વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 6985 904489 904432 2026-08-23T10:53:34Z MichealBVN 88262 /* */ 904489 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = શોલે | image = | caption = | director = રમેશ સિપ્પી | producer = જી. પી. સિપ્પી | screenplay = સલીમ-જાવેદ | starring = [[ધર્મેન્દ્ર]]<br />[[સંજીવ કુમાર]]<br />હેમા માલિની<br />[[અમિતાભ બચ્ચન]]<br />જયા ભાદુરી<br />[[અમજદ ખાન]] | music = આર. ડી. બર્મન | cinematography = દ્રારકા દિવેચા | editing = એમ. એસ. શિંદે | studio = યુનાઇડેટ પ્રોડ્યુસર્સ<br />સિપ્પી ફિલ્મ્સ | distributor = સિપ્પી ફિલ્મ્સ | released = ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૫ | runtime = ૨૦૪ મિનિટ્સ<ref name=Runtime>{{cite web|title=''શોલે'' (PG)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|publisher=બ્રિટિશ બોર્ડ ઓફ ફિલ્મ ક્લાસિફિકેશન|access-date=૧૨ એપ્રિલ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109084512/http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|url-status=dead}}</ref> |budget = ૩ કરોડ |gross = ૧૫ કરોડ | country = ભારત | language = હિન્દી }} '''શોલે''' એ ૧૯૭૫ માં હિન્દી ભાષામાં બનેલી એક ભવ્ય એક્શન-એડવેન્ચર ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન રમેશ સિપ્પીએ કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું નિર્માણ રમેશ સિપ્પીના પિતા જી. પી. સિપ્પી દ્વારા 'સિપ્પી ફિલ્મ્સ'ના બેનર હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મના લેખક સલીમ-જાવેદ હતા. ફિલ્મમાં [[ધર્મેન્દ્ર]], [[અમિતાભ બચ્ચન]], [[સંજીવ કુમાર]], હેમા માલિની અને [[અમજદ ખાન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી બ્લોકબસ્ટર અને પ્રભાવશાળી ફિલ્મ માનવામાં આવે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb title}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિન્દી ચલચિત્ર]] 9t36ngdu9zok3igatjb5wj8bwhinlft 904490 904489 2026-08-23T10:57:40Z MichealBVN 88262 904490 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = શોલે | image = | caption = | director = રમેશ સિપ્પી | producer = જી. પી. સિપ્પી | screenplay = સલીમ-જાવેદ | starring = [[ધર્મેન્દ્ર]]<br />[[સંજીવ કુમાર]]<br />હેમા માલિની<br />[[અમિતાભ બચ્ચન]]<br />જયા ભાદુરી<br />[[અમજદ ખાન]] | music = આર. ડી. બર્મન | cinematography = દ્રારકા દિવેચા | editing = એમ. એસ. શિંદે | studio = યુનાઇડેટ પ્રોડ્યુસર્સ<br />સિપ્પી ફિલ્મ્સ | distributor = સિપ્પી ફિલ્મ્સ | released = ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૫ | runtime = ૨૦૪ મિનિટ્સ<ref name=Runtime>{{cite web|title=''શોલે'' (PG)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|publisher=બ્રિટિશ બોર્ડ ઓફ ફિલ્મ ક્લાસિફિકેશન|access-date=૧૨ એપ્રિલ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109084512/http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|url-status=dead}}</ref> |budget = ૩ કરોડ |gross = ૧૫ કરોડ | country = ભારત | language = હિન્દી }} '''શોલે''' એ ૧૯૭૫ માં હિન્દી ભાષામાં બનેલી એક ભવ્ય એક્શન-એડવેન્ચર ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન રમેશ સિપ્પીએ કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું નિર્માણ રમેશ સિપ્પીના પિતા જી. પી. સિપ્પી દ્વારા 'સિપ્પી ફિલ્મ્સ'ના બેનર હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મના લેખક સલીમ-જાવેદ હતા. ફિલ્મમાં [[ધર્મેન્દ્ર]], [[અમિતાભ બચ્ચન]], [[સંજીવ કુમાર]], હેમા માલિની અને [[અમજદ ખાન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી બ્લોકબસ્ટર અને પ્રભાવશાળી ફિલ્મ માનવામાં આવે છે. == કલાકારો == * [[ધર્મેન્દ્ર]] — વીરુ * [[અમિતાભ બચ્ચન]] — જયદેવ "જય" * [[સંજીવ કુમાર]] — ઠાકુર બલદેવ સિંહ, નિવૃત્ત પોલીસ અધિકારી * હેમા માલિની — બસંતી, વીરુની પ્રેમિકા * જયા ભાદુરી — રાધા, ઠાકુરની પુત્રવધૂ અને જયની પ્રેમિકા * અમજદ ખાન — ગબ્બર સિંહ, વોન્ટેડ ડાકુ * એ. કે. હંગલ — રહીમ ચાચા, ગામના ઇમામ * સત્યેન કપૂર — રામલાલ, ઠાકુરનો નોકર * ઇફ્તેખાર — ઇન્સ્પેક્ટર ખુરાના, રાધાના પિતા * લીલા મિશ્રા — મૌસી, બસંતીની માસી * વિકાસ આનંદ — જેલર * મેક મોહન — સાંભા, ગબ્બર સિંહનો સાગરીત * કેશ્ટો મુખર્જી — હરિરામ, જેલનો નાઈ અને જેલરનો સાગરીત * સચિન પિલગાંવકર — અહમદ, ઇમામનો પુત્ર * માસ્ટર અલંકાર — ઠાકુર બલદેવ સિંહનો પૌત્ર; ફિલ્મમાં પાત્રનું નામ જણાવવામાં આવ્યું નથી * વિજુ ખોટે — કાલિયા, ગબ્બરના માણસોમાંનો એક, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * મેજર આનંદ — નામ ન જણાવાયેલો ગબ્બરનો એક માણસ, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * [[અસરાની]] — જેલર, રમૂજી પાત્ર * હેલન — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * પી. જયરાજ — પોલીસ કમિશનર * જગદીપ — સૂરમા ભોપાલી, રમૂજી લાકડાનો વેપારી * જલાલ આગા — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * ઓમ શિવપુરી — ગામ પર ગબ્બરના હુમલાની તપાસ કરતો પોલીસ અધિકારી == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb title}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિન્દી ચલચિત્ર]] jim6u2cp97p4wr88ye210lzcronl461 904491 904490 2026-08-23T11:03:24Z MichealBVN 88262 /* */ 904491 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = શોલે | image = | caption = | director = રમેશ સિપ્પી | producer = જી. પી. સિપ્પી | screenplay = સલીમ-જાવેદ | starring = [[ધર્મેન્દ્ર]]<br />[[સંજીવ કુમાર]]<br />હેમા માલિની<br />[[અમિતાભ બચ્ચન]]<br />જયા ભાદુરી<br />[[અમજદ ખાન]] | music = આર. ડી. બર્મન | cinematography = દ્રારકા દિવેચા | editing = એમ. એસ. શિંદે | studio = યુનાઇડેટ પ્રોડ્યુસર્સ<br />સિપ્પી ફિલ્મ્સ | distributor = સિપ્પી ફિલ્મ્સ | released = ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૫ | runtime = ૨૦૪ મિનિટ્સ<ref name=Runtime>{{cite web|title=''શોલે'' (PG)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|publisher=બ્રિટિશ બોર્ડ ઓફ ફિલ્મ ક્લાસિફિકેશન|access-date=૧૨ એપ્રિલ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109084512/http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|url-status=dead}}</ref> |budget = ૩ કરોડ |gross = ૧૫ કરોડ | country = ભારત | language = હિન્દી }} '''શોલે''' એ ૧૯૭૫ માં હિન્દી ભાષામાં બનેલી એક ભવ્ય એક્શન-એડવેન્ચર ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન રમેશ સિપ્પીએ કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું નિર્માણ રમેશ સિપ્પીના પિતા જી. પી. સિપ્પી દ્વારા 'સિપ્પી ફિલ્મ્સ'ના બેનર હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મના લેખક સલીમ-જાવેદ હતા. ફિલ્મમાં [[ધર્મેન્દ્ર]], [[અમિતાભ બચ્ચન]], [[સંજીવ કુમાર]], હેમા માલિની અને [[અમજદ ખાન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી બ્લોકબસ્ટર અને પ્રભાવશાળી ફિલ્મ માનવામાં આવે છે. == વાર્તા == ઠાકુર બલદેવ સિંહ ભૂતપૂર્વ પોલીસ અધિકારી છે. તેના આખા પરિવારની ડાકુ ગબ્બર સિંહે હત્યા કરી હતી અને તેના બંને હાથ કાપી નાખ્યા હતા. ગબ્બરને પકડવા માટે ઠાકુર નાના ગુનેગાર જય અને વીરુને કામ સોંપે છે. રામગઢમાં જય અને વીરુ ગબ્બરના માણસોનો સામનો કરે છે. વીરુ બસંતીના પ્રેમમાં પડે છે, જ્યારે જય અને રાધા વચ્ચે શાંત લાગણી બંધાય છે. ગબ્બર ગામ પર હુમલો કરે છે, પરંતુ જય-વીરુ તેને નિષ્ફળ બનાવે છે. પછી ગબ્બર વીરુ અને બસંતીને પકડી લે છે. જય તેમને બચાવવા જાય છે, પરંતુ પાછા ફરતી વખતે ગોળીબારમાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે. સાથીઓને બચાવવા માટે જય પોતાનું બલિદાન આપે છે અને વિસ્ફોટ કરીને ગબ્બરના માણસોનો નાશ કરે છે. જયના મૃત્યુથી દુઃખી વીરુ ગબ્બરને મારી નાખવા દોડી જાય છે. પરંતુ ઠાકુર તેને જીવતો પકડવાનું વચન યાદ અપાવે છે અને અંતે ગબ્બરને પોલીસના હવાલે કરવામાં આવે છે. જયના અંતિમ સંસ્કાર બાદ વીરુ રામગઢ છોડવા ટ્રેનમાં ચડે છે, જ્યાં બસંતી તેની રાહ જોઈ રહી હોય છે. == કલાકારો == * [[ધર્મેન્દ્ર]] — વીરુ * [[અમિતાભ બચ્ચન]] — જયદેવ "જય" * [[સંજીવ કુમાર]] — ઠાકુર બલદેવ સિંહ, નિવૃત્ત પોલીસ અધિકારી * હેમા માલિની — બસંતી, વીરુની પ્રેમિકા * જયા ભાદુરી — રાધા, ઠાકુરની પુત્રવધૂ અને જયની પ્રેમિકા * અમજદ ખાન — ગબ્બર સિંહ, વોન્ટેડ ડાકુ * એ. કે. હંગલ — રહીમ ચાચા, ગામના ઇમામ * સત્યેન કપૂર — રામલાલ, ઠાકુરનો નોકર * ઇફ્તેખાર — ઇન્સ્પેક્ટર ખુરાના, રાધાના પિતા * લીલા મિશ્રા — મૌસી, બસંતીની માસી * વિકાસ આનંદ — જેલર * મેક મોહન — સાંભા, ગબ્બર સિંહનો સાગરીત * કેશ્ટો મુખર્જી — હરિરામ, જેલનો નાઈ અને જેલરનો સાગરીત * સચિન પિલગાંવકર — અહમદ, ઇમામનો પુત્ર * માસ્ટર અલંકાર — ઠાકુર બલદેવ સિંહનો પૌત્ર; ફિલ્મમાં પાત્રનું નામ જણાવવામાં આવ્યું નથી * વિજુ ખોટે — કાલિયા, ગબ્બરના માણસોમાંનો એક, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * મેજર આનંદ — નામ ન જણાવાયેલો ગબ્બરનો એક માણસ, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * [[અસરાની]] — જેલર, રમૂજી પાત્ર * હેલન — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * પી. જયરાજ — પોલીસ કમિશનર * જગદીપ — સૂરમા ભોપાલી, રમૂજી લાકડાનો વેપારી * જલાલ આગા — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * ઓમ શિવપુરી — ગામ પર ગબ્બરના હુમલાની તપાસ કરતો પોલીસ અધિકારી == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb title}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિન્દી ચલચિત્ર]] 9byyerznyaojktrqdlnebik5xm7ya52 904492 904491 2026-08-23T11:03:41Z MichealBVN 88262 /* વાર્તા */ 904492 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = શોલે | image = | caption = | director = રમેશ સિપ્પી | producer = જી. પી. સિપ્પી | screenplay = સલીમ-જાવેદ | starring = [[ધર્મેન્દ્ર]]<br />[[સંજીવ કુમાર]]<br />હેમા માલિની<br />[[અમિતાભ બચ્ચન]]<br />જયા ભાદુરી<br />[[અમજદ ખાન]] | music = આર. ડી. બર્મન | cinematography = દ્રારકા દિવેચા | editing = એમ. એસ. શિંદે | studio = યુનાઇડેટ પ્રોડ્યુસર્સ<br />સિપ્પી ફિલ્મ્સ | distributor = સિપ્પી ફિલ્મ્સ | released = ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૫ | runtime = ૨૦૪ મિનિટ્સ<ref name=Runtime>{{cite web|title=''શોલે'' (PG)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|publisher=બ્રિટિશ બોર્ડ ઓફ ફિલ્મ ક્લાસિફિકેશન|access-date=૧૨ એપ્રિલ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109084512/http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|url-status=dead}}</ref> |budget = ૩ કરોડ |gross = ૧૫ કરોડ | country = ભારત | language = હિન્દી }} '''શોલે''' એ ૧૯૭૫ માં હિન્દી ભાષામાં