વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 5311 904524 904469 2026-08-25T00:00:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904524 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અલપ્પુઝા જિલ્લો | other_name = એલેપ્પી જિલ્લો | settlement_type = જિલ્લો | nickname = પૂર્વીય વિશ્વ નું વેનિસ<ref name="Venice"/> પર્શ્વજળનો રાજા | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Alappuzha Boat Beauty W.jpg | photo2a = Krishnapuram palace1.jpg | photo2b = Thottappally.jpg | photo3a = Alappuzha Bypass Aerial View 1.jpg | photo3b = Alleppey beach.jpg | photo4a = Cherthala infopark.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br/> કેટ્ટુવલ્લમ, થોટ્ટપ્પલ્લી, અલપ્પુઝા બીચ, ઈન્ફોપાર્ક કેમ્પસ, ચેરથલા, અલપ્પુઝા બાયપાસ અને કૃષ્ણપુરમ પેલેસથી કયામકુલમ. }} | image_map = | mapframe = yes | map_caption = [[કેરળ]] માં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|9.49|76.49|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{Flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = મુખ્ય મથક | seat = [[એલેપ્પી|અલપ્પુઝા]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = Para | parts = {{collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)|અલાપ્પુઝા|ચેંગન્નુર|}} {{collapsible list|title=તાલુકાઓ (૬)|ચેરથલા | અંબાલપ્પુઝા | કુટ્ટનાડુ | કાર્તિકપલ્લી | ચેંગન્નુર| માવેલીક્કારા|}} | government_type = | governing_body = | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શાજી વી. નાયર, (IAS) | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા | leader_name2 = પી. મોહન ચંદ્ર (IPS) <ref name="Alappuzha Home">{{cite web |title=Home |url=https://alappuzha.nic.in |website=Alappuzha District |access-date=21 February 2021}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="AlappuzhaProfile">{{cite web |title=District Profile |url=https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141447/https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |archive-date=2018-06-12 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ૧૪મો | area_total_km2 = ૧,૪૧૪ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૧૨૭,૭૮૯ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = IN-KL | registration_plate = '''KL-04''' અલપ્પુઝા,<br/> '''KL-29''' કાયમકુલમ,<br/> '''KL-30''' ચેંગન્નુર,<br/> '''KL-31''' માવેલીક્કારા,<br/> '''KL-32''' ચેરથલા,<br/> '''KL-66''' કુટ્ટાનાડ | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૯૪<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2026-08-13|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = [https://alappuzha.nic.in alappuzha.nic.in] | footnotes = }} '''એલેપ્પી જિલ્લો''' અથવા અલાપ્પુઝા જિલ્લો એ [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. તેની રચના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ અલેપ્પી જિલ્લા તરીકે કરવામાં આવી હતી, અને ૧૯૯૦માં જિલ્લાનું નામ બદલીને અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="AlappuzhaHistory">{{cite web |title=History |url=https://alappuzha.gov.in/history/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018}}</ref> અલાપ્પુઝા કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile">{{cite web |title=District Profile |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |date=2015 |website=Kerala State Planning Board – District Planning Office, Alappuzha |access-date=9 March 2020 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217053355/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |url-status=dead }}</ref> જિલ્લા મુખ્યાલય અલેપ્પી શહેરનું નામ બદલીને ૨૦૧૨માં અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું. કેનાલો (નહેરો), બેકવોટર્સ, સમુદ્રતટો અને સરોવરો ધરાવતા અલાપ્પુઝા શહેરનું વર્ણન ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતના બ્રિટિશ ગવર્નર-જનરલ જ્યોર્જ કર્ઝન દ્વારા '''"પૂર્વનું વેનિસ"''' તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Venice">{{cite web|title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/history/|access-date=2020-09-08|language=en-US}}</ref> આ જિલ્લો તેના મનોરમ કેરળ બેકવોટર્સ માટે વિશેષ રૂપે જાણીતો છે, જેના દ્વારા તે કુમરાકોમ જેવા લોકપ્રિય પ્રવાસી સ્થળ સહિત કેરળના અન્ય ભાગો સાથે સુસજ્જ રીતે જોડાયેલો છે. આ જિલ્લો ભારતમાં એક અત્યંત પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળ છે. તે તેના કાથી (કોઇર) ના કારખાનાઓ માટે પણ ઓળખાય છે, કારણ કે કેરળના મોટાભાગના કાથી ઉદ્યોગો અલાપ્પુઝા શહેર અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં સ્થિત છે. વેમ્બનાડ સરોવર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે ભારતીય દ્વીપકલ્પનું સૌથી લાંબુ સરોવર છે, અને અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ સરોવર અને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલો છે.[૭] અલાપ્પુઝા જિલ્લાનો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે સમગ્ર ભારતનો સૌથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો વિસ્તાર છે.[૭] કુટ્ટનાડ, જે '''"કેરળના ચોખાના કટોરા"''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતમાં સૌથી નીચી ઊંચાઈ ધરાવે છે અને તે વિશ્વના એવા બહુ ઓછા સ્થળોમાંનું એક છે જ્યાં દરિયાઈ સપાટીથી નીચે ખેતી કરવામાં આવે છે..<ref>{{Cite news|title=Kerala Boat Ferries Lone Passenger To Help Her Take Exam|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752|agency=Press Trust of India|date=1 June 2020|access-date=17 November 2020|work=NDTV}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm|title=Thirst below sea level|last=Suchitra|first=M|date=2003-08-13|work=The Hindu|access-date=2020-11-17|archive-date=2019-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922101804/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/thirst-below-sea-level/article28523147.ece|url-status=dead}}</ref> આ જિલ્લો ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ શાસન હેઠળના ત્રાવણકોર રજવાડાના દિવાન સામે થયેલા કમ્યુનિસ્ટોની આગેવાની હેઠળના ''પુન્નપ્રા-વયાલાર આંદોલન'' (વિદ્રોહ)નું સ્થળ હતો.<ref name="ReferenceA">Manorama Yearbook 2011, ISSN 0970-9096</ref> મર્ચન્ટ નેવીમાં સેવા આપતા નાવિકોના એક સમૂહ દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૪માં ''મેરિનર્સ ક્લબ આલેપ્પી (MCA)'' ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.<ref>[https://www.instagram.com/mca_alleppey?igsh=MWV2c2R2ZWZndDZ0dg==]</ref><ref name="ReferenceA"/> == નામવ્યુત્પત્તિ == [[File:Alappuzha Bypass Aerial View 2.jpg|thumb|આલાપ્પુઝા બીચ રોડ વ્યૂ]] તત્કાલીન કોલ્લમ (Quilon) અને કોટ્ટાયમ જિલ્લાઓમાંથી અલગ કરીને આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આજના આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ત્રાવણકોર રજવાડાના ક્વિલોન (કોલ્લમ) જિલ્લાનો ભાગ હતો, જ્યારે ઉત્તર આલાપ્પુઝાનો નાનો ભાગ ૧૯૫૭ સુધી કોટ્ટાયમ જિલ્લા હેઠળ આવતો હતો.<ref>{{Cite book |last=Shungoonny Menon |first=P. |url=http://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog |title=A history of Travancore from the earliest times |date=1878 |publisher=Madras, Higginbotham |others=University of California}}</ref> આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાની સ્થાપના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેમાં સાત તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, ચંગન્નુર, કાર્તિકાપલ્લી અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=taluks in Alappuzha 1957|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> 'આલાપ્પુઝા' નામ એ એક સ્થાનનામ (Toponym) છે. 'આલાયમ' નો અર્થ 'ઘર' થાય છે અને ડો. હર્મન ગંડર્ટના શબ્દકોશ અનુસાર 'પુઝા' (Puzha) નો અર્થ 'જળમાર્ગ' અથવા 'નદી' થાય છે. આ નામ આલાપ્પુઝા અને તેના આસપાસના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા જળમાર્ગો અને પશ્ચજળ (Backwaters) ના નેટવર્કને દર્શાવે છે. આ જિલ્લાની ઉત્તરે એર્નાકુલમ જિલ્લાના કોચી અને કનાયન્નુર તાલુકા, પૂર્વમાં કોટ્ટાયમ જિલ્લાના વૈકોમ, કોટ્ટાયમ અને ચંગનાસ્સેરી તાલુકા તથા પથાનમથિટ્ટા જિલ્લાના થિરૂવલ્લા, કોઝેનચેરી અને અદૂર તાલુકા, દક્ષિણે કોલ્લમ જિલ્લાના કુન્નથુર અને કરુનાગપલ્લી તાલુકા અને પશ્ચિમે લક્ષદ્વીપ સાગર (અરબી સમુદ્ર) આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=boundaries |publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> વર્તમાન આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, કાર્તિકાપલ્લી, ચંગન્નુર અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com/|title=taluks in Alappuzha|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> The area of the district is {{cvt|1414|km2}} આ જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૧,૪૧૪ ચોરસ કિલોમીટર (૫૪૬ ચોરસ માઇલ) છે. તેનું વડું મથક (મુખ્યાલય) આલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું છે. == ઇતિહાસ == [[File:Raja Kesava Das Statue in Alleppey - Changanassery Road @ Changananassery Junction.jpg|thumb|ચાંગણસેરી ખાતે રાજા કેશવદાસની પ્રતિમા]] અર્વાચીન અલાપ્પુઝા શહેરનું અસ્તિત્વ ૧૮મી સદીના ઉત્તરાધમાં રાજા કેશવદાસના આભારી છે. જોકે, અલાપ્પુઝા જિલ્લો પ્રાચીન મલયાલમ સાહિત્યમાં પહેલેથી જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતો હતો. કેરળનો 'ચોખાનો કટોરો' ગણાતો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર પ્રારંભિક સંગમ કાળથી જ જાણીતો હતો.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India | url= https://alappuzha.nic.in/en/history/ |access-date=2025-01-06 |language=en-US}}</ref> === પ્રાચીન કાળ === [[File:Light House Alleppey,Kerala.jpg|left|thumbnail|પુરાક્કડ ખાતે દીવાદાંડી]] સંગમ કાળ દરમિયાન, સામાન્ય યુગની પ્રારંભિક સદીઓમાં વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારને પ્રાચીન ગ્રીસ, પ્રાચીન રોમ, પ્રાચીન લેવન્ટ (મધ્ય પૂર્વનો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર), પ્રાચીન અરબી દ્વીપકલ્પ અને પ્રાચીન ઇજિપ્ત સાથે વેપારી સંબંધો હોવાનું ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે.<ref name=AlappuzhaHistoryOld>{{cite web |title=History |url=http://alappuzha.gov.in/pages/aboutalpy-history.htm |website=Official Web Site of Alappuzha District, Kerala State, India |publisher=Collectorate, Alappuzha District, Kerala State, India |access-date=3 August 2016 }}</ref> 'પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી' (ઇ.સ. આશરે ૫૦માં લખાયેલ) જેવા પ્રાચીન ગ્રીક-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં હિંદ મહાસાગરના વેપારના એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે નોંધાયેલું પ્રાચીન બંદર 'બારાકે' (Barace) અવારનવાર અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં પંબા નદીના મુખ પર આવેલા આધુનિક દરિયાકાંઠાના નગર પુરક્કાડ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ પંબા નદી પેરિયાર અને ભરતપુઝા નદીઓ પછી કેરળની ત્રીજી સૌથી લાંબી નદી છે.<ref name="Mathrubhumi">{{cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP |language=ml|edition=Malayalam }}</ref> ચેરા વંશના પ્રારંભિક શાસકોનું મૂળ ઘર કુટ્ટનાડમાં હતું અને તેઓ ક્યારેક 'કુટ્ટુવન' તરીકે પણ ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> જોકે, પ્રાચીન સમયમાં પંબા નદીના દક્ષિણના વિસ્તારો પર 'આય' (Ay) સામ્રાજ્યનું શાસન હતું. પ્રાચીન ગ્રીકો-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં પંબા નદીનો ઉલ્લેખ 'બારિસ' (Baris) તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાના પ્રારંભિક સમયગાળાના પુરાતત્વીય પુરાવાઓ ઉત્ખનન સ્થળો, ગુફાઓ, મંદિરો વગેરે જેવા સ્થળોએ પ્રાચીન અશ્મિઓ, શિલાલેખો અને સ્મારકોના રૂપમાં મળ્યા છે. સંગમ કાળની સાહિત્યિક કૃતિઓ પણ જિલ્લાના પ્રાચીન સમયગાળાની ઝાંખી મેળવવામાં મદદ કરે છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ ક્ષેત્રમાં નંબરુદિરી બ્રાહ્મણોના આગમન પહેલાં દક્ષિણ ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક અગ્રણી કેન્દ્ર હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તે સમયે 'શ્રી મુલાવાસમ' ભારતીય દ્વીપકલ્પમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક પ્રમુખ તીર્થધામ હતું. અંબાલાપ્પુઝા અને માવેલીકારા તાલુકાઓમાંથી એક સમયે અહીં ફેલાયેલા બૌદ્ધ ધર્મના અનેક અવશેષો મળી આવ્યા છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === મધ્યકાલીન ઇતિહાસ === આ જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો 'ઉન્નૂનીલી સંદેશમ' જેવા મધ્યકાલીન મલયાલમ સાહિત્યિક કાર્યોમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ સમયગાળાની પ્રખ્યાત સાહિત્યિક કૃતિઓમાંથી એક 'આશ્ચર્ય ચૂડામણિ' હતી, જે ચંગન્નુરના વિદ્વાન શક્તિભદ્ર દ્વારા લખાયેલું સંસ્કૃત નાટક હતું.<ref>{{Cite news|last=Nayar|first=V. R. Prabodhachandran|date=2011-02-11|title=Gem of a play|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/Gem-of-a-play/article15379095.ece|access-date=2020-09-08|issn=0971-751X}}</ref> ચેમ્બકાસ્સેરીનું સામંતવાદી શાસન પૂરાદમ થિરુનાલ દેવનારાયણનના શાસનકાળ દરમિયાન તેના ચરમસીમા પર હતું. તેઓ એક મહાન વિદ્વાન અને કવિ હતા, જેમણે 'વેદાંત રત્નમાલા' નામના સાહિત્યિક ગ્રંથની રચના કરી હતી. એવું કહેવાય છે કે તે સમયે અંબાલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ભગવાન કૃષ્ણની મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન ચેમ્બકાસ્સેરી પર બ્રાહ્મણ શાસકોનું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> એવું માનવામાં આવે છે કે મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી, કુમારન નંબૂથિરી અને નીલકંઠ દીક્ષિત જેવા પ્રખ્યાત વિદ્વાનો તેમના દરબારને શોભાવતા હતા અને તેમના દ્વારા સંરક્ષણ પામ્યા હતા.<ref name=AlappuzhaHistoryOld /> === મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન સામંતવાદી રજવાડાં === વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લાના દક્ષિણ વિસ્તારો એક સમયે તત્કાલીન ''"ઓડાનાડ સામ્રાજ્ય"'' (જે "કાયમકુલમ સામ્રાજ્ય" અથવા "ઓનાત્તુકારા" તરીકે પણ ઓળખાતું હતું) નો ભાગ હતા, જેના પર બાદમાં ઈ.સ. ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોરના સૈન્ય દ્વારા આક્રમણ કરીને કબજો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=10 June 2022|language=ml}}</ref> તે પ્રાચીન આય (Ay) સામ્રાજ્યની જ એક શાખા હતી.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ રાજ્ય 'ચિરાવા સ્વરૂપમ' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું, જ્યાં 'ચિરાવા' શબ્દ બે મલયાલમ શબ્દો 'ચેરુ' અને 'આયી'ના સંયોજનથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ''"આય સામ્રાજ્યની નાની શાખા"'' થાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તેમાં આધુનિક સમયના ચંગન્નુર, માવેલીકારા, કાર્તિકાપલ્લી અને કરુનાગપલ્લી તાલુકાઓના કેટલાક ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો ઉત્તરનો સૌથી છેવાડાનો વિસ્તાર, જે આજના ચેરથલા તાલુકા સાથે સુસંગત છે, તેના પર ૧૭૬૨માં ત્રાવણકોર સામ્રાજ્ય અને કોચિન સામ્રાજ્ય વચ્ચે થયેલી સંધિ પહેલા "કારપ્પુરમ સામ્રાજ્ય"નું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમ ૧૭૬૨ સુધી કોચિન સામ્રાજ્યનું એક કરદ રાજ્ય (મંડલિક) હતું, ત્યારબાદ તે ત્રાવણકોર સામ્રાજ્યને સોંપી દેવામાં આવ્યું હતું. કોચિન રાજપરિવારની 'મડાથીંગલ શાખા'નું મુખ્યાલય કારપ્પુરમના મડાથીનકારા ખાતે આવેલું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમની દક્ષિણે ''"ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્ય"'' આવેલું હતું, જે ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોર દ્વારા કરવામાં આવેલા વિજય પહેલા ''"પુરક્કાડ સામ્રાજ્ય"'' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યમાં આજના અંબાલાપ્પુઝા અને કુટ્ટનાડ તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો. ચેમ્બકાસ્સેરીના રાજા "ચેમ્બકાસ્સેરી દેવ નારાયણન" ના ખિતાબથી ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> દક્ષિણ મલબાર પ્રદેશના મૂળ નિવાસી એવા મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી અને કુંચન નંબિયાર સમયાંતરે ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યના દરબારી કવિઓ રહ્યા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કાર્તિકાપલ્લી એક નાનું સામંતવાદી રજવાડું હતું જે ૧૮મી સદીના મધ્યમાં ત્રાવણકોરના આક્રમણ સુધી ઓડનાડ અને ચેમ્બકાસ્સેરીના સામંતવાદી રાજ્યોની વચ્ચે આવેલું હતું, જે આજના કાર્તિકાપલ્લી તાલુકા સાથે સુસંગત છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો દક્ષિણનો સૌથી છેવાડાનો ભાગ એક સમયે તત્કાલીન કરુનાગપલ્લીના સામંતવાદી રજવાડાનો ભાગ હતો, જે સમયાંતરે ચિરાવા સ્વરૂપમ (કાયમકુલમ) ના તાબેદાર રહ્યું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === ત્રાવણકોર યુગ (૧૭૪૬–૧૯૪૭) દરમિયાન પ્રગતિ અને સામાજિક સુધારણા === [[File:Travancore 1871.JPG|thumb|૧૮૭૧માં પ્રકાશિત થયેલ બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના નકશા.]] ૧૭મી સદીમાં મલબાર દરિયાકાંઠે પોર્ટુગીઝ સત્તાનો અસ્ત થયો અને આ જિલ્લાની રિયાસતોમાં ડચ મલબાર પ્રભુત્વ ધરાવતું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ રહ્યું.<ref name="AlappuzhaHistory"/> મૌખિક પરંપરાઓ અનુસાર, કોક્કામંગલમ અથવા કોક્કોથમંગલમ ખાતે આવેલું ચર્ચ ઇસુ ખ્રિસ્તના બાર શિષ્યોમાંના એક એવા સેન્ટ થૉમસ ધ અપોસ્સલ દ્વારા સ્થાપિત સાત ચર્ચોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. અલાપ્પુઝા શહેરનું મનોહર સીએસઆઈ ક્રાઇસ્ટ ચર્ચ ૧૮૧૬માં ભારતમાં પ્રથમ ચર્ચ મિશનરી સોસાયટી મિશનરી રેવરન્ડ થૉમસ નોર્ટન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે તત્કાલીન ત્રાવણકોર રાજ્યમાં સ્થપાયેલું પ્રથમ એંગ્લિકન ચર્ચ હતું. ૧૮મી સદીના મધ્યમાં મહારાજા માર્તંડ વર્મા, જેઓ ''"આધુનિક ત્રાવણકોરના શિલ્પી"'' તરીકે જાણીતા છે, તેમણે જિલ્લાના વિવિધ ભાગો પર શાસન કરતા નાના સામંતવાદી રજવાડાઓની રાજકીય બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. જિલ્લાના આંતરિક વિકાસ અને પ્રગતિમાં માર્તંડ વર્મા મહારાજાનું અસાધારણ પ્રદાન રહ્યું હતું. કૃષ્ણાપુરમ પેલેસ (રાજમહેલ), જે હાલમાં રાજ્યના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારક છે, તેનું નિર્માણ પણ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ ''"આધુનિક એલેપ્પીના શિલ્પી"'' તરીકે ઓળખાતા હતા અને અલાપ્પુઝાને ત્રાવણકોરના એક અગ્રણી બંદર શહેર તરીકે વિકસાવવામાં તેમણે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> બલરામ વર્મા મહારાજાના શાસનકાળ દરમિયાન, વેલુ થમ્પી દળવાએ શહેર અને બંદરના વિકાસમાં વિશેષ રસ લીધો હતો. તેમણે પથિરામનલ ટાપુના સમગ્ર વિસ્તારમાં નાળિયેરની ખેતી અને તેના મોટા ભાગોમાં ડાંગરની (ચોખાની) ખેતી શરૂ કરાવી હતી. આલાપ્પુઝાના વિકાસમાં વેલુ થમ્પી દળવા યોગદાન અત્યંત નોંધપાત્ર છે. ૧૯મી સદીમાં આ જિલ્લાએ તમામ ક્ષેત્રોમાં અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ હાંસલ કરી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> કાયમકુલમ કોચુન્ની ૧૯મી સદીમાં થઈ ગયેલા કાયમકુલમના એક સાહસિક અને લોકપ્રિય બહારવટિયા (રોબિન હૂડ જેવા નાયક) હતા.<ref>{{cite web |url=http://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%82%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%B3%E0%B4%82_%E0%B4%95%E0%B5%8A%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%81%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E0%B4%A3%E0%B4%BF |title=Wikibooks Malayalam- Aithihyamala- Kayamkulam Kochunni |publisher=Wikibooks-Malayalam |date=7 June 2011 |access-date=10 June 2011}}</ref> ૧૯મી સદીના પ્રખ્યાત સામાજિક સુધારક અરાત્તુપુઝા વેલાયુધ પાનિકર પણ આજના આલાપ્પુઝા જિલ્લાના જ મૂળ નિવાસી હતા.<ref name="osella">{{cite book |title=Social Mobility In Kerala: Modernity and Identity in Conflict |first1=Filippo |last1=Osella |first2=Caroline |last2=Osella |publisher=Pluto Press |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=rMRw0gTZSJwC |pages=156–157|isbn=9780745316932 }}</ref> કાથી (કોઇર) ની સાદડીઓ અને ચટાઈઓના ઉત્પાદન માટેનું પ્રથમ આધુનિક કારખાનું પણ ૧૮૫૯માં અલાપ્પુઝા ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. આલાપ્પુઝા શહેર સુધારણા સમિતિ (ટાઉન ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ કમિટી) ની સ્થાપના ૧૮૯૪માં કરવામાં આવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ત્રાવણકોરના શાસનકાળ દરમિયાન, ચેરથલા તાલુકાનો સમાવેશ ઉત્તરીય વિભાગ (કોટ્ટાયમ વિભાગ) માં કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે આજના અલાપ્પુઝા જિલ્લાના બાકીના તમામ તાલુકાઓને બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના મધ્ય વિભાગ (કોલ્લમ વિભાગ) હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1931_census">{{cite book|title=Census of India, 1931, VOLUME XXVIII, Travancore, Part-I Report|publisher=Government of Travancore|year=1932|location=Trivandrum|url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/18998 }}</ref> [[File:Allepeymartyrscolumn.JPG|thumbnail|૧૯૪૬માં બ્રિટિશ રજવાડાના ત્રાવણકોરના દિવાન સામે થયેલા પુન્નાપરા-વાયલર બળવાની યાદમાં સામ્યવાદી સ્મારક સ્તંભ..<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/>]] આ જિલ્લાએ ત્રાવણકોરના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટેનું અભિયાન આ જિલ્લામાં પત્રકાર ટી. કે. માધવન દ્વારા ઘણું વહેલું આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું, અને ૧૯૨૫માં મંદિરોના પહોંચ માર્ગો, ખાસ કરીને અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ સ્વામી મંદિર તરફ જતા રસ્તાઓ તમામ જ્ઞાતિના હિંદુઓ માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા હતા. આ જિલ્લામાં ૧૯૩૨માં બંધારણીય દમનના વિરોધ તરીકે શરૂ થયેલા 'નિવર્તન' (Nivarthana) આંદોલન પણ જોવા મળ્યું હતું. કેરળમાં સૌપ્રથમ રાજકીય હડતાળ ૧૯૩૮માં અલાપ્પુઝા ખાતે જ યોજાઈ હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના દીવાન સામે કોમ્યુનિસ્ટોના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા 'પુન્નાપ્રા-વયાલાર આંદોલન'નું કેન્દ્ર પણ આ જ જિલ્લો હતો.<ref name="ReferenceA"/> == ભૂગોળ == [[File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, India.jpg|left|thumbnail|વેમ્બનાડ તળાવ]] અલપ્પુઝા અરબી સમુદ્ર અને વેમ્બનાડ સરોવરની વચ્ચે આવેલો એક દ્વીપકલ્પીય ભૂમિભાગ છે. મણિમાલા, પંબા અને અચનકોવિલ અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે; તેમની શાખાઓ અને ઉપનદીઓ અલપ્પુઝામાંથી વહીને વેમ્બનાડ સરોવરમાં ઠલવાય છે. આ પ્રદેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સરોવર વેમ્બનાડ છે.<ref name="AlappuzhaRiversLakes">{{cite web |title=Rivers and Lakes |url=https://alappuzha.gov.in/about-district/rivers-lakes/ |date=12 June 2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=18 March 2021}}</ref> == જંગલો અને વન્યજીવો == [[File:Pathiramanal island - view from muhamma.jpg|thumbnail|પથિરામનલ ટાપુ – મુહમ્મા તરફથી એક દ્રશ્ય]] અલપ્પુઝા કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો હતો જ્યાં કોઈ સરકારી જંગલ નહોતું. પરંતુ ૨૦૧૩માં આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ, જ્યારે વન અને વન્યજીવ વિભાગ દ્વારા વીય્યાપુરમ ખાતેની ૧૪.૫ એકર (૫.૯ હેક્ટર) જમીનને અનામત જંગલ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Biju E |title=Alappuzha gets a canopy |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/jun/05/alappuzha-gets-a-canopy-1986058.html |date=5 June 2019 |newspaper=The New Indian Express |access-date=9 March 2020}}</ref> અલપ્પુઝા જિલ્લાના વેમ્બનાડ સરોવરમાં આવેલો ''પથિરામનલ ટાપુ'' તેના દુર્લભ સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ (Migrating birds) માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web |title=Pathiramanal in Alappuzha |url=https://www.keralatourism.org/destination/pathiramanal-alappuzha/536 |date=2017 |website=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=9 March 2020}}</ref> == વહીવટ == [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7589.JPG|thumb|આલાપ્પુઝા જિલ્લા અદાલત]] [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7599.JPG|thumb|એલેપ્પી બાર અસોશીએશન]] આલાપ્પુઝા શહેર આલાપ્પુઝા જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્યાલય છે. આ જિલ્લાને આલાપ્પુઝા અને ચંગન્નુર એમ બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile" /> === નગરપાલિકાઓ === જિલ્લામાં ૬ નગરપાલિકાઓ (મ્યુનિસિપલ ટાઉન) આવેલી છે:<ref>{{Cite web|title=Municipalities {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/municipalities/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| * આલાપ્પુઝા * ચંગન્નુર * ચેરથલા * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા }} === વિધાનસભા અને લોકસભા પ્રતિનિધિત્વ === આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં બે લોકસભા મતવિસ્તારો આવેલા છે: # આલાપ્પુઝા # માવેલીકારા જિલ્લામાં ૯ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે: {{columns-list|colwidth=20em| * અરોર * ચેરથલા * અંબાલાપ્પુઝા * આલાપ્પુઝા * કુટ્ટનાડ * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા * ચંગન્નુર }} === તાલુકાઓ === આલાપ્પુઝા જિલ્લાને બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, જે અંતર્ગત કુલ છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે:<ref name="alprvn">{{cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/villages/ |title=Revenue villages, Taluks, and Revenue divisions in Alappuzha district |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India |access-date=10 June 2022}}</ref> * આલાપ્પુઝા મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** ચેરથલા ** અંબાલાપ્પુઝા ** કુટ્ટનાડ * ચંગન્નુર મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** કાર્તિકાપલ્લી ** માવેલીકારા ** ચંગન્નુર === મહેસૂલી ગામો === મહેસૂલી વહીવટની સરળતા અને વિકેન્દ્રીકરણ માટે આલાપ્પુઝા જિલ્લાને કુલ ૯૩ મહેસૂલી ગામોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="alprvn"/> == જનસંખ્યા == {{historical populations|11=1901|12=5,09,545|13=1911|14=5,85,094|15=1921|16=6,93,538|17=1931|18=8,65,222|19=1941|20=9,83,184|21=1951|22=11,65,845|23=1961|24=14,04,269|25=1971|26=16,71,286|27=1981|28=18,65,455|29=1991|30=20,01,217|31=2001|32=21,09,160|33=2011|34=21,27,789|percentages=pagr|footnote=source:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html Decadal Variation In Population Since 1901]</ref>|align=center}} {| class="wikitable" |- | '''વિસ્તાર''' | ૧૪૧૪ ચો.મી. - રાજ્યના વિસ્તારનો ૩.૬૪% |- | '''વસ્તી''' | રાજ્યની વસ્તીના ૨,૧૨૭,૭૮૯ – ૬.૬૧% (૨૦૧૧) |- | '''વસ્તી ગીચતા''' || ૧૫૦૪ પ્રતિ વર્ગકિમી (૨૦૧૧) |- | '''સાક્ષરતા''' || ૯૭.૩૬%–૯૪.૨૪% (૨૦૧૧) |- | '''જાતિ ગુણોત્તર''' || ૧૧૦૦ સ્ત્રીઓ/૧૦૦૦ પુરુષો |- | '''શહેરીકરણા''' || ૨૯.૪૬% |} <ref>{{Cite web|title=Demography {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/demography/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, આલાપ્પુઝા જિલ્લાની કુલ વસ્તી ૨૧,૨૭,૭૮૯ (૨૧.૨૭ લાખ) છે,<ref name=districtcensus2011>{{cite web |title=District Census Hand Book: Alappuzha |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/642/download/2216/DH_2011_3211_PART_A_DCHB_ALAPPUZHA.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જે લગભગ નામીબિયા દેશ<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | access-date = 2011-10-01 | quote = Namibia 2,147,585 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-date = 2011-09-27 }}</ref> અથવા અમેરિકાના ન્યૂ મેક્સિકો રાજ્યની વસ્તી જેટલી છે.<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=2010 Resident Population Data |publisher=U. S. Census Bureau |access-date=2011-09-30 |quote=New Mexico – 2,059,179 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101090833/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=1 January 2011 }}</ref> વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતના કુલ ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી આલાપ્પુઝાનો ક્રમ ૨૧૬મો આવે છે. જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા દર ચોરસ કિલોમીટરે ૧,૫૦૪ રહેવાસીઓ (૩,૯૦૦ પ્રતિ ચોરસ માઈલ) છે.<ref name=districtcensus2011 /> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકા દરમિયાન અહીંનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૦.૮૮% રહ્યો હતો.<ref name=districtcensus2011 /> આલાપ્પુઝામાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૦૦ મહિલાઓનું ઉત્કૃષ્ટ પ્રમાણ છે.<ref name=districtcensus2011 /> જિલ્લાનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૭૨% છે.કુલ વસ્તીના ૫૩.૯૬% લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ની વસ્તી અનુક્રમે ૯.૪૬% અને ૦.૩૧% છે.<ref name=districtcensus2011 /> મલયાલમ એ અહીંની મુખ્ય ભાષા છે, જે કુલ વસ્તીના ૯૯.૦૦% લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, શહેરી વિસ્તારોમાં થોડી સંખ્યામાં કોંકણી ભાષા બોલતો લઘુમતી સમુદાય પણ વસે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળ રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓમાં આલાપ્પુઝા જિલ્લાની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ છે. જિલ્લાનું શહેરીકરણ ૨૯.૪૬% જેટલું થયેલું છે.<ref>[http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm Census GIS India<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |date=2010-01-11 }}</ref> ભૌગોલિક વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આલાપ્પુઝા એ કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે. === ધર્મ === {{bar box |title = અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|68.64}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|20.45}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|10.55}} {{bar percent|અન્ય|black|0.36}} }} [[File:Entrance of Ambalapuzha Sri Krishna Temple.jpg|thumb|અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર]] ૨૦૧૧ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી મુજબ, હિન્દુ વસ્તી ૬૮.૬૪%, ખ્રિસ્તી (સાયરો મલબાર કેથોલિક, ઓર્થોડોક્સ, માર્થોમા, પેન્ટેકોસ્ટલ, લેટિન કેથોલિક અને માલંકારા કેથોલિક) ૨૦.૪૫% અને મુસ્લિમ વસ્તી ૧૦.૫૫% હતી.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જિલ્લાના તમામ તાલુકાઓમાં સ્પષ્ટ હિન્દુ બહુમતી હોવા છતાં, જિલ્લાના તમામ ભાગોમાં ખ્રિસ્તીઓ એક મોટી લઘુમતી બનાવે છે અને તેમાંથી, કુટ્ટાનાડમાં સૌથી વધુ ખ્રિસ્તી વસ્તી છે અને તે સાયરો-મલબાર ચર્ચનું કેન્દ્ર છે અને ચેંગન્નુર ઓર્થોડોક્સ ચર્ચનું કેન્દ્ર છે. જ્યારે, દરિયાકાંઠાના પટ્ટાઓમાં લેટિન કેથોલિકો છુપાયેલા છે. ==== આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (તાલુકા મુજબ) ==== ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, અલ્લાપ્પુઝા જિલ્લાની ધાર્મિક રચના તેના તાલુકાઓમાં નોંધપાત્ર તફાવત દર્શાવે છે. {| class="wikitable sortable" ! તાલુકા !! હિન્દુ (%) !! મુસ્લિમ (%) !! ખ્રિસ્તી (%) !! અન્ય (%) |- | ચેરથલા || style="background:#FF9933;" | 72.41 || 6.21 || 21.05 || 0.31 |- | અંબાલાપ્પુઝા || style="background:#FF9933;" | 56.58 || 19.85 || 23.31 || 0.24 |- | કુટ્ટનાડ || style="background:#FF9933;" | 59.64 || 0.67 || 39.34 || 0.35 |- | કાર્તિકપલ્લી || style="background:#FF9933;" | 75.81 || 15.75 || 8.09 || 0.36 |- | ચેંગન્નુર || style="background:#FF9933;" | 68.59 || 4.37 || 26.51 || 0.53 |- | માવેલીક્કારા || style="background:#FF9933;" | 75.44 || 7.98 || 16.09 || 0.50 |} == પરિવહન == === જમીનમાર્ગ === {{wide image|Pallathuruthi bridge pano small.jpg|1200px|align-cap=center|પલ્લથુરુથી પુલ}} ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (NH 66) એ ભારતના સૌથી લાંબા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોમાંનો એક છે. તે પનવેલ (મુંબઈ નજીક) થી કન્યાકુમારી સુધી જાય છે અને આલાપ્પુઝા શહેરમાંથી પસાર થાય છે. આ હાઈવે મુંબઈ, ગોવા, ઉડુપી, મંગલુરુ, કન્નુર, કોઝિકોડ, ગુરુવાયુર, એર્નાકુલમ, કોલ્લમ અને ત્રિવેન્દ્રમ (તિરુવનંતપુરમ) જેવા અન્ય મુખ્ય શહેરોને સાંકળે છે. શહેરના મધ્ય ભાગમાં ટ્રાફિકનું ભારણ ઘટાડવા માટે કોમ્માડી થી કલારકોડ વચ્ચે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ માટે બનાવવામાં આવેલ આલાપ્પુઝા બાયપાસનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે, અને આ એલિવેટેડ હાઈવે ૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૧ના રોજ વાહનવ્યવહાર માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો. આલાપ્પુઝા માર્ગ પરિવહન દ્વારા ખૂબ સારી રીતે જોડાયેલું છે. દરિયાકાંઠા અને પહાડી વિસ્તારના પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) ને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ તરીકે અપગ્રેડ કરવાની યોજના છે, જેથી આલાપ્પુઝાને તમિલનાડુના તમિલનાડુ સ્થિત કોડાઈકેનાલ સાથે સીધું જોડી શકાશે.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150809/nation-current-affairs/article/jawahar-thayankari-lifts-nehru-trophy|title=Jawahar Thayankari lifts Nehru trophy|date=9 August 2015|website=Deccan Chronicle|access-date=24 April 2018}}</ref> ==== રાજ્ય ધોરીમાર્ગો ==== [[File:AC Road SH-11.JPG|thumb|રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (કેરળ)]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં કુલ આઠ રાજ્ય ધોરીમાર્ગો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ ધોરીમાર્ગો આલાપ્પુઝા શહેરથી જ શરૂ થાય છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) આલાપ્પુઝાના કલારકોડ થી શરૂ થઈને ચંગનાસ્સેરીના પેરુન્ના ખાતે પૂરો થાય છે. આ રસ્તો લોકપ્રિય રીતે AC રોડ (આલાપ્પુઝા-ચંગનાસ્સેરી માર્ગ) તરીકે ઓળખાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૪.૨ કિમી છે. આ એક અત્યંત વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે જે આલાપ્પુઝા શહેરને કોટ્ટાયમ જિલ્લા સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૪૦ (SH 40) એકમાત્ર અંતરરાજ્ય રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. તે આલાપ્પુઝા શહેરને તમિલનાડુના મદુરાઈ શહેર સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (SH 66) આલાપ્પુઝા શહેરથી શરૂ થાય છે અને એર્નાકુલમના થોપ્પુમ્પડી ખાતે પૂર્ણ થાય છે. [[File:Main Central Road - SH1.JPG|thumb|ચેંગન્નુર પાસે મુખ્ય સેન્ટ્રલ રોડ]] એમ. સી. રોડ / રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧ (મુખ્ય કેન્દ્રિય માર્ગ - SH 1) એ કેરળના ત્રાવણકોર વિસ્તારની મુખ્ય ધમની સમાન રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. કેરળ લોક નિર્માણ વિભાગ (PWD) દ્વારા તેને SH 1 તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે આલાપ્પુઝા જિલ્લાના ચંગન્નુર શહેરમાંથી પસાર થાય છે અને તેને કેરળના અન્ય ભાગો સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૫ (SH 5) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને પુલીમુક્કુ જંકશન ખાતે પૂરો થાય છે. આ હાઈવેની લંબાઈ ૪૨.૫ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬ (SH 6) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂર્ણ થાય છે, જેની લંબાઈ ૩૦.૮ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૦ (SH 10) માવેલીકારા થી શરૂ થઈને કોઝેનચેરી સુધી જાય છે અને તે ૨૮.૭ કિમી લાંબો છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૨ (SH 12) અંબાલાપ્પુઝા થી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂરો થાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૭.૨ કિમી છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020 |archive-date=21 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161434/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |url-status=dead }}</ref> [[File:Aroor bypass.jpg|thumb|અરૂર બાયપાસ]] ==== રેલવે ==== [[File:Kayamkulam Railway Station.jpg|thumb|કયામકુલમ જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં મુખ્ય બે રેલવે લાઈનો આવેલી છે. એર્નાકુલમ-કાયમકુલમ કોસ્ટલ (તટીય) રેલવે લાઈન મુખ્યત્વે જિલ્લાના પશ્ચિમ અને દરિયાકાંઠાના ભાગોને સાંકળે છે. તેમાં હરિપાદ, આલાપ્પુઝા, ચેરથલા અને કાયમકુલમ જંકશન રેલવે સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે. એર્નાકુલમ-કોટ્ટાયમ-કોલ્લમ રેલવે લાઈન જિલ્લાના પૂર્વ ભાગને જોડે છે, જેમાં ચંગન્નુર અને માવેલીકારા રેલવે સ્ટેશનો આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020 |archive-date=21 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161434/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |url-status=dead }}</ref> === જળપરિવહન === આલાપ્પુઝામાં જળમાર્ગોની વિપુલતાને કારણે બોટ અને ફેરી (હલેસાં તથા મોટર બોટ) અહીંની પરિવહન વ્યવસ્થાનો એક અભિન્ન ભાગ છે.[૪૩] રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ ૩ (NW 3) પણ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે.<ref name=":0">{{Cite web |last=Koshy |first=Sara |date=17 January 2025 |title=Photo essay: A deep dive into Alappuzha's water transport system |url=https://idronline.org/article/livelihoods/photo-essay-a-deep-dive-into-alappuzhas-water-transport-system/ |access-date=2025-01-26 |website=India Development Review |language=en-US}}</ref> આલાપ્પુઝા શહેરમાં KSRTC બસ સ્ટેન્ડની સામે જ રાજ્ય જળ પરિવહન વિભાગ (SWTD - State Water Transport Department) નું બોટ જેટી આવેલું છે. અહીંથી કોટ્ટાયમ, કોલ્લમ અને ચંગનાસ્સેરી જેવા મોટા શહેરો ઉપરાંત અસંખ્ય નાના નગરો અને નાની જેટીઓ સુધી દૈનિક બોટ સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. === હવાઈ માર્ગ === આલાપ્પુઝા શહેર હવાઈ, રેલ, સડક અને જળમાર્ગો દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવું સ્થળ છે. ઉત્તરમાં ૭૮ કિલોમીટર (૪૮ માઇલ) અંતરે આવેલું કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (COK) આલાપ્પુઝાનું સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ છે. દક્ષિણમાં ૧૫૯ કિલોમીટર (૯૯ માઇલ) દૂર આવેલું તિરુવનંતપુરમ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (TRV) આ જિલ્લાને અન્ય દેશો સાથે જોડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ આલાપ્પુઝા પહોંચવા માટે આ સુવિધાનો બહોળો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત કોઝિકોડ (૨૩૬ કિલોમીટર) અને કોયમ્બતૂર (૨૫૪ કિલોમીટર)ના એરપોર્ટ પણ નજીકમાં આવેલા છે. આલાપ્પુઝા શહેરમાં એક હેલિપેડ પણ આવેલું છે, જે સરકારી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. == સંસ્કૃતિ == સાપ આકારની નૌકાઓની સ્પર્ધા (Snake boat races) એ અલેપ્પી (આલાપ્પુઝા) નો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરંપરાગત ઉત્સવ છે. આ રેગટા (નૌકા સ્પર્ધાઓ) સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ અને ઓક્ટોબર વચ્ચે યોજાય છે, જેમાં ૧૨૦ જેટલા નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી લાંબી અને પાતળી બોટનો ઉપયોગ થાય છે. નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ એ આ પ્રકારની નૌકા સ્પર્ધામાં સૌથી જાણીતી સ્નેક બોટ રેસ છે. === પ્રવાસન === [[File:Alleppey canal 3.jpg|thumb|અલેપ્પીના પશ્ચિમમાં વાણિજ્યિક નહેરનો માર્ગ]] [[File:Sunrise Beauty of Nature.jpg|thumb|અરૂર પુલ પરથી સૂર્યોદય]] 'આલાપ્પુઝા' નામ મલયાલમ શબ્દો 'આલ' (સમુદ્ર) + 'પુઝા' (નદીનું મુખ) પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે "નદી અને સમુદ્રનું મિલન સ્થાન". આલાપ્પુઝા એ રાજ્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસન કેન્દ્રોમાંનું એક છે. અહીં આંતરિક નહેરોનું વિશાળ નેટવર્ક આવેલું હોવાથી તેને "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) ઉપનામ મળેલું છે. નહેરોનું આ વિશાળ નેટવર્ક અલેપ્પીની જીવાદોરી સમાન છે. આલાપ્પુઝા ભૂતકાળમાં વેપારના સૌથી વ્યસ્ત કેન્દ્રોમાંનું એક હતું, અને મલબાર કિનારે આવેલું એક ખૂબ જ જાણીતું બંદર હતું. આજે પણ તે નાળિયેરના રેસાના કાર્પેટ ઉદ્યોગ અને ઝીંગા ઉછેરના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે પોતાનું આકર્ષણ જાળવી રાખે છે. આલાપ્પુઝા એ પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) પ્રવાસન માટે, તેમજ ચર્ચોથી ભરેલા કોટ્ટાયમ શહેર અને આરનમુલા નગરની મુલાકાત લેવા માટેનું આદર્શ કેન્દ્ર (વડું મથક) છે. આરનમુલા નગર તેની ઐતિહાસિક વાર્ષિક 'આરનમુલા સ્નેક બોટ રેસ' માટે જાણીતું છે. આલાપ્પુઝામાં આવેલું ચંગન્નુર એ સબરીમાલા મંદિરનું સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન છે. માવેલીકારાના મુખ્ય આકર્ષણોમાં બુદ્ધની મૂર્તિ અને 'શારદા મંદિરમ'નો સમાવેશ થાય છે. બુદ્ધની આ પ્રતિમા પદ્માસન મુદ્રામાં બેઠેલી જોવા મળે છે. અહીંની મૂર્તિઓનું એક સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે તેમના મસ્તક પર વાળનું કોતરકામ કરવામાં આવ્યું નથી. પુરાતત્વ વિભાગના અભ્યાસો પણ વાળ ગાયબ હોવાના આ કારણને સ્પષ્ટ કરી શક્યા નથી, જ્યારે ગાંધાર અને મથુરા શૈલીની સામાન્ય બુદ્ધ પ્રતિમાઓમાં વાળનું કોતરકામ જોવા મળતું હોય છે. મસ્તકના ભાગે હેડગિયર (શિરોભૂષણ) જેવા ચિહ્નો કે નિશાનો બનેલા છે. જોકે પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમા માટે પેગોડા જેવું માળખું (છત) બનાવ્યું છે, છતાં અહીં આવતા પ્રવાસીઓ માટે મૂર્તિ વિશેની કોઈ ચોક્કસ માહિતી કે વિગતો ઉપલબ્ધ નથી. સ્થાનિક લોકો આ બુદ્ધ પ્રતિમા સામે દીવા પ્રગટાવે છે. માવેલીકારા ખાતે આવેલી આ બુદ્ધ મૂર્તિ ૪ ફીટ (૧.૨ મીટર) ઊંચી છે અને તે કદાચ સૌથી મોટી બુદ્ધ પ્રતિમા છે. મસ્તક પરનું કોતરકામ ગ્રીક પ્રતિમાઓના હેલ્મેટ જેવું દેખાય છે. શરીર પર જનોઈનું નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. બીજી એક વિશેષતા એ છે કે એક ખભા પર શાલ (ઓઢાડી હોય તેવું) નિશાન બનેલું છે. અહીં પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમાના સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરતું એક સૂચના બોર્ડ પણ લગાવ્યું છે. શારદા મંદિરમ (Saradha Mandiram) એ 'કેરળ પાણિની' (એ. આર. રાજરાજ વર્મા) નું નિવાસસ્થાન હતું. આલાપ્પુઝા દર વર્ષે ઓગસ્ટના બીજા શનિવારે યોજાતી તેની સ્નેક-બોટ રેસ માટે પણ પ્રખ્યાત છે. આ સ્પર્ધા — નેહરુ બોટ રેસનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૧૯૫૨માં થયો હતો અને તેનું નામ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સો કરતાં પણ વધુ નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી આ સ્નેક-બોટ્સ પવનની ઝડપે પાણીને કાપીને આગળ ધપે છે, ત્યારે સમગ્ર વાતાવરણ રોમાંચ અને ઉત્સાહથી ભરી દે તેવું હોય છે. રેવી કરુણાકરન મેમોરિયલ મ્યુઝિયમમાં કલા અને કલાકૃતિઓનું પ્રદર્શન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. રેવી કરુણાકરન આધુનિક નાળિયેર રેસા (Coir) ઉદ્યોગના આર્કિટેક્ટ (ઘડવૈયા) હતા, જે ઉદ્યોગ આજે પણ કેરળ રાજ્યમાં ૫,૦૦૦,૦૦૦ (૫ લાખ) થી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. આ મ્યુઝિયમમાં મૂકવામાં આવેલી વસ્તુઓ તેમના પરિવાર દ્વારા ત્રણ પેઢીઓથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં વિશ્વના તમામ ખૂણાઓથી લવાયેલી અનોખી અને દુર્લભ કલાત્મક ચીજવસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આલાપ્પુઝા, જે આ જિલ્લાનું વડું મથક છે, તે નયનરમ્ય નહેરો, પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) અને સરોવરો (લાગુન) ધરાવતું શહેર છે. તેને લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://alappuzha.nic.in/|title=Official Website of Alappuzha District, Kerala State, India|website=alappuzha.nic.in|access-date=24 April 2018}}</ref> === તહેવાર === ''ચેટ્ટીકુલંગરા ભરણી''એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. આ ઉત્સવ કેરળના અગ્રણી મંદિર ઉત્સવોમાંનો એક છે. ભગવતી દેવીને સમર્પિત 'ચેટ્ટીકુલંગરા ભગવતી મંદિર' માવેલીકારાથી લગભગ ૪ કિલોમીટર અને કાયમકુલમથી ૬ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. આ તહેવાર ફેબ્રુઆરી/માર્ચ મહિનામાં 'ભરણી' નક્ષત્ર દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવની મુખ્ય વિધિઓ 'કુથિયોત્તમ' અને 'કેત્તુકવચ'નો સમાવેશ થાય છે. કુથિયોત્તમમાં કઠિન ધાર્મિક તપસ્યા અને વ્રત કરનારા નાના છોકરાઓની એક શોભાયાત્રા (સરઘસ) નીકળે છે. પરંપરાગત ઢોલ-નગારા, સંગીત અને ઝળહળતી સુશોભિત છતરીઓ સાથે આ છોકરાઓ ભાવવિભોર થઈને નૃત્ય કરતા આ સરઘસમાં આગળ વધે છે. આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં આવેલું સેન્ટ અંડ્રુઝ બેસિલિકા (અર્થુંકલ) અને સેન્ટ થોમસ ચર્ચ (થુમ્પોલી) તેમના વાર્ષિક ઉત્સવ માટે જાણીતા છે, જે લોકપ્રિય રીતે અર્થુંકલ પેરુન્નાલ અને થુમ્પોલી પેરુન્નાલ તરીકે ઓળખાય છે ('પેરુન્નાલ' નો અર્થ તહેવાર કે ઉત્સવ થાય છે). 'ચિરાપ્પુ મહોત્સવ' એ ડિસેમ્બર મહિનામાં આલાપ્પુઝાના પ્રસિદ્ધ મુલ્લાક્કલ રાજરાજેશ્વરી મંદિરમાં ઉજવાતો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ છે. આ મહોત્સવની વચ્ચે જ ક્રિસમસ (નાતાલ) પણ આવતી હોવાથી તે સમયે આલાપ્પુઝા શહેર ખૂબ જ ઉત્સાહ અને રોનકથી ભરાઈ જાય છે. આખો મહિનો રસ્તાઓ પર લોકોની ભારે ભીડ જોવા મળે છે, જ્યાં હરતા-ફરતા બજારો અને સર્કસ તેમજ વિવિધ પ્રદર્શનો જેવી મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓથી શેરીઓ ધમધમે છે. આ ઉત્સવનું મુખ્ય આકર્ષણ 'શીવેલી'ની વિધિ છે, જેમાં પરંપરાગત 'ચેંડા' અને 'પંચવાદ્યમ' સંગીતના ભવ્ય તાલ સાથે ૯ સુશોભિત ગજરાજો (હાથીઓ)નું ભવ્ય પ્રદર્શન યોજાય છે. પડનિલમ શિવરાત્રિ એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાની બીજી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ઘટના અને તહેવાર છે. આ ઉત્સવ દર વર્ષે પદાનિલમ પરબ્રહ્મ મંદિરમાં ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર પદાનિલમ નામના નાના નગરમાં આવેલું છે, જે માવેલીકારા શહેરથી આશરે ૧૬ કિલોમીટરના અંતરે સ્થિત છે. [[File:Edappon Nandikeshan Padanilam.jpg|thumbnail|right|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી]] અનન્ય નાગરાજ મંદિર (મન્નરસાળા મંદિર, વેટ્ટીકોડુ નાગરાજ મંદિર) ખાતે ઓક્ટોબર/નવેમ્બર મહિનામાં એક ભવ્ય વાર્ષિક મહોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર દ્વારા ઉજવાતો અન્ય એક તહેવાર એક દિવસીય 'થાઈપુયમ કાવડી' છે. દર વર્ષે ડિસેમ્બર મહિના દરમિયાન કીડંગમ-પારમ્પુ મંદિર ખાતે 'ચંદનકુડમ' ઉત્સવ ઉજવાય છે. આલાપ્પુઝાના કોટ્ટમકુલંગરા મંદિરમાં ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ એમ બે તહેવારોની સિઝન (ઉત્સવો) યોજાય છે, કારણ કે એક જ કમ્પાઉન્ડ વોલ (પ્રાંગણ) ની અંદર અલગ-અલગ ધ્વજસ્તંભ ધરાવતા બે અલગ-અલગ દેવી-દેવતાઓ બિરાજમાન છે. કંડમંગલમ રાજરાજેશ્વરી મંદિર ચેરથલાના કડક્કરપ્પલ્લીમાં, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૪૭ (NH 47) પર થાંકે જંકશનથી ૧ કિમી પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે. આ મંદિરનો વાર્ષિક ઉત્સવ માર્ચ-એપ્રિલ મહિનામાં યોજાય છે. આ તહેવાર દરમિયાન દેવી માતાને બાળકો અર્પણ કરવાની પ્રથા, જેને 'ચિક્કારા' કહેવામાં આવે છે, તે અહીનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. બાળકોનો 'ચમંજુ વલાથુ' ઉત્સવના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને આઠમા દિવસ સુધી ચાલે છે. 'થલપ્પોલી' નામની શોભાયાત્રા ધ્વજારોહણના દિવસે જ શરૂ થઈ જાય છે. ઉત્સવના ૧૦મા દિવસે મંદિરના પ્રાંગણમાં આવેલા એક કુંડમાં (તળાવમાં) દેવીનો પવિત્ર સ્નાન સમારોહ યોજવામાં આવે છે, જેને 'આરાટ્ટુ' કહેવાય છે. હાથીઓની ભવ્ય શોભાયાત્રા, આતશબાજી, અને સ્ટેજ શો વગેરે અહીંના અન્ય મુખ્ય કાર્યક્રમો છે, જે હજારો ભક્તો અને પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. અહીંના ચર્ચો ભવ્ય વાર્ષિક ઉત્સવો (પેરુન્નાલ) ની ઉજવણી કરે છે. 