર" એટલે કે લેન્ડિંગ ગિયરની નજીક ના જશો તે વાક્યમાં ઉપયોગ નહીં કરી શકાય. == નોંધ == {{reflist|2}} == સંદર્ભો == === ગ્રંથસૂચી === * {{cite book| first=Ulrich| last=Ammon| title=Sociolinguistics: an international handbook of the science of language and society| publisher=Walter de Gruyter| year=2006| isbn=3110184184| url=http://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&source=gbs_navlinks_s| ref=refAmmon2006}} * {{cite book |last=Baugh |first=Albert C. |coauthors=Thomas Cable |title=A history of the English language | edition=5th |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-28099-0}} * {{cite book |last=Bragg |first=Melvyn |authorlink=Melvyn Bragg |title=The Adventure of English: The Biography of a Language |url=https://archive.org/details/adventureofengli00bra_vcr |publisher=Arcade Publishing |year=2004 |isbn=1-55970-710-0}} * {{cite book |last=Crystal |first=David |authorlink=David Crystal |year=1997 |title=English as a Global Language |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-53032-6| url=http://books.google.com/books?id=d6jPAKxTHRYC&source=gbs_navlinks_s| ref=Crystal1997}} * {{cite book |last=Crystal |first=David|title=The Cambridge encyclopedia of the English language |url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000crys_v1y6 | edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=0-521-53033-4}} * {{cite book|last=Crystal|first=David|title=The Stories of English|url=https://archive.org/details/storiesofenglish0000crys|publisher=Allen Lane|year=2004|isbn=0713997524}} * {{cite book |last=Halliday |first=MAK |title=An introduction to functional grammar |url=https://archive.org/details/introductiontofu0000hall | edition=2nd |location=London |publisher=Edward Arnold |year=1994 |isbn=0-340-55782-6}} * {{cite book |last=Hayford |first=Harrison |coauthors=Howard P. Vincent |title=Reader and Writer |url=https://archive.org/details/readerandwriter030101mbp |publisher=Houghton Mifflin Company |year=1954 }} {{cite web|url=http://www.archive.org/details/readerandwriter030101mbp |title=Internet Archive: Free Download: Reader And Writer |publisher=Archive.org |date=2001-03-10 |access-date=2010-01-02}} * {{cite book| first=Anthony| last=Howatt| title=A history of English language teaching| publisher=Oxford University Press| year=2004| isbn=0194421856| url=http://books.google.com/books?id=g2e7iw_F-ZcC&source=gbs_navlinks_s| ref=refHowatt2004}} * કેન્યોન, જ્હોન સેમ્યુઅલ અને નોટ, થોમસ આલ્બર્ટ, ''અ પ્રોનાઉન્સિંગ ડિક્શનરી ફોર અમેરિકાન ઇન્ગલિશ'' , જી એન્ડ સી મેરિયમ કંપની, સ્પ્રિંગ ફિલ્ડ, માસ, યુએસએ, 1953. * {{cite book| first=Alamin| last=Mazrui| title=The power of Babel: language & governance in the African experience| publisher=University of Chicago Press| year=1998| isbn=0852558074| url=http://books.google.com/books?id=6lQTPxdYx8kC&source=gbs_navlinks_s| ref=refMazrui1998}} * {{cite book |last=McArthur |first=T. (ed.) |title=The Oxford Companion to the English Language |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar |publisher=Oxford University Press |year=1992 |isbn=0-19-214183-X}} * {{cite book|last=McCrum| first=|Robert;|coauthors=Robert MacNeil, William Cran |title=The Story of English|url=https://archive.org/details/storyofenglish000mccr|edition=1st|location=New York|publisher=Viking|year=1986|isbn=0-670-80467-3}} * {{cite book |last=Plotkin |first=Vulf |title=The Language System of English |publisher=BrownWalker Press |year=2006 |isbn=1-58112-993-9}} * {{cite book |last=Robinson |first=Orrin |title=Old English and Its Closest Relatives |url=https://archive.org/details/oldenglishitsclo0000robi |publisher=Stanford Univ. Press |year=1992 |isbn=0-8047-2221-8}} * {{cite book| first=Edgar| last=Schneider| title=Postcolonial English: varieties around the world| publisher=Cambridge University Press| year=2007| isbn=0521831407| url=http://books.google.com/books?id=QIE6zGSd8okC&source=gbs_navlinks_s| ref=refSchneider2007}} * {{cite book| first=Ronald| last=Wardhaugh| title=An introduction to sociolinguistics| publisher=Wiley-Blackwell| year=2006| isbn=140513559X| url=http://books.google.com/books?id=0J2VOzNYtKQC&source=gbs_navlinks_s| ref=refWardhaugh2006}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiversity|Topic:English Language|અંગ્રેજી ભાષા}} {{Commons category|English language|અંગ્રેજી ભાષા}} {{Wikiquote}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.soundcomparisons.com એક્સેન્ટ ઓફ ઇન્ગલિશ ફ્રોમ અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429190515/http://www.soundcomparisons.com/ |date=2011-04-29 }} (યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબર્ગ) વિશ્વભરમાં બોલાતી 50 જેટલી અંગ્રેજી ભાષા પૈકી એક જ પ્રકારના 110 શબ્દોનાં ઉચ્ચારણ કેવી રીતે થાય છે તેને સાંભળીને અભ્યાસ કરો ઓનલાઇન તરત જ સાંભળવાની સગવડ ઉપલબ્ધ === શબ્દકોશો === * [http://dicts.info/dictlist1.php કલેક્શન ઓફ ઇન્ગલિશ બાઇલિન્ગ્વિયલ ડિક્શનરિઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160301142208/http://dicts.info/dictlist1.php |date=2016-03-01 }} * [http://www.dict.org dict.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105173926/http://dict.org/ |date=2009-01-05 }} * [http://polyglot.lss.wisc.edu/dare/dare.html ડિક્શનરી ઓફ અમેરિકન રિજનલ ઇન્ગલિશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227063412/http://polyglot.lss.wisc.edu/dare/dare.html |date=2009-02-27 }} * [http://www.prefixsuffix.com ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ એન્ડ વર્ડ રૂટ્સ, પ્રિફિક્સિસ એન્ડ સફિક્સિસ (એફિક્સિસ) ડિક્શનરી] * [http://www.askoxford.com ઓક્સફર્ડ્સ ઓનલાઇન ડિક્શનરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605183435/http://www.askoxford.com/ |date=2007-06-05 }} * [http://www.m-w.com મેરિયમ-વેબસ્ટર્સ ઓનલાઇન ડિક્શનરી] * [http://www.macquariedictionary.com.au મેક્વાયર ડિક્શનરી ઓનલાઇન] [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] [[શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ]] c3mb8h8wkkleejajuiqhvpp4iv5m4a6 0 5311 904469 904384 2026-08-22T02:05:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904469 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અલપ્પુઝા જિલ્લો | other_name = એલેપ્પી જિલ્લો | settlement_type = જિલ્લો | nickname = પૂર્વીય વિશ્વ નું વેનિસ<ref name="Venice"/> પર્શ્વજળનો રાજા | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Alappuzha Boat Beauty W.jpg | photo2a = Krishnapuram palace1.jpg | photo2b = Thottappally.jpg | photo3a = Alappuzha Bypass Aerial View 1.jpg | photo3b = Alleppey beach.jpg | photo4a = Cherthala infopark.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br/> કેટ્ટુવલ્લમ, થોટ્ટપ્પલ્લી, અલપ્પુઝા બીચ, ઈન્ફોપાર્ક કેમ્પસ, ચેરથલા, અલપ્પુઝા બાયપાસ અને કૃષ્ણપુરમ પેલેસથી કયામકુલમ. }} | image_map = | mapframe = yes | map_caption = [[કેરળ]] માં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|9.49|76.49|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{Flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = મુખ્ય મથક | seat = [[એલેપ્પી|અલપ્પુઝા]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = Para | parts = {{collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)|અલાપ્પુઝા|ચેંગન્નુર|}} {{collapsible list|title=તાલુકાઓ (૬)|ચેરથલા | અંબાલપ્પુઝા | કુટ્ટનાડુ | કાર્તિકપલ્લી | ચેંગન્નુર| માવેલીક્કારા|}} | government_type = | governing_body = | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શાજી વી. નાયર, (IAS) | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા | leader_name2 = પી. મોહન ચંદ્ર (IPS) <ref name="Alappuzha Home">{{cite web |title=Home |url=https://alappuzha.nic.in |website=Alappuzha District |access-date=21 February 2021}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="AlappuzhaProfile">{{cite web |title=District Profile |url=https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141447/https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |archive-date=2018-06-12 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ૧૪મો | area_total_km2 = ૧,૪૧૪ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૧૨૭,૭૮૯ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = IN-KL | registration_plate = '''KL-04''' અલપ્પુઝા,<br/> '''KL-29''' કાયમકુલમ,<br/> '''KL-30''' ચેંગન્નુર,<br/> '''KL-31''' માવેલીક્કારા,<br/> '''KL-32''' ચેરથલા,<br/> '''KL-66''' કુટ્ટાનાડ | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૯૪<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2026-08-13|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = [https://alappuzha.nic.in alappuzha.nic.in] | footnotes = }} '''એલેપ્પી જિલ્લો''' અથવા અલાપ્પુઝા જિલ્લો એ [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. તેની રચના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ અલેપ્પી જિલ્લા તરીકે કરવામાં આવી હતી, અને ૧૯૯૦માં જિલ્લાનું નામ બદલીને અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="AlappuzhaHistory">{{cite web |title=History |url=https://alappuzha.gov.in/history/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018}}</ref> અલાપ્પુઝા કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile">{{cite web |title=District Profile |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |date=2015 |website=Kerala State Planning Board – District Planning Office, Alappuzha |access-date=9 March 2020 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217053355/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |url-status=dead }}</ref> જિલ્લા મુખ્યાલય અલેપ્પી શહેરનું નામ બદલીને ૨૦૧૨માં અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું. કેનાલો (નહેરો), બેકવોટર્સ, સમુદ્રતટો અને સરોવરો ધરાવતા અલાપ્પુઝા શહેરનું વર્ણન ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતના બ્રિટિશ ગવર્નર-જનરલ જ્યોર્જ કર્ઝન દ્વારા '''"પૂર્વનું વેનિસ"''' તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Venice">{{cite web|title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/history/|access-date=2020-09-08|language=en-US}}</ref> આ જિલ્લો તેના મનોરમ કેરળ બેકવોટર્સ માટે વિશેષ રૂપે જાણીતો છે, જેના દ્વારા તે કુમરાકોમ જેવા લોકપ્રિય પ્રવાસી સ્થળ સહિત કેરળના અન્ય ભાગો સાથે સુસજ્જ રીતે જોડાયેલો છે. આ જિલ્લો ભારતમાં એક અત્યંત પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળ છે. તે તેના કાથી (કોઇર) ના કારખાનાઓ માટે પણ ઓળખાય છે, કારણ કે કેરળના મોટાભાગના કાથી ઉદ્યોગો અલાપ્પુઝા શહેર અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં સ્થિત છે. વેમ્બનાડ સરોવર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે ભારતીય દ્વીપકલ્પનું સૌથી લાંબુ સરોવર છે, અને અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ સરોવર અને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલો છે.[૭] અલાપ્પુઝા જિલ્લાનો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે સમગ્ર ભારતનો સૌથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો વિસ્તાર છે.[૭] કુટ્ટનાડ, જે '''"કેરળના ચોખાના કટોરા"''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતમાં સૌથી નીચી ઊંચાઈ ધરાવે છે અને તે વિશ્વના એવા બહુ ઓછા સ્થળોમાંનું એક છે જ્યાં દરિયાઈ સપાટીથી નીચે ખેતી કરવામાં આવે છે..<ref>{{Cite news|title=Kerala Boat Ferries Lone Passenger To Help Her Take Exam|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752|agency=Press Trust of India|date=1 June 2020|access-date=17 November 2020|work=NDTV}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm|title=Thirst below sea level|last=Suchitra|first=M|date=2003-08-13|work=The Hindu|access-date=2020-11-17}}</ref> આ જિલ્લો ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ શાસન હેઠળના ત્રાવણકોર રજવાડાના દિવાન સામે થયેલા કમ્યુનિસ્ટોની આગેવાની હેઠળના ''પુન્નપ્રા-વયાલાર આંદોલન'' (વિદ્રોહ)નું સ્થળ હતો.<ref name="ReferenceA">Manorama Yearbook 2011, ISSN 0970-9096</ref> મર્ચન્ટ નેવીમાં સેવા આપતા નાવિકોના એક સમૂહ દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૪માં ''મેરિનર્સ ક્લબ આલેપ્પી (MCA)'' ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.<ref>[https://www.instagram.com/mca_alleppey?igsh=MWV2c2R2ZWZndDZ0dg==]</ref><ref name="ReferenceA"/> == નામવ્યુત્પત્તિ == [[File:Alappuzha Bypass Aerial View 2.jpg|thumb|આલાપ્પુઝા બીચ રોડ વ્યૂ]] તત્કાલીન કોલ્લમ (Quilon) અને કોટ્ટાયમ જિલ્લાઓમાંથી અલગ કરીને આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આજના આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ત્રાવણકોર રજવાડાના ક્વિલોન (કોલ્લમ) જિલ્લાનો ભાગ હતો, જ્યારે ઉત્તર આલાપ્પુઝાનો નાનો ભાગ ૧૯૫૭ સુધી કોટ્ટાયમ જિલ્લા હેઠળ આવતો હતો.<ref>{{Cite book |last=Shungoonny Menon |first=P. |url=http://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog |title=A history of Travancore from the earliest times |date=1878 |publisher=Madras, Higginbotham |others=University of California}}</ref> આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાની સ્થાપના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેમાં સાત તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, ચંગન્નુર, કાર્તિકાપલ્લી અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=taluks in Alappuzha 1957|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> 'આલાપ્પુઝા' નામ એ એક સ્થાનનામ (Toponym) છે. 'આલાયમ' નો અર્થ 'ઘર' થાય છે અને ડો. હર્મન ગંડર્ટના શબ્દકોશ અનુસાર 'પુઝા' (Puzha) નો અર્થ 'જળમાર્ગ' અથવા 'નદી' થાય છે. આ નામ આલાપ્પુઝા અને તેના આસપાસના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા જળમાર્ગો અને પશ્ચજળ (Backwaters) ના નેટવર્કને દર્શાવે છે. આ જિલ્લાની ઉત્તરે એર્નાકુલમ જિલ્લાના કોચી અને કનાયન્નુર તાલુકા, પૂર્વમાં કોટ્ટાયમ જિલ્લાના વૈકોમ, કોટ્ટાયમ અને ચંગનાસ્સેરી તાલુકા તથા પથાનમથિટ્ટા જિલ્લાના થિરૂવલ્લા, કોઝેનચેરી અને અદૂર તાલુકા, દક્ષિણે કોલ્લમ જિલ્લાના કુન્નથુર અને કરુનાગપલ્લી તાલુકા અને પશ્ચિમે લક્ષદ્વીપ સાગર (અરબી સમુદ્ર) આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=boundaries |publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> વર્તમાન આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, કાર્તિકાપલ્લી, ચંગન્નુર અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com/|title=taluks in Alappuzha|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> The area of the district is {{cvt|1414|km2}} આ જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૧,૪૧૪ ચોરસ કિલોમીટર (૫૪૬ ચોરસ માઇલ) છે. તેનું વડું મથક (મુખ્યાલય) આલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું છે. == ઇતિહાસ == [[File:Raja Kesava Das Statue in Alleppey - Changanassery Road @ Changananassery Junction.jpg|thumb|ચાંગણસેરી ખાતે રાજા કેશવદાસની પ્રતિમા]] અર્વાચીન અલાપ્પુઝા શહેરનું અસ્તિત્વ ૧૮મી સદીના ઉત્તરાધમાં રાજા કેશવદાસના આભારી છે. જોકે, અલાપ્પુઝા જિલ્લો પ્રાચીન મલયાલમ સાહિત્યમાં પહેલેથી જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતો હતો. કેરળનો 'ચોખાનો કટોરો' ગણાતો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર પ્રારંભિક સંગમ કાળથી જ જાણીતો હતો.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India | url= https://alappuzha.nic.in/en/history/ |access-date=2025-01-06 |language=en-US}}</ref> === પ્રાચીન કાળ === [[File:Light House Alleppey,Kerala.jpg|left|thumbnail|પુરાક્કડ ખાતે દીવાદાંડી]] સંગમ કાળ દરમિયાન, સામાન્ય યુગની પ્રારંભિક સદીઓમાં વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારને પ્રાચીન ગ્રીસ, પ્રાચીન રોમ, પ્રાચીન લેવન્ટ (મધ્ય પૂર્વનો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર), પ્રાચીન અરબી દ્વીપકલ્પ અને પ્રાચીન ઇજિપ્ત સાથે વેપારી સંબંધો હોવાનું ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે.<ref name=AlappuzhaHistoryOld>{{cite web |title=History |url=http://alappuzha.gov.in/pages/aboutalpy-history.htm |website=Official Web Site of Alappuzha District, Kerala State, India |publisher=Collectorate, Alappuzha District, Kerala State, India |access-date=3 August 2016 }}</ref> 'પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી' (ઇ.સ. આશરે ૫૦માં લખાયેલ) જેવા પ્રાચીન ગ્રીક-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં હિંદ મહાસાગરના વેપારના એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે નોંધાયેલું પ્રાચીન બંદર 'બારાકે' (Barace) અવારનવાર અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં પંબા નદીના મુખ પર આવેલા આધુનિક દરિયાકાંઠાના નગર પુરક્કાડ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ પંબા નદી પેરિયાર અને ભરતપુઝા નદીઓ પછી કેરળની ત્રીજી સૌથી લાંબી નદી છે.<ref name="Mathrubhumi">{{cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP |language=ml|edition=Malayalam }}</ref> ચેરા વંશના પ્રારંભિક શાસકોનું મૂળ ઘર કુટ્ટનાડમાં હતું અને તેઓ ક્યારેક 'કુટ્ટુવન' તરીકે પણ ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> જોકે, પ્રાચીન સમયમાં પંબા નદીના દક્ષિણના વિસ્તારો પર 'આય' (Ay) સામ્રાજ્યનું શાસન હતું. પ્રાચીન ગ્રીકો-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં પંબા નદીનો ઉલ્લેખ 'બારિસ' (Baris) તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાના પ્રારંભિક સમયગાળાના પુરાતત્વીય પુરાવાઓ ઉત્ખનન સ્થળો, ગુફાઓ, મંદિરો વગેરે જેવા સ્થળોએ પ્રાચીન અશ્મિઓ, શિલાલેખો અને સ્મારકોના રૂપમાં મળ્યા છે. સંગમ કાળની સાહિત્યિક કૃતિઓ પણ જિલ્લાના પ્રાચીન સમયગાળાની ઝાંખી મેળવવામાં મદદ કરે છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ ક્ષેત્રમાં નંબરુદિરી બ્રાહ્મણોના આગમન પહેલાં દક્ષિણ ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક અગ્રણી કેન્દ્ર હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તે સમયે 'શ્રી મુલાવાસમ' ભારતીય દ્વીપકલ્પમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક પ્રમુખ તીર્થધામ હતું. અંબાલાપ્પુઝા અને માવેલીકારા તાલુકાઓમાંથી એક સમયે અહીં ફેલાયેલા બૌદ્ધ ધર્મના અનેક અવશેષો મળી આવ્યા છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === મધ્યકાલીન ઇતિહાસ === આ જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો 'ઉન્નૂનીલી સંદેશમ' જેવા મધ્યકાલીન મલયાલમ સાહિત્યિક કાર્યોમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ સમયગાળાની પ્રખ્યાત સાહિત્યિક કૃતિઓમાંથી એક 'આશ્ચર્ય ચૂડામણિ' હતી, જે ચંગન્નુરના વિદ્વાન શક્તિભદ્ર દ્વારા લખાયેલું સંસ્કૃત નાટક હતું.<ref>{{Cite news|last=Nayar|first=V. R. Prabodhachandran|date=2011-02-11|title=Gem of a play|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/Gem-of-a-play/article15379095.ece|access-date=2020-09-08|issn=0971-751X}}</ref> ચેમ્બકાસ્સેરીનું સામંતવાદી શાસન પૂરાદમ થિરુનાલ દેવનારાયણનના શાસનકાળ દરમિયાન તેના ચરમસીમા પર હતું. તેઓ એક મહાન વિદ્વાન અને કવિ હતા, જેમણે 'વેદાંત રત્નમાલા' નામના સાહિત્યિક ગ્રંથની રચના કરી હતી. એવું કહેવાય છે કે તે સમયે અંબાલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ભગવાન કૃષ્ણની મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન ચેમ્બકાસ્સેરી પર બ્રાહ્મણ શાસકોનું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> એવું માનવામાં આવે છે કે મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી, કુમારન નંબૂથિરી અને નીલકંઠ દીક્ષિત જેવા પ્રખ્યાત વિદ્વાનો તેમના દરબારને શોભાવતા હતા અને તેમના દ્વારા સંરક્ષણ પામ્યા હતા.<ref name=AlappuzhaHistoryOld /> === મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન સામંતવાદી રજવાડાં === વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લાના દક્ષિણ વિસ્તારો એક સમયે તત્કાલીન ''"ઓડાનાડ સામ્રાજ્ય"'' (જે "કાયમકુલમ સામ્રાજ્ય" અથવા "ઓનાત્તુકારા" તરીકે પણ ઓળખાતું હતું) નો ભાગ હતા, જેના પર બાદમાં ઈ.સ. ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોરના સૈન્ય દ્વારા આક્રમણ કરીને કબજો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=10 June 2022|language=ml}}</ref> તે પ્રાચીન આય (Ay) સામ્રાજ્યની જ એક શાખા હતી.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ રાજ્ય 'ચિરાવા સ્વરૂપમ' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું, જ્યાં 'ચિરાવા' શબ્દ બે મલયાલમ શબ્દો 'ચેરુ' અને 'આયી'ના સંયોજનથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ''"આય સામ્રાજ્યની નાની શાખા"'' થાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તેમાં આધુનિક સમયના ચંગન્નુર, માવેલીકારા, કાર્તિકાપલ્લી અને કરુનાગપલ્લી તાલુકાઓના કેટલાક ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો ઉત્તરનો સૌથી છેવાડાનો વિસ્તાર, જે આજના ચેરથલા તાલુકા સાથે સુસંગત છે, તેના પર ૧૭૬૨માં ત્રાવણકોર સામ્રાજ્ય અને કોચિન સામ્રાજ્ય વચ્ચે થયેલી સંધિ પહેલા "કારપ્પુરમ સામ્રાજ્ય"નું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમ ૧૭૬૨ સુધી કોચિન સામ્રાજ્યનું એક કરદ રાજ્ય (મંડલિક) હતું, ત્યારબાદ તે ત્રાવણકોર સામ્રાજ્યને સોંપી દેવામાં આવ્યું હતું. કોચિન રાજપરિવારની 'મડાથીંગલ શાખા'નું મુખ્યાલય કારપ્પુરમના મડાથીનકારા ખાતે આવેલું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમની દક્ષિણે ''"ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્ય"'' આવેલું હતું, જે ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોર દ્વારા કરવામાં આવેલા વિજય પહેલા ''"પુરક્કાડ સામ્રાજ્ય"'' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યમાં આજના અંબાલાપ્પુઝા અને કુટ્ટનાડ તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો. ચેમ્બકાસ્સેરીના રાજા "ચેમ્બકાસ્સેરી દેવ નારાયણન" ના ખિતાબથી ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> દક્ષિણ મલબાર પ્રદેશના મૂળ નિવાસી એવા મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી અને કુંચન નંબિયાર સમયાંતરે ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યના દરબારી કવિઓ રહ્યા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કાર્તિકાપલ્લી એક નાનું સામંતવાદી રજવાડું હતું જે ૧૮મી સદીના મધ્યમાં ત્રાવણકોરના આક્રમણ સુધી ઓડનાડ અને ચેમ્બકાસ્સેરીના સામંતવાદી રાજ્યોની વચ્ચે આવેલું હતું, જે આજના કાર્તિકાપલ્લી તાલુકા સાથે સુસંગત છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો દક્ષિણનો સૌથી છેવાડાનો ભાગ એક સમયે તત્કાલીન કરુનાગપલ્લીના સામંતવાદી રજવાડાનો ભાગ હતો, જે સમયાંતરે ચિરાવા સ્વરૂપમ (કાયમકુલમ) ના તાબેદાર રહ્યું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === ત્રાવણકોર યુગ (૧૭૪૬–૧૯૪૭) દરમિયાન પ્રગતિ અને સામાજિક સુધારણા === [[File:Travancore 1871.JPG|thumb|૧૮૭૧માં પ્રકાશિત થયેલ બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના નકશા.]] ૧૭મી સદીમાં મલબાર દરિયાકાંઠે પોર્ટુગીઝ સત્તાનો અસ્ત થયો અને આ જિલ્લાની રિયાસતોમાં ડચ મલબાર પ્રભુત્વ ધરાવતું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ રહ્યું.<ref name="AlappuzhaHistory"/> મૌખિક પરંપરાઓ અનુસાર, કોક્કામંગલમ અથવા કોક્કોથમંગલમ ખાતે આવેલું ચર્ચ ઇસુ ખ્રિસ્તના બાર શિષ્યોમાંના એક એવા સેન્ટ થૉમસ ધ અપોસ્સલ દ્વારા સ્થાપિત સાત ચર્ચોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. અલાપ્પુઝા શહેરનું મનોહર સીએસઆઈ ક્રાઇસ્ટ ચર્ચ ૧૮૧૬માં ભારતમાં પ્રથમ ચર્ચ મિશનરી સોસાયટી મિશનરી રેવરન્ડ થૉમસ નોર્ટન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે તત્કાલીન ત્રાવણકોર રાજ્યમાં સ્થપાયેલું પ્રથમ એંગ્લિકન ચર્ચ હતું. ૧૮મી સદીના મધ્યમાં મહારાજા માર્તંડ વર્મા, જેઓ ''"આધુનિક ત્રાવણકોરના શિલ્પી"'' તરીકે જાણીતા છે, તેમણે જિલ્લાના વિવિધ ભાગો પર શાસન કરતા નાના સામંતવાદી રજવાડાઓની રાજકીય બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. જિલ્લાના આંતરિક વિકાસ અને પ્રગતિમાં માર્તંડ વર્મા મહારાજાનું અસાધારણ પ્રદાન રહ્યું હતું. કૃષ્ણાપુરમ પેલેસ (રાજમહેલ), જે હાલમાં રાજ્યના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારક છે, તેનું નિર્માણ પણ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ ''"આધુનિક એલેપ્પીના શિલ્પી"'' તરીકે ઓળખાતા હતા અને અલાપ્પુઝાને ત્રાવણકોરના એક અગ્રણી બંદર શહેર તરીકે વિકસાવવામાં તેમણે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> બલરામ વર્મા મહારાજાના શાસનકાળ દરમિયાન, વેલુ થમ્પી દળવાએ શહેર અને બંદરના વિકાસમાં વિશેષ રસ લીધો હતો. તેમણે પથિરામનલ ટાપુના સમગ્ર વિસ્તારમાં નાળિયેરની ખેતી અને તેના મોટા ભાગોમાં ડાંગરની (ચોખાની) ખેતી શરૂ કરાવી હતી. આલાપ્પુઝાના વિકાસમાં વેલુ થમ્પી દળવા યોગદાન અત્યંત નોંધપાત્ર છે. ૧૯મી સદીમાં આ જિલ્લાએ તમામ ક્ષેત્રોમાં અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ હાંસલ કરી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> કાયમકુલમ કોચુન્ની ૧૯મી સદીમાં થઈ ગયેલા કાયમકુલમના એક સાહસિક અને લોકપ્રિય બહારવટિયા (રોબિન હૂડ જેવા નાયક) હતા.