બનેલી એક ભવ્ય એક્શન-એડવેન્ચર ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન રમેશ સિપ્પીએ કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું નિર્માણ રમેશ સિપ્પીના પિતા જી. પી. સિપ્પી દ્વારા 'સિપ્પી ફિલ્મ્સ'ના બેનર હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મના લેખક સલીમ-જાવેદ હતા. ફિલ્મમાં [[ધર્મેન્દ્ર]], [[અમિતાભ બચ્ચન]], [[સંજીવ કુમાર]], હેમા માલિની અને [[અમજદ ખાન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી બ્લોકબસ્ટર અને પ્રભાવશાળી ફિલ્મ માનવામાં આવે છે. == વાર્તા == ઠાકુર બલદેવ સિંહ ભૂતપૂર્વ પોલીસ અધિકારી છે. તેના આખા પરિવારની ડાકુ ગબ્બર સિંહે હત્યા કરી હતી અને તેના બંને હાથ કાપી નાખ્યા હતા. ગબ્બરને પકડવા માટે ઠાકુર નાના ગુનેગાર જય અને વીરુને કામ સોંપે છે. રામગઢમાં જય અને વીરુ ગબ્બરના માણસોનો સામનો કરે છે. વીરુ બસંતીના પ્રેમમાં પડે છે, જ્યારે જય અને રાધા વચ્ચે શાંત લાગણી બંધાય છે. ગબ્બર ગામ પર હુમલો કરે છે, પરંતુ જય-વીરુ તેને નિષ્ફળ બનાવે છે. પછી ગબ્બર વીરુ અને બસંતીને પકડી લે છે. જય તેમને બચાવવા જાય છે, પરંતુ પાછા ફરતી વખતે ગોળીબારમાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે. સાથીઓને બચાવવા માટે જય પોતાનું બલિદાન આપે છે અને વિસ્ફોટ કરીને ગબ્બરના માણસોનો નાશ કરે છે. જયના મૃત્યુથી દુઃખી વીરુ ગબ્બરને મારી નાખવા દોડી જાય છે. પરંતુ ઠાકુર તેને જીવતો પકડવાનું વચન યાદ અપાવે છે અને અંતે ગબ્બરને પોલીસના હવાલે કરવામાં આવે છે. જયના અંતિમ સંસ્કાર બાદ વીરુ રામગઢ છોડવા ટ્રેનમાં ચડે છે, જ્યાં બસંતી તેની રાહ જોઈ રહી હોય છે. == કલાકારો == * [[ધર્મેન્દ્ર]] — વીરુ * [[અમિતાભ બચ્ચન]] — જયદેવ "જય" * [[સંજીવ કુમાર]] — ઠાકુર બલદેવ સિંહ, નિવૃત્ત પોલીસ અધિકારી * હેમા માલિની — બસંતી, વીરુની પ્રેમિકા * જયા ભાદુરી — રાધા, ઠાકુરની પુત્રવધૂ અને જયની પ્રેમિકા * અમજદ ખાન — ગબ્બર સિંહ, વોન્ટેડ ડાકુ * એ. કે. હંગલ — રહીમ ચાચા, ગામના ઇમામ * સત્યેન કપૂર — રામલાલ, ઠાકુરનો નોકર * ઇફ્તેખાર — ઇન્સ્પેક્ટર ખુરાના, રાધાના પિતા * લીલા મિશ્રા — મૌસી, બસંતીની માસી * વિકાસ આનંદ — જેલર * મેક મોહન — સાંભા, ગબ્બર સિંહનો સાગરીત * કેશ્ટો મુખર્જી — હરિરામ, જેલનો નાઈ અને જેલરનો સાગરીત * સચિન પિલગાંવકર — અહમદ, ઇમામનો પુત્ર * માસ્ટર અલંકાર — ઠાકુર બલદેવ સિંહનો પૌત્ર; ફિલ્મમાં પાત્રનું નામ જણાવવામાં આવ્યું નથી * વિજુ ખોટે — કાલિયા, ગબ્બરના માણસોમાંનો એક, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * મેજર આનંદ — નામ ન જણાવાયેલો ગબ્બરનો એક માણસ, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * [[અસરાની]] — જેલર, રમૂજી પાત્ર * હેલન — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * પી. જયરાજ — પોલીસ કમિશનર * જગદીપ — સૂરમા ભોપાલી, રમૂજી લાકડાનો વેપારી * જલાલ આગા — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * ઓમ શિવપુરી — ગામ પર ગબ્બરના હુમલાની તપાસ કરતો પોલીસ અધિકારી == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb title}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિન્દી ચલચિત્ર]] c7i3vstdjiqrd12tcz0sy4r0f7eswvv 904493 904492 2026-08-23T11:15:58Z MichealBVN 88262 /* કલાકારો */ 904493 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = શોલે | image = | caption = | director = રમેશ સિપ્પી | producer = જી. પી. સિપ્પી | screenplay = સલીમ-જાવેદ | starring = [[ધર્મેન્દ્ર]]<br />[[સંજીવ કુમાર]]<br />હેમા માલિની<br />[[અમિતાભ બચ્ચન]]<br />જયા ભાદુરી<br />[[અમજદ ખાન]] | music = આર. ડી. બર્મન | cinematography = દ્રારકા દિવેચા | editing = એમ. એસ. શિંદે | studio = યુનાઇડેટ પ્રોડ્યુસર્સ<br />સિપ્પી ફિલ્મ્સ | distributor = સિપ્પી ફિલ્મ્સ | released = ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૫ | runtime = ૨૦૪ મિનિટ્સ<ref name=Runtime>{{cite web|title=''શોલે'' (PG)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|publisher=બ્રિટિશ બોર્ડ ઓફ ફિલ્મ ક્લાસિફિકેશન|access-date=૧૨ એપ્રિલ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109084512/http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|url-status=dead}}</ref> |budget = ૩ કરોડ |gross = ૧૫ કરોડ | country = ભારત | language = હિન્દી }} '''શોલે''' એ ૧૯૭૫ માં હિન્દી ભાષામાં બનેલી એક ભવ્ય એક્શન-એડવેન્ચર ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન રમેશ સિપ્પીએ કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું નિર્માણ રમેશ સિપ્પીના પિતા જી. પી. સિપ્પી દ્વારા 'સિપ્પી ફિલ્મ્સ'ના બેનર હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મના લેખક સલીમ-જાવેદ હતા. ફિલ્મમાં [[ધર્મેન્દ્ર]], [[અમિતાભ બચ્ચન]], [[સંજીવ કુમાર]], હેમા માલિની અને [[અમજદ ખાન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી બ્લોકબસ્ટર અને પ્રભાવશાળી ફિલ્મ માનવામાં આવે છે. == વાર્તા == ઠાકુર બલદેવ સિંહ ભૂતપૂર્વ પોલીસ અધિકારી છે. તેના આખા પરિવારની ડાકુ ગબ્બર સિંહે હત્યા કરી હતી અને તેના બંને હાથ કાપી નાખ્યા હતા. ગબ્બરને પકડવા માટે ઠાકુર નાના ગુનેગાર જય અને વીરુને કામ સોંપે છે. રામગઢમાં જય અને વીરુ ગબ્બરના માણસોનો સામનો કરે છે. વીરુ બસંતીના પ્રેમમાં પડે છે, જ્યારે જય અને રાધા વચ્ચે શાંત લાગણી બંધાય છે. ગબ્બર ગામ પર હુમલો કરે છે, પરંતુ જય-વીરુ તેને નિષ્ફળ બનાવે છે. પછી ગબ્બર વીરુ અને બસંતીને પકડી લે છે. જય તેમને બચાવવા જાય છે, પરંતુ પાછા ફરતી વખતે ગોળીબારમાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે. સાથીઓને બચાવવા માટે જય પોતાનું બલિદાન આપે છે અને વિસ્ફોટ કરીને ગબ્બરના માણસોનો નાશ કરે છે. જયના મૃત્યુથી દુઃખી વીરુ ગબ્બરને મારી નાખવા દોડી જાય છે. પરંતુ ઠાકુર તેને જીવતો પકડવાનું વચન યાદ અપાવે છે અને અંતે ગબ્બરને પોલીસના હવાલે કરવામાં આવે છે. જયના અંતિમ સંસ્કાર બાદ વીરુ રામગઢ છોડવા ટ્રેનમાં ચડે છે, જ્યાં બસંતી તેની રાહ જોઈ રહી હોય છે. == કલાકારો == * [[ધર્મેન્દ્ર]] — વીરુ * [[અમિતાભ બચ્ચન]] — જયદેવ "જય" * [[સંજીવ કુમાર]] — ઠાકુર બલદેવ સિંહ, નિવૃત્ત પોલીસ અધિકારી * હેમા માલિની — બસંતી, વીરુની પ્રેમિકા * જયા ભાદુરી — રાધા, ઠાકુરની પુત્રવધૂ અને જયની પ્રેમિકા * અમજદ ખાન — ગબ્બર સિંહ, વોન્ટેડ ડાકુ * એ. કે. હંગલ — રહીમ ચાચા, ગામના ઇમામ * સત્યેન કપૂર — રામલાલ, ઠાકુરનો નોકર * ઇફ્તેખાર — ઇન્સ્પેક્ટર ખુરાના, રાધાના પિતા * લીલા મિશ્રા — મૌસી, બસંતીની માસી * વિકાસ આનંદ — જેલર * મેક મોહન — સાંભા, ગબ્બર સિંહનો સાગરીત * કેશ્ટો મુખર્જી — હરિરામ, જેલનો નાઈ અને જેલરનો સાગરીત * સચિન પિલગાંવકર — અહમદ, ઇમામનો પુત્ર * માસ્ટર અલંકાર — ઠાકુર બલદેવ સિંહનો પૌત્ર; ફિલ્મમાં પાત્રનું નામ જણાવવામાં આવ્યું નથી * વિજુ ખોટે — કાલિયા, ગબ્બરના માણસોમાંનો એક, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * મેજર આનંદ — નામ ન જણાવાયેલો ગબ્બરનો એક માણસ, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * [[અસરાની]] — જેલર, રમૂજી પાત્ર * હેલન — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * પી. જયરાજ — પોલીસ કમિશનર * જગદીપ — સૂરમા ભોપાલી, રમૂજી લાકડાનો વેપારી * જલાલ આગા — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * ઓમ શિવપુરી — ગામ પર ગબ્બરના હુમલાની તપાસ કરતો પોલીસ અધિકારી == સ્વાગત == શોલે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૭૫ના રોજ ભારતીય સ્વતંત્રતા દિવસ નિમિત્તે મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ હતી. લગભગ ₹૩ કરોડના બજેટમાં બનેલી ફિલ્મની શરૂઆત ધીમી રહી હતી અને પહેલા બે અઠવાડિયામાં તેને ખાસ સફળતા મળી નહોતી. પરંતુ ત્રીજા અઠવાડિયાથી ફિલ્મે જોર પકડ્યું અને ત્યાર બાદ તેની લોકપ્રિયતા સતત વધતી ગઈ. ફિલ્મે ભારતમાં લગભગ ₹૧૫ કરોડની નેટ કમાણી કરી અને વિશ્વભરમાં આશરે ₹૩૫ કરોડનો બિઝનેસ કર્યો, જેના કારણે તે બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર બની. મુંબઈના મિનેર્વા થિયેટરમાં તે સતત પાંચ વર્ષથી વધુ સમય સુધી ચાલી હતી. શોલે ૧૯૭૦ના દાયકાની સૌથી મોટી સફળ ફિલ્મ બની અને તેની કમાણીનો ભારતીય રેકોર્ડ ૧૯૯૪માં હમ આપકે હૈં કૌન..! સુધી તૂટ્યો નહોતો. ફિલ્મના ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૦ના દાયકાના રી રિલીઝ પણ સફળ રહ્યા. અંદાજ મુજબ, ફિલ્મે ભારતમાં આશરે ૧૫ કરોડ ટિકિટ વેચી હતી, જે તેને આજે પણ ભારતીય સિનેમાની સૌથી વધુ જોવાયેલી ફિલ્મોમાં સ્થાન આપે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb title}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિન્દી ચલચિત્ર]] az16ac4z5izb9yun7trqcgv7a2v5az4 904494 904493 2026-08-23T11:18:36Z MichealBVN 88262 /* સ્વાગત */ 904494 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = શોલે | image = | caption = | director = રમેશ સિપ્પી | producer = જી. પી. સિપ્પી | screenplay = સલીમ-જાવેદ | starring = [[ધર્મેન્દ્ર]]<br />[[સંજીવ કુમાર]]<br />હેમા માલિની<br />[[અમિતાભ બચ્ચન]]<br />જયા ભાદુરી<br />[[અમજદ ખાન]] | music = આર. ડી. બર્મન | cinematography = દ્રારકા દિવેચા | editing = એમ. એસ. શિંદે | studio = યુનાઇડેટ પ્રોડ્યુસર્સ<br />સિપ્પી ફિલ્મ્સ | distributor = સિપ્પી ફિલ્મ્સ | released = ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૫ | runtime = ૨૦૪ મિનિટ્સ<ref name=Runtime>{{cite web|title=''શોલે'' (PG)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|publisher=બ્રિટિશ બોર્ડ ઓફ ફિલ્મ ક્લાસિફિકેશન|access-date=૧૨ એપ્રિલ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109084512/http://www.bbfc.co.uk/releases/sholay-1988|url-status=dead}}</ref> |budget = ૩ કરોડ |gross = ૧૫ કરોડ | country = ભારત | language = હિન્દી }} '''શોલે''' એ ૧૯૭૫ માં હિન્દી ભાષામાં બનેલી એક ભવ્ય એક્શન-એડવેન્ચર ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન રમેશ સિપ્પીએ કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું નિર્માણ રમેશ સિપ્પીના પિતા જી. પી. સિપ્પી દ્વારા 'સિપ્પી ફિલ્મ્સ'ના બેનર હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મના લેખક સલીમ-જાવેદ હતા. ફિલ્મમાં [[ધર્મેન્દ્ર]], [[અમિતાભ બચ્ચન]], [[સંજીવ કુમાર]], હેમા માલિની અને [[અમજદ ખાન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી બ્લોકબસ્ટર અને પ્રભાવશાળી ફિલ્મ માનવામાં આવે છે. == વાર્તા == ઠાકુર બલદેવ સિંહ ભૂતપૂર્વ પોલીસ અધિકારી છે. તેના આખા પરિવારની ડાકુ ગબ્બર સિંહે હત્યા કરી હતી અને તેના બંને હાથ કાપી નાખ્યા હતા. ગબ્બરને પકડવા માટે ઠાકુર નાના ગુનેગાર જય અને વીરુને કામ સોંપે છે. રામગઢમાં જય અને વીરુ ગબ્બરના માણસોનો સામનો કરે છે. વીરુ બસંતીના પ્રેમમાં પડે છે, જ્યારે જય અને રાધા વચ્ચે શાંત લાગણી બંધાય છે. ગબ્બર ગામ પર હુમલો કરે છે, પરંતુ જય-વીરુ તેને નિષ્ફળ બનાવે છે. પછી ગબ્બર વીરુ અને બસંતીને પકડી લે છે. જય તેમને બચાવવા જાય