'અર્થુંકલ પેરુન્નાલ' ઉત્સવ અર્થુંકલ ચર્ચ ખાતે ધામધૂમથી ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત, ઈડાથુઆ ચર્ચ, થુમ્પોલી ચર્ચ (આલાપ્પુઝા) અને પલ્લીપુરમ ચર્ચ (ચેરથલા) ના તહેવારો અહીંના મુખ્ય અને મોટા ખ્રિસ્તી ઉત્સવો છે. અહીંના ઘણા તહેવારોમાં બોટ રેસ (Regatta) એક વિશેષ ભાગ ભજવે છે. ઓણમના તહેવાર સાથે જોડાયેલી વાર્ષિક વલ્લમ કલી / નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) માં યોજાય છે. તેનું મુખ્ય આકર્ષણ 'ચુંદર વલ્લમ' (સ્નેક બોટ) ની સ્પર્ધા છે, જેમાં વડાપ્રધાનની ટ્રોફી મેળવવા માટે અસંખ્ય દાવોદારો ભાગ લે છે. આલાપ્પુઝામાં અન્ય એક લોકપ્રિય ઉજવણી "બીચ ફેસ્ટિવલ" છે, જે ૩૦ ડિસેમ્બરથી ૨ જાન્યુઆરી દરમિયાન યોજાય છે. આ ઉપરાંત, ચાંપાકુલમની "વલિયા પલ્લી" ચર્ચ ખાતે ઉજવાતો વાર્ષિક ઉત્સવ પણ અહીંનો બીજો એક મોટો અને ભવ્ય તહેવાર છે. == શિક્ષણ == === મેડિકલ કોલેજો === [[File:Alappuzha Medical College.jpg|1050px|center|thumb|સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]] * સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]<ref>{{cite web|url=http://tdmcalappuzha.org/|title=Government TD Medical College Alappuzha, Kerala|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010163817/http://www.tdmcalappuzha.org/|archive-date=10 October 2013|access-date=18 February 2016}}</ref> ==== પેરામેડિકલ કોલેજો ==== * KVM ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પેરામેડિકલ સાયન્સ, ચેરથલા. ==== નર્સિંગ કોલેજો ==== * સરકારી કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, વંદનમ. * KVM કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, ચેરથલા. ==== કલા અને વિજ્ઞાન કોલેજો ==== {{columns-list|colwidth=22em| * બિશપ મોર કોલેજ, માવેલીકારા * સરકારી આર્ટસ અને સાયન્સ કોલેજ, અંબાલાપ્પુઝા * શ્રી અય્યપ્પા કોલેજ, એરામલ્લીકારા * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચંગન્નુર * માર ગ્રેગોરિયોસ કોલેજ, પુન્નાપરા<ref>{{cite web|url=http://margregoriospunnapra.org/|title=Mar Gregorios College|access-date=2026-08-14|archive-date=2015-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151019133501/http://margregoriospunnapra.org/|url-status=dead}}</ref> * એમ. એસ. એમ. કોલેજ, કાયમકુલમ<ref name=MSMHome>{{cite web |title=Home |url=http://www.msmcollege.in/ |website=Milad E Sherif Memorial (MSM) College |access-date=21 June 2016 }}</ref> * એન. એસ. એસ. કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.grotal.com/e/NSS-College-Alappuzha-C4791 |title=NSS Alappuzha |publisher=Grotal.com |access-date=2013-09-25 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928101857/http://www.grotal.com/e/NSS-College-Alappuzha-C4791 |url-status=dead }}</ref> * સેન્ટ અલોયસિયસ કોલેજ, ઈડાથુઆ<ref>{{cite web |url=http://www.aloysiuscollege.org/ |title=St Aloysius |publisher=Aloysiuscollege.org |access-date=2013-09-25 |archive-date=2013-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130829023214/http://www.aloysiuscollege.org/ |url-status=dead }}</ref> * સેન્ટ જોસેફ્સ કોલેજ ફોર વુમન, આલાપ્પુઝા<ref name="SJCW">{{cite web |title=Welcome to St.Joseph's College |url=http://www.stjosephcollegeforwomen.com/ |date=2010 |website=St. Joseph's College for Women, Alappuzha |access-date=3 April 2022 |archive-date=9 જાન્યુઆરી 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109222048/http://stjosephcollegeforwomen.com/ |url-status=dead }}"</ref> * સેન્ટ માઈકલ્સ કોલેજ, ચેરથલા<ref name="SMC">{{cite web |title=St. Michael's College |url=http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |website=University of Kerala |access-date=3 April 2022 |archive-date=27 મે 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527094214/http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |url-status=dead }}</ref> * સનાતન ધર્મ કોલેજ<ref>{{cite web|url=http://www.sdcollege.in|title=Welcome – Sanatana Dharma College|access-date=25 August 2020}}</ref> * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચેરથલા<ref>{{cite web|url=http://www.sncollegecherthala.in/|title=SN COLLEGE CHERTHALA|access-date=24 April 2018|archive-date=22 ફેબ્રુઆરી 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222082800/http://www.sncollegecherthala.in/|url-status=dead}}</ref> * ટી. કે. માધવ મેમોરિયલ કોલેજ<ref name=TKMHome>{{cite web |title=Home |url=http://tkmmcollege.org/ |website=T. K. Madhava Memorial College |access-date=21 June 2016 |archive-date=24 જૂન 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624105428/http://tkmmcollege.org/ |url-status=dead }}</ref> }} == ચિત્ર વિથિકા == <gallery> File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, Houseboats, India.jpg|વાંબનાડ તળાવ પર હાઉસબોટ્સ File:Kerala backwaters, Canal, Palm trees, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં બેકવોટર્સ. File:Kerala backwaters, Cruise, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં હાઉસબોટ File:Kerala Water Transport DS.jpg|કેરળમાં જાહેર પરિવહન બોટ સેવા. File:CSIALP.jpg|{{center|ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઈન્ડિયા (CSI) ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ, અલાપ્પુઝા}} File:Palamel_kara_nandikeshan.jpg|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી. </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == * {{Citation | author = U. Sivaraman Nair | year=1952 | title= 1951 Census Handbook- Quilon District | publisher=Travancore-Cochin Government Press | location = Trivandrum | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Alleppey District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-A) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_B_ALAPPUZHA.pdf }} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Alappuzha district|એલેપ્પી જિલ્લો}} * [http://alappuzha.nic.in/ અલાપ્પુઝા જિલ્લાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20141217005939/http://bestkeralaresorts.com/ અલાપ્પુઝા હોટેલ્સ & રિસોર્ટ્સ] * [https://www.shappees.com શપ્પિલ હાઉસ - માવેલિકારામાં પ્રાચીન કુટુંબ] {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] t3w9pwficc8xzahma5arwzx5jtf322j 0 25984 904530 904177 2026-08-25T04:49:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904530 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું નૃવંશ સમુદાય |group=શીખ <br /> [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી:ਸਿੱਖ]] |flag = [[File:Punjab flag.svg|100px]] |flag_caption = નિશાન સાહેબ, શીખોની ધજા |population = ૨,૫૦,૦૦,૦૦૦ (૨.૫ કરોડ)<ref>{{cite web | title = Has India put the U.S. - India ‘Nukes - for mangoes’ | publisher = Panthic Weekly | url = http://www.panthic.org/news/129/ARTICLE/3632/2007-10-24.html | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-04-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080402033059/http://www.panthic.org/news/129/ARTICLE/3632/2007-10-24.html | url-status = dead }}</ref> |regions = {{flag|India}}{{nbsp|6}}19,215,730<ref>{{cite web | title = Census of India | url = http://www.censusindia.gov.in/ | access-date = 2008-04-04}}</ref> <center><small>નોંધપાત્ર વસ્તી ધરાવતાં અન્ય સ્થળો:</small></center> |region1={{flag|United Kingdom}} |pop1 = 750,000 |ref1 = {{lower|<ref>{{cite news | title = Sikhs in the UK (BBC) | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/318934.stm | access-date = 2008-01-13 | date=1999-04-14 | work=BBC News}}</ref>}} |region2={{flag|Canada}} |pop2 = 278,000 |ref2 = {{lower|<ref>{{cite web | title = 2001 Canadian Census - Sikh Population | url = http://www12.statcan.ca/english/census01/Products/Analytic/companion/rel/pdf/96F0030XIE2001015.pdf | format = PDF | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-04-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080409005910/http://www12.statcan.ca/english/census01/Products/Analytic/companion/rel/pdf/96F0030XIE2001015.pdf | url-status = dead }}</ref>}} |region3={{flag|United States}} |pop3 = 200,000 |ref3 = {{lower|<ref>{{cite book |title= Encyclopedia of diasporas |url= https://archive.org/details/encyclopediaofdi0001unse_x9x4 |last= Ember |first= Carol R. |year= 2004 |publisher= Springer |location= |isbn= 0306483211 |page= [https://archive.org/details/encyclopediaofdi0001unse_x9x4/page/276 276] |quote= The current estimate is 200,000 Sikhs}}</ref>}} |region4={{flag|Malaysia}} |pop4 = 100,000 |ref4 = {{lower|<ref>{{cite web | title = Overseas Indian: Connecting India with its Diaspora | url = http://www.overseasindian.in/2007/jan/news/25n3.shtml | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-12-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081231094957/http://www.overseasindian.in/2007/jan/news/25n3.shtml | url-status = dead }}</ref>}} |region5={{flag|Italy}} |pop5 = 70,000 |ref5 = {{lower|<ref>{{cite web | title = 2004 Sikh Population of Italy | url = http://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm | access-date = 2008-04-04}} </ref>}} |region6={{flag|Thailand}} |pop6 = 70,000 |ref6 = {{lower|<ref>{{cite web | title = 2008 UNHCR report of religions and religious affiliations: Sikh Population of Thailand | url = http://www.unhcr.org/refworld/topic,464db4f52,46516083d,48d5cbcec,0.html | access-date = 2009-03-03}}</ref>}} |region7={{flag|Australia}} |pop7 = 22,000 |ref7 = {{lower|<ref>{{cite web | title = SIKHS IN AUSTRALIA | url = http://www.sikhcouncil.org.au/sikhsinaustralia.html | access-date = 2009-05-14 | archive-date = 2009-05-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090523224620/http://www.sikhcouncil.org.au/sikhsinaustralia.html | url-status = dead }}</ref>}} |region8={{flag|Pakistan}} |pop8 = 20,000 |ref8 = {{lower|<ref>{{cite web | title = Sub-continent Sikh Population breakdown | url = http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71443.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref>}} |region9={{flag|Kuwait}} |pop9 = 20,000 |ref9 = {{lower|<ref>{{cite web | title = Sikh Population of Kuwait | url = http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71425.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref>}} |region10={{flag|Netherlands}} |pop10 = 12,000 |ref10 = {{lower|<ref>{{cite web | title = Sikh Population of The Netherlands | url = http://www.sikhs.nl/ | access-date = 2008-04-04}}</ref>}} |region12={{flag|Indonesia}} |pop12 = 15,000 |ref12 = {{lower&high|<ref>{{cite web | title =2008 UNHCR report of religions and religious affiliations: Sikh Population of Indonesia | url = http://www.unhcr.org/refworld/topic,464db4f52,46516083d,48d5cbc555,0.html | access-date = 2009-03-03}}</ref>‡}} |region13={{flag|France}} |pop13 = 10,000 |ref13 = {{lower|<ref>{{cite web | last = Moliner | first = Christine | title = Estimate of French Sikh population 'Workshop on Indian Migration' at Laboratoire d’Anthropologie Urbaine/CNRS | work = Ph.d | url = http://www.ivry.cnrs.fr/lau/IMG/rtf/Abstracts.rtf | access-date = 2008-04-04}}</ref>}} |region14={{flag|Singapore}} |pop14 = 9,733 |ref14 = {{lower|<ref>{{cite web | title = Sikh Population of Singapore | url = http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V2_table6.pdf |format=PDF| access-date = 2008-04-04}}</ref>}} |region15={{flag|New Zealand}} |pop15 = 9,507 |ref15 = {{lower|<ref>{{cite web | title = New Zealand Sikh Population via NZ 2006 census | url = http://www.sikhs.wellington.net.nz/ | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-07-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080705124522/http://sikhs.wellington.net.nz/ | url-status = dead }}</ref>}} |region16={{flag|China}} |pop16 = 8,000 |ref16 = {{lower|<ref>{{cite web | title = 2008 UNHCR report: Sikh Population of Hong Kong/China | url = http://www.unhcr.org/refworld/topic,464db4f52,46516083d,48d5cbc364,0.html | access-date = 2008-03-03}}</ref>}} |region17={{flag|Nepal}} |pop17 = 5,890 |ref17 = {{lower|<ref>{{cite web | title = Sikh Population of Nepal | url = http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V2_table6.pdf | format=PDF| access-date = 2008-04-04}}</ref>}} |region16={{flag|Germany}} |pop18 = 5,000 |ref18 = {{lower|<ref>{{cite web | title = Sikh Population of Germany for statistical sampling | url = http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2014-05-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140528204944/http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm | url-status = dead }}</ref>}} |region19={{flag|Fiji}} |pop19 = 4,674 |ref19 = {{lower|<ref>{{cite web | title = UN figures for Fiji 1986 | url = http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V2_table6.pdf |format=PDF| access-date = 2008-04-04}}</ref>}} |region20={{flag|Afghanistan}} |pop20 = 3,000 |ref20 = {{lower|<ref>{{cite web | title = Sikhs struggle for recognition in the Islamic republic - Radio France Internationale | url = http://www.rfi.fr/actuen/articles/119/article_5843.asp | access-date = 2009-11-23 | archive-date = 2018-09-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180930190603/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/119/article_5843.asp | url-status = dead }}</ref>}} |region21={{flag|Austria}} |pop21 = 2,794 |ref21 = {{lower|<ref>{{cite web | title = Sikh Population of Austria | url = http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V2_table6.pdf |format=PDF| access-date = 2008-04-04}}</ref>}} |region22={{flag|Ireland}} |pop22 = 1,200 |ref22 = {{lower|<ref>{{cite news | title = Sikh Population of Ireland from The Times | url = http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article2351224.ece | access-date = 2008-04-04 | location = London | date = 2007-08-30 | archive-date = 2011-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110918073654/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article2351224.ece | url-status = dead }}</ref>}} |rels=[[શીખ ધર્મ]] |scrips=[[ગુરુ ગ્રંથ સાહેબ]] |langs= ;[[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]: શીખ વિખિરણમાં [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[હિંદી ભાષા|હિંદી]], [[ઉર્દુ ભાષા|ઉર્દુ]], [[સ્વાહિલી ભાષા|સ્વાહિલી]], [[મલય ભાષા|મલય]], [[થાઇ ભાષા|થાઇ]], [[ફારસી ભાષા|ફારસી]], [[પષ્તો ભાષા|પષ્તો]] અને અન્ય. |footnotes = † ''૨૦૦૪ સુધીનાં અંદાજીત આંકડા.''<br />‡[[ઈંડોનેશિયા]]નો કાયદો શીખ ધર્મને અલગ માન્યતા નથી આપતો, માટે શીખ લોકો તેમના ઓળખપત્રો, પાસપોર્ટ તથા જન્મ અને લગ્નનાં દાખલાઓમાં પોતાને '''શીખ''' તરીકે ન ઓળખાવી શકતાં, [[હિંદુ]] તરિકે ઓળખાવે છે. }} [[શીખ ધર્મ]]ને અનુસરે તેને '''શીખ''' (પંજાબી: ਸਿੱਖ) કહેવાય છે. શીખ ધર્મનો (પંજાબીમાં શીખી) ઉદભવ 15મી સદીમાં દક્ષિણ એશિયાના [[પંજાબ]] પ્રદેશમાં થયો હતો. હાલમાં આ ધર્મ વિશ્વભરમાં અનુયાયીઓ ધરાવતા મહત્વના ધર્મ પૈકીનો એક છે. 'શીખ' શબ્દ [[સંસ્કૃત]]નાં શબ્દ પરથી ઉતારી આવ્યો છે, જેમાં તેનો અર્થ 'અનુયાયી, શીખનાર' અથવા આદેશ એવો થાય છે.<ref>{{cite book | last=Singh | first=Khushwant | authorlink=Khushwant Singh | year=2006 | title=The Illustrated History of the Sikhs | publisher=Oxford University Press | location=India | isbn = 0-19-567747-1 | pages=15}}</ref><ref>{{pa icon}} {{cite book | last=Nabha | first=Kahan Singh | year=1930 | language=Punjabi | title=Gur Shabad Ratnakar Mahan Kosh/{{lang|pa|ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼}} | url=http://www.ik13.com/online_library.htm#mahankosh | access-date=2006-05-29 | pages=720 | archive-date=2005-03-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050318143533/http://www.ik13.com/online_library.htm#mahankosh | url-status=dead }}</ref> "રેહત મર્યાદા"નાં (શીખ ધર્મની આચાર સંહિતા) લેખ-૧માં જણાવવામાં આવ્યા અનુસાર, "એકમાત્ર અમર શક્તિ, [[ગુરુનાનક|ગુરૂ નાનક]] દેવથી લઈને શ્રી [[ગુરુ ગોવિંદસિંહ]] સુધીના દસ ગુરૂ, શ્રી [[ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ]], દસ ગુરૂની વાતો અને શિખામણ અને દસમાં ગુરૂએ વારસામાં આપેલી ધર્મ સંસ્કારની વિધિમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક વિશ્વાસ ધરાવનાર અને અન્ય કોઈ પણ ધર્મમાં નિષ્ઠા નહિ ધરાવનારા કોઈ પણ વ્યક્તિને શીખ તરીકે અર્થબદ્ધ કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web |url= http://www.sgpc.net/rehat_maryada/section_one.html |title= Sikh Reht Maryada: Sikh Code of Conduct and Conventions |access-date= 2008-11-06 |last= |first= |coauthors= |date= |work= |publisher= Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee |archive-date= 2008-10-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081010042708/http://sgpc.net/rehat_maryada/section_one.html |url-status= dead }}</ref> કાપ્યાં વિનાના વાળ (પુરૂષોની દાઢી સહિત) અને [[પાઘડી]] એ તમામ શીખોનું સર્વસામાન્ય ઓળખચિહ્ન છે. બૃહદ પંજાબ પ્રાંત શીખ ધર્મની ઐતિહાસિક માતૃભૂમિ છે. વિશ્વભરમાં શીખ લોકોની બહુ મોટી સંખ્યા હોવા છતાં, મોટાભાગના શીખ પંજાબી છે અને પંજાબ પ્રદેશ સાથે સંબંધ ધરાવે છે. શીખ ધર્મની એક ધર્મ તરીકેની રચનામાં પંજાબીઓ અને પંજાબ પ્રદેશનો ઇતિહાસ અનેરૂં મહત્વ ધરાવે છે. શીખ ધર્મનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને વારંવાર વિસરાઈ જતો ખ્યાલ એ છે કે આ ધર્મ કોઈ જાતિ, જૂથમાં માનતો નથી તેમજ તમામ માનવ વંશ, જે તેમના ગુરુ (શિક્ષકો) તેમની પાછળ છોડી ગયા છે, તેમની વચ્ચે કોઈ ભેદ રાખતો નથી અને તમામને સમાન દ્રષ્ટિએ જુએ છે. પંજાબી અસરને કારણે જ શીખ ઘણીવાર [[ભારત]] બહાર વંશીયધાર્મિક તરીકે ઓળખાય છે. ==આધ્યાત્મ== શીખ ધર્મની મુખ્ય આધ્યાત્મ પવિત્ર ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબની પ્રારંભની સ્તુતિ પરથી જાણી શકાય છે. {{cquote|There is one supreme eternal reality; the truth; immanent in all things; creator of all things; immanent in creation. Without fear and without hatred; not subject to time; beyond birth and death; self-revealing. Known by the Guru’s grace.<ref>{{cite web | title = Sikhism – MSN Encarta | url = http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761566784/Sikhism.html | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2009-10-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091002063119/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761566784/Sikhism.html | url-status = dead }}</ref>|30px|30px}} આ ધર્મના સ્થાપક ગુરૂ નાનકે શીખ જીવનશૈલીના આધારને ત્રણ શરતમાં ટૂંકમાં વર્ણવ્યો છે : [[નામ જપો]], [[કિરત કરની]] અને [[વંદ કે શકો]], એટલે કે પવિત્ર [[વહેગુરૂ]]નું નામ જપવું, ખંત તથા પ્રમાણિકતાથી કામ કરવું અને વહેચીને ખાવું.<ref>{{cite web | title = Concepts of Seva and Simran | url = http://www.sikhpoint.com/religion/philosophyofsikhism/default.php | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-04-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080404204041/http://www.sikhpoint.com/religion/philosophyofsikhism/default.php | url-status = dead }}</ref> શીખ ધર્મના લોકો ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબ પ્રત્યે પોતાના સર્વોચ્ચ ગુરૂ તરીકે પૂજ્યભાવ ધરાવે છે, કારણ કે આ ગ્રંથ શીખ ધર્મના ગુરુઓની આજ્ઞાનું લેખિત સ્વરૂપ છે. શીખ ધર્મના દસમાં ગુરૂએ ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબની પોતાના ઉત્તરાધિકારી તરીકે વરણી કરી હતી. શીખ ગુરુ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા અને તેના મૂળ સ્વરૂપમાં સચવાયેલા ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબને શીખો તેમના સર્વોચ્ચ માર્ગદર્શક તરીકે પૂજે છે. શીખ ધર્મની પ્રાર્થનાસભાઓ અને સમારોહમાં બિન-શીખ લોકો ભાગ લઇ શકે છે. તેમની દૈનિક પ્રાર્થનાઓમાં સમગ્ર માનવજાતિની ભલાઈની વાતનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite book | last = Nesbitt | first = Eleanor | title = Sikhism: a very short introduction | url = https://archive.org/details/sikhismveryshort0000nesb | publisher = Oxford University Press | pages = [https://archive.org/details/sikhismveryshort0000nesb/page/13 13]–21 | isbn =0-19-280601-7 | year = 2005 }}</ref> શીખ ધર્મના ૯મા શ્રી ગુરૂ [[તેગ બહાદુરજી]] ધાર્મિક દમન સામે [[હિંદુ]]ઓનું રક્ષણ કરતા ૧૧ નવેમ્બેર, ઈ.સ. ૧૬૭૫ નાં રોજ [[દિલ્હી]]માં [[શહાદત વહોરી]] હતી, જે એક અનુકરણ કરવા જેવું ઉદાહરણ છે.<ref>{{cite web | title = Sri Guru Tegh Bhadur Sahib | url = http://www.allaboutsikhs.com/sikh-gurus/sri-guru-tegh-bhadur-sahib-j.html | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-08-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080830015218/http://www.allaboutsikhs.com/sikh-gurus/sri-guru-tegh-bhadur-sahib-j.html | url-status = dead }}</ref> શીખ લોકોએ દુનિયાનો ત્યાગ કરવાની જરૂર નથી<ref>{{cite web | શીખ ફિલોસોફિકલ ટેનાન્ટ્સ | website=Sikhism Religion of the Sikh People | url=http://sikhs.org/philos.htm | access-date=2025-11-19}}</ref> અને તેઓ સામાન્ય જીવન જીવવાની કામના ધરાવે છે. શીખ લોકોની ભક્તિમાં સેવા એક અભિન્ન હિસ્સારૂપ છે, જેને કોઈ પણ [[ગુરુદ્વારા]]માં સરળતાથી જોવા મળી શકે છે. જ્યાં [[લંગર]] ચાલતું હોય ત્યાં કોઈ પણ ધર્મ અથવા સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિના લોકો આવકાર્ય હોય છે. શીખ લોકો કેટલાક ''ભગત'' અથવા સંત પ્રત્યે પણ પૂજ્યભાવ ધરાવે છે. આ [[ભગતો]] વિવિધ સામાજિક પૂર્વભૂમિકા ધરાવતા હતા. આ લોકોના કાર્યને ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબમાં સંપાદિત કરવામાં આવ્યા છે, જેમને ભગત-બાની (ભગતનો પવિત્ર ઉપદેશ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેની સામે શીખ ગુરૂના ઉપદેશને ગુર-બાની (ગુરુનો પવિત્ર ઉપદેશ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. શીખ લોકો તરફથી પૂજ્યભાવ પ્રાપ્ત કરનારાઓમાં નીચેના લોકોનો સમાવેશ થાય છે:<ref>{{cite web | last = Brar | first = Sandeep Singh | title = Authoritative essays on the Sikh Gurus and Saints | url = http://www.sikhs.org/saints.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref> * [[ભાઈ મર્દાના]]: ''([[ગુરૂ નાનક]]ના સૌપ્રથમ અનુયાયીઓ પૈકીના એક અને તેમના આજીવન સાથીદાર)'' * [[ભાઈ બાલા]]: ''([[ગુરૂ નાનક]]ના સૌપ્રથમ અનુયાયીઓ પૈકીના એક અને તેમના આજીવન સાથીદાર)'' * [[બાબા બુધ્ધા]]: ''(શીખ સંત, જેઓ શીખ ધર્મમાં ઉચ્ચ [[ગ્રંથિ]]નું પદ ધરાવતા હતા)'' * [[બાબા બંદા સિંઘ બહાદુર]]: ''(જેમને પંજાબના [[મોગલ]] સુબા વઝીર ખાન સાથે યુદ્ધ કરીને તેને હરાવ્યો હતો અને પંજાબમાં શીખ દળની સ્થાપના કરી હતી)'' * [[બાબા દીપ સિંઘ]]: ''(શીખ સંત, જેમને ખુદનું મસ્તક હાથમાં રાખીને [[સુવર્ણ મંદિર]]ની રક્ષા કરી હતી)'' * [[ભાઈ મણિ સિંઘ]] ''(શીખ વિદ્વાન, જેમણે [[દસમ ગ્રંથ]]ને સંપાદિત કર્યો હતો)'' * [[ભાઈ તરુ સિંઘ]] '' (તેઓ ગરીબોના મહાન આશ્રયદાતા હતા)'' * [[ભાઈ ગુરદાસ]] ''(તેઓ પવિત્ર ઉપદેશના અર્થઘટન માટે જાણીતા છે)'' * [[ભાઈ કન્હૈયા]] ''(તેઓ રેડ ક્રોસની ગતિવિધિનો પ્રારંભ કરવા માટે જાણીતા છે)'' * [[ભાઈ માતીદાસ]] ''(તેઓ શ્રદ્ધા ખાતર પોતાના જીવનું બલિદાન આપવા માટે જાણીતા છે)'' * [[ભાઈ સતીદાસ]] ''(તેઓ શ્રદ્ધા ખાતર પોતાના જીવનું બલિદાન આપવા માટે જાણીતા છે)'' * [[ભાઈ દયાળ]] ''(તેઓ શ્રદ્ધા ખાતર પોતાના જીવનું બલિદાન આપવા માટે જાણીતા છે)'' * [[ભાઈ બચીત્તર સિંઘ]] ''(તેઓએ યુદ્ધના મેદાનમાં દારૂ પીને મદમસ્ત કરાયેલા એક બખ્તરધારી હાથીને ભાલા વડે વીંધી નાખીને, વીરતાપૂર્વક યુદ્ધમાં વીરગતિને પામવા માટે જાણીતા છે)'' શીખ ધર્મના પ્રારંભિક વિદ્વાનોમાં [[ભાઈ સંતોખ સિંઘ]], [[ભાઈ વીર સિંઘ]] અને [[ભાઈ કહાણ સિંઘ નભ]]નો સમાવેશ થાય છે. ==ઉપદેશ== શીખ ધર્મ એકમાત્ર સર્વોચ્ચ ઈશ્વરમાં વિશ્વાસ ધરાવે છે. ગુરૂ નાનક દ્વારા શરુ કરાયેલી વિચારધાર શાળામાં જાતિ અને વંશની સમાનતા, વહેંચણી, પરિશ્રમ અને પ્રમાણિકતા, સંતોષ, નિઃસ્વાર્થ સેવા, મધુર વાણી, નામની ઉપાસના, સારી રીતભાત, પરંપરા, પ્રાર્થના, ધ્યાન, [[મિરી-પિરી]]નો ખ્યાલ, [[સંત]]-સૈનિક/યોદ્ધાનો ખ્યાલ, તમામ કામમાં હમેશા ઈશ્વરને યાદ કરવા, સારી સોબત રાખવી, યોગ્ય જાતીય વર્તણૂક, અપરિણીત [[સાધુ]] બનીને સંસારનો ત્યાગ કરવાને બદલે ગૃહસ્થ જીવનના ગુણ દયા-કરુણા, આસ્થા, ન્યાય, નિપૂણતા, સદાચાર, બહાદુરી, હિંમત, ઇશ્વર માટે પ્રેમ, માનવતા, મોક્ષ, મૃત્યુ બાદનું જીવન, કર્મનો સિદ્ધાંત (કરમ) જે [[ધર્મ]]ના સિદ્ધાંત (ધરમ)થી વિપરિત છે, [[સખાવત]], અને માનવતા પ્રત્યે સદભાવનાના પાઠ શીખવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ઈશ્વરની સર્વવ્યાપકતા, સર્વોપરિતા, સર્વશક્તિમાન અને સર્વવિજ્ઞાન જેવી બાબતોનું જ્ઞાન પણ આપવામાં આવે છે. શીખ વૈચારિક શાળા [[પુનર્જન્મ]] તેમજ અનેક [[સ્વર્ગ]] અને [[નર્ક]]નાં ખ્યાલમાં વિશ્વાસ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત શીખ સંપ્રદાય [[મૂલ્યો]], [[નીતિમત્તા]] અને [[સદગુણ]]માં પણ વિશ્વાસ ધરાવે છે તથા [[ચમત્કાર]] સ્વીકારે છે. શીખ લોકો [[મૃત્યુની પરિ]] (યમ, [[યમરાજ]], [[અઝરેલ]] જે મૃત્યુ બાદ શરીરમાંથી આત્માને નવજીવન માટે કાઢી લેનારા મોતના ફરિશ્તાઓમાં માને છે. શીખ લોકોએ સવારમાં (પરોઢે 1થી સવારે 6 વચ્ચે)પાંચ પ્રાર્થના (જપજ, આનંદ સાહિબ, જાપ સાહિબ, તાવ-પ્રસાદ સવૈયે, ચૌપાઈ (શીખધર્મની) અને અરદાસ) કરવાની હોય છે. આ ઉપરાંત સાંજે એક પ્રાર્થના - [[રેહરાસ]] અને [[અરદાસ]] (સાંજે 5-7ની વચ્ચે) તથા એક પ્રાર્થના સુતા પહેલા - [[કીર્તન સોહીલા]] અને અરદાસ (રાત્રે 8-10ની વચ્ચે) કરવાની હોય છે. શીખ ધર્મના પવિત્ર લેખોમાં ઓછું ખાવું, ઓછી ઊંઘ લેવી, ઓછું બોલવું, બને તેટલો ઓછો વપરાશ કરવો (કઠોર નહીં પરંતુ [[મધ્યમસર]]નો) અને [[ભક્તિભાવયુક્ત]] સંત અને એક યોદ્ધા જેવું જીવન જીવવું વગેરે જેવા ઉપદેશ દ્વારા [[સંયમન]]નાં પાઠ શીખવવામાં આવે છે. શીખ ધર્મ માણસને (પાંચ દુર્ગુણ), ([[કામ]], ક્રોધ, [[લોભ]], મોહ અને [[હંકાર]]) [[અભિમાન]], [[ગર્વ]], ગુસ્સો, જાતીય લોભ, દુન્યવી આકર્ષણો, લાલચને દૂર કરવાનો અને સુખવાદ તેમજ જડવાદ અને [[અનહદ ભોગવિલાસ]]નો વિરોધ કરવાનો ઉપદેશ આપે છે. શીખ ધર્મ શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીને સમાન દરજ્જો આપે છે. શીખ ધર્મના ખ્યાલ અનુસાર, એક શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થી પોતાના ગુરૂનો પણ ગુરૂ હોય છે. [[ફ્રાન્સની ક્રાંતિ]] બાદ પશ્ચિમી વિશ્વમાં આ ખ્યાલને અપનાવવામાં આવ્યો હતો. શીખ ધર્મ શીખવે છે કે સમગ્ર માનવજાતિનું એક જ ઈશ્વરે સર્જન કર્યું છે, જેના અનેક નામ અને સ્વરૂપ છે. શીખ ધર્મ અન્ય તમામ ધર્મ (સહિષ્ણુ)ને આદર આપવાની શીખ આપે છે. શીખ ધર્મની શિખામણ અનુસાર, શીખ અનુયાયીઓએ માત્ર પોતાના ધર્મનો જ નહિ, પરંતુ અન્ય લોકોના ધર્મ અને વિશ્વાસનો પણ [[માનવ અધિકાર]]ની દ્વષ્ટિએ આદર કરવો જોઈએ. શીખ ધર્મની પ્રર્થ્નોના અંતમાં સમગ્ર માનવજાતિને મદદ કરવાની પ્રાર્થનાનો સમાવેશ થાય છે. શીખ ધર્મ માનવ [[આત્મા]] (આત્મ (આધ્યાત્મિકતા) અથવા અંતરાત્મા અથવા આત્મા અથવા અપાર્થિવ શરીર)માં માને છે. શીખ અનુયાયીઓ એવી માન્યતા ધરાવે છે કે તેઓ ઈશ્વર સાથે એકાકાર અને એકાત્મ થઇ શકે છે કારણકે ચૈતન્ય ઇશ્વર ([[સર્વોચ્ચ ચૈતન્ય]])માં ભળે છે. શીખ ધર્મના ઉપદેશમાં બ્રહ્માંડ અને સૃષ્ટિના સંબંધની વાત કહેવામાં આવી છે. આશરે 500 વર્ષ પૂર્વે, શીખ ગુરૂ નાનક અન્ય ગ્રહો તથા પૃથ્વી અને ચંદ્ર વચ્ચેનું સચોટ અંતર જેવા બ્રહ્માંડના સિદ્ધાંતો, પર્વતમાં જીવ હોવો વગેરે જેવા રહસ્યો પ્રગટ કર્યા હતા. શીખ ધર્મમાં કેટલાક એવા ખ્યાલ પ્રવર્તે છે કે જે આધુનિક વિજ્ઞાનમાં પૂરવાર થયા નથી. દાખલા તરીકે 84 લાખ ભવ અને પરગ્રહવાસીઓનું અસ્તિત્વ વગેરે. શીખ તેમના ઉગેલા વાળ [[કેશ]] કપાવતા નથી( તેને [[પાઘડી]] દ્વારા ઢાંકવામાં આવે છે. તમામ માનવીની વાળની જડ ચેતા સાથે જોડાયેલી હોય છે, જેનું કાર્ય સંપૂર્ણપણે સમજી શકાયુ નથી તેવા અંગને દૂર ન કરવું. માટે તેને આદ્યાત્મિક અંગ માનવામાં આવે છે, ઇશ્વરનું સન્માન કરવા, ગુરૂના આદેશ, સન્માન, શૌર્ય, સાધુપણુ અને રેડિયન્સ [[ઓરા]]ના પ્રતીક, ત્રીજી આંખ, દસમદ્વાર, સ્વર્ગ આંખ, [[દસમ દ્વાર]], [[દસમો દ્વાર]], [[બ્રહ્મદ્વાર]], [[સાતમું ચક્ર]] ([[ચક્ર]], [[યોગ]]), વિચાર ગ્રંથી, [[પિચ્યુટરી ગ્રંથી]], [[મુગટ ચક્ર]], આંતરિક આંખ, મગજની આંખના પ્રતીક). પશ્ચિમી દેશોમાં [[કુંડલિની યોગ|કુંડલિની યોગ]] શીખવતા થ્રીએચઓમાં આ આચરણ વધુ મજબૂત થયું હતું. ભારતમાં સામ્રાજ્યોના ઇતિહાસના કપરાં સમયગાળા દરમિયાન શીખ ચળવળનો પ્રારંભ થયો હતો. આ પૈકીનું એક સામ્રાજ્ય [[મોગલ સામ્રાજ્ય]] હતું જેણે બહુમતી [[હિંદુ]] સમાજ ઉપર ઈસ્લામિક દ્વષ્ટિકોણ સાથેના કાયદા તથા વ્યવસ્થા લાગુ કર્યા હતા. આ સમયે હિંદુ સમાજમાંથી [[બૌદ્ધ ધર્મ]] નામશેષ થઈ ચૂક્યો હતો. શીખ સંપ્રદાયે ભક્તિ ચળવળ, આધ્યાત્મવાદ અને [[સૂફીવાદ]] સાથે મોગલ સામ્રાજ્યની સમાંતર ચાલ્યો હતો.{{Citation needed|date=May 2010}} શીખ ધર્મમાં નશો ચડાવનારા માદક દ્રવ્યો, કેફી પદાર્થ, દારૂ, સિગારેટ, નશીલા દ્રવ્યો અને શરીરને નુકશાન કરે તેવા અન્ય કોઈ પણ બાહ્ય પદાર્થોનું સેવન કરવા સામે સખત મનાઈ ફરમાવવામાં આવેલી છે. શીખ ધર્મમાં એવી શીખામણ આપવામાં આવેલી છે કે માનવ જીવન અત્યંત અમૂલ્ય છે. માનવ જીવનને કિંમતી હિરા સાથે સરખાવવામાં આવ્યું છે. માનવ જીવન સંસારની 84 લાખ જીવ યોનિમાંથી પસાર થયા બાદ કેટલીય પવિત્ર કાર્યો અને પુણ્યો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. આથી જ, શીખ ઉપદેશોમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે માનવ જીવન પ્રાપ્ત કરવાનો મતલબ ઈશ્વરને મળવા બરાબર છે. સંસારમાં એકમાત્ર સત્ય ઈશ્વર છે અને બાકીનું બધું છેતરામણું છે તે વાસ્તવિકતાને નજર સમક્ષ રાખીને શીખ લોકો [[માયા]] અને વાસ્તવિકતાના ખોટાં ખ્યાલથી દૂર રહે છે.{{Citation needed|date=May 2010}} ==પાંચ પ્રતીકો== શીખ ધર્મના [[દસમાં ગુરૂ]]એ 1699માં બૈસાખી અમૃત સંસ્કારના દિવસે આપેલા આદેશ પ્રમાણે, ''ધર્મ દીક્ષા પામેલા તમામ શીખોએ'' (ખાલસા શીખ) શ્રદ્ધાના પ્રતીકરૂપ પાંચ ક અથવા ''પંજ કક્કર/કક્કે'' આજીવન પોતાના શરીર ઉપર હંમેશા ધારણ કરવાના રહે છે. શીખ ધર્મનાં પ્રમાણિક્તા, સમાનતા, ઈમાનદારી, લડાયકતા, ઈશ્વરનું ચિંતન અને જુલમ સામે ક્યારેય ઝૂકવું નહિ વગેરે જેવા આદર્શોની ઓળખાણ અને પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે આ પ્રતીકોને ધારણ કરવાના હોય છે.<ref>{{cite book | last = Nesbitt | first = Eleanor | title = Sikhism: a very short introduction | url = https://archive.org/details/sikhismveryshort0000nesb | publisher = Oxford University Press | pages = [https://archive.org/details/sikhismveryshort0000nesb/page/40 40]–43 | isbn = 0-19-280601-7 | year = 2005}}</ref> આ પાંચ પ્રતીકો નીચે પ્રમાણે છે: * [[કેશ]] (કાપ્યા વિનાના વાળ જે સામાન્ય રીતે શીખ પાઘડી – [[દસ્તર]]ની અંદર બાંધીને લપેટેલા હોય છે.) * [[કંગા]] (લાકડાનો કાંસકો, સામાન્ય રીતે [[દસ્તર]]ની અંદર હોય છે.) * [[કચ્છેરા]] (ટૂંકું આંતરવસ્ત્ર, સામાન્ય રીતે સફેદ રંગનું) * [[કડા]] (લોહ ધાતુનું કડું, જે શાશ્વતપણાંનું પ્રતીક છે) * [[કિરપાણ]] (એક મરોડદાર તલવાર જેવું શસ્ત્ર, જે અલગ અલગ કદમાં મળે છે. દાખલા તરીકે [[યુ.કે.]]ના શીખો નાની કટારી ધારણ કરે છે, જ્યારે [[પંજાબ]]ના શીખો એકથી ત્રણ ફીટની લંબાઈ ધરાવતી પરંપરાગત મરોડદાર તલવાર ધારણ કરે છે.) ==ઇતિહાસ== [[File:Sikh helmet.jpg|thumb|left|100px|શીખ સમ્રાટ યોદ્ધાનું માથાનું યુદ્ધ કવચ]] [[File:Sarovar and the Golden Temple.jpg|right|thumb|[[સુવર્ણ મંદિર, અમૃતસર|હરમંદિર સાહેબ]]]] [[File:Sikh_pilgrims_cheering_on_bus_to_Manikaran.jpg|thumb|right|250px|માણિકારન ખાતે હર્ષભેર આવી રહેલા શીખ શ્રદ્ધાળુઓ]] શીખ ધર્મને વિશિષ્ટ રાજકીય જૂથના સંદર્ભમાં જોઈએ તો, શીખ ઇતિહાસનો મહત્ત્વનો હિસ્સો 1606માં શીખ ધર્મના પાંચમા ધર્મગુરૂ, [[ગુરૂ અર્જન દેવ]]ની શહીદી સાથે શરૂ થાય છે. ગુરૂ ગોબિંદસિંઘજીએ 1699માં [[ખાલસા]] (ਖ਼ਾਲਸਾ)ની સ્થાપના કરીને શીખ વર્ગને વધુ મજબૂત બનાવ્યો.<ref>{{cite web | title =BBC History of Sikhism - The Khalsa | work =Sikh world history | publisher =BBC Religion & Ethics | date =2003-08-29 | url =http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml | access-date = 2008-04-04 }}</ref> [[પંજાબ]]માં પંદરમી સદી દરમિયાન [[ગુરૂ નાનક]] એક ધાર્મિક મોભી અને સામાજિક સુધારક તરીકે ઊભરતાની સાથે જ શીખ ધર્મનો વિકાસ શરૂ થયો. ગુરૂ ગોબિંદ સિંઘે 30મી માર્ચ, 1699ના રોજ ધાર્મિક વિધિઓને ઔપચારિક સ્વરૂપ આપ્યું. ગુરૂ ગોબિંદ સિંઘે [[ખાલસા]]ની રચના કરવા માટે સમાજના અલગ અલગ વર્ગોના પાંચ લોકોને દીક્ષા આપી. પ્રથમ પાંચ શુદ્ધ લોકોને બાદમાં ગુરૂ ગોબિંદસિંઘજીએ ખાલસા સંપ્રદાયની દીક્ષા અપાવી હતી.<ref>{{cite book | last = Singh | first = Patwant | title = The Sikhs | url = https://archive.org/details/sikhs0000sing_u5q4 | publisher = Knopf | pages = [https://archive.org/details/sikhs0000sing_u5q4/page/14 14] | isbn = 0375407286 | year = 2000}}</ref> આમ એક સંગઠિત જૂથ તરીકે શીખ ધર્મનો ધાર્મિક ઇતિહાસ આશરે 400 વર્ષનો છે. સામાન્યપણે, શીખ ધર્મ અન્ય ધર્મો સાથે સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધ ધરાવતો આવ્યો છે. જો કે, ભારતમાં મોગલ શાસન (1556-1707) દરમિયાન, ઉભરી રહેલા શીખ ધર્મ અને મોગલ શાસકો વચ્ચેના સંબંધ ખટાશભર્યાં હતા. લઘુમતી ધાર્મિક સમાજના [[મોગલ]] શહેનશાહોના જુલમનો વિરોધ કરતા જાણીતા [[શીખ ગુરૂઓ]] શહીદીને વર્યાં હતા.<ref>{{cite journal | last =McLeod | first =Hew | title =Sikhs and Muslims in the Punjab | journal =South Asia: Journal of South Asian Studies | volume =22 | issue =s1 | pages =155–165 | year =1987 | doi =10.1080/00856408708723379 }}</ref> ત્યારબાદ મોગલોના વર્ચસ્વનો સામનો કરવા માટે શીખ ધર્મએ લશ્કરીકરણ અપનાવ્યું હતું. મહારાજા [[રણજિત સિંઘ]]ના શાસન હેઠળ [[શીખ સામ્રાજ્ય]]નો ઉદભવ થયો હતો, જેમાં ધાર્મિક સહિષ્ણુતા હતી અને ઘણાં ખ્રિસ્તીઓ, મુસ્લિમો અને હિંદુઓ પણ સત્તામાં સમાન હોદ્દા ધરાવતા હતા. શીખ સામ્રાજ્યની સ્થાપનાને શીખ ધર્મના રાજકીય વિકાસની પરાકાષ્ટા માનવામાં આવે છે.<ref name="Lafont">{{cite book | last =Lafont | first =Jean-Marie | title =Maharaja Ranjit Singh: Lord of the Five Rivers (French Sources of Indian History Sources) | publisher =Oxford University Press | date =(May 16, 2002) | location =USA | pages =23–29 | isbn = 0195661117}}</ref> આ ગાળા દરમિયાન શીખ સામ્રાજ્યમાં [[કાશ્મીર]], [[લદાખ]] અને [[પેશાવર]]નો સમાવેશ થતો હતો. શીખ સૈન્યના સરસેનાપતિ [[હરિ સિંઘ નાલવા]]એ શીખ સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર ઉત્તર-પશ્ચિમ સીમા ઉપરાંત, [[ખૈબર ઘાટ]]ના પ્રવેશદ્વાર સુધી વિસ્તાર્યો હતો. આ સામ્રાજ્યનો વહીવટ બિનસાંપ્રદાયિક હતો અને તેણે સૈન્ય, આર્થિક અને સરકારને લગતા નવીન સુધારા કર્યા હતા. 1947માં [[ભારતના વિભાજન]] વખતના મહિનાઓમાં, પંજાબમાં શીખો અને મુસ્લિમો વચ્ચે ભારે ઘર્ષણ જોવા મળ્યું, જે દરમિયાન પશ્ચિમ પંજાબમાંથી નોંધપાત્ર સંખ્યામાં પંજાબી શીખો અને હિંદુઓનું ધાર્મિક સ્થળાંતર જોવા મળ્યું. આ બાજુ પૂર્વ પંજાબમાંથી પંજાબી મુસ્લિમોનું ધાર્મિક સ્થળાંતર થયું.<ref name="Dutt et al."></ref> 1960ના દશક દરમિયાન ભારતીય શીખો અને હિંદુઓ વચ્ચે વેર અને અથડામણો વધવા લાગી.<ref>{{Cite news | last =Lukas | first =J. Anthony | author-link = | title =Hindu vs. Sikh: Why the Killing | newspaper =The New York Times | pages =209 | date =March 20, 1966 | url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10916F73D5C15768FDDA90A94DB405B868AF1D3}}</ref> ભાષાઓના આધારે ભારતમાં અન્ય રાજ્યની રચના થઈ હોવાથી એ જ રીતે ભાષાના આધારે પંજાબ રાજ્યની રચના માટે શીખોએ ચળવળ કરતા અથડામણો થઈ હતી. ભારતની સ્વતંત્રતા માટેની વાટાઘાટો દરમિયાન શીખોના રાજકીય ટેકાના બદલામાં નેહરૂએ શીખ આગેવાન સરદાર તારા સિંઘને અલગ પંજાબ રાજ્યની રચનાની બાંયધરી આપી હતી.<ref>{{cite journal | last =Telford | first =Hamish | title =The Political Economy of Punjab: Creating Space for Sikh Militancy | journal =Asian Survey | volume =32 | issue =11 | pages =969–987 | month =November | year =1992 | doi =10.1525/as.1992.32.11.00p0215k }}</ref> શીખોને પંજાબ મળ્યું, પરંતુ કેટલાક પંજાબી બોલતા વિસ્તારો હિમાચલ પ્રદેશ અને હરિયાણામાં રહ્યાં અને ચંદીગઢને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બનાવવામાં આવ્યો જે હરિયાણા અને પંજાબનું સંયુક્ત પાટનગર છે. પંજાબની રચના 1 નવેમ્બર, 1966ના રોજ થઈ હતી. 1970ના દશકના આખરી ભાગમાં ફરી સાંપ્રદાયિક તનાવ સર્જાયો, જેમાં બિનસાંપ્રદાયિક નીતિ ધરાવતા શાસકપક્ષ ઈન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ દ્વારા પક્ષપાત અને ભેદભાવ રખાતો હોવાના શીખોના દાવા તથા ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન [[ઈન્દિરા ગાંધી]]એ અપનાવેલી ‘આપખુદશાહી’એ બળતામાં ઘી હોમ્યું.<ref name="Frank">{{cite book | last =Frank | first =Katherine | authorlink =Katherine Frank | title =Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi | url =https://archive.org/details/indiralifeofindi00fran | publisher =Houghton Mifflin | date =January 7, 2002 | pages =[https://archive.org/details/indiralifeofindi00fran/page/312 312]–327 | isbn =039573097X }}</ref> ફ્રેન્ક<ref name="Frank"></ref>ની દલીલ છે કે 1975માં ઈન્દિરા ગાંદી દ્વારા કટોકટીની સત્તા ધારણ કરવામાં આવતા તેને પરિણામે સરકારનું કાયદાકીય અને ન્યાયિક તંત્ર નબળું પડ્યું. ઈન્દિરા ગાંધીમાં પોતાનો વિરોધ કરી રહેલા જૂથો નુકશાન કરશે તેવો વહેમ અને અવિશ્વાસની વૃત્તિ વધતી જતી હતી જેના કારણે તેઓ રાજકીય લાભ માટે જાતિઓ, ધર્મો અને રાજકીય જૂથોને એકબીજા પર જુલમ વરસાવે એવી નીતિ ખેલવા પ્રેરાયા. આના પરિણામસ્વરૂપે શીખ આગેવાન [[સંત જરનૈલ સિંઘ ભિંદરાનવાલે]]નો ઊદભવ થયો જેણે શીખ સમુદાયની ન્યાય માટેની લાગણીને વાચા આપી અને શીખ રાષ્ટ્ર [[ખાલિસ્તાન]]ની રચના કરવાની તરફેણ કરી. આ ઘટનાક્રમે પંજાબને સાંપ્રદાયિક હિંસાઓનું રાજ્ય બનાવી દીધું.<ref name="NYT">{{Cite news | last =Pace | first =Eric | author-link = | title =Assassination in India: Sikhs at the center of the drama; Sikh separation dates back to '47 | newspaper =The New York Times | pages =24 | date =November 1, 1984 | url =http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20711FF385D0C728CDDA80994DC484D81}}</ref> [[સંત જનરૈલ સિંઘ ભિંદરાનવાલે]]ને હરાવવા માટેના [[ઈન્દિરા ગાંધી]]ના પ્રયત્નરૂપે 1984માં [[ઓપરેશન બ્લ્યુસ્ટાર]] હેઠળ [[સુવર્ણ મંદિર]] ઉપર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું અને આખરે ઈન્દિરા ગાંધીના શીખ અંગરક્ષકોએ જ તેની હત્યા કરી.<ref name="NYT"></ref> આના પરિણામે ભારતભરમાં શીખ જાતિ વિરુદ્ધમાં હિંસા ફાટી નીકળી, જેમાં સેંકડો શીખોની હત્યા કરાઈ; શીખોની સામુહિક હત્યાનું વર્ણન કરતા [[ખુશવંત સિંઘે]] કહ્યું હતું કે, ‘હું મારા દેશમાં જ નિરાશ્રિતની લાગણી અનુભવતો હતો. હકીકતમાં, હું નાઝી [[જર્મની]]માંના યહુદીની લાગણી અનુભવું છું.’<ref>{{cite web | last =Peer | first =Basharat | title =Anti-Sikh riots a pogrom: Khushwant | work =News Report | publisher =Rediff | date =May 9, 2001 | url =http://www.rediff.com/news/2001/may/09sikh.htm | access-date = 2008-04-04 }}</ref> વધતી જતી આર્થિક સમૃદ્ધિને લીધે 1984 બાદથી શીખો અને હિંદુઓ વચ્ચેના સંબંધો ફરી સુલેહભર્યા બન્યા છે; જો કે, 2002માં જમણેરી હિંદુ સંગઠન [[આરએસએસે]] એવો દાવો કર્યો હતો કે “શીખ લોકો એ હિંદુ છે”, જેના કારણે શીખ લાગણીને ઠેસ પહોંચી હતી.<ref>{{cite journal | last =Rambachan | first =Anantanand | authorlink =Anantanand Rambachan | title =The Co-existence of Violence and Non-Violence in Hinduism | journal =The Ecumenical Review | volume =55 | pages =2003 | url =http://www.wou.edu/~khes/geog451/hindu_violence.pdf | format =PDF | access-date =2008-04-04 | archive-date =2008-02-26 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080226232713/http://www.wou.edu/~khes/geog451/hindu_violence.pdf | url-status =dead }}</ref> હિંસાનો શિકાર બનેલા લોકોને ન્યાય મળે અને પંજાબની રાજકીય અને આર્થિક જરૂરીયાત [[ખાલિસ્તાન ચળવળ]]માં રહેલી છે તેવા વિચાર સાથે હજું પણ ઘણાં શીખો અભિયાન ચલાવી રહ્યાં છે. 1996માં, કમિશન ઓન હ્યુમન રાઈટ્સ ઓન ફ્રીડમ ઓફ રિલીજીઅન ઓર બિલીફનાં સ્પેશ્યલ રેપોર્ટીયર, અબ્દેલફત્તાહ આમરે (ટ્યુનિશિયા, 1993-2004) ધાર્મિક ભેદભાવ ઉપર એક અહેવાલ તૈયાર કરવા માટે ભારતની મુલાકાત લીધી હતી. 1997માં,<ref>{{Cite web | last =Pike | first =John | title =Military: Sikhs in Punjab | date =2005-04-27 | url =http://www.globalsecurity.org/military/world/war/punjab.htm | access-date = 2008-04-04 }}</ref> આમરે એવો નિષ્કર્ષ કાઢ્યો હતો કે, “ધાર્મિક ક્ષેત્રોમાં શીખોની પરિસ્થિતિ સંતોષજનક છે એવું જણાય છે, પરંતુ રાજકીય (વિદેશી હસ્તક્ષેપ, આતંકવાદ વગેરે), આર્થિક (ખાસ કરીને પાણીની વહેંચણીના સંદર્ભમાં) અને વ્યવસાયના ક્ષેત્રોમાં મુશ્કેલીઓ ઉત્પન્ન થઈ રહી છે. બિનસરકારી સ્રોતો પાસેથી મળેલી માહિતી એ વાત તરફ સંકેત કરે છે કે જાહેર વહીવટના કેટલાક ભાગોમાં ભેદભાવ પ્રવર્તે છે; જેના ઉદાહરણોમાં પોલિસ દળમાં શીખોની ઘટતી જતી સંખ્યા અને ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ અંગત અંગરક્ષકમાં શીખોની ગેરહાજરીનો સમાવેશ થાય છે.”<ref>{{Cite book | first =Abdelfattah | last =Amor | title = UNHR Documents on India | year =1997 | pages =1–22 | place =Commission on Human Rights resolution 1996/23 | publisher =Commission on Human Rights, 53rd Session | url =http://ap.ohchr.org/documents/dpage_e.aspx?c=84&su=90 }}</ref> ==શીખ સંગીત અને વાદ્યો== શીખોએ તેમના આગવા સાધનો વિકસાવ્યા છે : [[રબાબ]], [[દિલરૂબા]], [[તાવસ]], જોરી અને [[સરિંદા]]. [[સારંગી]]ને [[ગુરૂ હર ગોબિંદ]] દ્વારા પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું. [[રબાબ]]નો સૌપ્રથમવાર ભાઈ મર્દાના દ્વારા ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો કેમ કે તેઓ [[ગુરૂ નાનક દેવ]]ની યાત્રામાં તેમની સાથે જોડાયા હતા. [[જોરી]] અને [[સરિંદા]] બન્નેની રચના [[ગુરૂ અર્જન દેવે]] કરી હતી. [[તાવસ]] [[ગુરૂ હર ગોબિંદે]] બનાવ્યું હતું. એવું કહેવાય છે કે તેમણે એક મોરને ટહુકા કરતો સાંભળીને મોરની જેવો સૂર કાઢી શકે તેવા વાદ્યની રચના કરવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. પર્શિયન ભાષામાં મોરને [[તાવસ]] કહેવામાં આવે છે. ગુરૂ ગોબિંદ સિંઘે તેમના શીખ લોકોની વિનંતીને માન આપીને [[દિલરૂબા]]ની રચના કરી હતી. સતત ચાલતા યુદ્ધોને કારણે [[તાવસ]] ઊંચકવામાં અને જાળવણી કરવામાં મુશ્કેલ હતું તેથી શીખ લોકોએ એક નાના વાદ્યની વિનંતી કરી હતી. [[જપજી સાહિબ]] બાદ [[ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબ]]માંના તમામ [[શબદો]] [[રાગ]]માં લખાયેલા છે. સામાન્ય રીતે [[શબદ]]ને કોઇ કાસ [[રાગ]] પ્રમાણે જ ગાવામાં આવે છે. ગાયનની આ શૈલીને [[ગુરમત સંગીત]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. યુદ્ધ સમયે કૂચ કરતી વેળાએ, શીખો તેમનો જુસ્સો અને માનસિક સભાનતા વધારી શકે તે માટે નગારૂં વગાડવામાં આવતું. આને [[રણજિત નગારા]] (વિજયનું નગારૂં) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. યુદ્ધ સમયે વગાડવામાં આવતા વિશાળ રચના ધરાવતા ઢોલને નગારા કહેવામાં આવે છે, જેનો ધ્વનિ પ્રચંડ હોય છે. આ નગારા વિશાળ, 2-3 ફૂટનો વ્યાસ ધરાવતા હોય છે અને તેને બે લાકડી વડે વગાડવામાં આવે છે. ભૂતકાળના યુદ્ધોમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા વિશિષ્ટ અથવા મૂળ રણજિત નગારા પાંચ ફૂટ સુધીનો વ્યાસ ધરાવે છે. આ વિશાળ નગારાનો પ્રચંડ પડઘમનો સામાન્ય રીતે સૈન્ય યુદ્ધ તરફ કૂચ કરી રહ્યું છે એવો મતલબ એવો થાય. અમુકવાર આ નગારાને યુદ્ધમાં પણ લઈ જવાતું હતું. કૂચમાં શીખ સૈન્યનું નિશાન સાહિબ ઊંચે રખાતું. નગારાંના અવાજ અને [[નિશાન સાહિબ]] પરથી સામેના દળો જાણી જતા કે શીખ સૈન્ય આવી રહ્યું છે. આ નગારા અને નિશાન સાહિબથી સિંઘોનો જુસ્સો બુલંદ રહેતો, અને સામેનાં દળોનાં હાજા ગગડી જતાં. ==વિસ્તરણ== [[File:Indias Sikh Pop Chart02.jpg|thumb|left|300px|ભારતના શીખનું કુલ વસતી અને ભારતીય વસતીમાં તેમની ટકાવારી દર્શાવતો આલેખ]] વિશ્વભરમાં શીખોની સંખ્યા આશરે 2.70 કરોડની છે, આમ શીખ સમુદાય વિશ્વની વસતીના 0.39 ટકા<ref>{{cite web | title = CIA Factbook | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220203407/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |date=2018-12-20 }}</ref> સુધીના હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ પૈકીના 83 ટકા શીખો ભારતમાં વસે છે. ભારતના શીખ સમુદાય પૈકીના 1.92 કરોડ લોકો અથવા તમામ ભારતીય શીખો પૈકીના 76 ટકા શીખ ભારતના ઉત્તરીય રાજ્ય [[પંજાબ]]માં વસે છે. પંજાબની વસતીમાં શીખો 70.9 ટકાના હિસ્સા સાથે બહુમતીમાં છે. બે લાખથી વધુ શીખ વસતી ધરાવતા ભારતના રાજ્યો અને કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોમાં [[હરિયાણા]], [[રાજસ્થાન]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[દિલ્હી]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ઉત્તરાંચલ]] અને [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web | title = Breakdown of Indian Sikh population by Indian States/Union territories | url = http://www.censusindia.gov.in/ | access-date = 2008-04-04}}</ref> 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં બ્રિટીશરો અને પંજાબનું જોડાણ પૂરું થયું તે સમયગાળાથી [[બ્રિટીશ ઈન્ડિયા]]માં શીખોનું સ્થળાંતર સાચા અર્થમાં શરૂ થયું.<ref name="Dutt et al.">{{cite journal | last = Dutt | first = Amitava | coauthors = Surinder Devgun | title = Diffusion of Sikhism and recent migration patterns of Sikhs in India | journal = GeoJournal | volume = 1 | issue = 5 | pages = 81–89 | date = 1977-09-23 | url = http://www.springerlink.com/content/p726g4t656018333/ | issn = 1572-9893 | access-date = 2008-04-04 | doi = 10.1007/BF00704966 | archive-date = 2013-05-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130525011158/http://www.springerlink.com/content/p726g4t656018333/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525011158/http://www.springerlink.com/content/p726g4t656018333/ |date=2013-05-25 }}</ref> [[બ્રિટીશ રાજે]] ઈન્ડિયન સિવિલ સર્વિસ અને ખાસ કરીને બ્રિટીશ હિંદના સૈન્યમાં શીખોની વધારે કરીને ભરતી કરી હતી, જેના પરિણામે [[બ્રિટીશ હિંદ]] અને બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના વિવિધ ભાગોમાં શીખોનું સ્થળાંતર થયું.<ref name="Dutt et al."></ref> બ્રિટીશ રાજના સમયગાળા દરમિયાન, કૌશલ્ય ધરાવતા શીખ કારીગરોને પંજાબથી બ્રિટીશ [[પૂર્વ આફ્રિકા]]માં રેલવેના બાંધકામમાં મદદ માટે લઈ જવામાં આવ્યા હતા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ, ભારત અને પાકિસ્તાન- બન્નેમાંથી શીખો પરદેશમાં વસવાટ માટે જવા લાગ્યા, આ પૈકીના મોટા ભાગના લોકો [[યુનાઈટેડ કિંગડમ]] ગયા, જો કે ઘણા લોકો ઉત્તર અમેરિકા પણ ગયા. પૂર્વ આફ્રિકામાં સ્થાયી થયેલા શીખો પૈકીના કેટલાકને 1972માં યુગાન્ડાના સરમુખત્યાર ઈદી અમીને હાંકી કાઢ્યાં હતા.<ref>{{cite encyclopedia | title = Sikhism | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher =Encyclopedia Britannica | year = 2007 | id = http://www.britannica.com/eb/article-253167/Sikhism | access-date = 2008-04-04 }}</ref> ત્યારપછી, શીખ લોકોના સ્થળાંતર માટેનું મુખ્ય ‘પ્રેરક’ પરિબળ આર્થિક રહ્યું છે. આજે યુનાઈટેડ [[કિંગડમ]], [[કેનેડા]], [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]], [[મલેશિયા]], [[પૂર્વ આફ્રિકા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[થાઈલેન્ડ]]માં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં શીખ લોકો વસે છે. [[File:World Sikh Pop. Map 2004-02.png|thumb|350px|right|વૈશ્વિક સ્તરે શીખની વસતી અને ઐતિહાસિક સ્થાળાંતરણ શૈલી દર્શાવતો નકશો (Est. 2004).<ref name="Johnson et al.">[74]</ref>]] પંજાબમાંથી શીખોના સ્થળાંતરનો દર ઊંચો રહ્યો છે. અંગ્રેજીભાષી રાષ્ટ્રોમાં, ખાસ કરીને [[યુનાઈટેડ કિંગડમ]], શીખ લોકોનું સ્થળાંતર વધું રહ્યું છે એમ પરંપરાગત રીતે જોવા મળ્યું છે. પાછલા એક દશક દરમિયાન પરદેશગમનની પ્રક્રિયાના ચુસ્ત નિયમોની જેવા કારણોને લીધે આ પરંપરા હવે બદલાઈ છે. મોલિનર (2006)માં<ref name="Moliner"> {{Cite book | first = Christine | last = Moliner | contribution = Sikhs in France | title = Migration Patterns - Workshop on Indian Migration | year = 2006 | pages = abstract | place = École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) | publisher =Laboratoire d’Anthropologie Urbaine/CNRS | url = http://www.ivry.cnrs.fr/lau/IMG/rtf/Abstracts.rtf | id = | nopp = true }}</ref> જણાવવામાં આવ્યું છે કે, 1970ના દશકના ઉત્તરાર્ધથી યુકેમાં શીખ લોકોનું સ્થળાંતર અશક્ય જેવું બન્યું છે, તેના પરિણામે શીખો હવે યુરોપ ખંડમાં સ્થળાંતર કરવા લાગ્યા છે. [[ઈટાલી]] હવે શીખોનું જ્યાં સૌથી ઝડપી સ્થળાંતર થતું હોય તેવા દેશ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે.<ref>{{cite journal | last = Ciprani | first = Ralph | title = Sikh Storia e immigrazione - The Sikhs: History and Immigration | journal = International Sociology | volume = 21 | pages = 474–476 | date = 2006-05-14 | url = http://iss.sagepub.com/cgi/reprint/21/3/474 | access-date = 2008-04-04 | doi = 10.1177/026858090602100331 | archive-date = 2008-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080410081106/http://iss.sagepub.com/cgi/reprint/21/3/474 | url-status = dead }}</ref> ઈટાલીના [[રેજિયો એમિલિયા]] અને [[વિસેન્ઝા]] પ્રાંત શીખ સમુદાયની નોંધાત્ર વસતી ધરાવતા વિસ્તારો બન્યાં છે.<ref name="Italy">{{cite news | last =IANS | title =Now, Sikhs do a Canada in Italy | publisher =NRIinternet | date =2004-09-15 | url =http://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref> ઈટાલીમાં રહેનારા શીખો સામાન્યતઃ [[કૃષિ]], એગ્રો-પ્રોસેસિંગ, મશીન ટૂલ્સ અને [[હોર્ટિકલ્ચર]]ના ક્ષેત્રે પ્રવૃત્ત છે.<ref>{{cite news | last =Singh | first =Kulwinder | title =Italy may open VISA office in Chandigarh very soon | publisher =NRIinternet | date =2007-08-11 | url =http://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2007/0701_Visa_office_in_Chandigarh.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref> મુખ્યત્વે સામાજિક-આર્થિક પરિબળોને કારણે, ભારતીય શીખો 16.9 ટકાનો (1991-2001) ભારતના મહત્ત્વના ધાર્મિક જૂથો પૈકીનો સૌથી ઓછો એડજસ્ટેડ ડિકેડલ વૃદ્ધિ દર ધરાવે છે.<ref>{{cite web | title =Proportion and growth rate of population by religious communities, India, 1961–2001 | work =Office of the Registrar General, India | publisher =CensusIndia | date =2004-09-06 | url =http://www.censusindia.net/religiondata/statement.pdf | format =[[PDF]] | access-date =2008-04-04 | archive-date =2008-04-09 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080409005910/http://www.censusindia.net/religiondata/statement.pdf | url-status =dead }}</ref> જ્હોન્સન એન્ડ બેરેટે (2004) એવો અંદાજ મૂક્યો છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે શીખોની વસતીમાં દર વર્ષે 3,92,633 લોકોની વૃદ્ધિ થાય છે. 2004ના આંકડાના અધારે વસતીમાં દર વર્ષે 1.7 ટકાની આગેકૂચ થાય છે.<ref name="Johnson et al."></ref> જન્મ, મૃત્યુ અને ધર્મ પરિવર્તન જેવા પરિબળોને ધ્યાનમાં લીધા બાદ આ વૃદ્ધિદર મેળવવામાં આવ્યો છે. ==પ્રતિનિધિત્વ== [[File:SINGHUSA.jpg|thumb|250px|right|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસના સંયુક્ત સત્રને સંબોધન કર્યા બાદ અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ વાઇસ પ્રેસિડન્ટ ડીક ચેની સાથે હાથ મિલાવતા વડાપ્રધાન મનમોહનસિંઘ, હાઉસના ભૂતપૂર્વ સ્પીકર ડેનીસ હેસ્ટર્ટ તેમની તરફ જોઇ રહ્યાં છે.]] ભારતના હાલનાં વડાપ્રધાન [[મનમોહન સિંઘ]] ભારતીય રાજકારણમાં શીખોનું પ્રતિનિધત્વ કરે છે, તેઓ સરકારના વડાં છે તથા પરમાણું બટન સહિતની સર્વોચ્ચ સત્તા ધરાવે છે. મનમોહન સિંઘ ઉપરાંત ભારતીય [[આયોજન પંચ]]ના ઉપાધ્યક્ષ [[મોન્ટેક સિંઘ આહલુવાલિયા]] પણ આ સંપ્રદાયમાંથી આવે છે. પંજાબના હાલના મુખ્ય પ્રધાન [[પ્રકાશ સિંઘ બાદલ]] શીખ છે. ભારતના ભૂતપૂર્વ શીખ રાજકારણીઓમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ (ભૂતપૂર્વ)[[જ્ઞાની ઝૈલ સિંઘ]], ભારતીય સંસદના અધ્યક્ષ [[ડો. ગુરદયાલ સિંઘ ધિલ્લોન]]નો સમાવેશ થાય છે. ભૂ.