<ref>{{cite web |url=http://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%82%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%B3%E0%B4%82_%E0%B4%95%E0%B5%8A%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%81%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E0%B4%A3%E0%B4%BF |title=Wikibooks Malayalam- Aithihyamala- Kayamkulam Kochunni |publisher=Wikibooks-Malayalam |date=7 June 2011 |access-date=10 June 2011}}</ref> ૧૯મી સદીના પ્રખ્યાત સામાજિક સુધારક અરાત્તુપુઝા વેલાયુધ પાનિકર પણ આજના આલાપ્પુઝા જિલ્લાના જ મૂળ નિવાસી હતા.<ref name="osella">{{cite book |title=Social Mobility In Kerala: Modernity and Identity in Conflict |first1=Filippo |last1=Osella |first2=Caroline |last2=Osella |publisher=Pluto Press |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=rMRw0gTZSJwC |pages=156–157|isbn=9780745316932 }}</ref> કાથી (કોઇર) ની સાદડીઓ અને ચટાઈઓના ઉત્પાદન માટેનું પ્રથમ આધુનિક કારખાનું પણ ૧૮૫૯માં અલાપ્પુઝા ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. આલાપ્પુઝા શહેર સુધારણા સમિતિ (ટાઉન ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ કમિટી) ની સ્થાપના ૧૮૯૪માં કરવામાં આવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ત્રાવણકોરના શાસનકાળ દરમિયાન, ચેરથલા તાલુકાનો સમાવેશ ઉત્તરીય વિભાગ (કોટ્ટાયમ વિભાગ) માં કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે આજના અલાપ્પુઝા જિલ્લાના બાકીના તમામ તાલુકાઓને બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના મધ્ય વિભાગ (કોલ્લમ વિભાગ) હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1931_census">{{cite book|title=Census of India, 1931, VOLUME XXVIII, Travancore, Part-I Report|publisher=Government of Travancore|year=1932|location=Trivandrum|url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/18998 }}</ref> [[File:Allepeymartyrscolumn.JPG|thumbnail|૧૯૪૬માં બ્રિટિશ રજવાડાના ત્રાવણકોરના દિવાન સામે થયેલા પુન્નાપરા-વાયલર બળવાની યાદમાં સામ્યવાદી સ્મારક સ્તંભ..<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/>]] આ જિલ્લાએ ત્રાવણકોરના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટેનું અભિયાન આ જિલ્લામાં પત્રકાર ટી. કે. માધવન દ્વારા ઘણું વહેલું આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું, અને ૧૯૨૫માં મંદિરોના પહોંચ માર્ગો, ખાસ કરીને અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ સ્વામી મંદિર તરફ જતા રસ્તાઓ તમામ જ્ઞાતિના હિંદુઓ માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા હતા. આ જિલ્લામાં ૧૯૩૨માં બંધારણીય દમનના વિરોધ તરીકે શરૂ થયેલા 'નિવર્તન' (Nivarthana) આંદોલન પણ જોવા મળ્યું હતું. કેરળમાં સૌપ્રથમ રાજકીય હડતાળ ૧૯૩૮માં અલાપ્પુઝા ખાતે જ યોજાઈ હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના દીવાન સામે કોમ્યુનિસ્ટોના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા 'પુન્નાપ્રા-વયાલાર આંદોલન'નું કેન્દ્ર પણ આ જ જિલ્લો હતો.<ref name="ReferenceA"/> == ભૂગોળ == [[File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, India.jpg|left|thumbnail|વેમ્બનાડ તળાવ]] અલપ્પુઝા અરબી સમુદ્ર અને વેમ્બનાડ સરોવરની વચ્ચે આવેલો એક દ્વીપકલ્પીય ભૂમિભાગ છે. મણિમાલા, પંબા અને અચનકોવિલ અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે; તેમની શાખાઓ અને ઉપનદીઓ અલપ્પુઝામાંથી વહીને વેમ્બનાડ સરોવરમાં ઠલવાય છે. આ પ્રદેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સરોવર વેમ્બનાડ છે.<ref name="AlappuzhaRiversLakes">{{cite web |title=Rivers and Lakes |url=https://alappuzha.gov.in/about-district/rivers-lakes/ |date=12 June 2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=18 March 2021}}</ref> == જંગલો અને વન્યજીવો == [[File:Pathiramanal island - view from muhamma.jpg|thumbnail|પથિરામનલ ટાપુ – મુહમ્મા તરફથી એક દ્રશ્ય]] અલપ્પુઝા કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો હતો જ્યાં કોઈ સરકારી જંગલ નહોતું. પરંતુ ૨૦૧૩માં આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ, જ્યારે વન અને વન્યજીવ વિભાગ દ્વારા વીય્યાપુરમ ખાતેની ૧૪.૫ એકર (૫.૯ હેક્ટર) જમીનને અનામત જંગલ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Biju E |title=Alappuzha gets a canopy |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/jun/05/alappuzha-gets-a-canopy-1986058.html |date=5 June 2019 |newspaper=The New Indian Express |access-date=9 March 2020}}</ref> અલપ્પુઝા જિલ્લાના વેમ્બનાડ સરોવરમાં આવેલો ''પથિરામનલ ટાપુ'' તેના દુર્લભ સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ (Migrating birds) માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web |title=Pathiramanal in Alappuzha |url=https://www.keralatourism.org/destination/pathiramanal-alappuzha/536 |date=2017 |website=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=9 March 2020}}</ref> == વહીવટ == [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7589.JPG|thumb|આલાપ્પુઝા જિલ્લા અદાલત]] [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7599.JPG|thumb|એલેપ્પી બાર અસોશીએશન]] આલાપ્પુઝા શહેર આલાપ્પુઝા જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્યાલય છે. આ જિલ્લાને આલાપ્પુઝા અને ચંગન્નુર એમ બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile" /> === નગરપાલિકાઓ === જિલ્લામાં ૬ નગરપાલિકાઓ (મ્યુનિસિપલ ટાઉન) આવેલી છે:<ref>{{Cite web|title=Municipalities {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/municipalities/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| * આલાપ્પુઝા * ચંગન્નુર * ચેરથલા * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા }} === વિધાનસભા અને લોકસભા પ્રતિનિધિત્વ === આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં બે લોકસભા મતવિસ્તારો આવેલા છે: # આલાપ્પુઝા # માવેલીકારા જિલ્લામાં ૯ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે: {{columns-list|colwidth=20em| * અરોર * ચેરથલા * અંબાલાપ્પુઝા * આલાપ્પુઝા * કુટ્ટનાડ * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા * ચંગન્નુર }} === તાલુકાઓ === આલાપ્પુઝા જિલ્લાને બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, જે અંતર્ગત કુલ છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે:<ref name="alprvn">{{cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/villages/ |title=Revenue villages, Taluks, and Revenue divisions in Alappuzha district |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India |access-date=10 June 2022}}</ref> * આલાપ્પુઝા મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** ચેરથલા ** અંબાલાપ્પુઝા ** કુટ્ટનાડ * ચંગન્નુર મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** કાર્તિકાપલ્લી ** માવેલીકારા ** ચંગન્નુર === મહેસૂલી ગામો === મહેસૂલી વહીવટની સરળતા અને વિકેન્દ્રીકરણ માટે આલાપ્પુઝા જિલ્લાને કુલ ૯૩ મહેસૂલી ગામોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="alprvn"/> == જનસંખ્યા == {{historical populations|11=1901|12=5,09,545|13=1911|14=5,85,094|15=1921|16=6,93,538|17=1931|18=8,65,222|19=1941|20=9,83,184|21=1951|22=11,65,845|23=1961|24=14,04,269|25=1971|26=16,71,286|27=1981|28=18,65,455|29=1991|30=20,01,217|31=2001|32=21,09,160|33=2011|34=21,27,789|percentages=pagr|footnote=source:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html Decadal Variation In Population Since 1901]</ref>|align=center}} {| class="wikitable" |- | '''વિસ્તાર''' | ૧૪૧૪ ચો.મી. - રાજ્યના વિસ્તારનો ૩.૬૪% |- | '''વસ્તી''' | રાજ્યની વસ્તીના ૨,૧૨૭,૭૮૯ – ૬.૬૧% (૨૦૧૧) |- | '''વસ્તી ગીચતા''' || ૧૫૦૪ પ્રતિ વર્ગકિમી (૨૦૧૧) |- | '''સાક્ષરતા''' || ૯૭.૩૬%–૯૪.૨૪% (૨૦૧૧) |- | '''જાતિ ગુણોત્તર''' || ૧૧૦૦ સ્ત્રીઓ/૧૦૦૦ પુરુષો |- | '''શહેરીકરણા''' || ૨૯.૪૬% |} <ref>{{Cite web|title=Demography {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/demography/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, આલાપ્પુઝા જિલ્લાની કુલ વસ્તી ૨૧,૨૭,૭૮૯ (૨૧.૨૭ લાખ) છે,<ref name=districtcensus2011>{{cite web |title=District Census Hand Book: Alappuzha |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/642/download/2216/DH_2011_3211_PART_A_DCHB_ALAPPUZHA.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જે લગભગ નામીબિયા દેશ<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | access-date = 2011-10-01 | quote = Namibia 2,147,585 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-date = 2011-09-27 }}</ref> અથવા અમેરિકાના ન્યૂ મેક્સિકો રાજ્યની વસ્તી જેટલી છે.<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=2010 Resident Population Data |publisher=U. S. Census Bureau |access-date=2011-09-30 |quote=New Mexico – 2,059,179 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101090833/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=1 January 2011 }}</ref> વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતના કુલ ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી આલાપ્પુઝાનો ક્રમ ૨૧૬મો આવે છે. જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા દર ચોરસ કિલોમીટરે ૧,૫૦૪ રહેવાસીઓ (૩,૯૦૦ પ્રતિ ચોરસ માઈલ) છે.<ref name=districtcensus2011 /> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકા દરમિયાન અહીંનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૦.૮૮% રહ્યો હતો.<ref name=districtcensus2011 /> આલાપ્પુઝામાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૦૦ મહિલાઓનું ઉત્કૃષ્ટ પ્રમાણ છે.<ref name=districtcensus2011 /> જિલ્લાનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૭૨% છે.કુલ વસ્તીના ૫૩.૯૬% લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ની વસ્તી અનુક્રમે ૯.૪૬% અને ૦.૩૧% છે.<ref name=districtcensus2011 /> મલયાલમ એ અહીંની મુખ્ય ભાષા છે, જે કુલ વસ્તીના ૯૯.૦૦% લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, શહેરી વિસ્તારોમાં થોડી સંખ્યામાં કોંકણી ભાષા બોલતો લઘુમતી સમુદાય પણ વસે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળ રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓમાં આલાપ્પુઝા જિલ્લાની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ છે. જિલ્લાનું શહેરીકરણ ૨૯.૪૬% જેટલું થયેલું છે.<ref>[http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm Census GIS India<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |date=2010-01-11 }}</ref> ભૌગોલિક વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આલાપ્પુઝા એ કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે. === ધર્મ === {{bar box |title = અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|68.64}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|20.45}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|10.55}} {{bar percent|અન્ય|black|0.36}} }} [[File:Entrance of Ambalapuzha Sri Krishna Temple.jpg|thumb|અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર]] ૨૦૧૧ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી મુજબ, હિન્દુ વસ્તી ૬૮.૬૪%, ખ્રિસ્તી (સાયરો મલબાર કેથોલિક, ઓર્થોડોક્સ, માર્થોમા, પેન્ટેકોસ્ટલ, લેટિન કેથોલિક અને માલંકારા કેથોલિક) ૨૦.૪૫% અને મુસ્લિમ વસ્તી ૧૦.૫૫% હતી.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જિલ્લાના તમામ તાલુકાઓમાં સ્પષ્ટ હિન્દુ બહુમતી હોવા છતાં, જિલ્લાના તમામ ભાગોમાં ખ્રિસ્તીઓ એક મોટી લઘુમતી બનાવે છે અને તેમાંથી, કુટ્ટાનાડમાં સૌથી વધુ ખ્રિસ્તી વસ્તી છે અને તે સાયરો-મલબાર ચર્ચનું કેન્દ્ર છે અને ચેંગન્નુર ઓર્થોડોક્સ ચર્ચનું કેન્દ્ર છે. જ્યારે, દરિયાકાંઠાના પટ્ટાઓમાં લેટિન કેથોલિકો છુપાયેલા છે. ==== આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (તાલુકા મુજબ) ==== ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, અલ્લાપ્પુઝા જિલ્લાની ધાર્મિક રચના તેના તાલુકાઓમાં નોંધપાત્ર તફાવત દર્શાવે છે. {| class="wikitable sortable" ! તાલુકા !! હિન્દુ (%) !! મુસ્લિમ (%) !! ખ્રિસ્તી (%) !! અન્ય (%) |- | ચેરથલા || style="background:#FF9933;" | 72.41 || 6.21 || 21.05 || 0.31 |- | અંબાલાપ્પુઝા || style="background:#FF9933;" | 56.58 || 19.85 || 23.31 || 0.24 |- | કુટ્ટનાડ || style="background:#FF9933;" | 59.64 || 0.67 || 39.34 || 0.35 |- | કાર્તિકપલ્લી || style="background:#FF9933;" | 75.81 || 15.75 || 8.09 || 0.36 |- | ચેંગન્નુર || style="background:#FF9933;" | 68.59 || 4.37 || 26.51 || 0.53 |- | માવેલીક્કારા || style="background:#FF9933;" | 75.44 || 7.98 || 16.09 || 0.50 |} == પરિવહન == === જમીનમાર્ગ === {{wide image|Pallathuruthi bridge pano small.jpg|1200px|align-cap=center|પલ્લથુરુથી પુલ}} ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (NH 66) એ ભારતના સૌથી લાંબા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોમાંનો એક છે. તે પનવેલ (મુંબઈ નજીક) થી કન્યાકુમારી સુધી જાય છે અને આલાપ્પુઝા શહેરમાંથી પસાર થાય છે. આ હાઈવે મુંબઈ, ગોવા, ઉડુપી, મંગલુરુ, કન્નુર, કોઝિકોડ, ગુરુવાયુર, એર્નાકુલમ, કોલ્લમ અને ત્રિવેન્દ્રમ (તિરુવનંતપુરમ) જેવા અન્ય મુખ્ય શહેરોને સાંકળે છે. શહેરના મધ્ય ભાગમાં ટ્રાફિકનું ભારણ ઘટાડવા માટે કોમ્માડી થી કલારકોડ વચ્ચે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ માટે બનાવવામાં આવેલ આલાપ્પુઝા બાયપાસનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે, અને આ એલિવેટેડ હાઈવે ૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૧ના રોજ વાહનવ્યવહાર માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો. આલાપ્પુઝા માર્ગ પરિવહન દ્વારા ખૂબ સારી રીતે જોડાયેલું છે. દરિયાકાંઠા અને પહાડી વિસ્તારના પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) ને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ તરીકે અપગ્રેડ કરવાની યોજના છે, જેથી આલાપ્પુઝાને તમિલનાડુના તમિલનાડુ સ્થિત કોડાઈકેનાલ સાથે સીધું જોડી શકાશે.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150809/nation-current-affairs/article/jawahar-thayankari-lifts-nehru-trophy|title=Jawahar Thayankari lifts Nehru trophy|date=9 August 2015|website=Deccan Chronicle|access-date=24 April 2018}}</ref> ==== રાજ્ય ધોરીમાર્ગો ==== [[File:AC Road SH-11.JPG|thumb|રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (કેરળ)]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં કુલ આઠ રાજ્ય ધોરીમાર્ગો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ ધોરીમાર્ગો આલાપ્પુઝા શહેરથી જ શરૂ થાય છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) આલાપ્પુઝાના કલારકોડ થી શરૂ થઈને ચંગનાસ્સેરીના પેરુન્ના ખાતે પૂરો થાય છે. આ રસ્તો લોકપ્રિય રીતે AC રોડ (આલાપ્પુઝા-ચંગનાસ્સેરી માર્ગ) તરીકે ઓળખાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૪.૨ કિમી છે. આ એક અત્યંત વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે જે આલાપ્પુઝા શહેરને કોટ્ટાયમ જિલ્લા સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૪૦ (SH 40) એકમાત્ર અંતરરાજ્ય રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. તે આલાપ્પુઝા શહેરને તમિલનાડુના મદુરાઈ શહેર સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (SH 66) આલાપ્પુઝા શહેરથી શરૂ થાય છે અને એર્નાકુલમના થોપ્પુમ્પડી ખાતે પૂર્ણ થાય છે. [[File:Main Central Road - SH1.JPG|thumb|ચેંગન્નુર પાસે મુખ્ય સેન્ટ્રલ રોડ]] એમ. સી. રોડ / રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧ (મુખ્ય કેન્દ્રિય માર્ગ - SH 1) એ કેરળના ત્રાવણકોર વિસ્તારની મુખ્ય ધમની સમાન રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. કેરળ લોક નિર્માણ વિભાગ (PWD) દ્વારા તેને SH 1 તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે આલાપ્પુઝા જિલ્લાના ચંગન્નુર શહેરમાંથી પસાર થાય છે અને તેને કેરળના અન્ય ભાગો સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૫ (SH 5) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને પુલીમુક્કુ જંકશન ખાતે પૂરો થાય છે. આ હાઈવેની લંબાઈ ૪૨.૫ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬ (SH 6) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂર્ણ થાય છે, જેની લંબાઈ ૩૦.૮ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૦ (SH 10) માવેલીકારા થી શરૂ થઈને કોઝેનચેરી સુધી જાય છે અને તે ૨૮.૭ કિમી લાંબો છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૨ (SH 12) અંબાલાપ્પુઝા થી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂરો થાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૭.૨ કિમી છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020 |archive-date=21 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161434/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |url-status=dead }}</ref> [[File:Aroor bypass.jpg|thumb|અરૂર બાયપાસ]] ==== રેલવે ==== [[File:Kayamkulam Railway Station.jpg|thumb|કયામકુલમ જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં મુખ્ય બે રેલવે લાઈનો આવેલી છે. એર્નાકુલમ-કાયમકુલમ કોસ્ટલ (તટીય) રેલવે લાઈન મુખ્યત્વે જિલ્લાના પશ્ચિમ અને દરિયાકાંઠાના ભાગોને સાંકળે છે. તેમાં હરિપાદ, આલાપ્પુઝા, ચેરથલા અને કાયમકુલમ જંકશન રેલવે સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે. એર્નાકુલમ-કોટ્ટાયમ-કોલ્લમ રેલવે લાઈન જિલ્લાના પૂર્વ ભાગને જોડે છે, જેમાં ચંગન્નુર અને માવેલીકારા રેલવે સ્ટેશનો આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020 |archive-date=21 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161434/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |url-status=dead }}</ref> === જળપરિવહન === આલાપ્પુઝામાં જળમાર્ગોની વિપુલતાને કારણે બોટ અને ફેરી (હલેસાં તથા મોટર બોટ) અહીંની પરિવહન વ્યવસ્થાનો એક અભિન્ન ભાગ છે.[૪૩] રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ ૩ (NW 3) પણ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે.<ref name=":0">{{Cite web |last=Koshy |first=Sara |date=17 January 2025 |title=Photo essay: A deep dive into Alappuzha's water transport system |url=https://idronline.org/article/livelihoods/photo-essay-a-deep-dive-into-alappuzhas-water-transport-system/ |access-date=2025-01-26 |website=India Development Review |language=en-US}}</ref> આલાપ્પુઝા શહેરમાં KSRTC બસ સ્ટેન્ડની સામે જ રાજ્ય જળ પરિવહન વિભાગ (SWTD - State Water Transport Department) નું બોટ જેટી આવેલું છે. અહીંથી કોટ્ટાયમ, કોલ્લમ અને ચંગનાસ્સેરી જેવા મોટા શહેરો ઉપરાંત અસંખ્ય નાના નગરો અને નાની જેટીઓ સુધી દૈનિક બોટ સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. === હવાઈ માર્ગ === આલાપ્પુઝા શહેર હવાઈ, રેલ, સડક અને જળમાર્ગો દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવું સ્થળ છે. ઉત્તરમાં ૭૮ કિલોમીટર (૪૮ માઇલ) અંતરે આવેલું કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (COK) આલાપ્પુઝાનું સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ છે. દક્ષિણમાં ૧૫૯ કિલોમીટર (૯૯ માઇલ) દૂર આવેલું તિરુવનંતપુરમ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (TRV) આ જિલ્લાને અન્ય દેશો સાથે જોડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ આલાપ્પુઝા પહોંચવા માટે આ સુવિધાનો બહોળો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત કોઝિકોડ (૨૩૬ કિલોમીટર) અને કોયમ્બતૂર (૨૫૪ કિલોમીટર)ના એરપોર્ટ પણ નજીકમાં આવેલા છે. આલાપ્પુઝા શહેરમાં એક હેલિપેડ પણ આવેલું છે, જે સરકારી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. == સંસ્કૃતિ == સાપ આકારની નૌકાઓની સ્પર્ધા (Snake boat races) એ અલેપ્પી (આલાપ્પુઝા) નો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરંપરાગત ઉત્સવ છે. આ રેગટા (નૌકા સ્પર્ધાઓ) સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ અને ઓક્ટોબર વચ્ચે યોજાય છે, જેમાં ૧૨૦ જેટલા નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી લાંબી અને પાતળી બોટનો ઉપયોગ થાય છે. નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ એ આ પ્રકારની નૌકા સ્પર્ધામાં સૌથી જાણીતી સ્નેક બોટ રેસ છે. === પ્રવાસન === [[File:Alleppey canal 3.jpg|thumb|અલેપ્પીના પશ્ચિમમાં વાણિજ્યિક નહેરનો માર્ગ]] [[File:Sunrise Beauty of Nature.jpg|thumb|અરૂર પુલ પરથી સૂર્યોદય]] 'આલાપ્પુઝા' નામ મલયાલમ શબ્દો 'આલ' (સમુદ્ર) + 'પુઝા' (નદીનું મુખ) પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે "નદી અને સમુદ્રનું મિલન સ્થાન". આલાપ્પુઝા એ રાજ્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસન કેન્દ્રોમાંનું એક છે. અહીં આંતરિક નહેરોનું વિશાળ નેટવર્ક આવેલું હોવાથી તેને "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) ઉપનામ મળેલું છે. નહેરોનું આ વિશાળ નેટવર્ક અલેપ્પીની જીવાદોરી સમાન છે. આલાપ્પુઝા ભૂતકાળમાં વેપારના સૌથી વ્યસ્ત કેન્દ્રોમાંનું એક હતું, અને મલબાર કિનારે આવેલું એક ખૂબ જ જાણીતું બંદર હતું. આજે પણ તે નાળિયેરના રેસાના કાર્પેટ ઉદ્યોગ અને ઝીંગા ઉછેરના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે પોતાનું આકર્ષણ જાળવી રાખે છે. આલાપ્પુઝા એ પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) પ્રવાસન માટે, તેમજ ચર્ચોથી ભરેલા કોટ્ટાયમ શહેર અને આરનમુલા નગરની મુલાકાત લેવા માટેનું આદર્શ કેન્દ્ર (વડું મથક) છે. આરનમુલા નગર તેની ઐતિહાસિક વાર્ષિક 'આરનમુલા સ્નેક બોટ રેસ' માટે જાણીતું છે. આલાપ્પુઝામાં આવેલું ચંગન્નુર એ સબરીમાલા મંદિરનું સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન છે. માવેલીકારાના મુખ્ય આકર્ષણોમાં બુદ્ધની મૂર્તિ અને 'શારદા મંદિરમ'નો સમાવેશ થાય છે. બુદ્ધની આ પ્રતિમા પદ્માસન મુદ્રામાં બેઠેલી જોવા મળે છે. અહીંની મૂર્તિઓનું એક સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે તેમના મસ્તક પર વાળનું કોતરકામ કરવામાં આવ્યું નથી. પુરાતત્વ વિભાગના અભ્યાસો પણ વાળ ગાયબ હોવાના આ કારણને સ્પષ્ટ કરી શક્યા નથી, જ્યારે ગાંધાર અને મથુરા શૈલીની સામાન્ય બુદ્ધ પ્રતિમાઓમાં વાળનું કોતરકામ જોવા મળતું હોય છે. મસ્તકના ભાગે હેડગિયર (શિરોભૂષણ) જેવા ચિહ્નો કે નિશાનો બનેલા છે. જોકે પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમા માટે પેગોડા જેવું માળખું (છત) બનાવ્યું છે, છતાં અહીં આવતા પ્રવાસીઓ માટે મૂર્તિ વિશેની કોઈ ચોક્કસ માહિતી કે વિગતો ઉપલબ્ધ નથી. સ્થાનિક લોકો આ બુદ્ધ પ્રતિમા સામે દીવા પ્રગટાવે છે. માવેલીકારા ખાતે આવેલી આ બુદ્ધ મૂર્તિ ૪ ફીટ (૧.૨ મીટર) ઊંચી છે અને તે કદાચ સૌથી મોટી બુદ્ધ પ્રતિમા છે. મસ્તક પરનું કોતરકામ ગ્રીક પ્રતિમાઓના હેલ્મેટ જેવું દેખાય છે. શરીર પર જનોઈનું નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. બીજી એક વિશેષતા એ છે કે એક ખભા પર શાલ (ઓઢાડી હોય તેવું) નિશાન બનેલું છે. અહીં પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમાના સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરતું એક સૂચના બોર્ડ પણ લગાવ્યું છે. શારદા મંદિરમ (Saradha Mandiram) એ 'કેરળ પાણિની' (એ. આર. રાજરાજ વર્મા) નું નિવાસસ્થાન હતું. આલાપ્પુઝા દર વર્ષે ઓગસ્ટના બીજા શનિવારે યોજાતી તેની સ્નેક-બોટ રેસ માટે પણ પ્રખ્યાત છે. આ સ્પર્ધા — નેહરુ બોટ રેસનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૧૯૫૨માં થયો હતો અને તેનું નામ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સો કરતાં પણ વધુ નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી આ સ્નેક-બોટ્સ પવનની ઝડપે પાણીને કાપીને આગળ ધપે છે, ત્યારે સમગ્ર વાતાવરણ રોમાંચ અને ઉત્સાહથી ભરી દે તેવું હોય છે. રેવી કરુણાકરન મેમોરિયલ મ્યુઝિયમમાં કલા અને કલાકૃતિઓનું પ્રદર્શન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. રેવી કરુણાકરન આધુનિક નાળિયેર રેસા (Coir) ઉદ્યોગના આર્કિટેક્ટ (ઘડવૈયા) હતા, જે ઉદ્યોગ આજે પણ કેરળ રાજ્યમાં ૫,૦૦૦,૦૦૦ (૫ લાખ) થી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. આ મ્યુઝિયમમાં મૂકવામાં આવેલી વસ્તુઓ તેમના પરિવાર દ્વારા ત્રણ પેઢીઓથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં વિશ્વના તમામ ખૂણાઓથી લવાયેલી અનોખી અને દુર્લભ કલાત્મક ચીજવસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આલાપ્પુઝા, જે આ જિલ્લાનું વડું મથક છે, તે નયનરમ્ય નહેરો, પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) અને સરોવરો (લાગુન) ધરાવતું શહેર છે. તેને લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://alappuzha.nic.in/|title=Official Website of Alappuzha District, Kerala State, India|website=alappuzha.nic.in|access-date=24 April 2018}}</ref> === તહેવાર === ''ચેટ્ટીકુલંગરા ભરણી''એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. આ ઉત્સવ કેરળના અગ્રણી મંદિર ઉત્સવોમાંનો એક છે. ભગવતી દેવીને સમર્પિત 'ચેટ્ટીકુલંગરા ભગવતી મંદિર' માવેલીકારાથી લગભગ ૪ કિલોમીટર અને કાયમકુલમથી ૬ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. આ તહેવાર ફેબ્રુઆરી/માર્ચ મહિનામાં 'ભરણી' નક્ષત્ર દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવની મુખ્ય વિધિઓ 'કુથિયોત્તમ' અને 'કેત્તુકવચ'નો સમાવેશ થાય છે. કુથિયોત્તમમાં કઠિન ધાર્મિક તપસ્યા અને વ્રત કરનારા નાના છોકરાઓની એક શોભાયાત્રા (સરઘસ) નીકળે છે. પરંપરાગત ઢોલ-નગારા, સંગીત અને ઝળહળતી સુશોભિત છતરીઓ સાથે આ છોકરાઓ ભાવવિભોર થઈને નૃત્ય કરતા આ સરઘસમાં આગળ વધે છે. આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં આવેલું સેન્ટ અંડ્રુઝ બેસિલિકા (અર્થુંકલ) અને સેન્ટ થોમસ ચર્ચ (થુમ્પોલી) તેમના વાર્ષિક ઉત્સવ માટે જાણીતા છે, જે લોકપ્રિય રીતે અર્થુંકલ પેરુન્નાલ અને થુમ્પોલી પેરુન્નાલ તરીકે ઓળખાય છે ('પેરુન્નાલ' નો અર્થ તહેવાર કે ઉત્સવ થાય છે). 