છે, પરંતુ પાછા ફરતી વખતે ગોળીબારમાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે. સાથીઓને બચાવવા માટે જય પોતાનું બલિદાન આપે છે અને વિસ્ફોટ કરીને ગબ્બરના માણસોનો નાશ કરે છે. જયના મૃત્યુથી દુઃખી વીરુ ગબ્બરને મારી નાખવા દોડી જાય છે. પરંતુ ઠાકુર તેને જીવતો પકડવાનું વચન યાદ અપાવે છે અને અંતે ગબ્બરને પોલીસના હવાલે કરવામાં આવે છે. જયના અંતિમ સંસ્કાર બાદ વીરુ રામગઢ છોડવા ટ્રેનમાં ચડે છે, જ્યાં બસંતી તેની રાહ જોઈ રહી હોય છે. == કલાકારો == * [[ધર્મેન્દ્ર]] — વીરુ * [[અમિતાભ બચ્ચન]] — જયદેવ "જય" * [[સંજીવ કુમાર]] — ઠાકુર બલદેવ સિંહ, નિવૃત્ત પોલીસ અધિકારી * હેમા માલિની — બસંતી, વીરુની પ્રેમિકા * જયા ભાદુરી — રાધા, ઠાકુરની પુત્રવધૂ અને જયની પ્રેમિકા * અમજદ ખાન — ગબ્બર સિંહ, વોન્ટેડ ડાકુ * એ. કે. હંગલ — રહીમ ચાચા, ગામના ઇમામ * સત્યેન કપૂર — રામલાલ, ઠાકુરનો નોકર * ઇફ્તેખાર — ઇન્સ્પેક્ટર ખુરાના, રાધાના પિતા * લીલા મિશ્રા — મૌસી, બસંતીની માસી * વિકાસ આનંદ — જેલર * મેક મોહન — સાંભા, ગબ્બર સિંહનો સાગરીત * કેશ્ટો મુખર્જી — હરિરામ, જેલનો નાઈ અને જેલરનો સાગરીત * સચિન પિલગાંવકર — અહમદ, ઇમામનો પુત્ર * માસ્ટર અલંકાર — ઠાકુર બલદેવ સિંહનો પૌત્ર; ફિલ્મમાં પાત્રનું નામ જણાવવામાં આવ્યું નથી * વિજુ ખોટે — કાલિયા, ગબ્બરના માણસોમાંનો એક, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * મેજર આનંદ — નામ ન જણાવાયેલો ગબ્બરનો એક માણસ, જેને ગબ્બર રશિયન રૂલેટની રમતમાં મારી નાખે છે * [[અસરાની]] — જેલર, રમૂજી પાત્ર * હેલન — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * પી. જયરાજ — પોલીસ કમિશનર * જગદીપ — સૂરમા ભોપાલી, રમૂજી લાકડાનો વેપારી * જલાલ આગા — "મહબૂબા મહબૂબા" ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા * ઓમ શિવપુરી — ગામ પર ગબ્બરના હુમલાની તપાસ કરતો પોલીસ અધિકારી == સ્વાગત == શોલે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૭૫ના રોજ ભારતીય સ્વતંત્રતા દિવસ નિમિત્તે મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ હતી. લગભગ ₹૩ કરોડના બજેટમાં બનેલી ફિલ્મની શરૂઆત ધીમી રહી હતી અને પહેલા બે અઠવાડિયામાં તેને ખાસ સફળતા મળી નહોતી. પરંતુ ત્રીજા અઠવાડિયાથી ફિલ્મે જોર પકડ્યું અને ત્યાર બાદ તેની લોકપ્રિયતા સતત વધતી ગઈ. ફિલ્મે ભારતમાં લગભગ ₹૧૫ કરોડની નેટ કમાણી કરી અને વિશ્વભરમાં આશરે ₹૩૫ કરોડનો બિઝનેસ કર્યો, જેના કારણે તે બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર બની. શોલેએ સમગ્ર ભારતમાં ૬૦ ગોલ્ડન જ્યુબિલીનો રેકોર્ડ બનાવ્યો, જે આજે પણ અતૂટ છે. આ ઉપરાંત, તે ભારતની પહેલી ફિલ્મ હતી જેણે ૧૦૦થી વધુ થિયેટરોમાં સિલ્વર જ્યુબિલી ઉજવી હતી. મુંબઈના મિનેર્વા થિયેટરમાં તે સતત પાંચ વર્ષથી વધુ સમય સુધી ચાલી હતી. શોલે ૧૯૭૦ના દાયકાની સૌથી મોટી સફળ ફિલ્મ બની અને તેની કમાણીનો ભારતીય રેકોર્ડ ૧૯૯૪માં હમ આપકે હૈં કૌન..! સુધી તૂટ્યો નહોતો. ફિલ્મના ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૦ના દાયકાના રી રિલીઝ પણ સફળ રહ્યા. અંદાજ મુજબ, ફિલ્મે ભારતમાં આશરે ૧૫ કરોડ ટિકિટ વેચી હતી, જે તેને આજે પણ ભારતીય સિનેમાની સૌથી વધુ જોવાયેલી ફિલ્મોમાં સ્થાન આપે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb title}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિન્દી ચલચિત્ર]] bmt4fbm2rkwioeiapsh4p0wwvduu73d 0 111606 904478 874771 2026-08-22T12:41:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904478 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Bharat_Mata_statue_2.jpg|thumb| [[કન્યાકુમારી]] (ભારત) ખાતે ભારત માતાની પ્રતિમા ]] '''ભારત માતા''' ([[હિંદી ભાષા|હિન્દી]] થી [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] {{Lang|sa|भारताम्बा}}; અમ્બા ''અંબે'' એટલે ''મધર'', જેને અંગ્રેજીમાં '''મધર ઈંડિયા''' પણ કહેવામાં આવે છે) એ [[ભારત]] દેશના માતા કે દેવી તરીકેનું વ્યક્તિકરણ અથવા અવતાર છે.<ref>{{Cite web|url=http://scroll.in/article/805247/history-lessons-how-bharat-mata-became-the-code-word-for-a-theocratic-hindu-state|title=History lesson: How 'Bharat Mata' became the code word for a theocratic Hindu state}}</ref> તેમને સામાન્ય રીતે [[ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ|ભારતીય રાષ્ટ્રધ્વજ]] ધરાવતી, કેસરી [[સાડી]] પહેરેલી સ્ત્રી તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. કેટલીકવાર તે સિંહ સાથે હોય છે.<ref>[https://books.google.com/books?id=cMJMNvvpEuYC&pg=PA181&dq=Haridwar+temple+of+Bharat+Mata&hl=en&ei=t_L8TbW9GNDyrQfv4-XiDw&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=1&ved=0CDwQuwUwAA#v=snippet&q=Bharat%20Mata%2C%20contemporary%20picture%22&f=false Visualizing space in Banaras: images, maps, and the practice of representation], Martin Gaenszle, Jörg Gengnagel, illustrated, Otto Harrassowitz Verlag, 2006, {{ISBN|978-3-447-05187-3}}</ref> ભારત માતા શબ્દ આધુનિક સાહિત્યમાં ૧૯મી સદીના અંતમાં બંગાળમાં મળે છે. તે બંગાળી ભાષાની લોકપ્રિય નવલકથા ''આનંદમઠ'' (૧૮૮૨)માં હિન્દુ દેવીઓ દુર્ગા અને કાલીથી અવિભાજ્ય સ્વરૂપે બહોળા પ્રમાણમાં શ્રોતાઓ સુધી પહોંચ્યો હતો. ૧૯૦૫માં બંગાળ પ્રાંતના વિવાદાસ્પદ વિભાજન બાદ સર સુરેન્દ્રનાથ બેનરજી દ્વારા આયોજિત બ્રિટિશ બનાવટની ચીજવસ્તુઓના બહિષ્કાર દરમિયાન તેમને વ્યાપક માન્યતા મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://scroll.in/article/805247/history-lessons-how-bharat-mata-became-the-code-word-for-a-theocratic-hindu-state|title=History lesson: How 'Bharat Mata' became the code word for a theocratic Hindu state}}</ref> વિવિધ વિરોધ સભાઓમાં, તે વંદે માતરમ્ (હું માતાને નમન કરું છું) જયઘોષના નારામાં પ્રતિધ્વંધિત થાય છે. [[ભારતમાતા (ચિત્ર)|ભારત માતા]]ને ૧૯૦૪માં અવનીન્દ્રનાથ ટાગોરે બંગાળ સ્કૂલ ઓફ આર્ટ સાથે સંકળાયેલી શૈલીમાં ચાર શસ્ત્રધારી દેવી તરીકે ચીતર્યા હતા, પરંતુ ઘણે અંશે તેને હિન્દુ ધર્મના પૌરાણિક વૈદિક દેવી શક્તિના વિવરણો પર આધારિત માનવામાં આવે છે, જે એક સર્વોચ્ચ દેવીનો અવતાર છે અને આ ચિત્ર કોલકાતાના વિક્ટોરિયા મેમોરિયલ મ્યુઝિયમમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. ૧૯મી સદીના અંત સુધીમાં, બ્રિટીશ રાજ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા અને ગ્રેટ ટ્રિગોનોમેટ્રિકલ સર્વે પર આધારિત ભારતના નકશાઓ વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ થયા હતા. નકશાની પૃષ્ઠભૂમિ સાથે, ભારત માતા ૧૯૦૯માં કવિ સુબ્રમણ્યમ ભારતીના તમિલ ભાષા-સામયિક વિજયાના મુખપૃષ્ઠ પર પ્રકાશિત થયા હતા. એ પછીના દાયકાઓમાં તેઓ લોકપ્રિય કળાઓમાં - સામયિકોમાં, પોસ્ટરોમાં અને કેલેન્ડરોમાં – ભારતીય રાષ્ટ્રવાદનું પ્રતીક બનીને ભારતભરમાં પ્રગટ થયાં. ભારતમાં ભારત માતાના ઘણા જૂજ મંદિરો આવેલા છે. આ પ્રકારનું પ્રથમ ઉદ્‌ઘાટન [[મહાત્મા ગાંધી]]એ ૧૯૩૬માં [[વારાણસી]]માં કર્યું હતું. આ મંદિરમાં તેના ભોંયતળિયે આરસપહાણમાં શિલ્પિત ભારતનો મોટો નકશો છે પરંતુ તેમાં મૂળરૂપમાં મૂર્તિ અથવા પ્રતિમાનો અભાવ છે. મંદિરની એક દિવાલ હિન્દી ભાષાના રાષ્ટ્રવાદી કવિ મૈથિલી શરણ ગુપ્ત દ્વારા ઉદ્‌ઘાટન માટે લખાયેલી એક કવિતાને પ્રદર્શિત કરે છે અને મંદિરને તમામ જાતિઓ અને ધર્મો માટે ખુલ્લું રાખવાની ઘોષણા કરે છે. મંદિરના મોટાભાગના મુલાકાતીઓ વિદેશી પ્રવાસીઓ છે.<ref name=express-bharatmata>{{citation|last=Singh|first=Ramendra|title=A day in the life of Bharat Mata Mandir, Varanasi: Idol chatter|work=Indian Express|date=April 3, 2016|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/a-day-in-the-life-of-bharat-mata-mandir-varanasi-idol-chatter/|access-date=October 17, 2021}}</ref> ભારતીય મુસ્લિમોએ ભારતમાતાના નામનો જાપ કરવાનો વિરોધ કર્યો છે કારણ કે ઇસ્લામમાં માનવ સ્વરૂપોને દેવતા તરીકે રજૂ કરી શકાતા નથી. == ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય == [[File:1909magazine vijaya.jpg|thumb|250px|તમિલ સામયિક ''વિજયા''ના ૧૯૦૯ના અંકના મુખપૃષ્ઠ પર "ભારત માતા" (મધર ઇન્ડિયા)ને તેના વિવિધ સંતાનો અને "વંદે માતરમ"ના નારા સાથે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.]] ભારતમાતાની છબી ૧૯ મી સદીના અંતમાં [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]] સાથે રચાઈ હતી. ઈ. સ. ૧૮૭૩ માં સૌ પ્રથમ કિરણચંદ્ર બેનરજી દ્વારા "ભારત માતા" નામનું નાટક રજૂ થયું હતું. આ નાટક ઈ. સ. ૧૭૭૦ના બંગાળના દુકાળ કાળખંડને દર્શાવે છે જેમાં એક મહિલા અને તેના પતિ જંગલમાં જાય છે અને તેમને ક્રાંતિકારીઓ સામા મળે છે. તે સમયે એક પુજારી તેમને મંદિરમાં લઈ જાય છે અને તેમને ભારત માતા બતાવવામાં આવે છે. આથી પ્રેરણા લઈ તેઓ ક્રાંતિકારીઓનું નેત્તૃત્વ કરે છે અને તેના પરિણામે અંગ્રેજોનો પરાજય થાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://scroll.in/article/805990/far-from-being-eternal-bharat-mata-is-only-a-little-more-than-100-years-old|title=Far from being eternal, Bharat Mata is only a little more than 100 years old}}</ref> ''માનુષી'' નામનું સામયિક ભારત માતાના ઉલ્લેખનું મૂળ ૧૮૬૬માં અનામી લેખક તરીકે પ્રસિદ્ધ થયેલી પણ અસલમાં ભૂદેબ મુખોપાધ્યાય દ્વારા લિખિત વ્યંગ રચના "ઉનબિમસા પુરાણ" (ઓગણીસમો પુરાણમાં) માં જણાવે છે.<ref name="Roche 2016">{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Politics/lSOX1BWMcgypBUV8mUb8cJ/The-origins-of-Bharat-Mata.html|title=The origins of Bharat Mata|last=Roche|first=Elizabeth|date=17 March 2016|website=livemint.com/|access-date=22 March 2017}}</ref> બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે ૧૮૮૨ માં આનંદમઠ નામે એક નવલકથા લખી હતી અને [[વંદે માતરમ્]] ગીતની શરૂઆત કરી.<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/explained/a-mothers-worship-why-some-muslims-find-it-difficult-to-say-bharat-mata-ki-jai/|title=A Mother’s worship: Why some Muslims find it difficult to say ‘Bharat Mata ki jai’}}</ref> <ref>Kinsley, David. ''[https://books.google.com/books?id=hgTOZEyrVtIC Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions]''. Motilal Banarsidass, New Delhi, India. {{ISBN|81-208-0379-5}}. pp. 181-182.