પૂ. કેન્દ્રીય પ્રધાન, ભારતના સ્વાધિનતા સંગ્રામના પ્રસિદ્ધ શીખ નેતા અને પંજાબના ભૂતપૂર્વ મુખ્યપ્રધાન [[પ્રતાપસિંઘ કૈરોં]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. શીખ સંપ્રદાયના જાણીતા રાજકારણીઓમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસમાં ચૂંટાનારા સૌપ્રથમ એશિયન અમેરિકન [[દલિપ સિંઘ સૌંદ]],<ref>{{cite web | authorlink = News Despatches | title =First Asian-American Congressman Gets His Own Post Office | work =Pacific News Service | publisher =Pacific News Alliance | date =2005-02-21 | url =http://news.pacificnews.org/news/view_article.html?article_id=f3099a521bcb2c77da1513af0cce60e1 | access-date = 2008-04-04 }}</ref> [[ડ્યુન્ડિન]]ની ભૂતપૂર્વ મોયેરસ [[સુખી ટર્નર]], હાલનાં યુકે પાર્લામેન્ટરી અંડર સેક્રેટરી [[પરમજીત ધંડા]] એમપી<ref>{{cite web | title =list of all government ministers | work =10 Downing Street | publisher =directgov | date =2007-08-29 | url =http://www.number-10.gov.uk/output/page2988.asp | access-date = 2008-04-04 }}</ref> અને કોમનવેલ્થ રાષ્ટ્રોના ઇતિહાસમાં કોઇ સંસદમાં એક સાથે બેસનારા સૌપ્રથમ દંપતી [[ગુરમંત ગ્રેવાલ]] અને [[નિના ગ્રેવાલ]] અને કેનેડિયન શેડો સોશિયલ ડેવલપમેન્ટ પ્રધાન [[રૂબી ધલ્લા]] એમપીનો સમાવેશ થાય છે. [[વિક ધિલ્લોન]] [[કેનેડા]]ના પ્રસિદ્ધ શીખ રાજકારણી છે અને ઓન્ટેરિયોની ધારાસભાનાં વર્તમાન સભ્ય છે. [[ઉજ્જલ દોસંજાહ]] જુલાઈ 2004થી લઈને ફેબ્રુઆરી 2005 દરમિયાન બ્રિટીશ કોલમ્બિયાની ન્યુ ડેમોક્રેટિક પાર્ટીના વડા રહ્યાં હતા, અને હાલમાં તેઓ ઓટ્ટાવામાં લિબરલ ફ્રન્ટબેન્ચ એમપી તરીકે સેવા આપે છે. [[મલેશિયા]]માં, 2008ની સામાન્ય ચુંટણીમાં બે શીખ સાંસદ તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. આ બેમાં [[કરપાલ સિંઘ]] (બુકિટ જેલ્યુગર) અન તેમના પુત્ર [[ગોબિંદ સિંઘ દેવ]] (પુચોંગ)નો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે, અન્ય બે શીક ધારાસભ્ય તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા છે જેમાં જગદીપ સિંઘ દેવ (દાતુક કેરામત) અને કેશવિંદરસિંઘ (માલિમ નવાર)નો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકામાં, સાઉથ કેરોલિના ગ્યુબેરેટોરિયલ રેસમાં મોખરે રહેલા રિપબ્લિકન નોમિની [[નિક્કી હેલે]] શીખ મૂળના છે. [[ભારતીય સૈન્ય]]ની તમામ રેન્કમાં શીખોનું પ્રતિનિધિત્વ આશરે 10-15 ટકા અને સૈન્યના ઓફિસરોમાં 20 ટકા જેટલું છે.<ref>{{cite journal | last =Kundu | first =Apurba | title =The Indian Armed Forces' Sikh and Non-Sikh Officers' Opinions of Operation Blue Star | journal =Pacific Affairs | volume =67 | issue =1 | pages =46–69 | date =Spring, 1994 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0030-851X(199421)67%3A1%3C46%3ATIAFSA%3E2.0.CO%3B2-8 | doi =10.2307/2760119 | access-date = 2008-04-04 }} </ref> ભારતની વસતીમાં શીખોનો ફાળો માત્ર 1.87 ટકા છે, તેમછતાં કોઈ પણ સામાન્ય ભારતીયની તુલનાએ ભારતીય સૈન્યમાં શીખોની સૈનિક અથવા અધિકારી બનવાની શક્યતા આશરે 10 ગણી વધુ હોય છે.<ref>{{cite news | title =After partition: India, Pakistan, Bangladesh | work =BBC In Depth | publisher =BBC News | date =2007-08-08 | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/629/629/6922293.stm | access-date = 2008-04-04}}</ref> [[શીખ રેજિમેન્ટ]] સૌથી વધુ ઉચ્ચ કક્ષાના સન્માનો ધરાવે છે અને તેને ભારતીય સૈન્યની સૌથી બહાદુર, શક્તિશાળી અને કૌશલ્યસભર રેજિમેન્ટ માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | title = Sikh Regiment | url = http://www.globalsecurity.org/military/world/india/rgt-sikh.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref> આ રેજિમેન્ટને 73 યુદ્ધ સન્માનો, 14 [[વિક્ટોરિયા ક્રોસ]],<ref name="nriinternet.com">{{cite web | title = Excerpts from British High Commissioner Michael Arthur, talk | url = http://www.nriinternet.com/Section4HistoryNRI/UK%20History/5_1016_SuccessStory.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref> 21 ''ફર્સ્ટ ક્લાસ'' ઈન્ડિયન ઓર્ડર ઓફ મેરિટ ''(વિક્ટોરિયા ક્રોસને સમકક્ષ)'' ,<ref>{{cite news | title = History of Sikh gallantry | url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/06/24/nsikh224.xml | access-date = 2008-04-04 | work = The Daily Telegraph | location = London | date = 2007-06-24 | archive-date = 2008-02-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080227020801/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F06%2F24%2Fnsikh224.xml | url-status = dead }}</ref> 15 થિયેટર ઓનર્સ, 5 સીઓએએસ યુનિટ સાઈટેશન, 2 [[પરમવીર ચક્ર]], 14 [[મહાવીર ચક્ર]], 5 [[કિર્તી ચક્ર]], 67 [[વીર ચક્ર]] અને 1596 અન્ય વીરતા પુરસ્કારો મળેલા છે. ભારતીય વાયુ સેનાના ઇતિહાસમાં સૌથી ઉચ્ચ હોદ્દો મેળવનાર જનરલ પંજાબી શીખ હતા, જેમનું નામ હતું માર્શલ ઓફ ધ એરફોર્સ [[અર્જન સિંઘ]].<ref>{{cite web | last = Pillarisetti | first = Jagan | title = Marshal of the Air Force Arjan Singh | url = http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Legends/Arjan.html | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080327195335/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Legends/Arjan.html | url-status = dead }}</ref> એમઓડીના ઈનફન્ટ્રીની સુધારણા કરવાની યોજનાના ભાગરૂપે જૂન 2007માં યુકે શીખ રેજિમેન્ટ વિખેરી નાખવામાં આવી હતી, જેને લીધે યુકેના શીખ સમાજ અને બ્રિટનના [[પ્રિન્સ ચાર્લ્સ]]ને હતાશા સાંપડી હતી. [[File:Sikh Temple Manning Drive Edmonton Alberta Canada 01A.jpg|thumb|250px|અલબર્ટા, કેનેડામાં ગુરુદ્વારા તરીકે ઓળખાતું શીખ મંદિર]] ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ, મોટાભાગના ભારતીયો ખેડૂત છે અને આજે પણ ''બે તૃતીયાંશ'' અથવા 66 ટકા ભારતીયો ખેડૂત છે.<ref>{{cite news | title = World Bank loan for India farmers | publisher = BBC NEWS | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/6245366.stm | access-date = 2008-04-04 | date=2007-06-27}}</ref> ભારતના શીખો પણ આ પ્રવાહથી અલગ નથી અને તેઓ ખેતીવાડીના કારોબારમાં રોજગાર મેળવે છે. 2001ની ભારતની વસતી ગણતરીમાં જણાઈ આવ્યું હતું કે પંજાબની કામ કરતી વસતીનો 39 ટકા હિસ્સો ''(રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી નીચે)'' આ ક્ષેત્રે રોજગારી મેળવે છે.<ref>{{cite web | title =Agriculture and Allied Sector | work =Economy and Infrastructure | publisher =Punjab State | url =http://punjabgovt.nic.in/ECONOMY/AGRICULTURE_ALLIED.HTM | access-date =2008-04-04 | archive-date =2008-03-10 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080310012330/http://punjabgovt.nic.in/ECONOMY/AGRICULTURE_ALLIED.HTM | url-status =dead }}</ref> 1960ના દશકમાં ભારતે [[હરિયાળી ક્રાંતિ]] દ્વારા કૃષિ ક્ષેત્રે સફળતા મેળવી હતી અને અછતમાંથી છતની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ હતી. આ ક્રાંતિને લીધે ભારતે કૃષિ ક્ષેત્રે આત્મસમ્માન હાંસલ કર્યું હતું.<ref>{{cite web | title =From famine to plenty, from humiliation to dignity. | publisher =Good News India | month =November | year =2002 | url =http://www.goodnewsindia.com/Pages/content/milestones/greenRev.html | access-date =2008-04-04 | archive-date =2008-04-20 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080420121938/http://www.goodnewsindia.com/Pages/content/milestones/greenRev.html | url-status =dead }}</ref> આ સફળતા શીખોની બહુમતી ધરાવતા પંજાબ રાજ્યમાં સર્જાઈ હતી, જેને કારણે આ રાજ્ય ભારતના “ઘઉંનાં કોઠાર” તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું.<ref>{{cite web | title = Welcome to Official Web site of Punjab, India | url = http://punjabgovt.nic.in/agriculture/AGRICULT1.HTM | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-03-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080318020853/http://punjabgovt.nic.in/agriculture/AGRICULT1.HTM | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = India's "breadbasket" aims to be new IT hotspot | url = http://www.reuters.com/article/inDepthNews/idUSDEL15249320070430 | access-date = 2008-04-04}}</ref> શીખોની બહુમતી ધરાવતું પંજાબ રાજ્ય આંકડાની દૃષ્ટિએ ભારતનું સૌથી સમૃદ્ધ ''(માથાદીઠ)'' રાજ્ય પણ છે. રાજ્યનો સરેરાશ પંજાબી સૌથી ઊંચી માથાદીઠ આવક મેળવે છે, જે ભારતની રાષ્ટ્રીય સરેરાશની સરખામણીએ 3 ગણી વધુ છે.<ref>{{cite web | title = Where Punjab Leads | url = http://punjabgovt.nic.in/punjabataglance/LeadingbyExample.htm | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2007-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070417122227/http://punjabgovt.nic.in/punjabataglance/LeadingbyExample.htm | url-status = dead }}</ref> ભારતીય ખેડૂતો તેમની ખેતીવાડીની પદ્ધતિમાં વધુ અસરકારક બનાવે અને યાંત્રિક ટેકનિક્સ સ્વીકારે તે બાબતને હરિત ક્રાંતિમાં કેન્દ્રસ્થાને રખાઈ હતી. અત્રે નોંધનીય છે કે હરિત ક્રાંતિમાં પંજાબમાં વીજકરણ, સહકારી ધિરાણ, નાનાં હોલ્ડિંગ્સનું એકીકરણ અને બ્રિટીશ રાજે વિકસાવેલી વર્તમાન કેનાલ સિસ્ટમનો પણ ફાળો હતો.<ref>{{cite web | title = The Green Revolution | work =Agriculture | publisher =Punjab State | year =2004 | url =http://punjabgovt.nic.in/agriculture/TheGreen.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref> સ્વીડનનાં પોલિટિકલ સાયન્ટિસ્ટ, [[ઈશ્તિઆક અહેમદ]] જણાવે છે કે, ભારતની હરિત ક્રાંતિની સફળતામાં ‘શીખ ખેડૂત, ઘણું કરીને [[જાટ]] લોકો કારણભૂત હતા જેમની હિંમત, ખંત-ધૈર્ય, સાહસિકતાનો જુસ્સો તથા બાહુબળ નિર્ણાયક સાબિત થયું હતું.’<ref>{{cite web | last =Ishtiaq | first =Ahmad | authorlink =Ishtiaq Ahmad (political scientist) | title =West and East Punjab agriculture — a comparison | work =Comment | publisher =Daily Times | date =February 8, 2005 | url =http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_8-2-2005_pg3_2 | access-date =2008-04-04 | archive-url =https://archive.today/20130113095417/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_8-2-2005_pg3_2 | archive-date =2013-01-13 | url-status =live }}</ref> જો કે, હરિત ક્રાતિના તમામ પાસા લાભદાયી નહોતા. ભારતીય [[ભૌતિકશાસ્ત્રી]] [[વંદના શિવા]] એવી દલીલ કરે છે કે હરિત ક્રાંતિએ કુદરત તથા સમાજ ઉપર વિજ્ઞાનની નકારાત્મક અને વિનાશક એવી અદ્રશ્ય અસર કરી છે; thus having been separated from their material and political roots in the science system, when new forms of scarcity and social conflict arose they were linked not to traditional causes but to other social systems e.g. religion. તેથી જ શિવાની એવી દલીલ છે કે હરિત ક્રાંતિ વડે અનાજની વિપુલતામાં વધારો થયો હતો, તેમ છતાં આ ક્રાંતિ પંજાબી શીખ અને હિંદુ વચ્ચેના સાંપ્રદાયિક તણાવનું કારણ બની હતી. પંજાબી શીખો વિવિધ વ્યવસાયો સાથે સંકળાયેલા છે જેમ કે વૈજ્ઞાનિક, ઈજનેર અને ડોક્ટર; આ પ્રકારના નામાંકિત પંજાબી શીખોમાં મેનહટન પ્રોજેક્ટમાં કામ કરનારા અણુ વૈજ્ઞાનિક [[પ્રોફેસર પ્યારા સિંઘ ગિલ]], ઓપ્ટિક સાયન્ટિસ્ટ ''([[ફાઈબર ઓપ્ટિક્સ]]ના પિતામહ)'' ડો. નરિન્દરસિંઘ કપાની, ભૌતિકશાસ્ત્રી અને વિજ્ઞાન લેખક/ પ્રસારણકર્તા [[સિમોન સિંઘ]] તથા કૃષિ વૈજ્ઞાનિક [[પ્રોફેસર બલદેવસિંઘ ધિલ્લોન]]નો સમાવેશ થાય છે. વેપારના ક્ષેત્રે, યુકે-સ્થિત [[ન્યૂ લૂક]] અને થાઈલેન્ડ-સ્થિત જસપાલ<ref>{{cite web | title =JASPAL | work =About | url =http://www.Jaspal.com/ | access-date = 2008-04-04}}</ref> જેવી ક્લોથિંગ રીટેઈલર્સ/ બ્રાન્ડ્સ શીખો દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી છે. ભારતની સૌથી વિશાળ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની [[રેનબેક્સી લેબોરેટરીઝ]]નું નેતૃત્વ શીખ લોકો કરે છે.<ref>{{cite web | title =#24 Malvinder & Shivinder Singh | work =India's Richest | publisher =Forbes.com | date =2006-11-16 | url =http://www.forbes.com/lists/2006/77/biz_06india_Malvinder-Shivinder-Singh_DN7N.html | access-date = 2008-04-04}}</ref> યુકે-સ્થિત તમામ ધાર્મિક સંપ્રદાયો પૈકી યુકેમાં રહેનારા શીખોનો ઘર માલિકીનો દર સૌથી ઊંચો-82 ટકા છે.<ref>{{cite web | title = Housing: Sikhs most likely to own their own homes | work =Religion | publisher =UK National Statistics | date =11 October 2004 | url =http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=962&Pos=2&ColRank=2&Rank=800 | access-date = 2008-04-04}}</ref> યુકેમાં રહેતા તમામ ધર્મના લોકો પૈકી [[યહુદી]]ઓ બાદ શીખો સહુથી સમૃદ્ધ છે. તેમની કુલ હાઉસહોલ્ડ સંપત્તિ 229,000 પાઉન્ડ છે.<ref>{{cite web | title = An Anatomy of Economic Inequality in the UK | work =Report of the National Equality Panel | publisher =The London School of Economics - The Centre for Analysis of Social Exclusion | date =2010-01-29 | url =http://sticerd.lse.ac.uk/dps/case/cr/CASEreport60.pdf | access-date = 2010-02-01}}</ref> સિંગાપોરમાં, કરતાર સિંઘ ઠકરાલે પોતાના કુટુંબનો ટ્રેડિંગ કારોબારમાંથી 1.4 બિલિયન ડોલર જેટલી કુલ સંપત્તિ ધરાવતી એક વાણિજ્યિક સંસ્થા, ઠકરાલ હોલ્ડિંગ્સ/કોર્પ<ref>{{cite web | title =#25 Kartar Singh Thakral | work =Singapore's 40 Richest | publisher =Forbes.com | date =2006-08-24 | url =http://www.forbes.com/lists/2006/79/06singapore_Kartar-Singh-Thakral_UEZJ.html | access-date =2008-04-04 | archive-date =2008-02-21 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080221150356/http://www.forbes.com/lists/2006/79/06singapore_Kartar-Singh-Thakral_UEZJ.html | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221150356/http://www.forbes.com/lists/2006/79/06singapore_Kartar-Singh-Thakral_UEZJ.html |date=2008-02-21 }}</ref> ઊભી કરી છે. ઠકરાલ સિંગાપોરના 25માં સૌથી સમૃદ્ધ વ્યક્તિ છે. [[બોબ સિંઘ ધિલ્લોન]] સૌપ્રથમ ઈન્ડો-કેનેડિયન અબજોપતિ છે અને તેઓ એક શીખ છે. [[ઉત્તર અમેરિકા]]માં, ખાસ કરીને [[કેલિફોર્નિયા]]ની ફળદ્રુપ સેન્ટ્રલ વેલીમાં, સ્થળાંતર કરી ગયેલો શીખો જેટલી પ્રગતિ અને સફળતા શીખ સંપ્રદાયમાં કોઈને મળી નથી. શીખોની ખેતીવાડીની આવડત અને કડક મહેનત કરવાની તેમની તૈયારીને લીધે તેઓ મામૂલી પરદેશી કામદારોમાંથી કેલિફોર્નિયાની અધિકાંશ ખેતીવાડી સંભાળનારા જમીન માલિકો બન્યાં છે. આજે હરભજનસિંઘ સામરા અને દિદારસિંઘ બૈંસ જેવા અમેરિકન શીખ ખેડૂતો કેલિફોર્નિયાના કૃષિક્ષેત્ર પર નિયંત્રણ ધરાવે છે તથા તેઓ સામાન્ય બોલચાલની શૈલીમાં અનુક્રમે “ઓકરા” અને “પીચ” કિંગ્સ તરીકે ઓળખાય છે. શીખ ધર્મનાં ખ્યાતનામ બૌદ્ધિકો, રમતવીરો અને કલાકારોમાં પીઢ લેખક [[ખુશવંત સિંઘ]], ઈંગ્લેન્ડનાં ક્રિકેટર [[મોન્ટી પાનેસર]], 400 મીટરનો ભૂતપૂર્વ વિશ્વ વિક્રમ સર્જક [[દોડવીર મિલખા સિંઘ|મિલ્ખા સિંઘ]], અને ભારતનાં સૌથી સફળ ઓફ સ્પીનર ક્રિકેટર [[હરભજન સિંઘ]], [[પરમિંદર નાગરા]], [[નમ્રતા સિંઘ ગુજરાલ]], [[આર્ચી પંજાબી]] જેવા કલાકારો અને [[ગુરિંદર ચડ્ઢા]] જેવા નિર્દેશકોનો સમાવેશ થાય છે. શીખોએ વિશ્વનાં મોટાભાગના હિસ્સાઓમાં સ્થળાંતર કરેલું છે અને તેમના વ્યવસાયો તેમનાં દેખાવની જેટલા જ વૈવિધ્યસભર છે. ભારતીય ઉપખંડનો શીખ સમુદાય વિવિધ લોકોના જૂથોનો બનેલો છે કારણકે શીખ ગુરુઓએ વંશીય અને સામાજિક સુમેળનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. શીખ સમાજમાં વિવિધ વંશના લોકો, જાતિઓ અને સામાજિક-આર્થિક જૂથોનો સમાવેશ થાય છે. મુખ્ય સમુદાયોમાં (1,000થી વધુ સભ્યો ધરાવતા) :[[આહલુવાલિયા]], [[અરૈન]], [[અરોરા]], [[ભાત્ર શીખ]]([[રૌધ]]), [[બૈરાગી]], [[બનીયા]], [[બસિથ]], [[બાવરીયા]], [[બાઝીગર]], [[ભાબ્રા]], [[બ્રાહ્મણ]], [[ચમાર]], [[છીમ્બા]], દરજી, [[ધોબી]], [[ગુજર]], [[જાટ]], [[ઝીંવાર]], [[કહાર]], [[કમ્બોજ]], [[ખત્રી]], [[કુંભાર]], [[લબાણા]], [[લુહાર]], [[માહતમ]], [[મઝહબી]], [[મેઘ]], [[મિરાઝી]], [[મોચી]], [[નાઈ]], [[રાજપૂત]], [[રામગરીયા]], [[સૈની]], [[સરેરા]], [[સિકલિગર]], [[સુનાર]], [[સુધ]], [[તારખન]] અને [[ઝારગર]]નો સમાવેશ થાય છે.{{Citation needed|date=January 2008}} ભારતમાં, [[જાટ]] અને [[ખત્રી]] લોકોનું જૂથ 11,855,000ની વસતી ધરાવે છે, ત્યારપછીના ક્રમે અનુક્રમે [[મઝહબી]] 2,701,000ની વસ્તી, [[તરખાન]] 1,091,000 લોકોની વસતી, શીખ રાજપુતો 7,69,000ની વસતી<ref>{{cite web | title=Rajput (Sikh traditions) in India | website=Joshua Project | url=https://joshuaproject.net/people_groups/18159/IN | access-date=2025-11-19}}</ref> અને [[ખત્રીઓ]]ની વસતી 2,90,000 લોકોની છે.<ref>{{cite web | title=Khatri (Sikh traditions) people group in all countries | website=Joshua Project | url=https://joshuaproject.net/people_groups/18125 | access-date=2025-11-19}}</ref> [[આહલુવાલિયા]], [[ખત્રી]], [[જાટ]], [[લુહાર]], [[કંબોજ]], [[ગુજ્જર]], [[રાજપુત]] અને [[રામઘરિયા]] એકબીજા સાથે સંબંધ ધરાવે છે અને તેઓ ઈન્ડો-સાયથિનીયન મૂળ તેમજ દંતકથારૂપ આર્ય મૂળના લોકો છે. પંજાબી શીખોનું એક એવુ પણ જૂથ ઉભર્યુ છે જે તેમની જાતને [[અકાલી]] તરીકે ઓળખાવે છે. આ જૂથ [[મહારાજા રણજિત સિંહ]]ના સમયથી અસ્તિત્વમાં છે. તેમના નેતા જનરલ અકાલી ફુલા સિંઘની નેતૃત્ત્વ હેઠળ તેઓ શીખ સામ્રાજ્ય માટે ઘણી લડાઇઓ જીત્યા હતા. ==ભારત અને બ્રિટીશ સૈન્યમાં શીખો== [[પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]]નાં પ્રારંભ સમયે, બ્રિટીશ હિંદ સૈન્યમાં શીખોની કુલ સંખ્યા આશરે 1,00,000 હતી, જે [[બ્રિટીશ હિંદ સૈન્ય]]ના 20 ટકા હિસ્સા જેટલી હતી. 1945 સુધીમાં, શીખોને 14 વિક્ટોરિયા ક્રોસ એનાયત કરાયા. શીખ રેજિમેન્ટનું કદ નજર સમક્ષ રાખીએ તો તે એક વિક્રમ છે.<ref name="nriinternet.com"></ref> 2002માં, [[લંડન]] ખાતેના [[બંકિંગહામ મહેલ]]ની નજીકની [[કોન્સ્ટિટ્યુશન હિલ]] ઉપરનાં [[મેમોરિયલ ગેટ્સ]]નાં પેવેલિયન સ્મારક ઉપર તમામ શીખ [[વિક્ટોરિયા ક્રોસ]] અને [[જ્યોર્જ ક્રોસ]] વિજેતાઓના નામ અંકિત કરીને આ તમામ વિજેતાઓનું સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ સ્મારક ભવન પાછળ પંજાબી ભારતીય અને [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]નાં નાયક તથા પીઢ સૈનિક અને એક્સ-સર્વિસ લીગ (પંજાબ અને ચંદીગઢ)નાં પ્રમુખ [[લેફ્ટનન્ટ કર્નલ છનન સિંઘ ધિલ્લોને]] (નિવૃત્ત) મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. [[પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન, શીખ બટાલિયને ઈજિપ્ત, પેલેસ્ટાઈન, મેસોપોટેમિયા, [[ગાલીપોલી]] અને ફ્રાન્સમાં યુદ્ધ ખેલ્યાં હતા. [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]માં શીખ રેજિમેન્ટની છ બટાલિયનો મોકલવામાં આવી હતી, જેમણે [[અલ અમીન]] અને [[બર્મા]], [[ઈટાલી]] તથા [[ઈરાક]]માં સેવા આપી હતી અને 27 યુદ્ધના બહુમાનો મેળવ્યાં હતા. વિશ્વભરમાં શીખોની અંતિમક્રિયા [[કોમનવેલ્થ]] અંતિમક્રિયા સ્થળમાં કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | title = India's High Commission in London 'Sikhs pioneered Britain's multi-cultural society | url = http://www.hcilondon.net/Issues-in-focus/Sikhs-pioneered-Britain%27s-multi-cultural-society.html | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2007-12-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071213072258/http://www.hcilondon.net/Issues-in-focus/Sikhs-pioneered-Britain%27s-multi-cultural-society.html | url-status = dead }}</ref> :"In the last two [[World War|world wars]] 83,005 turban wearing Sikh soldiers were killed and 109,045 were wounded. They all died or were wounded for the freedom of Britain and the world, and during shell fire, with no other protection but the turban, the symbol of their faith."|General Sir Frank Messervy<ref>Quote from General Sir Frank Messervy K.C.S.I, K.B.E., C.B., D.S.O. from "The Sikh Regiment in the Second World War" by Colonel F T Birdwood OBE. Pub. in Great Britain by Jarrold and Sons Ltd., Norwich (1953). Pp. 1–6. ASIN: B0007K5HJM</ref> :"British people are highly indebted and obliged to Sikhs for a long time. I know that within this century we needed their help twice [in two world wars] and they did help us very well. As a result of their timely help, we are today able to live with honour, dignity, and independence. In the war, they fought and died for us, wearing the turbans."|Sir Winston Churchill<ref>{{Cite web |url=http://www.allaboutsikhs.com/british/churchill-sir-winston-dp1.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2011-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006124130/http://www.allaboutsikhs.com/british/churchill-sir-winston-dp1.html |url-status=dead }}</ref> ===સરાગરહીનું યુદ્ધ=== શીખ સૈન્યના ઇતિહાસમાં સારાગરહીનું યુદ્ધ સૌથી મોટા યુદ્ધો પૈકીનું એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | title = The Sunday Tribune - Books | url = http://www.tribuneindia.com/2007/20070415/spectrum/book2.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref> 12 સપ્ટેમ્બર, 1897ના રોજ, હવાલદાર ઈશર સિંઘની આગેવાની હેઠળ 36 શીખ્સનાં 21 સૈનિકોની ટુકડીએ 10,000 અફઘાનોના હુમલાનો કલાકો સુધી સામનો કર્યો હતો. શરણે જવાને બદલે તમામ 21 સૈનિકોએ લડીને મરવાનું પસંદ કર્યું હતું. તેમનાં આ બલિદાનની સરાહનારૂપે, બ્રિટીશ સંસદે તેમને શ્રદ્ધાંજલિ આપી હતી અને તે પૈકીના પ્રત્યેકને ઈન્ડિયન ઓર્ડર ઓફ મેરિટ ''(વિક્ટોરિયા ક્રોસની સમકક્ષ)'' એનાયત કર્યો હતો. દર વર્ષે 12 સપ્ટેમ્બરના દિવસે વિશ્વભરના શીખો આ યુદ્ધને સારાગરહી ડેના રૂપે યાદ કરે છે. ===સ્વાતંત્રતા પૂર્વે : સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં શીખોનું યોગદાન અને તેમને અપાયેલા વચનો=== બ્રિટીશરોથી સ્વતંત્ર બનવા માટે ભારતના સંઘર્ષમાં શીખોએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. શીખોએ પોતાની વસ્તીની તુલનાએ ખૂબ વધારે બલિદાન આપ્યું હતું (ભારતની કુલ વસતીમાં શીખોનું પ્રતિનિધિત્વ 2 ટકા કરતા પણ ઓછું છે). '''નીચેના આંકડા સ્વતંત્રતા સમયે કોંગ્રેસ પક્ષના પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા.''' *બ્રિટીશરોના જુલમ દરમિયાન માર્યા ગયેલા 2,125 ભારતીયો પૈકી, 1550 (73 ટકા) શીખો હતા. *આંદમાન ટાપુ (જ્યાં બ્રિટીશરો રાજકીય અને રીઢા ગુનેગારોને દેશનિકાલ કરતા હતા) પર આજીવન કેદની સજા માટે મોકલી અપાયેલા 2,646 ભારતીયો પૈકી, 2147 (80 ટકા) શીખો હતા. *ફાંસીએ ચઢાવાયેલા 127 ભારતીયો પૈકી, 92 (80 ટકા) શીખો હતા. *જલિયાવાલાં બાગ ખાતે માર્યા ગયેલા 1,302 પુરૂષ, સ્ત્રી અને બાળકો પૈકી, 799 (61 ટકા) શીખો હતા. *ઈન્ડિયન લિબરેશન આર્મીની 20,000 રેન્ક્સ તથા અધિકારીઓ પૈકી, 12,000 (60 ટકા) શીખો હતા. *સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન માર્યા ગયેલા 121 લોકો પૈકી, 73 (60 ટકા) શીખો હતા. *સત્તાનાં હસ્તાંતરણ માટે બ્રિટીશરો સાથેની વાટાઘાટોમાં શીખો ત્રીજા પક્ષ તરીકે સામેલ હતા. જો કે, શીખોની અપૂરતી નેતાગીરી, ખોટા સ્થાને મૂકાયેલા ભરોસાં અને ખોટાં વચનોને લીધે શીખોએ સત્તા ઉપર તેમનો દાવો ગુમાવી દીધો હતો. *1929માં, લાહોરમાં શીખો દ્વારા એક વિશાળ શાંતિપ્રિય સ્વાધિનતા રેલી યોજવામાં આવી હતી. ટાઈમ્સના શબ્દોમાં કહીએ તો, 5,00,000 લોકોના મજબૂત સરઘસે “કોંગ્રેસને શરમમાં મૂકી દીધી હતી.” ગાંધી અને નહેરૂ શીખ આગેવાનોને મળ્યાં અને તેમણે શીખ-હિંદુ એકતા, એક ભારત દેશ કે જેમાં શીખોની તમામ લાગણીઓ (સામાજિક, આર્થિક અને ધાર્મિક)ની સંભાળ રખાશે, એવો વિચાર આગળ વધાર્યો અને નીચે પ્રમાણેના પ્રભાવી વચન આપવામાં આવ્યાં. '''નીચે મુજબના વચનો આપવામાં આવ્યા હતાઃ''' *“ચાલો, ઈશ્વરને એક એવા જોડાણનો સાક્ષી બનાવીએ કે જે મને અને કોંગ્રેસને આપની સાથે જોડી દે. અમને દગો થશે એવી દહેશત અમારા શીખ મિત્રોએ રાખવી જોઈએ નહી. જો એવું હોય પણ, તો એકમાત્ર કોંગ્રેસ જ નહી, પરંતુ સમગ્ર દેશનું નુકશાન થશે. વધુમાં, શીખો બહાદુર લોકો છે. તેઓ જાણે છે કે જો જરૂરત ઉભી થાય તો ઇશ્વર અને માનવને ધ્યાનમાં રાખીને હથિયારોનો ઉપયોગ કરીને પોતાના અધિકારોની રક્ષા કેવી રીતે કરવી."(યંગ ઈન્ડિયા 19 માર્ચ 1931) *“શીખોને સંતોષ ન થાય તેવું કોઈ પણ બંધારણ કોંગ્રેસને સ્વીકાર્ય હશે નહીં” (કલેક્ટેડ વર્કસ ઓફ એમ. કે. ગાંધી, વોલ્યૂમ 58, પેજ 192) *“પંજાબના બહાદુર શીખો ખાસ વિચારણાના અધિકારી છે. જ્યાં શીખો આઝાદીની રોનક માણી શકે એવો ઉત્તરમાં એક વિસ્તાર અને એક માળખું રચવામાં મને કશું ખોટું જણાતું નથી.” (જવાહરલાલ નહેરૂ, કોંગ્રેસની બેઠકઃ કલકત્તા- જુલાઈ, 1944) *આઝાદી બાદ શીખોની માતૃભુમિ પંજાબ વિભાજિત થઈ ગઈ અને શીખોને ભારે નુકશાન થયું. નાનકાના સાહિબ, પંજા સાહિબ અને અન્ય ઘણાં શીખ ધર્મસ્થળો સહિત પંજાબનું પાટનગર લાહોર પાકિસ્તાનને આપી દેવામાં આવ્યું. શીખોની માલિકીની મોટાભાગની ફળદ્રુપ જમીન પૈકીની આશરે 75 ટકા જમીન પાકિસ્તાન લઈ ગયું. ભાગલા દરમિયાન 5,00,000 પૂરૂષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. ==પશ્ચિમી વિશ્વમાં શીખ ધર્મ== [[File:Sikhs on the move!.jpg|200px|thumb|ટોરોન્ટો, કેનેડામાં શીખ નવું વર્ષ ઉજવતા શીખ]] શીખો પાઘડી પહેરે છે (જે મધ્ય પૂર્વીય પાઘડીઓ કરતાં જો કે જૂદી છે) અને શીખોની સંખ્યા ઓછી છે, તેથી [[પશ્ચિમી]] દેશોમાં વસતા શીખો સાથે ઘણીવાર એવા પ્રસંગો બન્યાં છે કે જેમાં તેમને મધ્ય પૂર્વીય [[મુસ્લિમ]] શખ્સ તરીકે ધારી લેવામાં આવે છે. આના કારણે પશ્ચિમી દેશોમાં વસતા શીખોની વિરુદ્ધમાં ગેરસમજપૂર્ણ વ્યવહાર થયો છે. ખાસ કરીને [[૯/૧૧]]ના આંતકવાદી હુમલા અને તાજેતરનાં ઈરાક યુદ્ધના સંદર્ભમાં આવી ઘટનાઓ બની હતી<ref name="attacks1"></ref><ref name="attacks2"></ref>. 11 સપ્ટેમ્બર, 2001 હુમલા બાદ, કેટલાક લોકોએ શીખોને આતંકવાદીઓ અથવા [[તાલિબાન]]નાં સભ્યો સાથે સંલગ્ન હોવાનું જણાવ્યું હતું. આ હુમલાના અમુક દિવસ બાદ [[બલબીર સિંઘ સોઢી]] નામનાં એક શીખ વ્યક્તિની ફ્રેન્ક રૂક નામના માણસે ગોળી મારીને હત્યા કરી હતી. ફ્રેન્કને જાણવા મળ્યું હતું કે મૃતક [[અલ-કાયદા]] સાથે જોડાણ ધરાવતો હતો. સીએનએનએ જણાવ્યા પ્રમાણે, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને યુકેમાં શીખ વ્યક્તિઓ વિરુદ્ધ તિરસ્કારપૂર્ણ ગુનાઓમાં વધારો થયો છે.<ref name="attacks1">{{cite news | title =Hate crime reports up in wake of terrorist attacks | work =US News | publisher =CNN | date =September 17, 2001 | url =http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes/ | access-date =2008-04-04 | archive-date =2005-11-27 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051127025019/http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes/ | url-status =dead }}</ref><ref name="attacks2">{{cite news | title =Sikhs urging action on faith hate | work =UK News | publisher =BBC News | date =5 November 2006 | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6117820.stm | access-date = 2008-04-04}}</ref> શીખ ધર્મમાં ક્યારેય સક્રિય ધર્માંતરણની માગ કરવામાં આવી નથી, શીખો માનવતામાં માનનારાં સજાતીય સમૂહ તરીકે રહ્યાં છે.{{Citation needed|date=December 2009}} જો કે, હરભજન સિંઘ યોગીની કુંડલિની યોગ કેન્દ્રી થ્રીએચઓ(હેપ્પી, હેલ્થી, હોલિ) ઓર્ગેનાઈઝેશનની ગતિવિધિઓને કારણે, [[શીખ ધર્મ]]ના બિન-ભારતીય અનુયાયીઓમાં સામાન્ય વધારો થયો છે.<ref>{{cite web | title =3HO Healthy Happy Holy Organization | work =About 3HO | publisher =3HO.org | url =http://www.3ho.org/about.html | access-date =2008-04-04 | archive-date =2008-04-24 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080424020453/http://www.3ho.org/about.html | url-status =dead }}</ref> 1998માં થ્રીએચઓના શીખો, કે જેમને સામાન્ય બોલચાલની ભાષામાં ‘ગોરા’ (ਗੋਰਾ) અથવા ’સફેદ’ શીખ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેમની સંખ્યા કુલ 7,800ની હોવાનો અંદાજ કાઢવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web | title =Table of religious groups by alphabetical order | publisher =Adherents.com | date =23 April 2007 | url =http://www.adherents.com/Na/Na_302.html | access-date =2008-04-04 | archive-date =2003-10-17 | archive-url =https://web.archive.org/web/20031017152346/http://adherents.com/Na/Na_302.html | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031017152346/http://adherents.com/Na/Na_302.html |date=2003-10-17 }}</ref> આ સંસ્થાના શીખો મુખ્યત્વે [[ઈસ્પાનોલા]], [[ન્યુ મેક્સિકો]], [[લોસ એન્જિલસ]] અને [[કેલિફોર્નિયા]]ની આસપાસ વસે છે. તાજેતરમાં, ઓરેગોનમાં શિક્ષકો અને સરકારી અધિકારીઓ દ્વારા પાઘડી ધારણ કરવા ઉપર પ્રતિબંધ મૂકતો કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદાને બદલવા માટે શીખો તથા કાઉન્સિલ ઓન અમેરિકન-ઈસ્લામિક રિલેશન્સ એકસાથે મળીને કામગીરી કરી રહ્યાં છે. ==કલા અને સંસ્કૃતિ== [[File:HarmindarSahib.jpg|thumb|right|200px|હરમિન્દર સાહિબ, સિર્કા 1870]] શીખ કલા અને સંસ્કૃતિ અને [[પંજાબ પ્રદેશ]] એકબીજાના સમાનાર્થી છે. [[ગ્રીક]], [[મોગલ]] અને [[પર્શિયન]] જેવી સંસ્કૃતિઓના આક્રમણોને લીધે અનેક સંસ્કૃતિઓનો સંગમ ધરાવતા પંજાબ રાજ્યને ભારતનું ‘મેલ્ટિંગ પોટ’ (અહીં નવરચનાની ભૂમિ) કહેવામાં આવે છે. પંજાબ રાજ્યનું નામ પાંચ નદીઓના સંગમ પરથી પડ્યું છે, આમ પંજાબની સંસ્કૃતિ અને પંજાબ એકબીજાના પર્યાયરૂપ છે. તેથી જ, શીખ સંસ્કૃતિ વિવિધ સંસ્કૃતિઓથી મહદઅંશે માહિતગાર છે. શીખ ધર્મે [[સ્થાપત્ય]]નાં એક આગવા સ્વરૂપની રચના કરી છે જેને ભટ્ટી ‘[[ગુરૂ નાનક]]નાં સર્જનાત્મક આધ્યાત્મવાદ’થી પ્રેરિત હોવાનું વર્ણવે છે. આ પ્રકારના વ્યવહારિક આધ્યાત્મિકતા આધારિત શીખ સ્થાપત્યો ‘સર્વગ્રાહી માનવતાવાદનાં મૂક ઉદઘોષક છે'.<ref>{{cite web | title =The Magnificence of Sikh Architecture | url = http://www.punjabheritage.org/catagories/architectural-heritage/the-magnificence-of-sikh-architecture.html | access-date = 2008-04-04}}</ref> શીખ સ્થાપત્યનું મુખ્ય પાસું છે [[ગુરદ્વારા]] જે અનેક સંસ્કૃતિઓનો સંગમ ધરાવતી પંજાબી સંસ્કૃતિનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ છે. ગુરુદ્વારામાં [[ઈસ્લામિક]], [[સૂફી]] અને [[હિંદુ]] પ્રભાવ જોવા મળે છે. શીખ સામ્રાજ્યના સત્તાકાળમાં શીખ ધર્મની આગવી અભિવ્યક્તિના સર્જનનું સૌથી મોટું માધ્યમ હતું. મહારાજા રણજિત સિંઘે જેને ''શીખ શૈલી'' ના કહી શકાય તેવા કિલ્લાઓ, મહેલો, બંગા (રહેવા માટેના સ્થળો), કોલેજો વગેરેના નિર્માણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. શીખ સ્થાપત્યના લક્ષણોમાં સોનાનો ઢોળ ધરાવતા અંદરથી પોલા ગુંબજ, નાના ઘુમ્મટ, કિઓસ્ક અને ચોરસ છત અને ફાનસ ધરાવતી પત્થરની અતિઅલંકૃત થાંભલીઓની હારનો સમાવેશ થાય છે. [[હરમિંદર સાહિબ]] ''શીખ શૈલી'' ના મુગટમાં મોરપિચ્છ સમાન છે. શીખ સંસ્કૃતિમાં લશ્કરને છાજે એવી રીતરસમોનું નોંધપાત્ર પ્રભુત્વ છે જેનું [[ખાંડા]] સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે. શીખ ગુરૂઓનાં અવશેષો સિવાય મોટાભાગની શીખ કલાઓને લશ્કરની થીમ ધરાવે છે તેમાં કોઈ જ નવાઈ નથી. [[હોલા મોહલ્લા]] અને [[વૈશાખી]] જેવા શીખ ઉત્સવોમાં આ બાબત જોવા મળે છે. બન્ને તહેવારોમાં કૂચ અને શૌર્ય-બહાદુરી જોવા મળે છે. શીખ ડાયસપોરાની કળા અને સંસ્કૃતિ અન્ય ઇન્ડો-ઇમિગ્રન્ટ જૂથ સાથે ભળી ગઇ છે જેમ કે 'બ્રિટીશ એશિયન', 'ઇન્ડો કેનેડીયન' અને 'દેશી સંસ્કૃત', પરંતુ એક વિશિષ્ટ સાંસ્કૃતિક ઘટના ઉભરી છે જેને 'રાજકીય શીખ' કહી શકાય. અમરજીત કૌર નંધ્રા અને અમૃત અને રવિન્દર્ કૌર સિંઘ ('ધ સિંગ ટ્વિન્સ') જેવા અગ્રણી [[ડાયસપોરા શીખ]]ની કળામાં<ref>{{cite web | title = Singh Twins Art Launches Liverpool Fest | url = http://sikhchic.com/article-detail.php?id=168&cat=1 | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2007-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071012170509/http://sikhchic.com/article-detail.php?id=168&cat=1 | url-status = dead }}</ref> શીખવાદ અને પંજાબની તાજેતરની બાબતો અંગે માહિતી આપવામાં આવી છે. [[ભાંગડા]] અને ગિધા એ પંજાબી લોક નૃત્યકલાના બે સ્વદેશી સ્વરૂપ છે જેને પંજાબી શીખોએ પોતાને યોગ્ય, અનુકૂળ બનાવ્યું તથા તેમાં ફેરફાર કર્યાં છે. ભાંગડા એ શીખ નહી પણ પંજાબી નૃત્ય છે તેમછતાં પંજાબી શીખોએ આ નૃત્યકલાના સ્વરૂપને વિશ્વના ખૂણેખૂણામાં એ હદે ફેલાવ્યું છે કે ભાંગડાને શીખ સંસ્કૃતિથી અલગ પાડવું અશક્ય છે."<ref>{{cite web | title = Bhangra & Sikhi by Harjinder Singh | url = http://www.sikhwomen.com/sikhism/culture_arts/bhangra.htm | access-date = 2008-04-04}}</ref> <gallery> > File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|ગુરુ ગોબિન્દ સિંઘનો નિસાન (મૂળ મંત્ર) સાથેનો પ્રકાશિત કરાયેલો ગુરુ ગ્રંથ ફોલિયોતખ્ત શ્રી હરિમંદિર સાહિબ, પટણાનો સંગ્રહ File:Dasam.Granth.Frontispiece.BL.Manuscript.1825-1850.jpg|દસમ ગ્રંથ File:Bara Dari South facing side of the 12 Door Building July 1 2005.jpg|હિઝરુ બાંઘમાં બંધાવવામાં આવેલી રણજીત સિંઘની બરદારી File:Maharaja Ranjith Singh Garden Amrithsar 2020.jpg|મહારાજા રણજિત સિંઘ દ્વારા બંધાવવામાં આવેલો રામ બાગ </gallery> ==આધુનિક સમયમાં જાણીતા શીખ== [[File:President Barack Obama with Prime Minister Manmohan Singh 2009-11-24(2).jpg|thumb|right|[[ભારત]]ના વડાપ્રધાન[[મનમોહન સિંહ]] [[યુ.એસ.એ.]]ના પ્રમુખ [[બરાક ઓબામા]] સાથે.]] [[File:Monty Panesar bowl.jpg|thumb|right|upright|[[યુ.કે.|ઈંગ્લેન્ડ]]ના ક્રિકેટર મોન્ટી પાનેસર]] [[File:Montekahuwalia.jpg|thumb|right|upright|ભારતીય અર્થશાસ્ત્રી અને સનદી અધિકારી, મોન્ટેકસિંહ આહલૂવાલિયા ]] * [[અભિનવ બિન્દ્રા]] – ઓલિમ્પિકમાં વ્યક્તિગત રીતે (શૂટિંગમાં) સુવર્ણ ચંદ્રક જીતનાર પ્રથમ ભારતીય * [[અજીત સૈની]] – પંજાબી લેખક * [[એલેક્સી સિંઘ ગ્રેવાલ]] – ઓલિમ્પિકમાં સાયક્લિંગમાં સુવર્ણ ચંદ્રક જીતનાર પ્રથમ અમેરિકન * [[અમૃતા શેરગિલ]] - જાણીતા શીખ લેખક, કવિ. * [[અર્જન સિંઘ]] – [[ભારતીય વાયુ દળના માર્શનલ]], ભૂતપૂર્વ ચીફ ઓફ એર ફોર્સ સ્ટાફ * [[બળદેવ સિંઘ]] – ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના નેતા * [[બલતેજ સિંઘ ધિલ્લોન]] - [[રોયોલ કેનેડીયન માઉન્ટેડ પોલીસ]]ના પ્રથમ પાઘડીધારી સભ્ય * [[શહીદ ભગત સિંઘ]] – ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના ક્રાંતિકારી નેતા અને શહીદ * [[ભાઈમ મોહન સિંઘ સભરવાલ]] - બિઝનેસ દિગ્ગજ. રેનબેક્સી લેબોરેટરીઝ, ઇન્ડિયાના સ્થાપક અને ભૂતપૂર્વ ચેરમેન * [[ભાઈ સાહિબ ભાઈ વીર સિંઘ જી]] - જાણીતા શીખ લેખક, કવિ, દ્રષ્ટા, ઇતિહાસકાર. * [[બિશન સિંઘ બેદી]] - ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના ભૂતપૂર્વ કેપ્ટન * [[કેપ્ટન મોહન સિંઘ]] – ભારતીય રાષ્ટ્રીય લશ્કરના સ્થાપક * [[ધરમ સિંહ હયાતપુર]] – શીખ ક્રાંતિકારી નેતા * [[ધર્મેન્દ્ર]] – બોલીવૂડ અભિનેતા * [[ફૌજા સિંઘ]] – 99 વર્ષીય શીખ મેરેથોન દોડવીર * [[ગુરબક્ષ ચહલ]] – અમેરિકાનો ઉદ્યોગસાહસિક અને વિશ્વનો સૌથી નાની ઉંમરનો જાતે બનેલો અબજોપતિ * [[ગુરદયાલ સિંઘ ધિલ્લોન]] - ભારતીય લોકસભાના સ્પીકર (સંસદનું નીચલું ગૃહ). * [[હરચંદ સિંઘ લોંગોવાલ]] - 1870 અને 80ના દાયકામાં પંજાબમાં માનવ અધિકાર અને પંજાબના અધિકાર માટે અહિંસકલ લડત ચલાવનાર શીખ નેતા * [[હરભજન સિંઘ]] – ભારતીય ક્રિકેટર અને ટેસ્ટ મેચમા હેટ ટ્રિક લેનાર પ્રથમ ભારતીય બોલર * [[હરભજન સિંઘ યોગી]] - શીખ ઉપદેશના શિક્ષક, થીએચઓ ફાઉન્ડેશનના સ્થાપક, શાંતિવાદી, સફળ ઉદ્યોગસાહસિક * [[હરદીપ સિંઘ કોહલી]] – સ્કોટલેન્ડના શીખ લેખક, પ્રસારણકર્તા અને ઉદઘોષક * [[જગજીત સિંઘ]] – ભારતીય ગઝલ ગાયક * [[જય સીન]] - યુકેનો પ્રખ્યાત પોપ સિંગર * [[દારા સિંઘ]] - વિશ્વનો પ્રખ્તાય કુસ્તીબાજ અને બોલીવૂડ કલાકાર * [[જીવ મિલખા સિંઘ]] – જાણતા ગોલ્ફર અને ઓલિમ્પિયન એથલિટ મિલખા સિંઘના પૂત્ર * [[જનરલ જોગિન્દર જસવંત સિંઘ]] – [[ભારતીય સૈન્ય]] [[ચીફ ઓફ આર્મી સ્ટાફ]] * [[કરતાર સિંઘ સરભા]] – ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળના નેતા અને શહીદ * [[કરપાલ સિંઘ]] - મલેશિયન અગ્રણી વિપક્ષ નેતા [[DAP]] * [[ખુશવંત સિંઘ]] - ભારતીય નવલકથાકાર અને પત્રકાર * [[ડો. મનમોહન સિંઘ]] – [[ભારતના વડાપ્રધાન]] અને અર્થશાસ્ત્રી * [[માસ્ટર તારા સિંઘ]] – શીખ અને [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]]ના નેતા * [[મિલખા સિંઘ]] (''ફ્લાઇંગ શીખ'' ) – [[પદ્મશ્રી વિજેતા]], ભૂતપૂર્વ 400 મીટર [[ટ્રેક]] વિક્રમ ધારક, [[સુવર્ણ ચંદ્રક]] (440 યાર્ડસ) '58 [[કોમનવેલ્થ ગેમ્સ]] ખાતે, સુવર્ણ ચંદ્રક (200 &amp; 400 મીટર) '58 [[એશિયન ગેમ્સ]] ખાતે અને સુવર્ણ ચંદ્રક (200 મીટર) '62 એશિયન ગેમ્સમાં * [[મોહન સિંઘ]] કોકા કોલા, દિલ્હીના માલિક અને મૂળ ફ્રેન્ચાઇઝી માલિક, બિલ્ડર અને કોન્ટ્રાક્ટર. * [[મોન્ટેક સિંઘ આહલુવાલિયા]] - અર્થશાસ્ત્રી, ભારતીય આયોજન પંચના ઉપાધ્યક્ષ * [[મોન્ટી પાનેસર]] – અંગ્રેજી ક્રેકેટર * [[ડો. નરિન્દર સિંઘ કપાની]] – ઓપ્ટિક્સ વૈજ્ઞાનિક અને ફિલાન્થ્રોપિસ્ટ * [[નેહા ધૂપિયા]] – બોલીવૂડ અભિનેત્રી * [[પ્રોફેસર પ્યારા સિંઘ ગિલ]] – પરમાણુ વૈજ્ઞાનિક * [[સરદાર પ્રતાપ સિંઘ કૈરોન]] – શીખ અને ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના નેતા <ref>[http://pib.nic.in/release/rel_print_page1.asp?relid=12454 ભારત સરકારના અખબારી નિવેદનો]</ref> * [[રંજ ધારિવાલ]] (રણધિર સિંઘ ધારિવાલ), સુરે, બ્રિટીશ કોલમ્બિયા, કેનેડાના ક્રાઇમ ફિક્શન લેખક * [[રૌનક સિંઘ]] - ભારત સ્ટીલ ટ્યુબ્સ અને એપોલો ટાયર્સના સ્થાપક/ભૂતપૂર્વ ચેરમેન, બિઝનેસ દિગ્ગજ * [[રવિ બોપારા]] – અંગ્રેજી ક્રિકેટર * [[સરદાર હૂકમ સિંઘ]] - લોકસભાના ભૂતપૂર્વ સ્પીકર * [[શાર્દુલ સિંઘ કવીશર]] – ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના નેતા * [[સંત જરનૈલ સિંઘ ભંદરાનવાલે]] – ખાલિસ્તાન ચળવળના નેતા * [[શહીદ ભગત સિંઘ]] - ભારતીય સ્વતંત્રતાની લડાઇના શહીદ * [[સાઇમોન સિંઘ]] - ગણિત અને વિજ્ઞાનના મુદ્દાઓ પરના લેખક * [[સન્ની દેઓલ]] – બોલીવૂડ અભિનેતા * [[શહીદ ઉધમ સિંઘ]] – ભારતીય ક્રાંતિકારી અને શહીદ * [[ઉજ્જલ સિંઘ]] - સંસદીય સચિવ 1937-1942, રાજ્યપાલ - તામિલનાડુ 1956-1961. * [[ઝૈલ સિંઘ]] - ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ * [[કેપ્ટન અમરિન્દર સિંઘ]] પંજાબ કોંગ્રેસના નેતા અને ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી <ref>{{cite web | title=અમરિન્દર સિંઘ - રાજવી ઇતિહાસ સાથે સજ્જન રાજકીય નેતા | website=Dawn | date=2004-02-02 | url=https://www.dawn.com/news/350071/amrinder-singh-humble-politician-with-princely-background | access-date=2025-11-19}}</ref> * [[પ્રકાશ સિંઘ બાદલ]] પંજાબના મુખ્યમંત્રી ===લશ્કરમાં બહુમાન કરાયેલા પંજાબી શીખ=== * [[સુબેદાર-મેજર બહાદુર જગિન્દર સૈની]], ઓબીઆઇ - સેકન્ડ ક્લાસ ઓર્ડર ઓફ મેરિટ અને સેકન્ડ ક્લાસ ઓર્ડર ઓફ બ્રિટીશ ઇન્ડિયા, લૂના યુદ્ધના નાયક, બેલ્જિયમ, પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ * [[કેપ્ટન ઇશ્વર સિંઘ]] – [[વિક્ટોરીયા ક્રોસ]] મેળવનાર પ્રથમ શીખ * [[બ્રિગેડીયર સુરિન્દર સિંઘ ટોન્ક]] - વિશિષ્ટ સેવા મંડળ, સેના મેડલ * [[કેપ્ટન ગુરબચન સિંઘ સલારીયા]] - મરણોત્તર પરમ વીર ચક્ર, કોન્ગોની કટોકટીની લડાઈ * [[વિંગ કમાન્ડર કરતાર સિંઘ ટોન્ક]] - શૌર્ય માટે બહુમાન મેળવનાર પ્રથમ આઇએએફ પર્સનલ * [[સુબેદાર-મેજર બહાદુર જાગિન્દર સિંઘ સૈની]], ઓબીઆઇ - સેકન્ડ ક્લાસ ઓર્ડર ઓફ મેરિટ અને સેકન્ડ ક્લાસ ઓર્ડર ઓફ બ્રિટીશ ઇન્ડિયા, લૂના યુદ્ધના નાયક, બેલ્જિયમ, પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ * [[સુબેદાર જોગીન્દર સિંઘ]] - પરમ વીર ચક્ર, 1962 ભારત-ચીન યુદ્ધ નાયક * [[સિપાહી બન્ટા સિંઘ સૈની]] - બેટલ ઓફ ન્યુવે ચેપલ યુદ્ધ સ્મારક સમારંભ, પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ * [[લેફ્ટનન્ટ જનરલ હરબક્સ સિંઘ]] - શ્રેષ્ઠ શૌર્ય યોદ્ધો, 1947માં શ્રીનગર બચાવ્યું, જનરલ જે. એન. ચૌધરીના આદેશ અનુસરવાનો ઇનકાર કરી ખેમકરનનું યુદ્ધ જીત્યું, પાકિસ્તાનના મોટા આક્રમણ સામે લડાઇ આપી, 1965નું યુદ્ધ. તેમને પદ્મ વિભૂષણ, પદ્મ ભુષણ અને વીર ચક્ર એનાયત કરાયા હતા. * [[લેફ્ટનન્ટ જનરલ હરભજન સિંઘ બાંગા]] - પરમ વિશિષ્ટ સેવા ચંદ્રક * [[જ્ઞાન સિંઘ]] – વિક્ટોરીયા ક્રોસ એનાયત કરાયો * [[મેજર હવાલદાર પ્રકાશ સિંઘ]] – વિક્ટોરીયા ક્રોસ એનાયત કરાયો * [[નંદ સિંઘ]] – વિક્ટોરીયા ક્રોસ એનાયત કરાયો * [[ગુરમુખ સિંઘ સૈની]] - [[ક્રોસ ઓફ સેન્ટ જ્યોર્જ ]] એનાયત કરાયો * [[મેજર જનરલ હરદેવ સિંઘ ક્લેર]] –1965ના ભારત પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં ભૂમિકા માટે [[અતિ વિશિષ્ટ સેવા ચંદ્રક]] એનાયત કરાયો અને ત્યાર બાદ 1971ના યુદ્ધમાં [[મહા વીર ચક્ર]] એનાયત કરાયો * [[લેફ્ટનન્ટ કરમજીત સિંઘ જજ]] – વિક્ટોરીયા ક્રોસ એનાયત કરાયો * [[બાના સિંઘ]] – પરમ વીર ચક્ર એનાયત કરાયો * [[કેપ્ટન ગુરુબચન સિંઘ સલારીયા]] – પરમ વીર ચક્ર એનાયત કરાયો * [[ફ્લાઇંગ ઓફિસર નિર્મલ જીત સિંઘ સેખોન]] – પરમ વીર ચક્ર ([[ભારતીય વાયુ દળ]]નો આ બહુમાન મેળવનાર એક માત્ર ઓફિસર) * [[લેફ્ટનન્ટ જનરલ જગજીત સિંઘ અરોરા]] – 1971ના ભારત પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન પૂર્વ પાકિસ્તાન (હાલનું બાંગ્લાદેશ)માં 90000થી વધુ પાકિસ્તાની સૈનિકોની શરણાગતિ પર નજર રાખી. * [[જોગીન્દર સિંઘ (સુબેદાર)]] – પરમ વીર ચક્ર એનાયત કરાયો * [[લાન્સ કરમ સિંઘ]] – પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં [[મિલીટરી એવોર્ડ]] અને બાદમાં [[પરમ વીર ચક્ર]] એનાયત કરાયા (પરમ વીર ચક્ર મેળવનાર બીજી વ્યક્તિ) * [[શમશેર સિંઘ શેરી]] – [[કમ્યુનિસ્ટ]] નેતા ===બહુમાન કરાયેલા અન્ય શીખ સૈનિકો=== * [[ઉદય સિંઘ ટોન્ક]]ને [[પરપલ હાર્ટ]] અને [[બ્રોન્ઝ સ્ટાર]] એનાયત કરાયા, અમેરિકન લશ્કરના ભાગ તરીકે ઇરાક યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામનાર પ્રથમ ભારતીય * [[કરતાર સિંઘ ટોન્ક]] – [[ડિસ્ટીંગ્યુશ્ડ ફ્લાઇંગ ક્રોસ]], શૌર્ય માટે બહુમાન કરાયેલ રોયલ ઇન્ડિયન ફોર્સનો સૌ પ્રથમ સૈનિક ==સંદર્ભ અને નોંધો== {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== * ''ધ શીખ ઇન હિસ્ટરીઃ એ મિલેનીયમ સ્ટડી'' સંગત સિંઘ, નોએલ ક્વિન્ટન કિંગ દ્વારા ન્યૂ યોર્ક 1995. ISBN 81-7304-025-7 * ''એ હિસ્ટરી ઓફ ધ શીખ્સ: વોલ્યૂમ 1: 1469–1838'' ખુશવંત સિંઘ દ્વારા ઓક્સફોર્ડ ઇન્ડિયા પેપરબેક્સ (જાન્યુઆરી 13, 2005). ISBN 0-6709-1497-5. * ''ધ શીખ્સ'' પતવંત સિંઘ દ્વારા ઇમેજ (જુલાઈ 17, 2001). ISBN 0-907061-05-0 * ''ધ શીખ્સ ઓફ ધ પંજાબ'' જે. એ. ગ્લેવાલ દ્વારા કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત(ઓક્ટોબર 28, 1998). ISBN 0-907061-05-0 * ''ધ શીખ્સઃ હિસ્ટરી, રિલીજીયન એન્ડ સોસાયટી'' ડબલ્યુ. એચ. મેકલીઓડ દ્વારા કોલમ્બીયન યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત (એપ્રિલ 15, 1989). ISBN 0-907061-05-0 * ''ધ શીખ ડાયસપોરા: ટ્રેડિશન એન્ડ ચેન્જ ઇન એન ઇમિગ્રન્ટ કમ્યુનિટી (એશિયન અમેરિકન્સ&nbsp;— રિકન્સેપ્ચ્યુલાઇઝેશન કલ્ચર, હિસ્ટરી, પોલિટિક્સ)'' માઇકલ એન્જીલો દ્વારા રુટલેજ દ્વારા પ્રકાશિત (સપ્ટેમ્બર 1, 1997). ISBN 0-907061-05-0 ==બાહ્ય કડીઓ== {{commonscat|Sikhs}} * [http://www.sikhisme.fr/ Sikhisme.fr En Francais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420095452/http://www.sikhisme.fr/ |date=2010-04-20 }} * [http://www.sikhs.org/ Sikhs.org]&nbsp;— શીખ ધર્મના મુખ્ય વિચારનો પરિચય કરાવતી સંસાધન સાઇટ * [http://www.sikhphilosophy.net/ SikhPhilosophy.net]&nbsp;—શીખ ફિલસૂફી પર ઇન્ટરેક્ટિવ સંસાધન * [http://www.sikhspectrum.com/ SikhSpectrum.com ક્વાર્ટરલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201175433/http://www.sikhspectrum.com/ |date=2010-02-01 }} * [http://www.sikhismguide.org/ શીખ માર્ગદર્શક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070826063850/http://www.sikhismguide.org/ |date=2007-08-26 }} * [http://www.ggssc.org/ ગુરૂ ગોબિંદ સિંઘ સ્ટડી સર્કલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206112159/http://www.ggssc.org/ |date=2005-02-06 }}&nbsp;— સામાજિક-ધાર્મિક નફા વગર કામ કરતી શીખ સંસ્થા * [http://www.gurmat.info/ શીખ મિશનરી સોસાયટી]&nbsp;— શીખ ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને વિજ્ઞાનને પ્રોત્સાહન આપતી નફા વગર કામ કરીત યુકેની સંસ્થા * [http://www.allaboutsikhs.com/ ઓલ એબાઉટ શીખ્સ] * [http://www.srigranth.org/ શ્રી ગ્રંથ]&nbsp;— ગુરૂ ગ્રંથ સાહિબ સર્ચ એન્જિન વધારાના ધાર્મિક સંસાધન સાથે * [http://www.dhansikhi.com/ ગુરુ ગર્થ સાહેબના મૂલ્યવાન શબ્દ ] * [http://www.sikh-history.com/ Sikh-History.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508074054/http://www.sikh-history.com/ |date=2021-05-08 }} * [http://www.sikhnet.com/ SikhNet]&nbsp;— શીખ સમુદાયની વેબસાઇટ * [http://asht.info/index_original.html અંગ્લો શીખ હેરિટેજ ટ્રેઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612105600/http://asht.info/index_original.html |date=2010-06-12 }} * [http://www.gurudwara.net/ દુનિયાના શીખ ગુરુદ્વારાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004225048/http://gurudwara.net/ |date=2011-10-04 }} * [http://www.aboutsikhism.org/ શીખવાદ વિશે]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.charlesmeacham.com/ શીખના ફોટોગ્રાફ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100824152739/http://www.charlesmeacham.com/ |date=2010-08-24 }} જાણીતા ફોટોગ્રાફર ચાર્લ્સ મીકામ દ્વારા લેવાયેલી શીખોની તસવીરો * [http://www.sikhsonnet.com/ SikhsOnnet શીખ અંગે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601002737/http://www.sikhsonnet.com/ |date=2010-06-01 }} [[શ્રેણી:ધર્મ]] bocgor39z51844ydmdulrngpg552kc4 0 28881 904528 816660 2026-08-25T03:31:08Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904528 wikitext text/x-wiki [[File:Votingwomen.jpg|frame|right]] '''મતદાન''' એક પદ્ધતિ છે, જેનાથી સભા કે મતદારમંડળ જેવા જૂથ પોતાનો એક નિર્ણય લે છે કે મંતવ્યને રજૂ કરે છે - મોટેભાગે આમ થવા પાછળ ચર્ચા, વાદવિવાદ કે ચૂંટણી પ્રચાર કારણભૂત હોય છે. આ વાત હંમેશા લોકશાહીઓ અને લોકશાસનોમાં જોવા મળે છે. == મતદાન કરવા માટેના કારણો == લોકશાસનમાં, સામાન્ય રીતે ચૂંટણી વખતે '''મતદાન''' ને લાગુ પાડવામાં આવે છે, જેથી ઓફિસ માટે ઉમેદવારોમાંથી એક મતદાતા કોઇ એકને પસંદ કરી શકે રાજકારણમાં ''મતદાન'' એક પદ્ધતિ છે, જેના દ્વારા લોકશાહીના મતદાતા તેમની સરકારમાં પોતાનો પ્રતિનિધિ નિયુક્ત કરે છે. મતદાનમાં '''મત''' આપવો એક વ્યક્તિગત કાર્ય છે, જેનાથી તે કે તેણીની એક ચોક્કસ સભ્ય, સભ્યોની ચૂંટણી, કે એક રાજકીય પક્ષના એક ચોક્કસ પ્રસ્તાવને પસંદ કે પોતાનો ટેકો પૂરો પાડે છે (ઉદાહરણ માટે, પ્રસ્તાવિત યોજના). સામાન્ય રીતે ગુપ્ત મતદાન, મતદાન કેન્દ્ર પર કરવામાં આવે છે, જેથી મતદારોની રાજનૈતિક ગોપનીયતા સુરક્ષિત રહે. મતદાન કરવાનું કાર્ય કેટલાક દેશોમાં મરજિયાત છે, જ્યારે [[આર્જેન્ટીના|અર્જેન્ટિના]], [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]], બેલ્જિયમ અને [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] જેવા કેટલાક દેશોમાં, ફરજિયાત મતદાનની પ્રણાલી છે. == મતોના પ્રકાર == મતદાનની પ્રણાલીઓ વિવિધ હોવાથી મતોના પ્રકાર પણ અલગ અલગ હોય છે. ધારો કે ''એલીસ'' , ''બોબ'' , ''ચાર્લી'' , ''ડેન'' અને ''એમલી'' એક ચૂંટણીમાં સમાન પદ માટે ઊભેલા વિકલ્પો છે. ''વ્યક્તિગત મત'' નો ઉપયોગ કરતી મતદાનની પ્રણાલીમાં, મતદાર તેણી કે તેનો સૌથી પસંદગીદાર ઉમેદવારને પસંદ કરે છે. "લોકપ્રિયતા મતદાન પ્રણાલીઓમાં" વ્યક્તિગત મતોનો ઉપયોગ થાય છે. ''વ્યક્તિગત મત'' પ્રણાલીમાં બે ફેરાની ચૂંટણીઓ કે રીપીટ ફસ્ટ-પાસ્ટ-ધ-પોસ્ટ (પહેલા ભૂતકાળની કે આગળની પદ)ને વિકસાવવામાં આવી છે. જોકે, વિજેતાએ 50% કરતા વધુ મતો જીતવા માટે મેળવવાના રહે છે, જેને સામાન્ય બહુમતી કહેવાય છે. જો અનુગામી મતોનો ઉપયોગ કરવો ફરજીયાત હોય તો, તેવા સમયે જે ઉમેદવાર પાસે સૌથી ઓછા મતો હોય કે તેવું કોઇ જે પોતાનો ટેકો અન્ય ઉમેદવારને આપવા ઇચ્છતો હોય તેને મતદાનમાંથી બહાર નીકાળી દેવામાં આવે છે. બે ફેરાના મતદાન પ્રણાલીનો એક વિકલ્પ વ્યક્તિગત ફેરાની પસંદગીના મતદાનની પ્રણાલી (જેનો ઉલ્લેખ ''વૈકલ્પિક મત'' કે ''તાત્કાલિક રન ઓફ'' તરીકે પણ કરવામાં આવે છે) આવે છે જેનો ઉપયોગ ઓસ્ટ્રેલિયા, આર્યલેન્ડ અને યુએસએ (USA)ના કેટલાક રાજ્યોમાં કરવામાં આવે છે. મતદારો પ્રત્યેક ઉમેદવારને પસંદગીના ધોરણે પસંદ કરે છે (1,2,3 વગેરે). પસંદગીના આધારે પ્રત્યેક ઉમેદવારને મતોની વહેંચણી કરવામાં આવે છે. જો કોઇ પણ ઉમેદવારને 50% જેટલા મત ના મળે કે ઓછામાં ઓછા મતોને બાકાત રાખવાથી ઉમેદવાર કરતા મતો વધુ હોય ત્યારે તેઓના મતોને ફરીથી વહેંચે છે, અને આમ મતદારે સૂચવેલી પસંદગીના ક્રમ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા ફરીથી ત્યાં સુધી કરવામાં આવે છે જ્યાં સુધી એક ઉમેદવારને 50% કે તેથી વધુ મતો મળે. આ પ્રક્રિયાની રચના સમાન પરિણામે મળે તે રીતે થઇ છે જેને વિસ્તૃત ગુપ્ત મતદાન કહેવાય છે પણ તેમાં એક ફેરાના મતદાનનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ''બહુલ મત'' નો ઉપયોગ કરનારી મતદાન પ્રણાલીમાં, મતદાર કોઇ પણ વિકલ્પોના ઉપજૂથ માટે મતદાન કરી શકે છે. જેમાં મતદાર એલીસ, બોબ, અને ચાર્લીને મત આપી શકે અને ડેનિયલ અને એમલીને કાઢી શકે છે. સંમતિ મતદાનમાં આવા બહુલ મતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ''ક્રમ મત'' નો ઉપયોગ કરતી મતદાન પ્રણાલીમાં, મતદારને પસંદગીના વિકલ્પોને ક્રમ આપવાનો હોય છે. ઉદાહરણ માટે, તેઓ બોબને પ્રથમ સ્થાને, ત્યારબાદ એમલી, ત્યારબાદ એલીસ, ત્યાર બાદ ડેનિયલ અને છેલ્લે ચાર્લીને તેમ ક્રમમાં મત આપી શકે છે. સંમતિ મતદાન પ્રણાલીઓ, ઓસ્ટ્રેલિયામાં લોકપ્રિય છે અને ત્યાં ક્રમ દ્વારા મત આપવામાં આવે છે. ''ગણતરી મત'' (કે ''શ્રેણી મત'')નો ઉપયોગ કરતી મતદાન પ્રણાલીમાં, મતદાર પ્રત્યેક એક વિકલ્પને એક થી દસની વચ્ચે નંબર આપે છે (વધુ કે ઓછા, એમ તેમાં ફેરફાર થઇ શકે છે). જુઓ શ્રેણી મતદાન. કેટલાક "બહુલ વિજેતા" પ્રણાલીઓમાં એક જ મત કે મતાધિકાર દીઠ પ્રત્યેક હાજર જગ્યા મુજબ એક મતની પ્રણાલી હોઇ શકે છે. આવા કિસ્સામાં મતાધિકાર બોબ અને ચાર્લી માટે ગુપ્તમતદાનમાં બે મતો સાથે મતદાન કરી શકે છે. આ પ્રકારની પ્રણાલીને શ્રેણીબદ્ધ કે બિનશ્રેણીબદ્ધ મતદાન પ્રકારની કરી શકાય છે, અને મોટે ભાગે એટ લાર્જ પદવીઓ જેવી કે કેટલીક શહેરી સમિતિ માટે આ પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. == તટસ્થ મતદાન == રાજકીય પ્રતિસ્પર્ધીઓના કિસ્સામાં, આવા પરિણામો ભ્રમ તરફ દોરી જાય છે, અને કદાચ હિંસા કે નાગરિક યુદ્ધ પણ થઇ શકે છે. અનેક વિકલ્પોમાં તટસ્થપણામાં છૂટછાટ લઇ શકાય છે—જે તેનો સ્વીકાર કે અસ્વીકાર નથી કરતા. મોટાભાગના લોકોએ જે પસંદગીને નકારી દીધી હોય તે ઘણીવાર લોકો દ્વારા સૌથી વધુ પસંદ કરવામાં આવેલી પસંદગી જેટલી જ મહત્વપૂર્ણ હોય તેવું બની શકે છે. આમાં સામાજીક પસંદગીના સિદ્ધાંતની ઉપલક દ્રષ્ટ્રિએ વાજબી માનદંડવાળી વ્યાખ્યાઓ છે જે મતદાનના કેટલા પાસાઓના સ્પષ્ટ પરિણામો હોય છે, જેમાં બિન-સરમુખત્યારશાહી, બિનમર્યાદિત ક્ષેત્ર, છેતરપિંડી વગરની, પરેટ્રો અસરકારકતા, અને અસંગત વિકલ્પોથી આઝાદીનો સમાવેશ થાય છે, પણ એરોનો અશક્ય સિદ્ધાંત રાજ્યમાં કોઇ મતદાનની પ્રણાલી નથી પણ તે આ તમામ માપદંડોને મેળવી શકે છે. == વિરોધી મતદાન == દક્ષિણ આફ્રિકામાં, વિરોધી મતદાનના ઝુંબેશો ગરીબ શહેરીઓ દ્વારા મજબૂત પણે ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે. તેમની તેવી માળખાકીય દલીલ છે કે કોઇ પણ રાજકીય પક્ષ તેમને ચોક્કસપણે રજૂ નથી કરતો. ઉદાહરણ તરીકે, આના પરિણામે "નો લેન્ડ! નો હાઉસ! નો વોટ! (જમીન નહીં, ઘર નહીં, મત નહીં)" જ્યારે જ્યારે દેશમાં ચૂંટણી થાય છે ત્યારે ત્યારે આ ઝુંબેશ જોર પકડે છે.