'ચિરાપ્પુ મહોત્સવ' એ ડિસેમ્બર મહિનામાં આલાપ્પુઝાના પ્રસિદ્ધ મુલ્લાક્કલ રાજરાજેશ્વરી મંદિરમાં ઉજવાતો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ છે. આ મહોત્સવની વચ્ચે જ ક્રિસમસ (નાતાલ) પણ આવતી હોવાથી તે સમયે આલાપ્પુઝા શહેર ખૂબ જ ઉત્સાહ અને રોનકથી ભરાઈ જાય છે. આખો મહિનો રસ્તાઓ પર લોકોની ભારે ભીડ જોવા મળે છે, જ્યાં હરતા-ફરતા બજારો અને સર્કસ તેમજ વિવિધ પ્રદર્શનો જેવી મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓથી શેરીઓ ધમધમે છે. આ ઉત્સવનું મુખ્ય આકર્ષણ 'શીવેલી'ની વિધિ છે, જેમાં પરંપરાગત 'ચેંડા' અને 'પંચવાદ્યમ' સંગીતના ભવ્ય તાલ સાથે ૯ સુશોભિત ગજરાજો (હાથીઓ)નું ભવ્ય પ્રદર્શન યોજાય છે. પડનિલમ શિવરાત્રિ એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાની બીજી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ઘટના અને તહેવાર છે. આ ઉત્સવ દર વર્ષે પદાનિલમ પરબ્રહ્મ મંદિરમાં ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર પદાનિલમ નામના નાના નગરમાં આવેલું છે, જે માવેલીકારા શહેરથી આશરે ૧૬ કિલોમીટરના અંતરે સ્થિત છે. [[File:Edappon Nandikeshan Padanilam.jpg|thumbnail|right|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી]] અનન્ય નાગરાજ મંદિર (મન્નરસાળા મંદિર, વેટ્ટીકોડુ નાગરાજ મંદિર) ખાતે ઓક્ટોબર/નવેમ્બર મહિનામાં એક ભવ્ય વાર્ષિક મહોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર દ્વારા ઉજવાતો અન્ય એક તહેવાર એક દિવસીય 'થાઈપુયમ કાવડી' છે. દર વર્ષે ડિસેમ્બર મહિના દરમિયાન કીડંગમ-પારમ્પુ મંદિર ખાતે 'ચંદનકુડમ' ઉત્સવ ઉજવાય છે. આલાપ્પુઝાના કોટ્ટમકુલંગરા મંદિરમાં ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ એમ બે તહેવારોની સિઝન (ઉત્સવો) યોજાય છે, કારણ કે એક જ કમ્પાઉન્ડ વોલ (પ્રાંગણ) ની અંદર અલગ-અલગ ધ્વજસ્તંભ ધરાવતા બે અલગ-અલગ દેવી-દેવતાઓ બિરાજમાન છે. કંડમંગલમ રાજરાજેશ્વરી મંદિર ચેરથલાના કડક્કરપ્પલ્લીમાં, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૪૭ (NH 47) પર થાંકે જંકશનથી ૧ કિમી પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે. આ મંદિરનો વાર્ષિક ઉત્સવ માર્ચ-એપ્રિલ મહિનામાં યોજાય છે. આ તહેવાર દરમિયાન દેવી માતાને બાળકો અર્પણ કરવાની પ્રથા, જેને 'ચિક્કારા' કહેવામાં આવે છે, તે અહીનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. બાળકોનો 'ચમંજુ વલાથુ' ઉત્સવના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને આઠમા દિવસ સુધી ચાલે છે. 'થલપ્પોલી' નામની શોભાયાત્રા ધ્વજારોહણના દિવસે જ શરૂ થઈ જાય છે. ઉત્સવના ૧૦મા દિવસે મંદિરના પ્રાંગણમાં આવેલા એક કુંડમાં (તળાવમાં) દેવીનો પવિત્ર સ્નાન સમારોહ યોજવામાં આવે છે, જેને 'આરાટ્ટુ' કહેવાય છે. હાથીઓની ભવ્ય શોભાયાત્રા, આતશબાજી, અને સ્ટેજ શો વગેરે અહીંના અન્ય મુખ્ય કાર્યક્રમો છે, જે હજારો ભક્તો અને પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. અહીંના ચર્ચો ભવ્ય વાર્ષિક ઉત્સવો (પેરુન્નાલ) ની ઉજવણી કરે છે. 'અર્થુંકલ પેરુન્નાલ' ઉત્સવ અર્થુંકલ ચર્ચ ખાતે ધામધૂમથી ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત, ઈડાથુઆ ચર્ચ, થુમ્પોલી ચર્ચ (આલાપ્પુઝા) અને પલ્લીપુરમ ચર્ચ (ચેરથલા) ના તહેવારો અહીંના મુખ્ય અને મોટા ખ્રિસ્તી ઉત્સવો છે. અહીંના ઘણા તહેવારોમાં બોટ રેસ (Regatta) એક વિશેષ ભાગ ભજવે છે. ઓણમના તહેવાર સાથે જોડાયેલી વાર્ષિક વલ્લમ કલી / નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) માં યોજાય છે. તેનું મુખ્ય આકર્ષણ 'ચુંદર વલ્લમ' (સ્નેક બોટ) ની સ્પર્ધા છે, જેમાં વડાપ્રધાનની ટ્રોફી મેળવવા માટે અસંખ્ય દાવોદારો ભાગ લે છે. આલાપ્પુઝામાં અન્ય એક લોકપ્રિય ઉજવણી "બીચ ફેસ્ટિવલ" છે, જે ૩૦ ડિસેમ્બરથી ૨ જાન્યુઆરી દરમિયાન યોજાય છે. આ ઉપરાંત, ચાંપાકુલમની "વલિયા પલ્લી" ચર્ચ ખાતે ઉજવાતો વાર્ષિક ઉત્સવ પણ અહીંનો બીજો એક મોટો અને ભવ્ય તહેવાર છે. == શિક્ષણ == === મેડિકલ કોલેજો === [[File:Alappuzha Medical College.jpg|1050px|center|thumb|સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]] * સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]<ref>{{cite web|url=http://tdmcalappuzha.org/|title=Government TD Medical College Alappuzha, Kerala|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010163817/http://www.tdmcalappuzha.org/|archive-date=10 October 2013|access-date=18 February 2016}}</ref> ==== પેરામેડિકલ કોલેજો ==== * KVM ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પેરામેડિકલ સાયન્સ, ચેરથલા. ==== નર્સિંગ કોલેજો ==== * સરકારી કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, વંદનમ. * KVM કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, ચેરથલા. ==== કલા અને વિજ્ઞાન કોલેજો ==== {{columns-list|colwidth=22em| * બિશપ મોર કોલેજ, માવેલીકારા * સરકારી આર્ટસ અને સાયન્સ કોલેજ, અંબાલાપ્પુઝા * શ્રી અય્યપ્પા કોલેજ, એરામલ્લીકારા * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચંગન્નુર * માર ગ્રેગોરિયોસ કોલેજ, પુન્નાપરા<ref>{{cite web|url=http://margregoriospunnapra.org/|title=Mar Gregorios College|access-date=2026-08-14|archive-date=2015-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151019133501/http://margregoriospunnapra.org/|url-status=dead}}</ref> * એમ. એસ. એમ. કોલેજ, કાયમકુલમ<ref name=MSMHome>{{cite web |title=Home |url=http://www.msmcollege.in/ |website=Milad E Sherif Memorial (MSM) College |access-date=21 June 2016 }}</ref> * એન. એસ. એસ. કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.grotal.com/e/NSS-College-Alappuzha-C4791 |title=NSS Alappuzha |publisher=Grotal.com |access-date=2013-09-25 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928101857/http://www.grotal.com/e/NSS-College-Alappuzha-C4791 |url-status=dead }}</ref> * સેન્ટ અલોયસિયસ કોલેજ, ઈડાથુઆ<ref>{{cite web |url=http://www.aloysiuscollege.org/ |title=St Aloysius |publisher=Aloysiuscollege.org |access-date=2013-09-25 |archive-date=2013-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130829023214/http://www.aloysiuscollege.org/ |url-status=dead }}</ref> * સેન્ટ જોસેફ્સ કોલેજ ફોર વુમન, આલાપ્પુઝા<ref name="SJCW">{{cite web |title=Welcome to St.Joseph's College |url=http://www.stjosephcollegeforwomen.com/ |date=2010 |website=St. Joseph's College for Women, Alappuzha |access-date=3 April 2022 |archive-date=9 જાન્યુઆરી 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109222048/http://stjosephcollegeforwomen.com/ |url-status=dead }}"</ref> * સેન્ટ માઈકલ્સ કોલેજ, ચેરથલા<ref name="SMC">{{cite web |title=St. Michael's College |url=http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |website=University of Kerala |access-date=3 April 2022 |archive-date=27 મે 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527094214/http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |url-status=dead }}</ref> * સનાતન ધર્મ કોલેજ<ref>{{cite web|url=http://www.sdcollege.in|title=Welcome – Sanatana Dharma College|access-date=25 August 2020}}</ref> * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચેરથલા<ref>{{cite web|url=http://www.sncollegecherthala.in/|title=SN COLLEGE CHERTHALA|access-date=24 April 2018|archive-date=22 ફેબ્રુઆરી 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222082800/http://www.sncollegecherthala.in/|url-status=dead}}</ref> * ટી. કે. માધવ મેમોરિયલ કોલેજ<ref name=TKMHome>{{cite web |title=Home |url=http://tkmmcollege.org/ |website=T. K. Madhava Memorial College |access-date=21 June 2016 |archive-date=24 જૂન 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624105428/http://tkmmcollege.org/ |url-status=dead }}</ref> }} == ચિત્ર વિથિકા == <gallery> File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, Houseboats, India.jpg|વાંબનાડ તળાવ પર હાઉસબોટ્સ File:Kerala backwaters, Canal, Palm trees, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં બેકવોટર્સ. File:Kerala backwaters, Cruise, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં હાઉસબોટ File:Kerala Water Transport DS.jpg|કેરળમાં જાહેર પરિવહન બોટ સેવા. File:CSIALP.jpg|{{center|ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઈન્ડિયા (CSI) ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ, અલાપ્પુઝા}} File:Palamel_kara_nandikeshan.jpg|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી. </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == * {{Citation | author = U. Sivaraman Nair | year=1952 | title= 1951 Census Handbook- Quilon District | publisher=Travancore-Cochin Government Press | location = Trivandrum | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Alleppey District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-A) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_B_ALAPPUZHA.pdf }} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Alappuzha district|એલેપ્પી જિલ્લો}} * [http://alappuzha.nic.in/ અલાપ્પુઝા જિલ્લાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20141217005939/http://bestkeralaresorts.com/ અલાપ્પુઝા હોટેલ્સ & રિસોર્ટ્સ] * [https://www.shappees.com શપ્પિલ હાઉસ - માવેલિકારામાં પ્રાચીન કુટુંબ] {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] j0lwii0aodt2krewhln64voy8sdi6uu 0 7364 904473 902969 2026-08-22T04:13:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904473 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction <!-- See [[Wikipedia:WikiProject Indian cities]] for details --> | native_name = ખેડા | type = નગર | latd = 22.75 | longd = 72.68 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = [[ખેડા જિલ્લો | ખેડા]] |leader_title = | altitude = 21 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૨૫૫૭૫ | population_total_cite = <ref>{{Cite web | url=https://www.censusindia.co.in/towns/kheda-population-kheda-gujarat-802575| title = Kheda Population, Caste Data Kheda Gujarat - Census India | website=www.censusindia.co.in| language = en-US | access-date=2018-12-18| archive-date = 2021-07-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210727015150/https://www.censusindia.co.in/towns/kheda-population-kheda-gujarat-802575| url-status=dead }}</ref> |population_density = |area_magnitude= km² |area_total = |area_telephone = |postal_code = |vehicle_code_range = |sex_ratio = |unlocode = |website = |footnotes = |સ્થિતિ = ચકાસો }} '''ખેડા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ખેડા જિલ્લો|ખેડા જિલ્લા]]ના [[ખેડા તાલુકો|ખેડા તાલુકા]]નું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. ખેડા જિલ્લામાંથી [[આણંદ જિલ્લો]] અલગ કરવામાં આવ્યો તે સમય પહેલાં ખેડા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક હતું. હાલમાં ખેડા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક [[નડીઆદ]] ખાતે આવેલું છે. == ભૌગોલિક સ્થાન == ખેડા {{coord|22.75|N|72.68|E|}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/09/Kheda.html |title=Falling Rain Genomics, ખેડા |access-date=2010-02-15 |archive-date=2012-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026125306/http://www.fallingrain.com/world/IN/09/Kheda.html |url-status=dead }}</ref> પર [[વાત્રક નદી]]ના કાંઠા પર વસેલું છે. સમુદ્રની સપાટીથી શહેરની સરેરાશ ઊંચાઇ ૨૧ મીટર (૬૯ ફીટ) છે. આ શહેરમાંથી [[રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૮]] પસાર થાય છે. == ઇતિહાસ == ખેડા શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ 'ક્ષેત્ર' પરથી વ્યુત્પત્તિ પામ્યો છે. પ્રાચીન ગ્રંથોમાં તેનો ઉલ્લેખ ખેટક તરીકે જોવા મળે છે.<ref name=":GVK">{{Cite book|title=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]]|last=રાજગોર|first=શિવપ્રસાદ|publisher=ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ|year=1993|isbn=|editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|volume=V|location=[[અમદાવાદ]]|pages=846-847}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://khedanagarpalika.com/ ખેડા નગરપાલિકાની વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807090342/http://khedanagarpalika.com/ |date=2018-08-07 }} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ખેડા તાલુકો]] i9vclgvbpje4et42lv8vdhvsypatg8m 0 8314 904477 893581 2026-08-22T11:05:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904477 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''પ્લેટો''' ([[ગ્રિક|Greek]]: ''{{polytonic|Πλάτων}}'', ''Plátōn'', "broad")<ref>[[Diogenes Laertius]] 3.4; p. 21, David Sedley, [http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf ''Plato's Cratylus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910051058/http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf |date=2008-09-10 }}, Cambridge University Press 2003</ref> (૪૨૮/૪૨૭ ઈ.સ. પૂર્વે - ૩૪૮/૩૪૭ BC), તત્ત્વચિંતક હતા. તેઓ [[સોક્રેટિસ]]ના શિષ્ય અને [[એરિસ્ટોટલ]]ના ગુરુ હતાં. પશ્ચિમ જગતમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટેની પ્રથમ સંસ્થા પ્લેટોનિક એકેડમિની તેમને સ્થાપના કરી હતી. પાશ્ચાત્ય તત્ત્વજ્ઞાનના ઈતિહાસ પર પ્લેટોની અસાધારણ અસર પડી હતી. ==જીવન== [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|[[રફાયેલ|રફાયેલે]] દોરેલ ચિત્ર ''ધ સ્કૂલ ઑફ ઍથેન્સ''માં ર્દષ્ટિમાન પ્લેટો (ડાબે) અને તેમના શિષ્ય એરિસ્ટોટલ (જમણે)]] પ્લેટોનો જન્મ એટિકાના દરિયાકિનારે આવેલા એજિના નામના ટાપુમાં ઈ. સ. પૂર્વે ૪૨૮ અથવા ૪૨૭માં [[ગ્રીસ]]માં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ એરિસ્ટોન અને માતામું નામ પૅરિક્ટીઓન હતુ, તથા તે બંને એથેન્સવાસી હતા. પ્લેટોને બે મોટાભાઈ અને એક મોટા બહેન હતાં. પ્લેટોની બે-ત્રણ વર્ષની ઉંમરે તેમના પિતા એરિસ્ટોનનું અવસાન થતાં, માતા પૅરિક્ટીઓને પાયરીલેમ્પ્સ નામના રાજપુરુષ સાથે પુરર્લગ્ન કર્યું હતું. પ્લેટોના પૂર્વજોએ એથેન્સના રાજકારણમાં સક્રિય ભાગ ભજવ્યો હતો. પ્લેટોનું મૂળ નામ તેમના દાદા એરિસ્ટોક્લીઝના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ પ્લેટો નામ તેમના દેખાવ પરથી પાડવામાં આવ્યું હતું. વિશાળ છાતી, ખભા અને વિશાળ લલાટ હોવાને લીધે પ્લેટો (Plato = વિશાળ) એવા નામે તેમને બોલાવવામાં આવતા હતા. તેથી આ જ હુલામણું નામ આખરે કાયમી બની ગયું.<ref name=Patel2017>{{cite book |last=પટેલ |first=નરસિંહભાઈ બી. |title=પ્લેટોનું રિપબ્લિક |year=૨૦૧૭ |edition=ચોથી |publisher=યુનિવર્સિટી ગ્રંથનિર્માણ બોર્ડ, ગુજરાત રાજ્ય |location=અમદાવાદ |pages=૨-૧૦ |isbn=978-93-85344-97-8}}</ref> ==મૃત્યુ== પ્લેટોના મૃત્યુ અંગે ઘણા એકથી વધુ મતમતાંતરો પ્રવર્તે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે પ્લેટો ૮૦ વર્ષની ઉંમરે પોતાના મિત્રના લગ્ન સમારંભમાં હાજરી આપવા ગયા ત્યારે ત્યાં જ તેમનું ઈ.સ. પૂર્વે ૩૪૭ અથવા ૩૪૮માં અવસાન થયું.<ref name=Patel2017/> ==તત્ત્વજ્ઞાન== [[File:Plato's Phaedrus translated by Manishankar Bhatt Kant into Gujarati.jpg|thumb|કવિ [[મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ|કાન્ત]] દ્વારા અનુવાદિત [[પ્લેટો]]નું પુસ્તક ''ફીડ્રસ''|150px|left]] પ્લેટોના પુરોગામીઓએ કોઈ પણ એક સમસ્યા વિશે ચિંતન કરવામાં પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. જ્યારે પ્લેટોએ લગભગ દરેક સમસ્યાને પોતાના ચિંતનમાં આવરી લીધી હતી. પ્રાચિન તત્ત્વચિંતકો પૈકી માયલેશિયન સંપ્રદાયના અનુયાયીઓએ સૃષ્ટિના ભૌતિક તત્ત્વના બંધારણ અંગે ચિંતન કર્યું પરંતુ નીતિશાસ્ત્રના પાયાના સિદ્ધાંતો અંગે કંઈ જ વિચાર્યુણ્ નહિ. એ જ રીતે એલિયાટિક સંપ્રદાયના અનુયાયીઓએ અંતિમ સત્ તત્ત્વની અપરિવર્તનશીલતા અને એકત્વને સાબિત કરતી દલીલો આપવામાં જ રસ દાખવ્યો. જ્યારે સામે પક્ષે હેરક્લાયટસ અને પાયથાગોરિયન સંપ્રદાયના અનુયાયીઓએ વિવિધતા અને પરિવર્તનને જ અંતિમ સત્ તત્ત્વ ગણ્યું. સોફિસ્ટો અને [[સોક્રેટિસ|સોક્રેટિસે]] ભૌતિક જગત અંગે રસ ન દાખવતાં નૈતિક ચિંતન પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. પરંતુ પ્લેટોએ તત્ત્વચિંતનની એક યા બીજી શાખા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે આ વિવિધ વિચારપ્રવાહોને આવરી લેતી એક સુસંકલિત વિચારધારા રજૂ કરી. આથી પાશ્ચાત્ય તત્ત્વજ્ઞાનના ઈતિહાસ પર પ્લેટોની અસાધારણ અસર પડી.<ref name=Patel2017/> પ્લેટોના તત્ત્વજ્ઞાનને મુખ્ય ત્રણ વિભાગમાં વહેંચી શકાય: વિચારશાસ્ત્ર, ભૌતિકશાસ્ત્ર અને નીતિશાસ્ત્ર. વિચારશાસ્ત્રમાં જગતના અંતિમ તત્ત્વના સ્વરૂપ સંબંધી ચર્ચા જ્ઞાનમીમાંસાની ર્દષ્ટિએ કરવામાં આવી છે, જ્યારે ભૌતિકશાસ્ત્રમાં ભૌતિક જગતનાં સ્વરૂપની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. આત્માનું સ્થળમાં સ્થાનાંતર થયું હોવાથી રાજ્યના નાગરિકે પોતાનાં કર્તવ્યો કેવી રીતે બજાવવાં તે સંબંધી નૈતિક પ્રશ્નોની ચર્ચા નીતિશાસ્ત્રમાં કરવામાં આવી છે. પ્લેટોનું સમગ્ર ચિંતન ઈશ્વર અને જગત, શરીર અને આત્મા, તેમજ મન અને ભૌતિક તત્ત્વ વચ્ચેના દ્રૈતવાદ ઉપર આધારિત છે.<ref name=Patel2017/> પ્લેટોએ લખેલા વિચારો 'ડાયલોગ્સ' (સંવાદો) નામે ઓળખાય છે. આ ડાયલોગ્સ લોકભોગ્ય ભાષામાં લખાયેલા છે. પ્લેટોના લખેલા બધાં જ ડાયલોગ્સમાંથી ''રિપબ્લિક'' ને સર્વશ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. રિપબ્લિકમાં પ્લેટોએ ધર્મ, આચાર, નીતિ, શિક્ષણ, રાજકારણ, અધ્યાત્મશાસ્ત્ર, માનસશાસ્ત્ર, રાજ્ય, રાજ્યનાં સ્વરૂપો અને લક્ષણો, સરમુખત્યારી, ટોળાશાહી, સાચી લોકશાહી, સામ્યવાદ, આધુનિકતા ઈત્યાદિ અનેક વિષયો પરનાં પોતાના મંતવ્યો રજૂ કર્યા છે.<ref name=shukla1969>{{cite book |last=શુક્લ |first=ચન્દ્રવદન |title=તત્ત્વજ્ઞાન અને તત્ત્વજ્ઞાનીઓ |year=૧૯૬૯ | publisher=વિભૂતી પ્રકાશન |location=મુંબઈ |page=૧૫૦}}</ref> ==વધુ વાચન== * {{cite book |last=પાઠક |first=પ્રાણજીવન વિશ્વનાથ |title=પ્લેટોનું આદર્શ નગર (રિપબ્લિકનો ગુજરાતી અનુવાદ) |year=૧૯૬૪ |edition=બીજી |publisher=ગુજરાત વિદ્યાસભા |location=અમદાવાદ}} * {{cite book |last=પટેલ |first=નરસિંહભાઈ બી. |title=પ્લેટોનું રિપબ્લિક |year=૨૦૧૭ |edition=ચોથી |publisher=યુનિવર્સિટી ગ્રંથનિર્માણ બોર્ડ, ગુજરાત રાજ્ય |location=અમદાવાદ |isbn=978-93-85344-97-8}} * {{cite book |last=શુક્લ |first=ચન્દ્રવદન |title=તત્ત્વજ્ઞાન અને તત્ત્વજ્ઞાનીઓ |year=૧૯૬૯ | publisher=વિભૂતી પ્રકાશન |location=મુંબઈ |page=૧૫૦}} == સંદર્ભો == {{reflist}} {{wikisource|en:Author:Plato|પ્લેટો}} {{Commons category}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{Internet Archive|id=in.ernet.dli.2015.443905|name=प्लेटो के रिपब्लिक का विवेचन}}, હિન્દી પુસ્તક. {{wikisource|en:Catholic Encyclopedia (1913)/Plato and Platonism|Plato and Platonism}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:તત્ત્વજ્ઞાન]] ga62ugezu7kz3ukhd24xwx7i6al6gs1 0 27017 904455 891863 2026-08-21T13:25:36Z Yatakshi 88738 Satvichar દર્શન 904455 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Gratitude (disambiguation)}} {{Redirect|Thank|the protein symbol THANK|THANK|expressing thanks on Wikipedia|Wikipedia:THANK}} '''કૃતજ્ઞતા''' , '''આભારવશતા''' , અથવા '''પ્રશંસા''' એ વ્યક્તિએ જે લાભ મેળવ્યા છે અથવા મેળવવાની છે તેના માટેની સ્વીકારદર્શક એવી હકારાત્મક [[ભાવના]] અથવા અભિગમ છે. કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીના સંશોધક ડેવિસ, રોબર્ટ ડેવિસ અનુસાર, કૃતજ્ઞતા ધરવા માટે ત્રણ બાબતો આવશ્યક છેઃ એક કૃતજ્ઞ વ્યક્તિએ એ રીતે વ્યવહાર કરવો જરૂરી છે જે 1) તેના માટે ખર્ચાળ/ અઘરો હોય, 2) મેળવનાર માટે મૂલ્યવાન હોય, અને 3) ઈરાદાપૂર્વક બદલામાં આપવામાં આવ્યો હોય.<ref name="Psychology. Oxford 2002">6સ્નીડેર, સી. આર., અને શાન જે. લોપેઝ. હેન્ડબુક ઓફ પોઝિટિવ સાયકોલૉજી. ઓક્સફર્ડ (ઈંગ્લૅન્ડ) ઓક્સફર્ડ યુપી (ઉપ), 2002. પ્રિન્ટ.</ref> ગ્રેટિટ્યૂડ (કૃતજ્ઞતા) શબ્દની વ્યુત્પત્તિ લેટિન શબ્દ ગ્રેટિયા પરથી થઈ છે, જે ગ્રેસ (કૃપા), ગ્રેટફુલનેસ (આભારવશતા), અને ગ્રેશિયસનેસ (કૃપાળુતા) સાથે સંકળાયેલો છે.<ref name="McCullough, M.E. 2002">9. મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ઈમોન્સ, આર. એ. અને ત્સંગ, જે. (2002). કૃતજ્ઞ સ્વભાવઃ એક વૈચારિક અને આનુભાવિક માહિતી. જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 83, 112-127</ref> આ લેટિન મૂળ "દયાળુપણું, ઉદારતા, અને ભેટ આપવાનું અને મેળવવાનું સૌંદર્ય"ના ખ્યાલો તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરે છે<ref name="Psychology. Oxford 2002"></ref> ઐતિહાસિક રીતે, કૃતજ્ઞતાનો અનુભવ એ અનેક વિશ્વ [[ધર્મો]]નું કેન્દ્ર રહ્યો છે,<ref>ઈમોન્સ, આર. એ. અને ક્રુમ્પ્લર, સી. એ. (2000). એક માનવીય તાકાત તરીકે કૃતજ્ઞતાઃ પુરાવાઓની ચકાસણી. ''જર્નલ ઓફ સોશિયલ અને ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી, 19'' , 56-69</ref> અને [[એડમ સ્મિથ]] જેવા નૈતિક ફિલસૂફોએ તેના પર વિસ્તૃત વિચાર કર્યો છે.<ref>સ્મિથ, એ. (1790/1976). ''ધ થિયરી ઓફ મોરલ સેન્ટિમેન્ટ્સ'' (6ઠ્ઠી આવૃત્તિ). ઈન્ડિયાનાપોલિસ, આઈએન (IN): લિબર્ટી ક્લાસિસ. (મૂળ પુસ્તક 1790માં પ્રકાશિત).</ref> અલબત્ત, મનોવિજ્ઞાનમાં કૃતજ્ઞતા પરનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ હજી 2000ના વર્ષથી શરૂ થયો છે, આમ બનવાનું સંભવતઃ કારણ એ પરંપરાગત રીતે મનોવિજ્ઞાન હંમેશાં હકારાત્મક ભાવનાઓ કરતાં હતાશાને સમજવા પર જ વધુ કેન્દ્રિત રહ્યું હતું તે હોઈ શકે. જો કે, [[હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાન]] અભિયાનના પગલે,<ref>લિનલી, પી. એ., જોસેફ, એસ., હૅરિંગ્ટન, એસ. અને વૂડ, એ. એમ. (2006). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/positive%20psychology,%20past%20present%20and%20possible%20future.pdf હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાનઃ ભૂતકાળ, વર્તમાન અને (સંભવિત) ભવિષ્ય.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010026/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/positive%20psychology,%20past%20present%20and%20possible%20future.pdf |date=2016-03-05 }}''ધ જર્નલ ઓફ પોઝિટિવ સાયકોલૉજી, 1'' , 3-16.</ref> કૃતજ્ઞતા મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનની મુખ્યધારાના કેન્દ્રબિંદું સમાન બની ગઈ છે.<ref name="WoodPsychologist">વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., અને લિનલી, પી. એ. (2007). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20psychologist.pdf કૃતજ્ઞતાઃ તમામ સદ્ગુણોની જનની.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150731031243/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20psychologist.pdf |date=2015-07-31 }} ''ધ સાયકોલૉજિસ્ટ, 20'' , 18-21</ref> મનોવિજ્ઞાનમાં, કૃતજ્ઞતા પરનો અભ્યાસ કૃતજ્ઞતાની ભાવનાનો અલ્પકાલીન અનુભવ (જે-તે તબક્કા પૂરતી સીમિત કૃતજ્ઞતા), લોકો કેટલી વખતે, કેટલા અંતરાલે કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે તે અંગેના વૈયક્તિક તફાવતો ([[વિશિષ્ટ]] કૃતજ્ઞતા), અને આ બંને પાસાં વચ્ચેનો સંબંધ સમજવા પર કેન્દ્રિત છે.<ref name="WoodEmotion">વૂડ, એ. એમ., માલ્ટબી, જે., સ્ટીવાર્ટ, એન., લિનલી, પી. એ., અને જોસેફ, એસ. (2008). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/state%20and%20trait%20gratitude.pdf કૃતજ્ઞતાનું સામાજિક-જ્ઞાનાત્મક મૉડેલ અને અવસ્થાનાં સ્તરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717135328/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/state%20and%20trait%20gratitude.pdf |date=2011-07-17 }}.''ઈમોશન, 8'' , 281-290.</ref><ref>મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ત્સંગ, જે. અને ઈમોન્સ, આર. એ. (2004). ભાવવિશ્વમાં કૃતજ્ઞતાઃ વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ અને દૈનિક ભાવનાત્મક અનુભન સાથે કૃતજ્ઞતાસભર મૂડનાં જોડાણો. ''[[જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી]], 86'' ,295-309. [http://www.psy.miami.edu/faculty/mmccullough/gratitude/Emmons_McCullough_2003_JPSP.pdf (ઈલેક્ટ્રોનિક પ્રત)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928220410/http://www.psy.miami.edu/faculty/mmccullough/gratitude/Emmons_McCullough_2003_JPSP.pdf|date=2011-09-28}}</ref> {{wikiquote|gratitude}} {{Wiktionary|gratitude}} == એક ભાવના તરીકે કૃતજ્ઞતા == કૃતજ્ઞતા એ એક એવી ભાવના છે જે લોકોમાં મદદ મેળવ્યા પછી, તેઓ પરિસ્થિતિનું અર્થઘટન કઈ રીતે કરે છે, તેના આધારે ઊભી થતી હોય છે. ખાસ કરીને કૃતજ્ઞતાનો અનુભવ ત્યારે થાય છે જ્યારે લોકોને એમ લાગે કે તેમને મળેલી મદદ એ (અ) તેમના માટે મૂલ્યવાન/અગત્યની છે, (બ) તેમને મદદ કરનાર માટે મોંઘી/મહત્ત્વની છે, અને (ક) મદદ કરનારે હિતકારી કે સદ્ભાવી ઈરાદાથી મદદ કરી છે (કોઈ છૂપા ઈરાદાઓથી નહીં).