</ref> ટૂંક સમયમાં આ ગીત ભારતમાં ઊભરતી સ્વતંત્રતા ચળવળનું ગીત બન્યું હતું. જેમ જેમ બ્રિટિશ રાજે ભારતના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ દ્વારા કાર્ટોગ્રાફિક નક્શો બનાવ્યો, ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીએ તેને રાષ્ટ્રવાદના ચિહ્ન તરીકે વિકસાવ્યો. ઈ. સ. ૧૯૨૦ ના દાયકામાં, તે તસવીર વધુ રાજકીય બની હતી, જેમાં [[મહાત્મા ગાંધી]] અને [[ભગત સિંહ]]ની છબીઓનો ઉમેરવામાં આવી. આ સમયગાળા દરમિયાન [[ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ|ત્રિરંગો]] ધ્વજ પણ શામેલ કરવાનું શરૂ કરાયું હતું. ઈ. સ. ૧૯૩૦ ના દાયકામાં, આ છબી ધાર્મિક વ્યવહારમાં દાખલ થઈ. ઈ. સ. ૧૯૩૬માં શિવ પ્રસાદ ગુપ્ત દ્વારા [[બનારસ]]માં ભારત માતા મંદિર બાંધવામાં આવ્યું હતું તેનું મહાત્મા ગાંધી દ્વારા ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરમાં કોઈ પ્રતિમા નથી પરંતુ ભારતના નકશાની ફક્ત આરસની કોતરેલો તખ્તો છે. બિપિનચંદ્ર પાલે હિન્દુ દાર્શનિક પરંપરાઓ અને ભક્તિપ્રથાઓ સાથે આદર્શવાદ સહિત અને આદર્શવાદી શબ્દોમાં તેનો અર્થ વિસ્તૃત કર્યો. તે એક પ્રાચીન આધ્યાત્મિક સારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, બ્રહ્માંડનો ક્ષણિક વિચાર તેમજ સાર્વત્રિક હિન્દુત્વ અને રાષ્ટ્રત્વને વ્યક્ત કરે છે. <ref>[https://books.google.com/books?id=s71oeW6SxzQC&pg=PA265&dq=Haridwar+temple+of+Bharat+Mata&hl=en&ei=t_L8TbW9GNDyrQfv4-XiDw&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=3&ved=0CEYQuwUwAg#v=onepage&q=archaic%20spiritual%20essence&f=false Producing India], Manu Goswami, Orient Blackswan, 2004, {{ISBN|978-81-7824-107-4}}</ref> અબનીન્દ્રનાથ ટાગોરે ભારત માતાને કેસરી રંગના ઝભ્ભો પહેરેલ, ચાર હાથ ધરાવતી, હાથમાં હસ્તપ્રતો, ચોખાના પૂળા, [[જપમાળા|માળા]] અને સફેદ કાપડ ધરેલ હિન્દુ દેવી તરીકે દર્શાવી હતી.<ref>[https://books.google.com/books?id=ipajdspYL00C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=snippet&q=%22the%20future%20of%20the%20British%20Policy%22&f=false Specters of Mother India: the global restructuring of an empire], Mrinalini Sinha, Zubaan, 2006, {{ISBN|978-81-89884-00-0}}</ref> ભારતમાતાની છબી સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન ભારતીયોમાં રાષ્ટ્રવાદી લાગણી પેદા કરવા માટેનું એક ચિહ્ન હતી. ચિત્રકામના પ્રશંસક ભગિની નિવેદિતાએ અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે ચિત્ર શુદ્ધ અને કાલ્પનિક હતું, જેમાં ભારતમાતા તેની પાછળ લીલી ધરતી પર ઊભા હતા, વાદળી આકાશ હતું, પાસેના ચાર કમળ અને ચાર હાથ ચાર હાથ દૈવી શક્તિ દર્શાવતા હતા. સફેદ પ્રભામંડળ અને નિષ્ઠાવાન આંખો; અને ચાર હાથમાં શિક્ષા-દીક્ષા-અન્ન-વસ્ત્ર ના ચિન્હો એ તેમની આ દેશના બાળકોને ભેટ હતી.<ref>[https://books.google.com/books?id=OWfcoMnHU8gC&pg=PA169&dq=Haridwar+temple+of+Bharat+Mata&hl=en&ei=t_L8TbW9GNDyrQfv4-XiDw&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=4&ved=0CEsQuwUwAw#v=onepage&q=Shiksha-diksha-anna-bastra&f=false The Goddess and the Nation: Mapping Mother India], Sumathi Ramaswamy, Duke University Press, 2010, {{ISBN|978-0-8223-4610-4}}</ref> [[ચિત્ર:Bharat_Mata_Temple_map.jpg|right|thumb|288x288px| ભારતમાતા તરીકે ભારતનો નક્શીદાર નકશો, ભારત માતા મંદિર, [[વારાણસી]] ખાતે આરસમાં કોતરવામાં આવ્યો છે ]] ભારતીય સ્વતંત્રતા કાર્યકર સુબ્રમણિયા ભારતીએ ભારત માતાને [[ગંગા નદી|ગંગાની]] ભૂમિ તરીકે જોયું. તેમણે ભારત માતાની ઓળખ પરાશક્તિ તરીકે કરી.<ref>{{Cite web|url=http://www.hvk.org/2010/0810/31.html|title=Archived copy|archive-url = https://web.archive.org/web/20160310070153/http://www.hvk.org/2010/0810/31.html|archive-date=2016-03-10|access-date=2016-03-09}}</ref> તેઓ એમ પણ કહે છે કે તેમને તેમની ગુરુ ભગિની નિવેદિતા સાથેની મુલાકાત દરમિયાન ભારત માતાની [[દર્શન]] મળ્યા. == મહત્વ == કલ્યાણી દેવકી મેનન <nowiki>''</nowiki>''એવરીડે નેશનલિઝમ: વિમેન ઑફ હિન્દુ રાઇટ ઇન ઇન્ડિયા"'' નામના તેમના પુસ્તકમાં દલીલ કરે છે કે "ભારત માતા તરીકેની ભારતની દ્રષ્ટિ હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદના રાજકારણ પર ગહન અસર ધરાવે છે" અને હિન્દુ દેવી તરીકે ભારતનું નિરૂપણ સૂચિત કરે છે રાષ્ટ્રની રક્ષા માટેના રાષ્ટ્રવાદી સંઘર્ષમાં ભાગ લેવો એ ફક્ત દેશભક્તિ જ નહીં પરંતુ તમામ હિન્દુઓની ધાર્મિક ફરજ પણ છે.<ref>Kalyani Devaki Menon, ''[https://books.google.com/books?id=hSnn_kDUI6AC Everyday Nationalism: Women of the Hindu Right in India: The Ethnography of Political Violence]'', University of Pennsylvania Press, 2009, {{ISBN|978-0-8122-4196-9}}, p. 89f.</ref> આ સંગઠનના કારણે પ્યુરાઇન્ટિકલ મુસ્લિમો [કટ્ટરપંથીઓ] સાથે વિવાદ ઊભો થયો છે જેઓ ભગવાનની એકરૂતામાં વિશ્વાસ કરે છે અને અલ્લાહ સિવાયના ભગવાનમાં (આ કિસ્સામાં ભારત માતા) માનતા નથી, <ref>[https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/asaduddin-owaisi-bharat-mata-ki-jai-whats-wrong-in-saying-bharat-mata-ki-jai-congress/ What’s wrong in saying Bharat Mata Ki Jai: Congress], [[Indian Express]].</ref> <ref>{{Cite news|title=Patriotism in India: Oh mother: A nationalist slogan sends sectarian sparks|url=https://www.economist.com/news/asia/21696537-nationalist-slogan-sends-sectarian-sparks-oh-mother|access-date=9 April 2016|work=[[The Economist]]|date=9 April 2016}}</ref> . <ref>[https://www.dailyo.in/politics/asaduddin-owaisi-sloganeering-in-parliament-vande-mataram-vande-mataram-national-song-bankim-chandra-chatterjee/story/1/31179.html The Sound of Dog-Whistling: 'Vande Mataram' itself is not communal.], DailyO, 2019.</ref> જો કે, મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા ખાસ કરીને બેંગ્લાદેશી રાષ્ટ્રવાદીઓ, બાંગ્લાદેશના સમાન સ્વરૂપને બંગામાતા (''"મધર બાંગ્લાદેશ"'' ) તરીકે પૂજે છે . <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=0HrBJJBFutsC&pg=PA88&lpg=PA88&dq=bangamata+rabindranath+tagore#v=onepage&q=bangamata+rabindranath+tagore&f=false|title=Social Thought of Rabindranath Tagore: A Historical Analysis|last=Dasgupta|first=Tapati|publisher=Abhinav Publications|year=1993|isbn=9788170173021|page=}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=Ey1v6JEmvakC&pg=PA89&lpg=PA89&dq=bangamata+rabindranath+tagore#v=onepage&q=bangamata+rabindranath+tagore&f=false|title=Science, Spirituality and the Modernization of India|last=Paranjape|first=Makarand|publisher=Anthem Press|year=2014|isbn=9781843317760|page=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://appweb.cortland.edu/ojs/index.php/Wagadu/article/viewArticle/250/464|title=Symbols of Water and Woman on Selected Examples of Modern Bengali Literature in the Context of Mythological Tradition|archive-url = https://web.archive.org/web/20131212184455/http://appweb.cortland.edu/ojs/index.php/Wagadu/article/viewArticle/250/464|archive-date=12 December 2013|access-date=12 December 2013}}</ref> <ref name="deccanchronicle.com">{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/opinion/op-ed/220316/thinking-allowed-feeling-seditious-or-patriotic.html|title=Thinking Allowed: Feeling seditious or patriotic?|date=21 March 2016|website=[[Deccan Chronicle]]|type=Opinion|access-date=30 October 2016}}</ref> [[ચિત્ર:Bharat Mata by Abanindranath Tagore.jpg|alt=|left|thumb| અબનિન્દ્રનાથ ટાગોરની પેઇન્ટિંગ, ભગવા પહેરેલ દેવી ભારત માતા ]] ''"ભારત માતાની કી જય"'' એ [[ભારતીય ભૂમિસેના]] નું સૂત્ર છે. <ref>{{Cite news|last=Vinay Kumar|title=It is Jai Hind for Army personnel|url=http://www.thehindu.com/news/national/it-is-jai-hind-for-army-personnel/article3958180.ece|access-date=8 October 2012|location=Chennai, India|work=The Hindu|date=2 October 2012}}</ref> મુસ્લિમોની બહુમતી ધરાવતા [[ઇન્ડોનેશિયા]]ની સ્થળ સેના, નૌસેના વગેરે જેવા સહિત કેટલાક ડઝન જેટલા રાષ્ટ્રીય સશસ્ત્ર એકમો પણ હિન્દુ-મૂળના સંસ્કૃત ભાષાનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.tni.mil.id/index2.php?page=doktrin.html|title=TNI Doctrine|publisher=www.tni.mil.id|access-date=28 May 2018}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે ઇન્ડોનેશિયન એરફોર્સનું સૂત્ર ''"સ્વભુઆના પક્ષ''" ("માતૃભૂમિની પાંખો") અને ઇન્ડોનેશિયન રાષ્ટ્રીય પોલીસનું સૂત્ર ''રાષ્ટ્ર સેવોકોત્તમ'' અથવા " '''राष्ट्र सेवकोटामा''' " ("રાષ્ટ્રના મુખ્ય સેવકો") છે. <ref>{{Cite web|url=https://www.polri.go.id/tentang-logo.php|title=Arti Lambang Polri (Meaning of the national police symbol)|publisher=www.polri.go.id|access-date=28 May 2018|archive-date=13 મે 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513224551/https://www.polri.go.id/tentang-logo.php|url-status=dead}}</ref> == ભારત માતાના મંદિરો == === [[વારાણસી]]માં === ભારત માતા મંદિર [[વારાણસી]]ના મહાત્મા ગાંધી કાશી વિદ્યાપીઠ કેમ્પસમાં આવેલું છે. <ref name="BHARAT-MATA-TEMPLE">[http://varanasi.nic.in/temple/various_temples.html#BHARAT%20MATA%20TEMPLE IMPORTANT TEMPLES OF VARANASI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105032502/http://varanasi.nic.in/temple/various_temples.html#BHARAT%20MATA%20TEMPLE|date=2012-11-05}}, [http://varanasi.nic.in/default.htm varanasi.nic.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628050118/http://varanasi.nic.in/default.htm|date=2011-06-28}}</ref> આ મંદિરમાં મૂર્તિ તરીકે આરસની તક્તિમાં ભારતનો નક્શો કોતરેલો છે.<ref>https://web.archive.org/web/20110211043538/http://varanasicity.com/temples/bharatmata-mandir.html</ref> રાષ્ટ્રવાદી શિવપ્રસાદ ગુપ્તા અને દુર્ગા પ્રસાદ ખત્રી તરફથી ભેટ તરીકે આ મંદિરનું ઉદઘાટન [[મહાત્મા ગાંધી]]એ ૧૯૩૬ માં કર્યું હતું. <ref name="BHARAT-MATA-TEMPLE"/> મહાત્મા ગાંધીએ કહ્યું, "હું આશા રાખું છું કે હરિજનો સહિતના તમામ વર્ગ, જાતિઓ, અને ધર્મના લોકો માટે વૈશ્વિક મંચ તરીકે સેવા આપનાર આ મંદિર દેશમાં ધાર્મિક એકતા, શાંતિ અને પ્રેમને પ્રોત્સાહન આપવાના એક મહાન માર્ગ તરીકે આગળ વધશે." [[ચિત્ર:Bharat_Mata_at_Jatiya_Shaktipeeth,_Kolkata.jpg|alt=Bharat Mata at Jatiya Shaktipeeth, Kolkata|thumb| કોલકાતાના રાષ્ટ્રીય શક્તિપીઠ ખાતે ભારત માતા ]] === [[હરદ્વાર|હરિદ્વાર]] ખાતે === સ્વામી સત્યમિત્રાનંદ ગિરીએ [[હરદ્વાર|હરિદ્વારમાં]] [[ગંગા]]ના કાંઠે મંદિરની સ્થાપના કરી હતી. તે ૮ માળ ધરાવે છે અને તેની ઊંચાઈ ૧૮૦ ફુટ ઉંચી છે. તેનું ઉદ્ઘાટન [[ઈન્દિરા ગાંધી]] દ્વારા ૧૯૮૩ માં કરવામાં આવ્યું હતું. તેના માળ પૌરાણિક કથાઓ, ધાર્મિક દેવતાઓ, સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ અને નેતાઓને સમર્પિત છે. <ref name="mapsofIndia.com">[http://www.mapsofindia.com/haridwar/tourism/bharat-mata-temple.html Bharat Mata Temple], [http://www.mapsofindia.com/haridwar/tourism/bharat-mata-temple.html mapsofIndia.com]</ref> === [[કોલકાતા]] ખાતે === કોલકતાના જેસોર રોડ પર કોલકાતા એરપોર્ટથી માંડ ૨ કિ. મી. દૂર એક ભારતમાતાનું મંદિર આવેલું છે. અહીં, ભારત માતા (માતૃભૂમિ) ને ''"જગત્તારિણીની [[દુર્ગા]] "'' ના રૂપે દર્શાવવામાં આવી છે. આનું ઉદઘાટન ૧૯ ઑક્ટોબર ૨૦૧૫ (તે વર્ષનો દુર્ગાપૂજાનો મહાશક્તિ દિવસ) ના દિવસે <ref name="worldhindunews.com">{{Cite web |url=http://www.worldhindunews.com/2015/08/14/46796/invitation-at-jatiya-shaktipeeth-inaugural-ceremony/ |title=Bharat Mata Mandir |access-date=2019-12-29 |archive-date=2019-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229163459/http://www.worldhindunews.com/2015/08/14/46796/invitation-at-jatiya-shaktipeeth-inaugural-ceremony/ |url-status=dead }}</ref> પશ્ચિમ બંગાળના રાજ્યપાલ શ્રી કેશરીનાથ ત્રિપાઠી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતની આધ્યાત્મિક સોસાયટી દ્વારા ''[[વંદે માતરમ્|'વંદે માતરમ્]]'' ની ૧૪૦ મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે આ મંદિર નિર્માણની પહેલ કરવામાં આવી હતી.