<ref>{{cite news|url=http://libcom.org/library/the-no-land-no-house-no-vote-campaign-still-2009|title=The 'No Land, No House, No Vote' campaign still on for 2009|date=5 May 2005|publisher=[[Abahlali baseMjondolo]]}}</ref><ref>{{cite web|url= http://antieviction.org.za/2005/12/12/indymedia-presents-no-land-no-house-no-vote/| title=IndyMedia Presents: No Land! No House! No Vote!| publisher=Anti-Eviction Campaign|date =2005-12-12}}</ref> આ ઝુંબેશ દક્ષિણ આફ્રિકાની વિશાળ સામાજીક ચળવળોમાંથી ત્રણમાં આગળ પડતું રહ્યું છે, પશ્ચિમ કેપ ખાલી કરાવવાના વિરોધીનું ઝુંબેશ, અબહલાલી બાસેમોજોન્ડોલો અને જમીન વિહોણા લોકોની ચળવળ. વિશ્વના અન્ય ભાગોની અન્ય સામાજીક ચળવળોમાં પણ આ પ્રકારની ચળવળો કે મતદાન ન કરવા પર પસંદગી જેવી ચળવળો ચાલી રહી છે. તેમાં રાષ્ટ્રીય મુક્તિનું ઝાપેટીસ્ટા લશ્કર અને વિવિધ અરાજ્યવાદી ચળવળોનો સમાવેશ થાય છે. == મતદાન અને માહિતી == આધુનિક રાજકીય વિજ્ઞાનમાં સામાન્ય શહેરીઓને પૂરતી રાજકીય માહિતી તેમના મહત્વપૂર્ણ મતને આપવા માટે મળે છે કે નહીં તે પ્રશ્ન છે. મિશિગન યુનિવર્સિટી દ્વારા બહાર પાડેલી અભ્યાસની શ્રેણીઓમાં 1950થી 1960ની સાલમાં તેવી દલીલ કરવામાં આવી છે કે ચાલુ મુદ્દાઓ પર સામાન્ય સમજણનો મતદારોમાં અભાવ હતો, જેમાં ઉદારવાદી અને રૂઢિચુસ્ત વિચારસરણી પરિણામ અને તેની લગતી વિચારસરણીનો મતભેદનો સમાવેશ થાય છે.<ref>ક્રેમ્બ્રીજ: ક્રેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. ([http://wikisum.com/w/Lupia_and_McCubbins:_The_Democratic_Dilemma સારાંશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619081239/http://wikisum.com/w/Lupia_and_McCubbins:_The_Democratic_Dilemma |date=2019-06-19 }})</ref> == ધાર્મિક દ્રષ્ટિબિંદુઓ == જેહોવાહના સાક્ષીઓ, અમીશનો જૂની રીત, ક્રીસ્ટડેલ્ફીયન, રાસ્ટાફારીયન અને અન્ય ધાર્મિક સમૂહો એક સમાન ધાર્મિક પરંપરાને અનુસરે છે અને રાજકીય મતદાનના સમયે તેઓ તેમાં ભાગ નથી લેતા.<ref>{{cite web |url=http://www.slate.com/id/2194321/ |title=Why Don't Jehovah's Witnesses Vote? Because they're representatives of God's heavenly kingdom. |first=Jacob |last=Leibenluft |publisher=Slate |date=2008-06-28}}</ref> ==સંદર્ભો== <div class="references-small"> <references></references> </div> ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Wiktionary|vote|voting}} *[http://americanhistory.si.edu/vote/ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મતદાનનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610162909/http://americanhistory.si.edu/vote/ |date=2007-06-10 }} સ્મિથસોનિયન સંસ્થામાંથી. *[http://dca.tufts.edu/features/aas {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725105911/http://dca.tufts.edu/features/aas |date=2008-07-25 }} અ ન્યૂ નેશન વોટ્સ: અમેરિકન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ રિટર્ન્સ *[http://dca.tufts.edu/features/aas અ ન્યૂ નેશન વોટ્સ: અમેરિકન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ રિટર્ન્સ 1787-1825] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725105911/http://dca.tufts.edu/features/aas |date=2008-07-25 }} *[http://www.canivote.org/ કેન આઇ વોટ?]—યુએસ (US) એક બિનપક્ષી વ્યક્તિ માટે મતની નોંધ અને [http://www.nass.org/ નેશનલ એસોસિયેશન ઓફ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ]માંથી તમારા મતોની જગ્યાને શોધવી. * [http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/hist/elections/el_000_e.shtml સંસ્કૃતિ પર કેનેડિયન સંગ્રહાલય - કેનેડામાં મત આપવાનો ઇતિહાસ ] *{{Wikisource1911Enc Citation|Vote}} [[Category:ચૂંટણીઓ]] [[Category:મૂલ્યાંકન]] [[Category:મતદાન]] 1ritqc8cr0p1mjv1qeyjaemm5eb0sbr 0 29052 904527 893717 2026-08-25T02:25:39Z જયેશ રાઠોડ 88782 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 904527 wikitext text/x-wiki '''વિષ્ણુ સહસ્રનામ''' ([[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]], તત્પુરુષ સમાસ જેનો શબ્દશઃ અનુવાદ "વિષ્ણુના હજાર નામો" થાય છે) એ હિંદુ ધર્મમાં ઇશ્વરના મુખ્ય રૂપોમાંના એક ભગવાન [[વિષ્ણુ]]ના ૧,૦૦૦ નામો (સહસ્રનામ)ની સૂચિ છે. તે હિંદુ ધર્મમાં સૌથી વધુ પવિત્ર માનવામાં આવતો અને સૌથી વધુ રટણ કરવામાં આવતા સ્તોત્રોમાનો એક છે. વિષ્ણુ સહસ્રનામ મહાભારતમાં જોવા મળે છે તેમજ ભગવાન વિષ્ણુના ૧,૦૦૦ નામોની સૌથી જાણીતી આવૃત્તિ છે. પદ્મ [[પુરાણ]] અને મત્સ્ય પુરાણમાં અન્ય આવૃત્તિઓ છે. દરેક નામ તેમના અસંખ્ય ગુણોમાંના એકનો મહિમા ગાય છે. મહાકાવ્ય [[મહાભારત|મહાભારત]]માં ''અનુશાસનપર્વ'' ના ૧૪૯માં પ્રકરણ અનુસાર, કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં મરણ શૈયા પર પડેલા [[ભીષ્મ|ભીષ્મે]] આ નામો યુધિષ્ઠિરને સોંપ્યા. યુધિષ્ઠિર ભીષ્મને નીચેના પ્રશ્નો પૂછે છે:<ref>આ શ્લોકોના, સંસ્કૃતની આઈએએસટી (IAST) આવૃત્તિ માટે, જુઓ: {{Harvnb|Sankaranarayan|1996|pp=2–5}}.</ref><ref>સંસ્કૃત પાઠ અને અનુવાદ માટે, જુઓઃ તપસ્યાનંદ, પીપી (pp). 3-4.</ref> {{quote|બધા દેવોમાં પરમ દેવ કોણ? કોણ પરમ ધામ છે? તમાર મતે ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ ધર્મ કયો ? કોના જપ કરવાથી જન્મ-મરણના બંધનમાંથી જીવ મુક્ત થઇ શકે?|Verses 7:8}} ભીષ્મ એમ કહીને ઉત્તર આપે છે કે ''વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ કરવાથી માનવજાત બધા જ દુ:ખોમાંથી મુક્ત થશે 'જે સર્વ-વ્યાપી સર્વોચ્ચ વિષ્ણુના હજાર નામો છે, જેઓ સર્વ લોકના સ્વામી, પરમ પ્રકાશ, [[બ્રહ્માંડ|સૃષ્ટિ]]ના સાર છે અને, બ્રાહ્મણ છે.જડ અને ચેતન બધા જ પદાર્થો તેમનાંમાં વસે છે અને તેઓ બધા પદાર્થોમાં વસે છે. [[File:Vishnu sahasranama manuscript, c1690.jpg|250px|right|thumb|વિષ્ણુ સહસ્રનામ હસ્તલિપી , આશરે ઇ.સ. ૧૬૯૦]] વિષ્ણુ ''સહસ્રનામ'' ઘણા બધા ભાષ્યોનો વિષય બન્યું છે. આદિ શંકરાચાર્યે 8મી સદીમાં ''સહસ્રનામ'' પર એક પ્રમાણિત ભાષ્ય લખ્યું, જે સૌથી પ્રાચીન છે અને આજે પણ તેનો પ્રભાવ અનેક હિંદુત્વની શાળાઓ પર જોવા મળે છે. રામાનુજાચાર્યના એક અનુયાયી પરાશર ભટ્ટરે 12મી સદીમાં, વિષ્ણુના નામોને વિશિષ્ટઅદ્વૈત દ્રષ્ટિકોણથી વિગતવાર સમજાવતું એક ભાષ્ય લખ્યું. માધવાચાર્યે પણ વિષ્ણુ સહસ્રનામ પર એક ભાષ્ય લખ્યું, તેઓએ દર્શાવ્યું કે વિષ્ણુ સહસ્રનામના દરેક શબ્દના ઓછામાં ઓછા 100 અર્થ છે જેને તત્કાલીન પ્રજા દ્વારા પડકારવામાં આવ્યું, શ્રી માધવાચાર્યે દરેક ''વિષ્ણુ સહસ્રનામ''ના ફક્ત 100 અર્થ જ નથી આપતા, પણ દરેક અર્થને બહુસ્તરીય જટિલતા આપતું વિસ્તરણ કરે છે અને સહસ્રનામનો મૂળ અને ગહન અર્થ ધારણ કરવાના ગુણને દર્શાવે છે. હિંદુ સાહિત્યમાં [[શિવ|શિવ]], દેવી, [[ગણેશ|ગણેશ]] અને અન્ય જાણીતા દેવોને સમર્પિત [[શિવ|સહસ્રનામો]]નો સમાવેશ થાય છે પણ તેમાંના કોઇને મહાભારત, વેદો કે ઉપનિ્ષદો સાથે દૃઢ સંબંધ નથી. ==વ્યુત્પત્તિ== [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]માં, ''સહસ્ર'' એટલે "એક હજાર" અને ''નામ'' (પ્રથમ વિભક્તિ, મૂળ ''નામન છે'') એટલે "નામ". સમાસ બહુવ્રિહી પ્રકારનો છે અને તેનો અનુવાદ "જેના હજાર નામ છે તે" તેવો થઇ શકે છે. આધુનિક [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] ઉચ્ચારણમાં, ''નામ'' નો ઉચ્ચાર [નાઃમ] થાય છે. તેનો ઉચ્ચાર ''સહસ્રનામમ'' પણ થાય છે. ==અર્થઘટનો== ઇશ્વરના ઘણા રૂપો માટેના સહસ્ર નામો છે પ્રભુ (વિષ્ણુ, [[શિવ|શિવ]], [[ગણેશ|ગણેશ]], શક્તિ, અને અન્યો). વિષ્ણુ સહસ્રનામ સામાન્ય હિંદુઓમાં જાણીતા છે. અન્ય [[શિવ|દેવો]]નો આદર કરવાની સાથે ''વૈષ્ણવો'', એવુ માને છે કે [[શિવ|શિવ]] અને દેવી સહિતની સૃષ્ટિ સર્વોચ્ચ દેવ વિષ્ણુનું અસ્તિત્વ છે. તે જ રીતે શૈવ ધર્મના અનુયાયીઓ [[શિવ|શિવ]]ને મહત્વ આપે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, ઇશ્વરના અન્ય રૂપોના સહસ્રનામો હોવા છતા ફક્ત સહસ્રનામ શબ્દનો જ ઉલ્લેખ થાય ત્યારે તેને કેવળ વિષ્ણુ સહસ્રનામના સંદર્ભમાં જ જોવામાં આવે છે, તે તેની વ્યાપક ખ્યાતિ અને ઉપયોગ દર્શાવે છે.<ref>તપસ્યાનંદ, પૃ. iv.</ref> ===સ્મર્ત અર્થઘટનો=== હકીકતે, [[હિંદુ|હિંદુઓ]] અને શૈવધર્મીઓની સૌથી પવિત્ર પ્રાર્થનાઓમાંની એક, શ્રી રુદ્રમ, તેના પાંચમાં અનુવાકમાં વિષ્ણુને શિવના એક રૂપ તરીકે વર્ણવે છે. એ જ રીતે, વિષ્ણુ સહસ્રનામમાં શિવનો નિર્દેશ કરતા બે નામો, "શંભુ" (નામ #38), "એસાનાહ" (નામ #64), અને "રુદ્ર" (નામ #114) શિવ (આદિ શંકરના ભાષ્યમાં નામ #27 અને #600) જ છે. સૌથી વધુ નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે, એક અર્થઘટન અનુસાર, આદિ શંકરે, ભગવાન શિવ અને ભગવાન વિષ્ણુ એક જ હોવાના મતલબનુ અર્થઘટન ''નથી'' કર્યુ.<ref name="sbha">[http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 વિષ્ણુ સહસ્રનામસ્તોત્ર પર શંકરનાં ભાષ્યની એક નકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721150028/http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 |date=2011-07-21 }}, ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમ્પ્યુટર સાયન્સ એન્ડ એન્જીનીઅરીંગ, ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટીટ્યૂટ ઓફ ટેક્નોલોજી કાનપુર. "શિવ", "શંભુ", "ઈસનાહ", અને "રુદ્ર" ક્રમશઃ શ્લોકો 17, 18, 21, અને 26માં મળશે.</ref> ખાસ કરીને, તેઓ ભારપૂર્વક કહે છે કે ભગવાન વિષ્ણુ એ સ્વયં બ્રાહ્મણ છે (બ્રહ્મમનુ ફક્ત એક રૂપ જ નહીં)<ref>શ્લોક 13 માટે ભાષ્ય, "યત્ર પુલ્લિંગશબ્દપ્રયોગઃ, તત્ર વિષ્ણુર્વિશેષ્યઃ; યત્ર સ્ત્રીલિંગ શબ્દઃ, તત્ર દેવતા પ્રયોગઃ; યાત્રા નપુંસલિંગ પ્રયોગઃ, તત્ર બ્રહ્મેતિ વિશેષ્યતે (જ્યાં પુલ્લિંગ શબ્દનો પ્રયોગ થયો છે, ત્યાં સંજ્ઞા ''વિષ્ણુ'' છે, સ્ત્રીલિંગમાં સંજ્ઞા ''દેવતા'' છે, અને નાન્યેત્તર જાતિમાં સંજ્ઞા ''બ્રહ્મા'' ) છે.", [http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 વિષ્ણુ સહસ્રનામસ્તોત્ર પર શંકરનાં ભાષ્યની એક નકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721150028/http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 |date=2011-07-21 }}`</ref>. ફરીથી તેઓ નોંધે છે કે "ફક્ત હરિ (વિષ્ણુ)નો જ મહિમા ''શિવ'' જેવા નામો દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે"<ref name="sbha1">શ્લોક 17 [http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 વિષ્ણુ સહસ્રનામસ્તોત્ર પર શંકરનાં ભાષ્યની એક નકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721150028/http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 |date=2011-07-21 }}, "શિવાદિ નામાભિઃ હરિઃ એવ સ્તુયતે" માટે ભાષ્ય</ref>, જે શ્રીવૈષ્ણવી ભાષ્યકાર પરાશર ભટ્ટરના અર્થઘટનનને સુસંગત સ્થિતિ છે. પરાશર ભટ્ટરે શિવનું અર્થ વિષ્ણુના એક ગુણ તરીકે કર્યું છે, જેમકે "કલ્યાણ કરનાર." <ref>http://www.ahobilavalli.org/વિષ્ણુ_sahasra_namam_vol1.pdf{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે, શિવ નામના અર્થઘટનને સ્વામી તપસ્યાનંદે કરેલા વિષ્ણુ સહસ્રનામ પરના શંકરના ભાષ્યના અનુવાદ દ્વારા પડકારવામાં આવ્યો.<ref name="Tapasyananda, pg. 47">તપસ્યાનંદ, પૃ. 47.</ref> તેઓ 27માં નામ, શિવને "જેના પર પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો સત્વ, રજસ, અને તમસનો પ્રભાવ નથી, એવા અર્થમાં અનુવાદ કરે છે.કૈવલ્ય ઉપનિષદ કહે છે કે તે બંને છે [[બ્રહ્મા|બ્રહ્મા]] અને [[શિવ|શિવ]]. શિવ અને વિષ્ણુ વચ્ચે અસમાનતાના વિધાન પર પ્રકાશ પાડતા, વિષ્ણુ સ્વયં શિવની ભક્તિ અને સ્તુતિ દ્વારા ઉન્નત છે." <ref name="Tapasyananda, pg. 47"></ref> સ્મર્તો દ્વારા અપનાવાયેલા અને સામાન્ય રીતે મનાતા અદ્વૈતન દૃષ્ટિકોણ મુજબ, શિવ અને વિષ્ણુ એક અને સમાન ઇશ્વર છે, જે ક્રમશઃ સંવર્ધન અને વિનાશના ભિન્ન રૂપો છે. ઘણા [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] શબ્દોના એક કરતા વધુ અર્થો હોવાથી એ શક્ય છે કે આ કિસ્સામાં વિષ્ણુ અને શિવ બંને એક સમાન નામો હોય. ઉદાહરણ તરીકે, શિવ નામનો અર્થ "કલ્યાણકારી"<ref>[http://www.vedabase.net/sb/4/4/14/en1 ભગ-પી 4.4.14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221030135/http://vedabase.net/sb/4/4/14/en1 |date=2007-02-21 }} "શિવ મીન્સ મંગલ, ઓર ઑસ્પિશસ"</ref> થાય છે જે વિષ્ણુ માટે પણ લાગુ પડી શકે. ખાસ કરીને હરિહરના દેવને બંને વૈષ્ણવો{{Citation needed|reason=please give a reliable source for this assertion.|date=April 2009}} અને શૈવો બંને વ્યક્તિત્વના સંયોજન તરીકે પૂજે છે. ===વૈષ્ણવ અર્થઘટનો=== જોકે, રામાનુજાચાર્યના અનુયાયી, વૈષ્ણવ ભાષ્યકાર, પરાશર ભટ્ટરે "શિવ" અને "રુદ્ર" નામોનું અર્થઘટન વિષ્ણુના ગુણો દર્શાવવા કર્યું છે, નહિં કે વિષ્ણુ અને શિવ એક અને સમાન ઈશ્વર છે તે દર્શાવવા. વૈષ્ણવો વિષ્ણુને, શંખ, ચક્ર, પદ્મ (કમળ) અને ગદા ધારણ કરેલા તેમના ચતુર્ભૂજ સ્વરૂપમાં પૂજે છે, અને તેમને સર્વશ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ ગણે છે. જોકે, સ્માર્તો, મૂર્તિમંત રૂપ કે આ રૂપ સાથે સંમત નથી, કેમકે સ્માર્તો કહે છે કે ઈશ્વર શુદ્ધ છે અને તેથી સ્વરૂપથી મુક્ત છે. ઉપરાંત, તેઓ માને છે કે ઈશ્વર કોઈ સમય, આકાર કે રંગ સુધી સીમિત નથી. વૈષ્ણવ પરંપરા એવા મતની છે કે વિષ્ણુ બંને, અમર્યાદિત અને છતા ચોક્કસ સ્વરૂપો લેવા સમર્થ છે, જે વિપરીત મત સાથે દલીલ માટે છે, જે અમર્યાદિત અને સર્વ-શક્તિમાન સમર્થને મર્યાદિત બનાવે છે. શ્રી વૈષ્ણવ પરંપરામાં, ભગવદ્ ગીતા અને વિષ્ણુ સહસ્રનામ અધ્યાત્મિક સાક્ષાત્કારની બે આંખો ગણાય છે. અન્ય વૈષ્ણવ પરંપરાઓમાં પણ વિષ્ણુ સહસ્રનામ એક મહત્વનો પાઠ છે. [[ગૌડીય વૈષ્ણવ સંપ્રદાય]], [[પુષ્ટિ માર્ગ]], નિમ્બાર્ક સંપ્રદાયમાં અને રામાનંદીઓમાં, [[કૃષ્ણ]] અને [[રામ]]નાં નામનું રટણ એ વિષ્ણુના નામ કરતા શ્રેષ્ઠ છે. પદ્મ પુરાણમાં, વિષ્ણુનાં હજાર નામોનુ રટણ કરવાના લાભને કૃષ્ણના એક નામના રટણથી પ્રાપ્ત થાય છે તેવુ કહેતા એક અન્ય શ્લોક, અને બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણમાં વિષ્ણુના હજાર નામોનુ રટણ કરવાના લાભને કૃષ્ણનાં એક નામ સાથે રામનાં ત્રણ નામના રટણથી પ્રાપ્ત થાય છે તેવુ કહેતા એક શ્લોક પર તે આધારિત છે. જો કે, તે સમજવુ અગત્યનુ છે કે તે પુરાણોમાંના તે શ્લોકો શાબ્દિક અર્થઘટન કરવા માટે નથી, જે રીતે ઘણા માને છે કે વિષ્ણુ અને કૃષ્ણ વચ્ચે કોઇ ભિન્નતા નથી. બ્રહ્મવિદ્યા સંબંધી ભિન્નતા આ રીતે વ્યક્ત કરી શકાય: ઘણા વૈષ્ણવ સમુદાયો [[કૃષ્ણ]]ને વિષ્ણુના અવતાર માને છે, જ્યારે અન્યો, તેના બદલે, તેમને સ્વયં ભગવાન અથવા ઈશ્વરનું મૂળ સ્વરૂપ માને છે, છતા આ શ્લોકોનું એવું અર્થઘટન કરી શકાય કે ઈશ્વરના ઘણા નામોનું લાગણી વગર ફક્ત પુનરાવર્તન કરવા કરતા વધુ અગત્યનું શુદ્ધ ભક્તિ કે નિષ્ઠા હોવી છે. ખરેખર શ્રી [[કૃષ્ણ]]એ સ્વયં કહ્યું, "અર્જુન, હજાર નામોના પાઠ દ્વારા સ્તુતિ ઇચ્છનીય છે. પણ, મારા માટે, હું એક શ્લોકથી પ્રસન્ન થાઉં છું. તેમાં કોઇ શંકા નથી.” <ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.srivaishnavan.com/tomcat/visnu.html |title=શ્રીવૈષ્ણવિઝમ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2008-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220070950/http://www.srivaishnavan.com/tomcat/visnu.html |url-status=dead }}</ref> વૈષ્ણવ ધર્મમાં, શ્રી સંપ્રદાયો જેવા, કેટલાક સમૂહો, ઋગ્વેદ:ને વફાદાર રહીને અનુસરે છે, જે કહે છે કે જેઓ પરમ સત્યનો સાક્ષાત્કાર ઇચ્છતા હોય તેઓએ ઓછામાં ઓછુ એક વાર એવી રીતે અડગ શ્રદ્ધાથી [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]નુ નામ ઉચ્ચારવુ જોઇએ કે તે તમને આવો સાક્ષાત્કાર કરાવે.<ref>પી. શંકર નારાયણનાં વિષ્ણુ સહસ્રનામના ભાષાંતરની પ્રસ્તાવના, ભવન્સ બૂક યુનિવર્સિટી</ref> ====ઇશ્વરની કર્મને નિયંત્રિત કરતી શક્તિનો નિર્દેશ કરતા અર્થઘટનો==== વિષ્ણુ સહસ્રનામના ઘણા નામોમાં, [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]ના હજારો નામોમાં કર્મને નિયંત્રિત કરવાની શક્તિનો ઉલ્લેખ છે. ઉદાહરણ તરીકે, વિષ્ણુનું ૧૩૫મું નામ, ધર્માધ્યક્ષ, શંકરના અર્થઘટનમાં તેનો અર્થ થાય છે, "જે પ્રાણીઓના ગુણ (ધર્મ) અને અવગુણ (અધર્મ)ને પ્રત્યક્ષ જોઇને, તેમની યોગ્યતા મુજબ બદલો આપે છે." <ref>તપસ્યાનંદ, સ્વામી. ''શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ, pg. '' ''62'' .</ref> ઈશ્વરીય પ્રકૃતિનો ઉલ્લેખ કરતા અન્ય વિષ્ણુના નામ ભવનઃ, ૩૨મું નામ, વિધાતા, ૪૪મુ નામ, અપ્રમત્તઃ, ૩૨૫મુ નામ, સ્થાનદઃ, ૩૮૭મુ નામ અને શ્રીવિભાવનઃ, ૬૦૯મુ નામ.<ref>તપસ્યાનંદ, સ્વામી. ''શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ, પૃષ્ઠો. 48, 49, 87, 96 અને 123. '' </ref> ભાવનઃ, શંકરના અર્થઘટન મુજબ, તેનો અર્થ "જે સર્વ જીવોને માણવા માટે કર્મોના ફળો આપે છે." <ref name="Tapasyananda, Swami pg. 48">તપસ્યાનંદ, સ્વામી. ''શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ, પૃ. '' ''48.'' </ref>બ્રહ્મ સૂત્ર (૩.૨.૨૮) "ફલમતઃ ઉપત્તેઃ" જીવોના બધા કર્મોના ફળ આપનારા ઇશ્વરના કાર્ય વિશે કહે છે.<ref name="Tapasyananda, Swami pg. 48"></ref> ===સામાન્ય વિચારો=== વિષ્ણુ સહસ્રનામના અંતિમ પર્વોના સ્વામી તપસ્યાનંદના અનુવાદના ખંડમાં આ મુજબ કહેલ છેઃ "અત્યારે કે ''પછી'' જે રોજ આ નામોનું શ્રવણ કે રટણ કરશે તે વ્યક્તિનું કશુ ''અહિત કે અશુભ'' નહીં થાય." આ ટિપ્પણી નોંધપાત્ર છે. રાજગોપાલાચારીના [[મહાભારત|મહાભારત]]ના અનુવાદના અવતરણ મુજબ, એક વાર યુધિષ્ઠિરનો પૂર્વજ, સદ્‍ગુણી રાજા [[નહુષ]] દેવોનો રાજા, ઇન્દ્ર બન્યો, પણ પછી તેને અંતે અભિમાન અને ઘમંડ થઇ ગયા હોવાને લીધે મહા મુનિ અગત્સ્યે આપેલ શ્રાપને લીધે સ્વર્ગ કે [[વૈકુંઠ]]માંથી નિષ્કાસિત થયો અને હજારો વર્ષો સુધી અજગર બની રહ્યો.<ref>[http://home.att.net/~gitaprasad/mahabharata.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041221103553/http://home.att.net/~gitaprasad/mahabharata.htm|date=2004-12-21}}, વાર્તા #53</ref>આમ, વિષ્ણુ સહસ્રનામનુ રટણ જીવન અને ત્યાર પછી સફળતા આપે છે. [[એ.સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ|એ.સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ]] [[ગીતા|ભગવદ્‍ ગીતા]]ના શ્લોક 7.24નું [[ગૌડીય વૈષ્ણવ સંપ્રદાય|ગૌડીય વૈષ્ણવ]] અર્થઘટન કરે છે, જ્યાં તેઓ કૃષ્ણ અવતારને અવતરિત કરતા કહે છે, "અબુધ માનવ જે મને સંપૂર્ણ રીતે જાણતો નથી, તે વિચારે છે કે મારુ પહેલા અસ્તિત્વ નહોતુ અને હવે જ મેં આ વ્યક્તિત્વ ધારણ કર્યુ છે." તેઓના ઓછા જ્ઞાનને લીધે, તેઓ મારી ઉચ્ચ પ્રકૃતિને જાણતા નથી, જે સર્વશ્રેષ્ઠ અને સર્વોચ્ચ છે."<ref>[http://bhagavadgitaasitis.com/7/24/en1 ભ-ગીતા 7.24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707232659/http://bhagavadgitaasitis.com/7/24/en1 |date=2011-07-07 }} પ્રકરણ 7: પૂર્ણનું જ્ઞાન</ref> પ્રભુપાદે એમ પણ કહ્યુ છે કે “હું એવુ દર્શાવવા માંગુ છું કે હિંદુ ધર્મ સંપૂર્ણપણે ઇશ્વર કે [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]ની વ્યક્તિગત કલ્પના પર આધારિત છે."<ref>[http://www.hansadutta.com/ART_WSP/mantra.html] પત્રનું પ્રથમ વાક્ય</ref> સ્વામી ચિદ્‍ભાવાનંદના ભગવદ્‍ ગીતાના અનુવાદમાં, તેઓ તે જ શ્લોકથી વિરુદ્ધ અર્થઘટન આપે છે,7:24, "હીન બુદ્ધિ ધરાવનાર માનવ મને અકલ્પ્યને, કલ્પ્ય તરીકે કલ્પે છે, મારા સર્વોપરિ સ્વરૂપને જાણતો નથી જે અવિકારી અને સર્વોચ્ચ છે. સ્વામી ચિદ્‍ભાવાનંદ અદ્વૈત વિચારો રજૂ કરતા, ઇશ્વરને સ્વરૂપ વગરના હોવાને વધુ મહત્વ આપે છે જ્યારે શ્રીલ પ્રભુપાદ, [[ચૈતન્ય મહાપ્રભુ|ચૈતન્ય મહાપ્રભુ]]ના વિચારોને અનુસરતા, ઇશ્વરના સ્વરૂપને વધુ મહત્તા આપે છે. [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ|રામકૃષ્ણ]] ઇશ્વરના સ્વરૂપ કે સ્વરૂપ ન હોવા અંગે બરફ અને પાણીનુ ઉદાહરણ આપે છે, જે બંને એક જ છે પરંતુ ભિન્ન સ્થિતિમાં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.vedantaberkeley.org/Master.htm |title=શ્રી રામકૃષ્ણનાં શબ્દો |access-date=2010-12-24 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722110504/http://www.vedantaberkeley.org/Master.htm |url-status=dead }}</ref> ==ઉચ્ચાર== સંકલિત પ્રાસ્તાવિક પ્રાર્થનામાં (પણ તેની પછી આવતા '''સહસ્રનામ''' માં નહિ) અનૌપચારિક ઉચ્ચારોનો ઉપયોગ થયો છે,કારણકે ઉચ્ચારોની સાચી પ્રસ્તુતિ માટે વિભેદક ચિહ્નોના અતિશય ઉપયોગની આવશ્યકતા હોય છે. એક ઉદાહરણઃ [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]/[[હિંદી ભાષા|હિંદી]]માં સ ને દર્શાવતા ત્રણ અક્ષરો છે, જે અહીં 'સ', 'શ' અને 'ષ' દ્વારા દર્શાવેલ છે, જે રીતે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] શબ્દ ''ષટકોણ'' (="હેક્ઝાગોન"), [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]], કૃષ્ણ અને અન્યમાં રેટ્રોફ્લેક્સ ઉચ્ચારણ છે અને તેના માટે [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]માં સમતુલ્ય નથી. જ્યારે જીભને થોડી પાછળ તરફ તાળવામાં વાળવામાં આવે તે સાથે ઉચ્ચાર કરવા મુક્ત કરવામાં ત્યારે તેને રેટ્રોફ્લેક્સ ઉચ્ચારણો કહે છે. તેમજ, ''વિષ્ણુ'' અને ''કૃષ્ણ'' માં 'ણ' રેટ્રોફ્લેક્સ છે. [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] મૂળાક્ષરોના [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]માં ઔપચારિક લિવ્યંતર માટે, 'ṣ' અક્ષર પર બિંદુને વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. સંસ્કૃત ભાષા#વ્યંજનો, પર વધુ માહિતી આઈએએસટી (IAST) પર ઉપલબ્ધ છે. કોઈ પણ પ્રાર્થનાકે મંત્રના પાઠ વખતે ભક્તિને સૌથી અગત્યની ગણી હોવા છતાં (જો તેનો ઉપયોગ તાંત્રિક ઉદ્દેશ્ય માટે ન કરવામાં આવ્યો હોય તો કે જેમાં ધ્વનિના સંવેદનો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે), કંઠય અને માનસિક જપ બંને કિસ્સામાં, યોગ્ય ઉચ્ચારોથી પાઠ દ્વારા મળતા સંતોષમાં વધારો થતો હોઅવાનું મનાય છે. ==પાઠના લાભો== '''સહસ્રનામ'''ના પાઠના શ્રદ્ધાળુઓ એવો દાવો કરે છે કે તે કાયમી માનસિક શાંતિ લાવે છે અને તનાવમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપે છે અને શાશ્વત જ્ઞાન આપે છે. વિષ્ણુ સહસ્રનામના અંતિમ શ્લોકોના (ફલશ્રુતિ) અનુવાદ આ મુજબ કહે છે: "અત્યારે કે પછી જે રોજ આ નામોનું શ્રવણ કે રટણ કરશે તે વ્યક્તિનું કશુ અહિત કે અશુભ નહીં થાય." જે કોઈ સમર્પિત માનવ, સવારે વહેલો ઊઠીને પોતાને શુદ્ધ કરે છે,આ મનમાં વાસુદેવના ધ્યાન સાથે તેમના સમર્પિત આ સ્તોત્રનું રટણ કરે છે, તે માનવ ખૂબ કિર્તી મેળવે છે, તેની સાથેના લોકોમાં નેતૃત્વ મેળવે છે, સર્વશ્રેષ્ઠ અને સર્વોચ્ચ સમૃદ્ધિ મેળવે છે. તે બધા ભયોથી મુક્ત બનશે અને ખૂબ હિંમત અને બળ પ્રાપ્ત કરશે અને તે બધા રોગોથી મુક્ત થશે. રૂપની સુંદરતા, દેહની શક્તિ, અને સદગુણી ચારિત્ર્ય તેની પ્રકૃતિ હશે. જે આ સ્તોત્રનો ભક્તિ અને ધ્યાનથી રોજ પાઠ કરે તેને માનસિક શાંતિ, ધૈર્ય, સમૃદ્ધિ માનસિક સ્થિરતા, સ્મૃતિ અને ખ્યાતિ મળશે ''જેઓ પણ લાભ અને સુખ ઈચ્છતા હોય તેમણે [[વ્યાસ|વ્યાસ]] દ્વારા રચિત આ ભક્તિમય સ્તોત્રનું રટણ કરવું જોઈએ.'' કમળ જેવા નયનવાળા (કમળ નયન), જે સર્વ લોકના સ્વામી છે, જે અજન્મ છે, અને જેમાંથી લોકો ઉત્પન્ન થયા છે અને જેમાં તે વિલીન થાય છે તેની આદરથી ભક્તિ કરનાર વ્યક્તિ ક્યારેય હારતો નથી. રૂઢિગત હિંદુ પરંપરામાં, ભક્તે રોજ [[ઉપનિષદ|ઉપનિષદો]], ગીતા, રુદ્રમ, પુરુષ સૂક્ત અને વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ કરવું જોઈએ. જો કોઈ દિવસે આ બધું ન થઇ શકે, તો એમ મનાય છે કે ફક્ત વિષ્ણુ સહસ્રનામ પર્યાપ્ત છે. વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ કોઈ પણ સમયે, જાતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના થઇ શકે છે. વારાહી તંત્ર કહે છે કે કલિયુગમાં અધિકાંશ સ્તોત્રો [[પરશુરામ]] દ્વારા શ્રાપિત થયેલ હોઈ પ્રભાવહીન છે. જે શ્રાપથી મુક્ત છે અને તેથી કલિયુગ માટે યોગ્ય છે તેની સૂચિમાં, કહેવાયું છે કે, "ભીષ્મ પર્વની ગીતા, મહાભારતનું વિષ્ણુ સહસ્રનામ અને ચંડિકા સપ્તશતિ'(દેવી મહાત્મ્યમ) [[કળિયુગ|કલિયુગ]]માં બધા દોષોથી મુક્ત છે અને તાત્કાલિક ફળ આપે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.kamakotimandali.com/srividya/saptashati.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2010-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818041053/http://www.kamakotimandali.com/srividya/saptashati.html |url-status=dead }}</ref> શાસ્ત્રીય ખગોળીય પાઠ, બૃહત પરાશર હોરાશાસ્ત્રમાં, મુનિ પરાશર વારંવાર વિષ્ણુ સહસ્રનામના રટણને ગ્રહો દ્વારા મળતા દુઃખોના ઉપચારના સ્રોતના શ્રેષ્ઠ માપદંડ તરીકે સૂચવે છે.<ref name="Brihat Parashara Hora Shastra pg. 740">બ્રીહત પરાશર હોરા શાસ્ત્ર અંક . 2, પૃ. 740, મહર્ષિ પરાશર, અનુવાદ સાથે, ભાષ્ય અને સંપાદન, રંજન પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, ભારત</ref> ઉદાહરણ તરીકે, આ શ્લોક જુઓ: "લાંબા આયુષ્ય અને અન્ય અશુભ પ્રભાવોમાંથી મુક્ત થવા માટે ,વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ સૌથી પ્રભાવશાળી અને લાભદાયક ઉપચારનો માપદંડ છે." પ્રકરણ 56 શ્લોક 30 <ref name="Brihat Parashara Hora Shastra pg. 740"></ref> ઋષિ [[પરાશર]] આ અભ્યાસને દસથી વધુ વાર કરવાનું તેમના ગ્રંથમાં સૂચવે છે. એક અન્ય શ્લોક છે: "ઉપરના અશુભ પ્રભાવોમાંથી મુક્ત થવા માટે, વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ સૌથી પ્રભાવશાળી અને લાભદાયક ઉપચારનો માપદંડ છે." પ્રકરણ 59 શ્લોક 77 <ref name="Brihat Parashara Hora Shastra pg. 740"></ref> વિષ્ણુની ભક્ર્તિમય પ્રાર્થના સાથે ''વિષ્ણુ સહસ્રનામ'' નો આરંભ કરવો પ્રચલિત છે. ==શ્લોકો== ===ઉચ્ચારણ અને સંખ્યા=== એક વૈકલ્પિક અભિગમ પ્રારંભિક પ્રાર્થના બોલી, અને બાદમાં પંક્તિઓમાં આવેલા નામો બોલવાનો છે (જે રીતે ભીષ્મે મૂલતઃ બોલ્યા હતા.) આવી પંક્તિઓને સંસ્કૃતમાં ''શ્લોકો'' કહે છે. સહસ્રનામ (શરૂઆત અને અંતની પ્રાર્થના સિવાય) 108 શ્લોકો ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રથમ શ્લોક છે: : ''ઓમ વિશ્વં વિષ્ણુવશાટ્કારો ભૂતભવ્યભાવત્પ્રભુઃ'' :: ''ભૂતક્રીડ ભૂતભ્રીદ્ભાવો ભૂતાત્મા ભૂતભવનઃ'' વિવિધ શબ્દોની સંખ્યા અને તેમની વચ્ચેની મધ્યવર્તી જગ્યાના લોપને નોંધો. ઉદાહરણ તરીકે, આ શ્લોકની પ્રથમ પંક્તિનો અંતિમ શબ્દ: : ''ભૂતભવ્યભાવત્પ્રભુઃ'' આની સાથે મળતુ આવે છે: : ''ઓમ ભૂત ભવ્ય ભાવત પ્રભાવે નમઃ'' વિસ્તૃત આવૃત્તિના. શબ્દોને સાથે જોડવા એ સંસ્કૃતનુ સામાન્ય લક્ષણ છે અને તેને સમાસ કહે છે. જે શ્લોકોને નાના અને યાદ રાખવા સરળ બનાવે છે, જે પ્રાચીન ભારતમાં જરૂરી હતુ કેમકે ગ્રંથો ભાગ્યે જ લખાતા અને બ્રાહ્મણો, અથવા પંડિત વર્ગ તેને કંઠસ્થ કરતા. યાદ રાખેલુ જ્ઞાન મૌખિક શબ્દો દ્વારા ગુરુ શિષ્યને આપતા [જેને હિંદીમા શૃતિ જ્ઞાન કહે છે]. <big><u>'''સહસ્ર નામો'''</u></big> '''<big>॥ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥અથ શ્રીવિષ્ણુસહસ્ત્રનામસ્તોત્રમ્॥</big>''' '''॥ ॐ श्री विष्णु वंदना॥''' ॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥ (દ્વાદશાક્ષર મંત્ર) ॥ ॐ नमो नारायणाय ॥ (અષ્ટાક્ષર મંત્ર) ॥ ॐ विष्णवे नमः ॥(ષડક્ષર મંત્ર) मेघश्यामं पीतकौशेयवासं श्रीवत्साङ्कं कौस्तुभोद्भासिताङ्गम् । पुण्योपेतं पुण्डरीकायताक्षं विष्णुं वन्दे सर्वलोकैकनाथम् ॥ મેઘસમાન શ્યામસુંદર, રેશમી પીતાંબર ધારણ કરનારા, શ્રી વત્સ ચિન્હ અંકિત, કૌસ્તુભમણિથી પ્રકાશિત અંગોવાળા, પુણ્યાત્મા, કમલનયન અને સર્વ લોકોના એકમાત્ર સ્વામી શ્રી વિષ્ણુ ભગવાનને હું પ્રણામ કરૂ છું. यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम्  ॥ જેમના સ્મરણથી અને નમોચ્ચારણમાત્રથી તપ, યજ્ઞ તેમજ કર્મકાંડ વગેરમાં રહી ગયેલી ત્રુટિ તત્કાલ પૂર્ણ થઈ જાય છે એવા ભગવાન વિષ્ણુની હું વંદના કરૂ છું. मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिं । यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्द माधवम् ॥ જે ભગવાનની કૃપા મૂંગાને બોલતો કરે છે, લૂલાને પર્વત ઓળંગાવે છે, તે પરમાનંદ માધવ પ્રભુને હું વંદન કરૂ છું. '''॥ પૂર્વ ભાગ ॥''' '''॥ ॐ श्री परमात्मन॓ नमः ॥''' ॐ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ॥ प्रसन्नवदनं ध्याय॓त् सर्वविघ्नोपशांतय॓ ॥ જેમણે સફેદ વસ્ત્રો ધારણ કરેલા છે, જે [[ચંદ્ર]]<nowiki/>નો વર્ણ ધરાવે છી, એવા ભગવાન વિષ્ણુનું હું બધાજ વિઘ્નોના નિવારણ માટે ધ્યાન ધરું છું. यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात् । विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे॥१॥ જેના કેવળ નામનાજ સ્મરણથી [[મનુષ્ય]], જન્મ અને મરણના બંધનમાંથી છૂટે છે, તે મહા સમર્થ વિષ્ણુને નમસ્કાર હો.॥१॥ समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे॥२॥ સમસ્ત પ્રાણીમાત્રના આદિભૂત ભૂમંડલને ધારણ કરનાર, અનેક રૂપોના એક રૂપ એવા મહા સમર્થ વિષ્ણુને નમસ્કાર હો.॥२॥ <big>'''॥॥ ध्यानम् ॥॥'''</big> शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्ण शुभाङ्गम् । लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम् वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥ शान्ताकारं  - શાંત આકારવાળા, भुजगशयनं – શેષ નાગ ઉપર શયન કરનારા,   पद्मनाभं – નાભીમાં જેને કમળ છે એવા, सुरेशं – દેવતાઓના ઇશ્વર, विश्वाधारं – વિશ્વના આધાર,   गगनसदृशं – આકાશની પેઠે નિરાકાર, मेघवर्ण – મેઘ જેવા શ્યામ રંગવાળા,   शुभाङ्गम् – કલ્યાણરૂપ શરીરવાળા, लक्ष्मीकान्तं – લક્ષ્મી ના પતિ, कमलनयनं – કમળ જેવા નેત્રવાળા, योगिभिर्ध्यानगम्यम् – યોગીઓએ ધ્યાન વડે જાણવા યોગ્ય, वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् – સંસારના ભય નો નાશ કરનારા, સર્વ લોકના અધિપતિ એવા શ્રી વિષ્ણુ ને વંદન કરૂ છું. सशङ्खचक्रं सकिरीटकुण्डलं सपीतवस्त्रं सरसीरुहेक्षणम् । सहारवक्षस्स्थलशोभिकौस्तुभं नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम् ॥ જેમના હાથમાં શંખ અને ચક્ર છે, જે મુકુટ અને કુંડલથી શોભે છે, જેમણે પીતાંબર ધારણ કર્યુ છે, જેમના નેત્રો કમળ સમાન છે અને જેમની છાતી કૌસ્તુભ ચિહ્ન તથા ઘણી માળાઓથી શોભી રહી છે તેવા ચાર બાહુવાળા ભગવાન વિષ્ણુ ને નતમસ્તકે પ્રણામ કરુ છુ. यस्य हस्ते गदाचक्रं गरुडो यस्य वाहनं ॥ शङ्ख करतले यस्य स मे विष्णु: प्रसीदतु ॥ જેમના હાથમાં ગદા અને ચક્ર છે, જેનું વાહન ગરૂડ છે, જેની હથેળીમાં શંખ છે, તે વિષ્ણુ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. {| class="wikitable" |No |Sanskrit Name |Name Mantra |Gujarati Name |- |1.       |विश्वम् |ॐ विश्वस्मै नमः। |ચૌદ લોક રૂપ,    |- |2.       |विष्णुः |ॐ विष्णवे नमः। |સર્વેમાં વ્યાપક, |- |3.       |वषट्कारः |ॐ वषट्काराय नमः। |યજ્ઞ માં હવન વખતે બોલાતા વષટ્કારરૂપ, |- |4.       |भूतभव्यभवत्प्रभुः |ॐ भूतभव्यभवत्प्रभवे नमः। |ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનકાળના સ્વામી |- |5.       |भूतकृत् |ॐ भूतकृते नमः। |બ્રહ્મરૂપે પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનારા, |- |6.       |भूतभृत् |ॐ भूतभृते नमः। |વિષ્ણુરૂપે પ્રાણીઓનું પોષણ કરનારા, |- |7.       |भावः |ॐ भावाय नमः। |જગતરૂપે ઉત્પન્ન થનારા, |- |8.       |भूतात्मा |ॐ भूतात्मने नमः। |પ્રાણીઓના અંતરાત્મા, |- |9.       |भूतभावनः |ॐ भूतभावनाय नमः। |પ્રાણીઓએ ચિંતન કરવા યોગ્ય, |- |10.   |पूतात्मा |ॐ पूतात्मने नमः। |પવિત્ર આત્માવાળા,   |- |11.   |परमात्मा |ॐ परमात्मने नमः। |કારણ તથા કાર્ય રહિત, નિત્ય શુધ્ધ અને મુક્ત સ્વભાવવાળા, |- |12.   |मुक्तानां परमा गतिः |ॐ मुक्तानां परमगतये नमः। |મુક્ત જનોના પરમ આશ્રયરૂપ, |- |13.   |अव्ययः |ॐ अव्ययाय नमः। |નાશ રહિત, |- |14.   |पुरुषः |ॐ पुरुषाय नमः। |નવ દ્વારવાળા દેહનગરમાં શયન કરનારા અથવા પ્રલય વેળાએ સર્વ ભુવનનો સંહાર કરનારા, |- |15.   |साक्षी |ॐ साक्षिणे नमः। |અડચણ વિના સર્વ વસ્તુને જાણનારા,   |- |16.   |क्षेत्रज्ञः |ॐ क्षेत्रज्ञाय नमः। |સર્વનાં શરીરોને જાણનારા,  |- |17.   |अक्षरः |ॐ अक्षराय नमः। |મૂળ કારણ |- |18.   |योगः |ॐ योगाय नमः। |જીવ અને ઇશ્વરની ઐક્યભાવના કરાવનાર યોગ મૂર્તિ, |- |19.   |योगविदां नेता |ॐ योगविदां नेत्रे नमः। |યોગને જાણનારાઓના સ્વામી, |- |20.   |प्रधानपुरुषेश्वरः |ॐ प्रधानपुरुषेश्वराय नमः। |માયા તથા જીવના ઇશ્વર, |- |21.   |नारसिंहवपुः |ॐ नारसिंहवपुषे नमः। |નરસિંહનું સ્વરૂપ ધારણ કરનારા, |- |22.   |श्रीमान् |ॐ श्रीमते नमः। |વક્ષઃસ્થલમાં લક્ષ્મીને ધારણ કરનારા, |- |23.   |केशवः |ॐ केशवाय नमः। |સુંદર કેશવાળા અથવા કેશી દૈત્યનો નાશ કરનારા અથવા ક બ્રહ્મા અ અચ્યુત અને ઇશ મહાદેવ એ ત્રણ મૂર્તિરૂપ, |- |24.   |पुरुषोत्तमः |ॐ पुरुषोत्तमाय नमः। |પુરુષોમાં ઉત્તમ, |- |25.   |सर्वः |ॐ सर्वस्मै नमः। |સत् અથવા અસत् વસ્તુના નાશને અને ઉત્પત્તિને જાણનારા,    |- |26.   |शर्वः |ॐ शर्वाय नमः। |પ્રલય વેળા સવની પ્રજ્ઞાનો નાશ કરનારા,   |- |27.   |शिवः |ॐ शिवाय नमः। |ગુણાદિક્થી રહિત અથવા કલ્યાણકર્તા, |- |28.   |स्थाणुः |ॐ स्थाणवे नमः। |સ્થિર રહેનારા, |- |29.   |भूतादिः |ॐ भूतादये नमः। |પ્રાણીઓના આદિકારણ, |- |30.   |निधि |ॐ निधये नमः। |પ્રલય વખતે સર્વ જગતનો પોતાને વિષે લય કરનારા, |- |31.   |अव्ययः |ॐ अव्ययाय नमः। |કોઇ વખત પણ ઓછા અધિક નહિ થતા,   |- |32.   |सम्भवः |ॐ सम्भवाय नमः। |દુષ્ટોને દંડ દેવા માટે અને સાધુની રક્ષા કરવા માટે યુગે યુગે અવતાર ધારણ કરનાર, |- |33.   |भावनः |ॐ भावनाय नमः। |સર્વ ભોક્તાઓને ફળ આપનારા,   |- |34.   |भर्ता |ॐ भर्त्रे नमः। |પોષણ કરનારા, |- |35.   |प्रभवः |ॐ प्रभवाय नमः। |પંચ મહાભૂતોને ઉત્પન્ન કરનારા અથવા ઉત્તમ જન્મધારી,   |- |36.   |प्रभुः |ॐ प्रभवे नमः। |સર્વ સામર્થ્ય વાળા, |- |37.   |ईश्वरः |ॐ ईश्वराय नमः। |ઉપાધિ રહિત ઐશ્વર્યવાળા, |- |38.   |स्वयम्भूः |ॐ स्वयम्भुवे नमः। |પોતાની મેળે ઉત્પન્ન થનારા, |- |39.   |शम्भुः |ॐ शम्भवे नमः। |ભક્તજનોનું કલ્યાણ કરનારા, |- |40.   |आदित्यः |ॐ आदित्याय नमः। |સૂર્યમંડળમાં રહેનારા હિરણ્યમય પુરુષ, |- |41.   |पुष्कराक्षः |ॐ पुष्कराक्षाय नमः। |કમળ જેવા નેત્રવાળા,   |- |42.   |महास्वनः |ॐ महास्वनाय नमः। |ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના ગાન રૂપી મોટા શબદવાળા, |- |43.   |अनादि-निधनः |ॐ अनादिनिधनाय नमः। |આદિ તથા અંત વિનાના, |- |44.   |धाता |ॐ धात्रे नमः। |શેષાદિકરૂપે જગતને ધારણ કરનારા અથવા કર્મ અને તેના ફળની યોજના કરનારા, |- |45.   |विधाता |ॐ विधात्रे नमः। |વિશેષે કરીને શેષાદિકને પણ ધરણ કરનારા,   |- |46.   |धातुरुत्तमः |ॐ धातुरुत्तमाय नमः। |બ્રહ્માથી પણ ઉત્તમ અથવા પૃથ્વિ આદિકથી પણ ઉત્તમ, |- |47.   |अप्रमेयः |ॐ अप्रमेयाय नमः। |પ્રમાણ ન કરી શકાય એવા, |- |48.   |हृषीकेशः |ॐ हृषीकेशाय नमः। |ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, |- |49.   |पद्मनाभः |ॐ पद्मनाभाय नमः। |નાભિમાં કમળને ધારણ કરનારા, |- |50.   |अमरप्रभुः |ॐ अमरप्रभवे नमः। |દેવતાઓના સ્વામી, |- |51.   |विश्वकर्मा |ॐ विश्वकर्मणे नमः। |વિશ્વાદિકની રચના કરનારા,   |- |52.   |मनुः |ॐ मनवे नमः। |મનન કરનારા, |- |53.   |त्वष्टा |ॐ त्वष्ट्रे नमः। |સંહાર વેળાએ સર્વ પ્રાણીઓને સૂક્ષ્મ કરનારા,   |- |54.   |स्थविष्ठः |ॐ स्थविष्ठाय नमः। |અત્યંત સ્થૂળ મૂર્તિ, |- |55.   |स्थविरो |ॐ स्थविराय  नमः। |જુના અથવા વૃધ્ધ, |- |56.   |ध्रुवः |ॐ ध्रुवाय नमः। |અચળ, |- |57.   |अग्राह्यः |ॐ अग्रह्याय नमः। |મન તથા વાણી વડે ગ્રહણ કરી શકાય નહિ તેવા, |- |58.   |शाश्वतः |ॐ शाश्वताय नमः। |હંમેશ રહેનારા,   |- |59.   |कृष्णः |ॐ कृष्णाय नमः। |સચ્ચિદાનંદ મૂર્તિ અથવા ઘનશ્યામ મૂર્તિ, |- |60.   |लोहिताक्षः |ॐ लोहिताक्षाय नमः। |રાતા નેત્રવાળા,   |- |61.   |प्रतर्दनः |ॐ प्रतर्दनाय नमः। |પ્રલય વેળા પ્રાણીઓનો સંહાર કરનારા, |- |62.   |प्रभूतस् |ॐ प्रभूताय नमः। |જ્ઞાન ઐશ્વર્ય આદિક ગુણસંપન્ન, |- |63.   |त्रिकाकुब्धाम |ॐ त्रिककुब्धाम्ने नमः। |ઉપર, નીચે અને મધ્ય ભાગ એમ ત્રણે દિશામાં વાસ કરનારા, |- |64.   |पवित्रम् |ॐ पवित्राय नमः। |પવિત્ર, |- |65.   |मंगलं-परम् |ॐ मङ्गलाय परस्मै नमः। |પરમ મંગલકારક, |- |66.   |ईशानः |ॐ ईशानाय नमः। |સર્વ પ્રાણીઓના નિયંતા, |- |67.   |प्राणदः |ॐ प्राणदाय नमः। |પ્રાણ આપનારા અથવા કાળરૂપે પ્રાણનો નાશ કરનારા,   |- |68.   |प्राणः |ॐ प्राणाय नमः। |મુખ્ય પ્રાણરૂપ અથવા સર્વને જીવાડનારા, |- |69.   |ज्येष्ठः |ॐ ज्येष्ठाय नमः। |સર્વ કરતા મોટા, |- |70.   |श्रेष्ठः |ॐ श्रेष्ठाय नमः। |સર્વ કરતા ઉત્તમ, |- |71.   |प्रजापतिः |ॐ प्रजापतये नमः। |પ્રજાના સ્વામી, |- |72.   |हिरण्यगर्भः |ॐ हिरण्यगर्भाय नमः। |સુવર્ણના ઇંડામાં રહેનારા, |- |73.   |भूगर्भः |ॐ भूगर्भाय नमः। |પૃથ્વિની અંદર વસનારા અથવા ઉદરમા છે પૃથ્વિ જેને એવા, |- |74.   |माधवः |ॐ माधवाय नमः। |લક્ષ્મીના પતિ, |- |75.   |मधुसूदनः |ॐ मधुसूदनाय नमः। |મધુ દૈત્ય ને મારનારા, |- |76.   |ईश्वरः |ॐ ईश्वराय नमः। |સર્વ શક્તિમાન, |- |77.   |विक्रमः |ॐ विक्रमिणे नमः। |પરાક્રમવાળા, |- |78.   |धन्वी |ॐ धन्विने नमः। |ધનુષને ધારણ કરનારા, |- |79.   |मेधावी |ॐ मेधाविने नमः। |બુધ્ધિશાળી, |- |80.   |विक्रमः |ॐ विक्रमाय नमः। |સર્વ ઠેકાણે એકજ ક્ષણમાં ગમન કરનારા, |- |81.   |क्रमः |ॐ क्रमाय नमः। |જગતમાં ફરનારા, |- |82.   |अनुत्तमः |ॐ अनुत्तमाय नमः। |સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ, |- |83.   |दुराधर्षः |ॐ दुराधर्षाय नमः। |દૈત્યાદિકથી સહન કરી શકાય નહીં તેવા, |- |84.   |कृतज्ञः |ॐ कृतज्ञाय नमः। |મનુષ્યે કરેલા પાપ – પુણ્યને જાણનારા,   |- |85.   |कृतिः |ॐ कृतये नमः। |ક્રિયારૂપ અથવા પુરુષના પ્રયત્નરૂપ, |- |86.   |आत्मवान् |ॐ आत्मवते नमः। |આત્મસ્વરૂપ, |- |87.   |सुरेशः |ॐ सुरेशाय नमः। |દેવતાઓના સ્વામી, |- |88.   |शरणम् |ॐ शरणाय नमः। |ભક્તજનોના આશ્રય, |- |89.   |शर्म |ॐ शर्मणे नमः। |પરમાનંદમૂર્તિ, કલ્યાણમૂર્તિ, |- |90.   |विश्वरेताः |ॐ विश्वरेतसे नमः। |વિશ્વના કારણભૂત, |- |91.   |प्रजाभवः |ॐ प्रजाभवाय नमः। |પ્રજાને ઉત્પન્ન કરનારા,   |- |92.   |अहः |ॐ अन्हे नमः। |દિવસમૂર્તિ, |- |93.   |संवत्सरः |ॐ संवत्सराय नमः। |વર્ષરૂપ, |- |94.   |व्यालः |ॐ व्यालाय नमः। |સર્પની પેઠે કોઇથી ગ્રહણ થઈ શકે નહીં તેવા, |- |95.   |प्रत्ययः |ॐ प्रत्ययाय नमः। |ઉત્તમ બુદ્ધિથી જણાય તેવા,   |- |96.   |सर्वदर्शनः |ॐ सर्वदर्शनाय नमः। |સર્વ વસ્તુને જોનારા, અથવા સર્વોએ જોવા યોગ્ય, |- |97.   |अजः |ॐ अजाय नमः। |અજન્મા,   |- |98.   |सर्वेश्वरः |ॐ सर्वेश्वराय नमः। |સર્વના સ્વામી, |- |99.   |सिद्धः |ॐ सिद्धाय नमः। |સંપૂર્ણ સ્વરૂપ હોવાથી સિદ્ધ, |- |100.           |सिद्धिः |ॐ सिद्धये नमः। |જ્ઞાનની અથવા ફળની મૂર્તિ, |- |101.           |सर्वादिः |ॐ सर्वादये नमः। |સર્વ પ્રાણીઓના આદિકારણ, |- |102.           |अच्युतः |ॐ अच्युताय नमः। |સ્વસ્વરૂપના સામર્થ્ય વડે સ્વસ્વરૂપમાંથી ભ્રષ્ટ ન થનારા, |- |103.           |वृषाकपिः |ॐ वृषाकपये नमः। |ધર્મનું રક્ષણ કરનારા, |- |104.           |अमेयात्मा |ॐ अमेयात्मने नमः। |અમાપ સ્વરૂપવાળા, |- |105.           |सर्वयोगविनिसृतः |ॐ सर्वयोगविनिःसृताय नमः। |સર્વ પ્રકારના કર્મ બંધનમાંથી મુક્ત, |- |106.           |वसुः |ॐ वसवे नमः। |સર્વ પ્રાણીઓમાં વાસ કરતા, |- |107.           |वसुमनाः |ॐ वसुमनसे नमः। |ઉદાર મનવાળા, |- |108.           |सत्यः |ॐ सत्याय नमः। |સત્યમૂર્તિ, |- |109.           |समात्मा |ॐ समात्मने नमः। |રાગ દ્વેષ રહિત, શુદ્ધ આત્માવાળા, અથવા સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાંરૂપે વસતા, |- |110.           |सम्मितः |ॐ सम्मिताय नमः। |સર્વ પદાર્થો વડે મપાય નહિ તેવા, |- |111.           |समः |ॐ समाय नमः। |સર્વ કાળમાં સર્વ પ્રકારના વિકાર રહિત, અથવા લક્ષ્મી સાથે રહેનારા |- |112.           |अमोघः |ॐ अमोघाय नमः। |ભક્તજનોને ફળ આપનારા, |- |113.           |पुण्डरीकाक्षः |ॐ पुण्डरीकाक्षाय नमः। |કમળ જેવા નેત્રવાળા,   |- |114.           |वृषकर्मा |ॐ वृषकर्मणे नमः। |ધર્મ કર્મનું આચરણ કરનારા, |- |115.           |वृषाकृतिः |ॐ वृषाकृतये नमः। |ધર્મ સ્થાપન કરવા માટે શરીર ધારણ કરનારા, |- |116.           |रुद्रः |ॐ रुद्राय नमः। |સંહાર વેળા પ્રાણીઓને રોવરાવનારા,   |- |117.           |बहुशिरः |ॐ बहुशिरसे नमः। |ઘણા મસ્તકવાળા, |- |118.           |बभ्रुः |ॐ बभ्रवे नमः। |લોકોનું પોષણ કરનારા, |- |119.           |विश्वयोनिः |ॐ विश्वयोनये नमः। |જગતના ઉત્પત્તિ સ્થાન, |- |120.           |शुचिश्रवाः |ॐ शुचिश्रवसे नमः। |પવિત્ર કિર્તિવાળા,   |- |121.           |अमृतः |ॐ अमृताय नमः। |અમર, |- |122.           |शाश्वतः-स्थाणुः |ॐ शाश्वतस्थाणवे नमः। |સનાતન કાળથી અચળ રહેનારા, |- |123.           |वरारोहः |ॐ वरारोहाय नमः। |સુંદર અંગવાળા,   |- |124.           |महातपः |ॐ महातपसे नमः। |મહા તપસ્વી, |- |125.           |सर्वगः |ॐ सर्वगाय नमः। |સર્વ ઠેકાણે ગતિ કરનારા, |- |126.           |सर्वविद्भानुः |ॐ सर्वविद्भानवे नमः। |સર્વ વેત્તા અને સર્વત્ર પ્રકાશ કરનારા, |- |127.           |विष्वक्सेनः |ॐ विश्वक्सेनाय नमः। |દૈત્યોની સેનાને ચારે દિશામાં નસાડનારા, |- |128.           |जनार्दनः |ॐ जनार्दनाय नमः। |પાપી મનુષ્યોને નરકની પીડા આપનારા, |- |129.           |वेदः |ॐ वेदाय नमः। |સર્વ વસ્તુનું જ્ઞાન ધરાવનારા વેદરૂપ, |- |130.           |वेदविद् |ॐ वेदविदे नमः। |ચારે વેદોને જાણનારા, |- |131.           |अव्यंगः |ॐ अव्यङ्गाय नमः। |સર્વ પ્રકારના જ્ઞાન થી સંપૂર્ણ, |- |132.           |वेदांगः |ॐ वेदाङ्गाय नमः। |વેદાદિક જેઓના અંગો છે એવા,   |- |133.           |वेदविद् |ॐ वेदविदे नमः। |વેદોનો વિચાર કરનારા,   |- |134.           |कविः |ॐ कवये नमः। |સર્વ વસ્તુને હસ્તકમલવત જોનારા, અથવા વેદના રચનારા આદિ કવિ, |- |135.           |लोकाध्यक्षः |ॐ लोकाध्यक्षाय नमः। |સર્વ લોકોના સ્વામી, |- |136.           |सुराध्यक्षः |ॐ सुराध्यक्षाय नमः। |દેવતાઓમાં પ્રમુખ, |- |137.           |धर्माध्यक्षः |ॐ धर्माध्यक्षाय नमः। |ધર્મોના પતિ, |- |138.           |कृताकृतः |ॐ कृताकृताय नमः। |કાર્યરૂપ તથા કારણરૂપ, |- |139.           |चतुरात्मा |ॐ चतुरात्मने नमः। |ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ કરતી વેળાએ બ્રહ્મા, દક્ષાદિક, કાળ તથા સર્વ પ્રાણીઓ, એ ચાર વિભૂતિવાળા,   |- |140.           |चतुर्व्यूहः |ॐ चतुर्व्यूहाय नमः। |વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરૂદ્ધ એ ચાર વિભૂતિવાળા, |- |141.           |चतुर्दंष्ट्रः |ॐ चतुर्द्रंष्त्राय नमः। |નામ, આખ્યાન, ઉપસર્ગ, અને નિપાત એ ચાર દાઢવાળા,  |- |142.           |चतुर्भुजः |ॐ चतुर्भुजाय नमः। |ચાર ભુજાવાળા, |- |143.           |भ्राजिष्णुः |ॐ भ्राजिष्णवे नमः। |પ્રકાશમાન, |- |144.           |भोजनम् |ॐ भोजनाय नमः। |માયારૂપ અથવા વૈભવરૂપ, |- |145.           |भोक्ता |ॐ भोक्त्रे नमः। |સુખદુઃખ ભોગવનાર જીવરૂપ, |- |146.           |सहिष्णुः |ॐ सहिष्णवे नमः। |હિરણ્યકશિપુ વગેરે દાનવોની સામે ટક્કર લેનારા અથવા, ક્ષમાવંત |- |147.           |जगदादिजः |ॐ जगदादिजाय नमः। |જગતથી આદિ જન્મેલા બ્રહ્મારૂપ અથવા તેને ઉત્પન્ન કરનારા,   |- |148.           |अनघः |ॐ अनघाय नमः। |દોષ રહિત,   |- |149.           |विजयः |ॐ विजयाय नमः। |જ્ઞાન વૈરાગ્ય આદિથી જગતના વિજયરૂપ, |- |150.           |जेता |ॐ जेत्रे नमः। |વિજય કરનારા, |- |151.           |विश्वयोनिः |ॐ विश्वयोनये नमः। |વિશ્વના કરણભૂત, |- |152.           |पुनर्वसुः |ॐ पुनर्वसवे नमः। |શરીરમાં વરંવાર આત્મારૂપે નિવાસ કરનારા |- |153.           |उपेन्द्रः |ॐ उपेन्द्राय नमः। |બારે મહિનાઓના બાર સૂર્ય અને બાર ઇંદ્રોની સાથે રહેનારા ઉપેન્દ્રરૂપ, |- |154.           |वामनः |ॐ वामनाय नमः। |વામન અવતાર, |- |155.           |प्रांशुः |ॐ प्रांशवे नमः। |ત્રણ પગલા પૃથ્વિ ભરતી વેળા ઉંચા થયેલા, |- |156.           |अमोघः |ॐ अमोघाय नमः। |સર્વને કર્મ અનુસાર ફળ આપનારા,   |- |157.           |शुचिः |ॐ शुचये नमः। |સ્તુતિ કરનારા મનુષ્યોને પવિત્ર કરનારા, |- |158.           |ऊर्जितः |ॐ उर्जिताय नमः। |મહાબળશાળી, |- |159.           |अतीन्द्रः |ॐ अतीन्द्राय नमः। |સ્વાભાવિક એવા જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય આદિ ગુણો વડે ,ઇન્દ્ર નો પરાજય કરનારા, |- |160.           |संग्रहः |ॐ सङ्ग्रहाय नमः। |સંહાર કાળે સર્વનો સંગ્રહ કરનારા,   |- |161.           |सर्गः |ॐ सर्गाय नमः। |ઉત્પત્તિ સમયે સર્વને ઉત્પન્ન કરનારા,   |- |162.           |धृतात्मा |ॐ धृतात्मने नमः। |સ્વરૂપને ધારણ કરનારા,   |- |163.           |नियमः |ॐ नियमाय नमः। |પ્રજાને તેઓના અધિકાર ઉપર નિમનારા, |- |164.           |यमः |ॐ यमाय नमः। |સર્વ પ્રાણીઓને પોતાને વિષે લય કરનારા, અથવા સર્વને નિયમમાં રાખનારા યમરૂપ |- |165.           |वेद्यः |ॐ वेद्याय नमः। |મુમુક્ષુઓએ જાણવા યોગ્ય,   |- |166.           |वैद्यः |ॐ वैद्याय नमः। |સર્વ વિદ્યા જાણનારા, |- |167.           |सदायोगी |ॐ सदायोगिने नमः। |નિત્ય સ્વરૂપ્ના પ્રકાશથી યોગી |- |168.           |वीरहा |ॐ वीरघ्ने नमः। |ધર્મની રક્ષા કરવા માટે અસુર યોદ્ધાઓનો સંહાર કરનારા |- |169.           |माधवः |ॐ माधवाय नमः। |માયાના સ્વામી   |- |170.           |मधुः |ॐ मधवे नमः। |ભક્ત જનને મધની પેરે મીઠાશ ઉપજાવનારા   |- |171.           |अतीन्द्रियः |ॐ अतीन्द्रियाय नमः। |ઇન્દ્રિયોથી અળગા |- |172.           |महामायः |ॐ महामायाय नमः। |મહા માયાવી અર્થાત મોટા માયાવીઓને પણ માયાની જાળમાં ફસાવનારા |- |173.           |महोत्साहः |ॐ महोत्साहाय नमः। |જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય કરવામાં મોટા ઉત્સાહી |- |174.           |महाबलः |ॐ महाबलाय नमः। |બળવાનોના પણ બળરૂપ હોવાથી મહાબળશાળી |- |175.           |महाबुद्धिः |ॐ महाबुधाय नमः। |મોટા બુદ્ધિશાળી |- |176.           |महावीर्यः |ॐ महावीराय नमः। |મોટા પરાક્રમી |- |177.           |महाशक्तिः |ॐ महाशक्तये नमः। |મોટી શક્તિવાળા |- |178.           |महाद्युतिः |ॐ महाद्युतये नमः। |મોટી કાંતિવાળા   |- |179.           |अनिर्देश्यवपुः |ॐ अनिर्देश्यवपुषे नमः। |જેનું શરીર કોઇથી પણ કળ્યું જાય નહીં તેવા |- |180.           |श्रीमान् |ॐ श्रीमते नमः। |લક્ષ્મી ના નિવાસસ્થાન |- |181.           |अमेयात्मा |ॐ अमेयत्मने नमः। |કોઇથી પણ જેનું શરીર માપવામાં આવી શકે નહીં તેવા   |- |182.           |महाद्रिधृक् |ॐ महाद्रिधृशे नमः। |ગોવર્ધન વગેરે મોટા મોટા પર્વતોને ધારણ કરનારા |- |183.           |महेष्वासः |ॐ महेश्वासाय नमः। |મોટા ધનુર્ધારી   |- |184.           |महीभर्ता |ॐ महीभर्त्रे नमः। |પૃથ્વિને ધારણ કરનારા |- |185.           |श्रीनिवासः |ॐ श्रीनिवासाय नमः। |જેના વક્ષઃસ્થલ્માં લક્ષ્મી નિત્ય રહે છે એવા |- |186.           |सतां गतिः |ॐ सतांगतये नमः। |સત્પુરૂષોના આશ્રયરૂપ |- |187.           |अनिरुद्धः |ॐ अनिरुद्धाय नमः। |અનિરૂદ્ધરૂપ |- |188.           |सुरानन्दः |ॐ सुरानन्दाय नमः। |દેવતાઓને આનંદ આપનારા   |- |189.           |गोविन्दः |ॐ गोविन्दाय नमः। |વરાહ આદિ રૂપ લઇ પૃથ્વિનું વારંવાર રક્ષણ કરી દેવતાઓને આનંદ દેનારા |- |190.           |गोविदां-पतिः |ॐ गोविदांपतये नमः। |વેદાદિક શાસ્ત્રને જાણનારાઓના સ્વામી |- |191.           |मरीचिः |ॐ मरीचये नमः। |તેજસ્વીઓના તેજરૂપ |- |192.           |दमनः |ॐ दमनाय नमः। |વૈવસ્ત આદિક મનુરૂપે પ્રજાને પ્રસન્ન કરીને નિયમમાં રાખનારા    |- |193.           |हंसः |ॐ हंसाय नमः। |સંસારનો ભય નાશ કરનારા   |- |194.           |सुपर्णः |ॐ सुपर्णाय नमः। |ગરુડરૂપ |- |195.           |भुजगोत्तमः |ॐ भुजगोत्तमाय नमः। |સર્પોમાં શેષનાગરૂપ   |- |196.           |हिरण्यनाभः |ॐ हिरण्यनाभाय नमः। |સુવર્ણ જેવી શોભાયમાન નાભિવાળા |- |197.           |सुतपाः |ॐ सुतपसे नमः। |ઉત્તમ તપશ્ચર્યા કરનારા |- |198.           |पद्मनाभः |ॐ पद्मनाभाय नमः। |કમળ જેવી ગોળાકાર નાભિવાળા |- |199.           |प्रजापतिः |ॐ प्रजापतये नमः। |પ્રજાનું પાલન કરનારા પિતારૂપ |- |200.           |अमृत्युः |ॐ अमृत्यवे नमः। |મૃત્યુ રહિત |- |201.           |सर्वदृक् |ॐ सर्वदृशे नमः। |પ્રાણીઓના સર્વે કાર્યોને સર્વ ઠેકાણે જોનારા   |- |202.           |सिंहः |ॐ सिंहाय नमः। |દુષ્ટોનો નાશ કરનારા |- |203.           |सन्धाता |ॐ सन्धाद्ते नमः। |સંધિ કરાવનારા |- |204.           |सन्धिमान् |ॐ सन्धिमते नमः। |ભક્તજન ઉપર પ્રેમ રાખનારા |- |205.           |स्थिरः |ॐ स्थिराय नमः। |નિરંતર સ્વસ્વરૂપમાં અચળ રહેનારા |- |206.           |अजः |ॐ अजाय नमः। |જન્મરહિત |- |207.           |दुर्मषणः |ॐ दुर्मर्षणाय नमः। |દાનવાદિક થી સહન થઇ શકે નહીં તેવા |- |208.           |शास्ता |ॐ शास्त्रे नमः। |સર્વને શિક્ષા કરનારા |- |209.           |विश्रुतात्मा |ॐ विश्रुतात्मने नमः। |જેનો આત્મા સત્ય, જ્ઞાનરૂપ વિશેષ કરીને સાંભળવામાં આવ્યો છે એવો   |- |210.           |सुरारिहा |ॐ सुरारिघ्ने नमः। |દેવતાઓના શત્રુ દૈત્યોનો સંહાર કરનારા |- |211.           |गुरुः |ॐ गुरुवे नमः। |વેદાદિકનો ઉપદેશ કરવાથી અથવા ઉત્પન્ન કરવાથી ગુરુ |- |212.           |गुरुतमः |ॐ गुरुतमाय नमः। |બ્રહ્માદિક દેવતાઓના પણ ગુરુ |- |213.           |धाम |ॐ धाम्ने नमः। |સર્વ કામનાઓના આશ્રય અથવા તેજોમૂર્તિ |- |214.           |सत्यः |ॐ सत्याय नमः। |સત્યમૂર્તિ |- |215.           |सत्यपराक्रमः |ॐ सत्यपराक्रमाय नमः। |સત્ય પરાક્રમવાળા |- |216.           |निमिषः |ॐ निमिषाय नमः। |યોગ નિદ્રા કરતી વેળા નેત્રનું પાંપણ ઢાળનારા |- |217.           |अनिमिषः |ॐ अनिमिषाय नमः। |નિત્ય પ્રબુદ્ધ સ્વરૂપ હોવાથી પાંપણ ન ઢાળનારા |- |218.           |स्रग्वी |ॐ स्रग्वीणे नमः। |વૈજયંતી અને વનમાળા આદિ પુષ્પની માળાને ધારણ કરનારા |- |219.           |वाचस्पतिः-उदारधीः |ॐ वाचस्पतयेउदारधिये नमः। |વાણીના પતિ બૃહસ્પતિ જેવી ઉદાર બુદ્ધિવાળા |- |220.           |अग्रणीः |ॐ अग्रण्ये नमः। |સર્વે પ્રાણીઓના નેતા અથવા મુમુક્ષુઓને મોક્ષપદ આપનારા |- |221.           |ग्रामणीः |ॐ ग्रामण्ये नमः। |સર્વ પ્રાણીઓના નાયક   |- |222.           |श्रीमान् |ॐ श्रीमते नमः। |લક્ષ્મીવાળા |- |223.           |न्यायः |ॐ न्यायाय नमः। |ન્યાયરૂપ |- |224.           |नेता |ॐ नेत्रे नमः। |જગતના વ્યવહારનો નિર્વાહ કરનારા |- |225.           |समीरणः |ॐ समीरणाय नमः। |શ્વાસરૂપે સર્વ પ્રાણીઓને ચેષ્ટા કરાવનારા |- |226.           |सहस्रमूर्धा |ॐ सहस्रमूर्ध्ने नमः। |હજાર મસ્તક્વાળા   |- |227.           |विश्वात्मा |ॐ विश्वात्मने नमः। |વિરાટરૂપ |- |228.           |सहस्राक्षः |ॐ सहस्राक्षाय नमः। |હજાર નેત્રવાળા |- |229.           |सहस्रपात् |ॐ सहस्रपदे नमः। |હજાર ચરણવાળા |- |230.           |आवर्तनः |ॐ आवर्तनाय नमः। |ધર્મ સ્થાપન કરવા માટે અવતાર લેનારા |- |231.           |निवृत्तात्मा |ॐ निवृत्तात्मने नमः। |સંસારના બંધનમાંથી જેમનું સ્વરૂપ મુક્ત છે એવા   |- |232.           |संवृतः |ॐ संवृत्ताय नमः। |માયા વડે વિંટાયેલા |- |233.           |संप्रमर्दनः |ॐ संप्रमर्दनाय नमः। |રુદ્ર, કાળ આદિ વિભૂતિઓ વડે જગતનો સંહાર કરનારા   |- |234.           |अहः संवर्तकः |ॐ अहःसंवर्तकाय नमः। |દિવસને સારી રીતે ચલાવનારા |- |235.           |वह्निः |ॐ वन्हये नमः। |હવિષ્યને ગ્રહણ કરનારા અગ્નિરૂપ |- |236.           |अनिलः |ॐ अनिलाय नमः। |પવન મૂર્તિ |- |237.           |धरणीधरः |ॐ धरणीधराय नमः। |શેષ અને દિશાના હાથીઓ વગેરે રૂપોથી પૃથ્વિ ને ધારણ કરનારા |- |238.           |सुप्रसादः |ॐ सुप्रसादाय नमः। |શિશુપાલ આદિ અપરાધીઓ ઉપર પણ કૃપા કરનારા |- |239.           |प्रसन्नात्मा |ॐ प्रसन्नात्मने नमः। |રજ અને તમ આદિક થી જેનું અંતઃકરણ મલિન નથી એવા અર્થાત પ્રસન્ન છે આત્મા જેનો એવા   |- |240.           |विश्वधृक् |ॐ विश्वधृषे नमः। |જગતને ધારણ કરનારા |- |241.           |विश्वभुक् |ॐ विश्वभुजे नमः। |જગતને ભોગવનાર |- |242.           |विभुः |ॐ विभवे नमः। |વિવિધરૂપધારી |- |243.           |सत्कर्ता |ॐ सत्कर्त्रे नमः। |ભક્તજનોનો સત્કાર કરનારા   |- |244.           |सत्कृतः |ॐ सत्कृताय नमः। |ભક્તોથી માન આપાયેલા |- |245.           |साधुः |ॐ साधवे नमः। |ભક્તોના કાર્ય સાધનારા |- |246.           |जह्नुः |ॐ जान्हवे नमः। |સંહાર કાળે મનુષ્યોનો પોતાને વિષે લય કરનારા |- |247.           |नारायणः |ॐ नारायणाय नमः। |જળમાં શયન કરનારા |- |248.           |नरः |ॐ नराय नमः। |મનુષ્યને મોક્ષ આપનારા, સનાતન પરમાત્મા |- |249.           |असंख्येयः |ॐ असंख्येयाय नमः। |ગણત્રી વિનાના અપાર મૂર્તિવાળા |- |250.           |अप्रमेयात्मा |ॐ अप्रमेयात्मने नमः। |કોઇપણ રીતે જાણવામાં આવે નહીં તેવુ રૂપ ધારણ કરનારા |- |251.           |विशिष्टः |ॐ विशिष्टाय नमः। |સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ   |- |252.           |शिष्टकृत् |ॐ शिष्टकृते नमः। |દુષ્ટોને શિક્ષા કરનારા |- |253.           |शुचिः |ॐ शुचये नमः। |કામ, ક્રોધ આદિક મળથી રહિત |- |254.           |सिद्धार्थः |ॐ सिद्धार्थाय नमः। |નિવૃત્તિરૂપી અર્થને સિદ્ધ કરનારા |- |255.           |सिद्धसंकल्पः |ॐ सिद्धसंकल्पाय नमः। |પોતાના સંકલ્પમાં સિદ્ધ થયેલા |- |256.           |सिद्धिदः |ॐ सिद्धिदाय नमः। |સિદ્ધિને આપનારા |- |257.           |सिद्धिसाधनः |ॐ सिद्धिसाधाय नमः। |સિદ્ધીના સાધનરૂપ |- |258.           |वृषाही |ॐ वृषाहिणे नमः। |દ્વાદશાહ આદિક ધર્મમૂર્તિ |- |259.           |वृषभः |ॐ वृषभाय नमः। |ભક્તોની કામના પૂરનારા |- |260.           |विष्णुः |ॐ विष्णवे नमः। |સર્વત્ર વ્યાપક |- |261.           |वृषपर्वा |ॐ वृषपर्वणे नमः। |પરલોકમાં જવાની ઇચ્છાવાળા ભક્તજનોને ધર્મરૂપી પગથિયારૂપ |- |262.           |वृषोदरः |ॐ वृषोदराय नमः। |ઉદરમાં ધર્મને ધારણ કરનારા |- |263.           |वर्धनः |ॐ वर्धनाय नमः। |ભક્તજનની વૃદ્ધિ કરનારા |- |264.           |वर्धमानः |ॐ वर्धमानाय नमः। |સંસારરૂપે વૃદ્ધિ પામનારા |- |265.           |विविक्तः |ॐ विविक्ताय नमः। |સંસારથી વિરક્ત રહેનારા |- |266.           |श्रुतिसागरः |ॐ श्रुतिसागराय नमः। |ચારે વેદના સાગરરૂપ |- |267.           |सुभुजः |ॐ सुभुजाय नमः। |સુંદર હાથવાળા |- |268.           |दुर्धरः |ॐ दुर्धराय नमः। |ધ્યાનવેળાએ મહા કષ્ટથી અંતઃકરણમાં ધારણ કરાય તેવા   |- |269.           |वाग्मी |ॐ वाग्मिने नमः। |વાચાળ |- |270.           |महेन्द्रः |ॐ महेन्द्राय नमः। |મોટા ઇંદ્ર |- |271.           |वसुदः |ॐ वसुदाय नमः। |ધન આપનારા |- |272.           |वसुः |ॐ वसवे नमः। |ધનમૂર્તિ અથવા આકાશમાં વસનારા વાયુરૂપ |- |273.           |नैकरूपः |ॐ नैकरूपाय नमः। |અનેક રૂપ વાળા   |- |274.           |बृहद्रूपः |ॐ बृहद्रूपाय नमः। |મોટા વિશ્વરૂપધારી |- |275.           |शिपिविष्टः |ॐ शिपिविष्टाय नमः। |યજ્ઞરૂપે પશુઓમાં નિવાસ કરનારા અથવા કિરણમાં રહેનારા |- |276.           |प्रकाशनः |ॐ प्रकाशाय नमः। |પ્રકાશ કરનારા |- |277.           |ओजस्तेजोद्युतिधरः |ॐ ओजस्तेजोद्युतिधराय नमः। |પ્રાણબળ, ઐશ્વર્ય અને કાંતિને ધારણ કરનારા |- |278.           |प्रकाशात्मा |ॐ प्रकाशात्मने नमः। |પ્રકાશ કરનાર છે જેનું સ્વરૂપ એવા |- |279.           |प्रतापनः |ॐ प्रतापनाय नमः। |વિશ્વને તપાવનારા |- |280.           |ऋद्धः |ॐ ऋद्धाय नमः। |ધર્મ જ્ઞાન તથા વૈરાગ્યથી સંપન્ન |- |281.           |स्पष्टाक्षरः |ॐ स्पष्टाक्षराय नमः। |\કાર વડે સ્પષ્ટ જણાતા   |- |282.           |मन्त्रः |ॐ मंत्राय नमः। |ઋગ, યજુ અને સામ વેદના મંત્રરૂપ |- |283.           |चन्द्रांशुः |ॐ चन्द्रांशवे नमः। |ચંદ્રના કિરણોની પેઠે ત્રણ તાપથી પીડાયેલાઓને આનંદ આપનારા |- |284.           |भास्करद्युतिः |ॐ भास्करद्युतये नमः। |સૂર્ય જેવી કાંતિવાળા |- |285.           |अमृतांशोद्भवः |ॐ अमृतांशूद्भवाय नमः। |સમુદ્રના મંથન વેળાએ ચંદ્રમાને ઉત્પન્ન કરનાર સાગરરૂપ |- |286.           |भानुः |ॐ भानवे नमः। |પ્રકાશ કરનારા સૂર્ય |- |287.           |शशबिन्दुः |ॐ शशबिन्दवे नमः। |ચંદ્રમા |- |288.           |सुरेश्वरः |ॐ सुरेश्वराय नमः। |ઇન્દ્ર |- |289.           |औषधम् |ॐ औधधाय नमः। |સંસારરૂપી વ્યાધીને દૂર કરવામાં ઔષધરૂપ |- |290.           |जगतः सेतुः |ॐ जगतहेतवे नमः। |જગતનું રક્ષણ કરવા માટે સેતુરૂપ |- |291.           |सत्यधर्मपराक्रमः |ॐ सत्यधर्मपराक्रमाय नमः। |સત્ય ધર્મ અને જ્ઞાન આદિ ગુણો છે પરાક્રમ જેનું એવા |- |292.           |भूतभव्यभवन्नाथः |ॐ भूतभव्यभवन्नाथाय नमः। |ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન કાળના સ્વામી |- |293.           |पवनः |ॐ पवनाय नमः। |પવનરૂપ   |- |294.           |पावनः |ॐ पावनाय नमः। |જગતને પવિત્ર કરનારા |- |295.           |अनलः |ॐ अनलाय नमः। |અગ્નિમૂર્તિ અથવા જીવમૂર્તિ |- |296.           |कामहा |ॐ कामघ्ने नमः। |ભક્તોની તૃષ્ણાનો નાશ કરનારા    |- |297.           |कामकृत् |ॐ कामकृते नमः। |ભક્તોની કામના પૂરનારા અથવા કામના પિતા |- |298.           |कान्तः |ॐ कान्ताय नमः। |સુંદર |- |299.           |कामः |ॐ कामाय नमः। |ધર્માદિક પુરુષાર્થની કામનાવાળાઓએ ઇચ્છતા |- |300.           |कामप्रदः |ॐ कामप्रदाय नमः। |કામનાવાળાઓની સંપૂર્ણ કામનાઓને પૂરનારા |- |301.           |प्रभुः |ॐ प्रभवे नमः। |મહા સમર્થ |- |302.           |युगादिकृत् |ॐ युगादिकृते नमः। |સત્યાદિક યુગનો આરંભ કરનારા |- |303.           |युगावर्तः |ॐ युगावर्ताय नमः। |યુગોમાં ફેરફાર કરનારા |- |304.           |नैकमायः |ॐ नैकमायाय नमः। |અનેક પ્રકારની માયાવાળા |- |305.           |महाशनः |ॐ महाशनाय नमः। |મોટુ ભોજન કરનારા |- |306.           |अदृश्यः |ॐ अदृश्याय नमः। |સર્વની બુદ્ધિ તથા ઇન્દ્રિયોથી જોઇ શકાય નહીં તેવા |- |307.           |अव्यक्तरूपः |ॐ अव्यक्तरूपाय नमः। |સૂક્ષ્મરૂપધારી   |- |308.           |सहस्रजित् |ॐ सहस्रजिते नमः। |હજારો દૈત્યોને હરાવનારા |- |309.           |अनन्तजित् |ॐ अनन्तजिते नमः। |લીલા વડે સર્વનો વિજય કરનારા |- |310.           |इष्टः |ॐ इष्टाय नमः। |યજ્ઞ વડે પૂજાતા |- |311.           |विशिष्टः |ॐ विशिष्टाय नमः। |સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ |- |312.           |शिष्टेष्टः |ॐ शिष्टेष्टाय नमः। |મોટા મોટા વિદ્વાનોને પ્રિય |- |313.           |शिखण्डी |ॐ शिखंडिने नमः। |મયૂર પિચ્છ વડે ગોવાળીયાનો વેશ ધારણ કરનારા |- |314.           |नहुषः |ॐ नहुषाय नमः। |માયા વડે પ્રાણીઓને બંધનમાં નાખનારા   |- |315.           |वृषः |ॐ वृषाय नमः। |કામના પૂરનારા ધર્મરૂપ |- |316.           |क्रोधहा |ॐ क्रोधाग्ने नमः। |ક્રોધનો નાશ કરનારા |- |317.           |क्रोधकृत्कर्ता |ॐ क्रोधकृत्कर्त्रे नमः। |ક્રોધ કરનારા દૈત્યાદિક્ને પણ ઉત્પન્ન કરનારા અથવા અસાધુ ઉપર ક્રોધ કરનારા અને જગત રચનારા |- |318.           |विश्वबाहुः |ॐ विश्वबाहवे नमः। |ચારે દિશામાં ફેલાયેલી ભુજાઓવાળા |- |319.           |महीधरः |ॐ महीधराय नमः। |પૃથ્વિને ધારણ કરનારા |- |320.           |अच्युतः |ॐ अच्युताय नमः। |જન્માદિક છ વિકાર રહિત |- |321.           |प्रथितः |ॐ प्रथिताय नमः। |જગતની ઉત્પત્તિ વગેરે કર્મોથી પ્રખ્યાત   |- |322.           |प्राणः |ॐ प्राणाय नमः। |સૂત્રાત્મારૂપે જગતને જીવાડનારા |- |323.           |प्राणदः |ॐ प्राणदाय नमः। |પ્રાણને આપનારા |- |324.           |वासवानुजः |ॐ वासवानुजाय नमः। |ઇન્દ્રના નાનાભાઇ |- |325.           |अपां-निधिः |ॐ अपां निधये नमः। |સાગરરૂપ |- |326.           |अधिष्ठानम् |ॐ अधिष्ठानाय नमः। |પ્રાણીઓના ઉપાદન કારણ |- |327.           |अप्रमत्तः |ॐ अप्रमत्ताय नमः। |અધિકારીઓને તેમના કર્માનુસાર ફળ આપનારા |- |328.           |प्रतिष्ठितः |ॐ प्रतिष्ठिताय नमः। |પોતાના મહિમામાં રહેલા |- |329.           |स्कन्दः |ॐ स्कन्दाय नमः। |અમૃતરૂપે ગગન કરનારા તથા વાયુરૂપે સર્વનું શોષણ કરનારા અથવા કાર્તિક સ્વામીરૂપ |- |330.           |स्कन्दधरः |ॐ स्कन्दधराय नमः। |ધર્મ માર્ગનું રક્ષણ કરનારા |- |331.           |धूर्यः |ॐ धुर्याय नमः। |મનુષ્ય માત્રની જન્મ મરણ આદિકની ધૂસરી ધરનારા   |- |332.           |वरदः |ॐ वरदाय नमः। |વરદાન આપનારા |- |333.           |वायुवाहनः |ॐ वायुवाहनाय नमः। |વાયુ જેવા વેગવંત ‘ગરુડ’ વાહન વાળા |- |334.           |वासुदेवः |ॐ वासुदेवाय नमः। |વસુદેવના પુત્ર |- |335.           |बृहद्भानुः |ॐ बृहद्भानवे नमः। |મોટા કિરણો વડે જગતને પ્રકાશ કરનારા |- |336.           |आदिदेवः |ॐ आदिदेवाय नमः। |મુખ્ય દેવ |- |337.           |पुरन्दरः |ॐ पुरन्दराय नमः। |શત્રુઓના નગરોનો નાશ કરનારા |- |338.           |अशोकः |ॐ अशोकाय नमः। |શોકાદિ છ ઉર્મિઓથી રહિત |- |339.           |तारणः |ॐ तारणाय नमः। |સંસાર સાગર માંથી ભક્તોને તારનારા |- |340.           |तारः |ॐ ताराय नमः। |\કાર મૂર્તિ |- |341.           |शूरः |ॐ शूराय नमः। |શૂરવીર |- |342.           |शौरिः |ॐ शौरये नमः। |શૂરસેનના વંશમાં જન્મેલા |- |343.           |जनेश्वरः |ॐ जनेश्वराय नमः। |મનુષ્યોના સ્વામી   |- |344.           |अनुकूलः |ॐ अनुकूलाय नमः। |સર્વને આત્મારૂપ અનુકૂલ રહેલા   |- |345.           |शतावर्तः |ॐ शतावर्ताय नमः। |ધર્મની રક્ષા કરવા માટે સેંકડો વાર જન્મ લેનારા   |- |346.           |पद्मी |ॐ पद्मिने नमः। |કમળને ધારણ કરનારા |- |347.           |पद्मनिभेक्षणः |ॐ पद्मनिभेक्षणाय नमः। |કમળ જેવા નેત્રવાળા |- |348.           |पद्मनाभः |ॐ पद्मनाभाय नमः। |નાભીમાં કમળ ધારણ કરનારા |- |349.           |अरविन्दाक्षः |ॐ अरविन्दाय नमः। |કમળ જેવા નેત્રવાળા |- |350.           |पद्मगर्भः |ॐ पद्मगर्भाय नमः। |કમળ છે ગર્ભમાં જેને એવા |- |351.           |शरीरभृत् |ॐ शरीरभृते नमः। |શરીરોનું પોષણ કરનારા |- |352.           |महर्द्धिः |ॐ महर्धये नमः। |મોટી સમૃદ્ધિવાળા |- |353.           |ऋद्धः |ॐ ऋद्धाय नमः। |સંસારમાં સ્વેચ્છાથી સંધાયેલા |- |354.           |वृद्धात्मा |ॐ वृद्धात्मने नमः। |પુરાતન આત્માવાળા |- |355.           |महाक्षः |ॐ महाक्षाय नमः। |વિશાળ નેત્રવાળા |- |356.           |गरुडध्वजः |ॐ गरुडध्वजाय नमः। |ગરુડના ચિત્રવાળી ધ્વજાથી અલંકૃત |- |357.           |अतुलः |ॐ अतुलाय नमः। |તુલના વિનાના |- |358.           |शरभः |ॐ शरभाय नमः। |પ્રત્યેક શરીરમા પ્રકાશ કરનારા |- |359.           |भीमः |ॐ भीमाय नमः। |ભયંકર |- |360.           |समयज्ञः |ॐ समयज्ञाय नमः। |સમયને જાણનારા |- |361.           |हविर्हरिः |ॐ हविर्हरये नमः। |યજ્ઞમાં હોમેલા બળેદાનને હરનારા અથવા બળિરૂપ તથા પાપને હરનારા |- |362.           |सर्वलक्षणलक्षण्यः |ॐ सर्वलक्षणलक्षणाय नमः। |સર્વ પ્રકારના લક્ષણોથી જાણવા યોગ્ય   |- |363.           |लक्ष्मीवान् |ॐ लक्ष्मीवते नमः। |લક્ષ્મીવાન |- |364.           |समितिञ्जयः |ॐ समितिंजयाय नमः। |રણ સંગ્રામના વિજય કરનારા |- |365.           |विक्षरः |ॐ विक्षराय नमः। |અવિનાશી |- |366.           |रोहितः |ॐ रोहिताय नमः। |મત્સ્યાવતાર લેનારા |- |367.           |मार्गः |ॐ मार्गाय नमः। |ધર્મ માર્ગના ચલાવનારા |- |368.           |हेतुः |ॐ हेतवे नमः। |વિશ્વના હેતુ રૂપ |- |369.           |दामोदरः |ॐ दामोदराय नमः। |દામડુ છે ઉદરમાં જેમને એવા   |- |370.           |सहः |ॐ सहाय नमः। |દૈત્યાદિકની સામે ટક્કર લેનારા |- |371.           |महीधरः |ॐ महीधराय नमः। |પૃથ્વિને ધારણ કરનારા |- |372.           |महाभागः |ॐ महाभागाय नमः। |મોટા ભાગ્યવાળા   |- |373.           |वेगवान् |ॐ वेगवते नमः। |વેગવાળા |- |374.           |अमिताशनः |ॐ अमिताशनाय नमः। |સંહાર વેળા અપ્રમાણ ભક્ષણ કરનારા |- |375.           |उद्भवः |ॐ उद्भवाय नमः। |જગતના ઉપાદાન કારણ |- |376.           |क्षोभणः |ॐ क्षोभनाय नमः। |સૃષ્ટિવેળાએ પ્રકૃતિ અને પુરુષને ક્ષોભ કરનારા   |- |377.           |देवः |ॐ देवाय नमः। |અનંત પ્રકારની ક્રીડાઓ કરનારા |- |378.           |श्रीगर्भः |ॐ श्रीगर्भाय नमः। |ઉદરમાં વિભૂતિને ધારણ કરનારા |- |379.           |परमेश्वरः |ॐ परमेश्वराय नमः। |મોટા ઇશ્વર |- |380.           |करणम् |ॐ करणाय नमः। |ઉત્તમ સાધનરૂપ   |- |381.           |कारणम् |ॐ कारणाय नमः। |પૃથ્વિની ઉત્પત્તિના ઉપાદાન કારણભૂત |- |382.           |कर्ता |ॐ कर्त्रे नमः। |સર્વ રીતે સ્વતંત્ર |- |383.           |विकर्ता |ॐ विकर्त्रे नमः। |વિચિત્ર પ્રકારની સૃષ્ટિ રચનારા |- |384.           |गहनः |ॐ गहनाय नमः। |જાણી શકાય નહી તેવા |- |385.           |गुहः |ॐ गुहाय नमः। |માયા વડે સ્વરૂપને ઢાંકનારા |- |386.           |व्यवसायः |ॐ व्यवसायाय नमः। |જ્ઞાનમાત્ર સ્વરૂપ હોવાથી વ્યવસાય રૂપ |- |387.           |व्यवस्थानः |ॐ व्यवस्थानाय नमः। |વર્ણ અને આશ્રમના વિભાગ પાડનારા |- |388.           |संस्थानः |ॐ संस्थानाय नमः। |પ્રલય વેળાએ પ્રાણીઓને લય થવાના સ્થાનરૂપ |- |389.           |स्थानदः |ॐ स्थानदाय नमः। |ભક્તોને સ્થાનક આપનારા |- |390.           |ध्रुवः |ॐ ध्रुवाय नमः। |અચળ રહેલા |- |391.           |परर्धिः |ॐ परार्धये नमः। |મોટી સમૃદ્ધિવાળા |- |392.           |परम |ॐ परम नमः। |સર્વ કરતા ઉત્તમ |- |393.           |स्पष्टः |ॐ स्पष्टाय नमः। |સ્પષ્ટ છે સ્વરૂપ જેનું એવા |- |394.           |तुष्टः |ॐ तुष्टाय नमः। |પ્રસન્ન રહેનારા |- |395.           |पुष्टः |ॐ पुष्टाय नमः। |સર્વરૂપે સંપૂર્ણ |- |396.           |शुभेक्षणः |ॐ शुभेक्षणाय नमः। |સુંદર નેત્રવાળા |- |397.           |रामः |ॐ रामाय नमः। |યોગીઓને રમવાના સ્થાનરૂપ |- |398.           |विरामः |ॐ विरामाय नमः। |પ્રાણીઓને આરામ મળવાનું સ્થાન   |- |399.           |विरजः |ॐ विरजाय नमः। |રજોગુણ રહિત   |- |400.           |मार्गः |ॐ मार्गाय नमः। |મુમુક્ષુજનોને મોક્ષે જવાના માર્ગરૂપ |- |401.           |नेयः |ॐ नेयाय नमः। |ઉત્તમ જ્ઞાન વડે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય |- |402.           |नयः |ॐ नयाय नमः। |સર્વને નિયમમાં રાખનારા |- |403.           |अनयः |ॐ अनयाय नमः। |સર્વતંત્ર અથવા સ્વતંત્ર |- |404.           |वीरः |ॐ वीरायै नमः। |શૂરવીર |- |405.           |शक्तिमतां श्रेष्ठः |ॐ शक्तिमतां श्रेष्ठायै नमः। |શક્તિવાળાઓમાં ઉત્તમ |- |406.           |धर्मः |ॐ धर्मायै नमः। |ધર્મ રૂપ |- |407.           |धर्मविदुत्तमः |ॐ धर्मविदुत्तमायै नमः। |ધર્મવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ |- |408.           |वैकुण्ठः |ॐ वैकुण्ठायै नमः। |જગતના આરંભમાં પંચમહાભૂતો એકઠા કરી તેઓની સ્થિતિ બાંધનારા |- |409.           |पुरुषः |ॐ पुरुषायै नमः। |નવ દ્વારવાળી દેહપુરીમાં વસનારા |- |410.           |प्राणः |ॐ प्राणायै नमः। |સર્વ પ્રાણીઓમાં પ્રાણરૂપે ચેષ્ટા કરનારા   |- |411.           |प्राणदः |ॐ प्राणदायै नमः। |પ્રાણ આપનારા |- |412.           |प्रणवः |ॐ प्रणवायै नमः। |\કાર મૂર્તિ |- |413.           |पृथुः |ॐ पृथवे नमः। |જગતરૂપે વિસ્તારવાળા |- |414.           |हिरण्यगर्भः |ॐ हिरण्यगर्भायै नमः। |સુવર્ણના ઇંડામાંથી જન્મેલા |- |415.           |शत्रुघ्नः |ॐ शत्रुघ्नायै नमः। |શત્રુઓનો નાશ કરનારા |- |416.           |व्याप्तः |ॐ व्याप्तायै नमः। |કારણરૂપે સર્વ કાર્યમાં વ્યાપેલા |- |417.           |वायुः |ॐ वायवे नमः। |વાયુરૂપ |- |418.           |अधोक्षजः |ॐ अधोक्षजायै नमः। |જેને જ્ઞાનેન્દ્રિયોથી થયેલુ જ્ઞાન પણ પહોંચી શકતુ નથી એવા |- |419.           |ऋतुः |ॐ ऋतवे नमः। |વસંતાદિક ઋતુમૂર્તિ |- |420.           |सुदर्शनः |ॐ सुदर्शनायै नमः। |સુંદર દર્શનવાળા |- |421.           |कालः |ॐ कालायै नमः। |સર્વનો સંહાર કરનારા |- |422.           |परमेष्ठी |ॐ परमेष्ठिने नमः। |પોતાના ઉત્તમ મહિમામાં નિવાસ કરનારા |- |423.           |परिग्रहः |ॐ परिग्रहाय नमः। |ભક્તોએ અર્પણ કરેલા પત્ર, પુષ્પ આદિ ગ્રહણ કરનારા |- |424.           |उग्रः |ॐ उग्राय नमः। |સૂર્ય વગેરે તેજસ્વી પદાર્થોને પણ ભય આપનારા |- |425.           |संवत्सरः |ॐ संवत्सराय नमः। |જેમાં પ્રાણીઓ એક સાથે નિવાસ કરે છે એવા |- |426.           |दक्षः |ॐ दक्षाय नमः। |કાર્ય કરવામાં કુશળ   |- |427.           |विश्रामः |ॐ विश्रामाय नमः। |સંસારથી ખિન્ન થયેલા લોકોને મુક્તિરૂપ વિશ્રાંતિ આપનારા |- |428.           |विश्वदक्षिणः |ॐ विश्वदक्षिणाय नमः। |આખા જગત કરતા વિશેષ કુશળ અથવા વિશ્વ સંબંધી સર્વ કર્મ કરવામાં કુશળ |- |429.           |विस्तारः |ॐ विस्ताराय नमः। |સર્વ જગતના વિસ્તારનું સ્થાનક |- |430.           |स्थावरस्स्थाणुः |ॐ स्थावरस्थाणवे नमः। |સ્થિર રહેનારા તથા સ્થિતિવાળા પૃથ્વિ આદિકને રહેવાના સ્થાનભૂત |- |431.           |प्रमाणम् |ॐ प्रमाणाय नमः। |પ્રત્યક્ષ આદિ પ્રમાણરૂપ |- |432.           |बीजमव्ययम् |ॐ बीजमव्ययाय नमः। |કારણરૂપ તથા અવિનાશી |- |433.           |अर्थः |ॐ अर्थाय नमः। |સુખ રૂપ હોવાથી સર્વ કોઇથી પ્રાર્થના કરાતા |- |434.           |अनर्थः |ॐ अनर्थाय नमः। |સર્વ કામનાથી પરિપૂર્ણ હોવાને લીધે બીજાની પ્ર્રર્થના ન કરનારા |- |435.           |महाकोशः |ॐ महाकोशाय नमः। |અન્નમય, પ્રાણમય, મનોમય, વિજ્ઞાનમય અને આનંદમય એ પાંચ કોશોથી આચ્છાદિત થયેલા |- |436.           |महाभोगः |ॐ महाभोगाय नमः। |સુખરૂપ મહાભોગ ભોગવનારા |- |437.           |महाधनः |ॐ महाधनाय नमः। |પુષ્કળ ધનવાળા |- |438.           |अनिर्विण्णः |ॐ अनिर्विण्णाय नमः। |શોક રહિત |- |439.           |स्थविष्ठः |ॐ स्थविष्ठाय नमः। |વિરાટરૂપે મહાસ્થૂળ |- |440.           |अभूः |ॐ अभुवे नमः। |જન્મ રહિત |- |441.           |धर्मयूपः |ॐ धर्मयूपाय नमः। |ધર્મના સ્તંભરૂપ |- |442.           |महामखः |ॐ महामखाय नमः। |મોટા યજ્ઞમૂર્તિ |- |443.           |नक्षत्रनेमिः |ॐ नक्षत्रनेमये नमः। |ગ્રહમાત્રના નેમિરૂપ અર્થાત ધ્રુવ નામના નક્ષત્રરૂપ |- |444.           |नक्षत्री |ॐ नक्षित्रिणे नमः। |ચંદ્રમારૂપ |- |445.           |क्षमः |ॐ क्षमाय नमः। |સર્વ કાર્ય કરવામાં શક્તિમાન   |- |446.           |क्षामः |ॐ क्षामाय नमः। |સર્વ મનુષ્ય સ્વરૂપે વસનારા |- |447.           |समीहनः |ॐ समीहनाय नमः। |સારી પેઠે ચેષ્ટા કરનારા |- |448.           |यज्ञः |ॐ यज्ञाय नमः। |યજ્ઞ મૂર્તિ |- |449.           |इज्यः |ॐ ईज्याय नमः। |પૂજવા યોગ્ય |- |450.           |महेज्यः |ॐ महेज्याय नमः। |પૂજન કરવા યોગ્ય સર્વ દેવતાઓમાં મોટા પૂજ્ય |- |451.           |क्रतुः |ॐ क्रतवे नमः। |યજ્ઞ મૂર્તિ |- |452.           |सत्रम् |ॐ सत्राय नमः। |સત્પુરુષોની રક્ષા કરનારા |- |453.           |सतां-गतिः |ॐ सतांगतये नमः। |સત્પુરુષોની ગતિ અથવા તેમના આશ્રયરૂપ |- |454.           |सर्वदर्शी |ॐ सर्वदर्शिने नमः। |સઘળુ દર્શાવનારા |- |455.           |विमुक्तात्मा |ॐ विमुक्तात्मने नमः। |સ્વભાવથી મુક્ત શરીરવાળા |- |456.           |सर्वज्ञः |ॐ सर्वज्ञाय नमः। |સર્વ વસ્તુને જાણનારા |- |457.           |ज्ञानमुत्तमम् |ॐ ज्ञानमुत्तमाय नमः। |ઉત્તમ જ્ઞાનની મૂર્તિ |- |458.           |सुव्रतः |ॐ सुव्रताय नमः। |સદાચારવાળા અથવા ખરુ વ્રત ધારણ કરનારા |- |459.           |सुमुखः |ॐ सुमुखाय नमः। |સર્વ વિદ્યાનો ઉપદેશ દેનારા હોવાથી સુંદર મુખવાળા |- |460.           |सूक्ष्मः |ॐ सूक्ष्माय नमः। |શબ્દાદિક સ્થૂલ, કારણ રહિત હોવાથી સૂક્ષ્મ |- |461.           |सुघोषः |ॐ सुघोषाय नमः। |વેદાદિકનું ગાયન કરતી વેળાએ સુંદર શબ્દવાળા   |- |462.           |सुखदः |ॐ सुखदाय नमः। |સુખ આપનારા |- |463.           |सुहृत् |ॐ सुहृदे नमः। |સર્વના મિત્ર રૂપ |- |464.           |मनोहरः |ॐ मनोहराय नमः। |મનને હરણ કરનારા |- |465.           |जितक्रोधः |ॐ जितक्रोधाय नमः। |ક્રોધને જીતનારા |- |466.           |वीरबाहुः |ॐ वीरबाहवे नमः। |પરાક્રમવાળી ભુજાઓવાળા |- |467.           |विदारणः |ॐ विदारणाय नमः। |અધર્મીઓનો નાશ કરનારા |- |468.           |स्वापनः |ॐ स्वापनाय नमः। |માયા વડે સર્વ પ્રાણીઓને નિદ્રાધીન કરનારા |- |469.           |स्ववशः |ॐ स्ववशाय नमः। |પોતાને આધીન |- |470.           |व्यापी |ॐ व्यापिने नमः। |સર્વત્ર વ્યાપક |- |471.           |नैकात्मा |ॐ नैकात्मान नमः। |અનેક રૂપ ધારણ કરનારા |- |472.           |नैककर्मकृत् |ॐ नैककर्मकृते नमः। |અનેક કર્મ કરનારા |- |473.           |वत्सरः |ॐ वत्सराय नमः। |સર્વનો નિવાસ છે જેને વિષે એવા |- |474.           |वत्सलः |ॐ वत्सलाय नमः। |ભક્તો ઉપર પ્રેમ કરનારા |- |475.           |वत्सी |ॐ वत्सिने नमः। |વાછડાઓની વ્રજમાં રક્ષા કરનારા અથવા સર્વ પ્રજા ઉપર પુત્રની પેઠે પ્રેમ કરનારા |- |476.           |रत्नगर्भः |ॐ रत्नगर्भाय नमः। |રત્નોને ઉદરમાં ધારણ કરનારા અર્થાત સમુદ્ર મૂર્તિ |- |477.           |धनेश्वरः |ॐ धनेश्वराय नमः। |ધનના સ્વામી કુબેરરૂપ   |- |478.           |धर्मगुप |ॐ धर्मगुपे नमः। |ધર્મનું રક્ષણ કરનારા |- |479.           |धर्मकृत् |ॐ धर्मकृते नमः। |ધર્મની મર્યાદા સ્થાપવા માટે ધર્મ કરનારા |- |480.           |धर्मी |ॐ धर्मिने नमः। |ધર્મ ધારણ કરનારા |- |481.           |सत् |ॐ सते नमः। |કારણરૂપે સત્ય |- |482.           |असत् |ॐ असते नमः। |પ્રપંચરૂપે અસત્ય |- |483.           |क्षरम् |ॐ क्षराय नमः। |સર્વ પ્રાણી રૂપે નાશવંત |- |484.           |अक्षरम् |ॐ अक्षराय नमः। |કૂટસ્થરૂપે અક્ષર |- |485.           |अविज्ञाता |ॐ अविज्ञात्रे नमः। |આત્મામાં કર્તૃત્વાદિની વાસનાથી જીવરૂપ |- |486.           |सहस्रांशुः |ॐ सहस्रांशवे नमः। |હજાર કિરણવાળા સૂર્યમૂર્તિ |- |487.           |विधाता |ॐ विधात्रे नमः। |આખા જગતને ઉત્પન્ન કરનારા |- |488.           |कृतलक्षणः |ॐ कृतलक्षणाय नमः। |વક્ષઃસ્થળમાં શ્રીવત્સનું ચિન્હ ધારણ કરનારા અથવા શાસ્ત્રોને રચનારા |- |489.           |गभस्तिनेमिः |ॐ गभस्तिनेमये नमः। |કિરણ રૂપી છે કર અર્થાત હાથ જેને એવા ચંદ્ર અને સૂર્યરૂપે રહેલા |- |490.           |सत्त्वस्थः |ॐ सत्त्वस्थाय नमः। |સત્વગુણમાં નિવાસ કરનારા |- |491.           |सिंहः |ॐ सिंहाय नमः। |સિંહ જેવા પરાક્રમી |- |492.           |भूतमहेश्वरः |ॐ भूतमहेश्वराय नमः। |સત્ય વડે પ્રાણીઓના મહેશ્વર |- |493.           |आदिदेवः |ॐ आदिदेवाय नमः। |આદિદેવ |- |494.           |महादेवः |ॐ महादेवाय नमः। |સર્વ પદાર્થોનો ત્યાગ કરીને આત્મજ્ઞાન રૂપી યોગૈશ્વર્યમાં આનંદ ભોગવતા શુદ્ધરૂપ   |- |495.           |देवेशः |ॐ देवेशाय नमः। |દેવોના ઇશ્વર |- |496.           |देवभृद्गुरुः |ॐ देवभृद्गुरवे नमः। |દેવતાઓનું પ્રાધાન્યપણે પોષણ કરનારા તથા ઇંદ્રના પણ ગુરુ બૃહસ્પતિ |- |497.           |उत्तरः |ॐ उत्तराय नमः। |જન્મરૂપી સંસાર સાગર્માંથી તારનારા અથવા સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ |- |498.           |गोपतिः |ॐ गोपतये नमः। |ગાયોની રક્ષા કરનારા, ઇંદ્રિયોના સ્વામી અથવા વાણી ના પતિ |- |499.           |गोप्ता |ॐ गोप्त्रे नमः। |જગતનું રક્ષણ કરનારા |- |500.           |ज्ञानगम्यः |ॐ ज्ञानगम्याय नमः। |કેવળ જ્ઞાનથી જ જાણવામાં આવે તેવા   |- |501.           |पुरातनः |ॐ पुरातनाय नमः। |પુરાણ પુરુષ |- |502.           |शरीरभूतभृत् |ॐ शरीरभूभृते नमः। |શરીરને ઉત્પન્ન કરનારા પંચભૂતોનું પોષણ કરનારા |- |503.           |भोक्ता |ॐ भोक्त्रे नमः। |પાવન કરનારા અથવા નિરતિશય આનંદ ભોગવનારા |- |504.           |कपीन्द्रः |ॐ कपीन्द्राय नमः। |મહા વરાહ અથવા રામચંદ્ર |- |505.           |भूरिदक्षिणः |ॐ भूरिदक्षिणाय नमः। |રામાદિરૂપે યજ્ઞમાં બહુ દક્ષિણા આપનારા |- |506.           |सोमपः |ॐ सोमपाय नमः। |યજમાનરૂપે અથવા દેવતારૂપે સોમરસનું પાન કરનારા |- |507.           |अमृतपः |ॐ अमृतपाय नमः। |સમુદ્ર મંથન વેળાએ નિકળેલુ અમૃત દેવતાઓને પાનારા તથા પોતે પીનારા   |- |508.           |सोमः |ॐ सोमाय नमः। |ઔષધીઓનું પોષણ કરનારા ચંદ્રમા |- |509.           |पुरुजित् |ॐ पुरुजिते नमः। |બહુ દૈત્યોનો પરાજય કરનારા |- |510.           |पुरुसत्तमः |ॐ पुरुसत्तमाय नमः। |વિશ્વરૂપ તથા સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ |- |511.           |विनयः |ॐ विनयाय नमः। |દુષ્ટોને નિયમમાં રાખનારા |- |512.           |जयः |ॐ जयाय नमः। |સર્વનો પરાજય કરનારા   |- |513.           |सत्यसन्धः |ॐ सत्यसंधाय नमः। |સત્ય પ્રતિજ્ઞાવાળા |- |514.           |दाशार्हः |ॐ दाशार्हाय नमः। |દાનયોગ્ય અથવા દાશાર્હ ફળમાં ઉત્પન્ન થયેલા |- |515.           |सात्त्वतां पतिः |ॐ सात्वतां पतये नमः। |સાત્વત કુળના પતિ અથવા યોગક્ષેમ વહન કરનારા |- |516.           |जीवः |ॐ जीवाय नमः। |ક્ષેત્રજ્ઞરૂપે રહેલા જીવરૂપ |- |517.           |विनयितासाक्षी |ॐ विनयितासाक्षिणे नमः। |પ્રજાના વિનયીપણાને સાક્ષાત જોનારા તેની ગતિ કરાવનારા અથવા એક આત્માના જ દૃષ્ટા |- |518.           |मुकुन्दः |ॐ मुकुन्दाय नमः। |મોક્ષ આપનારા |- |519.           |अमितविक्रमः |ॐ अमितविक्रमाय नमः। |અપાર પરાક્રમવાળા |- |520.           |अम्भोनिधिः |ॐ अम्भोनिधये नमः। |સાગરરૂપ |- |521.           |अनन्तात्मा |ॐ अनन्तात्मने नमः। |અનંત છે મૂર્તિ જેની એવા   |- |522.           |महोदधिशयः |ॐ महोदधिशयाय नमः। |ક્ષીરસાગરમાં શયન કરનારા શેષશાયી નારાયણરૂપ |- |523.           |अन्तकः |ॐ अनन्तकाय नमः। |પ્રાણીઓનો સંહાર કરનારા કાળમૂર્તિ |- |524.           |अजः |ॐ अजाय नमः। |જેનો જન્મ નથી એવા |- |525.           |महार्हः |ॐ महार्हाय नमः। |પૂજા કરવા યોગ્ય |- |526.           |स्वाभाव्यः |ॐ स्वाभाव्याय नमः। |સ્વાભાવિક રીતે જ પોતે ઉત્પન્ન થનારા   |- |527.           |जितामित्रः |ॐ जितामित्राय नमः। |રાગ દ્વેષ આદિ આંતર અને રાવણાદિક બાહ્ય શત્રુઓનો પરાજય કરનારા |- |528.           |प्रमोदनः |ॐ प्रमोदनाय नमः। |આત્મજ્ઞાનરૂપી અમૃતનો સ્વાદ લેનારા અને હર્ષ આપનારા |- |529.           |आनन्दः |ॐ आनन्दाय नमः। |આનંદ મૂર્તિ |- |530.           |नन्दनः |ॐ नन्दनाय नमः। |પ્રસન્ન કરનારા |- |531.           |नन्दः |ॐ नन्दाय नमः। |યોગ્ય સંપત્તિઓથી સંપન્ન |- |532.           |सत्यधर्मा |ॐ सत्यधर्मणे नमः। |જ્ઞાનાદિક સત્યધર્મવાળા |- |533.           |त्रिविक्रमः |ॐ त्रिविक्रमाय नमः। |વામનાવતાર ધારણ કરીને ત્રણ પગલામાં લોકને પૂરનારા |- |534.           |महर्षिः कपिलाचार्यः |ॐ महर्षयेकपिलाचार्याय नमः। |મહાન ઋષી કપિલાચાર્ય |- |535.           |कृतज्ञः |ॐ कृतज्ञाय नमः। |ઉત્પન્ન કરેલા જગત આદિને દૃષ્ટિ રૂપે જાણનારા આત્મરૂપ |- |536.           |मेदिनीपतिः |ॐ मेदिनीपतये नमः। |પૃથ્વિના પતિ |- |537.           |त्रिपदः |ॐ त्रिपदाय नमः। |ભુર્લોક, ભુવર્લોક અને સ્વર્ગલોક રૂપી ત્રણ ચરણવાળા |- |538.           |त्रिदशाध्यक्षः |ॐ त्रिदशाध्यक्षाय नमः। |દેવતાઓના અધ્યક્ષ |- |539.           |महाशृंगः |ॐ महाशृङ्गाय नमः। |મત્સ્યાવતારમાં મોટા શિંગડાવાળા |- |540.           |कृतान्तकृत् |ॐ कृतान्तकृते नमः। |કાળનો પણ નાશ કરનારા મહાકાળ |- |541.           |महावराहः |ॐ महावराहाय नमः। |મહાન વરાહ |- |542.           |गोविन्दः |ॐ गोविन्दाय नमः। |વેદવાણીથી જાણી શકાય તેવા |- |543.           |सुषेणः |ॐ सुषेणाय नमः। |સુંદર સેનાવાળા |- |544.           |कनकांगदी |ॐ कनकाङ्गदिने नमः। |સુવર્ણના બાજુબંધવાળા |- |545.           |गुह्यः |ॐ गुह्याय नमः। |હૃદયાકાશમાં રહેવાથી ગુહ્ય   |- |546.           |गभीरः |ॐ गभीराय नमः। |જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય અને બળ આદિ વડે ગંભીર |- |547.           |गहनः |ॐ गहनाय नमः। |પ્રવેશ કરી શકાય નહીં તેથી અથવા ત્રણ અવસ્થાના તથા ભાષા ભાવના સાક્ષી હોવાથી ગહન |- |548.           |गुप्तः |ॐ गुप्ताय नमः। |મન તથા વાણી થી જણાય નહીં તેવા |- |549.           |चक्रगदाधरः |ॐ चक्रगदाधराय नमः। |લોકોની રક્ષા માટે મનસ્તત્વરૂપી ચક્રને અને બુદ્ધિતત્વરૂપી ગદાને ધારણ કરનારા |- |550.           |वेधाः |ॐ वेधसे नमः। |વિધાતા |- |551.           |स्वांगः |ॐ स्वाङ्गाय नमः। |કાર્ય કરવામાં પોતેજ સહકારી |- |552.           |अजितः |ॐ अजिताय नमः। |અવતારોમાં કોઇથી પણ ન જિતાયેલા |- |553.           |कृष्णः |ॐ कृष्णाय नमः। |વેદવ્યાસરૂપ અથવા શ્યામ રંગના શ્રીકૃષ્ણ   |- |554.           |दृढः |ॐ दृढाय नमः। |દૃઢ શક્તિવાળા, સ્વરૂપ સામર્થ્ય આદિથી ભ્રષ્ટ ન થનારા |- |555.           |संकर्षण |ॐ संकर्षणाय नमः। |સંહારવેળાએ પ્રાણીઓનું આકર્ષણ કરનારા |- |556.           |अच्युतः |ॐ अच्युताय नमः। |સ્વધર્મમાં સંપૂર્ણ |- |557.           |वरुणः |ॐ वरुणाय नमः। |વરુણ દેવ અથવા કિરણને ટૂંકા કરનારા સાયંકાળના સૂર્ય |- |558.           |वारुणः |ॐ वारुणाय नमः। |વરુણના પુત્ર વસિષ્ટઃ અથવા અગસ્ત્ય |- |559.           |वृक्षः |ॐ वृक्षाय नमः। |વૃક્ષની પેઠે અચળ રહેનારા |- |560.           |पुष्कराक्षः |ॐ पुष्कराक्षाय नमः। |હૃદય કમળના ધ્યાન કરવાથી પોતાના સ્વરૂપે પ્રકાશનારા |- |561.           |महामनः |ॐ महामनसे नमः। |ઉદાર મનવાળા |- |562.           |भगवान् |ॐ भगवते नमः। |ઐશ્વર્ય, ધર્મ, યશ, લક્ષ્મી, વૈરાગ્ય અને મોક્ષ આ છ સંપત્તિવાળા   |- |563.           |भगहा |ॐ भगघ्ने नमः। |સંહાર વખતે સર્વના ઐશ્વર્યનો નાશ કર્તા |- |564.           |आनन्दी |ॐ आनन्दिने नमः। |સુખરૂપ |- |565.           |वनमाली |ॐ वनमालिने नमः। |વૈજયંતી નામની વનમાળાને ધારણ કરનારા |- |566.           |हलायुधः |ॐ हलायुधाय नमः। |હળરૂપી આયુધ ધારણ કરનારા |- |567.           |आदित्यः |ॐ आदित्याय नमः। |અદિતીના ઉદરે કશ્યપથી જન્મેલા   |- |568.           |ज्योतिरादित्यः |ॐ ज्योतिरादित्याय नमः। |સૂર્યમંડળમાં જ્યોતિ મંડળ રૂપે રહેલા |- |569.           |सहिष्णुः |ॐ सहिष्णुवे नमः। |સુખ દુઃખ સહન કરનારા |- |570.           |गतिसत्तमः |ॐ गतिसत्तमाय नमः। |ઉત્તમ ગતિવાળા |- |571.           |सुधन्वा |ॐ सुधन्वने नमः। |સુંદર શારંગ નામનું ધનુષ ધારણ કરનારા   |- |572.           |खण्डपरशु: |ॐ खण्डपराशवे नमः। |શત્રુ નો નાશ કરનારી પરશી ધારણ કરનારા |- |573.           |दारुणः |ॐ दारुणाय नमः। |મહા ભયંકર |- |574.           |द्रविणप्रदः |ॐ द्रविणप्रदाय नमः। |ધન આપનારા |- |575.           |दिवःस्पृक् |ॐ दिवस्पृशे नमः। |સ્વર્ગનો સ્પર્શ કરનારા |- |576.           |सर्वदृग्व्यासः |ॐ सर्वदृग्व्यासाय नमः। |સર્વ વસ્તુને પ્રત્યક્ષ જોનારા અને એક વેદના ચાર વેદ કરનારા |- |577.           |वाचस्पति |ॐ वाचस्पतये नमः। |વિદ્યાના પતિ |- |578.           |अयोनिजः |ॐ अयोनिजाय नमः। |સ્વયંભુ |- |579.           |त्रिसामा |ॐ त्रिसाम्ने नमः। |ત્રણ સામ ગાન કરનારાઓથી સ્તવાતા |- |580.           |सामगः |ॐ सामगाय नमः। |સામનું ગાન કરનારા |- |581.           |साम |ॐ साम्ने नमः। |વેદોમાં સામવેદની મૂર્તિ |- |582.           |निर्वाणम् |ॐ निर्वाणाय नमः। |પરમાનંદ સ્વરૂપ |- |583.           |भेषजम् |ॐ भेषजाय नमः। |સંસારરૂપી રોગના ઔષધરૂપ   |- |584.           |भिषक् |ॐ भिषजे नमः। |સંસારરૂપી રોગ દૂર કરવા માટે મહાવિદ્યાનો ઉપદેશ આપનારા વૈદ્યરૂપ ધન્વંતરી |- |585.           |संन्यासकृत् |ॐ संन्यासकृते नमः। |મોક્ષ માટે સંન્યાસ આશ્રમ બાંધનારા |- |586.           |शमः |ॐ शमाय नमः। |સંન્યાસીઓને મુખ્યપણે શમનો ઉપદેશ કરનારા |- |587.           |शान्तः |ॐ शान्ताय नमः। |વિષય સુખોમાં અસંગ |- |588.           |निष्ठा |ॐ निष्ठायै नमः। |દરેક જીવોના નિવાસરૂપ |- |589.           |शान्तिः |ॐ शान्त्यै नमः। |શાંત સ્વભાવવાળા |- |590.           |परायणम् |ॐ पराय्णाय नमः। |પ્રલય વેળાએ લય થવાના સ્થાંરૂપ સર્વ અવિદ્યાની નિવૃત્તિની શંકા રહિત ઉત્તમ સ્થાનરૂપ   |- |591.           |शुभांगः |ॐ शुभाङ्गाय नमः। |સુંદર અંગવાળા |- |592.           |शान्तिदः |ॐ शान्तिदाय नमः। |શાંતિ આપનારા |- |593.           |स्रष्टा |ॐ स्रष्ट्रे नमः। |સર્વે પ્રાણીઓના સરજનારા |- |594.           |कुमुदः |ॐ कुमुदाय नमः। |પૃથ્વિ ઉપર આનંદ આપનારા ચન્દ્રકમળરૂપ |- |595.           |कुवलेशयः |ॐ कुवलेशाय नमः। |જળમાં શેષના ઉદર ઉપર શયન કરનારા |- |596.           |गोहितः |ॐ गोहिताय नमः। |ગાયોનું હિત કરનારા |- |597.           |गोपतिः |ॐ गोपतये नमः। |પૃથ્વિ વગેરેના રક્ષક |- |598.           |गोप्ता |ॐ गोप्त्रे नमः। |માયા વડે પોતાના સ્વરૂપને ઢાંકનારા અથવા જગતનું રક્ષણ કરનારા |- |599.           |वृषभाक्षः |ॐ वृषभाक्षाय नमः। |સર્વ કામનાને પૂરનારા નેત્રોવાળા અથવા ધર્મરૂપી દૃષ્ટિવાળા |- |600.           |वृषप्रियः |ॐ वृषप्रियाय नमः। |ધર્મપ્રિય |- |601.           |अनिवर्ती |ॐ अनिवर्तिने नमः। |દેવાસુર સંગ્રામ વેળાએ સામા ચાલીને લઢનારા |- |602.           |निवृतात्मा |ॐ निवृत्तात्मने नमः। |વિષય વાસના રહિત શુદ્ધ મનવાળા |- |603.           |संक्षेप्ता |ॐ संक्षेप्त्रे नमः। |સંહાર વખતે જગતને ટૂંકામાં સંકેલનારા |- |604.           |क्षेमकृत् |ॐ क्षेमकृते नमः। |અંગીકૃતનું રક્ષણ કરનારા |- |605.           |शिवः |ॐ शिवाय नमः। |કલ્યાણમૂર્તિ |- |606.           |श्रीवत्सवक्षाः |ॐ श्रीवत्सवक्षे नमः। |સ્મરણ કરવાથી કલ્યાણ કરનારા અથવા વક્ષઃસ્થળમાં ચાર પાંખડીના કમળ જેવા આકારના કેશના ભમરરૂપ લક્ષ્મીનું ચિન્હ ધારણ કરનારા |- |607.           |श्रीवासः |ॐ श्रीवासाय नमः। |નિત્ય લક્ષ્મી ના નિવાસરૂપ |- |608.           |श्रीपतिः |ॐ श्रीपतये नमः। |લક્ષ્મીના પતિ |- |609.           |श्रीमतां वरः |ॐ श्रीमतां वराय नमः। |ઋગ, યજુષ, સામ આદિ લક્ષ્મી વડે લક્ષ્મીવંત એવા બ્રહ્મા આદિકમાં શ્રેષ્ઠ |- |610.           |श्रीदः |ॐ श्रीदाय नमः। |ભક્તોને લક્ષ્મી આપનારા |- |611.           |श्रीशः |ॐ श्रीशाय नमः। |લક્ષ્મીના નાથ |- |612.           |श्रीनिवासः |ॐ श्रीनिवासाय नमः। |લક્ષ્મીના નિવાસસ્થાન |- |613.           |श्रीनिधिः |ॐ श्रीनिधये नमः। |લક્ષ્મીના ભંડાર અથવા આધાર |- |614.           |श्रीविभावनः |ॐ श्रीविभावनाय नमः। |મનુષ્યોને કર્માનુસાર વિવિધ લક્ષ્મી આપનારા |- |615.           |श्रीधरः |ॐ श्रीधराय नमः। |લક્ષ્મીને ધારણ કરનારા |- |616.           |श्रीकरः |ॐ श्रीकराय नमः। |સ્તુતિ, સ્મરણ અને પૂજન કરતા ભક્તોનું કલ્યાણ કરનારા |- |617.           |श्रेयः |ॐ श्रेयसे नमः। |કલ્યાણરૂપ |- |618.           |श्रीमान् |ॐ श्रीमते नमः। |લક્ષ્મીવાન |- |619.           |लोकत्रयाश्रयः |ॐ लोकत्रयाश्राय नमः। |ત્રણ લોકના આશ્રય |- |620.           |स्वक्षः |ॐ स्वक्षाय नमः। |સુંદર નેત્રવાળા |- |621.           |स्वङ्गः |ॐ स्वङ्गाय नमः। |સુંદર અંગવાળા |- |622.           |शतानन्दः |ॐ शतानन्दाय नमः। |એક જ પરમાનંદ ઉપાધિરૂપે સો પ્રકારે ભેદ પામનારા |- |623.           |नन्दिः |ॐ नन्द्ये नमः। |પરમાનંદ સ્વરૂપ |- |624.           |ज्योतिर्गणेश्वरः |ॐ ज्योतिर्गणेश्वराय नमः। |ગ્રહ, નક્ષત્ર, તારા વગેરે જ્યોતિ મંડળના સ્વામી |- |625.           |विजितात्मा |ॐ विजितात्मने नमः। |મનને નિગ્રહ કરનારા |- |626.           |विधेयात्मा |ॐ विधेयात्मने नमः। |કોઇની આજ્ઞામાં ન રહેનારા |- |627.           |सत्कीर्तिः |ॐ सत्कीर्तये नमः। |ઉત્તમ કિર્તિવાળા |- |628.           |छिन्नसंशयः |ॐ छिन्नसंशयाय नमः। |સંશય વિનાના |- |629.           |उदीर्णः |ॐ उदीर्णाय नमः। |સર્વ પ્રાણીઓ કરતા શ્રેષ્ઠ |- |630.           |सर्वतश्चक्षुः |ॐ सर्वतचक्षुसे नमः। |સર્વ વસ્તુને સ્વચૈતન્ય વડે જોનારા |- |631.           |अनीशः |ॐ अनीशाय नमः। |જેનો કોઇપણ સ્વામી નથી એવા |- |632.           |शाश्वतः-स्थिरः |ॐ शाश्वतस्थिराय नमः। |કોઇપણ દિવસ વિકાર ન પામનારા |- |633.           |भूशयः |ॐ भूशयाय नमः। |લંકાની શોધ વેળાએ સમુદ્રને તટ ભૂમિ ઉપર શયન કરનારા |- |634.           |भूषणः |ॐ भूषणाय नमः। |ઘણા અવતારોથી પૃથ્વિને શોભા આપનારા |- |635.           |भूतिः |ॐ भूतये नमः। |સર્વ વિભૂતિના કારણભૂત |- |636.           |विशोकः |ॐ विशोकाय नमः। |શોક રહિત |- |637.           |शोकनाशनः |ॐ शोकनाशनाय नमः। |ભક્તોના શોકનો નાશ કરનારા |- |638.           |अर्चिष्मान् |ॐ अर्चिष्मते नमः। |સૂર્ય, ચન્દ્ર, આદિ તેજસ્વીઓમાં મુખ્ય તેજસ્વી |- |639.           |अर्चितः |ॐ अर्चिताय नमः। |બ્રહ્મા અદિ સર્વથી પૂજાતા |- |640.           |कुम्भः |ॐ कुम्भाय नमः। |કુંભની પેઠે સર્વ પ્રાણીઓના નિવાસ સ્થાન |- |641.           |विशुद्धात्मा |ॐ विशुद्धात्मने नमः। |ત્રણ ગુણ રહિત શુદ્ધ અંતઃકરણવાળા |- |642.           |विशोधनः |ॐ विशोधनाय नमः। |સ્મરણ માત્રથી પાપનો નાશ કરનારા |- |643.           |अनिरुद्धः |ॐ अनिरुद्धाय नमः। |ચાર વ્યુહમાં અનિરુદ્ધ મૂર્તિ |- |644.           |अप्रतिरथः |ॐ अप्रतिरथाय नमः। |જેનો કોઇ શત્રુ નથી એવા |- |645.           |प्रद्युम्नः |ॐ प्रद्युम्नाय नमः। |ચાર વ્યુહમાં પ્રદ્યુમ્નરૂપ |- |646.           |अमितविक्रमः |ॐ अमितविक्रमाय नमः। |અપાર પરાક્રમવાળા |- |647.           |कालनेमीनिहा |ॐ कालनेमिनिघ्ने नमः। |કાળનેમિ નામના અસુરનો નાશ કરનારા |- |648.           |वीरः |ॐ वीराय नमः। |શૂરવીર |- |649.           |शौरी |ॐ शौरये नमः। |શૂર કુળમાં જન્મેલા   |- |650.           |शूरजनेश्वरः |ॐ शूरजनेश्वराय नमः। |ઇન્દ્રાદિક શૂરવીરોના રાજા |- |651.           |त्रिलोकात्मा |ॐ त्रिलोकात्मने नमः। |ત્રણ લોકના અંતરાત્મા |- |652.           |त्रिलोकेशः |ॐ त्रिलोकेशाय नमः। |ત્રણ લોકના ઇશ્વર   |- |653.           |केशवः |ॐ केशवाय नमः। |ચન્દ્ર, સૂર્ય આદિ તેજસ્વી પદાર્થો જેના કેશ છે તે અથવા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ નામની શક્તિઓ જેના કેશ છે તે   |- |654.           |केशिहा |ॐ केशिघ्ने नमः। |કેશિ દૈત્યને મારનારા |- |655.           |हरिः |ॐ हरये नमः। |સંસારનો નાશ કરનારા |- |656.           |कामदेवः |ॐ कामदेवाय नमः। |ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની ઇચ્છાવાળા મનુષ્યોએ ઇચ્છાતા પરમેશ્વર |- |657.           |कामपालः |ॐ कामपालाय नमः। |કામનાવાળા મનુષ્યોની કામનાનું પોષણ કરનારા   |- |658.           |कामी |ॐ कामिने नमः। |કામનાવાળા |- |659.           |कान्तः |ॐ कान्ताय नमः। |બે પરાર્દ્ધ થયા પછી બ્રહ્માનો નાશ કરનારા   |- |660.           |कृतागमः |ॐ कृतागमाय नमः। |શ્રુતિ, સ્મૃતિ આદિ રચનારા |- |661.           |अनिर्देश्यवपुः |ॐ अनिर्देश्यवपुषे नमः। |ગુણાદિ રહિત હોવાથી જેનું શરીર આવુ છે એમ કહી શકાય નહી તેવા |- |662.           |विष्णुः |ॐ विष्णवे नमः। |સર્વત્ર વ્યાપક |- |663.           |वीरः |ॐ वीराय नमः। |શૂરવીર |- |664.           |अनन्तः |ॐ अनन्ताय नमः। |છેડા રહિત |- |665.           |धनञ्जयः |ॐ धनंजयाय नमः। |અર્જુન રૂપ કે જેણે દિગ્વિજય વેળાએ ઘણુ ધન જિત્યુ હતુ તે |- |666.           |ब्रह्मण्यः |ॐ ब्रह्मण्याय नमः। |બ્રાહ્મણ, વેદ અને ગાયની રક્ષા કરનારા |- |667.           |ब्रह्मकृत् |ॐ ब्रह्मकृते नमः। |તપશ્ચર્યા આદિ કર્મમાર્ગ બાંધનારા વેદના કર્તા   |- |668.           |ब्रह्मा |ॐ ब्रह्मणे नमः। |સૃષ્ટિકર્તા |- |669.           |ब्रहम |ॐ ब्राह्मणे नमः। |સત્ય, જ્ઞાન અને અનંતમૂર્તિ |- |670.           |ब्रह्मविवर्धनः |ॐ ब्रह्मविवर्धनाय नमः। |તપશ્ચર્યા આદિની વૃદ્ધિ કરનારા |- |671.           |ब्रह्मविद् |ॐ ब्रह्मविदे नमः। |વેદ અને તેના અર્થને યથાર્થ રેતે જાણનારા |- |672.           |ब्राह्मणः |ॐ ब्राह्मणाय नमः। |સર્વ વસ્તુને બ્રહ્મરૂપે પ્રત્યક્ષ કરનારા |- |673.           |ब्रह्मी |ॐ ब्रह्मिणे नमः। |બ્રહ્મ નામધારી |- |674.           |ब्रह्मज्ञः |ॐ ब्रह्मज्ञाय नमः। |બ્રહ્મવેત્તા |- |675.           |ब्राह्मणप्रियः |ॐ ब्राह्मणप्रियाय नमः। |બ્રાહ્મણ જેને પ્રિય છે ઈવા અર્થાત બ્રાહ્મણ ઉપર પ્રેમ રાખનારા |- |676.           |महाकर्मः |ॐ महाक्रमाय नमः। |મોટા પગલા ભરનારા |- |677.           |महाकर्मा |ॐ महाकर्मणे नमः। |મોટા કામ કરનારા |- |678.           |महातेजा |ॐ महातेजसे नमः। |મોટા તેજસ્વી |- |679.           |महोरगः |ॐ महोरगाय नमः। |વાસુકીરૂપ |- |680.           |महाक्रतुः |ॐ महाक्रत्वे नमः। |મોટા યજ્ઞરૂપ જેમકે અશ્વમેઘ |- |681.           |महायज्वा |ॐ महायज्वने नमः। |લોક સ્થિતિ જાળવવા માટે મોટા મોટા યજ્ઞો કરનારા |- |682.           |महायज्ञः |ॐ महायज्ञाय नमः। |મોટા યજ્ઞરૂપ |- |683.           |महाहविः |ॐ महाहविषे नमः। |સર્વ જગત રૂપી મોટુ બળિદાન બ્રહ્માત્મા વિષે હોમાય છે તેથી મહાહવિ |- |684.           |स्तव्यः |ॐ स्तव्याय नमः। |સ્તુતિ કરવા યોગ્ય |- |685.           |स्तवप्रियः |ॐ स्तवप्रियाय नमः। |જેને સ્તુતિ પ્રિય છે તે |- |686.           |स्तोत्रम् |ॐ स्तोत्राय नमः। |ગુણ કિર્તન રૂપ |- |687.           |स्तुतिः |ॐ स्तुतये नमः। |સ્તુતિ ક્રિયારૂપ |- |688.           |स्तोता |ॐ स्तोत्रे नमः। |સ્તુતિ કરનારા |- |689.           |रणप्रियः |ॐ रणप्रियाय नमः। |રણ ઉપર પ્રેમ રાખનારા |- |690.           |पूर्णः |ॐ पूर्णाय नमः। |સર્વ કામનાથી પૂર્ણ |- |691.           |पूरयिता |ॐ पूरयित्रे नमः। |સર્વ કામના પૂરનારા |- |692.           |पुण्यः |ॐ पुण्याय नमः। |પુણ્યમૂર્તિ |- |693.           |पुण्यकीर्तिः |ॐ पुण्यकीर्तये नमः। |પવિત્ર કીર્તિવાળા |- |694.           |अनामयः |ॐ अनामयाय नमः। |આરોગ્યવાળા |- |695.           |मनोजवः |ॐ मनोजवाय नमः। |મન જેવા વેગવાળા |- |696.           |तीर्थकरः |ॐ तीर्थकराय नमः। |ચૌદ વિદ્યાનો તથા લૌકિક વિદ્યાનો ઉપદેશ આપનારા તથા તીર્થોને રચનાર |- |697.           |वसुरेताः |ॐ वसुरेतसे नमः। |સુવર્ણ જેનું વીર્ય છે એવા |- |698.           |वसुप्रदः |ॐ वसुप्रदाय नमः। |ધન આપનારા |- |699.           |वसुप्रदः |ॐ वासुप्रदाय नमः। |ભક્તોને મોક્ષરૂપી ધન આપનારા |- |700.           |वासुदेवः |ॐ वासुदेवाय नमः। |વસુદેવના પુત્ર |- |701.           |वसुः |ॐ वसवे नमः। |માયા વડે પોતાના સ્વરૂપને ઢાંકનારા |- |702.           |वसुमना |ॐ वसुमनसे नमः। |સર્વ વસ્તુમાં વસવા માટે ઇચ્છાવાળા   |- |703.           |हविः |ॐ हविषे नमः। |બળિરૂપ |- |704.           |सद्गतिः |ॐ सद्गतये नमः। |સતપુરુષોની ગતિ |- |705.           |सत्कृतिः |ॐ सत्कृतये नमः। |જગતની ઉત્પત્તિ આદિ સત્કાર્ય કરનારા |- |706.           |सत्ता |ॐ सत्तायै नमः। |અનુભવ મૂર્તિ અથવા સર્વત્ર વિદ્યમાંપણાથી સત્તા રૂપ |- |707.           |सद्भूतिः |ॐ सद्भूतये नमः। |ઉત્તમ વિભૂતિરૂપ અથવા સર્વના આત્મારૂપ   |- |708.           |सत्परायणः |ॐ सत्परायणाय नमः। |સત્પુરુષોનું ઉત્તમ નિવાસસ્થાન |- |709.           |शूरसेनः |ॐ शूरसेनाय नमः। |શૂરવીર સેનાવાળા |- |710.           |यदुश्रेष्ठः |ॐ यदुश्रेष्ठाय नमः। |યાદવ વંશમાં શ્રેષ્ઠ |- |711.           |सन्निवासः |ॐ सन्निवासाय नमः। |વિદ્વાનોના આશ્રયરૂપ |- |712.           |सुयामुनः |ॐ सूयामुनाय नमः। |યમુનાને નિર્વિષ કરીને તેને નિર્મળ કરનારા |- |713.           |भूतावासः |ॐ भूतावासाय नमः। |પ્રાણીઓના મુખ્ય નિવાસસ્થાન   |- |714.           |वासुदेवः |ॐ वासुदेवाय नमः। |માયા વડે જગતનું આચ્છાદન કરનારા |- |715.           |सर्वासुनिलयः |ॐ सर्वासुनिलयाय नमः। |સર્વ પ્રાણોના નિવાસસ્થાન |- |716.           |अनलः |ॐ अनलाय नमः। |અઢળક બળ સંપત્તિવાળા |- |717.           |दर्पहा |ॐ दर्पघ्ने नमः। |પાખંડીઓના ગર્વનો નાશ કરનારા |- |718.           |दर्पदः |ॐ दर्पदाय नमः। |પાપીઓના ગર્વનો નાશ કરનારા અથવા ભક્ત જનોને ગર્વ આપનારા |- |719.           |दृप्तः |ॐ दृप्ताय नमः। |નિત્ય હર્ષમાં મગ્ન |- |720.           |दुर्धरः |ॐ दुर्धराय नमः। |મહા કષ્ટ વડે હૃદયમાં ધારી શકાય તેવા |- |721.           |अथापराजितः |ॐ अपराजिताय नमः। |ક્યાંય પણ નહિ હારેલા |- |722.           |विश्वमूर्तिः |ॐ विश्वमूर्तये नमः। |વિશ્વરૂપ વિરાટ સ્વરૂપ |- |723.           |महामूर्तिः |ॐ महामूर्तये नमः। |મોટી મૂર્તિવાળા |- |724.           |दीप्तमूर्तिः |ॐ दीप्तमूर्तये नमः। |જ્ઞાન સ્વરૂપ |- |725.           |अमूर्तिमान् |ॐ अमूर्तिमते नमः। |મૂર્તિ રૂપ ન હોય તેવા |- |726.           |अनेकमूर्तिः |ॐ अनेकमूर्तये नमः। |અનેક સ્વરૂપ |- |727.           |अव्यक्तः |ॐ अव्यक्ताय नमः। |‘આવા છે’ એમ ન જણાતા નિરાકાર |- |728.           |शतमूर्तिः |ॐ शतमूर्तये नमः। |અનંત મૂર્તિવાળા |- |729.           |शताननः |ॐ शताननाय नमः। |અનંત મુખવાળા |- |730.           |एकः |ॐ एकैस्मै नमः। |સજાતીય વિજાતીય ભેદ રહિત હોવાથી એક સ્વરૂપ શ્રુતિ કહે છે કે ‘એકમેવાદ્વિયં બ્રહ્મ’   |- |731.           |नैकः |ॐ नैकस्मै नमः। |માયાને લીધે અનંતરૂપ |- |732.           |सवः |ॐ सवाय नमः। |જેમાં સોમ નામની ઔષધીનો રસ કાઢવામાં આવે છે તે યજ્ઞરૂપ |- |733.           |कः |ॐ काय नमः। |સુખ સ્વરૂપ |- |734.           |किम् |ॐ कस्मै नमः। |સર્વ પુરુષાર્થરૂપ હોવાથી બ્રહ્મસ્વરૂપ |- |735.           |यत् |ॐ यस्मै नमः। |‘યતો વ ઇનાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે’ ઇત્યાદિ શ્રુતિઓમાં સ્વત: સિદ્ધ વસ્તુને કહેનારા ‘યત’ શબ્દ વડે જણાતા |- |736.           |तत् |ॐ तस्मै नमः। |જગતનો વિસ્તાર કરનારા પરબ્રહ્મરૂપ |- |737.           |पदमनुत्तमम् |ॐ पदमनुत्तमाय नमः। |અનુત્તમપદ, મુમુક્ષુઓએ પામવા યોગ્ય સર્વોત્કૃષ્ઠ સ્થાન |- |738.           |लोकबन्धुः |ॐ लोकबन्धवे नमः। |જગત ના બંધુ |- |739.           |लोकनाथः |ॐ लोकनाथाय नमः। |લોકના સ્વામી |- |740.           |माधवः |ॐ माधवाय नमः। |મધુકુળમાં જન્મેલા |- |741.           |भक्तवत्सलः |ॐ भक्तवत्सलाय नमः। |ભક્તજન ઉપર પ્રેમ રાખનારા |- |742.           |सुवर्णवर्णः |ॐ सुवर्णवर्णाय नमः। |સુવર્ણ જેવા પીળા રંગવાળા   |- |743.           |हेमांगः |ॐ हेमाङ्गाय नमः। |સુવર્ણ જેવા ચળકતા અંગવાળા |- |744.           |वरांगः |ॐ वराङ्गाय नमः। |સુંદર અંગવાળા |- |745.           |चन्दनांगदी |ॐ चन्दनाङ्गदिने नमः। |ચંદનથી અર્ચેલા અંગવાળા |- |746.           |वीरहा |ॐ वीरघ्ने नमः। |ધર્મના રક્ષણ માટે વીર પુરુષોનો નાશ કરનારા |- |747.           |विषमः |ॐ विषमाय नमः। |સર્વથી વિલક્ષણ |- |748.           |शून्यः |ॐ शून्याय नमः। |સર્વ વિષયથી રહિત હોવાથી શૂન્ય |- |749.           |घृताशी |ॐ घृताशीशाय नमः। |ભક્તજનોની પ્રાર્થના ગ્રહણ કરનારા અને અધૃતાશી એવા પદમાં કોઇની પણ પ્રાર્થના ન કરનારા |- |750.           |अचलः |ॐ अचलाय नमः। |સ્થિર |- |751.           |चलः |ॐ चलाय नमः। |પવનરૂપે ગતિ સર્વત્ર કરનારા |- |752.           |अमानी |ॐ अमानिने नमः। |માન રહિત |- |753.           |मानदः |ॐ मानदाय नमः। |અભિમાનીઓના માનનું ખંડન કરનારા |- |754.           |मान्यः |ॐ मान्याय नमः। |સર્વને માન્ય |- |755.           |लोकस्वामी |ॐ लोकस्वामिने नमः। |ત્રણ લોકના અધિપતિ |- |756.           |त्रिलोकधृक् |ॐ त्रिलोकधृषे नमः। |ત્રણ લોકને ધારણ કરનારા   |- |757.           |सुमेधा |ॐ सुमेधसे नमः। |સારી બુદ્ધિવાળા |- |758.           |मेधजः |ॐ मेधजाय नमः। |યજ્ઞમાં ઉત્પન્ન થનારા |- |759.           |धन्यः |ॐ धन्याय नमः। |ભાગ્યશાળી |- |760.           |सत्यमेधः |ॐ सत्यमेधसे नमः। |સત્ય બુદ્ધિવાળા |- |761.           |धराधरः |ॐ धराधराय नमः। |શેષ આદિથી પૃથ્વિને ધારણ કરનારા |- |762.           |तेजोवृषः |ॐ तेजोवृषाय नमः। |નિત્ય આદિત્યરૂપે વર્ષનારા |- |763.           |द्युतिधरः |ॐ द्युतिधराय नमः। |કાંતિવાળા |- |764.           |सर्वशस्त्रभृतां वरः |ॐ सर्वशस्त्रभृतांवराय नमः। |સર્વ શસ્ત્ર ધારણ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ |- |765.           |प्रग्रहः |ॐ प्रग्रहाय नमः। |ભક્તોએ અર્પણ કરેલા પત્ર, પુષ્પ વગેરે ગ્રહણ કરનારા |- |766.           |निग्रहः |ॐ निग्रहाय नमः। |સર્વને નિગ્રહ કરનારા |- |767.           |व्यग्रः |ॐ व्यग्राय नमः। |અવિનાશી   |- |768.           |नैकशृंगः |ॐ नैकशृङ्गाय नमः। |નામ, આખ્યાત, ઉપસર્ગ અને નિપાત એ ચાર શિંગડાવાળા   |- |769.           |गदाग्रजः |ॐ गदाग्रजाय नमः। |ગદના મોટા બંધુ |- |770.           |चतुर्मूर्तिः |ॐ चतुर्मूर्तये नमः। |વિરાટ, સુત્રાત્મા, પ્રાકૃત અને તુરીયાત્મા એમ ચાર મૂર્તિવાળા |- |771.           |चतुर्बाहुः |ॐ चतुर्बाहवे नमः। |ચતુર્ભુજ રૂપ |- |772.           |चतुर्व्यूहः |ॐ चतुर्व्यूहाय नमः। |પુરુષ, છંદ પુરુષ, વેદ પુરુષ અને મહાપુરુષ એમ ચાર વ્યુહવાળા |- |773.           |चतुर्गतिः |ॐ चतुर्गतये नमः। |ચાર આશ્રમની અને ચાર વર્ણની ગતિરૂપ |- |774.           |चतुरात्मा |ॐ चतुरात्मने नमः। |મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, અને ચિત્ત આ ચારરૂપે પ્રકાશતા |- |775.           |चतुर्भावः |ॐ चतुर्भावाय नमः। |ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષરૂપે રહેલા |- |776.           |चतुर्वेदविद् |ॐ चतुर्वेदविदे नमः। |ચાર વેદને જાણનારા |- |777.           |एकपात् |ॐ एकपदे नमः। |એક ચરણવાળા, શ્રુતિ કહે છે કે ‘પાદો અસ્ય વિશ્વાભૂતાનિ’   |- |778.           |समावर्तः |ॐ समावर्ताय नमः। |સંસાર ચક્રને ચલાવનારા |- |779.           |निवृत्तात्मा |ॐ अनिवृत्तात्मने नमः। |સર્વત્ર હોવાથી નિવૃત્તિવાળો નથી આત્મા જેનો એવા |- |780.           |दुर्जयः |ॐ दुर्जयाय नमः। |કોઇનાથી જીતી શકાય નહી તેવા   |- |781.           |दुरतिक्रमः |ॐ दुरतिक्रमाय नमः। |ઉલ્લંઘન કરી શકાય નહી તેવી આજ્ઞાવાળા |- |782.           |दुर्लभः |ॐ दुर्लभाय नमः। |દુર્લભ એવી ભક્તિ વડે મળી શકે તેવા  |- |783.           |दुर्गमः |ॐ दुर्गमाय नमः। |કષ્ટ વડે જાણી શકાય તેવા |- |784.           |दुर्गः |ॐ दुर्गाय नमः। |દુઃખે કરી ન મળી શકે તેવા |- |785.           |दुरावासः |ॐ दुरावासाय नमः। |સમાધિ વડે યોગીઓથી જાણી શકાય તેવા |- |786.           |दुरारिहा |ॐ दुरारिघ्ने नमः। |દુષ્ટ દૈત્યોનો નાશ કરનારા |- |787.           |शुभांगः |ॐ शुभाङ्गाय नमः। |સુંદર અંગવાળા |- |788.           |लोकसारंगः |ॐ लोकसारङ्गाय नमः। |લોકોના સારને ગ્રહણ કરનારા   |- |789.           |सुतन्तुः |ॐ सुतन्तवे नमः। |સંસારનો સારી રીતે વિસ્તાર કરનારા |- |790.           |तन्तुवर्धनः |ॐ तन्तुवर्धनाय नमः। |સંસારને વધારનારા |- |791.           |इन्द्रकर्मा |ॐ इन्द्रकर्मणे नमः। |ઇન્દ્ર જેવું કર્મ કરનારા |- |792.           |महाकर्मा |ॐ महाकर्मणे नमः। |પંચ મહાભૂતોને તથા મહા કર્મોને કરનારા |- |793.           |कृतकर्मा |ॐ कृतकर्मणे नमः। |કામ કરનારા |- |794.           |कृतागमः |ॐ कृतागमाय नमः। |વેદ શાસ્ત્ર રચનારા |- |795.           |उद्भवः |ॐ उद्भवाय नमः। |ઉત્કૃષ્ટ જન્મવાળા |- |796.           |सुन्दरः |ॐ सुन्दराय नमः। |અત્યંત શોભાવાળા |- |797.           |सुन्दः |ॐ सुन्दाय नमः। |કરુણાશાળી |- |798.           |रत्ननाभः |ॐ रत्ननाभाय नमः। |રત્ન જેવી સુંદર નાભીવાળા |- |799.           |सुलोचनः |ॐ सुलोचनाय नमः। |સુંદર નેત્રવાળા |- |800.           |अर्कः |ॐ अर्काय नमः। |બ્રહ્માદિક પૂજ્ય પુરુષોએ પૂજવા યોગ્ય અથવા સૂર્ય મૂર્તિ |- |801.           |वाजसनः |ॐ वाजसनाय नमः। |યાચકોને અન્ન આપનારા |- |802.           |शृंगी |ॐ शृङ्गिने नमः। |મત્સ્ય અવતારમાં શૃંગવાળા |- |803.           |जयन्तः |ॐ जयन्ताय नमः। |શત્રુઓનો પરાજય કરનારા |- |804.           |सर्वविज्जयी |ॐ सर्वविज्जयिने नमः। |સર્વ વેત્તા તથા વિજય કર્તા |- |805.           |सुवर्णबिन्दुः |ॐ सुवर्णबिन्दवे नमः। |સુંદર વર્ણવાળા અને અનુસ્વારવાળા મંત્રરૂપ |- |806.           |अक्षोभ्यः |ॐ अक्षोभ्याय नमः। |દૈત્યોથી તિરસ્કારી શકાય નહી તેવા |- |807.           |सर्ववागीश्वरेश्वरः |ॐ सर्ववागीश्वरेश्वराय नमः। |સર્વ બ્રહ્માદિ દેવતાઓના પણ ઇશ્વર |- |808.           |महाहृदः |ॐ महाहृदाय नमः। |આનંદરૂપી મોટા હૃદ (ધરા) માં લીન રહેનારા |- |809.           |महागर्तः |ॐ महागर्ताय नमः। |મોટા ખાડાના જેવી દુસ્તર માયાવાળા |- |810.           |महाभूतः |ॐ महाभूताय नमः। |ત્રણ કાળે પણ જેનું સ્વરૂપ જણાય નહી એવા |- |811.           |महानिधिः |ॐ महानिधये नमः। |સર્વ પ્રાણીઓ જેમાં લય થાય છે એક મોટા નિધિરૂપ |- |812.           |कुमुदः |ॐ कुमुदाय नमः। |પૃથ્વિ ના ભારને ઉતારીને તેને રંજન કરનારા |- |813.           |कुन्दरः |ॐ कुन्दराय नमः। |કુંદ પુષ્પના સમાન શુદ્ધ ફળો આપનારા |- |814.           |कुन्दः |ॐ कुन्दाय नमः। |સ્ફટિક મણિના જેવા નિર્મળ અથવા કશ્યપને પૃથ્વિ દેનારા |- |815.           |पर्जन्यः |ॐ पर्जन्याय नमः। |મેઘની પેઠે અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદેવ નામના ત્રણ તાપને ટાળનારા |- |816.           |पावनः |ॐ पावनाय नमः। |સ્મરણ માત્રમાં પવિત્ર કરનારા |- |817.           |अनिलः |ॐ अनिलाय नमः। |નિત્ય જાગ્રત રહેનારા |- |818.           |अमृतांशः |ॐ अमृतांशाय नमः। |જ્ઞાનરૂપી અમૃતના અંશ |- |819.           |अमृतवपुः |ॐ अमृतवपुषे नमः। |અવિનાશી શરીરવાળા |- |820.           |सर्वज्ञः |ॐ सर्वज्ञाय नमः। |સર્વને જાણનારા |- |821.           |सर्वतोमुखः |ॐ सर्वतोमुखाय नमः। |સર્વત્ર મુખવાળા |- |822.           |सुलभः |ॐ सुलभाय नमः। |સુખથી મળી શકે તેવા |- |823.           |सुव्रतः |ॐ सुव्रताय नमः। |સુંદર વ્રતધારી |- |824.           |सिद्धः |ॐ सिद्धाय नमः। |સિદ્ધિઓને સંપાદન કરનારા |- |825.           |शत्रुजित् |ॐ शत्रुजिते नमः। |શત્રુનો પરાજય કરનારા |- |826.           |शत्रुतापनः |ॐ शत्रुतापनाय नमः। |શત્રુને તપાવનારા |- |827.           |न्यग्रोधः |ॐ न्यग्रोधाय नमः। |વટમૂર્તિ |- |828.           |उदुम्बरः |ॐ उदुम्बराय नमः। |ઉંબરાના સ્વરૂપ |- |829.           |अश्वत्थः |ॐ अश्वत्थाय नमः। |પીપળારૂપ |- |830.           |चाणूरान्ध्रनिषूदनः |ॐ चाणूरान्ध्रनिषूदनाय नमः। |ચાણૂર નામના આંધ્ર દેશવાસી દૈત્યનો નાશ કરનારા |- |831.           |सहस्रार्चिः |ॐ सहस्रार्चिषे नमः। |હજારો જ્વાળાવાળા |- |832.           |सप्तजिह्वः |ॐ सप्तजिह्वाय नमः। |કાલી, કરાલી, મનોજવા, સુલોહિતા, ધૂમ્રવર્ણા, સ્ફુલિંગિની અને વિશ્વરુચિ એવા નામની સાત જીભવાળા |- |833.           |सप्तैधाः |ॐ सप्तैधसे नमः। |સાત જિવ્હા વડે સર્વનું ભક્ષણ કરનારા |- |834.           |सप्तवाहनः |ॐ सप्तवाहनाय नमः। |સાત ઘોડાવાળા |- |835.           |अमूर्तिः |ॐ अमूर्तये नमः। |નિરાકાર |- |836.           |अनघः |ॐ अनघाय नमः। |દોષ રહિત |- |837.           |अचिन्त्यः |ॐ अचिन्त्याय नमः। |વિચારમાં આવી શકે નહી તેવા |- |838.           |भयकृत् |ॐ भयकृते नमः। |દુષ્ટોને ભય કરનારા |- |839.           |भयनाशनः |ॐ भयनाशनाय नमः। |ભક્તોના ભયનો નાશ કરનારા |- |840.           |अणुः |ॐ अणवे नमः। |સૂક્ષ્મમાં પણ સૂક્ષ્મમૂર્તિ |- |841.           |बृहत् |ॐ बृहते नमः। |મહામૂર્તિ |- |842.           |कृशः |ॐ कृशाय नमः। |સૂક્ષ્મ |- |843.           |स्थूलः |ॐ स्थूलाय नमः। |સર્વ બ્રહ્માંડ મૂર્તિ |- |844.           |गुणभृत् |ॐ गुणभृते नमः। |ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય માટે સત્વ, રજ અને તમોગુણ ધારણ કરનારા |- |845.           |निर्गुणः |ॐ निर्गुणाय नमः। |ગુણ રહિત |- |846.           |महान् |ॐ महते नमः। |નિર્ગુણ, નિરતિશય તથા સૂક્ષ્મ હોવાથી મહત્તાવાળા |- |847.           |अधृतः |ॐ अधृताय नमः। |આધારભૂત પૃથ્વિ આદિકને ધારણ કરનારા |- |848.           |स्वधृतः |ॐ स्वधृताय नमः। |પોતાના આત્મા વડે પોતાને ધારણ કરનારા |- |849.           |स्वास्यः |ॐ स्वास्याय नमः। |સુંદર મુખવાળા |- |850.           |प्राग्वंशः |ॐ प्राग्वंशाय नमः। |યજ્ઞ કરનારાઓની પૂર્વ તરફ મુખવાળી વિશ્રામશાળા, તે રૂપ |- |851.           |वंशवर्धनः |ॐ वंशवर्धनाय नमः। |વંશોને વધારનારા |- |852.           |भारभृत् |ॐ भारभृते नमः। |પૃથ્વિના ભારને ધારણ કરનારા   |- |853.           |कथितः |ॐ कथिताय नमः। |વેદમાં ગવાયેલા |- |854.           |योगी |ॐ योगिने नमः। |યોગધારી |- |855.           |योगीशः |ॐ योगीशाय नमः। |યોગીઓના પતિ |- |856.           |सर्वकामदः |ॐ सर्वकामदाय नमः। |સર્વ કામનાને પૂરનારા અથવા સર્વ કામના – વાસનાનો નાશ કરનારા |- |857.           |आश्रमः |ॐ आश्रमाय नमः। |સંસારરૂપી અરણ્યમાં ભટકતા પ્રાણીઓના વિશ્રામરૂપ |- |858.           |श्रमणः |ॐ श्रमणाय नमः। |અવિવેકિયોને સંતાપનારા |- |859.           |क्षामः |ॐ क्षामाय नमः। |સર્વ પાપિયોનો ક્ષય કરનારા |- |860.           |सुपर्णः |ॐ सुपर्णाय नमः। |સુંદર પાંખવાળા |- |861.           |वायुवाहनः |ॐ वायुवाहनाय नमः। |વાયુને પણ ગતિમાન કરનારા   |- |862.           |धनुर्धरः |ॐ धनुर्धराय नमः। |ધનુર્ધારી |- |863.           |धनुर्वेदः |ॐ धनुर्वेदाय नमः। |ધનુર્વિદ્યા જાણનારા |- |864.           |दण्डः |ॐ दण्डाय नमः। |શિક્ષામૂર્તિ |- |865.           |दमयिता |ॐ दमयित्रे नमः। |વૈવસ્વત આદિ રાજાઓરૂપે શિક્ષા કરનારા   |- |866.           |दमः |ॐ दमाय नमः। |શિક્ષા કરવા યોગ્યને દમનારા |- |867.           |अपराजितः |ॐ अपराजिताय नमः। |શત્રુઓથી પરાજય પામે નહી તેવા અર્થાત સમર્થ |- |868.           |सर्वसहः |ॐ सर्वसहाय नमः। |સર્વને સહન કરનારા |- |869.           |नियन्ता |ॐ नियन्त्रे नमः। |નિયમમાં રાખનારા |- |870.           |नियमः |ॐ नियमाय नमः। |યોગના અંગરૂપ અથવા અનિયમ કર્તા સર્વતંત્ર સ્વતંત્ર |- |871.           |यमः |ॐ यमाय नमः। |યોગના અંગરૂપ અથવા સર્વને નિયમમાં રાખનારા |- |872.           |सत्त्ववान् |ॐ सत्त्ववते नमः। |શૌર્ય વગેર સત્વવાળા |- |873.           |सात्त्विकः |ॐ सात्त्विकाय नमः। |સત્વગુણમાં વસનારા |- |874.           |सत्यः |ॐ सत्याय नमः। |સાધુ પુરુષો ઉપર કૃપા કરનારા |- |875.           |सत्यधर्मपराक्रमः |ॐ सत्यधर्मपरायणाय नमः। |સત્ય ધર્મના આધીન |- |876.           |अभिप्रायः |ॐ अभिप्रायाय नमः। |પુરુષના અભિપ્રાયરૂપ અથવા પુરુષોએ ઇચ્છાતા |- |877.           |प्रियार्हः |ॐ प्रियार्हाय नमः। |પ્રિય વસ્તુને યોગ્ય |- |878.           |अर्हः |ॐ अर्हाय नमः। |પૂજવા યોગ્ય |- |879.           |प्रियकृत् |ॐ प्रियकृते नमः। |ભક્તોનું ભલુ કરનારા |- |880.           |प्रीतिवर्धनः |ॐ प्रीतिवर्धनाय नमः। |પ્રેમને વધારનારા |- |881.           |विहायसगतिः |ॐ विहायसगतये नमः। |આકાશચારી |- |882.           |ज्योतिः |ॐ ज्योतिषे नमः। |સ્વયંપ્રકાશ |- |883.           |सुरुचिः |ॐ सुरुचये नमः। |સુંદર કાંતિવાળા |- |884.           |हुतभुक् |ॐ हुतभुजे नमः। |યજ્ઞોમાં દેવોને ઉદ્દેશીને નાખેલા બળિને અગ્નિરૂપ ખાનારા |- |885.           |विभुः |ॐ विभवे नमः। |વ્યાપક |- |886.           |रविः |ॐ रवये नमः। |સૂર્ય |- |887.           |विरोचनः |ॐ विरोचनाय नमः। |વિવિધ પ્રકારે પ્રકાશ કરનારા |- |888.           |सूर्यः |ॐ सूर्याय नमः। |લક્ષ્મી (શોભાદેવી) ને ઉત્પન્ન કરનારા |- |889.           |सविता |ॐ सवित्रे नमः। |સર્વ જગતને ઉત્પન્ન કરનારા |- |890.           |रविलोचनः |ॐ रविलोचनाय नमः। |સૂર્ય છે નેત્ર જેના એવા |- |891.           |अनन्तः |ॐ अनन्ताय नमः। |છેડા રહિત   |- |892.           |हुतभुक् |ॐ हुतभुजे नमः। |હુત દ્રવ્ય ને ખાનારા |- |893.           |भोक्ता |ॐ भोक्त्रे नमः। |માયાના ભોક્તા |- |894.           |सुखदः |ॐ सुखदाय नमः। |ભક્તોને સુખ આપનારા |- |895.           |नैकजः |ॐ नैकजाय नमः। |ધર્મ રક્ષા માટે અનંતવાર જન્મ લેનારા |- |896.           |अग्रजः |ॐ अग्रजाय नमः। |હિરણ્યગર્ભરૂપ આદિ મૂર્તિ, શ્રુતિ કહે છે કે ‘હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્ત્તતાગ્રે’ |- |897.           |अनिर्विण्णः |ॐ अनिर्विण्णाय नमः। |પૂર્ણ કામનાવાળા હોવાથી ખેદ વિનાના |- |898.           |सदामर्षी |ॐ सदामर्षिणे नमः। |સત્પુરુષો ઉપર ક્ષમા કરનારા |- |899.           |लोकाधिष्ठानम् |ॐ लोकाधिष्ठानाय नमः। |લોકોના આધારભૂત બ્રહ્મમૂર્તિ |- |900.           |अद्भुतः |ॐ अद्भूताय नमः। |સર્વથી વિલક્ષણ, ગીતામા પોતેજ કહે છે કે ‘આશ્ચર્યવત્પશ્યતિ કશ્ચિદેનમ’ આ વચન પ્રમાણે છે |- |901.           |सनात् |ॐ सनातनाय नमः। |નિત્ય પુરાણ પુરુષ |- |902.           |सनातनतमः |ॐ सनातनतमाय नमः। |બ્રહ્મા આદિક પુરાતન દેવો કરતા પણ પુરાતન |- |903.           |कपिलः |ॐ कपिलाय नमः। |સાંખ્યશાસ્ત્ર રચનારા કપિલમૂર્તિ |- |904.           |कपिः |ॐ कपये नमः। |વરાહનું રૂપ ધારણ કરનારા |- |905.           |अव्ययः |ॐ अव्ययाय नमः। |અવિનાશી |- |906.           |स्वस्तिदः |ॐ स्वस्तिदाय नमः। |ભક્તોનું કલ્યાણ કરનારા |- |907.           |स्वस्तिकृत् |ॐ स्वस्तिकृते नमः। |સર્વનું કલ્યાણ કર્તા |- |908.           |स्वस्ति |ॐ स्वस्तये नमः। |કલ્યાણ મૂર્તિ |- |909.           |स्वस्तिभुक् |ॐ स्वस्तिभुजे नमः। |કલ્યાણના ભોક્તા |- |910.           |स्वस्तिदक्षिणः |ॐ स्वस्तिदक्षिणाय नमः। |કલ્યાણ કરનારા સમર્થ અથવા શીઘ્રતાથી કલ્યાણ કરનારા |- |911.           |अरौद्रः |ॐ अरौद्राय नमः। |રાગ દ્વેષથી રહિત હોવાને લીધે શાંત મૂર્તિ   |- |912.           |कुण्डली |ॐ कुण्डलिने नमः। |કુંડલ ધારણ કરનારા |- |913.           |चक्री |ॐ चक्रिणे नमः। |ચક્ર ધારણ કરનારા |- |914.           |विक्रमी |ॐ विक्रमिणे नमः। |મહા પરાક્રમવાળા |- |915.           |ऊर्जितशासनः |ॐ उर्जितशासनाय नमः। |શ્રેષ્ઠ આજ્ઞાવાળા |- |916.           |शब्दातिगः |ॐ शब्दातिगाय नमः। |શબ્દોથી બોલી શકાય નહી તેવા અર્થાત જેનું નામ કે મહિમા કહેવાને શબ્દ સમર્થ નથી તેવા |- |917.           |शब्दसहः |ॐ शब्दसहाय नमः। |સર્વ વેદો જેનો મહિમા ગાય છે તેવા |- |918.           |शिशिरः |ॐ शिशिराय नमः। |ત્રણ તાપની શાંતિ કરનારા |- |919.           |शर्वरीकरः |ॐ शर्वरीकराय नमः। |સંસારીઓને આત્મજ્ઞાન રાત્રી છે અને યોગીઓને સંસાર રાત્રી છે, આ બન્ને રાત્રીઓને કરનારા |- |920.           |अक्रूरः |ॐ अक्रूराय नमः। |ક્રુરતા રહિત કોમળ |- |921.           |पेशलः |ॐ पेशलाय नमः। |મન, વાણી તથા કર્મ વડે શોભાયમાન |- |922.           |दक्षः |ॐ दक्षाय नमः। |કાર્ય કુશળ |- |923.           |दक्षिणः |ॐ दक्षिणाय नमः। |કાર્ય કુશળ અથવા શત્રુનો સંહાર કરનારા |- |924.           |क्षमिणांवरः |ॐ क्षमिणां वराय नमः। |ક્ષમાવંતોમાં ઉત્તમ |- |925.           |विद्वत्तमः |ॐ विद्वत्तमाय नमः। |મહાવિદ્યાવાળા |- |926.           |वीतभयः |ॐ वीतभयाय नमः। |ભય રહિત |- |927.           |पुण्यश्रवणकीर्तनः |ॐ पुण्यश्रवणकीर्तनाय नमः। |જેમના નામનુ શ્રવણ, કિર્તન પવિત્ર છે એવા |- |928.           |उत्तारणः |ॐ उत्तारणाय नमः। |સંસાર સાગરમાંથી તારનારા |- |929.           |दुष्कृतिहा |ॐ दुष्कृतिघ्ने नमः। |પાપનો નાશ કરનારા |- |930.           |पुण्यः |ॐ पुण्याय नमः। |શ્રુતિ, સ્મૃતિ આદિથી પુણ્યનો ઉપદેશ કરનારા |- |931.           |दुःस्वप्ननाशनः |ॐ दुस्वप्ननाशाय नमः। |દુષ્ટ સ્વપ્નો નો નાશ કરનારા |- |932.           |वीरहा |ॐ वीरघ्ने नमः। |શૂરવીર એવા દૈત્યોનો નાશ કરનારા |- |933.           |रक्षणः |ॐ रक्षणाय नमः। |રક્ષા કરનારા |- |934.           |सन्तः |ॐ सदभ्यो नमः। |લોકોને શિક્ષા આપવા માટે સન્માર્ગે વર્તનારા   |- |935.           |जीवनः |ॐ जीवनाय नमः। |પ્રાણ રૂપે સર્વને જીવાડનારા |- |936.           |पर्यवस्थितः |ॐ पर्यवस्थिताय नमः। |વિશ્વમાં ચારે તરફથી વ્યાપી રહેલા |- |937.           |अनन्तरूपः |ॐ अनन्तरूपाय नमः। |અસંખ્યરૂપ ધારણ કરનારા |- |938.           |अनन्तश्रीः |ॐ अनन्तश्रिये नमः। |અપાર શોભાવાળા |- |939.           |जितमन्युः |ॐ जितमन्यवे नमः। |ક્રોધનો વિજય કરનારા |- |940.           |भयापहः |ॐ भयापहाय नमः। |ભકતના ભયનો નાશ કરનારા |- |941.           |चतुरश्रः |ॐ चतुरश्राय नमः। |ચાર વેદો જેના ચાર ખુણા છે એવા અથવા મંગળમૂર્તિ |- |942.           |गभीरात्मा |ॐ गभीरात्मने नमः। |ગંભીર સ્વરૂપવાળા, માપવામાં આવે નહી તેવા |- |943.           |विदिशः |ॐ विदिशाय नमः। |અધિકારીઓને વિશેષે કરીને જુદા જુદા ફળો આપનારા |- |944.           |व्यादिशः |ॐ व्यादिशाय नमः। |ઇન્દ્રાદિક દેવોને વિવિધ આજ્ઞા કરનારા |- |945.           |दिशः |ॐ दिशाय नमः। |દિશા મૂર્તિ |- |946.           |अनादिः |ॐ अनादये नमः। |જેનો કોઇ પણ આદિ નથી તેવા |- |947.           |भूर्भूवः |ॐ भुवोभुवे नमः। |પૃથ્વિ રૂપ |- |948.           |लक्ष्मीः |ॐ लक्ष्मै नमः। |પૃથ્વિની શોભારૂપ |- |949.           |सुवीरः |ॐ सुवीराय नमः। |સારા સુભટ અથવા વિવિધ પ્રકારની ગતિવાળા |- |950.           |रुचिरांगदः |ॐ रुचिराङ्गदाय नमः। |સુંદર બાજુબંધવાળા |- |951.           |जननः |ॐ जननाय नमः। |પ્રાણી માત્રને ઉત્પન્ન કરનારા |- |952.           |जनजन्मादिः |ॐ जनजन्मादये नमः। |મનુષ્યોની ઉત્પત્તિ ના કરણરૂપ |- |953.           |भीमः |ॐ भीमाय नमः। |ભયંકર |- |954.           |भीमपराक्रमः |ॐ भीमपराक्रमाय नमः। |ભયંકર પરાક્રમવાળા |- |955.           |आधारनिलयः |ॐ आधारनिलयाय नमः। |પૃથ્વિ આદિ પંચમહાભૂતોનો આધાર સ્થાન |- |956.           |धाता |ॐ धात्रे नमः। |સર્વેને ધારણ કરનાર |- |957.           |पुष्पहासः |ॐ पुष्पहासाय नमः। |પુષ્પના જેવુ શ્વેત હાસ્ય કરનારા અથવા તો મુકુલ રૂપે રહેલા પુષ્પોના હાસ્યની પેઠે પ્રપંચ રૂપે સૌને હસાવનારા |- |958.           |प्रजागरः |ॐ प्रजागराय नमः। |નિરંતર જાગૃત રહેનારા |- |959.           |ऊर्ध्वगः |ॐ उर्ध्वगाय नमः। |સર્વની ઉપર રહેનારા |- |960.           |सत्पथाचारः |ॐ सत्पथाचाराय नमः। |સન્માર્ગ ઉપર આચરણ કરનારા |- |961.           |प्राणदः |ॐ प्राणदाय नमः। |પ્રાણ આપનારા અર્થાત જીવાડનારા   |- |962.           |प्रणवः |ॐ प्रणवाय नमः। |\કાર રૂપ |- |963.           |पणः |ॐ पणाय नमः। |વ્યવહાર કરનારા   |- |964.           |प्रमाणम् |ॐ प्रमाणाय नमः। |પ્રમાણ મૂર્તિ |- |965.           |प्राणनिलयः |ॐ प्राणनिलयाय नमः। |પ્રાણાદિકના આધારભૂત |- |966.           |प्राणभृत् |ॐ प्राणभृते नमः। |દશ પ્રાણોનુ પોષણ કરનારા |- |967.           |प्राणजीवनः |ॐ प्राणजीवनाय नमः। |પ્રાણીઓને દશ પ્રાણો વડે જીવાડનારા |- |968.           |तत्त्वम् |ॐ तत्त्वाय नमः। |તત્વમૂર્તિ |- |969.           |तत्त्वविद् |ॐ तत्त्वविदे नमः। |તત્વવેત્તા |- |970.           |एकात्मा |ॐ एकात्मने नमः। |એક આત્મારૂપ |- |971.           |जन्ममृत्युजरातिगः |ॐ जन्ममृत्युजरातिगाय नमः। |જન્મ, મૃત્યુ અને વૃદ્ધાવસ્થાનુ ઉલ્લંઘન કરનારા |- |972.           |भूर्भुवःस्वस्तरुः |ॐ भुर्भुवः स्वस्तरवे नमः। |‘ભૂર્ભુવઃસ્વઃ’ આ ત્રણ વ્યાત્દતિવડે હોમાદિકથી ત્રણ જગતનો ઉદ્ધાર કરનાર અથવા ભૂર્ભુવર અને સ્વર લોકમાં વૃક્ષની પેઠે વ્યાપેલા    |- |973.           |तारः |ॐ ताराय नमः। |સંસાર સાગરમાંથી તારનારા અથવા \કાર મૂર્તિ   |- |974.           |सपिताः |ॐ सपित्रे नमः। |સર્વ લોકના પિતા |- |975.           |प्रपितामहः |ॐ प्रपितामहाय नमः। |બ્રહ્માના પણ પિતામહ |- |976.           |यज्ञः |ॐ यज्ञाय नमः। |યજ્ઞ મૂર્તિ |- |977.           |यज्ञपतिः |ॐ यज्ञपतये नमः। |યજ્ઞના અધિપતિ |- |978.           |यज्वा |ॐ यज्वने नमः। |યજમાન |- |979.           |यज्ञांगः |ॐ यज्ञाङ्गाय नमः। |યજ્ઞો જેના અંગો છે તે |- |980.           |यज्ञवाहनः |ॐ यज्ञवाहनाय नमः। |ફળ આપનારા યજ્ઞોને ગ્રહણ કરનારા |- |981.           |यज्ञभृद् |ॐ यज्ञभृते नमः। |યજ્ઞનુ પોષણ કરનારા અથવા યજ્ઞનુ રક્ષણ કરનારા |- |982.           |यज्ञकृत् |ॐ यज्ञकृते नमः। |દક્ષના યજ્ઞનો નાશ કરનારા અથવા યુગના આરંભમાં યજ્ઞ કરનારા |- |983.           |यज्ञी |ॐ यज्ञिने नमः। |યજ્ઞ રૂપ, યજ્ઞ મૂર્તિ |- |984.           |यज्ञभुक् |ॐ यज्ञभुजे नमः। |યજ્ઞના ભોક્તા |- |985.           |यज्ञसाधनः |ॐ यज्ञसाधनाय नमः। |યજ્ઞના સાધનરૂપ |- |986.           |यज्ञान्तकृत् |ॐ यज्ञान्तकृते नमः। |યજ્ઞને અંતે ફળ આપનારા અથવા પૂર્ણાહુતિવડે યજ્ઞને સંપૂર્ણ કરનારા |- |987.           |यज्ञगुह्यम् |ॐ यज्ञगुह्याय नमः। |યજ્ઞમાં ગુપ્ત રહેનારા બ્રહ્મ સ્વરૂપ |- |988.           |अन्नम् |ॐ अन्नाय नमः। |અન્ન મૂર્તિ |- |989.           |अन्नादः |ॐ अन्नादाय नमः। |અન્નનું ભક્ષણ કરનારા |- |990.           |आत्मयोनिः |ॐ आत्मयोनये नमः। |આત્માના ઉપાદાન કારણ રૂપ |- |991.           |स्वयंजातः |ॐ स्वयंजाताय नमः। |સ્વયંભુ |- |992.           |वैखानः |ॐ वैखानाय नमः। |પાતાળવાસી હિરણ્યાક્ષનો નાશ કરવા માટે પૃથ્વિને ખોતરનાર |- |993.           |सामगायनः |ॐ सामगायनाय नमः। |સામવેદનું ગાયન કરનારા |- |994.           |देवकीनन्दनः |ॐ देवकीनन्दनाय नमः। |દેવકીના પુત્ર દેવકી એટલે ભક્તિથી આનંદિત થનારા |- |995.           |स्रष्टा |ॐ स्रष्ट्रे नमः। |જગતને સરજનારા |- |996.           |क्षितीशः |ॐ क्षितीशाय नमः। |પૃથ્વિના પતિ |- |997.           |पापनाशनः |ॐ पापनाशनाय नमः। |પાપનો નાશ કરનારા |- |998.           |शंखभृत् |ॐ शंखभृते नमः। |પંચજન્ય શંખ ધારણ કરનારા |- |999.           |नन्दकी |ॐ नन्दकिने नमः। |નંદક નામની તલવાર ધારણ કરનાર   |- |1000.       |चक्री |ॐ चक्रिणे नमः। |સુદર્શન ચક્ર ધારણ કરનારા |- |1001.       |शार्ङ्गधन्वा |ॐ शार्ङ्गधन्वने नमः। |શાર્ંગ નામનું ધનુષ ધારણ કરનાર   |- |1002.       |गदाधरः |ॐ गदाधराय नमः। |કૌમુદિકી નામની ગદાને ધારણ કરનારા |- |1003.       |रथांगपाणिः |ॐ रथाङ्गपाणये नमः। |હાથમાં રથનું ચક્ર ધારણ કરનારા |- |1004.       |अक्षोभ्यः |ॐ अक्षोभ्याय नमः। |નિડર, કોઇથી ક્ષુબ્ધ કરી શકાય નહી તેવા |- |1005.       |सर्वप्रहरणायुधः |ॐ सर्वप्रहरणायुधाय नमः। |સર્વ પ્રકારના શસ્ત્રો જેમના આયુધો છે એવા અર્થાત પ્રસિદ્ધ તથા અપ્રસિદ્ધ, સર્વ પ્રકારના આયુધો ધારણ કરનારા |} सर्वप्रहरणायुध ॐ नम इति । वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी ।श्रीमान् नारायणो विष्णुर्वासुदेवोऽभिरक्षतु ॥१०८॥ ॥ इति श्री શ્રીવિષ્ણુસહસ્ત્રનામસ્તોત્રમ્ સમ્પૂર્ણં ॥ ===કેટલાક અન્ય નામો=== નામો સામાન્ય રીતે ''અનંતકલ્યાણગુણ'' (અર્થઃ અનંત કલ્યાણ્કારી ગુણ)માથી મળ્યા છે. કેટલાક નામો આ મુજબ છે: *અચિંત્ય (અકળ, સમજણથી બહાર) *અચ્યુત (નિશ્ચિત) *અનંત (જેનો અંત નથી તે, સનાતન, અસીમ) *દામોદર (પેટ(ઉદર)ની આસપાસ દોરડું(દામ) ધરાવનારઃ કૃષ્ણનું એક નામ) *ગોવિંદ (ગાયો અને બ્રાહ્મણોનો રક્ષક; ચેતનાઓનો સ્વામી: કૃષ્ણનું એક નામ) *હરિ (જે હરી લે છે જો મનુષ્ય કે અવગુણો કો હર લેતા હૈ) *હયગ્રીવ (જ્ઞાનના દાતા) *જગન્નાથ (વિશ્વ/સૃષ્ટિના માલિક/શાસક) *જનાર્દન (જે સમૃદ્ધિ માટે લોકો દ્વારા પૂજાય છે.) *કેશવ (કેશીનો વધ કરનાર, લાંબા કે સુંદર કેશ(વાળ) ધરાવનાર,અથર્વવેદ viii , 6 , 23 માંથી) *[[કૃષ્ણ|કૃષ્ણ]] (ત્રીજા યુગ કે યુગારંભ દરમ્યાન જન્મ્યા, તેમણે ગાયોની રક્ષાથી લઇને પૃથ્વીને ઘણા પાપોમાંથી મુક્ત કરવા સુધીના કાર્યો કર્યા) *માધવ (વસંત ઋતુને લગતુ, મા=લક્ષ્મી,ધવ=ધારણ કરને વાલે અર્થાત માધવ) *મધુસુદન (મધુ) નામના રાક્ષસનો વધ કરનાર *નારાયણ (જેનો અર્થ "જેમાં ''નાર'' (=આકાશ) વસે છે તે", તેથી સમગ્ર સૃષ્ટિના આશ્રય. "સર્વશ્રેષ્ઠ માનવ જે બધા મનુષ્યોનો આધાર છે" એવો અર્થ પણ થાય છે. અન્ય અર્થ "જે નીર(પાણી)માં શયન કરે છે (એટલેકે વિશ્રામ કરે છે) એવો છે.) *પદ્મનાભ ([[કમળ|કમળ]] જેવી નાભિવાળા, જેની નાભિમાંથી સૃષ્ટિની રચના કરનાર [[બ્રહ્મા|બ્રહ્મા]] જેમાં હતા એ કમળ પ્રગટ થયું.) *પુરુષોત્તમ - સર્વશ્રેષ્ઠ સનાતન અસ્તિત્વ *[[રામ|રામ]] (ત્રીજા યુગ કે યુગારંભ દરમ્યાન જન્મ્યા, તેમના કાર્યોએ મુખ્યત્વે આદર્શ જીવનધોરણો સ્થાપ્યા.) *હ્રિષિકેશ (ચેતનાઓના સ્વામી અથવા હ્રદયમાં રહેલ ભગવાન; "હ્રિ" મૂળ અર્થ ~ હ્રદય) *રોહિત(વિષ્ણુનુ અન્ય નામ) *સત્યનારાયણ (સત્ય અને નારાયણનું સંયોજન જેનો અર્થ સત્યના રક્ષક છે. *શ્રીવત્સ * શિખંડી: જે મોરનું પીંછુ પહેરે છે. *સૌર્યરાયણ (જે આપણી અનુકૂળતા માટે દુષ્ટતા/પાપોનો નાશ કરે છે) વિષ્ણુ કૌતુવમમાં વર્ણિત. *શ્રીધર (શ્રી= લક્ષ્મીના પતિ અથવા શ્રેષ્ઠ સંપત્તિ) *સિદ્ધાર્થ (જે સંપૂર્ણતાને પ્રાપ્ત કરે છે, કલિયુગના અંતિમ તબક્કામાં બુદ્ધ અવતારનું જન્મ સમયનુ નામ) *શ્રીમન (શ્રી કે [[લક્ષ્મી|લક્ષ્મીનુ]] ગૌરવ); મોટા ભાગે મિશ્ર શબ્દ, શ્રીમન નારાયણ બનાવવા શ્રીમનને નારાયણ નામ સાથે જોડાય છે. *શ્રીનિવાસ (શ્રી)નો નિવાસ (તેમના તિરુપતિના મંદિરના રૂપ માટે પણ કહેવાય છે). તિરુપતિમાં વિષ્ણુનું રૂપ વેંકટેશ્વર તરીકે સુવિખ્યાત છે. *ત્રિવિક્રમ (ત્રણ લોકના શાસક, વામન અવતારમાં). *વિશાલ (પ્રચંડ, ~ જેને રોકી ન શકાય). *વામન (ઠીંગણું, ઊંચાઇમાં નાનુ કે ટૂંકુ, એક વામન બ્રાહ્મણ) *વાસુદેવ ( "સર્વ-વ્યાપી ઇશ્વર", લાંબા સ્વર અ (કાના); સાથે તેનો અર્થ "વસુદેવના પુત્ર", એટલેકે કૃષ્ણ થાય છે) *શ્રીશ (દેવી લક્ષ્મીના પતિ). * ગુરુવાયુરના ગુરુવાયુરપ્પન ભગવાન (ગુરુ (બૃહસ્પતિ) અને વાયુ દેવે બનાવેલ મંદિર) *જાગનાથ વિષ્ણુનું દક્ષિણ-પૂર્વીય નામ છે.જગર્નોટ શબ્દ (સૌથી પ્રભાવશાળી) તેમના નામ પરથી આવ્યો છે. *સોહમ અર્થાત સૌથી બુદ્ધિશાળી, તે વિષ્ણુનું એક હજાર મસ્તિષ્કો અને બાહુઓવાળું સૌથી બળવાન રૂપ છે. *જયન અર્થાત બધા શત્રુઓ પર વિજયી કે વિજેતા ===પાઠની પરંપરા=== પ્રાચીન કાળથી, હાલ 19મી સદી સુધી, ઘણા શિક્ષિત પરિવારો સહસ્રનામનો પાઠ કરતા, અથવા તેમણે પસંદ કરેલા દેવની પ્રાર્થના માટે એવા જ સમૂહના ''શ્લોકો'' નો પાઠ કરતા. (જેનો પાઠ કરવામાં આવે છે તેવા શ્લોકોના આવા સમૂહને સામાન્ય રીતે ''સ્તોત્ર'' કહે છે (બંને 'ત'નું ઉચ્ચારણ કોમળ છે.)) વધતા પશ્ચિમીકરણ સાથે સામાન્ય રીતે '''સહસ્રનામ''' ની પ્રથાના અમલની સામાન્યતા ઘટતી જાય છે, અને વધુ યંત્રવત અને સંવેદનાહીન બનતા જતા હોવાની આલોચના થઇ છે. છતા ઘણી મોટી સંખ્યામાં હિંદુ ઘરોમાં હજી પણ રોજ પ્રાર્થના/અર્ચનાની સભા (જેને પૂજા કહે છે) થાય છે. પ્રાચીન વૈદિક સમયમાં, તેને ''સંધ્યા'' પણ કહેવામાં આવતું. ===અન્ય દેવોનો સમાવેશ=== સહસ્રનામ વિષે અન્ય નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે તેમાં અન્ય હિંદુ દેવતાઓ જેવા કે [[શિવ|શિવ]], [[બ્રહ્મા|બ્રહ્મા]], વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. વૈષ્ણવ ધાર્મિક માન્યતાનાં અનુયાયીઓ અનુસાર, કુલ મળીને, ''વિષ્ણુ'' ના તેઓના વિશ્વરૂપનું એક ઉદાહરણ છે,અને તેઓમાંથી પ્રગટ થયેલા અન્ય દેવોનો આધાર છે. આ વૈશ્વિક રૂપમાં, વિષ્ણુને ''મહાવિષ્ણુ'' (મહાન વિષ્ણુ) પણ કહે છે. એક અદ્વૈતન અર્થઘટન મુજબ, આ સંકેત આશ્ચર્યજનક નથી કેમકે અદ્વૈત વિચારસરણી અનુસાર, ખાસ કરીને સ્મર્તો માને છે કે વિષ્ણુ અને શિવ એક જ છે અને તેથી એક જ સર્વોચ્ચ અસ્તિત્વના બે જુદા રૂપો છે. ==વિષ્ણુ સહસ્રનામ વિશે અવતરણો== *સ્ટીવન નેપની વેબસાઈટ પર, એક વૈષ્ણવ વિદ્વાન, શ્રી એન. ક્રિષ્નમાચારી વૈષ્ણવ વિદ્વાનોને ઉદ્દેશીને, કહે છે કે વિષ્ણુ સહસ્રનામની મહાનતાના છ કારણો છે. :"1. વિષ્ણુ સહસ્રનામ [[મહાભારત|મહાભારત]]નો સાર છે; ::2. [[નારદ મુનિ|નારદ]], અલ્વારો જેવા મહાન ૠષિઓ અને સંત [[ત્યાગરાજ|ત્યાગરાજ]] જેવા સર્જકોએ વારંવાર તેમના ભક્તિ કાર્યોમાં "વિષ્ણુના હજાર નામોનો" સંદર્ભ લીધો છે; :::3. વિષ્ણુના હજાર નામોને મહાભારતના ભાગ તરીકે ગૂંથી લેનાર અને વિશ્વ માટે સાચવનાર વ્યક્તિ અન્ય કોઇ નહીં પરંતુ વેદોના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાતા મુનિ વેદ વ્યાસ હતા; કે જે વિષ્ણુનો અવતાર ગણાય છે. ::::4. ભીષ્મ વિષ્ણુ સહસ્રનામના રટણને બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ અને સૌથી સરળ; અથવા બધા બંધનોમાંથી મુક્તિ મેળવવાનું માધ્યમ માને છે. :::::5. તે વ્યાપક રીતે સ્વીકૃત છે કે આ સ્તોત્રમ બધા દુખોમાથી મુક્તિ આપે છે અને સુખ અને મનની શાંતિ તરફ લઇ જાય છે; ::::::6. વિષ્ણુ સહસ્રનામ ગીતાના બોધને અનુસરે છે." <ref>http://www.stephen-knapp.com/thousand_names_of_the_supreme.htm</ref> *અદ્વૈત સંપન્ન [[આદિ શંકરાચાર્ય]], તેમના સ્તોત્ર, [[ભજ ગોવિંદમ]]<ref>[http://www.kamakoti.org/shlokas/kshlok19.htm ભજ ગોવિંદમ: kamakoti.org]</ref>ના શ્લોક 27માં કહે છે કે, ગીતા અને વિષ્ણુ સહસ્રનામનો પાઠ કરવો જોઈએ અને [[લક્ષ્મી|લક્ષ્મી]]ના દૈવી સ્વરૂપ, વિષ્ણુનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે સહસ્રનામ જે તેનો પાઠ કરે તેને બધા ઉમદા સદગુણો પ્રદાન કરે છે.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |url=http://www.hindu.com/fr/2005/12/16/stories/2005121603040200.htm |title=હિંદુ: એન્ટરનેઇન્મેન્ટ બેંગલોર / બૂક રીવ્યૂ: ઓન ધ બુદ્ધ ઇન શ્લોક |access-date=2010-12-24 |archive-date=2007-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070121173325/http://www.hindu.com/fr/2005/12/16/stories/2005121603040200.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070121173325/http://www.hindu.com/fr/2005/12/16/stories/2005121603040200.htm |date=2007-01-21 }}</ref> *[[રામાનુજાચાર્ય]]ના એક અનુયાયી, પરાશર ભટ્ટરે કહ્યુ છે કે વિષ્ણુ સહસ્રનામ લોકોને બધા દુખોમાથી મુક્ત કરે છે અને તેની તુલના કોઇ સાથે ન થઇ શકે<ref name="autogenerated2"></ref> *દ્વૈત દાર્શનિક માધવાચાર્યે, કહ્યું કે સહસ્રનામ [[મહાભારત|મહાભારત]]નો સાર હતા જે વળી શાસ્ત્રોનો સાર હતુ અને સહસ્રનામના તે દરેક શબ્દના 100 અર્થ છે.<ref name="autogenerated2"></ref> *હિંદુ [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન|સ્વામીનારાયણ]] સિદ્ધાંતના સ્થાપક, [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન|સ્વામીનારાયણે]], તેમના ગ્રંથ શિક્ષાપત્રીના શ્લોક 118માં, વ્યક્તિએ "10મા પર્વ (ભાગવત પુરાણના)નો પાઠ કરવો અથવા તે રાખવું જોઇએ અને ''વિષ્ણુ સહસ્રનામ'' જેવાં અન્ય પવિત્ર ગ્રંથોનો એક પવિત્ર સ્થાને ક્ષમતા મુજબ પાઠ કરવો જોઇએ. ''પાઠ જે પણ ઇચ્છા હોય તે મુજબનુ ફળ આપે છે." <ref>{{Cite web |url=http://www.swaminarayanwales.org.uk/Shikshapatri/shikshapatridetails.asp?shlockcode=119 |title=શ્રી સ્વામીનારાયણ ટેમ્પલ કાર્ડિફ - લેખો - શિક્ષાપત્રી |access-date=2010-12-24 |archive-date=2007-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070321000241/http://www.swaminarayanwales.org.uk/Shikshapatri/shikshapatridetails.asp?shlockcode=119 |url-status=dead }}</ref> '' * શ્લોક 93-96મા સ્વામીનારાયણ એમ પણ કહે છે કે " મને આ આઠ પવિત્ર ગ્રંથો પ્રત્યે સૌથી વધુ સ્નેહ છેઃ ચાર વેદો, વ્યાસ-સૂત્ર, (એટલે કે બ્રહ્મ સૂત્રો, શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ, મહાભારતમાં ''શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ'', અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ કે જે ધર્મ ગ્રંથોનું કેન્દ્ર છે; અને મારા બધા શિષ્યો જેઓ સમૃદ્ધ થવા માંગતા હોય તેમણે આ 8 પવિત્ર ગ્રંથોનુ ''શ્રવણ કરવું જોઇએ'' , અને મારી નિશ્રામાં રહેલ બ્રાહ્મણોએ આ પવિત્ર ગ્રંથોને શીખવા અને શીખડાવવા જોઇ અને અન્યો માટે પાઠ કરવા જોઇએ. *સ્વામી શિવાનંદે તેમના 20 અગત્યના અધ્યાત્મિક નિર્દેશોમાં, કહ્યું કે અન્ય ધાર્મિક પાઠો સાથે વિષ્ણુ સહસ્રનામનું ,વ્યવસ્થિત રીતે અધ્યયન કરવું જોઈએ.<ref>[http://www.sivanandadlshq.org/teachings/20instr.htm 20 અગત્યના અધ્યાત્મિક નિર્દેશો ]</ref> *[[એ.સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ|એ. સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદે]]; ફેબ્રુઆરી 15, 1970,નાં રોજ,દક્ષિણ એશિયાની ભાષાઓ અને દર્શનશાસ્ત્રના પ્રાધ્યાપક જે.એફ.સ્ટાલને કહેલ વિધાન; બીજા ફકરામાં, ઉલ્લેખ છે કે : ”આ રીતે આપણે દરેક ગ્રંથને શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ તરફના ધ્યેયને જોઈ શકીએ. ઋગ વેદમાં (1.22.20) દેવતુલ્ય વ્યક્તિઓ હમેશા [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]નાં પરમ ધામને લક્ષ્યમાં રાખે છે"). તેથી, સમગ્ર વેદિક પ્રક્રિયા, ભગવાન [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]ને સમજવાની છે, અને કોઇ પણ ગ્રંથ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]નો મહિમા ગાય છે.”<ref>[http://www.hansadutta.com/ART_WSP/mantra.html ધ કૃષ્ણ જાગૃતિ આંલોદન]</ref> *ભગવાન [[શિવ|શિવે]] તેમના પત્ની પાર્વતીને સંબોધીને કહ્યું: :'''''શ્રી રામ રામ રામેતિ રમે રામે મનોરમે; સહસ્ર નામ તત તુલ્યમ રામ નામ વરાનને''''' :"હે વારાનના (સુંદર મુખવાળી સ્ત્રી), હું [[રામ|રામ]],રામ,રામ અને તેમ અવિરત આ સુંદર ધ્વનિને માણું છું. રામચંદ્રનુ આ પાવન નામ ભગવાન વિષ્ણુના એક હજાર પવિત્ર નામોને સમાન છે." (બૃહદ-વિષ્ણુ-સહસ્રનામ-સ્તોત્ર, ઉત્તર-ખંડ, પદ્મ પુરાણ 72.335) *બ્રહ્માંડ પુરાણમાં કહ્યુ છે કેઃ :''સહસ્ર-નામનમ પુણ્યાનામ, ત્રિર-આવર્ત્ત્યા તુ યત ફલમ; એકવર્ત્ત્યા તુ કૃષ્ણસ્ય, નમૈકમ તત પરાયાચ્છતિ'' :"વિષ્ણુના પવિત્ર હજાર નામો (વિષ્ણુ સહસ્ર નામ સ્તોત્રમ)ના ત્રણ વાર રટણથી પ્રાપ્ત ધાર્મિક પરિણામો (પૂણ્ય) [[કૃષ્ણ|કૃષ્ણ]]ના પવિત્ર નામનુ માત્ર એક વાર ઉચ્ચારણ કરવાથી પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. *શ્રી [[કૃષ્ણ|કૃષ્ણે]] સ્વયં કહ્યું, "અર્જુન, મનુષ્ય સહસ્રનામના પાઠથી (મને) પ્રસન્ન કરવા અભિલાષી હોઇ શકે છે. પરંતુ, મારા તરફથી, હું એક શ્લોકથી પ્રસન્નતા અનુભવુ છુ. તેમા કોઇ શંકા નથી.”<ref name="autogenerated1"></ref> *હિંદુ ધર્મના પ્રાચીનતમ ગ્રંથમાથી, ઋગ વેદ; V.I.15b.3, તેમાં કહ્યુ છે કે: જેઓ પરમ સત્યના સક્ષાત્કાર ઇચ્છતા હોય તેઓએ ઓછામાં ઓછુ એક વાર એવી રીતે અડગ શ્રદ્ધાથી "[[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]"નુ નામ ઉચ્ચારવુ જોઇએ કે તે તમને આવો સાક્ષાત્કાર કરાવે. ==વિષ્ણુ સહસ્રનામના રટણ (પાઠ)ના લાભો== આ પંક્તિઓ મહાભારતમાંથી છે અને અવતરિત ખંડો પાઠમાંથી છે. શ્રદ્ધાંઉઓ માને છે કે સ્તોત્રના નિયમિત પાઠથી લાભની પ્રાપ્તિ થાય છે. અશુભને દૂર રાખવા, યુદ્ધમાં સફળ થવા, અને સમૃદ્ધિ મેળવવા, આનંદ, સુખ, અને સંતાન પ્રાપ્તિ માટે :ભીષ્મે કહ્યું કે, "જો હું કોઈ આશા વિના રટણ કરુ છતાં પણ મહાન આત્મા કેશવનાં શ્રેષ્ઠ હજાર નામો કે જેનો મહિમા સદા ગાવો જોઈએ. ''જે માનવ આ નામોને રોજ સાંભળે છે કે તેનો રોજ પાઠ કરે છે, તેનું અત્યારે કે પછી ક્યારેય અશુભ થતુ નથી.'' જો કોઇ બ્રાહ્મણ આવુ કરે તો તે વેદાંતનો જ્ઞાતા બને છે; જો કોઇ [[ક્ષત્રિય|ક્ષત્રિય]] આ કરે તો, તે યુદ્ધમાં હંમેશા સફળ બને છે. વૈશ્ય, આમ કરીને સમૃદ્ધિ મેળવે છે, જ્યારે શૂદ્ર ખૂબ જ સુખ પામે છે.''"'' :જો કોઈ સદ્‍ગુણોની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છુક બને, તો તે પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ થાય છે (આ નામોના શ્રવણ કે પાઠ દ્વારા). જો કોઈ સમૃદ્ધિ ઇચ્છતું હોય, તો તે સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવા સફળ થાય છે (આ મુજબ કરવાથી).'' '' ''ઈન્દ્રિયોનું સુખ ઇચ્છનારને બધા પ્રકારના આનંદ માણવામાં સફળ થાય છે, સંતાન ઇચ્છનાર વ્યક્તિને સંતાનની પ્રાપ્તિ થાય છે (આ પાઠ નિયમિત કરવાથી)."'' ખ્યાતિ, સમૃદ્ધિ, વીરતા, ઊર્જા, શક્તિ, સુંદરતા, ભય દૂર કરવો, આપત્તિથી દૂર રહેવું, અને રોગોનો ઉપચાર થવોઃ :"ભક્તિ અને નિષ્ઠાવાળા અને જેનું ચિત્ત સંપૂર્ણપણે તેઓ તરફ વળેલ હોય, અને વાસુદેવના આ હજાર નામો રોજ જાપ્તો હોય તે પોતાને શુદ્ધ કર્યા બાદ, ખૂબ યશ, પરિવારજનોમાં ઉચ્ચ સ્થાન, ચીરકાલીન સમૃદ્ધિ મેળવવામાં સફળ થાય છે અને છેલ્લે ''સૌથી મોટો લાભ એટલે કે (મુક્તિ મોક્ષ'' )''આવી વ્યક્તિને કદી ભય લાગતો નથી, અને ખૂબ વીરતા અને ઊર્જા પ્રાપ્ત કરે છે. '' ''રોગો તેને કનડતા નથી, અદભુત ચારિત્ર્ય, બળ, સુંદરતા અને પૂર્ણતા તેના બને છે. '' ''રોગી સાજો થાય છે, વ્યથિત વ્યથાઓમાંથી મુક્ત બને છે,ડરપોક ડરમાંથી મુક્ત બને છે, અને વિપત્તિઓમાં ફસાયેલ વિપત્તિઓથી મુક્ત બને છે.'' " :''સર્વોચ્ચ અસ્તિત્વના હજાર નામોના રટણથી ભક્તિભાવે તેની સ્તુતિ ગાનાર મનુષ્ય ઝડપથી પોતાની બધી સમસ્યાઓને પાર કરે છે. '' ''જે મરણાધીન (માનવ) વાસુદેવની શરણે આવે છે અને તેના ભક્ત બને છે, તે બધા પાપોમાંથી ,મુક્ત બને છે અને શાશ્વત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. '' ''જે વાસુદેવની ભક્તિ કરે છે તેને કદી અનિષ્ટનો સામનો કરવો પડતો નથી. '' ''તેઓ જન્મ, મૃત્યુ, જીર્ણાવસ્થા અને રોગના ભયમાંથી મુક્ત બને છે.'' " સદગુણ અને બદ્ધિ પ્રાપ્ત કર્યા બાદ, અને દુષ્ટતાના પાપોથી દૂર થયા બાદ: :''ભક્તિ અને આસ્થા ધરાવતો માનવ આ સ્તોત્રનું ગાન કરીને (જેમાં વાસુદેવના હજાર નામોનો સમાવેશ થાય છે) આત્માના પરમ સુખ, ક્ષમાવાન સ્વભાવ, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ, અને યશ પ્રાપ્ત કરે છે.'' ''બધા પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠની ભક્તિ કરનાર સદગુણી મનુષ્યમાં ક્રોધ, ઈર્ષા, કામ, દુષ્ટ વિચાર કદાપિ ઉત્પન્ન થતા નથી. '' ''સૂર્ય સાથેનો તારો, ચંદ્ર અને તારા, આકાશ, અવકાશના છેડા અને મહાસાગરો, બધાને ઉચ્ચ-આત્મન વાસુદેવ ધારણ કરે છે અને રક્ષા કરે છે. '' ''દેવો, અસુરો, અને ગંધર્વો, યક્ષો અને રાક્ષસો, સહિતની સમગ્ર જડ અને ચેતન સૃષ્ટિ કૃષ્ણના આધિપત્ય હેઠળ છે."'' આત્માના ઉદ્‍ગમ, સદગુણી આચરણના સ્રોત, અને બધા જ્ઞાનના આધાર અને અસ્તિત્વ વિશે: :''એમ કહેવાય છે કે ઇન્દ્રિયો, મન, સમજ, જીવન, ઊર્જા અને સ્મૃતિ પાસે તેમના આત્મા માટે વાસુદેવ છે.'' ''વાસ્તવમાં, આ દેહને ક્ષેત્ર કહે છે, અને તેની અંદર બુદ્ધિમાન આત્મા છે, જેને ક્ષેત્રનો જ્ઞાતા કહે છે, તેમના આત્મા માટે વાસુદેવ છે. '' ''વર્તન (જેમા આચરણોનો સમાવેશ થાય છે) ગ્રંથોમાં બધા વર્ણવેલ વિષયોમાં સૌથી મુખ્ય છે. '' ''સદ્‍ગુણ તેના વર્તનનો આધાર છે. '' ''સદા તેજસ્વી વાસુદેવ સદગુણોના માલિક છે.. '' ''ખરેખર, ઋષિઓ, પિતૃઓ, દેવો, મહાન (મૂળભૂત) તત્વો, ધાતુઓ, સમગ્ર જડ અને ચેતન સૃષ્ટિ, નારાયણમાંથી પ્રગટ થયેલી છે. '' ''યોગ, સાંખ્ય તત્ત્વજ્ઞાન, જ્ઞાન, બધી યાંત્રિક કલાઓ, વેદો, વિવિધ ગ્રંથો, અને સર્વ વિદ્યા જનાર્દનમાંથી પ્રગટ થયા છે. '' ''વિષ્ણુ એક મહાન તત્વ કે પદાર્થ છે જે સ્વયં અનેકવિધ રૂપોમાં વ્યાપ્ત થયા છે. '' ''ત્રણે લોકોને આવરતા, તે બધા પદાર્થોના આત્મા છે, બધાને માણે છે.'' " :તેઓની ભવ્યતાનો અંત નથી, અને તો સમગ્ર વિશ્વને (કારણકે તેઓ સર્વોચ્ચ ભગવાન છે). [[વ્યાસ|વ્યાસ]] દ્વારા રચિત વિષ્ણુની પ્રસંશા કરતા આ સ્તોત્રને, જે વ્યક્તિને સુખો પ્રાપ્ત કરવા હોય અને જેને સર્વોચ્ચ લાભ (કે જે બંધનોમાંથી મુક્તિ) લેવો હોય તેવા વ્યક્તિએ આ સ્તોત્રનુ રટણ કરવુ જોઇએ. સૃષ્ટિના સ્વામીની પૂજા અને સ્તુતિ કરનાર વ્યક્તિઓ, અજન્મ અને કાંતિમય તેજસ્વિતા ધરાવનારા દેવ, જે સૃષ્ટિના ઉદ્‍ગમ છે, જેઓ વ્યયને જાણતા નથી અને જે કમળની પાંખડી જેટલી મોટી અને સુંદર આંખો વડે શોભાયમાન છે." ''ભીષ્મ'નુ અવતરણ કિસરી મોહન ગાંગુલીના વિષ્ણુ સહસ્રનામ (જાહેર મિલ્કત)માંથી ઉદ્ધૃત.'' ==આ પણ જુઓ== * [[લલિત સહસ્રનામ]] * [[શિવ સહસ્રનામ]] * [[ગણેશ સહસ્રનામ]] * [[મહા મંત્ર|હરે કૃષ્ણ]] ==નોંધ== {{Reflist}} ==સંદર્ભો== *{{Citation | last =Sankaranarayan | first =P. | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | editor-last= | editor-first = | year =1996 | title ={{IAST|Śrī Viṣṇu Sahasranāma Stotram}} | edition = | volume = | place =Mumbai | publisher =Bharatiya Vidya Bhavan | isbn = }}. શ્રી શંકર ભગવતપદનાં ભાષ્યનું અંગ્રેજી ભાષાંતર *46 સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી, શ્રી શંકર ભગવતપદનાં ભાષ્યના અંગ્રેજી ભાષાંતર સાથે. == પૂરક વાચન == * '''સંસ્કૃત અને હિન્દી''' : શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ, ગીતા પ્રેસ, ગોરખપુર, ઉત્તર પ્રદેશ 273005, ભારત * '''સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી''' : વિષ્ણુના હજાર નામો અને સત્યનારાયણ વ્રત, સ્વામી સત્યાનંદ સરસ્વતી દ્વારા અનુવાદિત, દેવી મંદિર, નાપા. અન્ય ભાષાંતરો: * '''સંસ્કૃત અને ગુજરાતી''' : શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ સ્તોત્રમ; શ્રી યોગેશ્વરજી દ્વારા અનુવાદિત, ભારત @ www.swargarohan.org * '''સંસ્કૃત અને English''' : શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ સ્તોત્રમ; સ્વામી વિમલાનંદ દ્વરા અનુવાદિત, શ્રી રામકૃષ્ણ તપોવનમ, તિરુચીપલ્લી, ભારત, ૧૯૮૫ == બાહ્ય કડીઓ == * [http://wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E2%80%8C સંપૂર્ણ પાઠ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213011315/http://wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E2%80%8C |date=2011-12-13 }} [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] દેવનાગરી મૂળાક્ષરમાં (श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्) (વિકિસોર્સ) * [https://www.swargarohan.org/stotra/vishnu-sahasranama/ સ્વર્ગારોહણ - શ્રી યોગેશ્વરજી કૃત વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામનો સમશ્લોકી ગુજરાતી પદ્યાનુવાદ, ઓડિયો તથા વિડીયો] * '''કન્નડ (વિકિસોર્સ)''' :શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ સ્તોત્રમ કન્નડમાં http://kn.wikipedia.org/wiki/ವಿಷ್ಣು_ಸಹಸ್ರನಾಮ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408185429/https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B3%81_%E0%B2%B8%E0%B2%B9%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%AE |date=2019-04-08 }} * [http://www.ahobilavalli.org/ebooks_s4.htm અહોબીલાવલ્લી સાઇટ પર 5-અંકોનું અંગ્રેજી ભાષ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317060833/http://ahobilavalli.org/ebooks_s4.htm |date=2011-03-17 }} * [http://www.swami-krishnananda.org/vishnu/vishnu_1.html વિષ્ણુ સહસ્રનામ] * [http://www.ecse.rpi.edu/Homepages/shivkuma/personal/music/vishnu-sahasranamam-meanings.htm વિષ્ણુ સહસ્રનામ નામો અને અર્થો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110073014/http://www.ecse.rpi.edu/Homepages/shivkuma/personal/music/vishnu-sahasranamam-meanings.htm |date=2008-01-10 }} * [http://www.sacred-texts.com/hin/m13/m13b114.htm વિષ્ણુ સહસ્રનામ ઉદ્ધૃત મહાભારત કિસરી મોહન ગાંગુલી (1883 અને 1896 વચ્ચે પ્રકાશિત)] * [http://sites.google.com/site/stotrasinkannada/Home/sri-vishnu-sahasranamam વિષ્ણુ સહસ્રનામમ કન્નડમાં (ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ದೇವರ ಸ್ತೋತ್ರಗಳು)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119023445/http://sites.google.com/site/stotrasinkannada/Home/sri-vishnu-sahasranamam |date=2010-01-19 }} * [http://www.vedagnana.org/Books/Books_Browser.php વેદજ્ઞાન પર વિષ્ણુ સહસ્રનામ અને અન્ય પુસ્તકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106223019/http://www.vedagnana.org/Books/Books_Browser.php |date=2011-01-06 }} [[Category:હિંદુ પાઠ્યો]] [[Category:હિંદુ પ્રાર્થના]] [[Category:કૃષ્ણ]] t5xd3p5mmfgxhg93ezmmzcj9grpasnp 904532 904527 2026-08-25T09:30:05Z Dsvyas 561 પદ્મ પુરાણની કડી 904532 wikitext text/x-wiki '''વિષ્ણુ સહસ્રનામ''' ([[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]], તત્પુરુષ સમાસ જેનો શબ્દશઃ અનુવાદ "વિષ્ણુના હજાર નામો" થાય છે) એ હિંદુ ધર્મમાં ઇશ્વરના મુખ્ય રૂપોમાંના એક ભગવાન [[વિષ્ણુ]]ના ૧,૦૦૦ નામો (સહસ્રનામ)ની સૂચિ છે. તે હિંદુ ધર્મમાં સૌથી વધુ પવિત્ર માનવામાં આવતો અને સૌથી વધુ રટણ કરવામાં આવતા સ્તોત્રોમાનો એક છે. વિષ્ણુ સહસ્રનામ મહાભારતમાં જોવા મળે છે તેમજ ભગવાન વિષ્ણુના ૧,૦૦૦ નામોની સૌથી જાણીતી આવૃત્તિ છે. [[પદ્મ પુરાણ]] અને મત્સ્ય પુરાણમાં અન્ય આવૃત્તિઓ છે. દરેક નામ તેમના અસંખ્ય ગુણોમાંના એકનો મહિમા ગાય છે. મહાકાવ્ય [[મહાભારત|મહાભારત]]માં ''અનુશાસનપર્વ'' ના ૧૪૯માં પ્રકરણ અનુસાર, કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં મરણ શૈયા પર પડેલા [[ભીષ્મ|ભીષ્મે]] આ નામો યુધિષ્ઠિરને સોંપ્યા. યુધિષ્ઠિર ભીષ્મને નીચેના પ્રશ્નો પૂછે છે:<ref>આ શ્લોકોના, સંસ્કૃતની આઈએએસટી (IAST) આવૃત્તિ માટે, જુઓ: {{Harvnb|Sankaranarayan|1996|pp=2–5}}.</ref><ref>સંસ્કૃત પાઠ અને અનુવાદ માટે, જુઓઃ તપસ્યાનંદ, પીપી (pp). 3-4.</ref> {{quote|બધા દેવોમાં પરમ દેવ કોણ? કોણ પરમ ધામ છે? તમાર મતે ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ ધર્મ કયો ? કોના જપ કરવાથી જન્મ-મરણના બંધનમાંથી જીવ મુક્ત થઇ શકે?|Verses 7:8}} ભીષ્મ એમ કહીને ઉત્તર આપે છે કે ''વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ કરવાથી માનવજાત બધા જ દુ:ખોમાંથી મુક્ત થશે 'જે સર્વ-વ્યાપી સર્વોચ્ચ વિષ્ણુના હજાર નામો છે, જેઓ સર્વ લોકના સ્વામી, પરમ પ્રકાશ, [[બ્રહ્માંડ|સૃષ્ટિ]]ના સાર છે અને, બ્રાહ્મણ છે.જડ અને ચેતન બધા જ પદાર્થો તેમનાંમાં વસે છે અને તેઓ બધા પદાર્થોમાં વસે છે. [[File:Vishnu sahasranama manuscript, c1690.jpg|250px|right|thumb|વિષ્ણુ સહસ્રનામ હસ્તલિપી , આશરે ઇ.સ. ૧૬૯૦]] વિષ્ણુ ''સહસ્રનામ'' ઘણા બધા ભાષ્યોનો વિષય બન્યું છે. આદિ શંકરાચાર્યે 8મી સદીમાં ''સહસ્રનામ'' પર એક પ્રમાણિત ભાષ્ય લખ્યું, જે સૌથી પ્રાચીન છે અને આજે પણ તેનો પ્રભાવ અનેક હિંદુત્વની શાળાઓ પર જોવા મળે છે. રામાનુજાચાર્યના એક અનુયાયી પરાશર ભટ્ટરે 12મી સદીમાં, વિષ્ણુના નામોને વિશિષ્ટઅદ્વૈત દ્રષ્ટિકોણથી વિગતવાર સમજાવતું એક ભાષ્ય લખ્યું. માધવાચાર્યે પણ વિષ્ણુ સહસ્રનામ પર એક ભાષ્ય લખ્યું, તેઓએ દર્શાવ્યું કે વિષ્ણુ સહસ્રનામના દરેક શબ્દના ઓછામાં ઓછા 100 અર્થ છે જેને તત્કાલીન પ્રજા દ્વારા પડકારવામાં આવ્યું, શ્રી માધવાચાર્યે દરેક ''વિષ્ણુ સહસ્રનામ''ના ફક્ત 100 અર્થ જ નથી આપતા, પણ દરેક અર્થને બહુસ્તરીય જટિલતા આપતું વિસ્તરણ કરે છે અને સહસ્રનામનો મૂળ અને ગહન અર્થ ધારણ કરવાના ગુણને દર્શાવે છે. હિંદુ સાહિત્યમાં [[શિવ|શિવ]], દેવી, [[ગણેશ|ગણેશ]] અને અન્ય જાણીતા દેવોને સમર્પિત [[શિવ|સહસ્રનામો]]નો સમાવેશ થાય છે પણ તેમાંના કોઇને મહાભારત, વેદો કે ઉપનિ્ષદો સાથે દૃઢ સંબંધ નથી. ==વ્યુત્પત્તિ== [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]માં, ''સહસ્ર'' એટલે "એક હજાર" અને ''નામ'' એટલે "નામ". સમાસ બહુવ્રિહી પ્રકારનો છે અને તેનો અનુવાદ "જેના હજાર નામ છે તે" તેવો થઇ શકે છે. ==અર્થઘટનો== ઇશ્વરના ઘણા રૂપો માટેના સહસ્ર નામો છે પ્રભુ (વિષ્ણુ, [[શિવ|શિવ]], [[ગણેશ|ગણેશ]], શક્તિ, અને અન્યો). વિષ્ણુ સહસ્રનામ સામાન્ય હિંદુઓમાં જાણીતા છે. અન્ય [[શિવ|દેવો]]નો આદર કરવાની સાથે ''વૈષ્ણવો'', એવુ માને છે કે [[શિવ|શિવ]] અને દેવી સહિતની સૃષ્ટિ સર્વોચ્ચ દેવ વિષ્ણુનું અસ્તિત્વ છે. તે જ રીતે શૈવ ધર્મના અનુયાયીઓ [[શિવ|શિવ]]ને મહત્વ આપે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, ઇશ્વરના અન્ય રૂપોના સહસ્રનામો હોવા છતા ફક્ત સહસ્રનામ શબ્દનો જ ઉલ્લેખ થાય ત્યારે તેને કેવળ વિષ્ણુ સહસ્રનામના સંદર્ભમાં જ જોવામાં આવે છે, તે તેની વ્યાપક ખ્યાતિ અને ઉપયોગ દર્શાવે છે.<ref>તપસ્યાનંદ, પૃ. iv.</ref> ===સ્માર્ત અર્થઘટનો=== હકીકતે, [[હિંદુ|હિંદુઓ]] અને શૈવધર્મીઓની સૌથી પવિત્ર પ્રાર્થનાઓમાંની એક, શ્રી રુદ્રમ, તેના પાંચમાં અનુવાકમાં વિષ્ણુને શિવના એક રૂપ તરીકે વર્ણવે છે. એ જ રીતે, વિષ્ણુ સહસ્રનામમાં શિવનો નિર્દેશ કરતા બે નામો, "શંભુ" (નામ #૩૮), "એસાનાહ" (નામ #૬૪), અને "રુદ્ર" (નામ #૧૧૪) શિવ (આદિ શંકરના ભાષ્યમાં નામ #27 અને #600) જ છે. સૌથી વધુ નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે, એક અર્થઘટન અનુસાર, આદિ શંકરે, ભગવાન શિવ અને ભગવાન વિષ્ણુ એક જ હોવાના મતલબનુ અર્થઘટન ''નથી'' કર્યુ.<ref name="sbha">[http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 વિષ્ણુ સહસ્રનામસ્તોત્ર પર શંકરનાં ભાષ્યની એક નકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721150028/http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 |date=2011-07-21 }}, ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમ્પ્યુટર સાયન્સ એન્ડ એન્જીનીઅરીંગ, ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટીટ્યૂટ ઓફ ટેક્નોલોજી કાનપુર. "શિવ", "શંભુ", "ઈસનાહ", અને "રુદ્ર" ક્રમશઃ શ્લોકો ૧૭, ૧૮, ૨૧, અને ૨૬માં મળશે.</ref> ખાસ કરીને, તેઓ ભારપૂર્વક કહે છે કે ભગવાન વિષ્ણુ એ સ્વયં બ્રાહ્મણ છે (બ્રહ્મમનુ ફક્ત એક રૂપ જ નહીં)<ref>શ્લોક 13 માટે ભાષ્ય, "યત્ર પુલ્લિંગશબ્દપ્રયોગઃ, તત્ર વિષ્ણુર્વિશેષ્યઃ; યત્ર સ્ત્રીલિંગ શબ્દઃ, તત્ર દેવતા પ્રયોગઃ; યાત્રા નપુંસલિંગ પ્રયોગઃ, તત્ર બ્રહ્મેતિ વિશેષ્યતે (જ્યાં પુલ્લિંગ શબ્દનો પ્રયોગ થયો છે, ત્યાં સંજ્ઞા ''વિષ્ણુ'' છે, સ્ત્રીલિંગમાં સંજ્ઞા ''દેવતા'' છે, અને નાન્યેત્તર જાતિમાં સંજ્ઞા ''બ્રહ્મા'' ) છે.", [http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 વિષ્ણુ સહસ્રનામસ્તોત્ર પર શંકરનાં ભાષ્યની એક નકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721150028/http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 |date=2011-07-21 }}`</ref>. ફરીથી તેઓ નોંધે છે કે "ફક્ત હરિ (વિષ્ણુ)નો જ મહિમા ''શિવ'' જેવા નામો દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે"<ref name="sbha1">શ્લોક 17 [http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 વિષ્ણુ સહસ્રનામસ્તોત્ર પર શંકરનાં ભાષ્યની એક નકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721150028/http://www.sankara.iitk.ac.in/sbha.php3?toption=3 |date=2011-07-21 }}, "શિવાદિ નામાભિઃ હરિઃ એવ સ્તુયતે" માટે ભાષ્ય</ref>, જે શ્રીવૈષ્ણવી ભાષ્યકાર પરાશર ભટ્ટરના અર્થઘટનનને સુસંગત સ્થિતિ છે. પરાશર ભટ્ટરે શિવનું અર્થ વિષ્ણુના એક ગુણ તરીકે કર્યું છે, જેમકે "કલ્યાણ કરનાર." <ref>http://www.ahobilavalli.org/વિષ્ણુ_sahasra_namam_vol1.pdf{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે, શિવ નામના અર્થઘટનને સ્વામી તપસ્યાનંદે કરેલા વિષ્ણુ સહસ્રનામ પરના શંકરના ભાષ્યના અનુવાદ દ્વારા પડકારવામાં આવ્યો.<ref name="Tapasyananda, pg. 47">તપસ્યાનંદ, પૃ. 47.</ref> તેઓ 27માં નામ, શિવને "જેના પર પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો સત્વ, રજસ, અને તમસનો પ્રભાવ નથી, એવા અર્થમાં અનુવાદ કરે છે.કૈવલ્ય ઉપનિષદ કહે છે કે તે બંને છે [[બ્રહ્મા|બ્રહ્મા]] અને [[શિવ|શિવ]]. શિવ અને વિષ્ણુ વચ્ચે અસમાનતાના વિધાન પર પ્રકાશ પાડતા, વિષ્ણુ સ્વયં શિવની ભક્તિ અને સ્તુતિ દ્વારા ઉન્નત છે." <ref name="Tapasyananda, pg. 47"></ref> સ્મર્તો દ્વારા અપનાવાયેલા અને સામાન્ય રીતે મનાતા અદ્વૈતન દૃષ્ટિકોણ મુજબ, શિવ અને વિષ્ણુ એક અને સમાન ઇશ્વર છે, જે ક્રમશઃ સંવર્ધન અને વિનાશના ભિન્ન રૂપો છે. ઘણા [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] શબ્દોના એક કરતા વધુ અર્થો હોવાથી એ શક્ય છે કે આ કિસ્સામાં વિષ્ણુ અને શિવ બંને એક સમાન નામો હોય. ઉદાહરણ તરીકે, શિવ નામનો અર્થ "કલ્યાણકારી"<ref>[http://www.vedabase.net/sb/4/4/14/en1 ભગ-પી 4.4.14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221030135/http://vedabase.net/sb/4/4/14/en1 |date=2007-02-21 }} "શિવ મીન્સ મંગલ, ઓર ઑસ્પિશસ"</ref> થાય છે જે વિષ્ણુ માટે પણ લાગુ પડી શકે. ખાસ કરીને હરિહરના દેવને બંને વૈષ્ણવો{{Citation needed|reason=please give a reliable source for this assertion.|date=April 2009}} અને શૈવો બંને વ્યક્તિત્વના સંયોજન તરીકે પૂજે છે. ===વૈષ્ણવ અર્થઘટનો=== જોકે, રામાનુજાચાર્યના અનુયાયી, વૈષ્ણવ ભાષ્યકાર, પરાશર ભટ્ટરે "શિવ" અને "રુદ્ર" નામોનું અર્થઘટન વિષ્ણુના ગુણો દર્શાવવા કર્યું છે, નહિં કે વિષ્ણુ અને શિવ એક અને સમાન ઈશ્વર છે તે દર્શાવવા. વૈષ્ણવો વિષ્ણુને, શંખ, ચક્ર, પદ્મ (કમળ) અને ગદા ધારણ કરેલા તેમના ચતુર્ભૂજ સ્વરૂપમાં પૂજે છે, અને તેમને સર્વશ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ ગણે છે. જોકે, સ્માર્તો, મૂર્તિમંત રૂપ કે આ રૂપ સાથે સંમત નથી, કેમકે સ્માર્તો કહે છે કે ઈશ્વર શુદ્ધ છે અને તેથી સ્વરૂપથી મુક્ત છે. ઉપરાંત, તેઓ માને છે કે ઈશ્વર કોઈ સમય, આકાર કે રંગ સુધી સીમિત નથી. વૈષ્ણવ પરંપરા એવા મતની છે કે વિષ્ણુ બંને, અમર્યાદિત અને છતા ચોક્કસ સ્વરૂપો લેવા સમર્થ છે, જે વિપરીત મત સાથે દલીલ માટે છે, જે અમર્યાદિત અને સર્વ-શક્તિમાન સમર્થને મર્યાદિત બનાવે છે. શ્રી વૈષ્ણવ પરંપરામાં, ભગવદ્ ગીતા અને વિષ્ણુ સહસ્રનામ અધ્યાત્મિક સાક્ષાત્કારની બે આંખો ગણાય છે. અન્ય વૈષ્ણવ પરંપરાઓમાં પણ વિષ્ણુ સહસ્રનામ એક મહત્વનો પાઠ છે. [[ગૌડીય વૈષ્ણવ સંપ્રદાય]], [[પુષ્ટિ માર્ગ]], નિમ્બાર્ક સંપ્રદાયમાં અને રામાનંદીઓમાં, [[કૃષ્ણ]] અને [[રામ]]નાં નામનું રટણ એ વિષ્ણુના નામ કરતા શ્રેષ્ઠ છે. પદ્મ પુરાણમાં, વિષ્ણુનાં હજાર નામોનુ રટણ કરવાના લાભને કૃષ્ણના એક નામના રટણથી પ્રાપ્ત થાય છે તેવુ કહેતા એક અન્ય શ્લોક, અને બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણમાં વિષ્ણુના હજાર નામોનુ રટણ કરવાના લાભને કૃષ્ણનાં એક નામ સાથે રામનાં ત્રણ નામના રટણથી પ્રાપ્ત થાય છે તેવુ કહેતા એક શ્લોક પર તે આધારિત છે. જો કે, તે સમજવુ અગત્યનુ છે કે તે પુરાણોમાંના તે શ્લોકો શાબ્દિક અર્થઘટન કરવા માટે નથી, જે રીતે ઘણા માને છે કે વિષ્ણુ અને કૃષ્ણ વચ્ચે કોઇ ભિન્નતા નથી. બ્રહ્મવિદ્યા સંબંધી ભિન્નતા આ રીતે વ્યક્ત કરી શકાય: ઘણા વૈષ્ણવ સમુદાયો [[કૃષ્ણ]]ને વિષ્ણુના અવતાર માને છે, જ્યારે અન્યો, તેના બદલે, તેમને સ્વયં ભગવાન અથવા ઈશ્વરનું મૂળ સ્વરૂપ માને છે, છતા આ શ્લોકોનું એવું અર્થઘટન કરી શકાય કે ઈશ્વરના ઘણા નામોનું લાગણી વગર ફક્ત પુનરાવર્તન કરવા કરતા વધુ અગત્યનું શુદ્ધ ભક્તિ કે નિષ્ઠા હોવી છે. ખરેખર શ્રી [[કૃષ્ણ]]એ સ્વયં કહ્યું, "અર્જુન, હજાર નામોના પાઠ દ્વારા સ્તુતિ ઇચ્છનીય છે. પણ, મારા માટે, હું એક શ્લોકથી પ્રસન્ન થાઉં છું. તેમાં કોઇ શંકા નથી.” <ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.srivaishnavan.com/tomcat/visnu.html |title=શ્રીવૈષ્ણવિઝમ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2008-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220070950/http://www.srivaishnavan.com/tomcat/visnu.html |url-status=dead }}</ref> વૈષ્ણવ ધર્મમાં, શ્રી સંપ્રદાયો જેવા, કેટલાક સમૂહો, ઋગ્વેદ:ને વફાદાર રહીને અનુસરે છે, જે કહે છે કે જેઓ પરમ સત્યનો સાક્ષાત્કાર ઇચ્છતા હોય તેઓએ ઓછામાં ઓછુ એક વાર એવી રીતે અડગ શ્રદ્ધાથી [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]નુ નામ ઉચ્ચારવુ જોઇએ કે તે તમને આવો સાક્ષાત્કાર કરાવે.<ref>પી. શંકર નારાયણનાં વિષ્ણુ સહસ્રનામના ભાષાંતરની પ્રસ્તાવના, ભવન્સ બૂક યુનિવર્સિટી</ref> ====ઇશ્વરની કર્મને નિયંત્રિત કરતી શક્તિનો નિર્દેશ કરતા અર્થઘટનો==== વિષ્ણુ સહસ્રનામના ઘણા નામોમાં, [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]ના હજારો નામોમાં કર્મને નિયંત્રિત કરવાની શક્તિનો ઉલ્લેખ છે. ઉદાહરણ તરીકે, વિષ્ણુનું ૧૩૫મું નામ, ધર્માધ્યક્ષ, શંકરના અર્થઘટનમાં તેનો અર્થ થાય છે, "જે પ્રાણીઓના ગુણ (ધર્મ) અને અવગુણ (અધર્મ)ને પ્રત્યક્ષ જોઇને, તેમની યોગ્યતા મુજબ બદલો આપે છે." <ref>તપસ્યાનંદ, સ્વામી. ''શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ, pg. '' ''62'' .</ref> ઈશ્વરીય પ્રકૃતિનો ઉલ્લેખ કરતા અન્ય વિષ્ણુના નામ ભવનઃ, ૩૨મું નામ, વિધાતા, ૪૪મુ નામ, અપ્રમત્તઃ, ૩૨૫મુ નામ, સ્થાનદઃ, ૩૮૭મુ નામ અને શ્રીવિભાવનઃ, ૬૦૯મુ નામ.<ref>તપસ્યાનંદ, સ્વામી. ''શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ, પૃષ્ઠો. 48, 49, 87, 96 અને 123. '' </ref> ભાવનઃ, શંકરના અર્થઘટન મુજબ, તેનો અર્થ "જે સર્વ જીવોને માણવા માટે કર્મોના ફળો આપે છે." <ref name="Tapasyananda, Swami pg. 48">તપસ્યાનંદ, સ્વામી. ''શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ, પૃ. '' ''48.'' </ref>બ્રહ્મ સૂત્ર (૩.૨.૨૮) "ફલમતઃ ઉપત્તેઃ" જીવોના બધા કર્મોના ફળ આપનારા ઇશ્વરના કાર્ય વિશે કહે છે.<ref name="Tapasyananda, Swami pg. 48"></ref> ===સામાન્ય વિચારો=== વિષ્ણુ સહસ્રનામના અંતિમ પર્વોના સ્વામી તપસ્યાનંદના અનુવાદના ખંડમાં આ મુજબ કહેલ છેઃ "અત્યારે કે ''પછી'' જે રોજ આ નામોનું શ્રવણ કે રટણ કરશે તે વ્યક્તિનું કશુ ''અહિત કે અશુભ'' નહીં થાય." આ ટિપ્પણી નોંધપાત્ર છે. રાજગોપાલાચારીના [[મહાભારત|મહાભારત]]ના અનુવાદના અવતરણ મુજબ, એક વાર યુધિષ્ઠિરનો પૂર્વજ, સદ્‍ગુણી રાજા [[નહુષ]] દેવોનો રાજા, ઇન્દ્ર બન્યો, પણ પછી તેને અંતે અભિમાન અને ઘમંડ થઇ ગયા હોવાને લીધે મહા મુનિ અગત્સ્યે આપેલ શ્રાપને લીધે સ્વર્ગ કે [[વૈકુંઠ]]માંથી નિષ્કાસિત થયો અને હજારો વર્ષો સુધી અજગર બની રહ્યો.<ref>[http://home.att.net/~gitaprasad/mahabharata.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041221103553/http://home.att.net/~gitaprasad/mahabharata.htm|date=2004-12-21}}, વાર્તા #53</ref>આમ, વિષ્ણુ સહસ્રનામનુ રટણ જીવન અને ત્યાર પછી સફળતા આપે છે. [[એ.સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ|એ.સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ]] [[ગીતા|ભગવદ્‍ ગીતા]]ના શ્લોક 7.24નું [[ગૌડીય વૈષ્ણવ સંપ્રદાય|ગૌડીય વૈષ્ણવ]] અર્થઘટન કરે છે, જ્યાં તેઓ કૃષ્ણ અવતારને અવતરિત કરતા કહે છે, "અબુધ માનવ જે મને સંપૂર્ણ રીતે જાણતો નથી, તે વિચારે છે કે મારુ પહેલા અસ્તિત્વ નહોતુ અને હવે જ મેં આ વ્યક્તિત્વ ધારણ કર્યુ છે." તેઓના ઓછા જ્ઞાનને લીધે, તેઓ મારી ઉચ્ચ પ્રકૃતિને જાણતા નથી, જે સર્વશ્રેષ્ઠ અને સર્વોચ્ચ છે."<ref>[http://bhagavadgitaasitis.com/7/24/en1 ભ-ગીતા 7.24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707232659/http://bhagavadgitaasitis.com/7/24/en1 |date=2011-07-07 }} પ્રકરણ 7: પૂર્ણનું જ્ઞાન</ref> પ્રભુપાદે એમ પણ કહ્યુ છે કે “હું એવુ દર્શાવવા માંગુ છું કે હિંદુ ધર્મ સંપૂર્ણપણે ઇશ્વર કે [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]ની વ્યક્તિગત કલ્પના પર આધારિત છે."<ref>[http://www.hansadutta.com/ART_WSP/mantra.html] પત્રનું પ્રથમ વાક્ય</ref> સ્વામી ચિદ્‍ભાવાનંદના ભગવદ્‍ ગીતાના અનુવાદમાં, તેઓ તે જ શ્લોકથી વિરુદ્ધ અર્થઘટન આપે છે,7:24, "હીન બુદ્ધિ ધરાવનાર માનવ મને અકલ્પ્યને, કલ્પ્ય તરીકે કલ્પે છે, મારા સર્વોપરિ સ્વરૂપને જાણતો નથી જે અવિકારી અને સર્વોચ્ચ છે. સ્વામી ચિદ્‍ભાવાનંદ અદ્વૈત વિચારો રજૂ કરતા, ઇશ્વરને સ્વરૂપ વગરના હોવાને વધુ મહત્વ આપે છે જ્યારે શ્રીલ પ્રભુપાદ, [[ચૈતન્ય મહાપ્રભુ|ચૈતન્ય મહાપ્રભુ]]ના વિચારોને અનુસરતા, ઇશ્વરના સ્વરૂપને વધુ મહત્તા આપે છે. [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ|રામકૃષ્ણ]] ઇશ્વરના સ્વરૂપ કે સ્વરૂપ ન હોવા અંગે બરફ અને પાણીનુ ઉદાહરણ આપે છે, જે બંને એક જ છે પરંતુ ભિન્ન સ્થિતિમાં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.vedantaberkeley.org/Master.htm |title=શ્રી રામકૃષ્ણનાં શબ્દો |access-date=2010-12-24 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722110504/http://www.vedantaberkeley.org/Master.htm |url-status=dead }}</ref> ==ઉચ્ચાર== સંકલિત પ્રાસ્તાવિક પ્રાર્થનામાં (પણ તેની પછી આવતા '''સહસ્રનામ''' માં નહિ) અનૌપચારિક ઉચ્ચારોનો ઉપયોગ થયો છે,કારણકે ઉચ્ચારોની સાચી પ્રસ્તુતિ માટે વિભેદક ચિહ્નોના અતિશય ઉપયોગની આવશ્યકતા હોય છે. એક ઉદાહરણઃ [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]/[[હિંદી ભાષા|હિંદી]]માં સ ને દર્શાવતા ત્રણ અક્ષરો છે, જે અહીં 'સ', 'શ' અને 'ષ' દ્વારા દર્શાવેલ છે, જે રીતે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] શબ્દ ''ષટકોણ'' (="હેક્ઝાગોન"), [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]], કૃષ્ણ અને અન્યમાં રેટ્રોફ્લેક્સ ઉચ્ચારણ છે અને તેના માટે [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]માં સમતુલ્ય નથી. જ્યારે જીભને થોડી પાછળ તરફ તાળવામાં વાળવામાં આવે તે સાથે ઉચ્ચાર કરવા મુક્ત કરવામાં ત્યારે તેને રેટ્રોફ્લેક્સ ઉચ્ચારણો કહે છે. તેમજ, ''વિષ્ણુ'' અને ''કૃષ્ણ'' માં 'ણ' રેટ્રોફ્લેક્સ છે. [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] મૂળાક્ષરોના [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]માં ઔપચારિક લિવ્યંતર માટે, 'ṣ' અક્ષર પર બિંદુને વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. સંસ્કૃત ભાષા#વ્યંજનો, પર વધુ માહિતી આઈએએસટી (IAST) પર ઉપલબ્ધ છે. કોઈ પણ પ્રાર્થનાકે મંત્રના પાઠ વખતે ભક્તિને સૌથી અગત્યની ગણી હોવા છતાં (જો તેનો ઉપયોગ તાંત્રિક ઉદ્દેશ્ય માટે ન કરવામાં આવ્યો હોય તો કે જેમાં ધ્વનિના સંવેદનો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે), કંઠય અને માનસિક જપ બંને કિસ્સામાં, યોગ્ય ઉચ્ચારોથી પાઠ દ્વારા મળતા સંતોષમાં વધારો થતો હોઅવાનું મનાય છે. ==પાઠના લાભો== '''સહસ્રનામ'''ના પાઠના શ્રદ્ધાળુઓ એવો દાવો કરે છે કે તે કાયમી માનસિક શાંતિ લાવે છે અને તનાવમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપે છે અને શાશ્વત જ્ઞાન આપે છે. વિષ્ણુ સહસ્રનામના અંતિમ શ્લોકોના (ફલશ્રુતિ) અનુવાદ આ મુજબ કહે છે: "અત્યારે કે પછી જે રોજ આ નામોનું શ્રવણ કે રટણ કરશે તે વ્યક્તિનું કશુ અહિત કે અશુભ નહીં થાય." જે કોઈ સમર્પિત માનવ, સવારે વહેલો ઊઠીને પોતાને શુદ્ધ કરે છે,આ મનમાં વાસુદેવના ધ્યાન સાથે તેમના સમર્પિત આ સ્તોત્રનું રટણ કરે છે, તે માનવ ખૂબ કિર્તી મેળવે છે, તેની સાથેના લોકોમાં નેતૃત્વ મેળવે છે, સર્વશ્રેષ્ઠ અને સર્વોચ્ચ સમૃદ્ધિ મેળવે છે. તે બધા ભયોથી મુક્ત બનશે અને ખૂબ હિંમત અને બળ પ્રાપ્ત કરશે અને તે બધા રોગોથી મુક્ત થશે. રૂપની સુંદરતા, દેહની શક્તિ, અને સદગુણી ચારિત્ર્ય તેની પ્રકૃતિ હશે. જે આ સ્તોત્રનો ભક્તિ અને ધ્યાનથી રોજ પાઠ કરે તેને માનસિક શાંતિ, ધૈર્ય, સમૃદ્ધિ માનસિક સ્થિરતા, સ્મૃતિ અને ખ્યાતિ મળશે ''જેઓ પણ લાભ અને સુખ ઈચ્છતા હોય તેમણે [[વ્યાસ|વ્યાસ]] દ્વારા રચિત આ ભક્તિમય સ્તોત્રનું રટણ કરવું જોઈએ.'' કમળ જેવા નયનવાળા (કમળ નયન), જે સર્વ લોકના સ્વામી છે, જે અજન્મ છે, અને જેમાંથી લોકો ઉત્પન્ન થયા છે અને જેમાં તે વિલીન થાય છે તેની આદરથી ભક્તિ કરનાર વ્યક્તિ ક્યારેય હારતો નથી. રૂઢિગત હિંદુ પરંપરામાં, ભક્તે રોજ [[ઉપનિષદ|ઉપનિષદો]], ગીતા, રુદ્રમ, પુરુષ સૂક્ત અને વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ કરવું જોઈએ. જો કોઈ દિવસે આ બધું ન થઇ શકે, તો એમ મનાય છે કે ફક્ત વિષ્ણુ સહસ્રનામ પર્યાપ્ત છે. વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ કોઈ પણ સમયે, જાતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના થઇ શકે છે. વારાહી તંત્ર કહે છે કે કલિયુગમાં અધિકાંશ સ્તોત્રો [[પરશુરામ]] દ્વારા શ્રાપિત થયેલ હોઈ પ્રભાવહીન છે. જે શ્રાપથી મુક્ત છે અને તેથી કલિયુગ માટે યોગ્ય છે તેની સૂચિમાં, કહેવાયું છે કે, "ભીષ્મ પર્વની ગીતા, મહાભારતનું વિષ્ણુ સહસ્રનામ અને ચંડિકા સપ્તશતિ'(દેવી મહાત્મ્યમ) [[કળિયુગ|કલિયુગ]]માં બધા દોષોથી મુક્ત છે અને તાત્કાલિક ફળ આપે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.kamakotimandali.com/srividya/saptashati.