<ref name="WoodEmotion"></ref><ref>લૅન, જે., અને એન્ડરસન, એન. એચ. (1976). નૈતિક મૂલ્યાંકનમાં ઈરાદા અને પરિણામનું સંકલન. ''મેમરી એન્ડ કોગ્નિશન, 4'' , 1-5.</ref> જ્યારે તેમને મદદ આપવામાં આવી હતી તેવી જ કોઈ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવાનો આવે, ત્યારે જુદા જુદા લોકો પરિસ્થિતિને મૂલ્ય, કિંમત, અને હિતકારી/સદ્ભાવનાપૂર્ણ ઈરાદાઓની સાપેક્ષે તદ્દન ભિન્ન રીતે જુએ છે, અને આ બાબત શા માટે લોકો તેમને મળેલી મદદ પછી જુદા જુદા સ્તરની કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે તેનો ખુલાસો આપે છે).<ref name="WoodEmotion"></ref><ref>ટેસર, એ., ગેટવૂડ, આર., અને ડ્રાઈવર, એમ. (1968). કેટલાક કૃતજ્ઞતા નિર્ધારકો. ''જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 9'' , 233-236.</ref> જે લોકો જીવનમાં સામાન્ય રીતે વધુ કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે તે સ્વભાવગત રીતે મદદને વધુ કીમતી, વધુ હિતકારક, અને વધુ હિતકારી/સદ્ભાવપૂર્વક અપાયેલી માનતા હોય છે; અને આ સ્વભાવગત પૂર્વગ્રહ શા માટે કેટલાક લોકો અન્યો કરતાં વધુ કૃતજ્ઞતા અનુભવતા હોય છે તેનું સ્પષ્ટીકરણ આપે છે.<ref name="WoodEmotion"></ref> ===કૃતજ્ઞતા અને ઉપકારવશતા=== કૃતજ્ઞતા અને ઉપકારવશતા એક જ નથી. ભલે બંને ભાવનાઓ મદદ મળ્યા પછી ઊભી થતી હોય, ઉપકારવશતા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે વ્યક્તિને એમ લાગતું હોય કે તેઓ ઉપકાર તળે દબાયેલા છે અને તેમણે એ મદદનો બદલો વાળવા માટે, વળતરરૂપે કશુંક કરવાનું છે.<ref>ગ્રીનબર્ગ, એમ. એસ. (1980). ''ધ થિયરી ઓફ ઈન્ડેબ્ટ્ડનેસ'' . કે. જે. ગેર્ગન, એમ. એસ. ગ્રીનબર્ગ અને આર. એચ. વિલ્સ (સંપાદકો) કૃત, સોશિયલ એક્સચેન્જઃ એડવાન્સિસ ઈન થિયરી એન્ડ રિસર્ચઃ ન્યૂ યોર્કઃ પ્લેનુમમાં.</ref> બંને ભાવનાઓ જુદી જુદી ક્રિયાઓ તરફ દોરે છે; ઉપકારવશતા વ્યક્તિને તેને જેની મદદ મળી હોય તે વ્યક્તિનો ભેટો ટાળવા માટે પ્રેરે છે, જ્યારે કૃતજ્ઞતા વ્યક્તિને તેમને મદદ કરનારને વારંવાર મળવા માટે અને તેમની સાથેના સંબંધોને દૃઢ કરવા માટે પ્રેરે છે.<ref>વૅટકિન્સ, પી. સી., શીર, જે., ઓવનીસેક, એમ., અને કોલ્ટ્સ, આસ. (2006). કૃતજ્ઞતાનો ભારઃ કૃતજ્ઞતા અને ઉપકારવશતાને અલગ પાડવી. ''કોગ્નિશન એન્ડ ઈમોશન, 20'' , 217-241.</ref><ref>ત્સંગ, જે. એ. (2006). કૃતજ્ઞતા અને ઋણભાર પર મદદરૂપ હેતુઓની અસરો. ''મોટિવેશન એન્ડ ઈમોશન, 30'' , 199-205.</ref> '''કૃતજ્ઞતા નો અર્થ આત્મગૌરવ અને પરસન્માન નો સમન્વય''' જે મહાન તત્વચિંતક પુજય પાંડુરંગ શાસ્ત્રીએ તેમના પ્રવચનો માં અનેકવાર કહયો છે. તેમજ પ્રભુ (જગતનિયંતા ) પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માટેના જીવંત પ્રયોગો પોતાના વિશાળ પરિવાર ને કરી બતાવ્યા છે.<ref>satvichar દર્શન અને નિર્મળ નિકેતન prakashit પુસ્તકો </ref> ===વર્તણૂક કે વ્યવહારના અભિપ્રેરક તરીકે કૃતજ્ઞતા=== દાતાઓમાં ભવિષ્યની સમાજતરફી વર્તણૂક દૃઢ કરવા માટે પણ કૃતજ્ઞતા મદદરૂપ થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક પ્રયોગમાં જાણવા મળ્યું હતું કે પોતાના ગ્રાહકોને બોલાવીને આભાર માનનાર એક ઘરેણાંની દુકાનમાં તે પછી ખરીદીમાં 70%નો વધારો જોવા મળ્યો. તેની સરખામણીમાં, જે ગ્રાહકોનો આભાર માનવામાં આવ્યો અને તેમને વેચાણ અંગેની માહિતી આપવામાં આવી, ત્યાં ખરીદીમાં માત્ર 30%નો વધારો જોવા મળ્યો, અને જ્યાં ગ્રાહકોને બોલવાયા જ નહીં ત્યાં બિલકુલ વધારો જોવા મળ્યો નહીં.<ref>કૅરી, જે. આર., ક્લિક્વી, એસ. એચ., લેઈગ્ટન, બી. એ., અને મિલ્ટન, એફ. (1976). ગ્રાહકોના હકારાત્મક દૃઢીકરણનું એક પરીક્ષણ. ''જર્નલ ઓફ માર્કેટિંગ, 40'' , 98-100.</ref> બીજા એક અભ્યાસમાં, એક રેસ્ટોરન્ટના નિયમિત ગ્રાહકોને જ્યારે તેમના આવ્યાની નોંધ સાથે "થેન્ક યૂ" સેવકો લખીને આપતાં ત્યારે તેમને મોટી બક્ષિસ મળતી.<ref>રિંડ, બી., અને બોર્ડિયા, પી. (1995). સેવકના "થેન્ક યૂ"ની અસર અને રેસ્ટોરન્ટ બક્ષિસનું વૈયક્તિકરણ. ''જર્નલ ઓફ અપ્લાઈડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 25'' , 745-751.</ref> == કૃતજ્ઞતાના મુખ્ય સૈદ્ધાન્તિક અભિગમો == તાજેતરમાં આધ્યાત્મિકતા અને કૃતજ્ઞતા વચ્ચેની કડી અભ્યાસ માટેનો લોકપ્રિય વિષય બની ગઈ છે. આ બંને લાક્ષણિકતાઓ ચોક્કસ જ એકબીજા પર અવલંબિત નથી, પણ અભ્યાસો એવું દર્શાવે છે કે આધ્યાત્મિકતા એક વ્યક્તિની કૃતજ્ઞતા અનુભવવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવા સક્ષમ છે અને તેથી, જે લોકો ધાર્મિક સેવાઓમાં નિયમિતપણે હાજરી આપે છે અથવા તો ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય હોય છે, તેઓ તેમનાં જીવનનાં તમામ ક્ષેત્રોમાં વધુ કૃતજ્ઞતાનો ભાવ ધરાવતા હોય તેવી શક્યતા છે.<ref name="McCullough, M.E. 2002"></ref><ref>5. ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને માઈકલ ઈ. મૅકકુલોફ. "હાઈલાઈટ્સ ફ્રોમ ધ રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ ઓફ ગ્રેટિટ્યૂડ એન્ડ થેન્કફુલનેસ." વેબ. http://psychology.ucdavis.edu/labs/emmons/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811213042/http://psychology.ucdavis.edu/labs/emmons/ |date=2010-08-11 }}</ref> ક્રિશ્ચિયન, બૌદ્ધ, મુસ્લિમ, યહૂદી, અને હિંદુ પરંપરાઓમાં કૃતજ્ઞતાને. એક બહુમૂલ્ય માનવ વલણ તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref>3. ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને ચાર્લી એ. ક્રુમ્પ્લર. "ગ્રેટિટયૂડ એસ એ હ્યુમન સ્ટ્રેન્થઃ અપ્રેઈઝિંગ ધ એવિડન્સ." જર્નલ ઓફ સોશિયલ એન્ડ ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી 19.1 (2000): 56-69. પ્રિન્ટ. </ref> કૃતજ્ઞતા સાથે ઈશ્વરની પૂજા કરવાની બાબત આવા ધર્મોમાં સામાન્ય છે અને તેથી, કૃતજ્ઞતાની વિભાવના ધાર્મિક લખાણો, ઉપદેશો અને પરંપરાઓમાં વ્યાપ્ત જોવા મળે છે. આ જ કારણે, ધર્મો જે સૌથી સામાન્ય બાબતોમાંથી એકને પોતાના અનુયાયીઓમાં જગાડવા અને જાળવી રાખવા ઇચ્છે છે તે કૃતજ્ઞતા છે અને તેને સર્વસામાન્ય ધાર્મિક લાગણી તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref name="ReferenceA">1.ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને ટેરેસા ટી. ક્નીઝેલ. "ગિવિંગ ગ્રેટિટયૂડઃ સ્પિરિચ્યુઅલ એન્ડ રિલિજિયસ કોરિલેટ્સ ઓફ ગ્રેટિટયૂડ." જર્નલ ઓફ સાયકોલૉજી એન્ડ ક્રિશ્ચિયાનિટી 24.2 (2005): 140-48. પ્રિન્ટ.</ref> ===કૃતજ્ઞતા અંગેની હિબ્રાઈક સંકલ્પનાઓ=== યહૂદી ધર્મમાં, કૃતજ્ઞતા એ ઉપાસનાનું અનિવાર્ય અંગ છે અને એક પૂજારીના જીવનના દરેક પાસાનો હિસ્સો છે. હિબ્રૂ વિશ્વદૃષ્ટિ અનુસાર, તમામ બાબતો ઈશ્વરમાંથી આવે છે અને તેથી, યહૂદી ધર્મના અનુયાયીઓ માટે કૃતજ્ઞતા એ અત્યંત અગત્યની છે. હિબ્રૂ ધર્મગ્રંથો કૃતજ્ઞતાની વિભાવનાથી છલોછલ છે. તેમનાં પ્રાર્થનાસ્તોત્રોમાંનાં બે ઉદાહરણો – "ઓ સ્વામી, મારા પ્રભુ, હું હરહંમેશ તારો આભાર માનતો રહીશ," અને "હું મારા પૂરા હૃદયથી ઈશ્વરનો આભાર માનીશ" (Ps. 30:12; Ps. 9:1). શેમાથી શરૂ થતી યહૂદી પ્રાર્થનાઓમાં પણ મોટા ભાગે કૃતજ્ઞતાને સામેલ કરવામાં આવે છે, જેમાં ઉપાસક કૃતજ્ઞતાવશ થઈને કહે છે, "તમારે તમારા પૂરા હૃદયથી, તમારા પૂરા આત્માથી, અને તમારી પૂરી શક્તિથી, શાશ્વતને, તમારા ઈશ્વરને પ્રેમ કરવો જોઈએ" (Deut. 6:5). સમાપન પ્રાર્થના, એલેનુ, પણ યહૂદી લોકોને અમુક ચોક્કસ ભાગ્ય આપવા માટે પ્રભુનો આભાર માનીને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે. આ પ્રાર્થનાઓ ઉપરાંત, શ્રદ્ધાળુઓ સમગ્ર દિવસ દરમ્યાન બૅરેકહોટ્સ કહેવાતાં સો કરતાં વધુ આશીર્વચનોનો પાઠ કરતાં હોય છે.<ref name="ReferenceB">3. ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને ચાર્લી એ. ક્રુમ્પ્લર. "ગ્રેટિટયૂડ એસ એ હ્યુમન સ્ટ્રેન્થઃ અપ્રેઈઝિંગ ધ એવિડન્સ." જર્નલ ઓફ સોશિયલ એન્ડ ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી 19.1 (2000): 56-69. પ્રિન્ટ.</ref> ===કૃતજ્ઞતા અંગેની ખ્રિસ્તી સંકલ્પનાઓ=== કૃતજ્ઞતા ખ્રિસ્તીના જીવનને ઢાળીને આકાર આપતી હોવાનું કહેવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તી સુધારક, માર્ટિન લૂથરે, કૃતજ્ઞતાને "ખ્રિસ્તીના મૂળ અભિગમ" તરીકે વર્ણવી હતી અને તેને આજે પણ "સુવાર્તાના હાર્દ સમી" ગણવામાં આવે છે.<ref name="ReferenceA"></ref> એક વ્યક્તિગત ઈશ્વરે તેમનું સર્જન કર્યું છે એમ દરેક ખ્રિસ્તી માનતા હોવાથી, તેમના સર્જનહારની પ્રશંસા કરવા અને તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માટે ખ્રિસ્તીઓને ખૂબ પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તી કૃતજ્ઞતામાં, પ્રભુને તમામ સારી બાબતોને આપનારા નિઃસ્વાર્થી દાતા તરીકે જોવામાં આવે છે અને તેથી ખ્રિસ્તીઓમાં ઉપકારવશતાનો ભારે ભાવ જોવા મળે છે જે ખ્રિસ્તીઓ વચ્ચે જોડાણનું એક સામાન્ય કારણ બને છે, અને એક અનુયાયીના જીવનનાં તમામ પાસાંઓને આકાર આપે છે. ખ્રિસ્તી ધર્મમાં કૃતજ્ઞતા એ પ્રભુની ઉદારતા પ્રત્યેનો સ્વીકારદર્શક ભાવ છે જે ખ્રિસ્તીઓને તેમના પોતાના વિચારો અને વ્યવહારને એવા આદર્શ અનુસાર ગોઠવવા માટે પ્રેરણા આપે છે.<ref>3.ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને ચાર્લી એ. ક્રુમ્પ્લર. "ગ્રેટિટયૂડ એસ એ હ્યુમન સ્ટ્રેન્થઃ અપ્રેઈઝિંગ ધ એવિડન્સ." જર્નલ ઓફ સોશિયલ એન્ડ ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી 19.1 (2000): 56-69. પ્રિન્ટ. </ref> માત્ર એક ભાવુક લાગણીને બદલે, ખ્રિસ્તી કૃતજ્ઞતાને માત્ર ભાવનાઓ અને વિચારોને જ નહીં પણ વ્યવહાર અને કાર્યોને પણ આકાર આપનાર ગુણ તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref name="ReferenceA"></ref> 17મી સદીના ધર્મપુનરુદ્ધારક ઉપદેશક અને ધર્મશાસ્ત્રી, જ્હોનાથન એડવર્ડ અનુસાર, તેમની અ ટ્રીટાઈઝ કનસર્નિંગ રિલિજિયસ અફેક્શન્સમાં, ઈશ્વર પ્રત્યેના પ્રેમ, કૃતજ્ઞતા અને આભારવશતાને સાચા ધર્મની નિશાનીઓમાંની ગણાવી છે. આ અર્થઘટનના કારણે, ધાર્મિક આધ્યાત્મિકતાના આધુનિક માપદંડોમાં પ્રભુ પ્રત્યેની આભારવશતા અને કૃતજ્ઞતાના મૂલ્યાંકનનો સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. ઓલપોર્ટે (1950) સૂચવ્યું હતું કે પુખ્ત ધાર્મિક હેતુઓ કૃતજ્ઞતાની પ્રગલ્ભ ભાવનાઓમાંથી જન્મે છે અને એડવર્ડ્સ(1746/1959)નો દાવો હતો કે પોતાના જીવનમાં પ્રભુની હાજરી શોધવાના સૌથી ચોક્કસ રસ્તાઓમાંનો એક તે કૃતજ્ઞતાની લાગણી છે. સેમ્યુઅલ્સ અને લેસ્ટરે (1985)માં કરેલા એક અભ્યાસમાં એવું તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે કૅથલિક નન અને પાદરીઓના એક નાના જૂથના નમૂનામાં, કુલ જુદી જુદી 50 ભાવનાઓમાંથી, તેમણે પ્રભુ પ્રત્યે સૌથી વધુ અનુભવેલી લાગણીઓમાં પ્રેમ અને કૃતજ્ઞતા મોખરે હતા<ref name="ReferenceB"></ref> ===કૃતજ્ઞતા અંગેની ઈસ્લામિક સંકલ્પનાઓ=== પવિત્ર ઈસ્લામિક ગ્રંથ, [[કુરાન]], કૃતજ્ઞતાના વિચારોથી ભરેલો છે. [[યહૂદી ધર્મ]] અને ખ્રિસ્તી ધર્મની પરંપરાઓની જેમ, ઈસ્લામ પણ તેના અનુયાયીઓને દરેક સંજોગોમાં ઈશ્વર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા ધરવા અને તેનો આભાર માનવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. જે લોકો કૃતજ્ઞ રહે છે તેમને તેનો સારો બદલો મળે છે એ વિચાર પર ઈસ્લામિક બોધ ભાર મૂકે છે. એક પરંપરાગત ઈસ્લામિક ઉક્તિ કહે છે, "સ્વર્ગ માટે જેમને સૌથી પહેલાં પસંદ કરવામાં આવશે તે એ હશે જેમણે હર સંજોગોમાં ઈશ્વરની સ્તુતિ કરી હશે"<ref>2.વૂડ, એલેક્સ, સ્ટીફન જોસેફ, અને એલેક્સ લિનલી. "ગ્રેટિટયૂડ – પેરેન્ટ ઓફ ઓલ વર્ચ્યુઝ." ધ સાયકોલૉજિસ્ટ 20.1 (2007): 18-21. પ્રિન્ટ. </ref> કુરાનમાં સુરા 14માં એ પણ લખવામાં આવ્યું છે કે જે લોકો કૃતજ્ઞ રહે છે તેમને ઈશ્વર વધુ આપે છે. મહમ્મદ પયંગબરે પણ કહ્યું હતું, "તમને જે સમૃદ્ધિ મળી છે તે માટે કૃતજ્ઞતા ધરાવવી એ તે સમૃદ્ધિ ચાલુ રહે તે માટેનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે." ઈસ્લામિક આસ્થાએ અનિવાર્ય ગણાવેલી અનેક પ્રથાઓ પણ કૃતજ્ઞતાને પ્રોત્સાહિત કરે છે. ઈસ્લામનો આધારસ્તંભ દરરોજ નમાઝ પઢવા(પ્રાર્થના કરવા)નું કહે છે જે તેના આસ્તિકોને દિવસમાં પાંચ વખત ઈશ્વરની નમાઝ પઢીને તેના સારાપણા માટે તેનો આભાર માનવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. રમઝાનના મહિના દરમ્યાન ઉપવાસનો આધારસ્તંભ, આસ્તિકોને કૃતજ્ઞતાની અવસ્થામાં લાવવા માટેના હેતુથી ઊભો કરવામાં આવ્યો છે<ref name="ReferenceB"></ref> == કૃતજ્ઞતામાં વૈયક્તિક ભિન્નતા == કૃતજ્ઞતા પરનું મોટા ભાગનું તાજેતરનું મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનકાર્ય કૃતજ્ઞતામાં જોવા મળતી વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ પર, અને વધુ કે ઓછા કૃતજ્ઞ હોવાનાં પરિણામો પર કેન્દ્રિત રહ્યું છે.<ref name="WoodPsychologist"></ref> કૃતજ્ઞતામાં જોવા મળતી વૈયક્તિક ભિન્નતાઓને માપવા માટે ત્રણ [[માપદંડો]] વિકસાવવામાં આવ્યાં છે, જેમાંનો દરેક કંઈક અંશે જુદી વિભાવનાઓને તપાસે છે.<ref name="WoodFactor">વૂડ, એ. એમ., માલ્ટબી, જે., સ્ટીવાર્ટ, એન., અને જોસેફ, એસ. (2008). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/Gratitude%20and%20appreciation%20factor%20analysis.pdf કૃતજ્ઞતાની વિભાવના ઘડવી અને તેની એક એકરૂપ વ્યક્તિત્વ વિશિષ્ટતા તરીકે કદર કરવી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928103806/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/Gratitude%20and%20appreciation%20factor%20analysis.pdf |date=2011-09-28 }} ''પર્સનાલિટી એન્ડ ઈન્ડીવિજ્યુઅલ ડિફરન્સિસ, 44'' , 619-630.</ref> GQ6<ref name="McCullough, M. E. 2002">મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ઈમોન્સ, આર. એ., અને ત્સંગ, જે. (2002). કૃતજ્ઞ સ્વભાવઃ વિભાવના અને આનુભાવિક માહિતી. ''જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 82'' , 112-127.</ref> લોકો કેટલા અંતરાલે કેટલી વખત અને કેટલી તીવ્રતાથી કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે તે અંગેની વૈયક્તિક ભિન્નતાઓને માપે છે. પ્રશંસાનો માપદંડ<ref>એડ્લર, એમ. જી., અને ફાગલી, એન. એસ. (2005). પ્રશંસાઃ મૂલ્ય શોધમાં વ્યક્તિગત ભિન્નતાઓ અને વ્યક્તિગત સુખાકારીના એક અનન્ય ભવિષ્યવેત્તાના તરીકે. ''જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી, 73'' , 79-114.</ref> કૃતજ્ઞતાના 8 જુદાં જુદાં પાસાંઓને માપે છેઃ લોકોની પ્રશંસા, માલમિલકત, વર્તમાન ક્ષણ, કર્મકાંડ, ભીરુતા, સામાજિક સરખામણીઓ, અસ્તિત્વની ચિંતાઓ અને વ્યવહાર, કે જે કૃતજ્ઞતા અભિવ્યક્ત કરતા હોય. GRAT<ref>વૅટકિન્સ, પી. સી., વૂડવાર્ડ, કે., સ્ટોન, ટી., અને કોલ્ટ્સ, આર. એલ. (2003). કૃતજ્ઞતા અને આનંદઃ કૃતજ્ઞતાના એક માપદંડનો વિકાસ અને વ્યક્તિગત સુખાકારી સાથે તેનો સંબંધ. ''સોશિયલ બિહેવિયર એન્ડ પર્સનાલિટી', 31'' , 431-451.</ref> અન્ય લોકો પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા, એકંદર વિશ્વ પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા, અને તમારી પાસે જે નથી તે માટે મનદુઃખના અભાવની મૂલવણી કરે છે. તાજેતરનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે આ દરેક માપદંડ ખરેખર તો જીવન પ્રત્યેના સમાન અભિગમોને જ માપે છે; આ એમ સૂચવે છે કે કૃતજ્ઞતામાં જોવા મળતી વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ આ તમામ ઘટકોને સમાવે છે.<ref name="WoodFactor"></ref> ==આનુભાવિક તારણો== ===કૃતજ્ઞતા અને સુખાકારી=== તાજેતરના સંશોધનકાર્યનો વિશાળ હિસ્સો સૂચવે છે કે જે લોકો વધુ કૃતજ્ઞ હોય છે તેઓ વધુ સુખી હોય છે. કૃતજ્ઞ લોકો વધુ ખુશ હોય છે, ઓછા હતાશ, ઓછા તણાવભર્યા, અને તેમનાં જીવન અને [[સામાજિક સંબંધો]]થી વધુ સંતુષ્ટ હોય છે<ref name="WoodSatisfaction">વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., અને માલ્ટબી, જે. (2008). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20life%20satisfaction.pdf PersonalPages.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928103827/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20life%20satisfaction.pdf |date=2011-09-28 }}[http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20life%20satisfaction.pdf Manchester.ac.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928103827/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20life%20satisfaction.pdf |date=2011-09-28 }}, કૃતજ્ઞતા જીવનના સંતોષને અજબ રીતે ભાખે છેઃ ફાઈવ ફેસેટ્સ મૉડેલનાં ક્ષેત્રો અને પાસાંઓ ઉપરાંત તેની વર્ધમાન પ્રમાણભૂતતા. ''પર્સનાલિટી એન્ડ ઈન્ડીવિજ્યુઅલ ડિફરન્સિસ, 45'' , 49-54.</ref><ref>કાશદન, ટી. બી., ઉસવેટ્ટ, જી., અને જુલિયન, ટી. (2006). વિયેતનામ યુદ્ધના યૌદ્ધાઓમાં કૃતજ્ઞતા અને સુખવાદ તથા આત્મોત્કર્ષવાદી સુખાકારી. બિહેવિયર રિસર્ચ એન્ડ થેરાપી, 44, ''177-199.'' </ref> કૃતજ્ઞ લોકો તેમના વાતાવરણ, અંગત વિકાસ, જીવનનો હેતુ અને આત્મ સ્વીકૃતિ બાબતે પણ વધુ ઊંચું નિયંત્રણ સ્તર ધરાવતા હોય છે.<ref name="WoodEudamonic">વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., અને માલ્ટબી (2009). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20psychological%20well-being.pdf ગ્રેટિટયૂડ પ્રેડિક્ટ્સ સાયકોલૉજિકલ વેલબિઈંગ અબોવ ઘ બિગ ફાઈવ ફેસેટ્સ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928103847/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20psychological%20well-being.pdf |date=2011-09-28 }} પર્સનાલિટી એન્ડ ઈન્ડીવિજ્યુઅલ ડિફરન્સિસ, 45'', 655-660.''</ref> જીવનમાં અનુભવાતી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવા માટે કૃતજ્ઞ લોકો પાસે વધુ હકારાત્મક રસ્તાઓ હોય છે, તેઓ અન્ય લોકો પાસેથી ટેકો માગે તેવી શક્યતાઓ વધુ હોય છે, તેઓ પોતાના અનુભવનું પુનઃઅર્થઘટન કરે છે અને તેમાંથી વિકસે છે, અને સમસ્યા સાથે કેવી રીતે કામ પાર પાડવું તેનું આયોજન કરવામાં વધુ સમય વ્યતીત કરે છે.<ref name="WoodCoping">વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., અને લિનલી, પી. એ. (2007).[http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20coping.pdf કોપિંગ સ્ટાઈલ એઝ એ સાયકોલૉજિકલ રિસોર્સ ઓફ ગ્રેટફુલ પિપલ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928104000/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20coping.pdf |date=2011-09-28 }} જર્નલ ઓફ સોશિયલ એન્ડ ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી, 26'', 1108–1125.''</ref> વળી કૃતજ્ઞ લોકો કશાકનો પણ સામનો કરવા માટે નકારાત્મક વ્યૂહોનો સહારો ઓછો લે છે, સમસ્યાને ટાળવાના, સમસ્યાને નકારવાના, પોતાની જાતને દોષ આપવાના, અથવા વ્યસનનું શરણ લઈને છટકવાના પ્રયાસો કરે તેવી શક્યતાઓ ઓછી હોય છે.<ref name="WoodCoping"></ref> કૃતજ્ઞ લોકો વધુ સારી ઊંઘ મેળવે છે, અને તેનું કારણ કદાચ ઊંઘવા જતા પહેલાં તેઓ ઓછું નકારાત્મક અને વધુ સકારાત્મક વિચારે છે તે હોઈ શકે છે<ref>વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., લોયડ, જે., અને અટ્કિન્સ, એસ. (2009). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude_sleep.pdf ગ્રેટિટયૂડ ઈન્ફ્લુઅન્સિસ સ્લીપ થ્રૂ ધ મિકેનિઝમ ઓફ પ્રિ-સ્લીપ કોગ્નિશન્સ. (નિદ્રા-પૂર્વેની કોગ્નિશન વ્યવસ્થા થકી કૃતજ્ઞતા નિદ્રાને પ્રભાવિત કરે છે.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928104025/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude_sleep.pdf |date=2011-09-28 }} જર્નલ ઓફ સાયકોમોમેટિક રિસર્ચ, 66'', 43-48''</ref>. કૃતજ્ઞતાને કોઈ પણ સ્વભાવગત લાક્ષણિકતાના માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી સૌથી મજબૂત કડીઓમાંની એક ગણવામાં આવે છે. અસંખ્ય અભ્યાસો એમ સૂચવે છે કે કૃતજ્ઞ લોકો વધુ આનંદસભર હોય તથા ઓછો તણાવ અને હતાશા અનુભવતા હોય તેવી શક્યતાઓ વધુ છે.<ref>10. મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ત્સંગ, જે. અને ઈમોન્સ, આર. એ. (2004). ભાવવિશ્વની મધ્યે કૃતજ્ઞતાઃ વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ અને દૈનિક ભાવનાત્મક અનુભવ સાથે કૃતજ્ઞતાસભર મૂડનાં જોડાણો. જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 86, 295-309.</ref><ref name="ReferenceC">2. વૂડ, એલેક્સ, સ્ટીફન જોસેફ, અને એલેક્સ લિનલી. "ગ્રેટિટયૂડ- પેરેન્ટ ઓફ ઓલ વર્ચ્યુઝસ (કૃતજ્ઞતા – તમામ સદ્ગુણોની જનની)." ધ સાયકૉલોજિસ્ટ 20.1 (2007): 18-21. પ્રિન્ટ.</ref> કૃતજ્ઞતાને લગતા એક અભ્યાસમાં, સહભાગીઓના જીવનની એકંદર ગુણવત્તા સુધારવા માટે ડિઝાઈન કરવામાં આવેલી છ ઉપચારક હસ્તક્ષેપ પરિસ્થિતિઓ(સેલિગ્મૅન et. all., 2005)માંથી એક સહભાગીઓને અવ્યવસ્થિત રીતે આપવામાં આવી.<ref>11.સેલિગ્મૅન, એમ. ઈ. પી., સ્ટીન, ટી. એ., પાર્ક, એન. અને પિટરસન, સી. (2005). હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાનની પ્રગતિઃ હસ્તક્ષેપોની આનુભાવિક પ્રમાણભૂતતા. અમેરિકન સાયકોલૉજિસ્ટ, 60, 410-421.</ref> આ પરિસ્થિતિઓમાંથી, "કૃતજ્ઞતા મુલાકાતે" ટૂંકા ગાળામાં સૌથી વધુ અસર નીપજાવી હતી તેવું જોવા મળ્યું હતું, તેમાં સહભાગીઓએ તેમના જીવનમાંથી કોઈકને કૃતજ્ઞતા-પત્ર લખવાનો હતો અને પછી તેને તે પહોંચાડવાનો હતો. આ પરિસ્થિતિથી સહભાગીઓના ખુશી-આનંદના સ્કોરમાં 10 ટકાનો વધારો થયો અને હતાશાના સ્કોરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો, અને આ પરિણામો મુલાકાતના પછી એક મહિના સુધી ટક્યાં હતાં. કુલ છ પરિસ્થિતિઓમાંથી, સૌથી વધુ દીર્ઘકાલીન અસરો "કૃતજ્ઞતા જર્નલ" લખવાના પગલાંમાંથી નીપજી હતી, જેમાં સહભાગીઓને તેઓ જેના માટે કૃતજ્ઞ હોય તેવી ત્રણ બાબતો દરરોજ લખવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. આ સહભાગીઓનો પણ આનંદસભરતાનો સ્કોર વધ્યો હતો અને પ્રયોગ પછી સમયાંતરે તેમનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું તે દરેક વખતે વધતું રહેલું જોવા મળ્યું હતું. ખરેખર તો, સારવાર શરૂ થયાના લગભગ છ મહિનાઓ પછી સામાન્ય રીતે સૌથી મોટા ફાયદાઓ થતા હોય તેવું જોવા મળતું હોય છે. આ કવાયતો એટલી સફળ હતી કે ભલે સહભાગીઓને માત્ર એક અઠવાડિયા સુઘી જ જર્નલ લખવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું, પણ ઘણા સહભાગીઓએ અભ્યાસકાર્ય પૂરું થઈ ગયાના લાંબા સમય બાદ પણ જર્નલ લખવાનું ચાલુ જ રાખ્યું હતું. ઈમોન્સ અને મૅકકુલોફ (2003)<ref>9.મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ઈમોન્સ, આર. એ., અને ત્સંગ, જે. (2002). કૃતજ્ઞ સ્વભાવઃ વિભાવના અને આનુભાવિક માહિતી. જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 83, 112-127</ref> અને લ્યુબોમિર્સકી et. all (2005)એ આદરેલા અભ્યાસે પણ આવાં જ પરિણામો દર્શાવ્યાં હતાં<ref name="ReferenceC"></ref> અલબત્ત મનુષ્યની સુખાકારી માટે અનેક ભાવનાઓ અને વ્યક્તિત્વની વિશિષ્ટતાઓ અગત્યની હોય છે, પણ કૃતજ્ઞતા તે સૌમાં અનન્ય રીતે મહત્ત્વની હોઈ શકે છે તેવા પુરાવા પણ મળ્યા છે. પ્રથમ, એક સમાંતર અભ્યાસે દર્શાવ્યું હતું કે જે લોકો વધુ કૃતજ્ઞ હતા તેઓ જીવનના પરિવર્તન તબક્કાઓમાંથી વઘુ સારી રીતે બહાર આવી શક્યા હતા. વિશેષરૂપે, પરિવર્તન પહેલાં જે લોકો વધુ કૃતજ્ઞ હતા, તેઓ ત્રણ મહિના પછી ઓછા તણાવયુક્ત, ઓછા હતાશ અને અન્યો સાથેના તેમના સંબંધમાં વઘુ સંતુષ્ટ હતા.<ref>વૂડ, એ. એમ., માલ્ટબી, જે., ગિલેટ, આર., લિનલી, પી.એ., અને જોસેફ, એસ. (2008). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20longitudinal.pdf સામાજિક સમર્થન, તણાવ, અને હતાશાના વિકાસમાં કૃતજ્ઞતાની ભૂમિકાઃ બે સમાંતર અભ્યાસો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928104039/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20longitudinal.pdf |date=2011-09-28 }} ''જર્નલ ઓફ રિસર્ચ ઈન પર્સનાલિટી, 42'' , 854-871.</ref> બીજું, હાલના બે અભ્યાસોએ સૂચવ્યું હતું કે મનુષ્યની સુખાકારી સાથે કૃતજ્ઞતાનો અનન્ય સંબંધ હોઈ શકે છે, અને તે વ્યક્તિત્વની અન્ય વિશિષ્ટતાઓ સુખાકારીનાં જે પાસાંઓને સમજાવી શકતી નથી, તેનું સ્પષ્ટીકરણ આપી શકે છે. આ બંને અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું હતું કે [[બિગ ફાઈવ]] અને જેના પર સૌથી વઘુ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો તે 30 [[વ્યક્તિત્વ]] વિશિષ્ટતાઓ કરતાં, કૃતજ્ઞતા વઘુ સારી રીતે સુખાકારી માટેનું સ્પષ્ટીકરણ આપી શકે છે.<ref name="WoodSatisfaction"></ref><ref name="WoodEudamonic"></ref> ===કૃતજ્ઞતા અને પરોપકારિતા=== કૃતજ્ઞતા વ્યક્તિની પરોપકારી વૃત્તિઓમાં પણ સુધારો લાવતી હોવાનું જોવા મળ્યું હતું. ડૅવિડ દેસ્ટેનો અને મોનિકા બાર્ટલેટ (2010) દ્વારા કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં, આર્થિક પરગજુતા સાથે કૃતજ્ઞતા સંકળાયેલી હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. આ અભ્યાસમાં, એક આર્થિક રમતનો ઉપયોગ કરીને, વધેલી કૃતજ્ઞતાની સીધી અસર વધેલા નાણાકીય દાન પર પડી હોવાનું દર્શાવાયું હતું. આ પરિણામો પરથી, આ અભ્યાસ એવું દર્શાવે છે કે સામુદાયિક નફા માટે કૃતજ્ઞ લોકો પોતાનો વૈયક્તિક ફાયદો જતો કરે તેવી શક્યતાઓ વધુ હોય છે (દેસ્ટેનો અને બાર્ટલેટ, 2010). મૅકકુલોફ, ઈમોન્સ, અને ત્સંગ (2002) દ્વારા કરાયેલા એક અભ્યાસે કૃતજ્ઞતા અને તાદાત્મ્યતા, ઉદારતા અને મદદરૂપ થવાની ભાવના વચ્ચે એવા જ સમાન સંબંધો હોવાનું દર્શાવ્યું હતું.<ref>7. દેસ્ટેનો, ડેવિડ, અને મોનિકા બાર્ટલેટ. "ગ્રેટિટયૂડ એઝ અ મોરલ સેન્ટિમેન્ટઃ ઈમોશન ગાઈડેડ કોઓપરેશન ઈન ઈકોનોમિક એક્સચેન્જ (નૈતિક લાગણી તરીકે કૃતજ્ઞતાઃ આર્થિક વિનિમયમાં ભાવનાથી દોરિત સહકાર)." સાયકાર્ટીકલ્સ (PsycARTICLES). એપ્રિલ. 2010. વેબ. 9 એપ્રિલ. 2010. <http://csaweb116v.csa.com.proxy.library.vanderbilt.edu/ids70/view_rec{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} rd.php?id=2&amp;recnum=2&amp;log=from_res&amp;SID=lvn78o4qht7j6g7k7o2l05 nv1&amp;mark_id=search%3A2%3A0%2C0%2C10></ref><ref>5.ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને માઈકલ ઈ. મૅકકુલોફ. "કૃતજ્ઞતા અને આભારવશતાના સંશોધન પ્રોજેક્ટની મુખ્ય વિગતો." વેબ. http://psychology.ucdavis.edu/labs/emmons/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811213042/http://psychology.ucdavis.edu/labs/emmons/ |date=2010-08-11 }}</ref> ===કૃતજ્ઞતા વધારવા માટેના હસ્તક્ષેપ=== લોકોની સુખાકારી સુનિશ્ચિત કરવામાં કૃતજ્ઞતા અત્યંત નિર્ણાયક નીવડે છે એ જોતાં, કૃતજ્ઞતા વધારવા માટેના વિવિધ મનોવૈજ્ઞાનિક હસ્તક્ષેપો વિકસાવવામાં આવ્યા છે.