આને જતિયા શક્તિપીઠ કહે છે. === [[કુરુક્ષેત્ર]] ખાતે === જુલાઈ ૨૦૧૯ માં, [[હરિયાણાના મુખ્યમંત્રીઓ|હરિયાણાના મુખ્યમંત્રી]] મનોહર લાલ ખટ્ટરે [[મહાભારત]] કાળના - જ્યોતિસાર તીર્થ પાસે ૫ એકર જમીન ''ભારત માતાના'' આગામી મંદિરના નિર્માણ માટે ''"જુના [[અખાડો|અખાડા]]"'' ના ''"ભારત માતા ટ્રસ્ટ"'' ને આપી હતી.<ref name="worldhindunews.com1">[https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=hi&tl=en&u=https%3A%2F%2Fwww.amarujala.com%2Fchandigarh%2Fmother-india-third-temple-will-construct-in-kurukshetra-of-haryana%3FpageId%3D2 Bharat Mata's third temple will be built in Kurukshetra, 5 acres of land will be near Jyotisar]</ref> == આ પણ જુઓ == * [[વંદે માતરમ્]] * [[ભારતમાતા (ચિત્ર)]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Bharat Mata|ભારત માતા}} * [https://web.archive.org/web/20110311102937/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/08/17/stories/2003081700160200.htm દેશભક્તિનો ઉત્સાહ] ધ હિન્દુ, 17 Augustગસ્ટ, 2003. * [http://www.indiatogether.org/manushi/issue142/bharat.htm ભારત માતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514175721/http://indiatogether.org/manushi/issue142/bharat.htm |date=2014-05-14 }} સદન ઝા, મનુષિનું [http://www.indiatogether.org/manushi/issue142/bharat.htm જીવન અને સમય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514175721/http://indiatogether.org/manushi/issue142/bharat.htm |date=2014-05-14 }}, અંક 142. * [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00routesdata/1800_1899/congress/bharatmata/bharatmata.html ભારત માતાની છબીઓ] પ્રો. પ્રિશેટ, કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી * [https://swarajyamag.com/culture/the-idea-of-bharat-mata-is-ancient-and-originally-indian---here-are-the-facts ભારત માતાનો વિચાર પ્રાચીન અને મૂળ ભારતીય છે] [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] c75pyvpz54bpkr8d1ane1iy6krli5y2 2 131111 904485 816927 2026-08-22T23:37:53Z ~2026-45987-74 88750 /* */ 904485 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{db-author}}</nowiki> વ્યવસાય: કવિ/વક્તા/સાહિત્યકાર જન્મ:- ૧૭/૫/૨૦૦૦ જન્મસ્થળ:- મહુવા ઉપનામ :- કવિ મધુપ રહે:- ગામ-સુણા,તા-મહુવા,જી-ભાવનગર,ગુજરાત. પરિચય :- ચારણી સાહિત્ય અને વ્રજશૈલીના કવિ સાહિત્યકાર અને જાણીતા કવિ વક્તા . કવિ પાર્થબાપુ હરિયાણી એ ચારણી સાહિત્ય અને વ્રજભાષાના કવી છે એમનાં દ્વારા લખાયેલા "અનિલવંદના(કાવ્યસંગ્રહ)", "હલ્દી તણે મેદાન(અપ્રકાશિત)" ,"આધ્યાત્મ કુન્ડળયા", "શક્તિ ચાલિસા", "કૃષ્ણ કવિતાવલી" , "ભક્તિ પ્રબોધ", વગેરે ભક્તિ અને આધ્યાત્મ સાહિત્ય છંદો,‌ભજનો અને પદો. તથા પોતાની વિશેષ શૈલીમાંરામાયણ કથા આધારીત "શ્રી રાઘવ જશ પ્રકાશ" નામના રામાયણ ગ્રંથનું લેખન કાર્ય કરી રહ્યા છે. e9n9kuy57tp7wd9au8f72wcm5ndgsxs 904486 904485 2026-08-23T04:17:47Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/~2026-45987-74|~2026-45987-74]] ([[User talk:~2026-45987-74|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:2409:4041:2D03:E491:7914:B3E7:B845:435|2409:4041:2D03:E491:7914:B3E7:B845:435]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 816927 wikitext text/x-wiki નામ: કવિ પાર્થ બાપુ હરિયાણી વ્યવસાય: કવિ/વક્તા/સાહિત્યકાર જન્મ:- ૧૭/૫/૨૦૦૦ જન્મસ્થળ:- મહુવા ઉપનામ :- કવિ મધુપ રહે:- ગામ-સુણા,તા-મહુવા,જી-ભાવનગર,ગુજરાત. પરિચય :- ચારણી સાહિત્ય અને વ્રજશૈલીના કવિ સાહિત્યકાર અને જાણીતા કવિ વક્તા . કવિ પાર્થબાપુ હરિયાણી એ ચારણી સાહિત્ય અને વ્રજભાષાના કવી છે એમનાં દ્વારા લખાયેલા "અનિલવંદના(કાવ્યસંગ્રહ)", "હલ્દી તણે મેદાન(અપ્રકાશિત)" ,"આધ્યાત્મ કુન્ડળયા", "શક્તિ ચાલિસા", "કૃષ્ણ કવિતાવલી" , "ભક્તિ પ્રબોધ", વગેરે ભક્તિ અને આધ્યાત્મ સાહિત્ય છંદો,‌ભજનો અને પદો. તથા પોતાની વિશેષ શૈલીમાંરામાયણ કથા આધારીત "શ્રી રાઘવ જશ પ્રકાશ" નામના રામાયણ ગ્રંથનું લેખન કાર્ય કરી રહ્યા છે. 6a3n7nxstybygvz08vxfg9tjeb7d3jz 0 135762 904483 897785 2026-08-22T15:41:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904483 wikitext text/x-wiki {{Infobox prison | name = યરવડા મધ્યવર્તી કારાગૃહ | image = Yerwada jail.JPG | caption = યરવડા મધ્યવર્તી કરાગૃહ સંકુલ | pushpin_map = India3 | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન | location = યરવડા, [[પુણે]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત]] | coordinates = {{coord|18.564575|N|73.889651|E|display=inline}} | status = સક્રીય | classification = મહત્તમ | capacity = | population = ૩,૬૦૦<ref name=toi05/> | population_date = ૨૦૦૫ | opened = | closed = | managed_by = મહારાષ્ટ્ર સરકાર, [[ભારત]] | director = }} '''યરવડા મધ્યવર્તી કારાગૃહ''' એ [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્રના]] યરવડા, [[પુના|પુણેમાં]] આવેલું એક જાણીતું ઉચ્ચ-સુરક્ષા ધરાવતું કારાગૃહ છે. આ કારાગૃહ મહારાષ્ટ્ર રાજ્યનું સૌથી મોટું કારાગૃહ છે, અને [[દક્ષિણ એશિયા|દક્ષિણ એશિયાના]] સૌથી મોટા કારાગૃહોમાંનું પણ એક છે. તેમાં ૫,૦૦૦થી વધુ કેદીઓ (૨૦૧૭) વિવિધ બેરેક અને સુરક્ષા ક્ષેત્રો (ઝોન)માં રાખવામાં આવેલા છે, આ ઉપરાંત તેના પરિસરની બહાર એક ખુલ્લી જેલ છે. [[મહાત્મા ગાંધી]] અને [[જવાહરલાલ નેહરુ]] સહિત ઘણા જાણીતા રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓને અહીં રાખવામાં આવ્યા હતા. == ઝાંખી == આ જેલ ૫૧૨ એકરમાં ફેલાયેલી છે,<ref name="mud10" /> તેમાં ૫૦૦૦થી વધુ કેદીઓનો સમાવેશ કરી શકે છે અને તે દક્ષિણ એશિયાની સૌથી મોટી જેલોમાંની એક છે.<ref name="toi05" /> પરિસરની અંદર, મુખ્ય ઉચ્ચ સુરક્ષા ધરાવતું કારાગૃહ ચાર ઊંચી દિવાલો ધરાવે છે <ref name="mud10">{{Cite news|title=Murder convict escapes from Yerawada prison|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-17/pune/28283205_1_murder-convict-jail-staff-balasaheb-pawar|archive-url=https://archive.today/20130103204241/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-17/pune/28283205_1_murder-convict-jail-staff-balasaheb-pawar|archive-date=3 January 2013|work=[[The Times of India]]|date=17 August 2010}}</ref> અને તેને વિવિધ સુરક્ષા ક્ષેત્ર અને બેરેકમાં વિભાજિત કરવામાં આવી છે <ref name="toi05">{{Cite news|title=Nothing suspicious about it!|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-12-21/pune/27852091_1_jail-inmate-surprise-search-mobile-phones|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726204650/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-12-21/pune/27852091_1_jail-inmate-surprise-search-mobile-phones|archive-date=26 July 2013|date=21 December 2005|work=[[The Times of India]]|access-date=21 November 2012}}</ref> તેમાં ઉચ્ચ સુરક્ષાની જરૂરિયાત ધરાવતા કેદીઓ માટે ઇંડા આકારના કોટડી પણ છે.<ref name="out07">[http://news.outlookindia.com/item.aspx?493193 news.outlookindia.com &#x7C; Sanjay Dutt prisoner no C-15170 in Yerawada Jail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418224324/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=493193 |date=2012-04-18 }} Outlook, 3 August 2007.</ref> ૨૦૦૩માં પ્રકાશિત સમાચાર અહેવાલો પછી તથા મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય માનવ અધિકાર પંચ (MHRC) એ આ કારાગૃહને નોટિસ જારી કર્યા પછી તેમાં કેદીઓની ભીડભાડ અને તેમના નબળા જીવન સ્તર માટે આ કારાગૃહ જાણીતું બન્યું છે.<ref>{{Cite news|title=Panel takes up issue of Yerwada jail overcrowding|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-02-18/pune/27282653_1_overcrowding-human-rights-vijay-bendre|archive-url=https://archive.today/20130103115843/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-02-18/pune/27282653_1_overcrowding-human-rights-vijay-bendre|archive-date=3 January 2013|work=[[The Times of India]]|date=18 February 2003}}</ref> == ઇતિહાસ == યરવડા '''મધ્યવર્તી કારાગૃહ''' અંગ્રેજો દ્વારા ૧૮૭૧માં બંધાવવામાં આવ્યું હતું, તે સમયે આ કારાગૃહ પુણે શહેરની સીમાની બહાર હતું.<ref name="s">{{Cite news|title=About Yerwada Central Jail where Sanjay Dutt will be lodged|url=http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5354833691684248077&SectionId=5089871286498162333&SectionName=Crime&NewsDate=20130515&NewsTitle=About%20Yerwada%20Central%20Jail%20where%20Sanjay%20Dutt%20will%20be%20lodged|access-date=18 August 2014|publisher=Sakal Times|date=15 May 2013|archive-date=19 ઑગસ્ટ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819091253/http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5354833691684248077&SectionId=5089871286498162333&SectionName=Crime&NewsDate=20130515&NewsTitle=About%20Yerwada%20Central%20Jail%20where%20Sanjay%20Dutt%20will%20be%20lodged|url-status=dead}}</ref> <ref name="p">{{Cite web|title=Yerwada Central Jail in Pune|url=http://www.puneonline.in/city-guide/yerwada-jail|access-date=18 August 2014|publisher=Pune Online|archive-date=19 ઑગસ્ટ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819083717/http://www.puneonline.in/city-guide/yerwada-jail|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ શાસન હેઠળ, જેલમાં [[મહાત્મા ગાંધી]], [[જવાહરલાલ નેહરુ]], [[સુભાષચંદ્ર બોઝ|નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ]], જોઆચિમ આલ્વા, [[લોકમાન્ય ટિળક|બાળ ગંગાધર ટિળક]] અને ભુરાલાલ રણછોડદાસ શેઠ સહિતના ઘણા ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓને રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="s"/> <ref name="p"/> ૧૯૨૪માં [[વિનાયક દામોદર સાવરકર|વિનાયક દામોદર સાવરકરને]] પણ આ જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref>The Radical Humanist, Volume 65 by Manabendra Nath Roy Maniben Kara, 2001 pp:23</ref> ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન મહાત્મા ગાંધીએ પણ ઘણા વર્ષો યરવડા જેલમાં વિતાવ્યા હતા. તેમને ૧૯૩૨માં અને બાદમાં ૧૯૪૨માં [[ભારત છોડો આંદોલન|ભારત છોડો ચળવળ]] દરમિયાન, અન્ય ઘણા રાષ્ટ્રવાદી સ્વાતંત્રય સેનાનીઓ સાથે રાખવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{Cite news|title=Freedom-fighters to hold August meet Yerwada jail|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-07-04/pune/27314880_1_yerwada-jail-freedom-fighters-vijayendra-kabra|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518214008/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-07-04/pune/27314880_1_yerwada-jail-freedom-fighters-vijayendra-kabra|archive-date=18 May 2013|date=4 July 2002|work=[[The Times of India]]|access-date=21 November 2012}}</ref> તેમના ૧૯૩૨ના જેલવાસ દરમિયાન, ગાંધીજીએ ૨૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૨ના દિવસે હરિજનો માટેના કોમી ચુકાદા (કોમ્યુનલ એવોર્ડ)નો વિરોધ કરવા માટે તેઓ અનિશ્ચિત કાળના ઉપવાસ પર ઉતર્યા હતા.<ref name="ie19jan48">{{Cite news|title=The Previous Fasts|url=https://news.google.com/newspapers?id=LLw-AAAAIBAJ&pg=4995,4559107&dq=|access-date=27 January 2012|work=[[The Indian Express]]|date=19 January 1948}}</ref> તેમણે ૨૪ સપ્ટેમ્બરના દિવસે જેલમાં હરિજનોના નેતા [[બાબાસાહેબ આંબેડકર|ડો. આંબેડકર]] સાથે [[પૂના કરાર|પૂના]] કરાર નામના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા પછી તેમનું અનશન પૂર્ણ કર્યું. ગાંધીને મે ૧૯૩૩માં કારાગૃહમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7bRZgojbsPsC&q=Yerwada+Gandhi&pg=PA24|title=Gandhi's Coolie: Life & Times of Ramkrishna Bajaj|last=M. V. Kamath|publisher=Allied Publishers|year=1995|isbn=8170234875|page=24}}</ref> ૧૯૭૫-૭૭ના [[કટોકટી કાળ (ભારત)|કટોકટી]] યુગ દરમિયાન, [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઇન્દિરા ગાંધીના]] ઘણા રાજકીય વિરોધીઓને આ જેલમાં નજરકેદ કરવામાં આવ્યા હતા. અહીં કેદ કરાયેલા લોકોમાં આર.એસ.એસ.ના વડા બાસાહેબ દેવરળાસ, [[અટલ બિહારી વાજપેયી]], પ્રમિલા દંડવતે અને વસંત નારગોલકરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>Janata – Volume 61 – 2006 – Page 175</ref> <ref>Parliamentary Debates: Official Report by India. Parliament. Rajya Sabha – 1976</ref> <ref>{{Cite news|title=Unlearnt lessons of the Emergency|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2000/06/13/stories/05132524.htm|archive-url=https://archive.today/20140818142408/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/06/13/stories/05132524.htm|archive-date=18 August 2014|access-date=18 August 2014|work=[[The Hindu]]|date=13 June 2000}}</ref> ૧૯૯૮માં, જાણીતા સમાજસેવક [[અણ્ણા હઝારે|અણ્ણા હજારેને]] માનહાનિનો દાવો હાર્યા બાદ થોડા સમય માટે અહીં કેદ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=Anna Hazare behind bars|url=http://www.downtoearth.org.in/node/22409|publisher=[[Down to Earth (magazine)|Down to Earth]]|date=30 September 1998}}{{Dead link|date=નવેમ્બર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તે સિવાય ૨૦૦૭માં બોલિવૂડ ફિલ્મ અભિનેતા સંજય દત્ત<ref name="out07"/> અને અન્ય જાણીતા ગુનેગારોમાં, કૌભાંડી તેલગી <ref>{{Cite news|title='Telgi won't live if sent to Yerwada'|url=http://www.mid-day.com/news/2011/aug/120811-news-bangalore-Telgi-wont-live-if-sent-to-Yerwada.htm|publisher=MiD DAY|date=2011-08-12}}</ref> અને એક હત્યાના કેસમાં આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહેલા તથા જેલમાં રહીને પોતાની રાજકીય કારકીર્દીની શરૂઆત કરનારા ભૂતપૂર્વ અંડરવર્લ્ડ ડોન અરુણ ગવળી <ref>{{Cite news|title=Yerawada jail — From Mahatma Gandhi to Ajmal Kasab|url=http://www.dnaindia.com/pune/report_yerawada-jail-from-mahatma-gandhi-to-ajmal-kasab_1767678|publisher=DNA|date=21 November 2012}}</ref> હાલમાં અહીં રાખવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite news|title=Painter, cook or… Gawli gets to choose a job in jail|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-02/mumbai/33547993_1_arun-gawli-taloja-jail-murder-convict|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905040519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-02/mumbai/33547993_1_arun-gawli-taloja-jail-murder-convict|archive-date=5 September 2012|work=[[The Times of India]]|date=2 September 2012}}</ref> [[૨૦૦૮ મુંબઈ હુમલો|૨૦૦૮ના મુંબઈ આતંકી]] હુમલાખોર અજમલ કસાબને ૨૦૦૮માં કારાગૃહમાં પુરવામાં આવ્યો હતો, <ref>[http://www.zimbio.com/Mumbai+Terrorist+Attacks/articles/Y8Szpoqp00D/Ajmal+Kasab+shifted+Pune+Yerwada+jail Ajmal Kasab to be shifted to Pune’s Yerwada jail – Mumbai Terrorist Attacks – Zimbio]</ref> તેને ૨૧ નવેમ્બર 2012ના રોજ અહીં ફાંસી આપવામાં આવી હતી અને તેને દફનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Ajmal Kasab hanged and buried in Pune's Yerwada Jail TOI">{{Cite news|title=Ajmal Kasab hanged and buried in Pune's Yerwada Jail|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-21/india/35256891_1_ajmal-kasab-mercy-petition-mumbai-terror|archive-url=https://web.archive.org/web/20121122140551/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-21/india/35256891_1_ajmal-kasab-mercy-petition-mumbai-terror|archive-date=22 November 2012|access-date=21 November 2012|work=[[The Times of India]]|date=21 November 2012}}</ref> <ref name="Ajmal Kasab hanged The Hindu">{{Cite news|title=Ajmal Kasab hanged|url=http://www.thehindu.com/news/states/other-states/ajmal-kasab-hanged/article4118491.ece|access-date=21 November 2012|work=The Hindu|date=21 November 2012}}</ref> ૨૦૦૨ થી ૨૦૦૮ સુધી સિંગાપોરના જાણીતા દાણચોર મેજર પોલને અહીં કોલ્હાપુર જેલમાંથી ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે જેલમાં કાયદાનો અભ્યાસ કર્યો અને જેલના જાણીતા કાર્યકર બન્યા. બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં તેમની અરજીઓને પરિણામે ત્યાં ખોટી રીતે કેદ કરાયેલા સંખ્યાબંધ કેદીઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની મુક્તિ પછી, તેમણે પુણેથી તેમના જેલ સામાજિક કાર્યો ચાલુ રાખ્યા. તેમની નોંધનીય સિદ્ધિઓમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં તેમની પોતાની ફર્લો અરજી દ્વારા જેલ ફર્લોના નિયમોમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારો હતા. સોની ટીવી પર "પ્રયાસચિત" શ્રેણી હેઠળ બતાવવામાં આવતી ટીવી સીરીયલ એપિસોડમાં તેમની જીવન વાર્તા બનાવવામાં આવી હતી. તે હાલમાં પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચના નિયુક્ત પાદરી છે. == યરવડા મુક્ત જેલ == યરવડા ખુલ્લી જેલ (YOJ) એ યરવડા મધ્યવર્તી કારાગૃહ સંકુલમાં બહારના ભાગમાં આવેલી છે અને આજીવન કેદના કેદીઓને અહીં રાખવામાં આવે છે. એવા કેદીઓ કે જેમણે મધ્યવર્તી કારાગૃહમાં પાંચ વર્ષ સૌહાર્દપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ કર્યા હોય તેવા કેદીઓને કારગૃહનીની કોટડીમાં ન રાખતા અહીં મૂળભૂત સુરક્ષા હેઠળ રાખવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|title=Books bring relief to Yerwada's life convicts|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-10-03/pune/27298270_1_central-jail-life-convicts-jail-population|archive-url=https://archive.today/20130103163841/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-10-03/pune/27298270_1_central-jail-life-convicts-jail-population|archive-date=3 January 2013|work=[[The Times of India]]|date=3 October 2002}}</ref> <ref>{{Cite news|title=No religious differences in Yerawada open jail|url=http://72.78.249.187/SakaalTimesBeta/20120920/5182832475612340494.htm|publisher=Sakaal Times|date=20 September 2012}}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ખુલ્લી જેલના ૧૫૦ થી વધુ કેદીઓ પાંચ ગુંઠા જમીનમાં ઓર્ગેનિક શાકભાજી ઉગાડે છે, જેને યરવડા મધ્યવર્તી કારાગૃહ અને મહિલા કારાગૃહમાં મોકલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ગૌશાળામાં 30 ગાયો છે, જેમના થકી ખાતર મેળાવવામાં આવે છે અને ખેતીમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|title=Greenhouse rock|url=http://www.punemirror.in/printarticle.aspx?page=comments&action=add&sectid=2&contentid=2012052420120524083119831c84650ba&subsite=|publisher=Pune Mirror|date=24 May 2012}}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == કાર્યક્રમો == [[ચિત્ર:Yerwada_Central_Prison_Radio.JPG|thumb| કારાગૃહના રેડિયો સ્ટેશનનો સ્ટાફ]] સહયોગ ટ્રસ્ટના સ્થાપક અસીમ સરોદે દ્વારા યરવડા જેલમાં ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતોનો ફેલાવો કરતો એક કાર્યક્રમ યરવડા જેલમાં ૨૦૦૨ માં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમના ભાગ રૂપે, જેલના કેદીઓને એક વર્ષ માટે ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતો શીખવવામાં આવે છે, વર્ષના અંતે, તેઓએ પરીક્ષા આપવાની હોય છે. આ અભ્યાસક્રમમાં પ્રવેશ વૈકલ્પિક છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.virtualpune.com/citizen-centre/html/mahatma-gandhi.shtml |title=Mahatma Gandhi, Gandhi teachings, Yerwada jail, Yerwada prison, Sahyog trust, Asim Sarode, Gandhian principles in prison |access-date=2022-10-03 |archive-date=2010-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606061533/http://www.virtualpune.com/citizen-centre/html/mahatma-gandhi.shtml |url-status=dead }}</ref> જેલના કેદીઓ રોજના લગભગ ૫,૦૦૦ કપડા બનાવે છે, જે રાજ્યભરની જેલોમાં પૂરા પાડવામાં આવે છે, આ કારાગૃહની પોતાની કાપડ મિલ છે અને બાદમાં મહિલાઓ સહિત ૧૫૦ જેટલા કેદીઓ આ કપડાંની