<ref name="WoodPsychologist"></ref><ref>ઈમોન્સ, આર. એ. અને મૅકકુલોફ, એમ. ઈ. (2003). બોજા વિરુદ્ધ આશીર્વાદોની ગણતરીઃ રોજિંદા જીવનમાં કૃતજ્ઞતા અને વૈયક્તિક સુખાકારીની પ્રાયોગિક તપાસ. ''[[જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી]], 84'' , 377-389. [http://psy.miami.edu/faculty/mmccullough/Gratitude-Related%20Stuff/Emmons_McCullough_2003_JPSP.pdf (ઈલેક્ટ્રોનિક પ્રત)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318052816/http://www.psy.miami.edu/faculty/mmccullough/Gratitude-Related%20Stuff/Emmons_McCullough_2003_JPSP.pdf|date=2009-03-18}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે, વૅટકિન્સ અને સાથીઓ<ref>વૅટકિન્સ, પી. સી., વૂડવાર્ડ, કે., સ્ટોન, ટી., અને કોલ્ટ્સ, આર. એલ. (2003). કૃતજ્ઞતા અને આનંદઃ કૃતજ્ઞતાના એક માપદંડનો વિકાસ અને વ્યક્તિગત સુખાકારી સાથે તેનો સંબંધ. ''સોશિયલ બિહેવિયર એન્ડ પર્સનાલિટી, 31'' , 431-452.</ref>એ અનેક વિવિધ કૃતજ્ઞતા કવાયતો અંગે સહભાગીઓનું પરીક્ષણ કર્યું હતું, જેમ કે તેઓ જેમની પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા અનુભવતા હોય તેવી કોઈ જીવિત વ્યક્તિ વિશે વિચારવું, તેઓ જેમના માટે કૃતજ્ઞ હોય તેવા કોઈકને પત્ર લખવો, અને તેઓ જેમના માટે કૃતજ્ઞ હોય તેવા કોઈકને પત્ર લખીને તેને પહોંચાડવો. નિયંત્રિત સ્થિતિમાં સહભાગીઓને તેમના બેઠકખંડને વર્ણવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. જે સહભાગીઓએ કૃતજ્ઞતા કવાયતમાં ભાગ લીધો હતો, તેમણે કવાયત પછી તરત હકારાત્મક ભાવનાના પોતાના અનુભવમાં વધારો થયો હોવાનું દર્શાવ્યું, અને ખાસ કરીને જે સહભાગીઓને પોતે જેમના તરફ કૃતજ્ઞતા ધરાવતા હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિ વિશે વિચારવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું તેમનામાં આ હકારાત્મક ભાવનાની અસર સૌથી બળવત્તર હતી. આરંભથી જ જે સહભાગીઓ કૃતજ્ઞ વ્યક્તિત્વો ધરાવતા હતા તેમણે આ કૃતજ્ઞતા કવાયતોથી સૌથી વઘુ ફાયદો મેળવ્યાનું દર્શાવ્યું હતું. ==તારણો== સિસરો અનુસાર, "કૃતજ્ઞતા એ માત્ર એક મહાનતમ સદ્ગુણ જ નથી પણ બીજા તમામ સદ્ગુણોની જનની છે." અનેકવિધ અભ્યાસોએ કૃતજ્ઞતા અને માત્ર જે-તે વ્યક્તિ પૂરતી જ નહીં પણ તેમાં સામેલ તમામ વ્યક્તિઓની વધતી સુખાકારી વચ્ચેના સહસંબંધને દર્શાવ્યો છે.<ref>10.મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ત્સંગ, જે. અને ઈમોન્સ, આર. એ. (2004). ભાવવિશ્વની મધ્યે કૃતજ્ઞતાઃ વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ અને દૈનિક ભાવનાત્મક અનુભવ સાથે કૃતજ્ઞતાસભર મૂડનાં જોડાણો. જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 86, 295-309.</ref><ref>7. દેસ્ટેનો, ડેવિડ, અને મોનિકા બાર્ટલેટ. "ગ્રેટિટયૂડ એઝ અ મોરલ સેન્ટિમેન્ટઃ ઈમોશન ગાઈડેડ કોઓપરેશન ઈન ઈકોનોમિક એક્સચેન્જ (નૈતિક લાગણી તરીકે કૃતજ્ઞતાઃ આર્થિક વિનિમયમાં ભાવનાથી દોરિત સહકાર)." સાયકાર્ટીકલ્સ (PsycARTICLES). એપ્રિલ.2010. વેબ. 9 એપ્રિલ 2010. <http://csaweb116v.csa.com.proxy.library.vanderbilt.edu/ids70/view_rec{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} rd.php?id=2&amp;recnum=2&amp;log=from_res&amp;SID=lvn78o4qht7j6g7k7o2l05 nv1&amp;mark_id=search%3A2%3A0%2C0%2C10></ref> હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાન ચળવળે આ અભ્યાસોનું સ્વાગત કર્યું છે અને એકંદર સુખાકારી વધારવાના પ્રયાસરૂપે, ચળવળમાં કૃતજ્ઞતા વધારવા માટેની કવાયતોને સમાવિષ્ટ કરવાના પ્રયત્નો શરૂ કર્યા છે. જો કે ભૂતકાળમાં મનોવિજ્ઞાને કૃતજ્ઞતાની ઘણી ઉપેક્ષા કરી હતી, પણ તાજેતરનાં વર્ષોમાં કૃતજ્ઞતા અને તેની હકારાત્મક અસરો અંગેના અભ્યાસમાં ઘણી પ્રગતિ થઈ છે. {{Commons|Category:Gratitude}} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} {{Emotion-footer}} [[Category:હકારાત્મક માનસિક અભિગમ]] [[Category:ભાવનાઓ/લાગણીઓ]] [[Category:હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાન]] oh1lo6loxlgdtdnj5tgpympni7zsmqz 904460 904455 2026-08-21T14:42:00Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/Yatakshi|Yatakshi]] ([[User talk:Yatakshi|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:JainyPShah|JainyPShah]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 891863 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Gratitude (disambiguation)}} {{Redirect|Thank|the protein symbol THANK|THANK|expressing thanks on Wikipedia|Wikipedia:THANK}} '''કૃતજ્ઞતા''' , '''આભારવશતા''' , અથવા '''પ્રશંસા''' એ વ્યક્તિએ જે લાભ મેળવ્યા છે અથવા મેળવવાની છે તેના માટેની સ્વીકારદર્શક એવી હકારાત્મક [[ભાવના]] અથવા અભિગમ છે. કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીના સંશોધક ડેવિસ, રોબર્ટ ડેવિસ અનુસાર, કૃતજ્ઞતા ધરવા માટે ત્રણ બાબતો આવશ્યક છેઃ એક કૃતજ્ઞ વ્યક્તિએ એ રીતે વ્યવહાર કરવો જરૂરી છે જે 1) તેના માટે ખર્ચાળ/ અઘરો હોય, 2) મેળવનાર માટે મૂલ્યવાન હોય, અને 3) ઈરાદાપૂર્વક બદલામાં આપવામાં આવ્યો હોય.<ref name="Psychology. Oxford 2002">6સ્નીડેર, સી. આર., અને શાન જે. લોપેઝ. હેન્ડબુક ઓફ પોઝિટિવ સાયકોલૉજી. ઓક્સફર્ડ (ઈંગ્લૅન્ડ) ઓક્સફર્ડ યુપી (ઉપ), 2002. પ્રિન્ટ.</ref> ગ્રેટિટ્યૂડ (કૃતજ્ઞતા) શબ્દની વ્યુત્પત્તિ લેટિન શબ્દ ગ્રેટિયા પરથી થઈ છે, જે ગ્રેસ (કૃપા), ગ્રેટફુલનેસ (આભારવશતા), અને ગ્રેશિયસનેસ (કૃપાળુતા) સાથે સંકળાયેલો છે.<ref name="McCullough, M.E. 2002">9. મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ઈમોન્સ, આર. એ. અને ત્સંગ, જે. (2002). કૃતજ્ઞ સ્વભાવઃ એક વૈચારિક અને આનુભાવિક માહિતી. જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 83, 112-127</ref> આ લેટિન મૂળ "દયાળુપણું, ઉદારતા, અને ભેટ આપવાનું અને મેળવવાનું સૌંદર્ય"ના ખ્યાલો તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરે છે<ref name="Psychology. Oxford 2002"></ref> ઐતિહાસિક રીતે, કૃતજ્ઞતાનો અનુભવ એ અનેક વિશ્વ [[ધર્મો]]નું કેન્દ્ર રહ્યો છે,<ref>ઈમોન્સ, આર. એ. અને ક્રુમ્પ્લર, સી. એ. (2000). એક માનવીય તાકાત તરીકે કૃતજ્ઞતાઃ પુરાવાઓની ચકાસણી. ''જર્નલ ઓફ સોશિયલ અને ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી, 19'' , 56-69</ref> અને [[એડમ સ્મિથ]] જેવા નૈતિક ફિલસૂફોએ તેના પર વિસ્તૃત વિચાર કર્યો છે.<ref>સ્મિથ, એ. (1790/1976). ''ધ થિયરી ઓફ મોરલ સેન્ટિમેન્ટ્સ'' (6ઠ્ઠી આવૃત્તિ). ઈન્ડિયાનાપોલિસ, આઈએન (IN): લિબર્ટી ક્લાસિસ. (મૂળ પુસ્તક 1790માં પ્રકાશિત).</ref> અલબત્ત, મનોવિજ્ઞાનમાં કૃતજ્ઞતા પરનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ હજી 2000ના વર્ષથી શરૂ થયો છે, આમ બનવાનું સંભવતઃ કારણ એ પરંપરાગત રીતે મનોવિજ્ઞાન હંમેશાં હકારાત્મક ભાવનાઓ કરતાં હતાશાને સમજવા પર જ વધુ કેન્દ્રિત રહ્યું હતું તે હોઈ શકે. જો કે, [[હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાન]] અભિયાનના પગલે,<ref>લિનલી, પી. એ., જોસેફ, એસ., હૅરિંગ્ટન, એસ. અને વૂડ, એ. એમ. (2006). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/positive%20psychology,%20past%20present%20and%20possible%20future.pdf હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાનઃ ભૂતકાળ, વર્તમાન અને (સંભવિત) ભવિષ્ય.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010026/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/positive%20psychology,%20past%20present%20and%20possible%20future.pdf |date=2016-03-05 }}''ધ જર્નલ ઓફ પોઝિટિવ સાયકોલૉજી, 1'' , 3-16.</ref> કૃતજ્ઞતા મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનની મુખ્યધારાના કેન્દ્રબિંદું સમાન બની ગઈ છે.<ref name="WoodPsychologist">વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., અને લિનલી, પી. એ. (2007). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20psychologist.pdf કૃતજ્ઞતાઃ તમામ સદ્ગુણોની જનની.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150731031243/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20psychologist.pdf |date=2015-07-31 }} ''ધ સાયકોલૉજિસ્ટ, 20'' , 18-21</ref> મનોવિજ્ઞાનમાં, કૃતજ્ઞતા પરનો અભ્યાસ કૃતજ્ઞતાની ભાવનાનો અલ્પકાલીન અનુભવ (જે-તે તબક્કા પૂરતી સીમિત કૃતજ્ઞતા), લોકો કેટલી વખતે, કેટલા અંતરાલે કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે તે અંગેના વૈયક્તિક તફાવતો ([[વિશિષ્ટ]] કૃતજ્ઞતા), અને આ બંને પાસાં વચ્ચેનો સંબંધ સમજવા પર કેન્દ્રિત છે.<ref name="WoodEmotion">વૂડ, એ. એમ., માલ્ટબી, જે., સ્ટીવાર્ટ, એન., લિનલી, પી. એ., અને જોસેફ, એસ. (2008). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/state%20and%20trait%20gratitude.pdf કૃતજ્ઞતાનું સામાજિક-જ્ઞાનાત્મક મૉડેલ અને અવસ્થાનાં સ્તરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717135328/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/state%20and%20trait%20gratitude.pdf |date=2011-07-17 }}.''ઈમોશન, 8'' , 281-290.</ref><ref>મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ત્સંગ, જે. અને ઈમોન્સ, આર. એ. (2004). ભાવવિશ્વમાં કૃતજ્ઞતાઃ વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ અને દૈનિક ભાવનાત્મક અનુભન સાથે કૃતજ્ઞતાસભર મૂડનાં જોડાણો. ''[[જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી]], 86'' ,295-309. [http://www.psy.miami.edu/faculty/mmccullough/gratitude/Emmons_McCullough_2003_JPSP.pdf (ઈલેક્ટ્રોનિક પ્રત)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928220410/http://www.psy.miami.edu/faculty/mmccullough/gratitude/Emmons_McCullough_2003_JPSP.pdf|date=2011-09-28}}</ref> {{wikiquote|gratitude}} {{Wiktionary|gratitude}} == એક ભાવના તરીકે કૃતજ્ઞતા == કૃતજ્ઞતા એ એક એવી ભાવના છે જે લોકોમાં મદદ મેળવ્યા પછી, તેઓ પરિસ્થિતિનું અર્થઘટન કઈ રીતે કરે છે, તેના આધારે ઊભી થતી હોય છે. ખાસ કરીને કૃતજ્ઞતાનો અનુભવ ત્યારે થાય છે જ્યારે લોકોને એમ લાગે કે તેમને મળેલી મદદ એ (અ) તેમના માટે મૂલ્યવાન/અગત્યની છે, (બ) તેમને મદદ કરનાર માટે મોંઘી/મહત્ત્વની છે, અને (ક) મદદ કરનારે હિતકારી કે સદ્ભાવી ઈરાદાથી મદદ કરી છે (કોઈ છૂપા ઈરાદાઓથી નહીં).<ref name="WoodEmotion"></ref><ref>લૅન, જે., અને એન્ડરસન, એન. એચ. (1976). નૈતિક મૂલ્યાંકનમાં ઈરાદા અને પરિણામનું સંકલન. ''મેમરી એન્ડ કોગ્નિશન, 4'' , 1-5.</ref> જ્યારે તેમને મદદ આપવામાં આવી હતી તેવી જ કોઈ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવાનો આવે, ત્યારે જુદા જુદા લોકો પરિસ્થિતિને મૂલ્ય, કિંમત, અને હિતકારી/સદ્ભાવનાપૂર્ણ ઈરાદાઓની સાપેક્ષે તદ્દન ભિન્ન રીતે જુએ છે, અને આ બાબત શા માટે લોકો તેમને મળેલી મદદ પછી જુદા જુદા સ્તરની કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે તેનો ખુલાસો આપે છે).<ref name="WoodEmotion"></ref><ref>ટેસર, એ., ગેટવૂડ, આર., અને ડ્રાઈવર, એમ. (1968). કેટલાક કૃતજ્ઞતા નિર્ધારકો. ''જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 9'' , 233-236.</ref> જે લોકો જીવનમાં સામાન્ય રીતે વધુ કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે તે સ્વભાવગત રીતે મદદને વધુ કીમતી, વધુ હિતકારક, અને વધુ હિતકારી/સદ્ભાવપૂર્વક અપાયેલી માનતા હોય છે; અને આ સ્વભાવગત પૂર્વગ્રહ શા માટે કેટલાક લોકો અન્યો કરતાં વધુ કૃતજ્ઞતા અનુભવતા હોય છે તેનું સ્પષ્ટીકરણ આપે છે.<ref name="WoodEmotion"></ref> ===કૃતજ્ઞતા અને ઉપકારવશતા=== કૃતજ્ઞતા અને ઉપકારવશતા એક જ નથી. ભલે બંને ભાવનાઓ મદદ મળ્યા પછી ઊભી થતી હોય, ઉપકારવશતા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે વ્યક્તિને એમ લાગતું હોય કે તેઓ ઉપકાર તળે દબાયેલા છે અને તેમણે એ મદદનો બદલો વાળવા માટે, વળતરરૂપે કશુંક કરવાનું છે.<ref>ગ્રીનબર્ગ, એમ. એસ. (1980). ''ધ થિયરી ઓફ ઈન્ડેબ્ટ્ડનેસ'' . કે. જે. ગેર્ગન, એમ. એસ. ગ્રીનબર્ગ અને આર. એચ. વિલ્સ (સંપાદકો) કૃત, સોશિયલ એક્સચેન્જઃ એડવાન્સિસ ઈન થિયરી એન્ડ રિસર્ચઃ ન્યૂ યોર્કઃ પ્લેનુમમાં.</ref> બંને ભાવનાઓ જુદી જુદી ક્રિયાઓ તરફ દોરે છે; ઉપકારવશતા વ્યક્તિને તેને જેની મદદ મળી હોય તે વ્યક્તિનો ભેટો ટાળવા માટે પ્રેરે છે, જ્યારે કૃતજ્ઞતા વ્યક્તિને તેમને મદદ કરનારને વારંવાર મળવા માટે અને તેમની સાથેના સંબંધોને દૃઢ કરવા માટે પ્રેરે છે.<ref>વૅટકિન્સ, પી. સી., શીર, જે., ઓવનીસેક, એમ., અને કોલ્ટ્સ, આસ. (2006). કૃતજ્ઞતાનો ભારઃ કૃતજ્ઞતા અને ઉપકારવશતાને અલગ પાડવી. ''કોગ્નિશન એન્ડ ઈમોશન, 20'' , 217-241.</ref><ref>ત્સંગ, જે. એ. (2006). કૃતજ્ઞતા અને ઋણભાર પર મદદરૂપ હેતુઓની અસરો. ''મોટિવેશન એન્ડ ઈમોશન, 30'' , 199-205.</ref> ===વર્તણૂક કે વ્યવહારના અભિપ્રેરક તરીકે કૃતજ્ઞતા=== દાતાઓમાં ભવિષ્યની સમાજતરફી વર્તણૂક દૃઢ કરવા માટે પણ કૃતજ્ઞતા મદદરૂપ થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક પ્રયોગમાં જાણવા મળ્યું હતું કે પોતાના ગ્રાહકોને બોલાવીને આભાર માનનાર એક ઘરેણાંની દુકાનમાં તે પછી ખરીદીમાં 70%નો વધારો જોવા મળ્યો. તેની સરખામણીમાં, જે ગ્રાહકોનો આભાર માનવામાં આવ્યો અને તેમને વેચાણ અંગેની માહિતી આપવામાં આવી, ત્યાં ખરીદીમાં માત્ર 30%નો વધારો જોવા મળ્યો, અને જ્યાં ગ્રાહકોને બોલવાયા જ નહીં ત્યાં બિલકુલ વધારો જોવા મળ્યો નહીં.<ref>કૅરી, જે. આર., ક્લિક્વી, એસ. એચ., લેઈગ્ટન, બી. એ., અને મિલ્ટન, એફ. (1976). ગ્રાહકોના હકારાત્મક દૃઢીકરણનું એક પરીક્ષણ. ''જર્નલ ઓફ માર્કેટિંગ, 40'' , 98-100.</ref> બીજા એક અભ્યાસમાં, એક રેસ્ટોરન્ટના નિયમિત ગ્રાહકોને જ્યારે તેમના આવ્યાની નોંધ સાથે "થેન્ક યૂ" સેવકો લખીને આપતાં ત્યારે તેમને મોટી બક્ષિસ મળતી.<ref>રિંડ, બી., અને બોર્ડિયા, પી. (1995). સેવકના "થેન્ક યૂ"ની અસર અને રેસ્ટોરન્ટ બક્ષિસનું વૈયક્તિકરણ. ''જર્નલ ઓફ અપ્લાઈડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 25'' , 745-751.</ref> == કૃતજ્ઞતાના મુખ્ય સૈદ્ધાન્તિક અભિગમો == તાજેતરમાં આધ્યાત્મિકતા અને કૃતજ્ઞતા વચ્ચેની કડી અભ્યાસ માટેનો લોકપ્રિય વિષય બની ગઈ છે. આ બંને લાક્ષણિકતાઓ ચોક્કસ જ એકબીજા પર અવલંબિત નથી, પણ અભ્યાસો એવું દર્શાવે છે કે આધ્યાત્મિકતા એક વ્યક્તિની કૃતજ્ઞતા અનુભવવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવા સક્ષમ છે અને તેથી, જે લોકો ધાર્મિક સેવાઓમાં નિયમિતપણે હાજરી આપે છે અથવા તો ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય હોય છે, તેઓ તેમનાં જીવનનાં તમામ ક્ષેત્રોમાં વધુ કૃતજ્ઞતાનો ભાવ ધરાવતા હોય તેવી શક્યતા છે.<ref name="McCullough, M.E. 2002"></ref><ref>5. ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને માઈકલ ઈ. મૅકકુલોફ. "હાઈલાઈટ્સ ફ્રોમ ધ રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ ઓફ ગ્રેટિટ્યૂડ એન્ડ થેન્કફુલનેસ." વેબ. http://psychology.ucdavis.edu/labs/emmons/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811213042/http://psychology.ucdavis.edu/labs/emmons/ |date=2010-08-11 }}</ref> ક્રિશ્ચિયન, બૌદ્ધ, મુસ્લિમ, યહૂદી, અને હિંદુ પરંપરાઓમાં કૃતજ્ઞતાને. એક બહુમૂલ્ય માનવ વલણ તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref>3. ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને ચાર્લી એ. ક્રુમ્પ્લર. "ગ્રેટિટયૂડ એસ એ હ્યુમન સ્ટ્રેન્થઃ અપ્રેઈઝિંગ ધ એવિડન્સ." જર્નલ ઓફ સોશિયલ એન્ડ ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી 19.1 (2000): 56-69. પ્રિન્ટ. </ref> કૃતજ્ઞતા સાથે ઈશ્વરની પૂજા કરવાની બાબત આવા ધર્મોમાં સામાન્ય છે અને તેથી, કૃતજ્ઞતાની વિભાવના ધાર્મિક લખાણો, ઉપદેશો અને પરંપરાઓમાં વ્યાપ્ત જોવા મળે છે. આ જ કારણે, ધર્મો જે સૌથી સામાન્ય બાબતોમાંથી એકને પોતાના અનુયાયીઓમાં જગાડવા અને જાળવી રાખવા ઇચ્છે છે તે કૃતજ્ઞતા છે અને તેને સર્વસામાન્ય ધાર્મિક લાગણી તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref name="ReferenceA">1.ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને ટેરેસા ટી. ક્નીઝેલ. "ગિવિંગ ગ્રેટિટયૂડઃ સ્પિરિચ્યુઅલ એન્ડ રિલિજિયસ કોરિલેટ્સ ઓફ ગ્રેટિટયૂડ." જર્નલ ઓફ સાયકોલૉજી એન્ડ ક્રિશ્ચિયાનિટી 24.2 (2005): 140-48. પ્રિન્ટ.</ref> ===કૃતજ્ઞતા અંગેની હિબ્રાઈક સંકલ્પનાઓ=== યહૂદી ધર્મમાં, કૃતજ્ઞતા એ ઉપાસનાનું અનિવાર્ય અંગ છે અને એક પૂજારીના જીવનના દરેક પાસાનો હિસ્સો છે. હિબ્રૂ વિશ્વદૃષ્ટિ અનુસાર, તમામ બાબતો ઈશ્વરમાંથી આવે છે અને તેથી, યહૂદી ધર્મના અનુયાયીઓ માટે કૃતજ્ઞતા એ અત્યંત અગત્યની છે. હિબ્રૂ ધર્મગ્રંથો કૃતજ્ઞતાની વિભાવનાથી છલોછલ છે. તેમનાં પ્રાર્થનાસ્તોત્રોમાંનાં બે ઉદાહરણો – "ઓ સ્વામી, મારા પ્રભુ, હું હરહંમેશ તારો આભાર માનતો રહીશ," અને "હું મારા પૂરા હૃદયથી ઈશ્વરનો આભાર માનીશ" (Ps. 30:12; Ps. 9:1). શેમાથી શરૂ થતી યહૂદી પ્રાર્થનાઓમાં પણ મોટા ભાગે કૃતજ્ઞતાને સામેલ કરવામાં આવે છે, જેમાં ઉપાસક કૃતજ્ઞતાવશ થઈને કહે છે, "તમારે તમારા પૂરા હૃદયથી, તમારા પૂરા આત્માથી, અને તમારી પૂરી શક્તિથી, શાશ્વતને, તમારા ઈશ્વરને પ્રેમ કરવો જોઈએ" (Deut. 6:5). સમાપન પ્રાર્થના, એલેનુ, પણ યહૂદી લોકોને અમુક ચોક્કસ ભાગ્ય આપવા માટે પ્રભુનો આભાર માનીને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે. આ પ્રાર્થનાઓ ઉપરાંત, શ્રદ્ધાળુઓ સમગ્ર દિવસ દરમ્યાન બૅરેકહોટ્સ કહેવાતાં સો કરતાં વધુ આશીર્વચનોનો પાઠ કરતાં હોય છે.<ref name="ReferenceB">3. ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને ચાર્લી એ. ક્રુમ્પ્લર. "ગ્રેટિટયૂડ એસ એ હ્યુમન સ્ટ્રેન્થઃ અપ્રેઈઝિંગ ધ એવિડન્સ." જર્નલ ઓફ સોશિયલ એન્ડ ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી 19.1 (2000): 56-69. પ્રિન્ટ.</ref> ===કૃતજ્ઞતા અંગેની ખ્રિસ્તી સંકલ્પનાઓ=== કૃતજ્ઞતા ખ્રિસ્તીના જીવનને ઢાળીને આકાર આપતી હોવાનું કહેવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તી સુધારક, માર્ટિન લૂથરે, કૃતજ્ઞતાને "ખ્રિસ્તીના મૂળ અભિગમ" તરીકે વર્ણવી હતી અને તેને આજે પણ "સુવાર્તાના હાર્દ સમી" ગણવામાં આવે છે.<ref name="ReferenceA"></ref> એક વ્યક્તિગત ઈશ્વરે તેમનું સર્જન કર્યું છે એમ દરેક ખ્રિસ્તી માનતા હોવાથી, તેમના સર્જનહારની પ્રશંસા કરવા અને તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માટે ખ્રિસ્તીઓને ખૂબ પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તી કૃતજ્ઞતામાં, પ્રભુને તમામ સારી બાબતોને આપનારા નિઃસ્વાર્થી દાતા તરીકે જોવામાં આવે છે અને તેથી ખ્રિસ્તીઓમાં ઉપકારવશતાનો ભારે ભાવ જોવા મળે છે જે ખ્રિસ્તીઓ વચ્ચે જોડાણનું એક સામાન્ય કારણ બને છે, અને એક અનુયાયીના જીવનનાં તમામ પાસાંઓને આકાર આપે છે. ખ્રિસ્તી ધર્મમાં કૃતજ્ઞતા એ પ્રભુની ઉદારતા પ્રત્યેનો સ્વીકારદર્શક ભાવ છે જે ખ્રિસ્તીઓને તેમના પોતાના વિચારો અને વ્યવહારને એવા આદર્શ અનુસાર ગોઠવવા માટે પ્રેરણા આપે છે.<ref>3.ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને ચાર્લી એ. ક્રુમ્પ્લર. "ગ્રેટિટયૂડ એસ એ હ્યુમન સ્ટ્રેન્થઃ અપ્રેઈઝિંગ ધ એવિડન્સ." જર્નલ ઓફ સોશિયલ એન્ડ ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી 19.1 (2000): 56-69. પ્રિન્ટ. </ref> માત્ર એક ભાવુક લાગણીને બદલે, ખ્રિસ્તી કૃતજ્ઞતાને માત્ર ભાવનાઓ અને વિચારોને જ નહીં પણ વ્યવહાર અને કાર્યોને પણ આકાર આપનાર ગુણ તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref name="ReferenceA"></ref> 17મી સદીના ધર્મપુનરુદ્ધારક ઉપદેશક અને ધર્મશાસ્ત્રી, જ્હોનાથન એડવર્ડ અનુસાર, તેમની અ ટ્રીટાઈઝ કનસર્નિંગ રિલિજિયસ અફેક્શન્સમાં, ઈશ્વર પ્રત્યેના પ્રેમ, કૃતજ્ઞતા અને આભારવશતાને સાચા ધર્મની નિશાનીઓમાંની ગણાવી છે. આ અર્થઘટનના કારણે, ધાર્મિક આધ્યાત્મિકતાના આધુનિક માપદંડોમાં પ્રભુ પ્રત્યેની આભારવશતા અને કૃતજ્ઞતાના મૂલ્યાંકનનો સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. ઓલપોર્ટે (1950) સૂચવ્યું હતું કે પુખ્ત ધાર્મિક હેતુઓ કૃતજ્ઞતાની પ્રગલ્ભ ભાવનાઓમાંથી જન્મે છે અને એડવર્ડ્સ(1746/1959)નો દાવો હતો કે પોતાના જીવનમાં પ્રભુની હાજરી શોધવાના સૌથી ચોક્કસ રસ્તાઓમાંનો એક તે કૃતજ્ઞતાની લાગણી છે. સેમ્યુઅલ્સ અને લેસ્ટરે (1985)માં કરેલા એક અભ્યાસમાં એવું તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે કૅથલિક નન અને પાદરીઓના એક નાના જૂથના નમૂનામાં, કુલ જુદી જુદી 50 ભાવનાઓમાંથી, તેમણે પ્રભુ પ્રત્યે સૌથી વધુ અનુભવેલી લાગણીઓમાં પ્રેમ અને કૃતજ્ઞતા મોખરે હતા<ref name="ReferenceB"></ref> ===કૃતજ્ઞતા અંગેની ઈસ્લામિક સંકલ્પનાઓ=== પવિત્ર ઈસ્લામિક ગ્રંથ, [[કુરાન]], કૃતજ્ઞતાના વિચારોથી ભરેલો છે. [[યહૂદી ધર્મ]] અને ખ્રિસ્તી ધર્મની પરંપરાઓની જેમ, ઈસ્લામ પણ તેના અનુયાયીઓને દરેક સંજોગોમાં ઈશ્વર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા ધરવા અને તેનો આભાર માનવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. જે લોકો કૃતજ્ઞ રહે છે તેમને તેનો સારો બદલો મળે છે એ વિચાર પર ઈસ્લામિક બોધ ભાર મૂકે છે. એક પરંપરાગત ઈસ્લામિક ઉક્તિ કહે છે, "સ્વર્ગ માટે જેમને સૌથી પહેલાં પસંદ કરવામાં આવશે તે એ હશે જેમણે હર સંજોગોમાં ઈશ્વરની સ્તુતિ કરી હશે"<ref>2.વૂડ, એલેક્સ, સ્ટીફન જોસેફ, અને એલેક્સ લિનલી. "ગ્રેટિટયૂડ – પેરેન્ટ ઓફ ઓલ વર્ચ્યુઝ." ધ સાયકોલૉજિસ્ટ 20.1 (2007): 18-21. પ્રિન્ટ. </ref> કુરાનમાં સુરા 14માં એ પણ લખવામાં આવ્યું છે કે જે લોકો કૃતજ્ઞ રહે છે તેમને ઈશ્વર વધુ આપે છે. મહમ્મદ પયંગબરે પણ કહ્યું હતું, "તમને જે સમૃદ્ધિ મળી છે તે માટે કૃતજ્ઞતા ધરાવવી એ તે સમૃદ્ધિ ચાલુ રહે તે માટેનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે." ઈસ્લામિક આસ્થાએ અનિવાર્ય ગણાવેલી અનેક પ્રથાઓ પણ કૃતજ્ઞતાને પ્રોત્સાહિત કરે છે. ઈસ્લામનો આધારસ્તંભ દરરોજ નમાઝ પઢવા(પ્રાર્થના કરવા)નું કહે છે જે તેના આસ્તિકોને દિવસમાં પાંચ વખત ઈશ્વરની નમાઝ પઢીને તેના સારાપણા માટે તેનો આભાર માનવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. રમઝાનના મહિના દરમ્યાન ઉપવાસનો આધારસ્તંભ, આસ્તિકોને કૃતજ્ઞતાની અવસ્થામાં લાવવા માટેના હેતુથી ઊભો કરવામાં આવ્યો છે<ref name="ReferenceB"></ref> == કૃતજ્ઞતામાં વૈયક્તિક ભિન્નતા == કૃતજ્ઞતા પરનું મોટા ભાગનું તાજેતરનું મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનકાર્ય કૃતજ્ઞતામાં જોવા મળતી વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ પર, અને વધુ કે ઓછા કૃતજ્ઞ હોવાનાં પરિણામો પર કેન્દ્રિત રહ્યું છે.<ref name="WoodPsychologist"></ref> કૃતજ્ઞતામાં જોવા મળતી વૈયક્તિક ભિન્નતાઓને માપવા માટે ત્રણ [[માપદંડો]] વિકસાવવામાં આવ્યાં છે, જેમાંનો દરેક કંઈક અંશે જુદી વિભાવનાઓને તપાસે છે.<ref name="WoodFactor">વૂડ, એ. એમ., માલ્ટબી, જે., સ્ટીવાર્ટ, એન., અને જોસેફ, એસ. (2008). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/Gratitude%20and%20appreciation%20factor%20analysis.pdf કૃતજ્ઞતાની વિભાવના ઘડવી અને તેની એક એકરૂપ વ્યક્તિત્વ વિશિષ્ટતા તરીકે કદર કરવી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928103806/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/Gratitude%20and%20appreciation%20factor%20analysis.pdf |date=2011-09-28 }} ''પર્સનાલિટી એન્ડ ઈન્ડીવિજ્યુઅલ ડિફરન્સિસ, 44'' , 619-630.</ref> GQ6<ref name="McCullough, M. E. 2002">મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ઈમોન્સ, આર. એ., અને ત્સંગ, જે. (2002). કૃતજ્ઞ સ્વભાવઃ વિભાવના અને આનુભાવિક માહિતી. ''જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 82'' , 112-127.</ref> લોકો કેટલા અંતરાલે કેટલી વખત અને કેટલી તીવ્રતાથી કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે તે અંગેની વૈયક્તિક ભિન્નતાઓને માપે છે. પ્રશંસાનો માપદંડ<ref>એડ્લર, એમ. જી., અને ફાગલી, એન. એસ. (2005). પ્રશંસાઃ મૂલ્ય શોધમાં વ્યક્તિગત ભિન્નતાઓ અને વ્યક્તિગત સુખાકારીના એક અનન્ય ભવિષ્યવેત્તાના તરીકે. ''જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી, 73'' , 79-114.</ref> કૃતજ્ઞતાના 8 જુદાં જુદાં પાસાંઓને માપે છેઃ લોકોની પ્રશંસા, માલમિલકત, વર્તમાન ક્ષણ, કર્મકાંડ, ભીરુતા, સામાજિક સરખામણીઓ, અસ્તિત્વની ચિંતાઓ અને વ્યવહાર, કે જે કૃતજ્ઞતા અભિવ્યક્ત કરતા હોય. GRAT<ref>વૅટકિન્સ, પી. સી., વૂડવાર્ડ, કે., સ્ટોન, ટી., અને કોલ્ટ્સ, આર. એલ. (2003). કૃતજ્ઞતા અને આનંદઃ કૃતજ્ઞતાના એક માપદંડનો વિકાસ અને વ્યક્તિગત સુખાકારી સાથે તેનો સંબંધ. ''સોશિયલ બિહેવિયર એન્ડ પર્સનાલિટી', 31'' , 431-451.</ref> અન્ય લોકો પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા, એકંદર વિશ્વ પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા, અને તમારી પાસે જે નથી તે માટે મનદુઃખના અભાવની મૂલવણી કરે છે. તાજેતરનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે આ દરેક માપદંડ ખરેખર તો જીવન પ્રત્યેના સમાન અભિગમોને જ માપે છે; આ એમ સૂચવે છે કે કૃતજ્ઞતામાં જોવા મળતી વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ આ તમામ ઘટકોને સમાવે છે.<ref name="WoodFactor"></ref> ==આનુભાવિક તારણો== ===કૃતજ્ઞતા અને સુખાકારી=== તાજેતરના સંશોધનકાર્યનો વિશાળ હિસ્સો સૂચવે છે કે જે લોકો વધુ કૃતજ્ઞ હોય છે તેઓ વધુ સુખી હોય છે. કૃતજ્ઞ લોકો વધુ ખુશ હોય છે, ઓછા હતાશ, ઓછા તણાવભર્યા, અને તેમનાં જીવન અને [[સામાજિક સંબંધો]]થી વધુ સંતુષ્ટ હોય છે<ref name="WoodSatisfaction">વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., અને માલ્ટબી, જે. (2008). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20life%20satisfaction.pdf PersonalPages.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928103827/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20life%20satisfaction.pdf |date=2011-09-28 }}[http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20life%20satisfaction.pdf Manchester.ac.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928103827/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20life%20satisfaction.pdf |date=2011-09-28 }}, કૃતજ્ઞતા જીવનના સંતોષને અજબ રીતે ભાખે છેઃ ફાઈવ ફેસેટ્સ મૉડેલનાં ક્ષેત્રો અને પાસાંઓ ઉપરાંત તેની વર્ધમાન પ્રમાણભૂતતા. ''પર્સનાલિટી એન્ડ ઈન્ડીવિજ્યુઅલ ડિફરન્સિસ, 45'' , 49-54.</ref><ref>કાશદન, ટી. બી., ઉસવેટ્ટ, જી., અને જુલિયન, ટી. (2006). વિયેતનામ યુદ્ધના યૌદ્ધાઓમાં કૃતજ્ઞતા અને સુખવાદ તથા આત્મોત્કર્ષવાદી સુખાકારી. બિહેવિયર રિસર્ચ એન્ડ થેરાપી, 44, ''177-199.'' </ref> કૃતજ્ઞ લોકો તેમના વાતાવરણ, અંગત વિકાસ, જીવનનો હેતુ અને આત્મ સ્વીકૃતિ બાબતે પણ વધુ ઊંચું નિયંત્રણ સ્તર ધરાવતા હોય છે.<ref name="WoodEudamonic">વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., અને માલ્ટબી (2009). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20psychological%20well-being.pdf ગ્રેટિટયૂડ પ્રેડિક્ટ્સ સાયકોલૉજિકલ વેલબિઈંગ અબોવ ઘ બિગ ફાઈવ ફેસેટ્સ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928103847/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20psychological%20well-being.pdf |date=2011-09-28 }} પર્સનાલિટી એન્ડ ઈન્ડીવિજ્યુઅલ ડિફરન્સિસ, 45'', 655-660.''</ref> જીવનમાં અનુભવાતી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવા માટે કૃતજ્ઞ લોકો પાસે વધુ હકારાત્મક રસ્તાઓ હોય છે, તેઓ અન્ય લોકો પાસેથી ટેકો માગે તેવી શક્યતાઓ વધુ હોય છે, તેઓ પોતાના અનુભવનું પુનઃઅર્થઘટન કરે છે અને તેમાંથી વિકસે છે, અને સમસ્યા સાથે કેવી રીતે કામ પાર પાડવું તેનું આયોજન કરવામાં વધુ સમય વ્યતીત કરે છે.<ref name="WoodCoping">વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., અને લિનલી, પી. એ. (2007).[http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20coping.pdf કોપિંગ સ્ટાઈલ એઝ એ સાયકોલૉજિકલ રિસોર્સ ઓફ ગ્રેટફુલ પિપલ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928104000/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20and%20coping.pdf |date=2011-09-28 }} જર્નલ ઓફ સોશિયલ એન્ડ ક્લિનિકલ સાયકોલૉજી, 26'', 1108–1125.''</ref> વળી કૃતજ્ઞ લોકો કશાકનો પણ સામનો કરવા માટે નકારાત્મક વ્યૂહોનો સહારો ઓછો લે છે, સમસ્યાને ટાળવાના, સમસ્યાને નકારવાના, પોતાની જાતને દોષ આપવાના, અથવા વ્યસનનું શરણ લઈને છટકવાના પ્રયાસો કરે તેવી શક્યતાઓ ઓછી હોય છે.<ref name="WoodCoping"></ref> કૃતજ્ઞ લોકો વધુ સારી ઊંઘ મેળવે છે, અને તેનું કારણ કદાચ ઊંઘવા જતા પહેલાં તેઓ ઓછું નકારાત્મક અને વધુ સકારાત્મક વિચારે છે તે હોઈ શકે છે<ref>વૂડ, એ. એમ., જોસેફ, એસ., લોયડ, જે., અને અટ્કિન્સ, એસ. (2009). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude_sleep.pdf ગ્રેટિટયૂડ ઈન્ફ્લુઅન્સિસ સ્લીપ થ્રૂ ધ મિકેનિઝમ ઓફ પ્રિ-સ્લીપ કોગ્નિશન્સ. (નિદ્રા-પૂર્વેની કોગ્નિશન વ્યવસ્થા થકી કૃતજ્ઞતા નિદ્રાને પ્રભાવિત કરે છે.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928104025/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude_sleep.pdf |date=2011-09-28 }} જર્નલ ઓફ સાયકોમોમેટિક રિસર્ચ, 66'', 43-48''</ref>. કૃતજ્ઞતાને કોઈ પણ સ્વભાવગત લાક્ષણિકતાના માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી સૌથી મજબૂત કડીઓમાંની એક ગણવામાં આવે છે. અસંખ્ય અભ્યાસો એમ સૂચવે છે કે કૃતજ્ઞ લોકો વધુ આનંદસભર હોય તથા ઓછો તણાવ અને હતાશા અનુભવતા હોય તેવી શક્યતાઓ વધુ છે.<ref>10. મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ત્સંગ, જે. અને ઈમોન્સ, આર. એ. (2004). ભાવવિશ્વની મધ્યે કૃતજ્ઞતાઃ વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ અને દૈનિક ભાવનાત્મક અનુભવ સાથે કૃતજ્ઞતાસભર મૂડનાં જોડાણો. જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 86, 295-309.</ref><ref name="ReferenceC">2. વૂડ, એલેક્સ, સ્ટીફન જોસેફ, અને એલેક્સ લિનલી. "ગ્રેટિટયૂડ- પેરેન્ટ ઓફ ઓલ વર્ચ્યુઝસ (કૃતજ્ઞતા – તમામ સદ્ગુણોની જનની)." ધ સાયકૉલોજિસ્ટ 20.1 (2007): 18-21. પ્રિન્ટ.</ref> કૃતજ્ઞતાને લગતા એક અભ્યાસમાં, સહભાગીઓના જીવનની એકંદર ગુણવત્તા સુધારવા માટે ડિઝાઈન કરવામાં આવેલી છ ઉપચારક હસ્તક્ષેપ પરિસ્થિતિઓ(સેલિગ્મૅન et. all., 2005)માંથી એક સહભાગીઓને અવ્યવસ્થિત રીતે આપવામાં આવી.<ref>11.સેલિગ્મૅન, એમ. ઈ. પી., સ્ટીન, ટી. એ., પાર્ક, એન. અને પિટરસન, સી. (2005). હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાનની પ્રગતિઃ હસ્તક્ષેપોની આનુભાવિક પ્રમાણભૂતતા. અમેરિકન સાયકોલૉજિસ્ટ, 60, 410-421.</ref> આ પરિસ્થિતિઓમાંથી, "કૃતજ્ઞતા મુલાકાતે" ટૂંકા ગાળામાં સૌથી વધુ અસર નીપજાવી હતી તેવું જોવા મળ્યું હતું, તેમાં સહભાગીઓએ તેમના જીવનમાંથી કોઈકને કૃતજ્ઞતા-પત્ર લખવાનો હતો અને પછી તેને તે પહોંચાડવાનો હતો. આ પરિસ્થિતિથી સહભાગીઓના ખુશી-આનંદના સ્કોરમાં 10 ટકાનો વધારો થયો અને હતાશાના સ્કોરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો, અને આ પરિણામો મુલાકાતના પછી એક મહિના સુધી ટક્યાં હતાં. કુલ છ પરિસ્થિતિઓમાંથી, સૌથી વધુ દીર્ઘકાલીન અસરો "કૃતજ્ઞતા જર્નલ" લખવાના પગલાંમાંથી નીપજી હતી, જેમાં સહભાગીઓને તેઓ જેના માટે કૃતજ્ઞ હોય તેવી ત્રણ બાબતો દરરોજ લખવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. આ સહભાગીઓનો પણ આનંદસભરતાનો સ્કોર વધ્યો હતો અને પ્રયોગ પછી સમયાંતરે તેમનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું તે દરેક વખતે વધતું રહેલું જોવા મળ્યું હતું. ખરેખર તો, સારવાર શરૂ થયાના લગભગ છ મહિનાઓ પછી સામાન્ય રીતે સૌથી મોટા ફાયદાઓ થતા હોય તેવું જોવા મળતું હોય છે. આ કવાયતો એટલી સફળ હતી કે ભલે સહભાગીઓને માત્ર એક અઠવાડિયા સુઘી જ જર્નલ લખવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું, પણ ઘણા સહભાગીઓએ અભ્યાસકાર્ય પૂરું થઈ ગયાના લાંબા સમય બાદ પણ જર્નલ લખવાનું ચાલુ જ રાખ્યું હતું. ઈમોન્સ અને મૅકકુલોફ (2003)<ref>9.મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ઈમોન્સ, આર. એ., અને ત્સંગ, જે. (2002). કૃતજ્ઞ સ્વભાવઃ વિભાવના અને આનુભાવિક માહિતી. જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 83, 112-127</ref> અને લ્યુબોમિર્સકી et. all (2005)એ આદરેલા અભ્યાસે પણ આવાં જ પરિણામો દર્શાવ્યાં હતાં<ref name="ReferenceC"></ref> અલબત્ત મનુષ્યની સુખાકારી માટે અનેક ભાવનાઓ અને વ્યક્તિત્વની વિશિષ્ટતાઓ અગત્યની હોય છે, પણ કૃતજ્ઞતા તે સૌમાં અનન્ય રીતે મહત્ત્વની હોઈ શકે છે તેવા પુરાવા પણ મળ્યા છે. પ્રથમ, એક સમાંતર અભ્યાસે દર્શાવ્યું હતું કે જે લોકો વધુ કૃતજ્ઞ હતા તેઓ જીવનના પરિવર્તન તબક્કાઓમાંથી વઘુ સારી રીતે બહાર આવી શક્યા હતા. વિશેષરૂપે, પરિવર્તન પહેલાં જે લોકો વધુ કૃતજ્ઞ હતા, તેઓ ત્રણ મહિના પછી ઓછા તણાવયુક્ત, ઓછા હતાશ અને અન્યો સાથેના તેમના સંબંધમાં વઘુ સંતુષ્ટ હતા.<ref>વૂડ, એ. એમ., માલ્ટબી, જે., ગિલેટ, આર., લિનલી, પી.એ., અને જોસેફ, એસ. (2008). [http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20longitudinal.pdf સામાજિક સમર્થન, તણાવ, અને હતાશાના વિકાસમાં કૃતજ્ઞતાની ભૂમિકાઃ બે સમાંતર અભ્યાસો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928104039/http://personalpages.manchester.ac.uk/staff/alex.wood/gratitude%20longitudinal.pdf |date=2011-09-28 }} ''જર્નલ ઓફ રિસર્ચ ઈન પર્સનાલિટી, 42'' , 854-871.</ref> બીજું, હાલના બે અભ્યાસોએ સૂચવ્યું હતું કે મનુષ્યની સુખાકારી સાથે કૃતજ્ઞતાનો અનન્ય સંબંધ હોઈ શકે છે, અને તે વ્યક્તિત્વની અન્ય વિશિષ્ટતાઓ સુખાકારીનાં જે પાસાંઓને સમજાવી શકતી નથી, તેનું સ્પષ્ટીકરણ આપી શકે છે. આ બંને અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું હતું કે [[બિગ ફાઈવ]] અને જેના પર સૌથી વઘુ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો તે 30 [[વ્યક્તિત્વ]] વિશિષ્ટતાઓ કરતાં, કૃતજ્ઞતા વઘુ સારી રીતે સુખાકારી માટેનું સ્પષ્ટીકરણ આપી શકે છે.<ref name="WoodSatisfaction"></ref><ref name="WoodEudamonic"></ref> ===કૃતજ્ઞતા અને પરોપકારિતા=== કૃતજ્ઞતા વ્યક્તિની પરોપકારી વૃત્તિઓમાં પણ સુધારો લાવતી હોવાનું જોવા મળ્યું હતું. ડૅવિડ દેસ્ટેનો અને મોનિકા બાર્ટલેટ (2010) દ્વારા કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં, આર્થિક પરગજુતા સાથે કૃતજ્ઞતા સંકળાયેલી હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. આ અભ્યાસમાં, એક આર્થિક રમતનો ઉપયોગ કરીને, વધેલી કૃતજ્ઞતાની સીધી અસર વધેલા નાણાકીય દાન પર પડી હોવાનું દર્શાવાયું હતું. આ પરિણામો પરથી, આ અભ્યાસ એવું દર્શાવે છે કે સામુદાયિક નફા માટે કૃતજ્ઞ લોકો પોતાનો વૈયક્તિક ફાયદો જતો કરે તેવી શક્યતાઓ વધુ હોય છે (દેસ્ટેનો અને બાર્ટલેટ, 2010). મૅકકુલોફ, ઈમોન્સ, અને ત્સંગ (2002) દ્વારા કરાયેલા એક અભ્યાસે કૃતજ્ઞતા અને તાદાત્મ્યતા, ઉદારતા અને મદદરૂપ થવાની ભાવના વચ્ચે એવા જ સમાન સંબંધો હોવાનું દર્શાવ્યું હતું.<ref>7. દેસ્ટેનો, ડેવિડ, અને મોનિકા બાર્ટલેટ. "ગ્રેટિટયૂડ એઝ અ મોરલ સેન્ટિમેન્ટઃ ઈમોશન ગાઈડેડ કોઓપરેશન ઈન ઈકોનોમિક એક્સચેન્જ (નૈતિક લાગણી તરીકે કૃતજ્ઞતાઃ આર્થિક વિનિમયમાં ભાવનાથી દોરિત સહકાર)." સાયકાર્ટીકલ્સ (PsycARTICLES). એપ્રિલ. 2010. વેબ. 9 એપ્રિલ. 2010. <http://csaweb116v.csa.com.proxy.library.vanderbilt.edu/ids70/view_rec{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} rd.php?id=2&amp;recnum=2&amp;log=from_res&amp;SID=lvn78o4qht7j6g7k7o2l05 nv1&amp;mark_id=search%3A2%3A0%2C0%2C10></ref><ref>5.ઈમોન્સ, રોબર્ટ એ., અને માઈકલ ઈ. મૅકકુલોફ. "કૃતજ્ઞતા અને આભારવશતાના સંશોધન પ્રોજેક્ટની મુખ્ય વિગતો." વેબ. http://psychology.ucdavis.edu/labs/emmons/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811213042/http://psychology.ucdavis.edu/labs/emmons/ |date=2010-08-11 }}</ref> ===કૃતજ્ઞતા વધારવા માટેના હસ્તક્ષેપ=== લોકોની સુખાકારી સુનિશ્ચિત કરવામાં કૃતજ્ઞતા અત્યંત નિર્ણાયક નીવડે છે એ જોતાં, કૃતજ્ઞતા વધારવા માટેના વિવિધ મનોવૈજ્ઞાનિક હસ્તક્ષેપો વિકસાવવામાં આવ્યા છે.<ref name="WoodPsychologist"></ref><ref>ઈમોન્સ, આર. એ. અને મૅકકુલોફ, એમ. ઈ. (2003). બોજા વિરુદ્ધ આશીર્વાદોની ગણતરીઃ રોજિંદા જીવનમાં કૃતજ્ઞતા અને વૈયક્તિક સુખાકારીની પ્રાયોગિક તપાસ. ''[[જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી]], 84'' , 377-389. [http://psy.miami.edu/faculty/mmccullough/Gratitude-Related%20Stuff/Emmons_McCullough_2003_JPSP.pdf (ઈલેક્ટ્રોનિક પ્રત)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318052816/http://www.psy.miami.edu/faculty/mmccullough/Gratitude-Related%20Stuff/Emmons_McCullough_2003_JPSP.pdf|date=2009-03-18}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે, વૅટકિન્સ અને સાથીઓ<ref>વૅટકિન્સ, પી. સી., વૂડવાર્ડ, કે., સ્ટોન, ટી., અને કોલ્ટ્સ, આર. એલ. (2003). કૃતજ્ઞતા અને આનંદઃ કૃતજ્ઞતાના એક માપદંડનો વિકાસ અને વ્યક્તિગત સુખાકારી સાથે તેનો સંબંધ. ''સોશિયલ બિહેવિયર એન્ડ પર્સનાલિટી, 31'' , 431-452.</ref>એ અનેક વિવિધ કૃતજ્ઞતા કવાયતો અંગે સહભાગીઓનું પરીક્ષણ કર્યું હતું, જેમ કે તેઓ જેમની પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા અનુભવતા હોય તેવી કોઈ જીવિત વ્યક્તિ વિશે વિચારવું, તેઓ જેમના માટે કૃતજ્ઞ હોય તેવા કોઈકને પત્ર લખવો, અને તેઓ જેમના માટે કૃતજ્ઞ હોય તેવા કોઈકને પત્ર લખીને તેને પહોંચાડવો. નિયંત્રિત સ્થિતિમાં સહભાગીઓને તેમના બેઠકખંડને વર્ણવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. જે સહભાગીઓએ કૃતજ્ઞતા કવાયતમાં ભાગ લીધો હતો, તેમણે કવાયત પછી તરત હકારાત્મક ભાવનાના પોતાના અનુભવમાં વધારો થયો હોવાનું દર્શાવ્યું, અને ખાસ કરીને જે સહભાગીઓને પોતે જેમના તરફ કૃતજ્ઞતા ધરાવતા હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિ વિશે વિચારવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું તેમનામાં આ હકારાત્મક ભાવનાની અસર સૌથી બળવત્તર હતી. આરંભથી જ જે સહભાગીઓ કૃતજ્ઞ વ્યક્તિત્વો ધરાવતા હતા તેમણે આ કૃતજ્ઞતા કવાયતોથી સૌથી વઘુ ફાયદો મેળવ્યાનું દર્શાવ્યું હતું. ==તારણો== સિસરો અનુસાર, "કૃતજ્ઞતા એ માત્ર એક મહાનતમ સદ્ગુણ જ નથી પણ બીજા તમામ સદ્ગુણોની જનની છે." અનેકવિધ અભ્યાસોએ કૃતજ્ઞતા અને માત્ર જે-તે વ્યક્તિ પૂરતી જ નહીં પણ તેમાં સામેલ તમામ વ્યક્તિઓની વધતી સુખાકારી વચ્ચેના સહસંબંધને દર્શાવ્યો છે.<ref>10.મૅકકુલોફ, એમ. ઈ., ત્સંગ, જે. અને ઈમોન્સ, આર. એ. (2004). ભાવવિશ્વની મધ્યે કૃતજ્ઞતાઃ વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ અને દૈનિક ભાવનાત્મક અનુભવ સાથે કૃતજ્ઞતાસભર મૂડનાં જોડાણો. જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશિયલ સાયકોલૉજી, 86, 295-309.</ref><ref>7. દેસ્ટેનો, ડેવિડ, અને મોનિકા બાર્ટલેટ. "ગ્રેટિટયૂડ એઝ અ મોરલ સેન્ટિમેન્ટઃ ઈમોશન ગાઈડેડ કોઓપરેશન ઈન ઈકોનોમિક એક્સચેન્જ (નૈતિક લાગણી તરીકે કૃતજ્ઞતાઃ આર્થિક વિનિમયમાં ભાવનાથી દોરિત સહકાર)." સાયકાર્ટીકલ્સ (PsycARTICLES). એપ્રિલ.2010. વેબ. 9 એપ્રિલ 2010. <http://csaweb116v.csa.com.proxy.library.vanderbilt.edu/ids70/view_rec{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} rd.php?id=2&amp;recnum=2&amp;log=from_res&amp;SID=lvn78o4qht7j6g7k7o2l05 nv1&amp;mark_id=search%3A2%3A0%2C0%2C10></ref> હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાન ચળવળે આ અભ્યાસોનું સ્વાગત કર્યું છે અને એકંદર સુખાકારી વધારવાના પ્રયાસરૂપે, ચળવળમાં કૃતજ્ઞતા વધારવા માટેની કવાયતોને સમાવિષ્ટ કરવાના પ્રયત્નો શરૂ કર્યા છે. જો કે ભૂતકાળમાં મનોવિજ્ઞાને કૃતજ્ઞતાની ઘણી ઉપેક્ષા કરી હતી, પણ તાજેતરનાં વર્ષોમાં કૃતજ્ઞતા અને તેની હકારાત્મક અસરો અંગેના અભ્યાસમાં ઘણી પ્રગતિ થઈ છે. {{Commons|Category:Gratitude}} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} {{Emotion-footer}} [[Category:હકારાત્મક માનસિક અભિગમ]] [[Category:ભાવનાઓ/લાગણીઓ]] [[Category:હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાન]] oxjpqeg9usd2qzolyql8keqto9zgqwu 0 31006 904468 904381 2026-08-22T01:41:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904468 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |url=https://archive.org/details/metamagicalthema0000hofs |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |url=https://archive.org/details/alanturinglifele0000unse |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | url = https://archive.org/details/governmentmachin0000agar | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | url = https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | url = https://archive.org/details/electricuniverse0000boda_a1q6 | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | url = https://archive.org/details/isbn_9780465029907 | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | url = https://archive.org/details/visiblehandmanag00chan | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | url = https://archive.org/details/manwhoknewtoomuc0000leav | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | url = https://archive.org/details/madmandreamsoftu0000levi_y7k7 | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | url = https://archive.org/details/ultragoestowarse0000lewi | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | url = https://archive.org/details/infoculturesmith00luba | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] k3z1xnb99mdyrtp5pk8nkw356ezt4cx 0 94607 904467 903783 2026-08-22T01:04:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904467 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |publisher=Idukki District Administration |access-date=2026-08-14 |archive-date=2025-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909225146/https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |url-status=dead }}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> == વિશેષતાઓ == [[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|thumb|180px|left|નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ]] ઇડુક્કી ડેમ ૧૬૮.૯૧ મીટર (૫૫૪.૨ ફીટ) ઊંચો છે, જે કુરાવનમાલા (૮૩૯ મીટર / ૨,૭૫૩ ફીટ) અને કુરાથીમાલા (૯૨૫ મીટર / ૩,૦૩૫ ફીટ) નામના બે પર્વતોની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.nic.in/en/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala - Idukki District}}</ref> બંધની ટોચ પરની લંબાઈ ૩૬૫.૮૫ મીટર (૧,૨૦૦.૩ ફીટ) છે. તેની પહોળાઈ ઉપરના ભાગે ૭.૬૨ મીટર (૨૫.૦ ફીટ) અને તળિયાના ભાગે ૧૯.૮૧ મીટર (૬૫.૦ ફીટ) છે. તેની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા ૧.૯૯૬ ઘન કિલોમીટર (૭૦.૫૦ TMC ફીટ) છે. બંધના નિર્માણમાં અંદાજે ૪,૬૪,૦૦૦ ઘન મીટર (૧.૬૪ કરોડ ઘન ફીટ) કોંક્રિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ ઇડુક્કી જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલું છે, જે ડેમથી આશરે ૪૩ કિમી (૨૭ માઈલ) દૂર છે. ઇડુક્કી કમાન બંધમાં એક પણ શટર (દરવાજા) નથી. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું સંચાલન અને નિયંત્રણ નજીકના ચેરુથોની ડેમમાં આવેલા શટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=lim>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://dams.kseb.in/?p=108 |website=KSEB.in |publisher=KSEB Limited Dam Safety Organisation |access-date=2026-08-14 |archive-date=2026-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521081717/https://dams.kseb.in/?p=108 |url-status=dead }}</ref>{{clear|left}} == ઉપયોગ == <mapframe text="પેરિયાર બેસિનમાં આવેલા બંધ" width="300" height="300" zoom="9" latitude="9.8696" longitude="76.8399" align="right"> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.144167,9.528611, ] }, "properties": { "title": "[[Mullaperiyar Dam]]", "description": "[[File:Mullapperiyardam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "Idukki Dam", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.966944,9.845278] }, "properties": { "title": "[[Cheruthoni Dam]]", "description": "[[File:Cheruthoni004.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.896111,9.802942] }, "properties": { "title": "[[Kulamavu Dam]]", "description": "[[File:View on Kulamavu Dam Reservoir.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 77.124,10.106] }, "properties": { "title": "[[Mattupetty Dam]]", "description": "[[File:Mattupetty Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9548034,9.962278] }, "properties": { "title": "[[Lower Periyar Dam]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9968439,9.9829676] }, "properties": { "title": "[[Kallarkutty Dam]]", "description": "[[File:Kallar kutty005.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.705833,10.221667] }, "properties": { "title": "[[Idamalayar Dam]]", "description": "[[File:Idamalayar Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.1763,10.0218] }, "properties": { "title": "[[Anayirankal Dam]]", "description": "[[File:Anayirankal dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.19,10.14] }, "properties": { "title": "[[Kundala Dam]]", "description": "[[File:Kundala Dam and Lake.JPG|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.662222,10.136389] }, "properties": { "title": "[[Bhoothathankettu]]", "description": "[[File:Bhoothathankettu Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } } ] </mapframe> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=right> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> === વીજ ઉત્પાદન === આ પ્રોજેક્ટ કેરળની સૌથી મોટી નદી પેરિયારમાં પાણીની વિશાળ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરે છે. આ માટે ૨,૦૦૦ મિલિયન ઘન મીટર (૨ અબજ ટન) ની ક્ષમતા ધરાવતું એક વિરાટ જળાશય બનાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે સંગ્રહિત કરાયેલા પાણીને પાવર ટનલ અને બે અંડરગ્રાઉન્ડ પ્રેશર શાફ્ટ ધરાવતી 'વોટર કન્ડક્ટર સિસ્ટમ' દ્વારા મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલા ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ તરફ વાળવામાં આવે છે. પાવર હાઉસની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા ૭૮૦ મેગાવોટ છે, જેમાં ૧૩૦ મેગાવોટની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતા પેલ્ટન-પ્રકારના ટર્બાઇનના ૬ યુનિટ સમાવિષ્ટ છે. ભૂગર્ભ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરતી વખતે પેરિયાર નદીનું નિયંત્રિત પાણી આશરે ૬૬૯.૨ મીટર (૨,૧૯૬ ફીટ) ની ઊંચાઈ પરથી નીચે પડે છે. અહીં ઉત્પન્ન થતી વીજળી બે સબ-સ્ટેશનોને પૂરી પાડવામાં આવે છે: કલામાસેરી માટે એક ડબલ સર્કિટ લાઇન; તમિલનાડુ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન; પલ્લોમ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન, ભવિષ્ય માટે 3 ફીડર બેઝ.<ref name=lim/> === સિંચાઈ === ટનલ અને ખુલ્લી કેનાલ દ્વારા કૂદાયથુરપુઝા નદી તરફ વહેતા ટેલ-વોટર (વીજ ઉત્પાદન પછી બાકી બચેલા પાણી) ને મુવાત્તુપુઝા વેલીમાં સિંચાઈના હેતુઓ માટે વાળવામાં આવે છે. === પ્રવાસન === અગાઉ સુરક્ષા કારણોસર ઇડ્ડક્કિ બંધમાં સર્વસામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હતો. ત્યારબાદ તેમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી અને ઓણમ તેમજ ક્રિસમસના તહેવારો દરમિયાન સામાન્ય જનતા માટે ૧૦ દિવસ માટે ડેમ ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો. પાછળથી આ સમયગાળો વધારીને એક મહિનાનો કરવામાં આવ્યો હતો. ડેમ વિસ્તારની અંદર કેમેરા અને સેલ ફોન લઈ જવાની સખત મનાઈ છે. પ્રવેશ ફી પુખ્ત વયના લોકો માટે ₹૨૫ અને બાળકો માટે ₹૫ ફી નક્કી કરવામાં આવી છે. પાંચ વ્યક્તિઓ માટે 15 મિનિટની બોટિંગ સેવા માટે ફી ૬૦૦રૂપિયા છે.<ref>{{cite news|title=Filled to its brim, Idukki dam woos tourists|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/filled-to-its-brim-idukki-dam-woos-tourists/article5147668.ece|access-date=21 September 2013|newspaper=The Hindu}}</ref> ઇડુક્કી ખીણ પ્રદેશ કોટ્ટાયમથી ૧૨૧ કિમી (૭૫ માઈલ) દૂર આવેલો છે. તે સુંદર, ઘનઘોર જંગલોથી ઘેરાયેલી ખીણો અને વાંકાચૂંકા વહેતા ઝરણાઓથી ઘેરાયેલું એક નાનું પહાડી નગર છે. ઇડુક્કી એ કેરળનું એક ખૂબ જ જાણીતું પ્રવાસન કેન્દ્ર છે. ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકાઓમાં ૭૭ ચોરસ કિમી (૪૮ ચોરસ માઈલ) ના ક્ષેત્રફળમાં ફેલાયેલું છે. આ વિસ્તાર દરિયાઈ સપાટીથી આશરે ૪૫૦–૭૪૮ મીટર (૧,૪૭૬–૨,૪૫૪ ફીટ) ની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. અહીં હાથી, ભારતીય બાઇસન (ગૌર), સાંભર હરણ, જંગલી કૂતરા (કોલસુન), જંગલી બિલાડી, વાઘ, અને જંગલી ભૂંડ જેવા પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. નાગ (કોબ્રા), વાઇપર, કરૈત જેવા ઝેરી સાપ ઉપરાંત અનેક પ્રકારના બિન-ઝેરી સાપો પણ અહીં વસે છે. જંગલી મરઘી, મેના, લાફિંગ થ્રશ, બ્લેક બુલબુલ, મોર, લક્કડખોદ, કિંગફિશર અને ગરુડ જેવા વિવિધ પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |title=Idukki Wildlife Sanctuary |url=https://www.keralatourism.org/destination/idukki-wildlife-santuary/188 |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ચેરુથોની, ઇડુક્કી અને કુલમાવુ — આ ત્રણેય ડેમો દ્વારા બનેલું ઇડુક્કી જળાશય ૩૩ કિમી (૨૧ માઈલ) સુધી વિસ્તરેલું છે. {{wide image|Idukki Reservoir Pano Calvary Mount Kerala Mar22 A7C 01220-23 Pano.jpg|800px|માઉન્ટ કાલવરી પરથી ઇડુક્કી જળાશયનું વિહંગાવલોકન}} == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} *[https://www.youtube.com/watch?v=ye1xxCcEktw ઇડુક્કી ડેમ શોર્ટ ફિલ્મ] *{{usurped|[https://web.archive.org/web/20070112200411/http://www.hinduonnet.com/2004/02/07/stories/2004020709440500.htm ઇડુક્કી ડેમ સુરક્ષિત: કડાવુર]}} *[http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html ઇડુક્કી હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ] *[http://www.timescontent.com/tss/showcase/preview-buy/129514/Feature/Idukki-Project-Hydro-Electricity-Pr.html જૂના ફોટા] * [https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250909225146/https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |date=2025-09-09 }} * [https://www.myidukki.com/idukki-dam/ ઇડુક્કી ડેમ વિશે રસપ્રદ તથ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180522041946/https://www.myidukki.com/idukki-dam/ |date=22 May 2018 }} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] 0gghfkxe8mz78k73a5acbq6c93os9u6 0 119810 904466 903480 2026-08-22T00:10:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904466 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{infobox caste | caste_name = આંજણા | caste_name_in_local = ચૌધરી, પટેલ | image = [[File:Jay arbuda.jpg|thumb|આંજણા ની કુળદેવી]] | kula_devi = અર્બુદા માતા, [[માઉન્ટ આબુ]] | country = [[ભારત]] | populated_states = [[ગુજરાત]], [[રાજસ્થાન]], [[મધ્ય પ્રદેશ]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[બિહાર]] અને [[પશ્ચિમ બંગાળ]] }} '''આંજણા પટેલ''' અથવા '''ચૌધરી પટેલ''' મુખ્યત્વે [[ગુજરાત]] અને [[રાજસ્થાન]]માં વસવાટ કરતી જ્ઞાતિ છે.<ref>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/223086659|title=Census of India, 1921.|last=Commissioner.|first=India. Census|date=[1921-1924]|publisher=Census Commissioner's Office|oclc=223086659}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Kulmi Kshatriya Patidaron Ka Itihas:Mangubhai Patel</ref> ખેતીવાડી અને પશુપાલન એમનો મુખ્ય વ્યવસાય છે. ગુજરાતમાં વસતાં તમામ આંજણાનાં કુળદેવી "મા અર્બુદા" છે જે લોકમુુુખે અંકાશદેવીનાં નામે ઓળખાય છે. ઘણાં લોકો અર્બુદા માતાને કાત્યાયની તરીકે પણ ઓળખે છે. મા કાત્યાયની નવદુર્ગાનો છઠ્ઠો અવતાર છે. આંજણાઓના કુળદેવી આબુ પર્વત પર બિરાજમાન છે. તેમનું મંદિર અધ્ધરદેવી (જમીનથી અધ્ધર મૂર્તિ હોવાથી અધ્ધરદેવી) તરીકે પણ જાણીતું છે. મા અર્બુદાએ પરશુરામના ક્રોધથી ક્ષત્રિયોને બચાવી અને નવી શાખ આપી હતી. એ ક્ષત્રિયોને હથિયાર મૂકાવી હળ (ખેતી કરવાનો એક ઓજાર) આપ્યું હતું. તે પછી વંશવેલો વધતા આંજણાઓ ભારતના રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત, બિહાર, બંગાળ અને મહારાષ્ટ્ર તરફ વિસ્તર્યા. આજે તેઓ આંજણા, આંજણા પટેલ, આંજણા કણબી અને ચૌધરી નામોથી ઓળખાય છે. એમાંના કેટલાક પોતાને ‘પટેલ’, ‘ચૌધરી’, ‘દેસાઈ’ અટકોથી ઓળખાવે છે. જ્યારે કેટલાક પોતાને મૌર્ય, હુણ, ગુર્જર, માલવ-માલવી, કાગ, જુવા, સોલંકી, ભાટીયા, લોહ, હાડિયા, જેવા કુળનામો અર્થાત અટકોથી ઓળખાવે છે. ગોરો વર્ણ અને મજબૂત બાંધો ધરાવતાં આંજણાઓનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતીનો છે. ખેતીની સાથે-સાથે પશુપાલનનો પૂરક વ્યવસાય પણ કરે છે.