સિલાઇ કરે છે. મધુર ભંડારકરની ૨૦૦૯ની ફિલ્મ ''જેલ'' માટે સુપરિન્ટેન્ડન્ટ્સ, કેદીઓ, વોર્ડન અને ગાર્ડના ગણવેશ જેવા પોશાકો અહીં બનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=Authentic prison touch for Madhur Bhandarkar's Jail|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_authentic-prison-touch-for-madhur-bhandarkar-s-jail_1308278|publisher=DNA|date=7 November 2009}}</ref> ૨૦૦૭ માં, ભારતીય ઔષધીય વનસ્પતિઓને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસરૂપે, સેન્ટ્રલ જેલના પરિસરમાં ચંદનના ૮,૫૦૦ રોપાઓ વાવવામાં આવ્યા હતા, તે સિવાય અશોક ( ''સરાકા ઇન્ડિકા'' ) ૯,૦૦૦ના રોપા ખુલ્લી જેલમાં રોપવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=Prison to grow medicinal plants|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-23/pune/27979474_1_medicinal-plants-open-jail-saplings|archive-url=https://archive.today/20130103100535/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-23/pune/27979474_1_medicinal-plants-open-jail-saplings|archive-date=3 January 2013|work=[[The Times of India]]|date=23 September 2007}}</ref> મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ એઈડ્સ કંટ્રોલ સોસાયટી (MSACS) દ્વારા ૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮ના દિવસે અહીં ઈન્ટિગ્રેટેડ કાઉન્સેલિંગ એન્ડ ટેસ્ટિંગ સેન્ટર (ICTC)ની સુવિધા શરૂ કરવામાં આવી હતી અને તે પછીના વર્ષમાં છ મહિલાઓ સહિત ૫૫ કેદીઓ એચઆઈવી પોઝિટિવ મળી આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=Yerawada jail has 55 HIV+ve inmates|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-02/pune/28087721_1_positive-inmates-jail-inmates-women-inmates|archive-url=https://archive.today/20130103163218/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-02/pune/28087721_1_positive-inmates-jail-inmates-women-inmates|archive-date=3 January 2013|work=[[The Times of India]]|date=2 October 2009}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Commonscat inline}} [[શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર]] hyo8pp8juefl2f017ch9zey02tgv9a1 2 155052 904479 2026-08-22T14:00:51Z Gujrati Sahitya 88743 ગુજરાતી સાહિત્ય આગમ વાણી 904479 wikitext text/x-wiki <nowiki>#</nowiki> દેવાયત પંડિતની આગમવાણી <nowiki>###</nowiki> લોકપ્રચલિત આગમવાણીનું ગુજરાતી સંકલન <nowiki>##</nowiki> ૧. આગમવાણીનો પરિચય ગુજરાતની સંતપરંપરામાં “આગમ”નો અર્થ ભવિષ્યકથન અથવા આવનારા સમયનાં એંધાણ એવો થાય છે. ગુજરાતી વિશ્વકોશ મુજબ આગમ-ભજનોમાં ભવિષ્યમાં કેવો સમય આવશે તથા સૃષ્ટિ, પ્રકૃતિ, પશુ-પક્ષી અને માનવીના જીવનમાં કેવા ફેરફારો થશે તેનું ભવિષ્યકથન જોવા મળે છે. દેવાયત પંડિત સહિત અનેક સંતકવિઓએ આ પ્રકારની વાણી ભજન સ્વરૂપે વ્યક્ત કરી છે. દેવાયત પંડિતના નામ સાથે જોડાયેલી આગમવાણીમાં ખાસ કરીને **કળિયુગનું વર્ણન, સામાજિક પરિવર્તન, પ્રકૃતિમાં પરિવર્તન અને નકલંક/કલ્કી અવતાર**નો વિચાર જોવા મળે છે. ગુજરાતી સાહિત્યકોશમાં પણ દેવાયતના નામે નકલંકી અવતાર અને સતયુગની સ્થાપના સંબંધિત આગમનો ઉલ્લેખ છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૨. પ્રખ્યાત “દેવાયત પંડિત દા'ડા દાખવે” લોકપ્રચલિત પાઠમાં શરૂઆત આ રીતે મળે છે: > દેવાયત પંડિત દા'ડા દાખવે, > સુણી લ્યોને દેવળદે સતીનાર, > આપણા ગુરુએ આગમ ભાખિયા, > જૂઠડાં નહિ રે લગાર, > લખ્યા રે ભાખ્યા રે સોઈ દિન આવશે. આ પંક્તિઓમાં દેવાયત પંડિત પોતાની પત્ની દેવળદેને સંબોધીને કહે છે કે તેમના ગુરુએ જે આગમ કહ્યું છે તે ખોટું નથી અને એક દિવસ તે સમય આવશે. આ આરંભિક ભાગ અનેક ઓનલાઈન ગુજરાતી સ્રોતોમાં મળે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૩. પવન, પાણી અને ઉત્તર દિશાનો “સાયબો” લોકપ્રચલિત આગમવાણીમાં ખૂબ જાણીતી પંક્તિઓ: > પહેલા પહેલા પવન ફરુકશે, > નદીએ નહિ હોય નીર, > ઓતર દિશાથી સાયબો આવશે, > મુખે હશે હનુમો વીર. આનો લોકપ્રચલિત અર્થ એવો કરવામાં આવે છે કે પહેલાં પ્રકૃતિમાં મોટા ફેરફારો થશે, પવન/વાવાઝોડાં વધશે અને નદીઓમાં પાણીની અછત થશે. ત્યારબાદ ઉત્તર દિશાથી “સાયબો” આવશે અને તેની સાથે હનુમાન વીરનો સંદર્ભ આવે છે. કેટલાક સ્રોતો આ “સાયબા”ને નકલંક/કલ્કી અવતાર સાથે જોડે છે. <nowiki>**</nowiki>નોંધ:** આ અર્થઘટન ધાર્મિક-લોકપરંપરાગત છે; તેને ઐતિહાસિક રીતે સાબિત થયેલી ભવિષ્યવાણી તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી. --- <nowiki>#</nowiki> ૪. યુદ્ધ અને વિનાશ દેવાયત પંડિતના નામે પ્રચલિત અન્ય પંક્તિઓમાં યુદ્ધ અને નગરોના વિનાશનું ચિત્ર જોવા મળે છે: > ધરતી માથે રે હેમર હાલશે, > સૂના નાગર મોજાર, > લખમી લૂટાશે લોકો તણી, > નહીં એની રાવ ફરિયાદ. લોકઅર્થઘટન પ્રમાણે અહીં ધરતી પર યુદ્ધનાં સાધનો ચાલશે, નગરો ઉજ્જડ થશે અને લોકોની સંપત્તિ તથા જીવનમાં ભારે અસ્થિરતા આવશે એવો સંકેત માનવામાં આવે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૫. સમાજમાં નૈતિક પરિવર્તન એક અન્ય લોકપ્રચલિત આગમવાણીમાં કળિયુગના સામાજિક પરિવર્તનનું વર્ણન કરવામાં આવે છે: > બેટી કમાશે, બાપ ખાશે, > ભૂંડો આવશે કાળ, > માવતર જણ્યા મેલશે, > ભૂપ લેશે ના ભાળ. આગળના લોકપ્રચલિત પાઠમાં માનવીય સંબંધોમાં વિખવાદ, સત્યનું છુપાઈ જવું અને અસત્યને સમાજમાં મહત્વ મળવા જેવી બાબતોનો ઉલ્લેખ મળે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૬. સત્ય અને અસત્ય આ જ પરંપરામાં આવતી પંક્તિઓનો ભાવ એવો છે કે કળિયુગમાં સત્ય પાછળ રહી જશે અને અસત્યને માન-સન્માન મળતું થશે. > સત્ય છુપાશે સુતલ, > જૂઠ્ઠા જગ વખણાશે. અર્થાત્ સમાજમાં મૂલ્યોનું સ્થાન બદલાશે અને ખોટી વાતને પણ લોકો સ્વીકારવા લાગશે એવો ભાવ વ્યક્ત થાય છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૭. કુટુંબ અને માનવીય સંબંધો આગમવાણીના લોકપ્રચલિત પાઠમાં કુટુંબવ્યવસ્થામાં પરિવર્તનનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે. માતા-પિતા અને સંતાનો વચ્ચેના પરંપરાગત સંબંધોમાં અંતર વધશે, સ્વાર્થ વધશે અને માણસ માણસથી દૂર જશે એવો ભાવ જોવા મળે છે. > માણસ માણસને ખાશે... આ પંક્તિને શાબ્દિક અર્થ કરતાં **માનવી દ્વારા માનવીનું શોષણ અને સ્વાર્થ** એવા પ્રતીકાત્મક અર્થમાં પણ સમજવામાં આવે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૮. કળિયુગનું વર્ણન દેવાયત પંડિત સાથે જોડાયેલી આગમવાણીનો મુખ્ય વિષય **કળિયુગ** છે. લોકપરંપરા મુજબ કળિયુગમાં: <nowiki>*</nowiki> માનવીમાં સ્વાર્થ વધશે. <nowiki>*</nowiki> સત્યનું મહત્વ ઘટશે. <nowiki>*</nowiki> અસત્યને પ્રોત્સાહન મળશે. <nowiki>*</nowiki> કુટુંબમાં મતભેદ વધશે. <nowiki>*</nowiki> ધનને વધુ મહત્વ મળશે. <nowiki>*</nowiki> સમાજમાં અશાંતિ વધશે. <nowiki>*</nowiki> યુદ્ધ અને વિનાશનું જોખમ રહેશે. <nowiki>*</nowiki> પ્રકૃતિમાં અસંતુલન જોવા મળશે. <nowiki>*</nowiki> પાણી જેવી કુદરતી સંપત્તિનું મહત્વ વધશે. આ મુદ્દાઓ વિવિધ લોકપ્રચલિત પાઠોમાં અલગ-અલગ શબ્દોમાં જોવા મળે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૯. પ્રકૃતિ અને પાણી આગમવાણીમાં પાણી અને નદીઓનો સંદર્ભ ખાસ નોંધપાત્ર છે: > નદીએ નહિ હોય નીર... લોકઅર્થઘટન મુજબ ભવિષ્યમાં પાણીની અછત અને પ્રકૃતિમાં અસંતુલન ઊભું થશે એવો સંકેત માનવામાં આવે છે. આને આધુનિક પર્યાવરણ સંકટ સાથે જોડવામાં આવે છે, પરંતુ તે **આધુનિક વૈજ્ઞાનિક આગાહી તરીકે નહીં, લોકપરંપરાગત અર્થઘટન તરીકે** જોવું જોઈએ. --- <nowiki>*</nowiki>શરૂઆત* <nowiki>*</nowiki>ફાગણ સુદ સાતમ , જગાવે શૌર્યનો સંચાર; પરાક્રમ થી પરાક્રમ જાગશે, ગુંજશે ધર્મ નો હકાર. શોરઠની ધરતી થી ઉતરે  રવમાં, હાલાર કરશે ગૌરવનો ગાજ; અધર્મનો થશે અંત સદાકાળ, સંસ્કૃતિ ખીલશે કમળ સમી, પવિત્ર, પ્રખર અને અક્ષય.* --- <nowiki>#</nowiki> ૧૦. નકલંક અવતાર / કલ્કી અવતાર દેવાયત પંડિતની આગમવાણીનું સૌથી મહત્વનું ધાર્મિક તત્વ **નકલંકી અવતાર** છે. ગુજરાતી સાહિત્યકોશમાં દેવાયત પંડિતના નામે કળિયુગનું વર્ણન અને ઉત્તર દિશાથી સાયબો આવી કાળિંગાનો નાશ કરીને સતયુગ સ્થાપશે તેવી માન્યતાનો ઉલ્લેખ મળે છે. લોકપરંપરામાં આ “નકલંક અવતાર”ને ઘણી વખત હિંદુ ધર્મના **કલ્કી અવતાર** સાથે સાંકળવામાં આવે છે. આ આગમનોનો મૂળ ભાવ એવો છે કે કળિયુગની અંધકારમય પરિસ્થિતિ પછી ધર્મ અને સત્યની પુનઃસ્થાપના થશે. --- <nowiki>#</nowiki> ૧૧. સતયુગની સ્થાપના આગમવાણીની ધાર્મિક કલ્પનામાં અંતે: <nowiki>**</nowiki>કળિયુગ → અશાંતિ → અધર્મનો વધારો → નકલંક અવતાર → અધર્મનો અંત → સતયુગ** આવો આધ્યાત્મિક ક્રમ દર્શાવવામાં આવે છે. એટલે આગમવાણી માત્ર ભવિષ્યમાં થનારી ઘટનાઓની યાદી નથી; તેમાં **ધર્મ, અધર્મ, સત્ય અને અસત્ય વચ્ચેના સંઘર્ષનો આધ્યાત્મિક વિચાર** પણ રહેલો છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૧૨. “દેલમી આરાધ” અને અન્ય રચનાઓ ગુજરાતી સાહિત્યકોશના નોંધ મુજબ દેવાયતના નામે માત્ર એક જ આગમવાણી નહીં પરંતુ અન્ય ભજનો પણ ઉપલબ્ધ છે. તેમાં આશરે ૨૩ કડીઓનું “મેદી-પુરાણ” અને આશરે ૧૦૦ પંક્તિઓનું “દેલમી આરાધ” નોંધપાત્ર છે. તેમાં નકલંકી અવતાર, તેના સાગરીતો અને કળિયુગના વર્ણન જેવા વિષયો આવે છે. આથી સોશિયલ મીડિયા પર મળતી માત્ર એક “દેવાયત પંડિત આગમવાણી”ને તેમની સમગ્ર રચનાનો સંપૂર્ણ પાઠ માનવો યોગ્ય નથી. --- <nowiki>#</nowiki> ૧૩. દેવાયત પંડિત વિશે લોકપરંપરામાં દેવાયત પંડિતને સૌરાષ્ટ્રની સંતપરંપરા સાથે જોડવામાં આવે છે. કેટલાક આધુનિક લેખોમાં તેમનો જન્મ જુનાગઢ જિલ્લાના વંથલી સાથે જોડાય છે અને તેમની આધ્યાત્મિક યાત્રા તથા ભજનપરંપરાનો ઉલ્લેખ થાય છે. જોકે તેમની જીવનકથા અંગેના કેટલાક વિગતવાર દાવાઓ સ્રોત પ્રમાણે બદલાય છે. ગુજરાતી સાહિત્યકોશનો નોંધપાત્ર મુદ્દો એ છે કે “દેવાયત” નામે મળતી કેટલીક રચનાઓના કર્તૃત્વ અંગે પણ પરંપરાગત સ્તરે ચર્ચા છે અને અલગ નામછાપવાળી રચનાઓના રચયિતા એક જ હતા કે નહીં તે બાબતે નિશ્ચિતતા નથી. --- <nowiki>#</nowiki> ૧૪. સંક્ષિપ્ત સાર દેવાયત પંડિતના નામે પ્રચલિત આગમવાણીનો મુખ્ય સંદેશ આ પ્રમાણે સમજાય છે: <nowiki>**</nowiki>“સમય બદલાશે. પ્રકૃતિમાં પરિવર્તન આવશે. પાણીની અછત થશે. યુદ્ધ અને અશાંતિ વધશે. માણસમાં સ્વાર્થ વધશે. સત્ય પાછળ જશે અને અસત્યનું પ્રભુત્વ વધશે. કળિયુગની પરિસ્થિતિ ચરમસીમાએ પહોંચ્યા પછી નકલંક/કલ્કી અવતાર દ્વારા અધર્મનો અંત થશે અને ધર્મ તથા સત્યની સ્થાપના થશે.”** --- <nowiki>##</nowiki> મહત્વની નોંધ દેવાયત પંડિતની આગમવાણી અંગે ઈન્ટરનેટ પર ઘણી પંક્તિઓ **“મૂળ દેવાયત પંડિતની વાણી”** તરીકે ફેલાયેલી છે, પરંતુ દરેક પંક્તિ માટે પ્રાચીન મૂળ હસ્તપ્રત અથવા પ્રમાણિત ભજનસંગ્રહ ઉપલબ્ધ હોવો જરૂરી નથી. ગુજરાતી સાહિત્યકોશમાં મળતી માહિતી પરથી એટલું સ્પષ્ટ થાય છે કે દેવાયત પંડિતના નામે આગમ પ્રકારનું સમૃદ્ધ ભજનસાહિત્ય ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ આજના સોશિયલ મીડિયા પાઠોને શબ્દશઃ મૂળ માનવામાં સાવચેતી જરૂરી છે. <nowiki>**</nowiki>આ સંકલનને તેથી “લોકપ્રચલિત દેવાયત પંડિત આગમવાણીનું સંકલન” માનવું વધુ યોગ્ય છે, “પ્રમાણિત મૂળ આવૃત્તિ” નહીં.