<ref name="masung">{{cite book|title=આપણે આંજણા|author=માંસુંગ ચૌધરી}}</ref> == કથા == એકવાર સહસ્ત્રાર્જુન ના પુત્રોએ કોઈ કારણસર જમદગ્નિઋષિના આશ્રમ માં જઈ ઋષિને કાપી ટુકડે-ટુકડા કરી મારી નાખ્યા. થોડા સમય પછી પરશુરામ યાત્રા કરીને પરત આશ્રમમાં આવ્યા ત્યારે માતા રેણુકાએ રોકકળ કરતા હતા. આશ્રમ ના અન્ય વ્યક્તિઓ ને પરશુરામે આ ઘટના વિશે પૂછતાં તેઓએ બનેલી વિગત જણાવી. આ સાંભળી પરશુરામ ના રોમે-રોમ માં ક્રોધ વ્યાપી ગયો અને હાથમાં ફરશી (કુહાડી) લઈને ક્ષત્રિયો ને વીણી–વીણીને મારી નાખ્યા તથા તેમના રાજ્યો બ્રાહ્મણોને દાન માં આપી દીધા. આવી રીતે રામ થી કૃષ્ણ સુધી પરશુરામે ૨૧ વખત પૃથ્વી નક્ષત્રિય કરી હતી. સહસ્ત્રઅર્જુનના ૧૦૦ પુત્રોમાંથી છ પુત્રો આબુમાં ‘‘માઁ અર્બુદા’’(કાત્યાયની) ના શરણે રહેવાથી તેઓ બચી ગયા પણ આ વાતની પરશુરામને જાણ થતાં તેઓ શોધતા-શોધતા અર્બુદાંચલ માં અર્બુદા ના દ્વાર સુધી આવ્યા ત્યારે માં અર્બુદાએ કહ્યુ કે ‘‘ આ છ જણ મારે શરણે આવેલ છે, જેથી તેમને જીવતદાન આપો, હવેથી તેઓ ક્ષત્રિયપણુ ત્યજી ખેતીવાડી કરશે અને પશુ, ગાય, બળદનુ ભરણ-પોષણ કરશે.’’ તેઓને ‘‘માઁ અર્બુદા’’ એ બચાવ્યા જેથી માઁ ના ચરણ(પગ) પકડી આર્શીવાદ માગી કહ્યું ‘‘હવેથી તમો અમારા કુળદેવી છો અમને માર્ગદર્શન આપો’’ ત્યારે માઁ અર્બુદાએ કહ્યુ કે તમે શોધતા જડ્યા જેથી ‘જાટ’ ખેડુત તરીકે તમારી શાખ રહેશે.(પછી થી માં અર્બુદા ના અન્ય નામ અધ્ધરદેવી અને અંજનગઢ ના રહેનારા પરથી આંજણા કહેવાયા) ત્યાર પછી ૬ માંથી બે પુત્રોએ આબુ ઉપર રહીને ખેતીવાડી શરૂ કરી. અને ચાર પુત્રો ઉત્તર પ્રદેશ તરફ ગમન કર્યું. ધીરે ધીરે એમનો વંશ વેલો વધ્યો અને તેઓ મધ્યપ્રદેશ, બિહાર અને બંગાળ તરફ ફેલાયા. == અન્ય નોંધો == જ્યારે ટોડરમલે રાજસ્થાન ઈતિહાસ લખ્યો હતો તે વખતે જાટ લોકો ખેતી કરતાં હોવાથી ખેતીકાર લખ્યુ હશે. પરંતુ તેઓ ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિય જાટ છે. જેઓ કશ્યપ ગોત્રના છે. જાટ આબુ પર માઁ અર્બુદા કુળદેવીને શરણે આવ્યા હતા. જેથી માઁ અર્બુદા(કાત્યાયની) ને તેઓ પોતાની કુળદેવી માને છે. ઈ.સ.૯૫૩માં ભીનમાલ ઉપર પરદેશીઓનુ આક્રમણ થયુ ત્યારે કેટલાક ગુર્જરો ભીનમાલ છોડીને અન્યત્ર ચાલ્યા ગયા. આમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર એમ બધી જાતિઓ હતી. આ વખતે આંજણા લગભગ ૨,૦૦૦ ગાડાઓમાં ભીનમાલથી નીકળીને ચંદ્રાવતીમાં આવીને વસ્યા હતા. ત્યાંથી કચ્છના ઘાનદાર પ્રદેશમાં અને ત્યાથી છેવટે ગુજરાતમાં આવીને વસ્યા. એમ ભાટચારણના ચોપડાઓ તથા કેટલેક અંશે ઈતિહાસના પાનાઓમાં પણ નોંધ છે. આ ઐતિહાસિક નોંધોં ઉપરથી પણ કહી શકાય કે આંજણા ગુર્જર ક્ષત્રિયોના એટલે કે (આર્ય પ્રજાના) સીધા વંશજ છે. આર્યોના ભાગ સમા આ આંજણાઓના પૂર્વજો પ્રથમ ભારતના પંજાબમાં આવ્યા અને ત્યાંથી ઉત્તર, મધ્ય અને પશ્ચિમ ભારતમાં પ્રસર્યા હોવાનું પુરવાર થયું છે. ઈ.સ. પૂર્વે. ૩૨૭/૩૨૫ માં સિકંદરના આક્રમણનો સામનો કરનાર આ લોકોનો ‘ અજીણી’ કે ‘આંજણા’ ના નામે ગ્રીક ઈતિહાસ ના વિદોએ પણ ઉલ્લેખ કરેલો છે. એટલે આ કથા નેવાનું પાણી મોભ ઉપર ચડે તેવી જણાય છે. લગભગ બધી જાતિઓ પુરાણકાળમાં પ્રથમ પંજાબ આવી છે અને ત્યાંથી ભારતમાં અન્યત્ર પ્રસરી છે. કેટલાક આંજણા આ સ્થળે વસ્યા હોય અને તેમના નામ ઉપરથી પંજાબ ના આ ગામનું નામ ‘આંજણા’ પડ્યુ હોય તે વધુ સંભવિત જણાય છે. ઐતિહાસિક રીતે જોવા જઈએ તો પાટણની ગાદી ઉપર થયેલા સોલંકી રાજા ભીમદેવની પુત્રી અંજના બાઈએ આબુ પર્વત ઉપર અંજન ગઢ વસાવ્યો હતો. એટલે ત્યાં રહેનારાઓ આંજણા કહેવાયા. જે સોલંકી ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિયો હતાં. એટલે આ મંતવ્ય પ્રમાણે પણ આંજણાઓ ક્ષત્રિય છે.<ref name="masung" /> "ગેઝેટીયર ઓફ ધી બોમ્બે પ્રેસિડન્સી ભાગ-૧૨ (ખાનદેશ)" માં આંજણા માટે નીચે પ્રમાણે લખ્યુ છે<ref>{{Cite journal|last=Campbell|first=James M.|date=1880|title=Gazetteer of the Bombay Presidency. Vol. XII. Khandesh|url=http://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/22999|language=en}}</ref>: ખાનદેશ જિલ્લામાં રેવ અને ડોર આમ બે પ્રકારના ગુર્જરો છે. તેમાં રેવ ગુર્જરો ભીનમાલ થી માળવા થઈ ખાનદેશમાં ગયા. તેમના ૩૬૦ કુળ છે અને તેઓ ગુર્જરો છે. ભીનમાલથી સ્થળાંતર કરી ફરતાં ફરતાં તેઓ ત્યાં સ્થાયી થયેલા છે. "ગેઝેટીયર" તેમની અનેક શાખાઓના નામ આપે છે. તેમાં અંજના, આંજણા, આભેય, પાટલિયા વગેરે મુખ્ય શાખાઓ છે. આ શાખાઓ પૈકી અંજના કે આંજણા નામ વાળી શાખા સ્પષ્ટપણે સૂચવેલી છે. ઈ.સ. ૬૦૦ આસ-પાસ આંજણાઓના પૂર્વજો પશ્ર્ચિમ એશિયા માંથી નીકળી ભારતના પંજાબ (હાલમાં પાકિસ્તાનમાં) માં આવ્યા હતાં અને જેલમ અને ચિનાબ નદીઓના સંગમ સ્થળ નિકટ વસવાટ કરતાં હતાં. મહાન સિકંદરના આક્રમણનો (ઈ.સ પૂર્વે-૩૨૭/૩૨૫ માં) બહાદૂરી પૂર્વક સામનો કરનાર આ લોકોને ગ્રીક ઈતિહાસવિદ્ ડાયોડોરસે ‘એજલસેઈસ’ નામથી ઓળખાવ્યા છે. જ્યારે બીજા ગ્રીક ઈતિહાસવિદ્ જસ્ટિને તેમને ‘અજેસિણે’, ‘અજીણી’, ‘હિઆસેનસને’, ‘અરજેસિણે’, ‘અસેનસોણી’ અને ‘જેસોણે’ જેવા નામોથી ઓળખાવ્યા છે. ઓરોસીયસે તેમનો ‘જેસોણે’ થી અને એરિયને ‘અરિસ્પૈ’ નામથી ઉલ્લેખ કર્યો છે. યુરોપીયન ઈતિહાસવિદ્ જે.ડબલ્યુ.એમ. કિન્ડલેએ ઉપરોક્ત ગ્રીક ઈતિહાસવિદોએ જણાવેલા આ લોકોના નામોને અર્જુનાયન સાથે સરખાવી તેઓ ‘આર્જુનાયન’ હોવાનું કહ્યુ છે. તેઓ જણાવે છે કે પાણિની એ અર્જુનાયનો નો ઉલ્લેખ કરેલ છે. તથા [[વરાહમિહિર]]ની બૃહત્સંહિતા<ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/arjuna#hinduism|title=Arjuna: 29 definitions|last=www.wisdomlib.org|date=2012-06-15|website=www.wisdomlib.org|access-date=2020-08-30}}</ref> ઉપરથી ઈતિહાસવિદ્ વિલફોર્ડે જે ભૌગોલિક સુચિ બનાવી છે તેમાં પણ આર્જુનાયનોનું નામ છે. યુરોપીયન ઈતિહાસવિદ્ એસ.એ. રોરિંગ કચ્છમાં વસવાટ કરતાં આંજણાઓને રાજપૂત જાતિના ઓળખાવી તેમનું નામ ‘અજાણી’, ‘અજાની’ જણાવે છે. જ્યારે એ.એસ.અલ્તેકર અને આર.સી. મજુમદાર જેવા ભારતીય ઈતિહાસવિદો આ લોકોને ‘અર્જુનાયનો’ કહે છે.તેમના રાજ્યના મળી આવેલા સિક્કાઓ ઉપર ‘અર્જુનાયન’ કે ‘આજુનાયન’ લખાણ મળેલ છે. સિકંદરની ભારત ઉપરની ચડાઈ વખતે સામનો કરનાર જાતિઓમાં વાયવ્ય ભારતનાં નકશામાં ‘અગલસ્સ’ (અજલસ્સોઈ) નામ જણાવેલ છે. જ્યારે સમુદ્રગુપ્ત ઈ.સ. ૩૪૦ ના સમયમાં તથા ઈ.સ. ૪૦૦ ના અરસામાં ભારતની સફરે આવેલા ચીની મુસાફર ફ્રાહ્યાનના વખતમાં પણ ‘અર્જુનાયન’ નામ મળેલ છે. અર્જુનક, અર્જુનાયન, આર્જુનાયન, આર્જુણાયન શબ્દોમાથી ‘ક’,‘યન’ પ્રત્યયો કાઢી નાખી ‘ન’,નો ‘ણ’ કરવામાં આવવાથી અર્જુણા, આર્જુણા, શબ્દો મળી આવે છે. એમાથી છેવટે અર્જુણા નો અપભ્રંશ થઈ ‘આંજણા’ શબ્દ થયો છે. આમ મધ્ય એશિયાના ‘અરજણ’, પશ્ર્ચિમ એશિયાના ‘એરઝન’, ગ્રીક ઈતિહાસવિદ્ જસ્ટિનના ‘અજીણી’ યુરોપીયન ઈતિહાસવિદ્ રોરિંગના ‘અજાણી’ કાશીકાકારના ‘અર્જુની’, ભારતીય ઈતિહાસવિદો તથા વેદો અને પુરાણોમાં ઉલ્લેખિત ‘અર્જુનાકા’, ‘અર્જુનાયન’, ‘આર્જુનાયન’ અને ‘આર્જુણાયન’ શબ્દો ઉપરથી ઉતરી આવી ‘આંજણા’ શબ્દ લાંબી મુસાફરી કરી હવે ઠરી-ઠામ થયો છે. == અન્ય કથા == ચૌધરી સમાજ ના ઇતિહાસનો કોઈ શિલાલેખ નથી. ભાટ-ચારણોના ચોપડા તથા પેઢીઓથી ચાલી આવતી વાતો તથા તેનું અનુમોદન આપતા અન્ય પુસ્તકોની માહિતીના આધારે ચૌધરી સમાજનો આ ઇતિહાસ લખેલ છે. દેવેન્દ્ર પટેલે લખેલ મહાજ્ઞાતિના સંદર્ભ ગ્રંથ પણ આ ઇતિહાસની સાબિતી આપે છે. પરશુરામ જાતે બ્રાહ્મણ હતા તથા ઋષિ હતા. મહાભારતમાં પણ પરશુરામે પિતામહ ભીષ્મ અને કર્ણને ધનુરવિદ્યા શીખવી તેનો ઉલ્લેખ છે. પરશુરામે આ પૃથ્વીને એકવીસ વાર નિક્ષત્રિય (ક્ષત્રિય વગરની) બનાવી હતી. છેલ્લે એમણે પૃથ્વી પર નજર નાખી તો સહસ્ત્રાર્જુન નામનો ક્ષત્રિય રાજા અને તેના ૧૦૦ પુત્રો જીવીત હતા. પરશુરામ ત્યાં પહોંચી ગયા અને તેના ૧૦૦ પુત્રો માંથી ૯૨ પુત્રોને પરશુરામે મારી નાખ્યા. બાકીના આઠ પુત્રો રણભુમિ છોડીને ભાગી ગયા અને આબુ પર આવેલ ‘મા અર્બુદા’ ના મંદિરના પાછળના ભાગમાં સંતાઈ ગયા. પરશુરામ ફરસી લઈ ત્યાં આવ્યા અને તેમને મારવા તૈયાર થયા. પેલા આઠે જણ ગભરાઈ ગયા અને મા અર્બુદાને પાર્થના કરી કે મા અમને બચાવ. ‘મા અર્બુદા’ પ્રગટ થયા અને પરશુરામને વિનંતી કરી કે “હે ઋષિરાજ એ અજાણ્યા છે. અને તેઓ મારે શરણે આવ્યા છે. એટલે હું તેમને મરવા નહીં દઉં.” પરશુરામ બોલ્યા કે આઠમાંથી ભવિષ્યમાં એંસી હજાર થશે અને મારી સામે યુધ્ધ કરશે તો? મા અર્બુદા એ જવાબ આપ્યો ‘હું તમને ખાત્રી આપુ છું કે આ આઠ જણ હવે હાથમાં હથિયાર નહી પકડે ધરતી માતાના રસ-કસ ચુસશે અને ધરતી પુત્રો બનીને રહેશે..’ પરશુરામનો ક્રોધ શમી ગયો. તેઓ પાછા ગયા પેલા આઠ જણ બહાર નીકળી મને હાથ જોડીને ઉભા રહ્યા અને કહ્યું ‘કે મા. આજથી તુ અમારી સાચી મા છે. હવે અમારે શું કરવું તેનો રસ્તો બતાવ.’ મા એ કહ્યું કે તમે અજાણ્યા છો. ભારતની ધરતી પર વસવાટ કરો. ધરતી માતાના રસ-કસ ચુસો. ખેતી કરો. ભવિષ્યમાં તમારી લાંબી વેલ વધશે અને તમારા ઘરમાં ઘી-દૂધ અને બાજરો ખૂટશે નહિ. લોકો તમને આંજણા તરીકે ઓળખશે. આંજણા ભારતના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં વસવાટ કર્યો. ખેતી અને પશુપાલનનો ધંધો કર્યો અને ભારતના રાજ્યોમાં તેમનો વિસ્તાર થયો. જેવા કે ઉત્તરપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, બિહાર, બંગાળ, રાજસ્થાન અને ગુજરાત-ગોરખપુર. ભારતના લગભગ નવ રાજ્યોમાં આંજણાઓ વસે છે અને બધાએ ભેગા મળી અખિલ આંજણા મહાસભાની સ્થાપના કરી. જેની મુખ્ય ઓફિસ રાજસ્થાનમાં આબુ પર રાખી છે. તેમજ દેલવાડાના દેહરાની નજીક કેળવણીની મોટી સંસ્થા ઉભી કરી છે.<ref>{{Cite web|url=http://vadgam.com/general-news/%e0%aa%9a%e0%ab%8c%e0%aa%a7%e0%aa%b0%e0%ab%80-%e0%aa%b8%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%9c%e0%aa%a8%e0%ab%8b-%e0%aa%87%e0%aa%a4%e0%aa%bf%e0%aa%b9%e0%aa%be%e0%aa%b8/|title=ચૌધરી સમાજનો ઇતિહાસ {{!}} Vadgam.com|author=N. N. Chaudhary|access-date=2020-08-29}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} hkxkqzeb4z82iua6g4g6dq3ym0ff9zm 0 154739 904476 903570 2026-08-22T08:53:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904476 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ધ ગોડફાધર | title_orig = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | author = [[મારીયો પુઝો]] | country = અમેરિકા | language = [[અંગ્રેજી]] | genre = ક્રાઇમ ફિક્શન | publisher = જી પી પુટનામ્સ સન્સ | pub_date = ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ | pages = 446 | isbn = 978-0-399-10341-4 }} '''ધ ગોડફાધર''' ({{lang-en|The Godfather}}) એ અમેરિકન લેખક મારીયો પુઝો દ્વારા લખાયેલી એક અત્યંત પ્રખ્યાત ગુનાહિત નવલકથા છે. આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ નવલકથા ન્યૂ યોર્ક સિટી અને લોંગ આઇલેન્ડમાં સક્રિય એક કાલ્પનિક માફિયા પરિવાર અને તેના વડા વિટો કોર્લિયોન, જેઓ 'ધ ગોડફાધર' તરીકે ઓળખાય છે, તેમની વાર્તાની વિગતવાર રજૂઆત કરે છે. આ વાર્તા મુખ્યત્વે વર્ષ ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે, અને તેમાં ડોન વિટો કોર્લિયોનના પ્રારંભિક બાળપણથી લઈને પુખ્ત વયના સુધીના જીવનની ભૂતકાળની વાર્તા નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તક ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહ્યું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની કરોડો નકલો વેચાઈ હતી.<ref>"The New York Times Best Seller List - 1969" (PDF). Hawes Publications.</ref> == મુખ્ય પ્લોટ અને વાર્તા == વાર્તા ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ દરમિયાન અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક સિટીમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો—કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની પર આધારિત છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પારિવારિક મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે અને આ જ કારણે તેમને બધા 'ગોડફાધર' કહે છે. વાર્તામાં વળાંક ત્યારે આવે છે જ્યારે તુર્ક ડ્રગ ડીલર વર્જિલ સોલોઝો, ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયની ઓફર લઈને આવે છે અને વિટોના ખિસ્સામાં રહેલા રાજકારણીઓ તથા પોલીસ કાયદાની મદદના બદલામાં તેમને ૩૦% હિસ્સો આપવાનું નક્કી કરે છે. જોકે, ડોન વિટો ડ્રગ્સની આ ઓફરનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે, ત્યારે સોલોઝો ડોન વિટો પર જીવલેણ હુમલો કરાવે છે. વિટોને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવે છે અને તેઓ બચી જાય છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ (૧૯૩૯-૧૯૪૫) માં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો વિટોનો નાનો પુત્ર માઇકલ, માફિયા બિઝનેસથી દૂર રહેતો હતો. હોસ્પિટલમાં પિતા પર થનારા બીજા હુમલાને તે નિષ્ફળ બનાવે છે, આ દરમિયાન ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન માર્ક મેકક્લસ્કી, જેણે ડોન વિટોની સુરક્ષા કરતા માણસોને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા હતા જેથી સોલોઝોના માણસો પોતાનું કામ પતાવી શકે, તેની સાથે માઇકલની દલીલ થાય છે. આ દલીલથી ગુસ્સે થઈને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી માઇકલના જડબા પર જોરદાર મુક્કો મારે છે. આ અપમાન અને પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલાનો બદલો લેવા માટે માઇકલ પોતાના મોટા ભાઈ સોની કોર્લિયોન અને કોર્લિયોન પરિવારની મંજૂરી લઈને તે બ્રોન્ક્સ રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાયેલી એક સત્તાવાર મીટિંગ દરમિયાન શૌચાલયમાં છુપાવેલી રિવોલ્વર કાઢીને તે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ને ગોળી મારીને હત્યા કરી નાખે છે અને ધરપકડથી બચવા માટે સિસિલિ ભાગી જાય છે. વાર્તામાં આગળ વધતાં, પોલીસ કેપ્ટનની હત્યાના સમાચાર ન્યૂઝપેપરમાં હેડલાઇન બને છે. કોર્લિયોન પરિવાર પોતાના પેરોલ (લાંચ) પર રહેલા પત્રકારો દ્વારા અખબારોમાં પર્દાફાશ કરે છે કે કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ડ્રગ્સના કાળા કારોબાર અને સોલોઝો સાથે સંકળાયેલો હતો. આમ છતાં, ન્યૂયોર્કની પોલીસ પોતાના કેપ્ટનની હત્યાથી ગુસ્સે ભરાઈને માફિયાઓના તમામ ધંધાઓ પર સતત રેડ પાડે છે.પોલીસના આ કડક વલણને કારણે માફિયાઓનો આખો આર્થિક વ્યવહાર ઠપ થઈ જાય છે. પરિણામે, ન્યૂયોર્કના બાકીના ચારેય પરિવારો કોર્લિયોન પરિવારની વિરુદ્ધ થઈ જાય છે અને તેમની વચ્ચે એક ભયાનક ગેંગ-વોર શરૂ થાય છે. આ લોહિયાળ ગેંગ-વોર દરમિયાન, બારઝિની પરિવારના માણસો દ્વારા યોજનાબદ્ધ રીતે ઘાત લગાવીને સોનીની ટોલબૂથ હાઇવે પર નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ, સિસિલિમાં ડોન વિટો ના જુના મિત્ર ડોન ટોમાંસીનો ના આશ્રય હેઠળ રહેતા માઇકલને સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલી સાથે પ્રેમ થતાં તેઓ લગ્ન કરે છે. પરંતુ ડોન બારઝિનીના માણસો માઇકલના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને લાંચ આપી ખરીદી લે છે. ફેબ્રિઝિયો દ્વારા કારમાં ગોઠવેલા બોમ્બ બ્લાસ્ટમાં માઇકલના બદલે એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. સોનીના કરુણ મોતથી ડોન વિટો અંદરથી સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડે છે. તેઓ વધુ લોહી વહેવડાવવા માંગતા નથી, તેથી ગેંગવોર રોકવા માટે ન્યૂયોર્કના પાંચેય પરિવારોની એક મોટી મીટિંગ બોલાવીને સમાધાન કરે છે. આ મીટિંગમાં ડોન વિટો બાકીના પરિવારોને ડ્રગ્સના બિઝનેસમાં શરતી મદદ કરવાનું સ્વીકારે છે, જેના બદલામાં તેઓ બારઝિની અને તાતાગ્લિયા પરિવાર પાસેથી માઇકલની સુરક્ષાનું વચન લે છે. આ સમાધાનને કારણે સિસિલિમાં છુપાયેલો માઇકલ સહી-સલામત અમેરિકા પાછો આવી જાય છે. માઇકલના અમેરિકા પરત આવ્યા બાદ, ડોન વિટો નિવૃત્તિ લે છે અને માઇકલને પરિવારના નવા ડોન (ઉત્તરાધિકારી) બનાવે છે વિટો માઇકલના મુખ્ય સલાહકાર (કન્સિલિયરી) બનીને તેને પડદા પાછળથી બિઝનેસની બધી બારીકીઓ શીખવે છે. આ દરમિયાન માઇકલ પોતાની જૂની ગર્લફ્રેન્ડ કે આદમ્સને શોધી કાઢે છે, માઇકલ તેને આદમ્સને વચન આપે છે કે આવનારા પાંચ વર્ષમાં તેઓ આખો બિઝનેસ કાયદેસર (લીગલ) કરી દેશે અંતે કેય તેની સાથે લગ્ન કરી લે છે અને તેઓને બે બાળકો થાય છે. કોર્લિયોન પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર કરવા માટે માઇકલ ઓલિવ ઓઇલનો વ્યવસાય બંધ કરી નેવાડા શિફ્ટ થવાનું વિચારે છે. જેના માટે તે લાસ વેગાસમાં મો ગ્રીન પાસે જઈ તેનો કેસિનો ખરીદવાની ઓફર કરે છે. મો ગ્રીન ગુસ્સામાં દલીલ કરી કેસિનો વેચવાની સાફ ના પાડી દે છે અને કોર્લિયોન વિરુદ્ધ બારઝિનીને મદદ કરવા તૈયાર થાય છે, જ્યારે કે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારના પૈસાનું જ રોકાણ હતું. વાર્તાના પાંચ વર્ષ પછી, વૃદ્ધાવસ્થા અને માંદગીને કારણે ડોન વિટોનું સ્વાસ્થ્ય બગડે છે. એક દિવસ, બગીચામાં માઇકલના પુત્ર એન્થોની સાથે રમતી વખતે, તેમને હાર્ટ અટેક આવવાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. તેમના ફ્યુનરલ (અંતિમ સંસ્કાર) વખતે કોર્લિયોન પરિવારના કેપો ટેસિયો દ્વારા માઇકલને કહેવામાં આવે છે કે તેણે બારઝિની સાથે માઇકલની એક સુરક્ષિત મીટિંગ ગોઠવી છે.આ સાંભળતા જ માઇકલ સમજી જાય છે કે ટેસિયો જ અસલી ગદ્દાર છે. ભૂતકાળમાં ડોન વિટોએ માઇકલને સમજાવ્યો હતો કે સોનીની હત્યા અને પરિવાર પર થયેલા તમામ હુમલા પાછળ અસલી હાથ ડોન એમિલિયો બારઝિનીનો જ છે. વિટોએ ચેતવણી આપી હતી કે જે કોઈ પણ વ્યક્તિ બારઝિની સાથે મીટિંગ ગોઠવીને માઇકલની સુરક્ષાની જવાબદારી લેશે, તે જ પરિવારનો ગદ્દાર હશે; કારણ કે તે મીટિંગ માઇકલની હત્યા કરવા માટે ગોઠવવામાં આવી હશે. માઇકલ તેની બહેન કોનીના દીકરાનો ગોડફાધર (ધર્મપિતા) બને છે, ચર્ચની બેપ્ટિઝમ વિધિ બાદ માઇકલના આદેશથી તેના તમામ દુશ્મનોનો ખાતમો કરવામાં આવે છે. જેમાં લાસ વેગાસમાં કેસિનો વેચવાની ના પાડવા, ગદ્દારી કરવા અને માઇકલના ભાઈ ફ્રેડો પર હાથ ઉપાડવા બદલ મો ગ્રીનની હત્યા કરાય છે, તેમજ ડોન ફિલિપ તાતાગ્લિયા અને ડોન એમિલિયો બારઝિનીની પણ હત્યા કરવામાં આવે છે. માઇકલ સિસિલિમાં થયેલા પોતાની પત્ની એપોલોનિયાના મોતનો બદલો લેવા માટે ગદ્દાર ફેબ્રિઝિયોને શોધી કાઢે છે. જે ન્યૂયોર્કના બફેલો વિસ્તારમાં નામ બદલીને પિઝેરિયા (પિઝાની દુકાન) ચલાવતો હોય છે, અને માઇકલના એક શૂટર દ્વારા શૉટગનથી તેની હત્યા કરવામાં આવે છે. માઇકલ ગદ્દારી માટે ટેસિયોને પણ માફ નથી કરતો અને તેની હત્યા કરવા માટે ગાડીમાં લઈ જવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઇકલ તેના બહેનોઈ કાર્લો પાસે સોનીની હત્યામાં બારઝિનીને મદદ કરવાની વાત કબૂલ કરાવે છે. ખરેખર, કાર્લોએ કોની સાથે ઝઘડો કરી તેને માર માર્યો હતો, જેના કારણે ગુસ્સે ભરાયેલા સોનીએ રસ્તા વચ્ચે કાર્લોને ખૂબ જ ક્રૂરતાપૂર્વક પીટ્યો હતો.આ જ અપમાનના બદલામાં કાર્લો ફરીથી ગર્ભવતી કોની પર હાથ ઉપાડી સોનીને ઉશ્કેરે છે અને ઘાત લગાવીને બેઠેલા બારઝિનીના માણસો હાથે તેની હત્યા કરાવે છે. આ ગદ્દારીની ખબર પડતાં જ માઇકલ પ્લાન મુજબ કાર્લોને કારમાં બેસાડે છે, જ્યાં પાછળની સીટ પરથી ક્લેમેન્ઝા તેના ગળામાં વાયર ભેરવીને ગળું દબાવી તેની હત્યા કરી નાખે છે. આમ, માઇકલ કોર્લિયોન પોતાના તમામ દુશ્મનો અને ગદ્દારોનો સફાયો કરીને ન્યૂયોર્કનો સૌથી શક્તિશાળી અને એકચક્રી માફિયા ડોન બને છે. == પાત્રો == === મુખ્ય પાત્રો === * '''વિટો કોર્લિયોન''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંથી એક એવા કોર્લિયોન પરિવારના વડા, "ગોડફાધર", કાર્મેલાના પતિ તેમજ સોની, ફ્રેડો, માઇકલ અને કોનીના પિતા તથા ટોમ હેગનના દત્તક પિતા. * '''માઇકલ કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનનો નાનો પુત્ર, જે સોની અને ફ્રેડોનો નાનો ભાઈ તેમજ કોનીનો મોટો ભાઈ, એપોલોનિયા વિટેલી અને કે આદમ્સના પતિ છે છે. તેઓ શરૂઆતમાં માફિયા બિઝનેસથી દૂર રહેવા માંગતા હતા, પરંતુ આગળ જતાં તેઓ કોર્લિયોન માફિયા પરિવારના ઉત્તરાધિકારી બને છે, અને ન્યૂયોર્કના તમામ દુશ્મન પરિવારોનો ખાતમો કરીને ન્યૂયોર્કના એકચક્રી શક્તિશાળી ડોન બને છે. * '''સોની કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનના સૌથી મોટા, ઉતાવળિયા અને આક્રમક પુત્ર, સેન્ડ્રાના પતિ તેમજ ફ્રેડો, માઇકલ અને કોનીના મોટા ભાઈ. ગેંગ-વોર દરમિયાન ટોલબૂથ હાઇવે પર બારઝિની પરિવારના માણસો દ્વારા ઘાત લગાવીને તેમની નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવે છે. * '''ફ્રેડો કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનના વચલા અને નબળા પુત્ર, જે સોનીના નાના ભાઈ તેમજ માઈકલ અને કોનીના મોટા ભાઈ છે. * '''ટોમ હેગન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોન નો દત્તક પુત્ર તેમજ કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય સલાહકાર અને વકીલ. * '''કાર્મેલા "મામા" કોર્લિયોન''' – ડોન વિટોની પત્ની અને સોની, ફ્રેડો, માઇકલ તથા કોનીની માતા તેમજ ટોમ હેગનની દત્તક માતા. * '''કે આદમ્સ''' – માઈકલ કોર્લિયોનની ગર્લફ્રેન્ડ અને પાછળથી તેની બીજી પત્ની. * '''કોની કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનની એકમાત્ર પુત્રી તથા સોની, ફ્રેડો અને માઇકલની સૌથી નાની બહેન, જેના લગ્નથી વાર્તાની શરૂઆત થાય છે. * '''પીટર ક્લેમેન્ઝા''' – કોર્લિયોન પરિવારના વફાદાર કેપોરેજીમ અને ડોન વિટોના જૂના મિત્ર. જ્યારે માઇકલ કોર્લિયોન દુશ્મન સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ની હત્યા કરવાનું નક્કી કરે છે, ત્યારે ક્લેમેન્ઝા જ તેને બંદૂક ચલાવવાની તાલીમ આપે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં બંદૂક છુપાવીને મદદ કરે છે. * '''સાલ્વાટોર સાલ ટેસિયો''' – કોર્લિયોન પરિવારના અન્ય એક વફાદાર કેપોરેજીમ, જે પાછળથી ડોન વિટોના મૃત્યુ પછી દુશ્મનો સાથે હાથ મિલાવે છે. જ્યારે માઇકલ કોર્લિયોનને તેમની આ ગદ્દારીની ખબર પડે છે, ત્યારે તેને ગાડીમાં બેસાડીને દ્વારા તેની હત્યા કરવા માટે લઈ જવામાં આવે છે. * '''લુકા બ્રાસી''' – ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી વફાદાર, ક્રૂર અને ડરામણો શૂટર, જેને સોલોઝો અને તાતાગ્લિયા પરિવાર પ્લાનપૂર્વક ગળું દબાવીને મારી નાખે છે. * '''જોની ફોન્ટેન''' – ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર અને પ્રખ્યાત હોલીવુડ ગાયક તેમજ સુપરસ્ટાર અભિનેતા. * '''કાર્લો રિઝી''' – કોનીનો પતિ, જે કોનીને માર મારવા બદલ સોનીના હાથે રસ્તા પર ખૂબ માર ખાય છે; જેના બદલામાં તે બર્ઝિનીને મદદ કરીને કોર્લિયોન પરિવાર સાથે ગદ્દારી કરે છે અને સોનીની બર્ઝિનીના માણસો દ્વારા ટોલબૂથ હાઇવે પર હત્યા કરાવે છે. છેલ્લે માઇકલ તેના છોકરાના ગોડફાધર બન્યા બાદ, કાર્લોને આ ગદ્દારી માટે ક્લેમેન્ઝાના હાથે ગળું દબાવીને મરાવી નાખે છે. * '''વર્જિલ સોલોઝો''' – 'ધ ટર્ક' તરીકે ઓળખાતો હેરોઇનનો સ્મગલર, જે ડોન વિટો પર જીવલેણ હુમલો કરાવે છે. જેના બદલામાં મિટિંગ દરમિયાન બ્રોન્ક્સની એક રેસ્ટોરન્ટમાં માઇકલ કોર્લિયોન પોતાના પિતા પર થયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી બંનેની ગોળી મારીને હત્યા કરી નાખે છે. * '''કેપ્ટન માર્ક મેકક્લસ્કી''' – ન્યૂયોર્ક પોલીસનો ભ્રષ્ટ કેપ્ટન, જે સોલોઝો પાસેથી મોટી લાંચ લઈને કોર્લિયોન પરિવાર વિરુદ્ધ કામ કરે છે. તે હોસ્પિટલમાંથી ડોન વિટોના સુરક્ષા ગાર્ડ્સને હટાવીને દુશ્મનો માટે રસ્તો સાફ કરી આપે છે અને ત્યાં પહોંચેલા માઇકલને પકડીને મોઢા પર જોરદાર થપ્પડ મારે છે. આ અપમાન અને પિતા પર થયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે આગળ જતાં માઇકલ બ્રોન્ક્સની એક રેસ્ટોરન્ટમાં મીટિંગ દરમિયાન તેની સોલોઝો સાથે હત્યા કરી નાખે છે. * '''અલ નેરી''' – માઇકલ કોર્લિયોનનો અત્યંત વફાદાર અંગત રક્ષક અને શૂટર, જે કોર્લિયોન પરિવાર માટે લુકા બ્રાસી જેવું જ સ્થાન લે છે. માઇકલના આદેશથી તે પોલીસના ગણવેશમાં જઈને દુશ્મન ડોન એમિલિયો બર્ઝિનીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. * '''ફિલિપ તાતાગ્લિયા''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંના એક તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા અને સોલોઝોના મુખ્ય બિઝનેસ પાર્ટનર, જે બારઝિની સાથે મળીને કોર્લિયોન પરિવાર વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડે છે. વાર્તાના અંતમાં, માઇકલ કોર્લિયોનના આદેશથી ડોન એમિલિયો બર્ઝિની સાથે તેમની પણ હત્યા કરવામાં આવે છે, જ્યારે તેઓ એક હોટેલના રૂમમાં પોતાની રખત સાથે સૂતા હોય છે. * '''એમિલિયો બારઝિની''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંથી એક એવા બારઝિની પરિવારના અત્યંત શક્તિશાળી વડા અને અંડરવર્લ્ડના મુખ્ય સૂત્રધાર, જે કોર્લિયોન પરિવારના સામ્રાજ્યને તોડવા માટે પડદા પાછળથી બધી ચાલ ચાલે છે. વાર્તાના અંતમાં, માઇકલ કોર્લિયોનના આદેશથી પોલીસ યુનિફોર્મમાં આવેલા હિટમેન અલ નેરી દ્વારા ન્યૂયોર્ક કાઉન્ટી કોર્ટહાઉસના પગથિયાં પર ગોળી મારીને તેમની હત્યા કરવામાં આવે છે. === સહાયક પાત્રો === * '''એપોલોનિયા વિટેલી''' – સિસિલીની એક અત્યંત સુંદર સ્થાનિક યુવતી, જેની સાથે માઇકલ સિસિલી પ્રવાસ દરમિયાન પ્રેમમાં પડે છે અને લગ્ન કરે છે. જો કે, કોર્લિયોન પરિવારનો એક બોડીગાર્ડ ગદ્દારી કરે છે અને માઇકલને મારવા માટે કારમાં બોમ્બ ફિટ કરી દે છે, જેમાં માઇકલની જગ્યાએ એપોલોનિયા જેવી કાર ચાલુ કરે છે કે તરત જ બોમ્બ બ્લાસ્ટ થતાં તેનું કરુણ મૃત્યુ થાય છે. * '''ડોન ટોમાસિનો''' – સિસિલીમાં કોર્લિયોન પરિવારના જૂના મિત્ર, જે માઇકલ જ્યારે સિસિલી ભાગી જાય છે ત્યારે તેને આશરો આપે છે. * '''જેન્કો અબાન્દાનદો''' – કોર્લિયોન પરિવારના પ્રથમ મુખ્ય સલાહકાર (કન્સિલીયરી) અને ડોન વિટોના બાળપણના ખાસ મિત્ર. તેઓ લાંબી માંદગી બાદ હોસ્પિટલમાં કેન્સરના કારણે મૃત્યુ પામે છે, જેના પછી ટોમ હેગનને પરિવારના નવા કન્સિલીયરી બનાવવામાં આવે છે. * '''અમેરિગો બોનાસેરા''' – ન્યૂયોર્કનો એક પ્રખ્યાત શવ-સંસ્કાર કરનાર અને ડોન વિટોનો જૂનો પરિચિત, જે પોતાની પુત્રીને ન્યાય અપાવવા માટે ડોન વિટો પાસે મદદ માંગે છે અને વાર્તાના પ્રારંભ માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. * '''ડોન ચિચિયો''' – સિસિલીનો ક્રૂર માફિયા બોસ, જેની વિટો કોર્લિયોન હત્યા કરીને તેના પરિવાર (માતા, પિતા, અને મોટા ભાઈ) ની હત્યા નો બદલો લે છે. * '''ડોન ફેનુચી''' – ન્યૂયોર્કના લિટલ ઇટાલી વિસ્તારનો બ્લેકમેલર અને ગુંડો, જેની હત્યા કરીને વિટો કોર્લિયોન પાવરફુલ બને છે. * '''જેક વોલ્ટ્ઝ''' – હોલીવુડનો એક અત્યંત શક્તિશાળી, પ્રભાવશાળી અને અહંકારી ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર, જે ડોન વિટોના ધર્મપુત્ર જોની ફોન્ટેનને પોતાની ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા આપવાની સાફ ના પાડી દે છે. ડોન વિટોના આદેશથી તેના સૌથી કિંમતી રેસિંગ ઘોડાનું કપાયેલું માથું સવારે જેક વોલ્ટ્ઝના જ પલંગમાંથી લોહીલુહાણ હાલતમાં મળી આવે છે, જેનાથી તે ભયભીત થઈને જોનીને ફિલ્મમાં લઈ લે છે. * '''બ્રુનો તાતાગ્લિયા''' – ફિલિપ તાતાગ્લિયાનો પુત્ર અને સોલોઝોનો બિઝનેસ પાર્ટનર. પિતા ડોન વિટો પર થયેલા જીવલેણ હુમલા અને લુકા બ્રાસીની હત્યાના બદલા તરીકે સોની કોર્લિયોન દ્વારા ગેંગ-વોર દરમિયાન તેની હત્યા કરવામાં આવે છે. * '''મો ગ્રીન''' – લાસ વેગાસનો મોટો કેસિનો માલિક, જે કોર્લિયોન પરિવારને કેસિનો વેચવાની ના પાડે છે અને કોર્લિયોન વિરુદ્ધ ડોન એમિલિયો બાર્ઝિની મદદ કરે છે. તેણે એકવાર માઇકલના ભાઈ ફ્રેડોને થપ્પડ પણ મારી હોય છે, જેના લીધે માઇકલ લાસ વેગાસમાં તેની હત્યા કરાવી નાખે છે. * '''ફેબ્રિઝિયો''' – સિસિલીમાં માઇકલ કોર્લિયોનનો અંગત બોડીગાર્ડ, જે દુશ્મનો સાથે મળીને ગદ્દારી કરે છે. તે માઇકલને મારવા માટે કારમાં બોમ્બ ફિટ કરે છે, જેમાં માઇકલની જગ્યાએ તેની પત્ની એપોલોનિયાનું કરુણ મૃત્યુ થાય છે. માઇકલના આદેશથી તેના માણસો ફેબ્રિઝિયોને અમેરિકામાં શોધી કાઢે છે અને ગોળી મારીને તેનો અંત આણે છે. == પ્રતિભાવ == 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'માં રોજર જેલિનેકે લખ્યું હતું કે આ પુસ્તક "અતિશય સફળ થવા માટે જ સર્જાયું હતું, અને તે માત્ર એટલા માટે નહીં કે માફિયા અત્યારે સમાચારોમાં છે. પુઝોની નવલકથા એક અદ્ભુત કલ્પના સમાન છે, જે કોઈ પણ પરિણામની ચિંતા વગર હિંસક વ્યક્તિગત સત્તાનો એક કુશળ ચિતાર રજૂ કરે છે. કોર્લિયોન 'પરિવાર'ના ભોગ બનનારા લોકો કાં તો ગુંડાઓ છે અથવા તો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારીઓ છે - એટલે કે એવા લોકો જેને વાસ્તવિક જીવનમાં તમે કે હું ક્યારેય મળવા ઈચ્છીશું નહીં. ડોન વિટો કહેતા તેમ, આ બધું માત્ર ધંધો છે, અંગત કંઈ જ નથી. પુસ્તકમાં સામાન્ય લોકોની ઝલક પણ જોવા મળતી નથી, તેથી વાચકને આ વૃદ્ધ વડા (ડોન વિટો) સિવાય અન્ય કોઈ પાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવાની તક મળતી નથી, જેઓ પોતાના વહાલા પરિવાર માટે દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા છે."<ref>{{cite news| location=New York| work=The New York Times| first=Roger | last=Jellinek | title=Just Business, Not Personal| date=4 March 1969}}</ref> આ નવલકથા 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'ની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને માત્ર બે વર્ષમાં જ તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web | title="The Godfather" Turns 40 |work=CBS News|publisher=CBS Interactive Inc. | url=http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ | date=March 15, 2012 | access-date=July 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717004801/http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ |archive-date=July 17, 2014 |url-status=live}}</ref> આ નવલકથા પીબીએસ ની 'ધ ગ્રેટ અમેરિકન રીડ' દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી "અમેરિકાના ૧૦૦ સૌથી પ્રિય પુસ્તકો" ની યાદીમાં ૫૩મા ક્રમે સ્થાન પામી છે.<ref>[https://www.pbs.org/the-great-american-read/books/#/ The Great American Read. "America’s 100 most-loved books." PBS. Retrieved 15 January 2024.]</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમ માં, વર્ષ ૨૦૦૩માં બીબીસી ની 'ધ બિગ રીડ' દ્વારા દેશના ટોચના ૨૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકો શોધવાના હેતુથી કરાયેલા સર્વેક્ષણમાં આ નવલકથા ૯૧મા ક્રમે રહી હતી. == ફિલ્મી રૂપાંતરણ == મારિયો પૂઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજુ બજારમાં સંપૂર્ણપણે આવ્યું પણ નહોતું, ત્યારે જ લોસ એન્જલસના પ્રખ્યાત પ્રોડક્શન હાઉસ 'પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ'ની નજર આ વાર્તા પર પડી હતી. તે સમયે મારિયો પૂઝો આર્થિક સંકટમાં હોવાથી, પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે વર્ષ ૧૯૬૭ માં પુસ્તક પૂરું થાય તે પહેલાં જ માત્ર ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલર (આશરે ૧૦.૬ લાખ રૂપિયા) માં આ નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાના સત્તાવાર રાઇટ્સ (હક્કો) ખરીદી લીધા હતા. જો કે, કરાર મુજબ જો ફિલ્મ બને તો પૂઝોને વધારાના ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર (આશરે ૬૮ લાખ રૂપિયા) આપવાનું નક્કી થયું હતું. ત્યારબાદ જ્યારે ૧૯૬૯માં નવલકથા બજારમાં આવી ત્યારે તેણે જબરદસ્ત વ્યાપારી સફળતા મેળવી અને સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી બેસ્ટસેલર યાદીમાં રહી હતી, જેને કારણે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે આ વાર્તા પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ફિલ્મ પ્રોડક્શન હાઉસે તે સમયે હૉલિવૂડમાં પ્રમાણમાં નવા અને એક નવશિક્ષિત દિગ્દર્શક તરીકે સંઘર્ષ કરી રહેલા ૨૯ વર્ષના ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલાને આ ફિલ્મનું નિર્દેશન સોંપ્યું હતું. જો કે, કોપ્પોલાએ પોતાના અદભુત વિઝન (દ્રષ્ટિકોણ) અને સૂઝબૂઝથી કામ લઈને, મારિયો પૂઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મનું શાનદાર પટકથા (સ્ક્રીનપ્લે) લેખન કર્યું અને ફિલ્મનું ભવ્ય નિર્માણ પૂર્ણ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં હૉલિવૂડના સૌથી મહાન અને પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓ પૈકીના એક એવા માર્લોન બ્રાન્ડોએ ડોન વિટો કોર્લિયોન ('ધ ગોડફાધર') તરીકે અને [[અલ પચિનો]] એ માઈકલ કોર્લિયોનની યાદગાર ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મે દુનિયાભર માં અંદાજે ૨૬.૯ કરોડ અમેરિકન ડોલરની કમાણી કરી હતી અને તે બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ ટાઈમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી. આ સાથે તે વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કમાણી કરનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મે ત્રણ એકેડેમી એવોર્ડ (ઓસ્કાર), પાંચ ગોલ્ડન ગ્લોબ અને એક ગ્રેમી એવોર્ડ સહિત અનેક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો જીત્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળેલું છે અને તેણે વૈશ્વિક સ્તરે ગેંગસ્ટર સિનેમા માટે એક નવો બેંચમાર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=2 કલાક 55 મિનિટની આ ક્રાઈમ થ્રિલર ફિલ્મે મચાવ્યો ગદર, IMDb 9.2 રેટિંગ સાથે મચાવી રહી છે ધૂમ!|url=https://sandesh.com/gallery/news/entertainment/the-godfather-crime-thriller-jio-hotstar-imdb-rating|url-status=live|access-date=2026-08-12|website=Sandesh|language=gu}}</ref> આ વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાને કારણે વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં તેના પરથી પ્રેરિત થઈને અનેક સત્તાવાર અને અનધિકૃત રીમેક ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|url-status=live|access-date=2026-08-11|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == ગુજરાતી અનુવાદ અને પ્રકાશન == [[File:Gujarati edition cover.jpg|thumb|ગોડફાધર ગુજરાતી એડિશન પુસ્તકનું મુખપૃષ્ઠ]] મારિયો પુઝોની આ વિશ્વપ્રસિદ્ધ ક્રાઇમ થ્રિલર નવલકથાનો સત્તાવાર ગુજરાતી અનુવાદ જાણીતા કટારલેખક અને સાહિત્યકાર [[સૌરભ શાહ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. આ અનુવાદિત પુસ્તક સૌપ્રથમ વર્ષ ૨૦૧૨-૨૦૧૩માં ગુજરાતના અમદાવાદ શહેરના અગ્રણી પ્રકાશન ગૃહ 'આર. આર. શેઠ એન્ડ કંપની' દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=https://rrsheth.com/shop/godfather/ |title=આર. આર. શેઠ બુક્સ: ગોડફાધર ગુજરાતી પુસ્તકની સત્તાવાર વિગત |access-date=2026-07-22 |archive-date=2026-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260722140504/https://rrsheth.com/shop/godfather/ |url-status=dead }}</ref> સૌરભ શાહે મૂળ અંગ્રેજી લખાણની અમેરિકન-ઇટાલિયન માફિયા સંસ્કૃતિ, તેના વિશિષ્ટ સંવાદો અને અંડરવર્લ્ડના જટિલ વાતાવરણને ગુજરાતી ભાષાના પ્રવાહ સાથે એવી રીતે સાંકળ્યું છે કે વાચકને તે અનૂદિત હોવા છતાં એક 'મૌલિક ગુજરાતી સંસ્કરણ' જેવો આસ્વાદ આપે છે. === અનુવાદ પાછળ ની ઈતિહાસ અને પૃષ્ઠભૂમિ === અનુવાદક સૌરભ શાહે આ ક્લાસિક કૃતિ સાથેના પોતાના દાયકાઓ જૂના જોડાણ અને ઇતિહાસનો ક્રમબદ્ધ ઉલ્લેખ કર્યો છે.<ref name="newspremi-hollywood">{{cite news |last=શાહ |first=સૌરભ |title=હૉલિવુડ ઠીક છે પણ બૉલિવુડ-ઢોલીવુડ શું કામ? |url=https://www.newspremi.com/godfather-hollywood/ |work=ન્યૂઝપ્રેમી |date=માર્ચ ૨૦૨૨}}</ref> માર્ચ ૧૯૭૨માં અમેરિકામાં રિલીઝ થયેલી 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મ ભારતમાં છેક ચાર વર્ષ પછી, એટલે કે ૧૯૭૬માં પહેલી વાર મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ હતી. તે એ જમાનો હતો જ્યારે કૉલેજકાળ દરમિયાન તેઓ પોતાના મિત્રો સાથે કૉલેજમાં ગુટલી (ક્લાસ બંક) મારીને 'ધ ગન્સ ઑફ નેવરોન' અને 'વ્હેર ઇગલ્સ ડેર' જેવી લોકપ્રિય અને દાયકા જૂની હૉલિવૂડની ફિલ્મો જોવા જતા હતા. જો કે, વર્ષ ૧૯૭૬માં જ્યારે 'ધ ગોડફાધર' મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ ત્યારે કોઈ કારણસર તેઓ આ ફિલ્મ થિયેટરમાં જોઈ શક્યા નહોતા અને લાંબા સમય સુધી આ નવલકથા વાંચવાનું પણ બન્યું ન હતું. કૉલેજના પાછલા વર્ષોમાં તેઓ જેફ્રી આર્ચર, ઇરવિંગ વૉલેસ, સિડની શેલ્ડન, આર્થર હેલી અને રૉબર્ટ લુડલમ જેવા થ્રિલર સાહિત્યના પ્રખ્યાત પશ્ચિમી લેખકોના વાચક બની ચૂક્યા હતા. ત્યારબાદ, તેમણે જીવનમાં સૌપ્રથમ વાર 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મ ભાડાના વીડિયો પ્લેયર પર જોઈ હતી. સમય જતાં ફિલ્મ પ્રત્યેના અતિશય લગાવને કારણે તેમણે આ ફિલ્મની વીસીડી, ડીવીડી અને છેવટે બ્લૂ-રે આવૃત્તિઓ વસાવી હતી. આ ફિલ્મના વારંવારના અવલોકનને કારણે તેમને ફિલ્મના એકેએક સંવાદો (ડાયલોગ) ઉપરાંત કલાકારોના નાનામાં નાના હાવભાવ પણ મોઢે થઈ ગયા હતા. તેમણે મૂળ 'ધ ગોડફાધર' નવલકથાની હાર્ડબાઉન્ડ અને પેપરબેક સહિત ત્રણેક પ્રકારની અંગ્રેજી આવૃત્તિઓ તેમજ મારિયો પૂઝો લિખિત 'ધ ગૉડફાધર પેપર્સ' અને આ વિષયના અડધો ડઝન જેટલા દમદાર ગ્રંથો, કલાકારો તથા દિગ્દર્શકો વિશેના પુસ્તકોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો, જે આ નવલકથાના પ્રોપર ગુજરાતી અનુવાદ માટે પાયારૂપ બન્યો હતો. લાંબા સમય સુધી આ ફિલ્મ માત્ર નાના પડદે જોયા બાદ, માર્ચ ૨૦૨૨માં જ્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે આ ફિલ્મના ૫૦ વર્ષ પૂરા થવા પર વિશ્વના પ્રમુખ શહેરો સહિત મુંબઈના મોટા પડદા પર તેને ફરી રિલીઝ કરી, ત્યારે મુંબઈના થિયેટર પર આ ફિલ્મ એક અઠવાડિયાના બદલે ત્રણ અઠવાડિયા સુધી હાઉસફુલ ચાલી હતી. આ પ્રસંગે અનુવાદકે પોતાના જીવનમાં પ્રથમ વખત મોટા સ્ક્રીન (થિયેટર) પર આ ફિલ્મ જોઈને તેને 'અલૌકિક અનુભવ' ગણાવ્યો હતો. == સિક્વલ (આગળનો ભાગ) == ૧૯૮૪માં, મારિયો પુઝો દ્વારા 'ધ ગોડફાધર' ની સિક્વલ પ્રકાશિત થઈ હતી. 'ધ સિસિલિયન શીર્ષક ધરાવતી આ નવલકથા "ગિયુલીઆનો" (સાલ્વાટોર ગિયુલીઆનો) ના જીવનની આસપાસ ફરે છે, પરંતુ તેમાં કોર્લિયોન પરિવાર અને ખાસ કરીને માઇકલ કોર્લિયોનને મુખ્ય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. કાલક્રમિક રીતે આ વાર્તા માઇકલ જ્યારે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કરીને સિસિલિ ભાગી જાય છે ત્યારની છે; તે અમેરિકા પાછો ફરે તે પહેલાં જ ડોન વિટો કોર્લિયોન તેને સિસિલિમાં એક મહત્વનું કામ સોંપે છે કે તેણે ગિયુલીઆનોને પોતાની સાથે અમેરિકા લાવવાનો છે. કોપીરાઈટના કારણોસર, માઈકલ સિમિનો દ્વારા આ નવલકથા પરથી બનેલી ફિલ્મ અનુકૂલનમાંથી કોર્લિયોન પરિવારની ભૂમિકાને હટાવી દેવામાં આવી હતી, જેને ગોડફાધર ફિલ્મ શ્રેણીનો ભાગ ગણવામાં આવતી નથી. ૨૦૦૪માં, રેન્ડમ હાઉસે માર્ક વાઈનગાર્ડનર દ્વારા લિખિત પ્યુઝોની 'ધ ગોડફાધર' ની સિક્વલ 'ધ ગોડફાધર રિટર્ન્સ' પ્રકાશિત કરી હતી (પુઝોના "ધ ગોડફાધર" ના અંત પછી તરત જ વાર્તા શરૂ કરે છે. તે ૧૯૫૫ થી ૧૯૬૨ ના વર્ષોને આવરી લે છે, તેમજ પ્રથમ નવલકથાની ઘટનાઓ પહેલાં માઇકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ પૃષ્ઠભૂમિ પ્રદાન કરે છે. ફિલ્મ "ધ ગોડફાધર ભાગ II" ની બધી ઘટનાઓ આ નવલકથાના સમયમર્યાદામાં બને છે, પરંતુ તેનો ઉલ્લેખ ફક્ત પૃષ્ઠભૂમિમાં જ કરવામાં આવ્યો છે. નવલકથામાં એક પરિશિષ્ટ છે જે નવલકથાઓની ઘટનાઓને ફિલ્મોની ઘટનાઓ સાથે સાંકળવાનો પ્રયાસ કરે છે.). વાઈનગાર્ડનર દ્વારા આ શ્રેણીની આગામી સિક્વલ 'ધ ગોડફાધર્સ રિવેન્જ' ૨૦૦૬માં બહાર પાડવામાં આવી હતી (જે વાર્તાને ૧૯૬૩ થી ૧૯૬૪ માં આગળ ધપાવે છે, જેમાં, નિક ગેરાસીના બદલાનો પ્લાન અને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિના પરિવાર સાથે માફિયા પરિવારોના ટકરાવની રાજકીય વાર્તા છે). આ નવલકથાઓ પ્યુઝોની મૂળ નવલકથાની વાર્તાને આગળ ધપાવે છે. ૨૦૧૨માં, મારિયો પુઝોની બિન-નિર્મિત પટકથા "ધ ફેમિલી કોર્લિયોન" પર આધારિત એક પ્રિક્વલ નવલકથા એડ ફાલ્કો દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ વાર્તા ૧૯૩૩ થી ૧૯૩૪ ના વર્ષો (ગ્રેટ ડિપ્રેશન અને દારૂબંધીના અંતિમ દિવસો) ની સમયમર્યાદા પર આધારિત છે. તે વિટો કોર્લિયોન કેવી રીતે ન્યૂયોર્કના સૌથી શક્તિશાળી ડોન બને છે, સોની કોર્લિયોન પિતાની મરજી વિરુદ્ધ પોતાની યુવાનીના દિવસોમાં કઈ રીતે ગુનાખોરીના રસ્તે ચડીને કોર્લિયોન ફેમિલી માફિયા ગેંગમાં જોડાય છે તેમજ ટોમ હેગન કૌટુંબિક વ્યવસાયમાં કેવી રીતે પ્રવેશ કરે છે તેની વાર્તા કહે છે. ૨૦૨૬માં એવી સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે, માર્ક વાઈનગાર્ડનર ઉપરાંત હવે પ્રખ્યાત લેખિકા એડ્રિયાના ટ્રિજિયાની દ્વારા આ શ્રેણીની એક નવી સત્તાવાર નવલકથા લખવામાં આવી રહી છે. આ પુસ્તકનું શીર્ષક "કોની" રાખવામાં આવ્યું છે અને તે ૨૦૨૭ના અંતમાં પ્રકાશિત થવાનું છે. આ નવલકથા પણ પુઝોની એસ્ટેટ (વારસદારો) દ્વારા મંજૂર કરાયેલી સત્તાવાર સિક્વલ છે, જેમાં પ્રથમ વખત ગોડફાધરની આખી વાર્તાને ડોન વિટો કોર્લિયોનની એકમાત્ર પુત્રી કોની કોર્લિયોનના દ્રષ્ટિકોણ થી રજૂ કરવામાં આવશે. == વાસ્તવિક જીવનનો પ્રભાવ == આ નવલકથાનો એક મોટો ભાગ વાસ્તવિક ઘટનાઓ પર આધારિત છે, ખાસ કરીને ન્યૂ યોર્ક અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં સક્રિય માફિયા સંગઠન 'ફાઇવ ફેમિલીઝ' (પાંચ પરિવારો) નો ઇતિહાસ આ વાર્તાનો મુખ્ય આધાર છે. આ નવલકથામાં વાસ્તવિક જીવનના ગેંગસ્ટરો અને તેમના સાથીદારોના ઘણા સંદર્ભો વણી લેવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર પ્રખ્યાત ગાયક અને અભિનેતા ફ્રેન્ક સિનાટ્રા પર આધારિત છે, જ્યારે મો ગ્રીનનું પાત્ર કુખ્યાત કેસિનો માલિક બગ્સી સિગેલ પર આધારિત છે. મુખ્ય પાત્ર ડોન વિટો કોર્લિયોનનું વ્યક્તિત્વ વાસ્તવિક જીવનના અંડરવર્લ્ડ ડોન ફ્રેન્ક કોસ્ટેલો અને કાર્લો ગેમ્બિનોના પાત્રોના મિશ્રણથી તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઉપરાંત, માઇકલ કોર્લિયોનનું વ્યક્તિત્વ જોસેફ બોનન્નો અને તેમના પુત્ર બિલ બોનન્નોના જીવનથી પ્રેરિત છે. બિલ પણ માઇકલની જેમ જ શરૂઆતમાં માફિયા ધંધાથી દૂર રહીને યુનિવર્સિટીમાં કાયદાનો અભ્યાસ કરતા હતા, પરંતુ પાછળથી પિતા પર થયેલા હુમલા અને બદલાતા સંજોગોના કારણે તેઓ અનિચ્છાએ પરિવારના અંડરવર્લ્ડ સામ્રાજ્યના વડા બન્યા હતા. જ્યારે સોની કોર્લિયોનનું આક્રમક પાત્ર ન્યૂ યોર્કના હિંસક ગેંગસ્ટર કાર્માઈન ગલાંતે અને ક્રેઝી જો ગાલો પર આધારિત છે. == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:નવલકથા]] [[શ્રેણી:અમેરિકન નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯ની અમેરિકન નવલકથાઓ]] fz4601oby2x7s9h0pcjiw06gerw0m87 3 155040 904452 2026-08-21T13:02:42Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904452 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Yatakshi}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૮:૩૨, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) imfmr92lwb9584hcqapltfn30abcokw 2 155041 904453 2026-08-21T13:08:21Z Yatakshi 88738 /* */ 904453 wikitext text/x-wiki Parul Vaghela (Physiotherapist) practicing physiotherapy in various fields like musculoskeletal, neuro development and women's health and geriatric population. Reading most of the time spiritual and lifestyle improving and interested in life coaching. 3sq2h3y38zkxp0w4xhvd6bskvk7zniw 904454 904453 2026-08-21T13:09:15Z Yatakshi 88738 /* */ 904454 wikitext text/x-wiki 37 year old lady (Physiotherapist) practicing physiotherapy in various fields like musculoskeletal, neuro development and women's health and geriatric population. Reading most of the time spiritual and lifestyle improving and interested in life coaching. 959f46iel0284kl76h1c1seumhqfa2r 10 155042 904456 2026-08-21T13:31:29Z ~2026-45631-44 88739 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Lantana |parent=Verbenaceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904456 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Lantana |parent=Verbenaceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} ryz40cxuathklr7fjkghsvsid1018uf 10 155043 904457 2026-08-21T13:33:14Z ~2026-45631-44 88739 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Verbenaceae |parent=Lamiales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904457 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Verbenaceae |parent=Lamiales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} 8e5juzz30efmn2ctww4cwc2zywe2r1x 10 155044 904458 2026-08-21T13:34:23Z ~2026-45631-44 88739 <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Lamiids |rank=ordo |link=Lamiales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904458 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Lamiids |rank=ordo |link=Lamiales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} 553vvj0x4j66fcef9yia4func5cp8gf 10 155045 904459 2026-08-21T13:35:43Z ~2026-45631-44 88739 <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Asterids |rank=clade |link=Asterids|Lamiids }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904459 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Asterids |rank=clade |link=Asterids|Lamiids }} ohiu6bsg7fg86nxwxa4pkyr4fqujo2r 3 155046 904461 2026-08-21T15:41:09Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904461 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Awamiah}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૧:૧૧, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) m5clmxvl2d72owy28e68fbeefeimrad 0 155047 904462 2026-08-21T15:52:30Z Awamiah 88742 [[ચિત્ર:Anitta_for_Attractive_Mindset_podcast_02.jpg|અનિટ્ટા (Anitta)]] '''લારિસા ડી મેસેડો મચાડો''' (Larissa de Macedo Machado), જે વ્યવસાયિક રીતે '''અનિટ્ટા''' (Anitta) તરીકે જાણીતી છે, તે એક પ્રખ્યાત બ્રાઝિલિયન ગાયિકા...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904462 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Anitta_for_Attractive_Mindset_podcast_02.jpg|અનિટ્ટા (Anitta)]] '''લારિસા ડી મેસેડો મચાડો''' (Larissa de Macedo Machado), જે વ્યવસાયિક રીતે '''અનિટ્ટા''' (Anitta) તરીકે જાણીતી છે, તે એક પ્રખ્યાત બ્રાઝિલિયન ગાયિકા, ગીતકાર, અભિનેત્રી અને નૃત્યાંગના છે. તેનો જન્મ ૩૦ માર્ચ ૧૯૯૩ ના રોજ બ્રાઝિલના રિયો ડી જાનેરોમાં થયો હતો. અનિટ્ટા તેની બહુમુખી શૈલી અને પોપ, ફંક અને રેગેટોન સંગીતના અદભુત મિશ્રણ માટે વિશ્વભરમાં ઓળખાય છે, અને તે બ્રાઝિલની સૌથી લોકપ્રિય અને પ્રભાવશાળી આંતરરાષ્ટ્રીય કલાકારોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>https://www.billboard.com/music/latin/anitta-latin-women-in-music-2025-interview-1235946447/</ref> k6hds27646lgx4hlvln69qjcxwxtn5i 904472 904462 2026-08-22T03:56:41Z Snehrashmi 41463 પાનું દૂર કરવા પ્રસ્તાવ 904472 wikitext text/x-wiki {{હટાવો}} [[ચિત્ર:Anitta_for_Attractive_Mindset_podcast_02.jpg|અનિટ્ટા (Anitta)]] '''લારિસા ડી મેસેડો મચાડો''' (Larissa de Macedo Machado), જે વ્યવસાયિક રીતે '''અનિટ્ટા''' (Anitta) તરીકે જાણીતી છે, તે એક પ્રખ્યાત બ્રાઝિલિયન ગાયિકા, ગીતકાર, અભિનેત્રી અને નૃત્યાંગના છે. તેનો જન્મ ૩૦ માર્ચ ૧૯૯૩ ના રોજ બ્રાઝિલના રિયો ડી જાનેરોમાં થયો હતો. અનિટ્ટા તેની બહુમુખી શૈલી અને પોપ, ફંક અને રેગેટોન સંગીતના અદભુત મિશ્રણ માટે વિશ્વભરમાં ઓળખાય છે, અને તે બ્રાઝિલની સૌથી લોકપ્રિય અને પ્રભાવશાળી આંતરરાષ્ટ્રીય કલાકારોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>https://www.billboard.com/music/latin/anitta-latin-women-in-music-2025-interview-1235946447/</ref> 4o4exe6o06chexvu7mg9q4xeyfrk8e6 0 155048 904463 2026-08-21T16:16:45Z Awamiah 88742 /* */ 904463 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Belinda_2021.jpg|right|thumb|બેલિન્ડા (Belinda)]] '''બેલિન્ડા પેરેગ્રિન શુલ''' (Belinda Peregrín Schüll), જે વ્યવસાયિક રીતે માત્ર '''બેલિન્ડા''' (Belinda) તરીકે જાણીતી છે, તે એક પ્રખ્યાત સ્પેનિશ-મેક્સિકન ગાયિકા, ગીતકાર અને અભિનેત્રી છે. તેનો જન્મ ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૮૯ ના રોજ [[સ્પેન|સ્પેનના]] મેડ્રિડ શહેરમાં થયો હતો, પરંતુ તે નાની ઉંમરે તેના પરિવાર સાથે [[મેક્સિકો|મેક્સિકોમાં]] સ્થાયી થઈ હતી. બેલિન્ડાને સંગીત ઉદ્યોગમાં તેના વિપુલ પ્રદાન માટે ઘણીવાર "પ્રિન્સેસ ઓફ લેટિન પોપ" (લેટિન પોપની રાજકુમારી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેણીએ બાળ કલાકાર તરીકે ટેલિવિઝન શ્રેણીઓથી પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી અને ત્યારબાદ લેટિન અમેરિકા અને વિશ્વભરમાં એક અત્યંત સફળ પોપ સ્ટાર તરીકેની ઓળખ પ્રસ્થાપિત કરી છે.<ref>https://people.com/belinda-new-album-indomita-interview-exclusive-11770436</ref> 2jffx4x52yhk9mmp3s58se6m9sau240 904471 904463 2026-08-22T03:56:04Z Snehrashmi 41463 પાનું દૂર કરવા પ્રસ્તાવ 904471 wikitext text/x-wiki {{હટાવો}} [[ચિત્ર:Belinda_2021.jpg|right|thumb|બેલિન્ડા (Belinda)]] '''બેલિન્ડા પેરેગ્રિન શુલ''' (Belinda Peregrín Schüll), જે વ્યવસાયિક રીતે માત્ર '''બેલિન્ડા''' (Belinda) તરીકે જાણીતી છે, તે એક પ્રખ્યાત સ્પેનિશ-મેક્સિકન ગાયિકા, ગીતકાર અને અભિનેત્રી છે. તેનો જન્મ ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૮૯ ના રોજ [[સ્પેન|સ્પેનના]] મેડ્રિડ શહેરમાં થયો હતો, પરંતુ તે નાની ઉંમરે તેના પરિવાર સાથે [[મેક્સિકો|મેક્સિકોમાં]] સ્થાયી થઈ હતી. બેલિન્ડાને સંગીત ઉદ્યોગમાં તેના વિપુલ પ્રદાન માટે ઘણીવાર "પ્રિન્સેસ ઓફ લેટિન પોપ" (લેટિન પોપની રાજકુમારી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેણીએ બાળ કલાકાર તરીકે ટેલિવિઝન શ્રેણીઓથી પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી અને ત્યારબાદ લેટિન અમેરિકા અને વિશ્વભરમાં એક અત્યંત સફળ પોપ સ્ટાર તરીકેની ઓળખ પ્રસ્થાપિત કરી છે.<ref>https://people.com/belinda-new-album-indomita-interview-exclusive-11770436</ref> 69mjzqfs9do0rb1jvgb27eh3qzk3446 0 155049 904464 2026-08-21T17:11:46Z Awamiah 88742 [[ચિત્ર:Shakira_at_Obama_Inaugural_(cropped).jpg|right|thumb|શકીરા]] '''શાકિરા ઈસાબેલ મેબારક રિપોલ''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll), જે વ્યવસાયિક રીતે માત્ર '''શાકિરા''' (Shakira) તરીકે જાણીતી છે, તે એક પ્રખ્યાત કોલંબિયન ગ...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904464 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Shakira_at_Obama_Inaugural_(cropped).jpg|right|thumb|શકીરા]] '''શાકિરા ઈસાબેલ મેબારક રિપોલ''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll), જે વ્યવસાયિક રીતે માત્ર '''શાકિરા''' (Shakira) તરીકે જાણીતી છે, તે એક પ્રખ્યાત કોલંબિયન ગાયિકા, ગીતકાર અને નૃત્યાંગના છે. તેનો જન્મ ૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૭ ના રોજ કોલંબિયાના બેરનકિલા (Barranquilla) શહેરમાં થયો હતો. શાકિરાને સંગીત જગતમાં તેના બહુમુખી યોગદાન માટે "ક્વીન ઓફ લેટિન મ્યુઝિક" (લેટિન સંગીતની રાણી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે તેના લેટિન, અરબી અને રોક સંગીતના અનોખા મિશ્રણ અને બેલી ડાન્સિંગ (Belly dancing) માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે અને તે ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ આલ્બમ વેચનારી લેટિન કલાકારોમાંની એક છે.<ref>https://www.biography.com/musicians/shakira</ref> pm8z5rxn2g73zza0d6obne67o3iusrc 904470 904464 2026-08-22T03:55:31Z Snehrashmi 41463 પાનું દૂર કરવા પ્રસ્તાવ 904470 wikitext text/x-wiki {{હટાવો}} [[ચિત્ર:Shakira_at_Obama_Inaugural_(cropped).jpg|right|thumb|શકીરા]] '''શાકિરા ઈસાબેલ મેબારક રિપોલ''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll), જે વ્યવસાયિક રીતે માત્ર '''શાકિરા''' (Shakira) તરીકે જાણીતી છે, તે એક પ્રખ્યાત કોલંબિયન ગાયિકા, ગીતકાર અને નૃત્યાંગના છે. તેનો જન્મ ૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૭ ના રોજ કોલંબિયાના બેરનકિલા (Barranquilla) શહેરમાં થયો હતો. શાકિરાને સંગીત જગતમાં તેના બહુમુખી યોગદાન માટે "ક્વીન ઓફ લેટિન મ્યુઝિક" (લેટિન સંગીતની રાણી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે તેના લેટિન, અરબી અને રોક સંગીતના અનોખા મિશ્રણ અને બેલી ડાન્સિંગ (Belly dancing) માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે અને તે ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ આલ્બમ વેચનારી લેટિન કલાકારોમાંની એક છે.<ref>https://www.biography.com/musicians/shakira</ref> nhp56fbv8qon1fqq5wucneitrm5f3zr 3 155050 904474 2026-08-22T06:33:30Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904474 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Katara Amrutbhai valsingbhai}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૦૩, ૨૨ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) 4fohhp5sj8en0s5jhm7muzuwzfy3mjs 3 155051 904475 2026-08-22T07:35:38Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904475 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=રસીલાબેન મકવાણા}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૦૫, ૨૨ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) g0u6uxkobcb9skzoq1c4m3zmczx6l3l