** 6abocdxp7p5j2x3objm9y8fe1adq6no 904481 904479 2026-08-22T14:18:04Z Gujrati Sahitya 88743 ગુજરાતી સાહિત્ય આગમ વાણી 904481 wikitext text/x-wiki <nowiki>#</nowiki> દેવાયત પંડિતની આગમવાણી <nowiki>###</nowiki> લોકપ્રચલિત આગમવાણીનું ગુજરાતી સંકલન <nowiki>##</nowiki> ૧. આગમવાણીનો પરિચય ગુજરાતની સંતપરંપરામાં “આગમ”નો અર્થ ભવિષ્યકથન અથવા આવનારા સમયનાં એંધાણ એવો થાય છે. ગુજરાતી વિશ્વકોશ મુજબ આગમ-ભજનોમાં ભવિષ્યમાં કેવો સમય આવશે તથા સૃષ્ટિ, પ્રકૃતિ, પશુ-પક્ષી અને માનવીના જીવનમાં કેવા ફેરફારો થશે તેનું ભવિષ્યકથન જોવા મળે છે. દેવાયત પંડિત સહિત અનેક સંતકવિઓએ આ પ્રકારની વાણી ભજન સ્વરૂપે વ્યક્ત કરી છે. દેવાયત પંડિતના નામ સાથે જોડાયેલી આગમવાણીમાં ખાસ કરીને **કળિયુગનું વર્ણન, સામાજિક પરિવર્તન, પ્રકૃતિમાં પરિવર્તન અને નકલંક/કલ્કી અવતાર**નો વિચાર જોવા મળે છે. ગુજરાતી સાહિત્યકોશમાં પણ દેવાયતના નામે નકલંકી અવતાર અને સતયુગની સ્થાપના સંબંધિત આગમનો ઉલ્લેખ છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૨. પ્રખ્યાત “દેવાયત પંડિત દા'ડા દાખવે” લોકપ્રચલિત પાઠમાં શરૂઆત આ રીતે મળે છે: > દેવાયત પંડિત દા'ડા દાખવે, > સુણી લ્યોને દેવળદે સતીનાર, > આપણા ગુરુએ આગમ ભાખિયા, > જૂઠડાં નહિ રે લગાર, > લખ્યા રે ભાખ્યા રે સોઈ દિન આવશે. આ પંક્તિઓમાં દેવાયત પંડિત પોતાની પત્ની દેવળદેને સંબોધીને કહે છે કે તેમના ગુરુએ જે આગમ કહ્યું છે તે ખોટું નથી અને એક દિવસ તે સમય આવશે. આ આરંભિક ભાગ અનેક ઓનલાઈન ગુજરાતી સ્રોતોમાં મળે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૩. પવન, પાણી અને ઉત્તર દિશાનો “સાયબો” લોકપ્રચલિત આગમવાણીમાં ખૂબ જાણીતી પંક્તિઓ: > પહેલા પહેલા પવન ફરુકશે, > નદીએ નહિ હોય નીર, > ઓતર દિશાથી સાયબો આવશે, > મુખે હશે હનુમો વીર. આનો લોકપ્રચલિત અર્થ એવો કરવામાં આવે છે કે પહેલાં પ્રકૃતિમાં મોટા ફેરફારો થશે, પવન/વાવાઝોડાં વધશે અને નદીઓમાં પાણીની અછત થશે. ત્યારબાદ ઉત્તર દિશાથી “સાયબો” આવશે અને તેની સાથે હનુમાન વીરનો સંદર્ભ આવે છે. કેટલાક સ્રોતો આ “સાયબા”ને નકલંક/કલ્કી અવતાર સાથે જોડે છે. <nowiki>**</nowiki>નોંધ:** આ અર્થઘટન ધાર્મિક-લોકપરંપરાગત છે; તેને ઐતિહાસિક રીતે સાબિત થયેલી ભવિષ્યવાણી તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી. --- <nowiki>#</nowiki> ૪. યુદ્ધ અને વિનાશ દેવાયત પંડિતના નામે પ્રચલિત અન્ય પંક્તિઓમાં યુદ્ધ અને નગરોના વિનાશનું ચિત્ર જોવા મળે છે: > ધરતી માથે રે હેમર હાલશે, > સૂના નાગર મોજાર, > લખમી લૂટાશે લોકો તણી, > નહીં એની રાવ ફરિયાદ. લોકઅર્થઘટન પ્રમાણે અહીં ધરતી પર યુદ્ધનાં સાધનો ચાલશે, નગરો ઉજ્જડ થશે અને લોકોની સંપત્તિ તથા જીવનમાં ભારે અસ્થિરતા આવશે એવો સંકેત માનવામાં આવે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૫. સમાજમાં નૈતિક પરિવર્તન એક અન્ય લોકપ્રચલિત આગમવાણીમાં કળિયુગના સામાજિક પરિવર્તનનું વર્ણન કરવામાં આવે છે: > બેટી કમાશે, બાપ ખાશે, > ભૂંડો આવશે કાળ, > માવતર જણ્યા મેલશે, > ભૂપ લેશે ના ભાળ. આગળના લોકપ્રચલિત પાઠમાં માનવીય સંબંધોમાં વિખવાદ, સત્યનું છુપાઈ જવું અને અસત્યને સમાજમાં મહત્વ મળવા જેવી બાબતોનો ઉલ્લેખ મળે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૬. સત્ય અને અસત્ય આ જ પરંપરામાં આવતી પંક્તિઓનો ભાવ એવો છે કે કળિયુગમાં સત્ય પાછળ રહી જશે અને અસત્યને માન-સન્માન મળતું થશે. > સત્ય છુપાશે સુતલ, > જૂઠ્ઠા જગ વખણાશે. અર્થાત્ સમાજમાં મૂલ્યોનું સ્થાન બદલાશે અને ખોટી વાતને પણ લોકો સ્વીકારવા લાગશે એવો ભાવ વ્યક્ત થાય છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૭. કુટુંબ અને માનવીય સંબંધો આગમવાણીના લોકપ્રચલિત પાઠમાં કુટુંબવ્યવસ્થામાં પરિવર્તનનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે. માતા-પિતા અને સંતાનો વચ્ચેના પરંપરાગત સંબંધોમાં અંતર વધશે, સ્વાર્થ વધશે અને માણસ માણસથી દૂર જશે એવો ભાવ જોવા મળે છે. > માણસ માણસને ખાશે... આ પંક્તિને શાબ્દિક અર્થ કરતાં **માનવી દ્વારા માનવીનું શોષણ અને સ્વાર્થ** એવા પ્રતીકાત્મક અર્થમાં પણ સમજવામાં આવે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૮. કળિયુગનું વર્ણન દેવાયત પંડિત સાથે જોડાયેલી આગમવાણીનો મુખ્ય વિષય **કળિયુગ** છે. લોકપરંપરા મુજબ કળિયુગમાં: <nowiki>*</nowiki> માનવીમાં સ્વાર્થ વધશે. <nowiki>*</nowiki> સત્યનું મહત્વ ઘટશે. <nowiki>*</nowiki> અસત્યને પ્રોત્સાહન મળશે. <nowiki>*</nowiki> કુટુંબમાં મતભેદ વધશે. <nowiki>*</nowiki> ધનને વધુ મહત્વ મળશે. <nowiki>*</nowiki> સમાજમાં અશાંતિ વધશે. <nowiki>*</nowiki> યુદ્ધ અને વિનાશનું જોખમ રહેશે. <nowiki>*</nowiki> પ્રકૃતિમાં અસંતુલન જોવા મળશે. <nowiki>*</nowiki> પાણી જેવી કુદરતી સંપત્તિનું મહત્વ વધશે. આ મુદ્દાઓ વિવિધ લોકપ્રચલિત પાઠોમાં અલગ-અલગ શબ્દોમાં જોવા મળે છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૯. પ્રકૃતિ અને પાણી આગમવાણીમાં પાણી અને નદીઓનો સંદર્ભ ખાસ નોંધપાત્ર છે: > નદીએ નહિ હોય નીર... લોકઅર્થઘટન મુજબ ભવિષ્યમાં પાણીની અછત અને પ્રકૃતિમાં અસંતુલન ઊભું થશે એવો સંકેત માનવામાં આવે છે. આને આધુનિક પર્યાવરણ સંકટ સાથે જોડવામાં આવે છે, પરંતુ તે **આધુનિક વૈજ્ઞાનિક આગાહી તરીકે નહીં, લોકપરંપરાગત અર્થઘટન તરીકે** જોવું જોઈએ. --- <nowiki>*</nowiki>શરૂઆત* <nowiki>*</nowiki>મહા વદ ત્રીજ બુધ, જગાવે શૌર્યનો સંચાર; પરાક્રમ થી પરાક્રમ જાગશે, ગુંજશે ધર્મ નો હકાર. શોરઠની ધરતી થી ઉતરે  રવમાં, હાલાર કરશે ગૌરવનો ગાજ; અધર્મનો થશે અંત સદાકાળ, સંસ્કૃતિ ખીલશે કમળ સમી, પવિત્ર, પ્રખર અને અક્ષય.* --- <nowiki>#</nowiki> ૧૦. નકલંક અવતાર / કલ્કી અવતાર દેવાયત પંડિતની આગમવાણીનું સૌથી મહત્વનું ધાર્મિક તત્વ **નકલંકી અવતાર** છે. ગુજરાતી સાહિત્યકોશમાં દેવાયત પંડિતના નામે કળિયુગનું વર્ણન અને ઉત્તર દિશાથી સાયબો આવી કાળિંગાનો નાશ કરીને સતયુગ સ્થાપશે તેવી માન્યતાનો ઉલ્લેખ મળે છે. લોકપરંપરામાં આ “નકલંક અવતાર”ને ઘણી વખત હિંદુ ધર્મના **કલ્કી અવતાર** સાથે સાંકળવામાં આવે છે. આ આગમનોનો મૂળ ભાવ એવો છે કે કળિયુગની અંધકારમય પરિસ્થિતિ પછી ધર્મ અને સત્યની પુનઃસ્થાપના થશે. --- <nowiki>#</nowiki> ૧૧. સતયુગની સ્થાપના આગમવાણીની ધાર્મિક કલ્પનામાં અંતે: <nowiki>**</nowiki>કળિયુગ → અશાંતિ → અધર્મનો વધારો → નકલંક અવતાર → અધર્મનો અંત → સતયુગ** આવો આધ્યાત્મિક ક્રમ દર્શાવવામાં આવે છે. એટલે આગમવાણી માત્ર ભવિષ્યમાં થનારી ઘટનાઓની યાદી નથી; તેમાં **ધર્મ, અધર્મ, સત્ય અને અસત્ય વચ્ચેના સંઘર્ષનો આધ્યાત્મિક વિચાર** પણ રહેલો છે. --- <nowiki>#</nowiki> ૧૨. “દેલમી આરાધ” અને અન્ય રચનાઓ ગુજરાતી સાહિત્યકોશના નોંધ મુજબ દેવાયતના નામે માત્ર એક જ આગમવાણી નહીં પરંતુ અન્ય ભજનો પણ ઉપલબ્ધ છે. તેમાં આશરે ૨૩ કડીઓનું “મેદી-પુરાણ” અને આશરે ૧૦૦ પંક્તિઓનું “દેલમી આરાધ” નોંધપાત્ર છે. તેમાં નકલંકી અવતાર, તેના સાગરીતો અને કળિયુગના વર્ણન જેવા વિષયો આવે છે. આથી સોશિયલ મીડિયા પર મળતી માત્ર એક “દેવાયત પંડિત આગમવાણી”ને તેમની સમગ્ર રચનાનો સંપૂર્ણ પાઠ માનવો યોગ્ય નથી. --- <nowiki>#</nowiki> ૧૩. દેવાયત પંડિત વિશે લોકપરંપરામાં દેવાયત પંડિતને સૌરાષ્ટ્રની સંતપરંપરા સાથે જોડવામાં આવે છે. કેટલાક આધુનિક લેખોમાં તેમનો જન્મ જુનાગઢ જિલ્લાના વંથલી સાથે જોડાય છે અને તેમની આધ્યાત્મિક યાત્રા તથા ભજનપરંપરાનો ઉલ્લેખ થાય છે. જોકે તેમની જીવનકથા અંગેના કેટલાક વિગતવાર દાવાઓ સ્રોત પ્રમાણે બદલાય છે. ગુજરાતી સાહિત્યકોશનો નોંધપાત્ર મુદ્દો એ છે કે “દેવાયત” નામે મળતી કેટલીક રચનાઓના કર્તૃત્વ અંગે પણ પરંપરાગત સ્તરે ચર્ચા છે અને અલગ નામછાપવાળી રચનાઓના રચયિતા એક જ હતા કે નહીં તે બાબતે નિશ્ચિતતા નથી. --- <nowiki>#</nowiki> ૧૪. સંક્ષિપ્ત સાર દેવાયત પંડિતના નામે પ્રચલિત આગમવાણીનો મુખ્ય સંદેશ આ પ્રમાણે સમજાય છે: <nowiki>**</nowiki>“સમય બદલાશે. પ્રકૃતિમાં પરિવર્તન આવશે. પાણીની અછત થશે. યુદ્ધ અને અશાંતિ વધશે. માણસમાં સ્વાર્થ વધશે. સત્ય પાછળ જશે અને અસત્યનું પ્રભુત્વ વધશે. કળિયુગની પરિસ્થિતિ ચરમસીમાએ પહોંચ્યા પછી નકલંક/કલ્કી અવતાર દ્વારા અધર્મનો અંત થશે અને ધર્મ તથા સત્યની સ્થાપના થશે.”** --- <nowiki>##</nowiki> મહત્વની નોંધ દેવાયત પંડિતની આગમવાણી અંગે ઈન્ટરનેટ પર ઘણી પંક્તિઓ **“મૂળ દેવાયત પંડિતની વાણી”** તરીકે ફેલાયેલી છે, પરંતુ દરેક પંક્તિ માટે પ્રાચીન મૂળ હસ્તપ્રત અથવા પ્રમાણિત ભજનસંગ્રહ ઉપલબ્ધ હોવો જરૂરી નથી. ગુજરાતી સાહિત્યકોશમાં મળતી માહિતી પરથી એટલું સ્પષ્ટ થાય છે કે દેવાયત પંડિતના નામે આગમ પ્રકારનું સમૃદ્ધ ભજનસાહિત્ય ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ આજના સોશિયલ મીડિયા પાઠોને શબ્દશઃ મૂળ માનવામાં સાવચેતી જરૂરી છે. <nowiki>**</nowiki>આ સંકલનને તેથી “લોકપ્રચલિત દેવાયત પંડિત આગમવાણીનું સંકલન” માનવું વધુ યોગ્ય છે, “પ્રમાણિત મૂળ આવૃત્તિ” નહીં.** br5nhpj0b23tt1b07u7emn6b421ut8s 3 155053 904480 2026-08-22T14:00:52Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904480 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Gujrati Sahitya}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૩૦, ૨૨ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) c39qp2htjx9bltju02j668hook2hxw3 0 155054 904482 2026-08-22T14:32:06Z Gujrati Sahitya 88743 * 904482 wikitext text/x-wiki [[ગુજરાતી સાહિત્ય આગમ વાણી]] nhdgh8mgq4lo193yuzq48acngz9giyf 904484 904482 2026-08-22T15:50:14Z Snehrashmi 41463 પાનું દૂર કરવા પ્રસ્તાવ 904484 wikitext text/x-wiki {{હટાવો}} [[ગુજરાતી સાહિત્ય આગમ વાણી]] pa5fg68y9vh1d7bipsopocko94ijeak 3 155055 904487 2026-08-23T05:53:45Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904487 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kastur Hirani}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૧:૨૩, ૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) fnbclcuqmny575zv7o4c2my42yidoyy 3 155056 904488 2026-08-23T06:15:21Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904488 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=That i didn't know that}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૧:૪૫, ૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) 2i7jyz382e6q2qzsm59osm9b3nhjm4x 3 155058 904496 2026-08-23T11:46:44Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904496 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=AZDIKURD}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૧૬, ૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) jngbruteomhqymvmwog6gah440udqgn 3 155059 904497 2026-08-23T11:48:16Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904497 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Sagar85patil}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૭:૧૮, ૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) 5zjl0blwj36ek7xc3dxhit117ncm8l9