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2010-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818041053/http://www.kamakotimandali.com/srividya/saptashati.html |url-status=dead }}</ref> શાસ્ત્રીય ખગોળીય પાઠ, બૃહત પરાશર હોરાશાસ્ત્રમાં, મુનિ પરાશર વારંવાર વિષ્ણુ સહસ્રનામના રટણને ગ્રહો દ્વારા મળતા દુઃખોના ઉપચારના સ્રોતના શ્રેષ્ઠ માપદંડ તરીકે સૂચવે છે.<ref name="Brihat Parashara Hora Shastra pg. 740">બ્રીહત પરાશર હોરા શાસ્ત્ર અંક . 2, પૃ. 740, મહર્ષિ પરાશર, અનુવાદ સાથે, ભાષ્ય અને સંપાદન, રંજન પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, ભારત</ref> ઉદાહરણ તરીકે, આ શ્લોક જુઓ: "લાંબા આયુષ્ય અને અન્ય અશુભ પ્રભાવોમાંથી મુક્ત થવા માટે ,વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ સૌથી પ્રભાવશાળી અને લાભદાયક ઉપચારનો માપદંડ છે." પ્રકરણ 56 શ્લોક 30 <ref name="Brihat Parashara Hora Shastra pg. 740"></ref> ઋષિ [[પરાશર]] આ અભ્યાસને દસથી વધુ વાર કરવાનું તેમના ગ્રંથમાં સૂચવે છે. એક અન્ય શ્લોક છે: "ઉપરના અશુભ પ્રભાવોમાંથી મુક્ત થવા માટે, વિષ્ણુ સહસ્રનામનું રટણ સૌથી પ્રભાવશાળી અને લાભદાયક ઉપચારનો માપદંડ છે." પ્રકરણ 59 શ્લોક 77 <ref name="Brihat Parashara Hora Shastra pg. 740"></ref> વિષ્ણુની ભક્ર્તિમય પ્રાર્થના સાથે ''વિષ્ણુ સહસ્રનામ'' નો આરંભ કરવો પ્રચલિત છે. ==શ્લોકો== ===ઉચ્ચારણ અને સંખ્યા=== એક વૈકલ્પિક અભિગમ પ્રારંભિક પ્રાર્થના બોલી, અને બાદમાં પંક્તિઓમાં આવેલા નામો બોલવાનો છે (જે રીતે ભીષ્મે મૂલતઃ બોલ્યા હતા.) આવી પંક્તિઓને સંસ્કૃતમાં ''શ્લોકો'' કહે છે. સહસ્રનામ (શરૂઆત અને અંતની પ્રાર્થના સિવાય) 108 શ્લોકો ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રથમ શ્લોક છે: : ''ઓમ વિશ્વં વિષ્ણુવશાટ્કારો ભૂતભવ્યભાવત્પ્રભુઃ'' :: ''ભૂતક્રીડ ભૂતભ્રીદ્ભાવો ભૂતાત્મા ભૂતભવનઃ'' વિવિધ શબ્દોની સંખ્યા અને તેમની વચ્ચેની મધ્યવર્તી જગ્યાના લોપને નોંધો. ઉદાહરણ તરીકે, આ શ્લોકની પ્રથમ પંક્તિનો અંતિમ શબ્દ: : ''ભૂતભવ્યભાવત્પ્રભુઃ'' આની સાથે મળતુ આવે છે: : ''ઓમ ભૂત ભવ્ય ભાવત પ્રભાવે નમઃ'' વિસ્તૃત આવૃત્તિના. શબ્દોને સાથે જોડવા એ સંસ્કૃતનુ સામાન્ય લક્ષણ છે અને તેને સમાસ કહે છે. જે શ્લોકોને નાના અને યાદ રાખવા સરળ બનાવે છે, જે પ્રાચીન ભારતમાં જરૂરી હતુ કેમકે ગ્રંથો ભાગ્યે જ લખાતા અને બ્રાહ્મણો, અથવા પંડિત વર્ગ તેને કંઠસ્થ કરતા. યાદ રાખેલુ જ્ઞાન મૌખિક શબ્દો દ્વારા ગુરુ શિષ્યને આપતા [જેને હિંદીમા શૃતિ જ્ઞાન કહે છે]. <big><u>'''સહસ્ર નામો'''</u></big> '''<big>॥ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥અથ શ્રીવિષ્ણુસહસ્ત્રનામસ્તોત્રમ્॥</big>''' '''॥ ॐ श्री विष्णु वंदना॥''' ॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥ (દ્વાદશાક્ષર મંત્ર) ॥ ॐ नमो नारायणाय ॥ (અષ્ટાક્ષર મંત્ર) ॥ ॐ विष्णवे नमः ॥(ષડક્ષર મંત્ર) मेघश्यामं पीतकौशेयवासं श्रीवत्साङ्कं कौस्तुभोद्भासिताङ्गम् । पुण्योपेतं पुण्डरीकायताक्षं विष्णुं वन्दे सर्वलोकैकनाथम् ॥ મેઘસમાન શ્યામસુંદર, રેશમી પીતાંબર ધારણ કરનારા, શ્રી વત્સ ચિન્હ અંકિત, કૌસ્તુભમણિથી પ્રકાશિત અંગોવાળા, પુણ્યાત્મા, કમલનયન અને સર્વ લોકોના એકમાત્ર સ્વામી શ્રી વિષ્ણુ ભગવાનને હું પ્રણામ કરૂ છું. यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम्  ॥ જેમના સ્મરણથી અને નમોચ્ચારણમાત્રથી તપ, યજ્ઞ તેમજ કર્મકાંડ વગેરમાં રહી ગયેલી ત્રુટિ તત્કાલ પૂર્ણ થઈ જાય છે એવા ભગવાન વિષ્ણુની હું વંદના કરૂ છું. मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिं । यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्द माधवम् ॥ જે ભગવાનની કૃપા મૂંગાને બોલતો કરે છે, લૂલાને પર્વત ઓળંગાવે છે, તે પરમાનંદ માધવ પ્રભુને હું વંદન કરૂ છું. '''॥ પૂર્વ ભાગ ॥''' '''॥ ॐ श्री परमात्मन॓ नमः ॥''' ॐ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ॥ प्रसन्नवदनं ध्याय॓त् सर्वविघ्नोपशांतय॓ ॥ જેમણે સફેદ વસ્ત્રો ધારણ કરેલા છે, જે [[ચંદ્ર]]નો વર્ણ ધરાવે છી, એવા ભગવાન વિષ્ણુનું હું બધાજ વિઘ્નોના નિવારણ માટે ધ્યાન ધરું છું. यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात् । विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे॥१॥ જેના કેવળ નામનાજ સ્મરણથી [[મનુષ્ય]], જન્મ અને મરણના બંધનમાંથી છૂટે છે, તે મહા સમર્થ વિષ્ણુને નમસ્કાર હો.॥१॥ समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे॥२॥ સમસ્ત પ્રાણીમાત્રના આદિભૂત ભૂમંડલને ધારણ કરનાર, અનેક રૂપોના એક રૂપ એવા મહા સમર્થ વિષ્ણુને નમસ્કાર હો.॥२॥ <big>'''॥॥ ध्यानम् ॥॥'''</big> शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्ण शुभाङ्गम् । लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम् वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥ शान्ताकारं  - શાંત આકારવાળા, भुजगशयनं – શેષ નાગ ઉપર શયન કરનારા,   पद्मनाभं – નાભીમાં જેને કમળ છે એવા, सुरेशं – દેવતાઓના ઇશ્વર, विश्वाधारं – વિશ્વના આધાર,   गगनसदृशं – આકાશની પેઠે નિરાકાર, मेघवर्ण – મેઘ જેવા શ્યામ રંગવાળા,   शुभाङ्गम् – કલ્યાણરૂપ શરીરવાળા, लक्ष्मीकान्तं – લક્ષ્મી ના પતિ, कमलनयनं – કમળ જેવા નેત્રવાળા, योगिभिर्ध्यानगम्यम् – યોગીઓએ ધ્યાન વડે જાણવા યોગ્ય, वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् – સંસારના ભય નો નાશ કરનારા, સર્વ લોકના અધિપતિ એવા શ્રી વિષ્ણુ ને વંદન કરૂ છું. सशङ्खचक्रं सकिरीटकुण्डलं सपीतवस्त्रं सरसीरुहेक्षणम् । सहारवक्षस्स्थलशोभिकौस्तुभं नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम् ॥ જેમના હાથમાં શંખ અને ચક્ર છે, જે મુકુટ અને કુંડલથી શોભે છે, જેમણે પીતાંબર ધારણ કર્યુ છે, જેમના નેત્રો કમળ સમાન છે અને જેમની છાતી કૌસ્તુભ ચિહ્ન તથા ઘણી માળાઓથી શોભી રહી છે તેવા ચાર બાહુવાળા ભગવાન વિષ્ણુ ને નતમસ્તકે પ્રણામ કરુ છુ. यस्य हस्ते गदाचक्रं गरुडो यस्य वाहनं ॥ शङ्ख करतले यस्य स मे विष्णु: प्रसीदतु ॥ જેમના હાથમાં ગદા અને ચક્ર છે, જેનું વાહન ગરૂડ છે, જેની હથેળીમાં શંખ છે, તે વિષ્ણુ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. {| class="wikitable" |No |Sanskrit Name |Name Mantra |Gujarati Name |- |1.       |विश्वम् |ॐ विश्वस्मै नमः। |ચૌદ લોક રૂપ,    |- |2.       |विष्णुः |ॐ विष्णवे नमः। |સર્વેમાં વ્યાપક, |- |3.       |वषट्कारः |ॐ वषट्काराय नमः। |યજ્ઞ માં હવન વખતે બોલાતા વષટ્કારરૂપ, |- |4.       |भूतभव्यभवत्प्रभुः |ॐ भूतभव्यभवत्प्रभवे नमः। |ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનકાળના સ્વામી |- |5.       |भूतकृत् |ॐ भूतकृते नमः। |બ્રહ્મરૂપે પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનારા, |- |6.       |भूतभृत् |ॐ भूतभृते नमः। |વિષ્ણુરૂપે પ્રાણીઓનું પોષણ કરનારા, |- |7.       |भावः |ॐ भावाय नमः। |જગતરૂપે ઉત્પન્ન થનારા, |- |8.       |भूतात्मा |ॐ भूतात्मने नमः। |પ્રાણીઓના અંતરાત્મા, |- |9.       |भूतभावनः |ॐ भूतभावनाय नमः। |પ્રાણીઓએ ચિંતન કરવા યોગ્ય, |- |10.   |पूतात्मा |ॐ पूतात्मने नमः। |પવિત્ર આત્માવાળા,   |- |11.   |परमात्मा |ॐ परमात्मने नमः। |કારણ તથા કાર્ય રહિત, નિત્ય શુધ્ધ અને મુક્ત સ્વભાવવાળા, |- |12.   |मुक्तानां परमा गतिः |ॐ मुक्तानां परमगतये नमः। |મુક્ત જનોના પરમ આશ્રયરૂપ, |- |13.   |अव्ययः |ॐ अव्ययाय नमः। |નાશ રહિત, |- |14.   |पुरुषः |ॐ पुरुषाय नमः। |નવ દ્વારવાળા દેહનગરમાં શયન કરનારા અથવા પ્રલય વેળાએ સર્વ ભુવનનો સંહાર કરનારા, |- |15.   |साक्षी |ॐ साक्षिणे नमः। |અડચણ વિના સર્વ વસ્તુને જાણનારા,   |- |16.   |क्षेत्रज्ञः |ॐ क्षेत्रज्ञाय नमः। |સર્વનાં શરીરોને જાણનારા,  |- |17.   |अक्षरः |ॐ अक्षराय नमः। |મૂળ કારણ |- |18.   |योगः |ॐ योगाय नमः। |જીવ અને ઇશ્વરની ઐક્યભાવના કરાવનાર યોગ મૂર્તિ, |- |19.   |योगविदां नेता |ॐ योगविदां नेत्रे नमः। |યોગને જાણનારાઓના સ્વામી, |- |20.   |प्रधानपुरुषेश्वरः |ॐ प्रधानपुरुषेश्वराय नमः। |માયા તથા જીવના ઇશ્વર, |- |21.   |नारसिंहवपुः |ॐ नारसिंहवपुषे नमः। |નરસિંહનું સ્વરૂપ ધારણ કરનારા, |- |22.   |श्रीमान् |ॐ श्रीमते नमः। |વક્ષઃસ્થલમાં લક્ષ્મીને ધારણ કરનારા, |- |23.   |केशवः |ॐ केशवाय नमः। |સુંદર કેશવાળા અથવા કેશી દૈત્યનો નાશ કરનારા અથવા ક બ્રહ્મા અ અચ્યુત અને ઇશ મહાદેવ એ ત્રણ મૂર્તિરૂપ, |- |24.   |पुरुषोत्तमः |ॐ पुरुषोत्तमाय नमः। |પુરુષોમાં ઉત્તમ, |- |25.   |सर्वः |ॐ सर्वस्मै नमः। |સत् અથવા અસत् વસ્તુના નાશને અને ઉત્પત્તિને જાણનારા,    |- |26.   |शर्वः |ॐ शर्वाय नमः। |પ્રલય વેળા સવની પ્રજ્ઞાનો નાશ કરનારા,   |- |27.   |शिवः |ॐ शिवाय नमः। |ગુણાદિક્થી રહિત અથવા કલ્યાણકર્તા, |- |28.   |स्थाणुः |ॐ स्थाणवे नमः। |સ્થિર રહેનારા, |- |29.   |भूतादिः |ॐ भूतादये नमः। |પ્રાણીઓના આદિકારણ, |- |30.   |निधि |ॐ निधये नमः। |પ્રલય વખતે સર્વ જગતનો પોતાને વિષે લય કરનારા, |- |31.   |अव्ययः |ॐ अव्ययाय नमः। |કોઇ વખત પણ ઓછા અધિક નહિ થતા,   |- |32.   |सम्भवः |ॐ सम्भवाय नमः। |દુષ્ટોને દંડ દેવા માટે અને સાધુની રક્ષા કરવા માટે યુગે યુગે અવતાર ધારણ કરનાર, |- |33.   |भावनः |ॐ भावनाय नमः। |સર્વ ભોક્તાઓને ફળ આપનારા,   |- |34.   |भर्ता |ॐ भर्त्रे नमः। |પોષણ કરનારા, |- |35.   |प्रभवः |ॐ प्रभवाय नमः। |પંચ મહાભૂતોને ઉત્પન્ન કરનારા અથવા ઉત્તમ જન્મધારી,   |- |36.   |प्रभुः |ॐ प्रभवे नमः। |સર્વ સામર્થ્ય વાળા, |- |37.   |ईश्वरः |ॐ ईश्वराय नमः। |ઉપાધિ રહિત ઐશ્વર્યવાળા, |- |38.   |स्वयम्भूः |ॐ स्वयम्भुवे नमः। |પોતાની મેળે ઉત્પન્ન થનારા, |- |39.   |शम्भुः |ॐ शम्भवे नमः। |ભક્તજનોનું કલ્યાણ કરનારા, |- |40.   |आदित्यः |ॐ आदित्याय नमः। |સૂર્યમંડળમાં રહેનારા હિરણ્યમય પુરુષ, |- |41.   |पुष्कराक्षः |ॐ पुष्कराक्षाय नमः। |કમળ જેવા નેત્રવાળા,   |- |42.   |महास्वनः |ॐ महास्वनाय नमः। |ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના ગાન રૂપી મોટા શબદવાળા, |- |43.   |अनादि-निधनः |ॐ अनादिनिधनाय नमः। |આદિ તથા અંત વિનાના, |- |44.   |धाता |ॐ धात्रे नमः। |શેષાદિકરૂપે જગતને ધારણ કરનારા અથવા કર્મ અને તેના ફળની યોજના કરનારા, |- |45.   |विधाता |ॐ विधात्रे नमः। |વિશેષે કરીને શેષાદિકને પણ ધરણ કરનારા,   |- |46.   |धातुरुत्तमः |ॐ धातुरुत्तमाय नमः। |બ્રહ્માથી પણ ઉત્તમ અથવા પૃથ્વિ આદિકથી પણ ઉત્તમ, |- |47.   |अप्रमेयः |ॐ अप्रमेयाय नमः। |પ્રમાણ ન કરી શકાય એવા, |- |48.   |हृषीकेशः |ॐ हृषीकेशाय नमः। |ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, |- |49.   |पद्मनाभः |ॐ पद्मनाभाय नमः। |નાભિમાં કમળને ધારણ કરનારા, |- |50.   |अमरप्रभुः |ॐ अमरप्रभवे नमः। |દેવતાઓના સ્વામી, |- |51.   |विश्वकर्मा |ॐ विश्वकर्मणे नमः। |વિશ્વાદિકની રચના કરનારા,   |- |52.   |मनुः |ॐ मनवे नमः। |મનન કરનારા, |- |53.   |त्वष्टा |ॐ त्वष्ट्रे नमः। |સંહાર વેળાએ સર્વ પ્રાણીઓને સૂક્ષ્મ કરનારા,   |- |54.   |स्थविष्ठः |ॐ स्थविष्ठाय नमः। |અત્યંત સ્થૂળ મૂર્તિ, |- |55.   |स्थविरो |ॐ स्थविराय  नमः। |જુના અથવા વૃધ્ધ, |- |56.   |ध्रुवः |ॐ ध्रुवाय नमः। |અચળ, |- |57.   |अग्राह्यः |ॐ अग्रह्याय नमः। |મન તથા વાણી વડે ગ્રહણ કરી શકાય નહિ તેવા, |- |58.   |शाश्वतः |ॐ शाश्वताय नमः। |હંમેશ રહેનારા,   |- |59.   |कृष्णः |ॐ कृष्णाय नमः। |સચ્ચિદાનંદ મૂર્તિ અથવા ઘનશ્યામ મૂર્તિ, |- |60.   |लोहिताक्षः |ॐ लोहिताक्षाय नमः। |રાતા નેત્રવાળા,   |- |61.   |प्रतर्दनः |ॐ प्रतर्दनाय नमः। |પ્રલય વેળા પ્રાણીઓનો સંહાર કરનારા, |- |62.   |प्रभूतस् |ॐ प्रभूताय नमः। |જ્ઞાન ઐશ્વર્ય આદિક ગુણસંપન્ન, |- |63.   |त्रिकाकुब्धाम |ॐ त्रिककुब्धाम्ने नमः। |ઉપર, નીચે અને મધ્ય ભાગ એમ ત્રણે દિશામાં વાસ કરનારા, |- |64.   |पवित्रम् |ॐ पवित्राय नमः। |પવિત્ર, |- |65.   |मंगलं-परम् |ॐ मङ्गलाय परस्मै नमः। |પરમ મંગલકારક, |- |66.   |ईशानः |ॐ ईशानाय नमः। |સર્વ પ્રાણીઓના નિયંતા, |- |67.   |प्राणदः |ॐ प्राणदाय नमः। |પ્રાણ આપનારા અથવા કાળરૂપે પ્રાણનો નાશ કરનારા,   |- |68.   |प्राणः |ॐ प्राणाय नमः। |મુખ્ય પ્રાણરૂપ અથવા સર્વને જીવાડનારા, |- |69.   |ज्येष्ठः |ॐ ज्येष्ठाय नमः। |સર્વ કરતા મોટા, |- |70.   |श्रेष्ठः |ॐ श्रेष्ठाय नमः। |સર્વ કરતા ઉત્તમ, |- |71.   |प्रजापतिः |ॐ प्रजापतये नमः। |પ્રજાના સ્વામી, |- |72.   |हिरण्यगर्भः |ॐ हिरण्यगर्भाय नमः। |સુવર્ણના ઇંડામાં રહેનારા, |- |73.   |भूगर्भः |ॐ भूगर्भाय नमः। |પૃથ્વિની અંદર વસનારા અથવા ઉદરમા છે પૃથ્વિ જેને એવા, |- |74.   |माधवः |ॐ माधवाय नमः। |લક્ષ્મીના પતિ, |- |75.   |मधुसूदनः |ॐ मधुसूदनाय नमः। |મધુ દૈત્ય ને મારનારા, |- |76.   |ईश्वरः |ॐ ईश्वराय नमः। |સર્વ શક્તિમાન, |- |77.   |विक्रमः |ॐ विक्रमिणे नमः। |પરાક્રમવાળા, |- |78.   |धन्वी |ॐ धन्विने नमः। |ધનુષને ધારણ કરનારા, |- |79.   |मेधावी |ॐ मेधाविने नमः। |બુધ્ધિશાળી, |- |80.   |विक्रमः |ॐ विक्रमाय नमः। |સર્વ ઠેકાણે એકજ ક્ષણમાં ગમન કરનારા, |- |81.   |क्रमः |ॐ क्रमाय नमः। |જગતમાં ફરનારા, |- |82.   |अनुत्तमः |ॐ अनुत्तमाय नमः। |સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ, |- |83.   |दुराधर्षः |ॐ दुराधर्षाय नमः। |દૈત્યાદિકથી સહન કરી શકાય નહીં તેવા, |- |84.   |कृतज्ञः |ॐ कृतज्ञाय नमः। |મનુષ્યે કરેલા પાપ – પુણ્યને જાણનારા,   |- |85.   |कृतिः |ॐ कृतये नमः। |ક્રિયારૂપ અથવા પુરુષના પ્રયત્નરૂપ, |- |86.   |आत्मवान् |ॐ आत्मवते नमः। |આત્મસ્વરૂપ, |- |87.   |सुरेशः |ॐ सुरेशाय नमः। |દેવતાઓના સ્વામી, |- |88.   |शरणम् |ॐ शरणाय नमः। |ભક્તજનોના આશ્રય, |- |89.   |शर्म |ॐ शर्मणे नमः। |પરમાનંદમૂર્તિ, કલ્યાણમૂર્તિ, |- |90.   |विश्वरेताः |ॐ विश्वरेतसे नमः। |વિશ્વના કારણભૂત, |- |91.   |प्रजाभवः |ॐ प्रजाभवाय नमः। |પ્રજાને ઉત્પન્ન કરનારા,   |- |92.   |अहः |ॐ अन्हे नमः। |દિવસમૂર્તિ, |- |93.   |संवत्सरः |ॐ संवत्सराय नमः। |વર્ષરૂપ, |- |94.   |व्यालः |ॐ व्यालाय नमः। |સર્પની પેઠે કોઇથી ગ્રહણ થઈ શકે નહીં તેવા, |- |95.   |प्रत्ययः |ॐ प्रत्ययाय नमः। |ઉત્તમ બુદ્ધિથી જણાય તેવા,   |- |96.   |सर्वदर्शनः |ॐ सर्वदर्शनाय नमः। |સર્વ વસ્તુને જોનારા, અથવા સર્વોએ જોવા યોગ્ય, |- |97.   |अजः |ॐ अजाय नमः। |અજન્મા,   |- |98.   |सर्वेश्वरः |ॐ सर्वेश्वराय नमः। |સર્વના સ્વામી, |- |99.   |सिद्धः |ॐ सिद्धाय नमः। |સંપૂર્ણ સ્વરૂપ હોવાથી સિદ્ધ, |- |100.           |सिद्धिः |ॐ सिद्धये नमः। |જ્ઞાનની અથવા ફળની મૂર્તિ, |- |101.           |सर्वादिः |ॐ सर्वादये नमः। |સર્વ પ્રાણીઓના આદિકારણ, |- |102.           |अच्युतः |ॐ अच्युताय नमः। |સ્વસ્વરૂપના સામર્થ્ય વડે સ્વસ્વરૂપમાંથી ભ્રષ્ટ ન થનારા, |- |103.           |वृषाकपिः |ॐ वृषाकपये नमः। |ધર્મનું રક્ષણ કરનારા, |- |104.           |अमेयात्मा |ॐ अमेयात्मने नमः। |અમાપ સ્વરૂપવાળા, |- |105.           |सर्वयोगविनिसृतः |ॐ सर्वयोगविनिःसृताय नमः। |સર્વ પ્રકારના કર્મ બંધનમાંથી મુક્ત, |- |106.           |वसुः |ॐ वसवे नमः। |સર્વ પ્રાણીઓમાં વાસ કરતા, |- |107.           |वसुमनाः |ॐ वसुमनसे नमः। |ઉદાર મનવાળા, |- |108.           |सत्यः |ॐ सत्याय नमः। |સત્યમૂર્તિ, |- |109.           |समात्मा |ॐ समात्मने नमः। |રાગ દ્વેષ રહિત, શુદ્ધ આત્માવાળા, અથવા સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાંરૂપે વસતા, |- |110.           |सम्मितः |ॐ सम्मिताय नमः। |સર્વ પદાર્થો વડે મપાય નહિ તેવા, |- |111.           |समः |ॐ समाय नमः। |સર્વ કાળમાં સર્વ પ્રકારના વિકાર રહિત, અથવા લક્ષ્મી સાથે રહેનારા |- |112.           |अमोघः |ॐ अमोघाय नमः। |ભક્તજનોને ફળ આપનારા, |- |113.           |पुण्डरीकाक्षः |ॐ पुण्डरीकाक्षाय नमः। |કમળ જેવા નેત્રવાળા,   |- |114.           |वृषकर्मा |ॐ वृषकर्मणे नमः। |ધર્મ કર્મનું આચરણ કરનારા, |- |115.           |वृषाकृतिः |ॐ वृषाकृतये नमः। |ધર્મ સ્થાપન કરવા માટે શરીર ધારણ કરનારા, |- |116.           |रुद्रः |ॐ रुद्राय नमः। |સંહાર વેળા પ્રાણીઓને રોવરાવનારા,   |- |117.           |बहुशिरः |ॐ बहुशिरसे नमः। |ઘણા મસ્તકવાળા, |- |118.           |बभ्रुः |ॐ बभ्रवे नमः। |લોકોનું પોષણ કરનારા, |- |119.           |विश्वयोनिः |ॐ विश्वयोनये नमः। |જગતના ઉત્પત્તિ સ્થાન, |- |120.           |शुचिश्रवाः |ॐ शुचिश्रवसे नमः। |પવિત્ર કિર્તિવાળા,   |- |121.           |अमृतः |ॐ अमृताय नमः। |અમર, |- |122.           |शाश्वतः-स्थाणुः |ॐ शाश्वतस्थाणवे नमः। |સનાતન કાળથી અચળ રહેનારા, |- |123.           |वरारोहः |ॐ वरारोहाय नमः। |સુંદર અંગવાળા,   |- |124.           |महातपः |ॐ महातपसे नमः। |મહા તપસ્વી, |- |125.           |सर्वगः |ॐ सर्वगाय नमः। |સર્વ ઠેકાણે ગતિ કરનારા, |- |126.           |सर्वविद्भानुः |ॐ सर्वविद्भानवे नमः। |સર્વ વેત્તા અને સર્વત્ર પ્રકાશ કરનારા, |- |127.           |विष्वक्सेनः |ॐ विश्वक्सेनाय नमः। |દૈત્યોની સેનાને ચારે દિશામાં નસાડનારા, |- |128.           |जनार्दनः |ॐ जनार्दनाय नमः। |પાપી મનુષ્યોને નરકની પીડા આપનારા, |- |129.           |वेदः |ॐ वेदाय नमः। |સર્વ વસ્તુનું જ્ઞાન ધરાવનારા વેદરૂપ, |- |130.           |वेदविद् |ॐ वेदविदे नमः। |ચારે વેદોને જાણનારા, |- |131.           |अव्यंगः |ॐ अव्यङ्गाय नमः। |સર્વ પ્રકારના જ્ઞાન થી સંપૂર્ણ, |- |132.           |वेदांगः |ॐ वेदाङ्गाय नमः। |વેદાદિક જેઓના અંગો છે એવા,   |- |133.           |वेदविद् |ॐ वेदविदे नमः। |વેદોનો વિચાર કરનારા,   |- |134.           |कविः |ॐ कवये नमः। |સર્વ વસ્તુને હસ્તકમલવત જોનારા, અથવા વેદના રચનારા આદિ કવિ, |- |135.           |लोकाध्यक्षः |ॐ लोकाध्यक्षाय नमः। |સર્વ લોકોના સ્વામી, |- |136.           |सुराध्यक्षः |ॐ सुराध्यक्षाय नमः। |દેવતાઓમાં પ્રમુખ, |- |137.           |धर्माध्यक्षः |ॐ धर्माध्यक्षाय नमः। |ધર્મોના પતિ, |- |138.           |कृताकृतः |ॐ कृताकृताय नमः। |કાર્યરૂપ તથા કારણરૂપ, |- |139.           |चतुरात्मा |ॐ चतुरात्मने नमः। |ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ કરતી વેળાએ બ્રહ્મા, દક્ષાદિક, કાળ તથા સર્વ પ્રાણીઓ, એ ચાર વિભૂતિવાળા,   |- |140.           |चतुर्व्यूहः |ॐ चतुर्व्यूहाय नमः। |વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરૂદ્ધ એ ચાર વિભૂતિવાળા, |- |141.           |चतुर्दंष्ट्रः |ॐ चतुर्द्रंष्त्राय नमः। |નામ, આખ્યાન, ઉપસર્ગ, અને નિપાત એ ચાર દાઢવાળા,  |- |142.           |चतुर्भुजः |ॐ चतुर्भुजाय नमः। |ચાર ભુજાવાળા, |- |143.           |भ्राजिष्णुः |ॐ भ्राजिष्णवे नमः। |પ્રકાશમાન, |- |144.           |भोजनम् |ॐ भोजनाय नमः। |માયારૂપ અથવા વૈભવરૂપ, |- |145.           |भोक्ता |ॐ भोक्त्रे नमः। |સુખદુઃખ ભોગવનાર જીવરૂપ, |- |146.           |सहिष्णुः |ॐ सहिष्णवे नमः। |હિરણ્યકશિપુ વગેરે દાનવોની સામે ટક્કર લેનારા અથવા, ક્ષમાવંત |- |147.           |जगदादिजः |ॐ जगदादिजाय नमः। |જગતથી આદિ જન્મેલા બ્રહ્મારૂપ અથવા તેને ઉત્પન્ન કરનારા,   |- |148.           |अनघः |ॐ अनघाय नमः। |દોષ રહિત,   |- |149.           |विजयः |ॐ विजयाय नमः। |જ્ઞાન વૈરાગ્ય આદિથી જગતના વિજયરૂપ, |- |150.           |जेता |ॐ जेत्रे नमः। |વિજય કરનારા, |- |151.           |विश्वयोनिः |ॐ विश्वयोनये नमः। |વિશ્વના કરણભૂત, |- |152.           |पुनर्वसुः |ॐ पुनर्वसवे नमः। |શરીરમાં વરંવાર આત્મારૂપે નિવાસ કરનારા |- |153.           |उपेन्द्रः |ॐ उपेन्द्राय नमः। |બારે મહિનાઓના બાર સૂર્ય અને બાર ઇંદ્રોની સાથે રહેનારા ઉપેન્દ્રરૂપ, |- |154.           |वामनः |ॐ वामनाय नमः। |વામન અવતાર, |- |155.           |प्रांशुः |ॐ प्रांशवे नमः। |ત્રણ પગલા પૃથ્વિ ભરતી વેળા ઉંચા થયેલા, |- |156.           |अमोघः |ॐ अमोघाय नमः। |સર્વને કર્મ અનુસાર ફળ આપનારા,   |- |157.           |शुचिः |ॐ शुचये नमः। |સ્તુતિ કરનારા મનુષ્યોને પવિત્ર કરનારા, |- |158.           |ऊर्जितः |ॐ उर्जिताय नमः। |મહાબળશાળી, |- |159.           |अतीन्द्रः |ॐ अतीन्द्राय नमः। |સ્વાભાવિક એવા જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય આદિ ગુણો વડે ,ઇન્દ્ર નો પરાજય કરનારા, |- |160.           |संग्रहः |ॐ सङ्ग्रहाय नमः। |સંહાર કાળે સર્વનો સંગ્રહ કરનારા,   |- |161.           |सर्गः |ॐ सर्गाय नमः। |ઉત્પત્તિ સમયે સર્વને ઉત્પન્ન કરનારા,   |- |162.           |धृतात्मा |ॐ धृतात्मने नमः। |સ્વરૂપને ધારણ કરનારા,   |- |163.           |नियमः |ॐ नियमाय नमः। |પ્રજાને તેઓના અધિકાર ઉપર નિમનારા, |- |164.           |यमः |ॐ यमाय नमः। |સર્વ પ્રાણીઓને પોતાને વિષે લય કરનારા, અથવા સર્વને નિયમમાં રાખનારા યમરૂપ |- |165.           |वेद्यः |ॐ वेद्याय नमः। |મુમુક્ષુઓએ જાણવા યોગ્ય,   |- |166.           |वैद्यः |ॐ वैद्याय नमः। |સર્વ વિદ્યા જાણનારા, |- |167.           |सदायोगी |ॐ सदायोगिने नमः। |નિત્ય સ્વરૂપ્ના પ્રકાશથી યોગી |- |168.           |वीरहा |ॐ वीरघ्ने नमः। |ધર્મની રક્ષા કરવા માટે અસુર યોદ્ધાઓનો સંહાર કરનારા |- |169.           |माधवः |ॐ माधवाय नमः। |માયાના સ્વામી   |- |170.           |मधुः |ॐ मधवे नमः। |ભક્ત જનને મધની પેરે મીઠાશ ઉપજાવનારા   |- |171.           |अतीन्द्रियः |ॐ अतीन्द्रियाय नमः। |ઇન્દ્રિયોથી અળગા |- |172.           |महामायः |ॐ महामायाय नमः। |મહા માયાવી અર્થાત મોટા માયાવીઓને પણ માયાની જાળમાં ફસાવનારા |- |173.           |महोत्साहः |ॐ महोत्साहाय नमः। |જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય કરવામાં મોટા ઉત્સાહી |- |174.           |महाबलः |ॐ महाबलाय नमः। |બળવાનોના પણ બળરૂપ હોવાથી મહાબળશાળી |- |175.           |महाबुद्धिः |ॐ महाबुधाय नमः। |મોટા બુદ્ધિશાળી |- |176.           |महावीर्यः |ॐ महावीराय नमः। |મોટા પરાક્રમી |- |177.           |महाशक्तिः |ॐ महाशक्तये नमः। |મોટી શક્તિવાળા |- |178.           |महाद्युतिः |ॐ महाद्युतये नमः। |મોટી કાંતિવાળા   |- |179.           |अनिर्देश्यवपुः |ॐ अनिर्देश्यवपुषे नमः। |જેનું શરીર કોઇથી પણ કળ્યું જાય નહીં તેવા |- |180.           |श्रीमान् |ॐ श्रीमते नमः। |લક્ષ્મી ના નિવાસસ્થાન |- |181.           |अमेयात्मा |ॐ अमेयत्मने नमः। |કોઇથી પણ જેનું શરીર માપવામાં આવી શકે નહીં તેવા   |- |182.           |महाद्रिधृक् |ॐ महाद्रिधृशे नमः। |ગોવર્ધન વગેરે મોટા મોટા પર્વતોને ધારણ કરનારા |- |183.           |महेष्वासः |ॐ महेश्वासाय नमः। |મોટા ધનુર્ધારી   |- |184.           |महीभर्ता |ॐ महीभर्त्रे नमः। |પૃથ્વિને ધારણ કરનારા |- |185.           |श्रीनिवासः |ॐ श्रीनिवासाय नमः। |જેના વક્ષઃસ્થલ્માં લક્ષ્મી નિત્ય રહે છે એવા |- |186.           |सतां गतिः |ॐ सतांगतये नमः। |સત્પુરૂષોના આશ્રયરૂપ |- |187.           |अनिरुद्धः |ॐ अनिरुद्धाय नमः। |અનિરૂદ્ધરૂપ |- |188.           |सुरानन्दः |ॐ सुरानन्दाय नमः। |દેવતાઓને આનંદ આપનારા   |- |189.           |गोविन्दः |ॐ गोविन्दाय नमः। |વરાહ આદિ રૂપ લઇ પૃથ્વિનું વારંવાર રક્ષણ કરી દેવતાઓને આનંદ દેનારા |- |190.           |गोविदां-पतिः |ॐ गोविदांपतये नमः। |વેદાદિક શાસ્ત્રને જાણનારાઓના સ્વામી |- |191.           |मरीचिः |ॐ मरीचये नमः। |તેજસ્વીઓના તેજરૂપ |- |192.           |दमनः |ॐ दमनाय नमः। |વૈવસ્ત આદિક મનુરૂપે પ્રજાને પ્રસન્ન કરીને નિયમમાં રાખનારા    |- |193.           |हंसः |ॐ हंसाय नमः। |સંસારનો ભય નાશ કરનારા   |- |194.           |सुपर्णः |ॐ सुपर्णाय नमः। |ગરુડરૂપ |- |195.           |भुजगोत्तमः |ॐ भुजगोत्तमाय नमः। |સર્પોમાં શેષનાગરૂપ   |- |196.           |हिरण्यनाभः |ॐ हिरण्यनाभाय नमः। |સુવર્ણ જેવી શોભાયમાન નાભિવાળા |- |197.           |सुतपाः |ॐ सुतपसे नमः। |ઉત્તમ તપશ્ચર્યા કરનારા |- |198.           |पद्मनाभः |ॐ पद्मनाभाय नमः। |કમળ જેવી ગોળાકાર નાભિવાળા |- |199.           |प्रजापतिः |ॐ प्रजापतये नमः। |પ્રજાનું પાલન કરનારા પિતારૂપ |- |200.           |अमृत्युः |ॐ अमृत्यवे नमः। |મૃત્યુ રહિત |- |201.           |सर्वदृक् |ॐ सर्वदृशे नमः। |પ્રાણીઓના સર્વે કાર્યોને સર્વ ઠેકાણે જોનારા   |- |202.           |सिंहः |ॐ सिंहाय नमः। |દુષ્ટોનો નાશ કરનારા |- |203.           |सन्धाता |ॐ सन्धाद्ते नमः। |સંધિ કરાવનારા |- |204.           |सन्धिमान् |ॐ सन्धिमते नमः। |ભક્તજન ઉપર પ્રેમ રાખનારા |- |205.           |स्थिरः |ॐ स्थिराय नमः। |નિરંતર સ્વસ્વરૂપમાં અચળ રહેનારા |- |206.           |अजः |ॐ अजाय नमः। |જન્મરહિત |- |207.           |दुर्मषणः |ॐ दुर्मर्षणाय नमः। |દાનવાદિક થી સહન થઇ શકે નહીં તેવા |- |208.           |शास्ता |ॐ शास्त्रे नमः। |સર્વને શિક્ષા કરનારા |- |209.           |विश्रुतात्मा |ॐ विश्रुतात्मने नमः। |જેનો આત્મા સત્ય, જ્ઞાનરૂપ વિશેષ કરીને સાંભળવામાં આવ્યો છે એવો   |- |210.           |सुरारिहा |ॐ सुरारिघ्ने नमः। |દેવતાઓના શત્રુ દૈત્યોનો સંહાર કરનારા |- |211.           |गुरुः |ॐ गुरुवे नमः। |વેદાદિકનો ઉપદેશ કરવાથી અથવા ઉત્પન્ન કરવાથી ગુરુ |- |212.           |गुरुतमः |ॐ गुरुतमाय नमः। |બ્રહ્માદિક દેવતાઓના પણ ગુરુ |- |213.           |धाम |ॐ धाम्ने नमः। |સર્વ કામનાઓના આશ્રય અથવા તેજોમૂર્તિ |- |214.           |सत्यः |ॐ सत्याय नमः। |સત્યમૂર્તિ |- |215.           |सत्यपराक्रमः |ॐ सत्यपराक्रमाय नमः। |સત્ય પરાક્રમવાળા |- |216.           |निमिषः |ॐ निमिषाय नमः। |યોગ નિદ્રા કરતી વેળા નેત્રનું પાંપણ ઢાળનારા |- |217.           |अनिमिषः |ॐ अनिमिषाय नमः। |નિત્ય પ્રબુદ્ધ સ્વરૂપ હોવાથી પાંપણ ન ઢાળનારા |- |218.           |स्रग्वी |ॐ स्रग्वीणे नमः। |વૈજયંતી અને વનમાળા આદિ પુષ્પની માળાને ધારણ કરનારા |- |219.           |वाचस्पतिः-उदारधीः |ॐ वाचस्पतयेउदारधिये नमः। |વાણીના પતિ બૃહસ્પતિ જેવી ઉદાર બુદ્ધિવાળા |- |220.           |अग्रणीः |ॐ अग्रण्ये नमः। |સર્વે પ્રાણીઓના નેતા અથવા મુમુક્ષુઓને મોક્ષપદ આપનારા |- |221.           |ग्रामणीः |ॐ ग्रामण्ये नमः। |સર્વ પ્રાણીઓના નાયક   |- |222.           |श्रीमान् |ॐ श्रीमते नमः। |લક્ષ્મીવાળા |- |223.           |न्यायः |ॐ न्यायाय नमः। |ન્યાયરૂપ |- |224.           |नेता |ॐ नेत्रे नमः। |જગતના વ્યવહારનો નિર્વાહ કરનારા |- |225.           |समीरणः |ॐ समीरणाय नमः। |શ્વાસરૂપે સર્વ પ્રાણીઓને ચેષ્ટા કરાવનારા |- |226.           |सहस्रमूर्धा |ॐ सहस्रमूर्ध्ने नमः। |હજાર મસ્તક્વાળા   |- |227.           |विश्वात्मा |ॐ विश्वात्मने नमः। |વિરાટરૂપ |- |228.           |सहस्राक्षः |ॐ सहस्राक्षाय नमः। |હજાર નેત્રવાળા |- |229.           |सहस्रपात् |ॐ सहस्रपदे नमः। |હજાર ચરણવાળા |- |230.           |आवर्तनः |ॐ आवर्तनाय नमः। |ધર્મ સ્થાપન કરવા માટે અવતાર લેનારા |- |231.           |निवृत्तात्मा |ॐ निवृत्तात्मने नमः। |સંસારના બંધનમાંથી જેમનું સ્વરૂપ મુક્ત છે એવા   |- |232.           |संवृतः |ॐ संवृत्ताय नमः। |માયા વડે વિંટાયેલા |- |233.           |संप्रमर्दनः |ॐ संप्रमर्दनाय नमः। |રુદ્ર, કાળ આદિ વિભૂતિઓ વડે જગતનો સંહાર કરનારા   |- |234.           |अहः संवर्तकः |ॐ अहःसंवर्तकाय नमः। |દિવસને સારી રીતે ચલાવનારા |- |235.           |वह्निः |ॐ वन्हये नमः। |હવિષ્યને ગ્રહણ કરનારા અગ્નિરૂપ |- |236.           |अनिलः |ॐ अनिलाय नमः। |પવન મૂર્તિ |- |237.           |धरणीधरः |ॐ धरणीधराय नमः। |શેષ અને દિશાના હાથીઓ વગેરે રૂપોથી પૃથ્વિ ને ધારણ કરનારા |- |238.           |सुप्रसादः |ॐ सुप्रसादाय नमः। |શિશુપાલ આદિ અપરાધીઓ ઉપર પણ કૃપા કરનારા |- |239.           |प्रसन्नात्मा |ॐ प्रसन्नात्मने नमः। |રજ અને તમ આદિક થી જેનું અંતઃકરણ મલિન નથી એવા અર્થાત પ્રસન્ન છે આત્મા જેનો એવા   |- |240.           |विश्वधृक् |ॐ विश्वधृषे नमः। |જગતને ધારણ કરનારા |- |241.           |विश्वभुक् |ॐ विश्वभुजे नमः। |જગતને ભોગવનાર |- |242.           |विभुः |ॐ विभवे नमः। |વિવિધરૂપધારી |- |243.           |सत्कर्ता |ॐ सत्कर्त्रे नमः। |ભક્તજનોનો સત્કાર કરનારા   |- |244.           |सत्कृतः |ॐ सत्कृताय नमः। |ભક્તોથી માન આપાયેલા |- |245.           |साधुः |ॐ साधवे नमः। |ભક્તોના કાર્ય સાધનારા |- |246.           |जह्नुः |ॐ जान्हवे नमः। |સંહાર કાળે મનુષ્યોનો પોતાને વિષે લય કરનારા |- |247.           |नारायणः |ॐ नारायणाय नमः। |જળમાં શયન કરનારા |- |248.           |नरः |ॐ नराय नमः। |મનુષ્યને મોક્ષ આપનારા, સનાતન પરમાત્મા |- |249.           |असंख्येयः |ॐ असंख्येयाय नमः। |ગણત્રી વિનાના અપાર મૂર્તિવાળા |- |250.           |अप्रमेयात्मा |ॐ अप्रमेयात्मने नमः। |કોઇપણ રીતે જાણવામાં આવે નહીં તેવુ રૂપ ધારણ કરનારા |- |251.           |विशिष्टः |ॐ विशिष्टाय नमः। |સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ   |- |252.           |शिष्टकृत् |ॐ शिष्टकृते नमः। |દુષ્ટોને શિક્ષા કરનારા |- |253.           |शुचिः |ॐ शुचये नमः। |કામ, ક્રોધ આદિક મળથી રહિત |- |254.           |सिद्धार्थः |ॐ सिद्धार्थाय नमः। |નિવૃત્તિરૂપી અર્થને સિદ્ધ કરનારા |- |255.           |सिद्धसंकल्पः |ॐ सिद्धसंकल्पाय नमः। |પોતાના સંકલ્પમાં સિદ્ધ થયેલા |- |256.           |सिद्धिदः |ॐ सिद्धिदाय नमः। |સિદ્ધિને આપનારા |- |257.           |सिद्धिसाधनः |ॐ सिद्धिसाधाय नमः। |સિદ્ધીના સાધનરૂપ |- |258.           |वृषाही |ॐ वृषाहिणे नमः। |દ્વાદશાહ આદિક ધર્મમૂર્તિ |- |259.           |वृषभः |ॐ वृषभाय नमः। |ભક્તોની કામના પૂરનારા |- |260.           |विष्णुः |ॐ विष्णवे नमः। |સર્વત્ર વ્યાપક |- |261.           |वृषपर्वा |ॐ वृषपर्वणे नमः। |પરલોકમાં જવાની ઇચ્છાવાળા ભક્તજનોને ધર્મરૂપી પગથિયારૂપ |- |262.           |वृषोदरः |ॐ वृषोदराय नमः। |ઉદરમાં ધર્મને ધારણ કરનારા |- |263.           |वर्धनः |ॐ वर्धनाय नमः। |ભક્તજનની વૃદ્ધિ કરનારા |- |264.           |वर्धमानः |ॐ वर्धमानाय नमः। |સંસારરૂપે વૃદ્ધિ પામનારા |- |265.           |विविक्तः |ॐ विविक्ताय नमः। |સંસારથી વિરક્ત રહેનારા |- |266.           |श्रुतिसागरः |ॐ श्रुतिसागराय नमः। |ચારે વેદના સાગરરૂપ |- |267.           |सुभुजः |ॐ सुभुजाय नमः। |સુંદર હાથવાળા |- |268.           |दुर्धरः |ॐ दुर्धराय नमः। |ધ્યાનવેળાએ મહા કષ્ટથી અંતઃકરણમાં ધારણ કરાય તેવા   |- |269.           |वाग्मी |ॐ वाग्मिने नमः। |વાચાળ |- |270.           |महेन्द्रः |ॐ महेन्द्राय नमः। |મોટા ઇંદ્ર |- |271.           |वसुदः |ॐ वसुदाय नमः। |ધન આપનારા |- |272.           |वसुः |ॐ वसवे नमः। |ધનમૂર્તિ અથવા આકાશમાં વસનારા વાયુરૂપ |- |273.           |नैकरूपः |ॐ नैकरूपाय नमः। |અનેક રૂપ વાળા   |- |274.           |बृहद्रूपः |ॐ बृहद्रूपाय नमः। |મોટા વિશ્વરૂપધારી |- |275.           |शिपिविष्टः |ॐ शिपिविष्टाय नमः। |યજ્ઞરૂપે પશુઓમાં નિવાસ કરનારા અથવા કિરણમાં રહેનારા |- |276.           |प्रकाशनः |ॐ प्रकाशाय नमः। |પ્રકાશ કરનારા |- |277.           |ओजस्तेजोद्युतिधरः |ॐ ओजस्तेजोद्युतिधराय नमः। |પ્રાણબળ, ઐશ્વર્ય અને કાંતિને ધારણ કરનારા |- |278.           |प्रकाशात्मा |ॐ प्रकाशात्मने नमः। |પ્રકાશ કરનાર છે જેનું સ્વરૂપ એવા |- |279.           |प्रतापनः |ॐ प्रतापनाय नमः। |વિશ્વને તપાવનારા |- |280.           |ऋद्धः |ॐ ऋद्धाय नमः। |ધર્મ જ્ઞાન તથા વૈરાગ્યથી સંપન્ન |- |281.           |स्पष्टाक्षरः |ॐ स्पष्टाक्षराय नमः। |\કાર વડે સ્પષ્ટ જણાતા   |- |282.           |मन्त्रः |ॐ मंत्राय नमः। |ઋગ, યજુ અને સામ વેદના મંત્રરૂપ |- |283.           |चन्द्रांशुः |ॐ चन्द्रांशवे नमः। |ચંદ્રના કિરણોની પેઠે ત્રણ તાપથી પીડાયેલાઓને આનંદ આપનારા |- |284.           |भास्करद्युतिः |ॐ भास्करद्युतये नमः। |સૂર્ય જેવી કાંતિવાળા |- |285.           |अमृतांशोद्भवः |ॐ अमृतांशूद्भवाय नमः। |સમુદ્રના મંથન વેળાએ ચંદ્રમાને ઉત્પન્ન કરનાર સાગરરૂપ |- |286.           |भानुः |ॐ भानवे नमः। |પ્રકાશ કરનારા સૂર્ય |- |287.           |शशबिन्दुः |ॐ शशबिन्दवे नमः। |ચંદ્રમા |- |288.           |सुरेश्वरः |ॐ सुरेश्वराय नमः। |ઇન્દ્ર |- |289.           |औषधम् |ॐ औधधाय नमः। |સંસારરૂપી વ્યાધીને દૂર કરવામાં ઔષધરૂપ |- |290.           |जगतः सेतुः |ॐ जगतहेतवे नमः। |જગતનું રક્ષણ કરવા માટે સેતુરૂપ |- |291.           |सत्यधर्मपराक्रमः |ॐ सत्यधर्मपराक्रमाय नमः। |સત્ય ધર્મ અને જ્ઞાન આદિ ગુણો છે પરાક્રમ જેનું એવા |- |292.           |भूतभव्यभवन्नाथः |ॐ भूतभव्यभवन्नाथाय नमः। |ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન કાળના સ્વામી |- |293.           |पवनः |ॐ पवनाय नमः। |પવનરૂપ   |- |294.           |पावनः |ॐ पावनाय नमः। |જગતને પવિત્ર કરનારા |- |295.           |अनलः |ॐ अनलाय नमः। |અગ્નિમૂર્તિ અથવા જીવમૂર્તિ |- |296.           |कामहा |ॐ कामघ्ने नमः। |ભક્તોની તૃષ્ણાનો નાશ કરનારા    |- |297.           |कामकृत् |ॐ कामकृते नमः। |ભક્તોની કામના પૂરનારા અથવા કામના પિતા |- |298.           |कान्तः |ॐ कान्ताय नमः। |સુંદર |- |299.           |कामः |ॐ कामाय नमः। |ધર્માદિક પુરુષાર્થની કામનાવાળાઓએ ઇચ્છતા |- |300.           |कामप्रदः |ॐ कामप्रदाय नमः। |કામનાવાળાઓની સંપૂર્ણ કામનાઓને પૂરનારા |- |301.           |प्रभुः |ॐ प्रभवे नमः। |મહા સમર્થ |- |302.           |युगादिकृत् |ॐ युगादिकृते नमः। |સત્યાદિક યુગનો આરંભ કરનારા |- |303.           |युगावर्तः |ॐ युगावर्ताय नमः। |યુગોમાં ફેરફાર કરનારા |- |304.           |नैकमायः |ॐ नैकमायाय नमः। |અનેક પ્રકારની માયાવાળા |- |305.           |महाशनः |ॐ महाशनाय नमः। |મોટુ ભોજન કરનારા |- |306.           |अदृश्यः |ॐ अदृश्याय नमः। |સર્વની બુદ્ધિ તથા ઇન્દ્રિયોથી જોઇ શકાય નહીં તેવા |- |307.           |अव्यक्तरूपः |ॐ अव्यक्तरूपाय नमः। |સૂક્ષ્મરૂપધારી   |- |308.           |सहस्रजित् |ॐ सहस्रजिते नमः। |હજારો દૈત્યોને હરાવનારા |- |309.           |अनन्तजित् |ॐ अनन्तजिते नमः। |લીલા વડે સર્વનો વિજય કરનારા |- |310.           |इष्टः |ॐ इष्टाय नमः। |યજ્ઞ વડે પૂજાતા |- |311.           |विशिष्टः |ॐ विशिष्टाय नमः। |સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ |- |312.           |शिष्टेष्टः |ॐ शिष्टेष्टाय नमः। |મોટા મોટા વિદ્વાનોને પ્રિય |- |313.           |शिखण्डी |ॐ शिखंडिने नमः। |મયૂર પિચ્છ વડે ગોવાળીયાનો વેશ ધારણ કરનારા |- |314.           |नहुषः |ॐ नहुषाय नमः। |માયા વડે પ્રાણીઓને બંધનમાં નાખનારા   |- |315.           |वृषः |ॐ वृषाय नमः। |કામના પૂરનારા ધર્મરૂપ |- |316.           |क्रोधहा |ॐ क्रोधाग्ने नमः। |ક્રોધનો નાશ કરનારા |- |317.           |क्रोधकृत्कर्ता |ॐ क्रोधकृत्कर्त्रे नमः। |ક્રોધ કરનારા દૈત્યાદિક્ને પણ ઉત્પન્ન કરનારા અથવા અસાધુ ઉપર ક્રોધ કરનારા અને જગત રચનારા |- |318.           |विश्वबाहुः |ॐ विश्वबाहवे नमः। |ચારે દિશામાં ફેલાયેલી ભુજાઓવાળા |- |319.           |महीधरः |ॐ महीधराय नमः। |પૃથ્વિને ધારણ કરનારા |- |320.           |अच्युतः |ॐ अच्युताय नमः। |જન્માદિક છ વિકાર રહિત |- |321.           |प्रथितः |ॐ प्रथिताय नमः। |જગતની ઉત્પત્તિ વગેરે કર્મોથી પ્રખ્યાત   |- |322.           |प्राणः |ॐ प्राणाय नमः। |સૂત્રાત્મારૂપે જગતને જીવાડનારા |- |323.           |प्राणदः |ॐ प्राणदाय नमः। |પ્રાણને આપનારા |- |324.           |वासवानुजः |ॐ वासवानुजाय नमः। |ઇન્દ્રના નાનાભાઇ |- |325.           |अपां-निधिः |ॐ अपां निधये नमः। |સાગરરૂપ |- |326.           |अधिष्ठानम् |ॐ अधिष्ठानाय नमः। |પ્રાણીઓના ઉપાદન કારણ |- |327.           |अप्रमत्तः |ॐ अप्रमत्ताय नमः। |અધિકારીઓને તેમના કર્માનુસાર ફળ આપનારા |- |328.           |प्रतिष्ठितः |ॐ प्रतिष्ठिताय नमः। |પોતાના મહિમામાં રહેલા |- |329.           |स्कन्दः |ॐ स्कन्दाय नमः। |અમૃતરૂપે ગગન કરનારા તથા વાયુરૂપે સર્વનું શોષણ કરનારા અથવા કાર્તિક સ્વામીરૂપ |- |330.           |स्कन्दधरः |ॐ स्कन्दधराय नमः। |ધર્મ માર્ગનું રક્ષણ કરનારા |- |331.           |धूर्यः |ॐ धुर्याय नमः। |મનુષ્ય માત્રની જન્મ મરણ આદિકની ધૂસરી ધરનારા   |- |332.           |वरदः |ॐ वरदाय नमः। |વરદાન આપનારા |- |333.           |वायुवाहनः |ॐ वायुवाहनाय नमः। |વાયુ જેવા વેગવંત ‘ગરુડ’ વાહન વાળા |- |334.           |वासुदेवः |ॐ वासुदेवाय नमः। |વસુદેવના પુત્ર |- |335.           |बृहद्भानुः |ॐ बृहद्भानवे नमः। |મોટા કિરણો વડે જગતને પ્રકાશ કરનારા |- |336.           |आदिदेवः |ॐ आदिदेवाय नमः। |મુખ્ય દેવ |- |337.           |पुरन्दरः |ॐ पुरन्दराय नमः। |શત્રુઓના નગરોનો નાશ કરનારા |- |338.           |अशोकः |ॐ अशोकाय नमः। |શોકાદિ છ ઉર્મિઓથી રહિત |- |339.           |तारणः |ॐ तारणाय नमः। |સંસાર સાગર માંથી ભક્તોને તારનારા |- |340.           |तारः |ॐ ताराय नमः। |\કાર મૂર્તિ |- |341.           |शूरः |ॐ शूराय नमः। |શૂરવીર |- |342.           |शौरिः |ॐ शौरये नमः। |શૂરસેનના વંશમાં જન્મેલા |- |343.           |जनेश्वरः |ॐ जनेश्वराय नमः। |મનુષ્યોના સ્વામી   |- |344.           |अनुकूलः |ॐ अनुकूलाय नमः। |સર્વને આત્મારૂપ અનુકૂલ રહેલા   |- |345.           |शतावर्तः |ॐ शतावर्ताय नमः। |ધર્મની રક્ષા કરવા માટે સેંકડો વાર જન્મ લેનારા   |- |346.           |पद्मी |ॐ पद्मिने नमः। |કમળને ધારણ કરનારા |- |347.           |पद्मनिभेक्षणः |ॐ पद्मनिभेक्षणाय नमः। |કમળ જેવા નેત્રવાળા |- |348.           |पद्मनाभः |ॐ पद्मनाभाय नमः। |નાભીમાં કમળ ધારણ કરનારા |- |349.           |अरविन्दाक्षः |ॐ अरविन्दाय नमः। |કમળ જેવા નેત્રવાળા |- |350.           |पद्मगर्भः |ॐ पद्मगर्भाय नमः। |કમળ છે ગર્ભમાં જેને એવા |- |351.           |शरीरभृत् |ॐ शरीरभृते नमः। |શરીરોનું પોષણ કરનારા |- |352.           |महर्द्धिः |ॐ महर्धये नमः। |મોટી સમૃદ્ધિવાળા |- |353.           |ऋद्धः |ॐ ऋद्धाय नमः। |સંસારમાં સ્વેચ્છાથી સંધાયેલા |- |354.           |वृद्धात्मा |ॐ वृद्धात्मने नमः। |પુરાતન આત્માવાળા |- |355.           |महाक्षः |ॐ महाक्षाय नमः। |વિશાળ નેત્રવાળા |- |356.           |गरुडध्वजः |ॐ गरुडध्वजाय नमः। |ગરુડના ચિત્રવાળી ધ્વજાથી અલંકૃત |- |357.           |अतुलः |ॐ अतुलाय नमः। |તુલના વિનાના |- |358.           |शरभः |ॐ शरभाय नमः। |પ્રત્યેક શરીરમા પ્રકાશ કરનારા |- |359.           |भीमः |ॐ भीमाय नमः। |ભયંકર |- |360.           |समयज्ञः |ॐ समयज्ञाय नमः। |સમયને જાણનારા |- |361.           |हविर्हरिः |ॐ हविर्हरये नमः। |યજ્ઞમાં હોમેલા બળેદાનને હરનારા અથવા બળિરૂપ તથા પાપને હરનારા |- |362.           |सर्वलक्षणलक्षण्यः |ॐ सर्वलक्षणलक्षणाय नमः। |સર્વ પ્રકારના લક્ષણોથી જાણવા યોગ્ય   |- |363.           |लक्ष्मीवान् |ॐ लक्ष्मीवते नमः। |લક્ષ્મીવાન |- |364.           |समितिञ्जयः |ॐ समितिंजयाय नमः। |રણ સંગ્રામના વિજય કરનારા |- |365.           |विक्षरः |ॐ विक्षराय नमः। |અવિનાશી |- |366.           |रोहितः |ॐ रोहिताय नमः। |મત્સ્યાવતાર લેનારા |- |367.           |मार्गः |ॐ मार्गाय नमः। |ધર્મ માર્ગના ચલાવનારા |- |368.           |हेतुः |ॐ हेतवे नमः। |વિશ્વના હેતુ રૂપ |- |369.           |दामोदरः |ॐ दामोदराय नमः। |દામડુ છે ઉદરમાં જેમને એવા   |- |370.           |सहः |ॐ सहाय नमः। |દૈત્યાદિકની સામે ટક્કર લેનારા |- |371.           |महीधरः |ॐ महीधराय नमः। |પૃથ્વિને ધારણ કરનારા |- |372.           |महाभागः |ॐ महाभागाय नमः। |મોટા ભાગ્યવાળા   |- |373.           |वेगवान् |ॐ वेगवते नमः। |વેગવાળા |- |374.           |अमिताशनः |ॐ अमिताशनाय नमः। |સંહાર વેળા અપ્રમાણ ભક્ષણ કરનારા |- |375.           |उद्भवः |ॐ उद्भवाय नमः। |જગતના ઉપાદાન કારણ |- |376.           |क्षोभणः |ॐ क्षोभनाय नमः। |સૃષ્ટિવેળાએ પ્રકૃતિ અને પુરુષને ક્ષોભ કરનારા   |- |377.           |देवः |ॐ देवाय नमः। |અનંત પ્રકારની ક્રીડાઓ કરનારા |- |378.           |श्रीगर्भः |ॐ श्रीगर्भाय नमः। |ઉદરમાં વિભૂતિને ધારણ કરનારા |- |379.           |परमेश्वरः |ॐ परमेश्वराय नमः। |મોટા ઇશ્વર |- |380.           |करणम् |ॐ करणाय नमः। |ઉત્તમ સાધનરૂપ   |- |381.           |कारणम् |ॐ कारणाय नमः। |પૃથ્વિની ઉત્પત્તિના ઉપાદાન કારણભૂત |- |382.           |कर्ता |ॐ कर्त्रे नमः। |સર્વ રીતે સ્વતંત્ર |- |383.           |विकर्ता |ॐ विकर्त्रे नमः। |વિચિત્ર પ્રકારની સૃષ્ટિ રચનારા |- |384.           |गहनः |ॐ गहनाय नमः। |જાણી શકાય નહી તેવા |- |385.           |गुहः |ॐ गुहाय नमः। |માયા વડે સ્વરૂપને ઢાંકનારા |- |386.           |व्यवसायः |ॐ व्यवसायाय नमः। |જ્ઞાનમાત્ર સ્વરૂપ હોવાથી વ્યવસાય રૂપ |- |387.           |व्यवस्थानः |ॐ व्यवस्थानाय नमः। |વર્ણ અને આશ્રમના વિભાગ પાડનારા |- |388.           |संस्थानः |ॐ संस्थानाय नमः। |પ્રલય વેળાએ પ્રાણીઓને લય થવાના સ્થાનરૂપ |- |389.           |स्थानदः |ॐ स्थानदाय नमः। |ભક્તોને સ્થાનક આપનારા |- |390.           |ध्रुवः |ॐ ध्रुवाय नमः। |અચળ રહેલા |- |391.           |परर्धिः |ॐ परार्धये नमः। |મોટી સમૃદ્ધિવાળા |- |392.           |परम |ॐ परम नमः। |સર્વ કરતા ઉત્તમ |- |393.           |स्पष्टः |ॐ स्पष्टाय नमः। |સ્પષ્ટ છે સ્વરૂપ જેનું એવા |- |394.           |तुष्टः |ॐ तुष्टाय नमः। |પ્રસન્ન રહેનારા |- |395.           |पुष्टः |ॐ पुष्टाय नमः। |સર્વરૂપે સંપૂર્ણ |- |396.           |शुभेक्षणः |ॐ शुभेक्षणाय नमः। |સુંદર નેત્રવાળા |- |397.           |रामः |ॐ रामाय नमः। |યોગીઓને રમવાના સ્થાનરૂપ |- |398.           |विरामः |ॐ विरामाय नमः। |પ્રાણીઓને આરામ મળવાનું સ્થાન   |- |399.           |विरजः |ॐ विरजाय नमः। |રજોગુણ રહિત   |- |400.           |मार्गः |ॐ मार्गाय नमः। |મુમુક્ષુજનોને મોક્ષે જવાના માર્ગરૂપ |- |401.           |नेयः |ॐ नेयाय नमः। |ઉત્તમ જ્ઞાન વડે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય |- |402.           |नयः |ॐ नयाय नमः। |સર્વને નિયમમાં રાખનારા |- |403.           |अनयः |ॐ अनयाय नमः। |સર્વતંત્ર અથવા સ્વતંત્ર |- |404.           |वीरः |ॐ वीरायै नमः। |શૂરવીર |- |405.           |शक्तिमतां श्रेष्ठः |ॐ शक्तिमतां श्रेष्ठायै नमः। |શક્તિવાળાઓમાં ઉત્તમ |- |406.           |धर्मः |ॐ धर्मायै नमः। |ધર્મ રૂપ |- |407.           |धर्मविदुत्तमः |ॐ धर्मविदुत्तमायै नमः। |ધર્મવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ |- |408.           |वैकुण्ठः |ॐ वैकुण्ठायै नमः। |જગતના આરંભમાં પંચમહાભૂતો એકઠા કરી તેઓની સ્થિતિ બાંધનારા |- |409.           |पुरुषः |ॐ पुरुषायै नमः। |નવ દ્વારવાળી દેહપુરીમાં વસનારા |- |410.           |प्राणः |ॐ प्राणायै नमः। |સર્વ પ્રાણીઓમાં પ્રાણરૂપે ચેષ્ટા કરનારા   |- |411.           |प्राणदः |ॐ प्राणदायै नमः। |પ્રાણ આપનારા |- |412.           |प्रणवः |ॐ प्रणवायै नमः। |\કાર મૂર્તિ |- |413.           |पृथुः |ॐ पृथवे नमः। |જગતરૂપે વિસ્તારવાળા |- |414.           |हिरण्यगर्भः |ॐ हिरण्यगर्भायै नमः। |સુવર્ણના ઇંડામાંથી જન્મેલા |- |415.           |शत्रुघ्नः |ॐ शत्रुघ्नायै नमः। |શત્રુઓનો નાશ કરનારા |- |416.           |व्याप्तः |ॐ व्याप्तायै नमः। |કારણરૂપે સર્વ કાર્યમાં વ્યાપેલા |- |417.           |वायुः |ॐ वायवे नमः। |વાયુરૂપ |- |418.           |अधोक्षजः |ॐ अधोक्षजायै नमः। |જેને જ્ઞાનેન્દ્રિયોથી થયેલુ જ્ઞાન પણ પહોંચી શકતુ નથી એવા |- |419.           |ऋतुः |ॐ ऋतवे नमः। |વસંતાદિક ઋતુમૂર્તિ |- |420.           |सुदर्शनः |ॐ सुदर्शनायै नमः। |સુંદર દર્શનવાળા |- |421.           |कालः |ॐ कालायै नमः। |સર્વનો સંહાર કરનારા |- |422.           |परमेष्ठी |ॐ परमेष्ठिने नमः। |પોતાના ઉત્તમ મહિમામાં નિવાસ કરનારા |- |423.           |परिग्रहः |ॐ परिग्रहाय नमः। |ભક્તોએ અર્પણ કરેલા પત્ર, પુષ્પ આદિ ગ્રહણ કરનારા |- |424.           |उग्रः |ॐ उग्राय नमः। |સૂર્ય વગેરે તેજસ્વી પદાર્થોને પણ ભય આપનારા |- |425.           |संवत्सरः |ॐ संवत्सराय नमः। |જેમાં પ્રાણીઓ એક સાથે નિવાસ કરે છે એવા |- |426.           |दक्षः |ॐ दक्षाय नमः। |કાર્ય કરવામાં કુશળ   |- |427.           |विश्रामः |ॐ विश्रामाय नमः। |સંસારથી ખિન્ન થયેલા લોકોને મુક્તિરૂપ વિશ્રાંતિ આપનારા |- |428.           |विश्वदक्षिणः |ॐ विश्वदक्षिणाय नमः। |આખા જગત કરતા વિશેષ કુશળ અથવા વિશ્વ સંબંધી સર્વ કર્મ કરવામાં કુશળ |- |429.           |विस्तारः |ॐ विस्ताराय नमः। |સર્વ જગતના વિસ્તારનું સ્થાનક |- |430.           |स्थावरस्स्थाणुः |ॐ स्थावरस्थाणवे नमः। |સ્થિર રહેનારા તથા સ્થિતિવાળા પૃથ્વિ આદિકને રહેવાના સ્થાનભૂત |- |431.           |प्रमाणम् |ॐ प्रमाणाय नमः। |પ્રત્યક્ષ આદિ પ્રમાણરૂપ |- |432.           |बीजमव्ययम् |ॐ बीजमव्ययाय नमः। |કારણરૂપ તથા અવિનાશી |- |433.           |अर्थः |ॐ अर्थाय नमः। |સુખ રૂપ હોવાથી સર્વ કોઇથી પ્રાર્થના કરાતા |- |434.           |अनर्थः |ॐ अनर्थाय नमः। |સર્વ કામનાથી પરિપૂર્ણ હોવાને લીધે બીજાની પ્ર્રર્થના ન કરનારા |- |435.           |महाकोशः |ॐ महाकोशाय नमः। |અન્નમય, પ્રાણમય, મનોમય, વિજ્ઞાનમય અને આનંદમય એ પાંચ કોશોથી આચ્છાદિત થયેલા |- |436.           |महाभोगः |ॐ महाभोगाय नमः। |સુખરૂપ મહાભોગ ભોગવનારા |- |437.           |महाधनः |ॐ महाधनाय नमः। |પુષ્કળ ધનવાળા |- |438.           |अनिर्विण्णः |ॐ अनिर्विण्णाय नमः। |શોક રહિત |- |439.           |स्थविष्ठः |ॐ स्थविष्ठाय नमः। |વિરાટરૂપે મહાસ્થૂળ |- |440.           |अभूः |ॐ अभुवे नमः। |જન્મ રહિત |- |441.           |धर्मयूपः |ॐ धर्मयूपाय नमः। |ધર્મના સ્તંભરૂપ |- |442.           |महामखः |ॐ महामखाय नमः। |મોટા યજ્ઞમૂર્તિ |- |443.           |नक्षत्रनेमिः |ॐ नक्षत्रनेमये नमः। |ગ્રહમાત્રના નેમિરૂપ અર્થાત ધ્રુવ નામના નક્ષત્રરૂપ |- |444.           |नक्षत्री |ॐ नक्षित्रिणे नमः। |ચંદ્રમારૂપ |- |445.           |क्षमः |ॐ क्षमाय नमः। |સર્વ કાર્ય કરવામાં શક્તિમાન   |- |446.           |क्षामः |ॐ क्षामाय नमः। |સર્વ મનુષ્ય સ્વરૂપે વસનારા |- |447.           |समीहनः |ॐ समीहनाय नमः। |સારી પેઠે ચેષ્ટા કરનારા |- |448.           |यज्ञः |ॐ यज्ञाय नमः। |યજ્ઞ મૂર્તિ |- |449.           |इज्यः |ॐ ईज्याय नमः। |પૂજવા યોગ્ય |- |450.           |महेज्यः |ॐ महेज्याय नमः। |પૂજન કરવા યોગ્ય સર્વ દેવતાઓમાં મોટા પૂજ્ય |- |451.           |क्रतुः |ॐ क्रतवे नमः। |યજ્ઞ મૂર્તિ |- |452.           |सत्रम् |ॐ सत्राय नमः। |સત્પુરુષોની રક્ષા કરનારા |- |453.           |सतां-गतिः |ॐ सतांगतये नमः। |સત્પુરુષોની ગતિ અથવા તેમના આશ્રયરૂપ |- |454.           |सर्वदर्शी |ॐ सर्वदर्शिने नमः। |સઘળુ દર્શાવનારા |- |455.           |विमुक्तात्मा |ॐ विमुक्तात्मने नमः। |સ્વભાવથી મુક્ત શરીરવાળા |- |456.           |सर्वज्ञः |ॐ सर्वज्ञाय नमः। |સર્વ વસ્તુને જાણનારા |- |457.           |ज्ञानमुत्तमम् |ॐ ज्ञानमुत्तमाय नमः। |ઉત્તમ જ્ઞાનની મૂર્તિ |- |458.           |सुव्रतः |ॐ सुव्रताय नमः। |સદાચારવાળા અથવા ખરુ વ્રત ધારણ કરનારા |- |459.           |सुमुखः |ॐ सुमुखाय नमः। |સર્વ વિદ્યાનો ઉપદેશ દેનારા હોવાથી સુંદર મુખવાળા |- |460.           |सूक्ष्मः |ॐ सूक्ष्माय नमः। |શબ્દાદિક સ્થૂલ, કારણ રહિત હોવાથી સૂક્ષ્મ |- |461.           |सुघोषः |ॐ सुघोषाय नमः। |વેદાદિકનું ગાયન કરતી વેળાએ સુંદર શબ્દવાળા   |- |462.           |सुखदः |ॐ सुखदाय नमः। |સુખ આપનારા |- |463.           |सुहृत् |ॐ सुहृदे नमः। |સર્વના મિત્ર રૂપ |- |464.           |मनोहरः |ॐ मनोहराय नमः। |મનને હરણ કરનારા |- |465.           |जितक्रोधः |ॐ जितक्रोधाय नमः। |ક્રોધને જીતનારા |- |466.           |वीरबाहुः |ॐ वीरबाहवे नमः। |પરાક્રમવાળી ભુજાઓવાળા |- |467.           |विदारणः |ॐ विदारणाय नमः। |અધર્મીઓનો નાશ કરનારા |- |468.           |स्वापनः |ॐ स्वापनाय नमः। |માયા વડે સર્વ પ્રાણીઓને નિદ્રાધીન કરનારા |- |469.           |स्ववशः |ॐ स्ववशाय नमः। |પોતાને આધીન |- |470.           |व्यापी |ॐ व्यापिने नमः। |સર્વત્ર વ્યાપક |- |471.           |नैकात्मा |ॐ नैकात्मान नमः। |અનેક રૂપ ધારણ કરનારા |- |472.           |नैककर्मकृत् |ॐ नैककर्मकृते नमः। |અનેક કર્મ કરનારા |- |473.           |वत्सरः |ॐ वत्सराय नमः। |સર્વનો નિવાસ છે જેને વિષે એવા |- |474.           |वत्सलः |ॐ वत्सलाय नमः। |ભક્તો ઉપર પ્રેમ કરનારા |- |475.           |वत्सी |ॐ वत्सिने नमः। |વાછડાઓની વ્રજમાં રક્ષા કરનારા અથવા સર્વ પ્રજા ઉપર પુત્રની પેઠે પ્રેમ કરનારા |- |476.           |रत्नगर्भः |ॐ रत्नगर्भाय नमः। |રત્નોને ઉદરમાં ધારણ કરનારા અર્થાત સમુદ્ર મૂર્તિ |- |477.           |धनेश्वरः |ॐ धनेश्वराय नमः। |ધનના સ્વામી કુબેરરૂપ   |- |478.           |धर्मगुप |ॐ धर्मगुपे नमः। |ધર્મનું રક્ષણ કરનારા |- |479.           |धर्मकृत् |ॐ धर्मकृते नमः। |ધર્મની મર્યાદા સ્થાપવા માટે ધર્મ કરનારા |- |480.           |धर्मी |ॐ धर्मिने नमः। |ધર્મ ધારણ કરનારા |- |481.           |सत् |ॐ सते नमः। |કારણરૂપે સત્ય |- |482.           |असत् |ॐ असते नमः। |પ્રપંચરૂપે અસત્ય |- |483.           |क्षरम् |ॐ क्षराय नमः। |સર્વ પ્રાણી રૂપે નાશવંત |- |484.           |अक्षरम् |ॐ अक्षराय नमः। |કૂટસ્થરૂપે અક્ષર |- |485.           |अविज्ञाता |ॐ अविज्ञात्रे नमः। |આત્મામાં કર્તૃત્વાદિની વાસનાથી જીવરૂપ |- |486.           |सहस्रांशुः |ॐ सहस्रांशवे नमः। |હજાર કિરણવાળા સૂર્યમૂર્તિ |- |487.           |विधाता |ॐ विधात्रे नमः। |આખા જગતને ઉત્પન્ન કરનારા |- |488.           |कृतलक्षणः |ॐ कृतलक्षणाय नमः। |વક્ષઃસ્થળમાં શ્રીવત્સનું ચિન્હ ધારણ કરનારા અથવા શાસ્ત્રોને રચનારા |- |489.           |गभस्तिनेमिः |ॐ गभस्तिनेमये नमः। |કિરણ રૂપી છે કર અર્થાત હાથ જેને એવા ચંદ્ર અને સૂર્યરૂપે રહેલા |- |490.           |सत्त्वस्थः |ॐ सत्त्वस्थाय नमः। |સત્વગુણમાં નિવાસ કરનારા |- |491.           |सिंहः |ॐ सिंहाय नमः। |સિંહ જેવા પરાક્રમી |- |492.           |भूतमहेश्वरः |ॐ भूतमहेश्वराय नमः। |સત્ય વડે પ્રાણીઓના મહેશ્વર |- |493.           |आदिदेवः |ॐ आदिदेवाय नमः। |આદિદેવ |- |494.           |महादेवः |ॐ महादेवाय नमः। |સર્વ પદાર્થોનો ત્યાગ કરીને આત્મજ્ઞાન રૂપી યોગૈશ્વર્યમાં આનંદ ભોગવતા શુદ્ધરૂપ   |- |495.           |देवेशः |ॐ देवेशाय नमः। |દેવોના ઇશ્વર |- |496.           |देवभृद्गुरुः |ॐ देवभृद्गुरवे नमः। |દેવતાઓનું પ્રાધાન્યપણે પોષણ કરનારા તથા ઇંદ્રના પણ ગુરુ બૃહસ્પતિ |- |497.           |उत्तरः |ॐ उत्तराय नमः। |જન્મરૂપી સંસાર સાગર્માંથી તારનારા અથવા સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ |- |498.           |गोपतिः |ॐ गोपतये नमः। |ગાયોની રક્ષા કરનારા, ઇંદ્રિયોના સ્વામી અથવા વાણી ના પતિ |- |499.           |गोप्ता |ॐ गोप्त्रे नमः। |જગતનું રક્ષણ કરનારા |- |500.           |ज्ञानगम्यः |ॐ ज्ञानगम्याय नमः। |કેવળ જ્ઞાનથી જ જાણવામાં આવે તેવા   |- |501.           |पुरातनः |ॐ पुरातनाय नमः। |પુરાણ પુરુષ |- |502.           |शरीरभूतभृत् |ॐ शरीरभूभृते नमः। |શરીરને ઉત્પન્ન કરનારા પંચભૂતોનું પોષણ કરનારા |- |503.           |भोक्ता |ॐ भोक्त्रे नमः। |પાવન કરનારા અથવા નિરતિશય આનંદ ભોગવનારા |- |504.           |कपीन्द्रः |ॐ कपीन्द्राय नमः। |મહા વરાહ અથવા રામચંદ્ર |- |505.           |भूरिदक्षिणः |ॐ भूरिदक्षिणाय नमः। |રામાદિરૂપે યજ્ઞમાં બહુ દક્ષિણા આપનારા |- |506.           |सोमपः |ॐ सोमपाय नमः। |યજમાનરૂપે અથવા દેવતારૂપે સોમરસનું પાન કરનારા |- |507.           |अमृतपः |ॐ अमृतपाय नमः। |સમુદ્ર મંથન વેળાએ નિકળેલુ અમૃત દેવતાઓને પાનારા તથા પોતે પીનારા   |- |508.           |सोमः |ॐ सोमाय नमः। |ઔષધીઓનું પોષણ કરનારા ચંદ્રમા |- |509.           |पुरुजित् |ॐ पुरुजिते नमः। |બહુ દૈત્યોનો પરાજય કરનારા |- |510.           |पुरुसत्तमः |ॐ पुरुसत्तमाय नमः। |વિશ્વરૂપ તથા સર્વ કરતા શ્રેષ્ઠ |- |511.           |विनयः |ॐ विनयाय नमः। |દુષ્ટોને નિયમમાં રાખનારા |- |512.           |जयः |ॐ जयाय नमः। |સર્વનો પરાજય કરનારા   |- |513.           |सत्यसन्धः |ॐ सत्यसंधाय नमः। |સત્ય પ્રતિજ્ઞાવાળા |- |514.           |दाशार्हः |ॐ दाशार्हाय नमः। |દાનયોગ્ય અથવા દાશાર્હ ફળમાં ઉત્પન્ન થયેલા |- |515.           |सात्त्वतां पतिः |ॐ सात्वतां पतये नमः। |સાત્વત કુળના પતિ અથવા યોગક્ષેમ વહન કરનારા |- |516.           |जीवः |ॐ जीवाय नमः। |ક્ષેત્રજ્ઞરૂપે રહેલા જીવરૂપ |- |517.           |विनयितासाक्षी |ॐ विनयितासाक्षिणे नमः। |પ્રજાના વિનયીપણાને સાક્ષાત જોનારા તેની ગતિ કરાવનારા અથવા એક આત્માના જ દૃષ્ટા |- |518.           |मुकुन्दः |ॐ मुकुन्दाय नमः। |મોક્ષ આપનારા |- |519.           |अमितविक्रमः |ॐ अमितविक्रमाय नमः। |અપાર પરાક્રમવાળા |- |520.           |अम्भोनिधिः |ॐ अम्भोनिधये नमः। |સાગરરૂપ |- |521.           |अनन्तात्मा |ॐ अनन्तात्मने नमः। |અનંત છે મૂર્તિ જેની એવા   |- |522.           |महोदधिशयः |ॐ महोदधिशयाय नमः। |ક્ષીરસાગરમાં શયન કરનારા શેષશાયી નારાયણરૂપ |- |523.           |अन्तकः |ॐ अनन्तकाय नमः। |પ્રાણીઓનો સંહાર કરનારા કાળમૂર્તિ |- |524.           |अजः |ॐ अजाय नमः। |જેનો જન્મ નથી એવા |- |525.           |महार्हः |ॐ महार्हाय नमः। |પૂજા કરવા યોગ્ય |- |526.           |स्वाभाव्यः |ॐ स्वाभाव्याय नमः। |સ્વાભાવિક રીતે જ પોતે ઉત્પન્ન થનારા   |- |527.           |जितामित्रः |ॐ जितामित्राय नमः। |રાગ દ્વેષ આદિ આંતર અને રાવણાદિક બાહ્ય શત્રુઓનો પરાજય કરનારા |- |528.           |प्रमोदनः |ॐ प्रमोदनाय नमः। |આત્મજ્ઞાનરૂપી અમૃતનો સ્વાદ લેનારા અને હર્ષ આપનારા |- |529.           |आनन्दः |ॐ आनन्दाय नमः। |આનંદ મૂર્તિ |- |530.           |नन्दनः |ॐ नन्दनाय नमः। |પ્રસન્ન કરનારા |- |531.           |नन्दः |ॐ नन्दाय नमः। |યોગ્ય સંપત્તિઓથી સંપન્ન |- |532.           |सत्यधर्मा |ॐ सत्यधर्मणे नमः। |જ્ઞાનાદિક સત્યધર્મવાળા |- |533.           |त्रिविक्रमः |ॐ त्रिविक्रमाय नमः। |વામનાવતાર ધારણ કરીને ત્રણ પગલામાં લોકને પૂરનારા |- |534.           |महर्षिः कपिलाचार्यः |ॐ महर्षयेकपिलाचार्याय नमः। |મહાન ઋષી કપિલાચાર્ય |- |535.           |कृतज्ञः |ॐ कृतज्ञाय नमः। |ઉત્પન્ન કરેલા જગત આદિને દૃષ્ટિ રૂપે જાણનારા આત્મરૂપ |- |536.           |मेदिनीपतिः |ॐ मेदिनीपतये नमः। |પૃથ્વિના પતિ |- |537.           |त्रिपदः |ॐ त्रिपदाय नमः। |ભુર્લોક, ભુવર્લોક અને સ્વર્ગલોક રૂપી ત્રણ ચરણવાળા |- |538.           |त्रिदशाध्यक्षः |ॐ त्रिदशाध्यक्षाय नमः। |દેવતાઓના અધ્યક્ષ |- |539.           |महाशृंगः |ॐ महाशृङ्गाय नमः। |મત્સ્યાવતારમાં મોટા શિંગડાવાળા |- |540.           |कृतान्तकृत् |ॐ कृतान्तकृते नमः। |કાળનો પણ નાશ કરનારા મહાકાળ |- |541.           |महावराहः |ॐ महावराहाय नमः। |મહાન વરાહ |- |542.           |गोविन्दः |ॐ गोविन्दाय नमः। |વેદવાણીથી જાણી શકાય તેવા |- |543.           |सुषेणः |ॐ सुषेणाय नमः। |સુંદર સેનાવાળા |- |544.           |कनकांगदी |ॐ कनकाङ्गदिने नमः। |સુવર્ણના બાજુબંધવાળા |- |545.           |गुह्यः |ॐ गुह्याय नमः। |હૃદયાકાશમાં રહેવાથી ગુહ્ય   |- |546.           |गभीरः |ॐ गभीराय नमः। |જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય અને બળ આદિ વડે ગંભીર |- |547.           |गहनः |ॐ गहनाय नमः। |પ્રવેશ કરી શકાય નહીં તેથી અથવા ત્રણ અવસ્થાના તથા ભાષા ભાવના સાક્ષી હોવાથી ગહન |- |548.           |गुप्तः |ॐ गुप्ताय नमः। |મન તથા વાણી થી જણાય નહીં તેવા |- |549.           |चक्रगदाधरः |ॐ चक्रगदाधराय नमः। |લોકોની રક્ષા માટે મનસ્તત્વરૂપી ચક્રને અને બુદ્ધિતત્વરૂપી ગદાને ધારણ કરનારા |- |550.           |वेधाः |ॐ वेधसे नमः। |વિધાતા |- |551.           |स्वांगः |ॐ स्वाङ्गाय नमः। |કાર્ય કરવામાં પોતેજ સહકારી |- |552.           |अजितः |ॐ अजिताय नमः। |અવતારોમાં કોઇથી પણ ન જિતાયેલા |- |553.           |कृष्णः |ॐ कृष्णाय नमः। |વેદવ્યાસરૂપ અથવા શ્યામ રંગના શ્રીકૃષ્ણ   |- |554.           |दृढः |ॐ दृढाय नमः। |દૃઢ શક્તિવાળા, સ્વરૂપ સામર્થ્ય આદિથી ભ્રષ્ટ ન થનારા |- |555.           |संकर्षण |ॐ संकर्षणाय नमः। |સંહારવેળાએ પ્રાણીઓનું આકર્ષણ કરનારા |- |556.           |अच्युतः |ॐ अच्युताय नमः। |સ્વધર્મમાં સંપૂર્ણ |- |557.           |वरुणः |ॐ वरुणाय नमः। |વરુણ દેવ અથવા કિરણને ટૂંકા કરનારા સાયંકાળના સૂર્ય |- |558.           |वारुणः |ॐ वारुणाय नमः। |વરુણના પુત્ર વસિષ્ટઃ અથવા અગસ્ત્ય |- |559.           |वृक्षः |ॐ वृक्षाय नमः। |વૃક્ષની પેઠે અચળ રહેનારા |- |560.           |पुष्कराक्षः |ॐ पुष्कराक्षाय नमः। |હૃદય કમળના ધ્યાન કરવાથી પોતાના સ્વરૂપે પ્રકાશનારા |- |561.           |महामनः |ॐ महामनसे नमः। |ઉદાર મનવાળા |- |562.           |भगवान् |ॐ भगवते नमः। |ઐશ્વર્ય, ધર્મ, યશ, લક્ષ્મી, વૈરાગ્ય અને મોક્ષ આ છ સંપત્તિવાળા   |- |563.           |भगहा |ॐ भगघ्ने नमः। |સંહાર વખતે સર્વના ઐશ્વર્યનો નાશ કર્તા |- |564.           |आनन्दी |ॐ आनन्दिने नमः। |સુખરૂપ |- |565.           |वनमाली |ॐ वनमालिने नमः। |વૈજયંતી નામની વનમાળાને ધારણ કરનારા |- |566.           |हलायुधः |ॐ हलायुधाय नमः। |હળરૂપી આયુધ ધારણ કરનારા |- |567.           |आदित्यः |ॐ आदित्याय नमः। |અદિતીના ઉદરે કશ્યપથી જન્મેલા   |- |568.           |ज्योतिरादित्यः |ॐ ज्योतिरादित्याय नमः। |સૂર્યમંડળમાં જ્યોતિ મંડળ રૂપે રહેલા |- |569.           |सहिष्णुः |ॐ सहिष्णुवे नमः। |સુખ દુઃખ સહન કરનારા |- |570.           |गतिसत्तमः |ॐ गतिसत्तमाय नमः। |ઉત્તમ ગતિવાળા |- |571.           |सुधन्वा |ॐ सुधन्वने नमः। |સુંદર શારંગ નામનું ધનુષ ધારણ કરનારા   |- |572.           |खण्डपरशु: |ॐ खण्डपराशवे नमः। |શત્રુ નો નાશ કરનારી પરશી ધારણ કરનારા |- |573.           |दारुणः |ॐ दारुणाय नमः। |મહા ભયંકર |- |574.           |द्रविणप्रदः |ॐ द्रविणप्रदाय नमः। |ધન આપનારા |- |575.           |दिवःस्पृक् |ॐ दिवस्पृशे नमः। |સ્વર્ગનો સ્પર્શ કરનારા |- |576.           |सर्वदृग्व्यासः |ॐ सर्वदृग्व्यासाय नमः। |સર્વ વસ્તુને પ્રત્યક્ષ જોનારા અને એક વેદના ચાર વેદ કરનારા |- |577.           |वाचस्पति |ॐ वाचस्पतये नमः। |વિદ્યાના પતિ |- |578.           |अयोनिजः |ॐ अयोनिजाय नमः। |સ્વયંભુ |- |579.           |त्रिसामा |ॐ त्रिसाम्ने नमः। |ત્રણ સામ ગાન કરનારાઓથી સ્તવાતા |- |580.           |सामगः |ॐ सामगाय नमः। |સામનું ગાન કરનારા |- |581.           |साम |ॐ साम्ने नमः। |વેદોમાં સામવેદની મૂર્તિ |- |582.           |निर्वाणम् |ॐ निर्वाणाय नमः। |પરમાનંદ સ્વરૂપ |- |583.           |भेषजम् |ॐ भेषजाय नमः। |સંસારરૂપી રોગના ઔષધરૂપ   |- |584.           |भिषक् |ॐ भिषजे नमः। |સંસારરૂપી રોગ દૂર કરવા માટે મહાવિદ્યાનો ઉપદેશ આપનારા વૈદ્યરૂપ ધન્વંતરી |- |585.           |संन्यासकृत् |ॐ संन्यासकृते नमः। |મોક્ષ માટે સંન્યાસ આશ્રમ બાંધનારા |- |586.           |शमः |ॐ शमाय नमः। |સંન્યાસીઓને મુખ્યપણે શમનો ઉપદેશ કરનારા |- |587.           |शान्तः |ॐ शान्ताय नमः। |વિષય સુખોમાં અસંગ |- |588.           |निष्ठा |ॐ निष्ठायै नमः। |દરેક જીવોના નિવાસરૂપ |- |589.           |शान्तिः |ॐ शान्त्यै नमः। |શાંત સ્વભાવવાળા |- |590.           |परायणम् |ॐ पराय्णाय नमः। |પ્રલય વેળાએ લય થવાના સ્થાંરૂપ સર્વ અવિદ્યાની નિવૃત્તિની શંકા રહિત ઉત્તમ સ્થાનરૂપ   |- |591.           |शुभांगः |ॐ शुभाङ्गाय नमः। |સુંદર અંગવાળા |- |592.           |शान्तिदः |ॐ शान्तिदाय नमः। |શાંતિ આપનારા |- |593.           |स्रष्टा |ॐ स्रष्ट्रे नमः। |સર્વે પ્રાણીઓના સરજનારા |- |594.           |कुमुदः |ॐ कुमुदाय नमः। |પૃથ્વિ ઉપર આનંદ આપનારા ચન્દ્રકમળરૂપ |- |595.           |कुवलेशयः |ॐ कुवलेशाय नमः। |જળમાં શેષના ઉદર ઉપર શયન કરનારા |- |596.           |गोहितः |ॐ गोहिताय नमः। |ગાયોનું હિત કરનારા |- |597.           |गोपतिः |ॐ गोपतये नमः। |પૃથ્વિ વગેરેના રક્ષક |- |598.           |गोप्ता |ॐ गोप्त्रे नमः। |માયા વડે પોતાના સ્વરૂપને ઢાંકનારા અથવા જગતનું રક્ષણ કરનારા |- |599.           |वृषभाक्षः |ॐ वृषभाक्षाय नमः। |સર્વ કામનાને પૂરનારા નેત્રોવાળા અથવા ધર્મરૂપી દૃષ્ટિવાળા |- |600.           |वृषप्रियः |ॐ वृषप्रियाय नमः। |ધર્મપ્રિય |- |601.           |अनिवर्ती |ॐ अनिवर्तिने नमः। |દેવાસુર સંગ્રામ વેળાએ સામા ચાલીને લઢનારા |- |602.           |निवृतात्मा |ॐ निवृत्तात्मने नमः। |વિષય વાસના રહિત શુદ્ધ મનવાળા |- |603.           |संक्षेप्ता |ॐ संक्षेप्त्रे नमः। |સંહાર વખતે જગતને ટૂંકામાં સંકેલનારા |- |604.           |क्षेमकृत् |ॐ क्षेमकृते नमः। |અંગીકૃતનું રક્ષણ કરનારા |- |605.           |शिवः |ॐ शिवाय नमः। |કલ્યાણમૂર્તિ |- |606.           |श्रीवत्सवक्षाः |ॐ श्रीवत्सवक्षे नमः। |સ્મરણ કરવાથી કલ્યાણ કરનારા અથવા વક્ષઃસ્થળમાં ચાર પાંખડીના કમળ જેવા આકારના કેશના ભમરરૂપ લક્ષ્મીનું ચિન્હ ધારણ કરનારા |- |607.           |श्रीवासः |ॐ श्रीवासाय नमः। |નિત્ય લક્ષ્મી ના નિવાસરૂપ |- |608.           |श्रीपतिः |ॐ श्रीपतये नमः। |લક્ષ્મીના પતિ |- |609.           |श्रीमतां वरः |ॐ श्रीमतां वराय नमः। |ઋગ, યજુષ, સામ આદિ લક્ષ્મી વડે લક્ષ્મીવંત એવા બ્રહ્મા આદિકમાં શ્રેષ્ઠ |- |610.           |श्रीदः |ॐ श्रीदाय नमः। |ભક્તોને લક્ષ્મી આપનારા |- |611.           |श्रीशः |ॐ श्रीशाय नमः। |લક્ષ્મીના નાથ |- |612.           |श्रीनिवासः |ॐ श्रीनिवासाय नमः। |લક્ષ્મીના નિવાસસ્થાન |- |613.           |श्रीनिधिः |ॐ श्रीनिधये नमः। |લક્ષ્મીના ભંડાર અથવા આધાર |- |614.           |श्रीविभावनः |ॐ श्रीविभावनाय नमः। |મનુષ્યોને કર્માનુસાર વિવિધ લક્ષ્મી આપનારા |- |615.           |श्रीधरः |ॐ श्रीधराय नमः। |લક્ષ્મીને ધારણ કરનારા |- |616.           |श्रीकरः |ॐ श्रीकराय नमः। |સ્તુતિ, સ્મરણ અને પૂજન કરતા ભક્તોનું કલ્યાણ કરનારા |- |617.           |श्रेयः |ॐ श्रेयसे नमः। |કલ્યાણરૂપ |- |618.           |श्रीमान् |ॐ श्रीमते नमः। |લક્ષ્મીવાન |- |619.           |लोकत्रयाश्रयः |ॐ लोकत्रयाश्राय नमः। |ત્રણ લોકના આશ્રય |- |620.           |स्वक्षः |ॐ स्वक्षाय नमः। |સુંદર નેત્રવાળા |- |621.           |स्वङ्गः |ॐ स्वङ्गाय नमः। |સુંદર અંગવાળા |- |622.           |शतानन्दः |ॐ शतानन्दाय नमः। |એક જ પરમાનંદ ઉપાધિરૂપે સો પ્રકારે ભેદ પામનારા |- |623.           |नन्दिः |ॐ नन्द्ये नमः। |પરમાનંદ સ્વરૂપ |- |624.           |ज्योतिर्गणेश्वरः |ॐ ज्योतिर्गणेश्वराय नमः। |ગ્રહ, નક્ષત્ર, તારા વગેરે જ્યોતિ મંડળના સ્વામી |- |625.           |विजितात्मा |ॐ विजितात्मने नमः। |મનને નિગ્રહ કરનારા |- |626.           |विधेयात्मा |ॐ विधेयात्मने नमः। |કોઇની આજ્ઞામાં ન રહેનારા |- |627.           |सत्कीर्तिः |ॐ सत्कीर्तये नमः। |ઉત્તમ કિર્તિવાળા |- |628.           |छिन्नसंशयः |ॐ छिन्नसंशयाय नमः। |સંશય વિનાના |- |629.           |उदीर्णः |ॐ उदीर्णाय नमः। |સર્વ પ્રાણીઓ કરતા શ્રેષ્ઠ |- |630.           |सर्वतश्चक्षुः |ॐ सर्वतचक्षुसे नमः। |સર્વ વસ્તુને સ્વચૈતન્ય વડે જોનારા |- |631.           |अनीशः |ॐ अनीशाय नमः। |જેનો કોઇપણ સ્વામી નથી એવા |- |632.           |शाश्वतः-स्थिरः |ॐ शाश्वतस्थिराय नमः। |કોઇપણ દિવસ વિકાર ન પામનારા |- |633.           |भूशयः |ॐ भूशयाय नमः। |લંકાની શોધ વેળાએ સમુદ્રને તટ ભૂમિ ઉપર શયન કરનારા |- |634.           |भूषणः |ॐ भूषणाय नमः। |ઘણા અવતારોથી પૃથ્વિને શોભા આપનારા |- |635.           |भूतिः |ॐ भूतये नमः। |સર્વ વિભૂતિના કારણભૂત |- |636.           |विशोकः |ॐ विशोकाय नमः। |શોક રહિત |- |637.           |शोकनाशनः |ॐ शोकनाशनाय नमः। |ભક્તોના શોકનો નાશ કરનારા |- |638.           |अर्चिष्मान् |ॐ अर्चिष्मते नमः। |સૂર્ય, ચન્દ્ર, આદિ તેજસ્વીઓમાં મુખ્ય તેજસ્વી |- |639.           |अर्चितः |ॐ अर्चिताय नमः। |બ્રહ્મા અદિ સર્વથી પૂજાતા |- |640.           |कुम्भः |ॐ कुम्भाय नमः। |કુંભની પેઠે સર્વ પ્રાણીઓના નિવાસ સ્થાન |- |641.           |विशुद्धात्मा |ॐ विशुद्धात्मने नमः। |ત્રણ ગુણ રહિત શુદ્ધ અંતઃકરણવાળા |- |642.           |विशोधनः |ॐ विशोधनाय नमः। |સ્મરણ માત્રથી પાપનો નાશ કરનારા |- |643.           |अनिरुद्धः |ॐ अनिरुद्धाय नमः। |ચાર વ્યુહમાં અનિરુદ્ધ મૂર્તિ |- |644.           |अप्रतिरथः |ॐ अप्रतिरथाय नमः। |જેનો કોઇ શત્રુ નથી એવા |- |645.           |प्रद्युम्नः |ॐ प्रद्युम्नाय नमः। |ચાર વ્યુહમાં પ્રદ્યુમ્નરૂપ |- |646.           |अमितविक्रमः |ॐ अमितविक्रमाय नमः। |અપાર પરાક્રમવાળા |- |647.           |कालनेमीनिहा |ॐ कालनेमिनिघ्ने नमः। |કાળનેમિ નામના અસુરનો નાશ કરનારા |- |648.           |वीरः |ॐ वीराय नमः। |શૂરવીર |- |649.           |शौरी |ॐ शौरये नमः। |શૂર કુળમાં જન્મેલા   |- |650.           |शूरजनेश्वरः |ॐ शूरजनेश्वराय नमः। |ઇન્દ્રાદિક શૂરવીરોના રાજા |- |651.           |त्रिलोकात्मा |ॐ त्रिलोकात्मने नमः। |ત્રણ લોકના અંતરાત્મા |- |652.           |त्रिलोकेशः |ॐ त्रिलोकेशाय नमः। |ત્રણ લોકના ઇશ્વર   |- |653.           |केशवः |ॐ केशवाय नमः। |ચન્દ્ર, સૂર્ય આદિ તેજસ્વી પદાર્થો જેના કેશ છે તે અથવા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ નામની શક્તિઓ જેના કેશ છે તે   |- |654.           |केशिहा |ॐ केशिघ्ने नमः। |કેશિ દૈત્યને મારનારા |- |655.           |हरिः |ॐ हरये नमः। |સંસારનો નાશ કરનારા |- |656.           |कामदेवः |ॐ कामदेवाय नमः। |ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની ઇચ્છાવાળા મનુષ્યોએ ઇચ્છાતા પરમેશ્વર |- |657.           |कामपालः |ॐ कामपालाय नमः। |કામનાવાળા મનુષ્યોની કામનાનું પોષણ કરનારા   |- |658.           |कामी |ॐ कामिने नमः। |કામનાવાળા |- |659.           |कान्तः |ॐ कान्ताय नमः। |બે પરાર્દ્ધ થયા પછી બ્રહ્માનો નાશ કરનારા   |- |660.           |कृतागमः |ॐ कृतागमाय नमः। |શ્રુતિ, સ્મૃતિ આદિ રચનારા |- |661.           |अनिर्देश्यवपुः |ॐ अनिर्देश्यवपुषे नमः। |ગુણાદિ રહિત હોવાથી જેનું શરીર આવુ છે એમ કહી શકાય નહી તેવા |- |662.           |विष्णुः |ॐ विष्णवे नमः। |સર્વત્ર વ્યાપક |- |663.           |वीरः |ॐ वीराय नमः। |શૂરવીર |- |664.           |अनन्तः |ॐ अनन्ताय नमः। |છેડા રહિત |- |665.           |धनञ्जयः |ॐ धनंजयाय नमः। |અર્જુન રૂપ કે જેણે દિગ્વિજય વેળાએ ઘણુ ધન જિત્યુ હતુ તે |- |666.           |ब्रह्मण्यः |ॐ ब्रह्मण्याय नमः। |બ્રાહ્મણ, વેદ અને ગાયની રક્ષા કરનારા |- |667.           |ब्रह्मकृत् |ॐ ब्रह्मकृते नमः। |તપશ્ચર્યા આદિ કર્મમાર્ગ બાંધનારા વેદના કર્તા   |- |668.           |ब्रह्मा |ॐ ब्रह्मणे नमः। |સૃષ્ટિકર્તા |- |669.           |ब्रहम |ॐ ब्राह्मणे नमः। |સત્ય, જ્ઞાન અને અનંતમૂર્તિ |- |670.           |ब्रह्मविवर्धनः |ॐ ब्रह्मविवर्धनाय नमः। |તપશ્ચર્યા આદિની વૃદ્ધિ કરનારા |- |671.           |ब्रह्मविद् |ॐ ब्रह्मविदे नमः। |વેદ અને તેના અર્થને યથાર્થ રેતે જાણનારા |- |672.           |ब्राह्मणः |ॐ ब्राह्मणाय नमः। |સર્વ વસ્તુને બ્રહ્મરૂપે પ્રત્યક્ષ કરનારા |- |673.           |ब्रह्मी |ॐ ब्रह्मिणे नमः। |બ્રહ્મ નામધારી |- |674.           |ब्रह्मज्ञः |ॐ ब्रह्मज्ञाय नमः। |બ્રહ્મવેત્તા |- |675.           |ब्राह्मणप्रियः |ॐ ब्राह्मणप्रियाय नमः। |બ્રાહ્મણ જેને પ્રિય છે ઈવા અર્થાત બ્રાહ્મણ ઉપર પ્રેમ રાખનારા |- |676.           |महाकर्मः |ॐ महाक्रमाय नमः। |મોટા પગલા ભરનારા |- |677.           |महाकर्मा |ॐ महाकर्मणे नमः। |મોટા કામ કરનારા |- |678.           |महातेजा |ॐ महातेजसे नमः। |મોટા તેજસ્વી |- |679.           |महोरगः |ॐ महोरगाय नमः। |વાસુકીરૂપ |- |680.           |महाक्रतुः |ॐ महाक्रत्वे नमः। |મોટા યજ્ઞરૂપ જેમકે અશ્વમેઘ |- |681.           |महायज्वा |ॐ महायज्वने नमः। |લોક સ્થિતિ જાળવવા માટે મોટા મોટા યજ્ઞો કરનારા |- |682.           |महायज्ञः |ॐ महायज्ञाय नमः। |મોટા યજ્ઞરૂપ |- |683.           |महाहविः |ॐ महाहविषे नमः। |સર્વ જગત રૂપી મોટુ બળિદાન બ્રહ્માત્મા વિષે હોમાય છે તેથી મહાહવિ |- |684.           |स्तव्यः |ॐ स्तव्याय नमः। |સ્તુતિ કરવા યોગ્ય |- |685.           |स्तवप्रियः |ॐ स्तवप्रियाय नमः। |જેને સ્તુતિ પ્રિય છે તે |- |686.           |स्तोत्रम् |ॐ स्तोत्राय नमः। |ગુણ કિર્તન રૂપ |- |687.           |स्तुतिः |ॐ स्तुतये नमः। |સ્તુતિ ક્રિયારૂપ |- |688.           |स्तोता |ॐ स्तोत्रे नमः। |સ્તુતિ કરનારા |- |689.           |रणप्रियः |ॐ रणप्रियाय नमः। |રણ ઉપર પ્રેમ રાખનારા |- |690.           |पूर्णः |ॐ पूर्णाय नमः। |સર્વ કામનાથી પૂર્ણ |- |691.           |पूरयिता |ॐ पूरयित्रे नमः। |સર્વ કામના પૂરનારા |- |692.           |पुण्यः |ॐ पुण्याय नमः। |પુણ્યમૂર્તિ |- |693.           |पुण्यकीर्तिः |ॐ पुण्यकीर्तये नमः। |પવિત્ર કીર્તિવાળા |- |694.           |अनामयः |ॐ अनामयाय नमः। |આરોગ્યવાળા |- |695.           |मनोजवः |ॐ मनोजवाय नमः। |મન જેવા વેગવાળા |- |696.           |तीर्थकरः |ॐ तीर्थकराय नमः। |ચૌદ વિદ્યાનો તથા લૌકિક વિદ્યાનો ઉપદેશ આપનારા તથા તીર્થોને રચનાર |- |697.           |वसुरेताः |ॐ वसुरेतसे नमः। |સુવર્ણ જેનું વીર્ય છે એવા |- |698.           |वसुप्रदः |ॐ वसुप्रदाय नमः। |ધન આપનારા |- |699.           |वसुप्रदः |ॐ वासुप्रदाय नमः। |ભક્તોને મોક્ષરૂપી ધન આપનારા |- |700.           |वासुदेवः |ॐ वासुदेवाय नमः। |વસુદેવના પુત્ર |- |701.           |वसुः |ॐ वसवे नमः। |માયા વડે પોતાના સ્વરૂપને ઢાંકનારા |- |702.           |वसुमना |ॐ वसुमनसे नमः। |સર્વ વસ્તુમાં વસવા માટે ઇચ્છાવાળા   |- |703.           |हविः |ॐ हविषे नमः। |બળિરૂપ |- |704.           |सद्गतिः |ॐ सद्गतये नमः। |સતપુરુષોની ગતિ |- |705.           |सत्कृतिः |ॐ सत्कृतये नमः। |જગતની ઉત્પત્તિ આદિ સત્કાર્ય કરનારા |- |706.           |सत्ता |ॐ सत्तायै नमः। |અનુભવ મૂર્તિ અથવા સર્વત્ર વિદ્યમાંપણાથી સત્તા રૂપ |- |707.           |सद्भूतिः |ॐ सद्भूतये नमः। |ઉત્તમ વિભૂતિરૂપ અથવા સર્વના આત્મારૂપ   |- |708.           |सत्परायणः |ॐ सत्परायणाय नमः। |સત્પુરુષોનું ઉત્તમ નિવાસસ્થાન |- |709.           |शूरसेनः |ॐ शूरसेनाय नमः। |શૂરવીર સેનાવાળા |- |710.           |यदुश्रेष्ठः |ॐ यदुश्रेष्ठाय नमः। |યાદવ વંશમાં શ્રેષ્ઠ |- |711.           |सन्निवासः |ॐ सन्निवासाय नमः। |વિદ્વાનોના આશ્રયરૂપ |- |712.           |सुयामुनः |ॐ सूयामुनाय नमः। |યમુનાને નિર્વિષ કરીને તેને નિર્મળ કરનારા |- |713.           |भूतावासः |ॐ भूतावासाय नमः। |પ્રાણીઓના મુખ્ય નિવાસસ્થાન   |- |714.           |वासुदेवः |ॐ वासुदेवाय नमः। |માયા વડે જગતનું આચ્છાદન કરનારા |- |715.           |सर्वासुनिलयः |ॐ सर्वासुनिलयाय नमः। |સર્વ પ્રાણોના નિવાસસ્થાન |- |716.           |अनलः |ॐ अनलाय नमः। |અઢળક બળ સંપત્તિવાળા |- |717.           |दर्पहा |ॐ दर्पघ्ने नमः। |પાખંડીઓના ગર્વનો નાશ કરનારા |- |718.           |दर्पदः |ॐ दर्पदाय नमः। |પાપીઓના ગર્વનો નાશ કરનારા અથવા ભક્ત જનોને ગર્વ આપનારા |- |719.           |दृप्तः |ॐ दृप्ताय नमः। |નિત્ય હર્ષમાં મગ્ન |- |720.           |दुर्धरः |ॐ दुर्धराय नमः। |મહા કષ્ટ વડે હૃદયમાં ધારી શકાય તેવા |- |721.           |अथापराजितः |ॐ अपराजिताय नमः। |ક્યાંય પણ નહિ હારેલા |- |722.           |विश्वमूर्तिः |ॐ विश्वमूर्तये नमः। |વિશ્વરૂપ વિરાટ સ્વરૂપ |- |723.           |महामूर्तिः |ॐ महामूर्तये नमः। |મોટી મૂર્તિવાળા |- |724.           |दीप्तमूर्तिः |ॐ दीप्तमूर्तये नमः। |જ્ઞાન સ્વરૂપ |- |725.           |अमूर्तिमान् |ॐ अमूर्तिमते नमः। |મૂર્તિ રૂપ ન હોય તેવા |- |726.           |अनेकमूर्तिः |ॐ अनेकमूर्तये नमः। |અનેક સ્વરૂપ |- |727.           |अव्यक्तः |ॐ अव्यक्ताय नमः। |‘આવા છે’ એમ ન જણાતા નિરાકાર |- |728.           |शतमूर्तिः |ॐ शतमूर्तये नमः। |અનંત મૂર્તિવાળા |- |729.           |शताननः |ॐ शताननाय नमः। |અનંત મુખવાળા |- |730.           |एकः |ॐ एकैस्मै नमः। |સજાતીય વિજાતીય ભેદ રહિત હોવાથી એક સ્વરૂપ શ્રુતિ કહે છે કે ‘એકમેવાદ્વિયં બ્રહ્મ’   |- |731.           |नैकः |ॐ नैकस्मै नमः। |માયાને લીધે અનંતરૂપ |- |732.           |सवः |ॐ सवाय नमः। |જેમાં સોમ નામની ઔષધીનો રસ કાઢવામાં આવે છે તે યજ્ઞરૂપ |- |733.           |कः |ॐ काय नमः। |સુખ સ્વરૂપ |- |734.           |किम् |ॐ कस्मै नमः। |સર્વ પુરુષાર્થરૂપ હોવાથી બ્રહ્મસ્વરૂપ |- |735.           |यत् |ॐ यस्मै नमः। |‘યતો વ ઇનાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે’ ઇત્યાદિ શ્રુતિઓમાં સ્વત: સિદ્ધ વસ્તુને કહેનારા ‘યત’ શબ્દ વડે જણાતા |- |736.           |तत् |ॐ तस्मै नमः। |જગતનો વિસ્તાર કરનારા પરબ્રહ્મરૂપ |- |737.           |पदमनुत्तमम् |ॐ पदमनुत्तमाय नमः। |અનુત્તમપદ, મુમુક્ષુઓએ પામવા યોગ્ય સર્વોત્કૃષ્ઠ સ્થાન |- |738.           |लोकबन्धुः |ॐ लोकबन्धवे नमः। |જગત ના બંધુ |- |739.           |लोकनाथः |ॐ लोकनाथाय नमः। |લોકના સ્વામી |- |740.           |माधवः |ॐ माधवाय नमः। |મધુકુળમાં જન્મેલા |- |741.           |भक्तवत्सलः |ॐ भक्तवत्सलाय नमः। |ભક્તજન ઉપર પ્રેમ રાખનારા |- |742.           |सुवर्णवर्णः |ॐ सुवर्णवर्णाय नमः। |સુવર્ણ જેવા પીળા રંગવાળા   |- |743.           |हेमांगः |ॐ हेमाङ्गाय नमः। |સુવર્ણ જેવા ચળકતા અંગવાળા |- |744.           |वरांगः |ॐ वराङ्गाय नमः। |સુંદર અંગવાળા |- |745.           |चन्दनांगदी |ॐ चन्दनाङ्गदिने नमः। |ચંદનથી અર્ચેલા અંગવાળા |- |746.           |वीरहा |ॐ वीरघ्ने नमः। |ધર્મના રક્ષણ માટે વીર પુરુષોનો નાશ કરનારા |- |747.           |विषमः |ॐ विषमाय नमः। |સર્વથી વિલક્ષણ |- |748.           |शून्यः |ॐ शून्याय नमः। |સર્વ વિષયથી રહિત હોવાથી શૂન્ય |- |749.           |घृताशी |ॐ घृताशीशाय नमः। |ભક્તજનોની પ્રાર્થના ગ્રહણ કરનારા અને અધૃતાશી એવા પદમાં કોઇની પણ પ્રાર્થના ન કરનારા |- |750.           |अचलः |ॐ अचलाय नमः। |સ્થિર |- |751.           |चलः |ॐ चलाय नमः। |પવનરૂપે ગતિ સર્વત્ર કરનારા |- |752.           |अमानी |ॐ अमानिने नमः। |માન રહિત |- |753.           |मानदः |ॐ मानदाय नमः। |અભિમાનીઓના માનનું ખંડન કરનારા |- |754.           |मान्यः |ॐ मान्याय नमः। |સર્વને માન્ય |- |755.           |लोकस्वामी |ॐ लोकस्वामिने नमः। |ત્રણ લોકના અધિપતિ |- |756.           |त्रिलोकधृक् |ॐ त्रिलोकधृषे नमः। |ત્રણ લોકને ધારણ કરનારા   |- |757.           |सुमेधा |ॐ सुमेधसे नमः। |સારી બુદ્ધિવાળા |- |758.           |मेधजः |ॐ मेधजाय नमः। |યજ્ઞમાં ઉત્પન્ન થનારા |- |759.           |धन्यः |ॐ धन्याय नमः। |ભાગ્યશાળી |- |760.           |सत्यमेधः |ॐ सत्यमेधसे नमः। |સત્ય બુદ્ધિવાળા |- |761.           |धराधरः |ॐ धराधराय नमः। |શેષ આદિથી પૃથ્વિને ધારણ કરનારા |- |762.           |तेजोवृषः |ॐ तेजोवृषाय नमः। |નિત્ય આદિત્યરૂપે વર્ષનારા |- |763.           |द्युतिधरः |ॐ द्युतिधराय नमः। |કાંતિવાળા |- |764.           |सर्वशस्त्रभृतां वरः |ॐ सर्वशस्त्रभृतांवराय नमः। |સર્વ શસ્ત્ર ધારણ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ |- |765.           |प्रग्रहः |ॐ प्रग्रहाय नमः। |ભક્તોએ અર્પણ કરેલા પત્ર, પુષ્પ વગેરે ગ્રહણ કરનારા |- |766.           |निग्रहः |ॐ निग्रहाय नमः। |સર્વને નિગ્રહ કરનારા |- |767.           |व्यग्रः |ॐ व्यग्राय नमः। |અવિનાશી   |- |768.           |नैकशृंगः |ॐ नैकशृङ्गाय नमः। |નામ, આખ્યાત, ઉપસર્ગ અને નિપાત એ ચાર શિંગડાવાળા   |- |769.           |गदाग्रजः |ॐ गदाग्रजाय नमः। |ગદના મોટા બંધુ |- |770.           |चतुर्मूर्तिः |ॐ चतुर्मूर्तये नमः। |વિરાટ, સુત્રાત્મા, પ્રાકૃત અને તુરીયાત્મા એમ ચાર મૂર્તિવાળા |- |771.           |चतुर्बाहुः |ॐ चतुर्बाहवे नमः। |ચતુર્ભુજ રૂપ |- |772.           |चतुर्व्यूहः |ॐ चतुर्व्यूहाय नमः। |પુરુષ, છંદ પુરુષ, વેદ પુરુષ અને મહાપુરુષ એમ ચાર વ્યુહવાળા |- |773.           |चतुर्गतिः |ॐ चतुर्गतये नमः। |ચાર આશ્રમની અને ચાર વર્ણની ગતિરૂપ |- |774.           |चतुरात्मा |ॐ चतुरात्मने नमः। |મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, અને ચિત્ત આ ચારરૂપે પ્રકાશતા |- |775.           |चतुर्भावः |ॐ चतुर्भावाय नमः। |ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષરૂપે રહેલા |- |776.           |चतुर्वेदविद् |ॐ चतुर्वेदविदे नमः। |ચાર વેદને જાણનારા |- |777.           |एकपात् |ॐ एकपदे नमः। |એક ચરણવાળા, શ્રુતિ કહે છે કે ‘પાદો અસ્ય વિશ્વાભૂતાનિ’   |- |778.           |समावर्तः |ॐ समावर्ताय नमः। |સંસાર ચક્રને ચલાવનારા |- |779.           |निवृत्तात्मा |ॐ अनिवृत्तात्मने नमः। |સર્વત્ર હોવાથી નિવૃત્તિવાળો નથી આત્મા જેનો એવા |- |780.           |दुर्जयः |ॐ दुर्जयाय नमः। |કોઇનાથી જીતી શકાય નહી તેવા   |- |781.           |दुरतिक्रमः |ॐ दुरतिक्रमाय नमः। |ઉલ્લંઘન કરી શકાય નહી તેવી આજ્ઞાવાળા |- |782.           |दुर्लभः |ॐ दुर्लभाय नमः। |દુર્લભ એવી ભક્તિ વડે મળી શકે તેવા  |- |783.           |दुर्गमः |ॐ दुर्गमाय नमः। |કષ્ટ વડે જાણી શકાય તેવા |- |784.           |दुर्गः |ॐ दुर्गाय नमः। |દુઃખે કરી ન મળી શકે તેવા |- |785.           |दुरावासः |ॐ दुरावासाय नमः। |સમાધિ વડે યોગીઓથી જાણી શકાય તેવા |- |786.           |दुरारिहा |ॐ दुरारिघ्ने नमः। |દુષ્ટ દૈત્યોનો નાશ કરનારા |- |787.           |शुभांगः |ॐ शुभाङ्गाय नमः। |સુંદર અંગવાળા |- |788.           |लोकसारंगः |ॐ लोकसारङ्गाय नमः। |લોકોના સારને ગ્રહણ કરનારા   |- |789.           |सुतन्तुः |ॐ सुतन्तवे नमः। |સંસારનો સારી રીતે વિસ્તાર કરનારા |- |790.           |तन्तुवर्धनः |ॐ तन्तुवर्धनाय नमः। |સંસારને વધારનારા |- |791.           |इन्द्रकर्मा |ॐ इन्द्रकर्मणे नमः। |ઇન્દ્ર જેવું કર્મ કરનારા |- |792.           |महाकर्मा |ॐ महाकर्मणे नमः। |પંચ મહાભૂતોને તથા મહા કર્મોને કરનારા |- |793.           |कृतकर्मा |ॐ कृतकर्मणे नमः। |કામ કરનારા |- |794.           |कृतागमः |ॐ कृतागमाय नमः। |વેદ શાસ્ત્ર રચનારા |- |795.           |उद्भवः |ॐ उद्भवाय नमः। |ઉત્કૃષ્ટ જન્મવાળા |- |796.           |सुन्दरः |ॐ सुन्दराय नमः। |અત્યંત શોભાવાળા |- |797.           |सुन्दः |ॐ सुन्दाय नमः। |કરુણાશાળી |- |798.           |रत्ननाभः |ॐ रत्ननाभाय नमः। |રત્ન જેવી સુંદર નાભીવાળા |- |799.           |सुलोचनः |ॐ सुलोचनाय नमः। |સુંદર નેત્રવાળા |- |800.           |अर्कः |ॐ अर्काय नमः। |બ્રહ્માદિક પૂજ્ય પુરુષોએ પૂજવા યોગ્ય અથવા સૂર્ય મૂર્તિ |- |801.           |वाजसनः |ॐ वाजसनाय नमः। |યાચકોને અન્ન આપનારા |- |802.           |शृंगी |ॐ शृङ्गिने नमः। |મત્સ્ય અવતારમાં શૃંગવાળા |- |803.           |जयन्तः |ॐ जयन्ताय नमः। |શત્રુઓનો પરાજય કરનારા |- |804.           |सर्वविज्जयी |ॐ सर्वविज्जयिने नमः। |સર્વ વેત્તા તથા વિજય કર્તા |- |805.           |सुवर्णबिन्दुः |ॐ सुवर्णबिन्दवे नमः। |સુંદર વર્ણવાળા અને અનુસ્વારવાળા મંત્રરૂપ |- |806.           |अक्षोभ्यः |ॐ अक्षोभ्याय नमः। |દૈત્યોથી તિરસ્કારી શકાય નહી તેવા |- |807.           |सर्ववागीश्वरेश्वरः |ॐ सर्ववागीश्वरेश्वराय नमः। |સર્વ બ્રહ્માદિ દેવતાઓના પણ ઇશ્વર |- |808.           |महाहृदः |ॐ महाहृदाय नमः। |આનંદરૂપી મોટા હૃદ (ધરા) માં લીન રહેનારા |- |809.           |महागर्तः |ॐ महागर्ताय नमः। |મોટા ખાડાના જેવી દુસ્તર માયાવાળા |- |810.           |महाभूतः |ॐ महाभूताय नमः। |ત્રણ કાળે પણ જેનું સ્વરૂપ જણાય નહી એવા |- |811.           |महानिधिः |ॐ महानिधये नमः। |સર્વ પ્રાણીઓ જેમાં લય થાય છે એક મોટા નિધિરૂપ |- |812.           |कुमुदः |ॐ कुमुदाय नमः। |પૃથ્વિ ના ભારને ઉતારીને તેને રંજન કરનારા |- |813.           |कुन्दरः |ॐ कुन्दराय नमः। |કુંદ પુષ્પના સમાન શુદ્ધ ફળો આપનારા |- |814.           |कुन्दः |ॐ कुन्दाय नमः। |સ્ફટિક મણિના જેવા નિર્મળ અથવા કશ્યપને પૃથ્વિ દેનારા |- |815.           |पर्जन्यः |ॐ पर्जन्याय नमः। |મેઘની પેઠે અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદેવ નામના ત્રણ તાપને ટાળનારા |- |816.           |पावनः |ॐ पावनाय नमः। |સ્મરણ માત્રમાં પવિત્ર કરનારા |- |817.           |अनिलः |ॐ अनिलाय नमः। |નિત્ય જાગ્રત રહેનારા |- |818.           |अमृतांशः |ॐ अमृतांशाय नमः। |જ્ઞાનરૂપી અમૃતના અંશ |- |819.           |अमृतवपुः |ॐ अमृतवपुषे नमः। |અવિનાશી શરીરવાળા |- |820.           |सर्वज्ञः |ॐ सर्वज्ञाय नमः। |સર્વને જાણનારા |- |821.           |सर्वतोमुखः |ॐ सर्वतोमुखाय नमः। |સર્વત્ર મુખવાળા |- |822.           |सुलभः |ॐ सुलभाय नमः। |સુખથી મળી શકે તેવા |- |823.           |सुव्रतः |ॐ सुव्रताय नमः। |સુંદર વ્રતધારી |- |824.           |सिद्धः |ॐ सिद्धाय नमः। |સિદ્ધિઓને સંપાદન કરનારા |- |825.           |शत्रुजित् |ॐ शत्रुजिते नमः। |શત્રુનો પરાજય કરનારા |- |826.           |शत्रुतापनः |ॐ शत्रुतापनाय नमः। |શત્રુને તપાવનારા |- |827.           |न्यग्रोधः |ॐ न्यग्रोधाय नमः। |વટમૂર્તિ |- |828.           |उदुम्बरः |ॐ उदुम्बराय नमः। |ઉંબરાના સ્વરૂપ |- |829.           |अश्वत्थः |ॐ अश्वत्थाय नमः। |પીપળારૂપ |- |830.           |चाणूरान्ध्रनिषूदनः |ॐ चाणूरान्ध्रनिषूदनाय नमः। |ચાણૂર નામના આંધ્ર દેશવાસી દૈત્યનો નાશ કરનારા |- |831.           |सहस्रार्चिः |ॐ सहस्रार्चिषे नमः। |હજારો જ્વાળાવાળા |- |832.           |सप्तजिह्वः |ॐ सप्तजिह्वाय नमः। |કાલી, કરાલી, મનોજવા, સુલોહિતા, ધૂમ્રવર્ણા, સ્ફુલિંગિની અને વિશ્વરુચિ એવા નામની સાત જીભવાળા |- |833.           |सप्तैधाः |ॐ सप्तैधसे नमः। |સાત જિવ્હા વડે સર્વનું ભક્ષણ કરનારા |- |834.           |सप्तवाहनः |ॐ सप्तवाहनाय नमः। |સાત ઘોડાવાળા |- |835.           |अमूर्तिः |ॐ अमूर्तये नमः। |નિરાકાર |- |836.           |अनघः |ॐ अनघाय नमः। |દોષ રહિત |- |837.           |अचिन्त्यः |ॐ अचिन्त्याय नमः। |વિચારમાં આવી શકે નહી તેવા |- |838.           |भयकृत् |ॐ भयकृते नमः। |દુષ્ટોને ભય કરનારા |- |839.           |भयनाशनः |ॐ भयनाशनाय नमः। |ભક્તોના ભયનો નાશ કરનારા |- |840.           |अणुः |ॐ अणवे नमः। |સૂક્ષ્મમાં પણ સૂક્ષ્મમૂર્તિ |- |841.           |बृहत् |ॐ बृहते नमः। |મહામૂર્તિ |- |842.           |कृशः |ॐ कृशाय नमः। |સૂક્ષ્મ |- |843.           |स्थूलः |ॐ स्थूलाय नमः। |સર્વ બ્રહ્માંડ મૂર્તિ |- |844.           |गुणभृत् |ॐ गुणभृते नमः। |ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય માટે સત્વ, રજ અને તમોગુણ ધારણ કરનારા |- |845.           |निर्गुणः |ॐ निर्गुणाय नमः। |ગુણ રહિત |- |846.           |महान् |ॐ महते नमः। |નિર્ગુણ, નિરતિશય તથા સૂક્ષ્મ હોવાથી મહત્તાવાળા |- |847.           |अधृतः |ॐ अधृताय नमः। |આધારભૂત પૃથ્વિ આદિકને ધારણ કરનારા |- |848.           |स्वधृतः |ॐ स्वधृताय नमः। |પોતાના આત્મા વડે પોતાને ધારણ કરનારા |- |849.           |स्वास्यः |ॐ स्वास्याय नमः। |સુંદર મુખવાળા |- |850.           |प्राग्वंशः |ॐ प्राग्वंशाय नमः। |યજ્ઞ કરનારાઓની પૂર્વ તરફ મુખવાળી વિશ્રામશાળા, તે રૂપ |- |851.           |वंशवर्धनः |ॐ वंशवर्धनाय नमः। |વંશોને વધારનારા |- |852.           |भारभृत् |ॐ भारभृते नमः। |પૃથ્વિના ભારને ધારણ કરનારા   |- |853.           |कथितः |ॐ कथिताय नमः। |વેદમાં ગવાયેલા |- |854.           |योगी |ॐ योगिने नमः। |યોગધારી |- |855.           |योगीशः |ॐ योगीशाय नमः। |યોગીઓના પતિ |- |856.           |सर्वकामदः |ॐ सर्वकामदाय नमः। |સર્વ કામનાને પૂરનારા અથવા સર્વ કામના – વાસનાનો નાશ કરનારા |- |857.           |आश्रमः |ॐ आश्रमाय नमः। |સંસારરૂપી અરણ્યમાં ભટકતા પ્રાણીઓના વિશ્રામરૂપ |- |858.           |श्रमणः |ॐ श्रमणाय नमः। |અવિવેકિયોને સંતાપનારા |- |859.           |क्षामः |ॐ क्षामाय नमः। |સર્વ પાપિયોનો ક્ષય કરનારા |- |860.           |सुपर्णः |ॐ सुपर्णाय नमः। |સુંદર પાંખવાળા |- |861.           |वायुवाहनः |ॐ वायुवाहनाय नमः। |વાયુને પણ ગતિમાન કરનારા   |- |862.           |धनुर्धरः |ॐ धनुर्धराय नमः। |ધનુર્ધારી |- |863.           |धनुर्वेदः |ॐ धनुर्वेदाय नमः। |ધનુર્વિદ્યા જાણનારા |- |864.           |दण्डः |ॐ दण्डाय नमः। |શિક્ષામૂર્તિ |- |865.           |दमयिता |ॐ दमयित्रे नमः। |વૈવસ્વત આદિ રાજાઓરૂપે શિક્ષા કરનારા   |- |866.           |दमः |ॐ दमाय नमः। |શિક્ષા કરવા યોગ્યને દમનારા |- |867.           |अपराजितः |ॐ अपराजिताय नमः। |શત્રુઓથી પરાજય પામે નહી તેવા અર્થાત સમર્થ |- |868.           |सर्वसहः |ॐ सर्वसहाय नमः। |સર્વને સહન કરનારા |- |869.           |नियन्ता |ॐ नियन्त्रे नमः। |નિયમમાં રાખનારા |- |870.           |नियमः |ॐ नियमाय नमः। |યોગના અંગરૂપ અથવા અનિયમ કર્તા સર્વતંત્ર સ્વતંત્ર |- |871.           |यमः |ॐ यमाय नमः। |યોગના અંગરૂપ અથવા સર્વને નિયમમાં રાખનારા |- |872.           |सत्त्ववान् |ॐ सत्त्ववते नमः। |શૌર્ય વગેર સત્વવાળા |- |873.           |सात्त्विकः |ॐ सात्त्विकाय नमः। |સત્વગુણમાં વસનારા |- |874.           |सत्यः |ॐ सत्याय नमः। |સાધુ પુરુષો ઉપર કૃપા કરનારા |- |875.           |सत्यधर्मपराक्रमः |ॐ सत्यधर्मपरायणाय नमः। |સત્ય ધર્મના આધીન |- |876.           |अभिप्रायः |ॐ अभिप्रायाय नमः। |પુરુષના અભિપ્રાયરૂપ અથવા પુરુષોએ ઇચ્છાતા |- |877.           |प्रियार्हः |ॐ प्रियार्हाय नमः। |પ્રિય વસ્તુને યોગ્ય |- |878.           |अर्हः |ॐ अर्हाय नमः। |પૂજવા યોગ્ય |- |879.           |प्रियकृत् |ॐ प्रियकृते नमः। |ભક્તોનું ભલુ કરનારા |- |880.           |प्रीतिवर्धनः |ॐ प्रीतिवर्धनाय नमः। |પ્રેમને વધારનારા |- |881.           |विहायसगतिः |ॐ विहायसगतये नमः। |આકાશચારી |- |882.           |ज्योतिः |ॐ ज्योतिषे नमः। |સ્વયંપ્રકાશ |- |883.           |सुरुचिः |ॐ सुरुचये नमः। |સુંદર કાંતિવાળા |- |884.           |हुतभुक् |ॐ हुतभुजे नमः। |યજ્ઞોમાં દેવોને ઉદ્દેશીને નાખેલા બળિને અગ્નિરૂપ ખાનારા |- |885.           |विभुः |ॐ विभवे नमः। |વ્યાપક |- |886.           |रविः |ॐ रवये नमः। |સૂર્ય |- |887.           |विरोचनः |ॐ विरोचनाय नमः। |વિવિધ પ્રકારે પ્રકાશ કરનારા |- |888.           |सूर्यः |ॐ सूर्याय नमः। |લક્ષ્મી (શોભાદેવી) ને ઉત્પન્ન કરનારા |- |889.           |सविता |ॐ सवित्रे नमः। |સર્વ જગતને ઉત્પન્ન કરનારા |- |890.           |रविलोचनः |ॐ रविलोचनाय नमः। |સૂર્ય છે નેત્ર જેના એવા |- |891.           |अनन्तः |ॐ अनन्ताय नमः। |છેડા રહિત   |- |892.           |हुतभुक् |ॐ हुतभुजे नमः। |હુત દ્રવ્ય ને ખાનારા |- |893.           |भोक्ता |ॐ भोक्त्रे नमः। |માયાના ભોક્તા |- |894.           |सुखदः |ॐ सुखदाय नमः। |ભક્તોને સુખ આપનારા |- |895.           |नैकजः |ॐ नैकजाय नमः। |ધર્મ રક્ષા માટે અનંતવાર જન્મ લેનારા |- |896.           |अग्रजः |ॐ अग्रजाय नमः। |હિરણ્યગર્ભરૂપ આદિ મૂર્તિ, શ્રુતિ કહે છે કે ‘હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્ત્તતાગ્રે’ |- |897.           |अनिर्विण्णः |ॐ अनिर्विण्णाय नमः। |પૂર્ણ કામનાવાળા હોવાથી ખેદ વિનાના |- |898.           |सदामर्षी |ॐ सदामर्षिणे नमः। |સત્પુરુષો ઉપર ક્ષમા કરનારા |- |899.           |लोकाधिष्ठानम् |ॐ लोकाधिष्ठानाय नमः। |લોકોના આધારભૂત બ્રહ્મમૂર્તિ |- |900.           |अद्भुतः |ॐ अद्भूताय नमः। |સર્વથી વિલક્ષણ, ગીતામા પોતેજ કહે છે કે ‘આશ્ચર્યવત્પશ્યતિ કશ્ચિદેનમ’ આ વચન પ્રમાણે છે |- |901.           |सनात् |ॐ सनातनाय नमः। |નિત્ય પુરાણ પુરુષ |- |902.           |सनातनतमः |ॐ सनातनतमाय नमः। |બ્રહ્મા આદિક પુરાતન દેવો કરતા પણ પુરાતન |- |903.           |कपिलः |ॐ कपिलाय नमः। |સાંખ્યશાસ્ત્ર રચનારા કપિલમૂર્તિ |- |904.           |कपिः |ॐ कपये नमः। |વરાહનું રૂપ ધારણ કરનારા |- |905.           |अव्ययः |ॐ अव्ययाय नमः। |અવિનાશી |- |906.           |स्वस्तिदः |ॐ स्वस्तिदाय नमः। |ભક્તોનું કલ્યાણ કરનારા |- |907.           |स्वस्तिकृत् |ॐ स्वस्तिकृते नमः। |સર્વનું કલ્યાણ કર્તા |- |908.           |स्वस्ति |ॐ स्वस्तये नमः। |કલ્યાણ મૂર્તિ |- |909.           |स्वस्तिभुक् |ॐ स्वस्तिभुजे नमः। |કલ્યાણના ભોક્તા |- |910.           |स्वस्तिदक्षिणः |ॐ स्वस्तिदक्षिणाय नमः। |કલ્યાણ કરનારા સમર્થ અથવા શીઘ્રતાથી કલ્યાણ કરનારા |- |911.           |अरौद्रः |ॐ अरौद्राय नमः। |રાગ દ્વેષથી રહિત હોવાને લીધે શાંત મૂર્તિ   |- |912.           |कुण्डली |ॐ कुण्डलिने नमः। |કુંડલ ધારણ કરનારા |- |913.           |चक्री |ॐ चक्रिणे नमः। |ચક્ર ધારણ કરનારા |- |914.           |विक्रमी |ॐ विक्रमिणे नमः। |મહા પરાક્રમવાળા |- |915.           |ऊर्जितशासनः |ॐ उर्जितशासनाय नमः। |શ્રેષ્ઠ આજ્ઞાવાળા |- |916.           |शब्दातिगः |ॐ शब्दातिगाय नमः। |શબ્દોથી બોલી શકાય નહી તેવા અર્થાત જેનું નામ કે મહિમા કહેવાને શબ્દ સમર્થ નથી તેવા |- |917.           |शब्दसहः |ॐ शब्दसहाय नमः। |સર્વ વેદો જેનો મહિમા ગાય છે તેવા |- |918.           |शिशिरः |ॐ शिशिराय नमः। |ત્રણ તાપની શાંતિ કરનારા |- |919.           |शर्वरीकरः |ॐ शर्वरीकराय नमः। |સંસારીઓને આત્મજ્ઞાન રાત્રી છે અને યોગીઓને સંસાર રાત્રી છે, આ બન્ને રાત્રીઓને કરનારા |- |920.           |अक्रूरः |ॐ अक्रूराय नमः। |ક્રુરતા રહિત કોમળ |- |921.           |पेशलः |ॐ पेशलाय नमः। |મન, વાણી તથા કર્મ વડે શોભાયમાન |- |922.           |दक्षः |ॐ दक्षाय नमः। |કાર્ય કુશળ |- |923.           |दक्षिणः |ॐ दक्षिणाय नमः। |કાર્ય કુશળ અથવા શત્રુનો સંહાર કરનારા |- |924.           |क्षमिणांवरः |ॐ क्षमिणां वराय नमः। |ક્ષમાવંતોમાં ઉત્તમ |- |925.           |विद्वत्तमः |ॐ विद्वत्तमाय नमः। |મહાવિદ્યાવાળા |- |926.           |वीतभयः |ॐ वीतभयाय नमः। |ભય રહિત |- |927.           |पुण्यश्रवणकीर्तनः |ॐ पुण्यश्रवणकीर्तनाय नमः। |જેમના નામનુ શ્રવણ, કિર્તન પવિત્ર છે એવા |- |928.           |उत्तारणः |ॐ उत्तारणाय नमः। |સંસાર સાગરમાંથી તારનારા |- |929.           |दुष्कृतिहा |ॐ दुष्कृतिघ्ने नमः। |પાપનો નાશ કરનારા |- |930.           |पुण्यः |ॐ पुण्याय नमः। |શ્રુતિ, સ્મૃતિ આદિથી પુણ્યનો ઉપદેશ કરનારા |- |931.           |दुःस्वप्ननाशनः |ॐ दुस्वप्ननाशाय नमः। |દુષ્ટ સ્વપ્નો નો નાશ કરનારા |- |932.           |वीरहा |ॐ वीरघ्ने नमः। |શૂરવીર એવા દૈત્યોનો નાશ કરનારા |- |933.           |रक्षणः |ॐ रक्षणाय नमः। |રક્ષા કરનારા |- |934.           |सन्तः |ॐ सदभ्यो नमः। |લોકોને શિક્ષા આપવા માટે સન્માર્ગે વર્તનારા   |- |935.           |जीवनः |ॐ जीवनाय नमः। |પ્રાણ રૂપે સર્વને જીવાડનારા |- |936.           |पर्यवस्थितः |ॐ पर्यवस्थिताय नमः। |વિશ્વમાં ચારે તરફથી વ્યાપી રહેલા |- |937.           |अनन्तरूपः |ॐ अनन्तरूपाय नमः। |અસંખ્યરૂપ ધારણ કરનારા |- |938.           |अनन्तश्रीः |ॐ अनन्तश्रिये नमः। |અપાર શોભાવાળા |- |939.           |जितमन्युः |ॐ जितमन्यवे नमः। |ક્રોધનો વિજય કરનારા |- |940.           |भयापहः |ॐ भयापहाय नमः। |ભકતના ભયનો નાશ કરનારા |- |941.           |चतुरश्रः |ॐ चतुरश्राय नमः। |ચાર વેદો જેના ચાર ખુણા છે એવા અથવા મંગળમૂર્તિ |- |942.           |गभीरात्मा |ॐ गभीरात्मने नमः। |ગંભીર સ્વરૂપવાળા, માપવામાં આવે નહી તેવા |- |943.           |विदिशः |ॐ विदिशाय नमः। |અધિકારીઓને વિશેષે કરીને જુદા જુદા ફળો આપનારા |- |944.           |व्यादिशः |ॐ व्यादिशाय नमः। |ઇન્દ્રાદિક દેવોને વિવિધ આજ્ઞા કરનારા |- |945.           |दिशः |ॐ दिशाय नमः। |દિશા મૂર્તિ |- |946.           |अनादिः |ॐ अनादये नमः। |જેનો કોઇ પણ આદિ નથી તેવા |- |947.           |भूर्भूवः |ॐ भुवोभुवे नमः। |પૃથ્વિ રૂપ |- |948.           |लक्ष्मीः |ॐ लक्ष्मै नमः। |પૃથ્વિની શોભારૂપ |- |949.           |सुवीरः |ॐ सुवीराय नमः। |સારા સુભટ અથવા વિવિધ પ્રકારની ગતિવાળા |- |950.           |रुचिरांगदः |ॐ रुचिराङ्गदाय नमः। |સુંદર બાજુબંધવાળા |- |951.           |जननः |ॐ जननाय नमः। |પ્રાણી માત્રને ઉત્પન્ન કરનારા |- |952.           |जनजन्मादिः |ॐ जनजन्मादये नमः। |મનુષ્યોની ઉત્પત્તિ ના કરણરૂપ |- |953.           |भीमः |ॐ भीमाय नमः। |ભયંકર |- |954.           |भीमपराक्रमः |ॐ भीमपराक्रमाय नमः। |ભયંકર પરાક્રમવાળા |- |955.           |आधारनिलयः |ॐ आधारनिलयाय नमः। |પૃથ્વિ આદિ પંચમહાભૂતોનો આધાર સ્થાન |- |956.           |धाता |ॐ धात्रे नमः। |સર્વેને ધારણ કરનાર |- |957.           |पुष्पहासः |ॐ पुष्पहासाय नमः। |પુષ્પના જેવુ શ્વેત હાસ્ય કરનારા અથવા તો મુકુલ રૂપે રહેલા પુષ્પોના હાસ્યની પેઠે પ્રપંચ રૂપે સૌને હસાવનારા |- |958.           |प्रजागरः |ॐ प्रजागराय नमः। |નિરંતર જાગૃત રહેનારા |- |959.           |ऊर्ध्वगः |ॐ उर्ध्वगाय नमः। |સર્વની ઉપર રહેનારા |- |960.           |सत्पथाचारः |ॐ सत्पथाचाराय नमः। |સન્માર્ગ ઉપર આચરણ કરનારા |- |961.           |प्राणदः |ॐ प्राणदाय नमः। |પ્રાણ આપનારા અર્થાત જીવાડનારા   |- |962.           |प्रणवः |ॐ प्रणवाय नमः। |\કાર રૂપ |- |963.           |पणः |ॐ पणाय नमः। |વ્યવહાર કરનારા   |- |964.           |प्रमाणम् |ॐ प्रमाणाय नमः। |પ્રમાણ મૂર્તિ |- |965.           |प्राणनिलयः |ॐ प्राणनिलयाय नमः। |પ્રાણાદિકના આધારભૂત |- |966.           |प्राणभृत् |ॐ प्राणभृते नमः। |દશ પ્રાણોનુ પોષણ કરનારા |- |967.           |प्राणजीवनः |ॐ प्राणजीवनाय नमः। |પ્રાણીઓને દશ પ્રાણો વડે જીવાડનારા |- |968.           |तत्त्वम् |ॐ तत्त्वाय नमः। |તત્વમૂર્તિ |- |969.           |तत्त्वविद् |ॐ तत्त्वविदे नमः। |તત્વવેત્તા |- |970.           |एकात्मा |ॐ एकात्मने नमः। |એક આત્મારૂપ |- |971.           |जन्ममृत्युजरातिगः |ॐ जन्ममृत्युजरातिगाय नमः। |જન્મ, મૃત્યુ અને વૃદ્ધાવસ્થાનુ ઉલ્લંઘન કરનારા |- |972.           |भूर्भुवःस्वस्तरुः |ॐ भुर्भुवः स्वस्तरवे नमः। |‘ભૂર્ભુવઃસ્વઃ’ આ ત્રણ વ્યાત્દતિવડે હોમાદિકથી ત્રણ જગતનો ઉદ્ધાર કરનાર અથવા ભૂર્ભુવર અને સ્વર લોકમાં વૃક્ષની પેઠે વ્યાપેલા    |- |973.           |तारः |ॐ ताराय नमः। |સંસાર સાગરમાંથી તારનારા અથવા \કાર મૂર્તિ   |- |974.           |सपिताः |ॐ सपित्रे नमः। |સર્વ લોકના પિતા |- |975.           |प्रपितामहः |ॐ प्रपितामहाय नमः। |બ્રહ્માના પણ પિતામહ |- |976.           |यज्ञः |ॐ यज्ञाय नमः। |યજ્ઞ મૂર્તિ |- |977.           |यज्ञपतिः |ॐ यज्ञपतये नमः। |યજ્ઞના અધિપતિ |- |978.           |यज्वा |ॐ यज्वने नमः। |યજમાન |- |979.           |यज्ञांगः |ॐ यज्ञाङ्गाय नमः। |યજ્ઞો જેના અંગો છે તે |- |980.           |यज्ञवाहनः |ॐ यज्ञवाहनाय नमः। |ફળ આપનારા યજ્ઞોને ગ્રહણ કરનારા |- |981.           |यज्ञभृद् |ॐ यज्ञभृते नमः। |યજ્ઞનુ પોષણ કરનારા અથવા યજ્ઞનુ રક્ષણ કરનારા |- |982.           |यज्ञकृत् |ॐ यज्ञकृते नमः। |દક્ષના યજ્ઞનો નાશ કરનારા અથવા યુગના આરંભમાં યજ્ઞ કરનારા |- |983.           |यज्ञी |ॐ यज्ञिने नमः। |યજ્ઞ રૂપ, યજ્ઞ મૂર્તિ |- |984.           |यज्ञभुक् |ॐ यज्ञभुजे नमः। |યજ્ઞના ભોક્તા |- |985.           |यज्ञसाधनः |ॐ यज्ञसाधनाय नमः। |યજ્ઞના સાધનરૂપ |- |986.           |यज्ञान्तकृत् |ॐ यज्ञान्तकृते नमः। |યજ્ઞને અંતે ફળ આપનારા અથવા પૂર્ણાહુતિવડે યજ્ઞને સંપૂર્ણ કરનારા |- |987.           |यज्ञगुह्यम् |ॐ यज्ञगुह्याय नमः। |યજ્ઞમાં ગુપ્ત રહેનારા બ્રહ્મ સ્વરૂપ |- |988.           |अन्नम् |ॐ अन्नाय नमः। |અન્ન મૂર્તિ |- |989.           |अन्नादः |ॐ अन्नादाय नमः। |અન્નનું ભક્ષણ કરનારા |- |990.           |आत्मयोनिः |ॐ आत्मयोनये नमः। |આત્માના ઉપાદાન કારણ રૂપ |- |991.           |स्वयंजातः |ॐ स्वयंजाताय नमः। |સ્વયંભુ |- |992.           |वैखानः |ॐ वैखानाय नमः। |પાતાળવાસી હિરણ્યાક્ષનો નાશ કરવા માટે પૃથ્વિને ખોતરનાર |- |993.           |सामगायनः |ॐ सामगायनाय नमः। |સામવેદનું ગાયન કરનારા |- |994.           |देवकीनन्दनः |ॐ देवकीनन्दनाय नमः। |દેવકીના પુત્ર દેવકી એટલે ભક્તિથી આનંદિત થનારા |- |995.           |स्रष्टा |ॐ स्रष्ट्रे नमः। |જગતને સરજનારા |- |996.           |क्षितीशः |ॐ क्षितीशाय नमः। |પૃથ્વિના પતિ |- |997.           |पापनाशनः |ॐ पापनाशनाय नमः। |પાપનો નાશ કરનારા |- |998.           |शंखभृत् |ॐ शंखभृते नमः। |પંચજન્ય શંખ ધારણ કરનારા |- |999.           |नन्दकी |ॐ नन्दकिने नमः। |નંદક નામની તલવાર ધારણ કરનાર   |- |1000.       |चक्री |ॐ चक्रिणे नमः। |સુદર્શન ચક્ર ધારણ કરનારા |- |1001.       |शार्ङ्गधन्वा |ॐ शार्ङ्गधन्वने नमः। |શાર્ંગ નામનું ધનુષ ધારણ કરનાર   |- |1002.       |गदाधरः |ॐ गदाधराय नमः। |કૌમુદિકી નામની ગદાને ધારણ કરનારા |- |1003.       |रथांगपाणिः |ॐ रथाङ्गपाणये नमः। |હાથમાં રથનું ચક્ર ધારણ કરનારા |- |1004.       |अक्षोभ्यः |ॐ अक्षोभ्याय नमः। |નિડર, કોઇથી ક્ષુબ્ધ કરી શકાય નહી તેવા |- |1005.       |सर्वप्रहरणायुधः |ॐ सर्वप्रहरणायुधाय नमः। |સર્વ પ્રકારના શસ્ત્રો જેમના આયુધો છે એવા અર્થાત પ્રસિદ્ધ તથા અપ્રસિદ્ધ, સર્વ પ્રકારના આયુધો ધારણ કરનારા |} सर्वप्रहरणायुध ॐ नम इति । वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी ।श्रीमान् नारायणो विष्णुर्वासुदेवोऽभिरक्षतु ॥१०८॥ ॥ इति श्री શ્રીવિષ્ણુસહસ્ત્રનામસ્તોત્રમ્ સમ્પૂર્ણં ॥ ===કેટલાક અન્ય નામો=== નામો સામાન્ય રીતે ''અનંતકલ્યાણગુણ'' (અર્થઃ અનંત કલ્યાણ્કારી ગુણ)માથી મળ્યા છે. કેટલાક નામો આ મુજબ છે: *અચિંત્ય (અકળ, સમજણથી બહાર) *અચ્યુત (નિશ્ચિત) *અનંત (જેનો અંત નથી તે, સનાતન, અસીમ) *દામોદર (પેટ(ઉદર)ની આસપાસ દોરડું(દામ) ધરાવનારઃ કૃષ્ણનું એક નામ) *ગોવિંદ (ગાયો અને બ્રાહ્મણોનો રક્ષક; ચેતનાઓનો સ્વામી: કૃષ્ણનું એક નામ) *હરિ (જે હરી લે છે જો મનુષ્ય કે અવગુણો કો હર લેતા હૈ) *હયગ્રીવ (જ્ઞાનના દાતા) *જગન્નાથ (વિશ્વ/સૃષ્ટિના માલિક/શાસક) *જનાર્દન (જે સમૃદ્ધિ માટે લોકો દ્વારા પૂજાય છે.) *કેશવ (કેશીનો વધ કરનાર, લાંબા કે સુંદર કેશ(વાળ) ધરાવનાર,અથર્વવેદ viii , 6 , 23 માંથી) *[[કૃષ્ણ|કૃષ્ણ]] (ત્રીજા યુગ કે યુગારંભ દરમ્યાન જન્મ્યા, તેમણે ગાયોની રક્ષાથી લઇને પૃથ્વીને ઘણા પાપોમાંથી મુક્ત કરવા સુધીના કાર્યો કર્યા) *માધવ (વસંત ઋતુને લગતુ, મા=લક્ષ્મી,ધવ=ધારણ કરને વાલે અર્થાત માધવ) *મધુસુદન (મધુ) નામના રાક્ષસનો વધ કરનાર *નારાયણ (જેનો અર્થ "જેમાં ''નાર'' (=આકાશ) વસે છે તે", તેથી સમગ્ર સૃષ્ટિના આશ્રય. "સર્વશ્રેષ્ઠ માનવ જે બધા મનુષ્યોનો આધાર છે" એવો અર્થ પણ થાય છે. અન્ય અર્થ "જે નીર(પાણી)માં શયન કરે છે (એટલેકે વિશ્રામ કરે છે) એવો છે.) *પદ્મનાભ ([[કમળ|કમળ]] જેવી નાભિવાળા, જેની નાભિમાંથી સૃષ્ટિની રચના કરનાર [[બ્રહ્મા|બ્રહ્મા]] જેમાં હતા એ કમળ પ્રગટ થયું.) *પુરુષોત્તમ - સર્વશ્રેષ્ઠ સનાતન અસ્તિત્વ *[[રામ|રામ]] (ત્રીજા યુગ કે યુગારંભ દરમ્યાન જન્મ્યા, તેમના કાર્યોએ મુખ્યત્વે આદર્શ જીવનધોરણો સ્થાપ્યા.) *હ્રિષિકેશ (ચેતનાઓના સ્વામી અથવા હ્રદયમાં રહેલ ભગવાન; "હ્રિ" મૂળ અર્થ ~ હ્રદય) *રોહિત(વિષ્ણુનુ અન્ય નામ) *સત્યનારાયણ (સત્ય અને નારાયણનું સંયોજન જેનો અર્થ સત્યના રક્ષક છે. *શ્રીવત્સ * શિખંડી: જે મોરનું પીંછુ પહેરે છે. *સૌર્યરાયણ (જે આપણી અનુકૂળતા માટે દુષ્ટતા/પાપોનો નાશ કરે છે) વિષ્ણુ કૌતુવમમાં વર્ણિત. *શ્રીધર (શ્રી= લક્ષ્મીના પતિ અથવા શ્રેષ્ઠ સંપત્તિ) *સિદ્ધાર્થ (જે સંપૂર્ણતાને પ્રાપ્ત કરે છે, કલિયુગના અંતિમ તબક્કામાં બુદ્ધ અવતારનું જન્મ સમયનુ નામ) *શ્રીમન (શ્રી કે [[લક્ષ્મી|લક્ષ્મીનુ]] ગૌરવ); મોટા ભાગે મિશ્ર શબ્દ, શ્રીમન નારાયણ બનાવવા શ્રીમનને નારાયણ નામ સાથે જોડાય છે. *શ્રીનિવાસ (શ્રી)નો નિવાસ (તેમના તિરુપતિના મંદિરના રૂપ માટે પણ કહેવાય છે). તિરુપતિમાં વિષ્ણુનું રૂપ વેંકટેશ્વર તરીકે સુવિખ્યાત છે. *ત્રિવિક્રમ (ત્રણ લોકના શાસક, વામન અવતારમાં). *વિશાલ (પ્રચંડ, ~ જેને રોકી ન શકાય). *વામન (ઠીંગણું, ઊંચાઇમાં નાનુ કે ટૂંકુ, એક વામન બ્રાહ્મણ) *વાસુદેવ ( "સર્વ-વ્યાપી ઇશ્વર", લાંબા સ્વર અ (કાના); સાથે તેનો અર્થ "વસુદેવના પુત્ર", એટલેકે કૃષ્ણ થાય છે) *શ્રીશ (દેવી લક્ષ્મીના પતિ). * ગુરુવાયુરના ગુરુવાયુરપ્પન ભગવાન (ગુરુ (બૃહસ્પતિ) અને વાયુ દેવે બનાવેલ મંદિર) *જાગનાથ વિષ્ણુનું દક્ષિણ-પૂર્વીય નામ છે.જગર્નોટ શબ્દ (સૌથી પ્રભાવશાળી) તેમના નામ પરથી આવ્યો છે. *સોહમ અર્થાત સૌથી બુદ્ધિશાળી, તે વિષ્ણુનું એક હજાર મસ્તિષ્કો અને બાહુઓવાળું સૌથી બળવાન રૂપ છે. *જયન અર્થાત બધા શત્રુઓ પર વિજયી કે વિજેતા ===પાઠની પરંપરા=== પ્રાચીન કાળથી, હાલ 19મી સદી સુધી, ઘણા શિક્ષિત પરિવારો સહસ્રનામનો પાઠ કરતા, અથવા તેમણે પસંદ કરેલા દેવની પ્રાર્થના માટે એવા જ સમૂહના ''શ્લોકો'' નો પાઠ કરતા. (જેનો પાઠ કરવામાં આવે છે તેવા શ્લોકોના આવા સમૂહને સામાન્ય રીતે ''સ્તોત્ર'' કહે છે (બંને 'ત'નું ઉચ્ચારણ કોમળ છે.)) વધતા પશ્ચિમીકરણ સાથે સામાન્ય રીતે '''સહસ્રનામ''' ની પ્રથાના અમલની સામાન્યતા ઘટતી જાય છે, અને વધુ યંત્રવત અને સંવેદનાહીન બનતા જતા હોવાની આલોચના થઇ છે. છતા ઘણી મોટી સંખ્યામાં હિંદુ ઘરોમાં હજી પણ રોજ પ્રાર્થના/અર્ચનાની સભા (જેને પૂજા કહે છે) થાય છે. પ્રાચીન વૈદિક સમયમાં, તેને ''સંધ્યા'' પણ કહેવામાં આવતું. ===અન્ય દેવોનો સમાવેશ=== સહસ્રનામ વિષે અન્ય નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે તેમાં અન્ય હિંદુ દેવતાઓ જેવા કે [[શિવ|શિવ]], [[બ્રહ્મા|બ્રહ્મા]], વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. વૈષ્ણવ ધાર્મિક માન્યતાનાં અનુયાયીઓ અનુસાર, કુલ મળીને, ''વિષ્ણુ'' ના તેઓના વિશ્વરૂપનું એક ઉદાહરણ છે,અને તેઓમાંથી પ્રગટ થયેલા અન્ય દેવોનો આધાર છે. આ વૈશ્વિક રૂપમાં, વિષ્ણુને ''મહાવિષ્ણુ'' (મહાન વિષ્ણુ) પણ કહે છે. એક અદ્વૈતન અર્થઘટન મુજબ, આ સંકેત આશ્ચર્યજનક નથી કેમકે અદ્વૈત વિચારસરણી અનુસાર, ખાસ કરીને સ્મર્તો માને છે કે વિષ્ણુ અને શિવ એક જ છે અને તેથી એક જ સર્વોચ્ચ અસ્તિત્વના બે જુદા રૂપો છે. ==વિષ્ણુ સહસ્રનામ વિશે અવતરણો== *સ્ટીવન નેપની વેબસાઈટ પર, એક વૈષ્ણવ વિદ્વાન, શ્રી એન. ક્રિષ્નમાચારી વૈષ્ણવ વિદ્વાનોને ઉદ્દેશીને, કહે છે કે વિષ્ણુ સહસ્રનામની મહાનતાના છ કારણો છે. :"1. વિષ્ણુ સહસ્રનામ [[મહાભારત|મહાભારત]]નો સાર છે; ::2. [[નારદ મુનિ|નારદ]], અલ્વારો જેવા મહાન ૠષિઓ અને સંત [[ત્યાગરાજ|ત્યાગરાજ]] જેવા સર્જકોએ વારંવાર તેમના ભક્તિ કાર્યોમાં "વિષ્ણુના હજાર નામોનો" સંદર્ભ લીધો છે; :::3. વિષ્ણુના હજાર નામોને મહાભારતના ભાગ તરીકે ગૂંથી લેનાર અને વિશ્વ માટે સાચવનાર વ્યક્તિ અન્ય કોઇ નહીં પરંતુ વેદોના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાતા મુનિ વેદ વ્યાસ હતા; કે જે વિષ્ણુનો અવતાર ગણાય છે. ::::4. ભીષ્મ વિષ્ણુ સહસ્રનામના રટણને બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ અને સૌથી સરળ; અથવા બધા બંધનોમાંથી મુક્તિ મેળવવાનું માધ્યમ માને છે. :::::5. તે વ્યાપક રીતે સ્વીકૃત છે કે આ સ્તોત્રમ બધા દુખોમાથી મુક્તિ આપે છે અને સુખ અને મનની શાંતિ તરફ લઇ જાય છે; ::::::6. વિષ્ણુ સહસ્રનામ ગીતાના બોધને અનુસરે છે." <ref>http://www.stephen-knapp.com/thousand_names_of_the_supreme.htm</ref> *અદ્વૈત સંપન્ન [[આદિ શંકરાચાર્ય]], તેમના સ્તોત્ર, [[ભજ ગોવિંદમ]]<ref>[http://www.kamakoti.org/shlokas/kshlok19.htm ભજ ગોવિંદમ: kamakoti.org]</ref>ના શ્લોક 27માં કહે છે કે, ગીતા અને વિષ્ણુ સહસ્રનામનો પાઠ કરવો જોઈએ અને [[લક્ષ્મી|લક્ષ્મી]]ના દૈવી સ્વરૂપ, વિષ્ણુનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે સહસ્રનામ જે તેનો પાઠ કરે તેને બધા ઉમદા સદગુણો પ્રદાન કરે છે.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |url=http://www.hindu.com/fr/2005/12/16/stories/2005121603040200.htm |title=હિંદુ: એન્ટરનેઇન્મેન્ટ બેંગલોર / બૂક રીવ્યૂ: ઓન ધ બુદ્ધ ઇન શ્લોક |access-date=2010-12-24 |archive-date=2007-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070121173325/http://www.hindu.com/fr/2005/12/16/stories/2005121603040200.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070121173325/http://www.hindu.com/fr/2005/12/16/stories/2005121603040200.htm |date=2007-01-21 }}</ref> *[[રામાનુજાચાર્ય]]ના એક અનુયાયી, પરાશર ભટ્ટરે કહ્યુ છે કે વિષ્ણુ સહસ્રનામ લોકોને બધા દુખોમાથી મુક્ત કરે છે અને તેની તુલના કોઇ સાથે ન થઇ શકે<ref name="autogenerated2"></ref> *દ્વૈત દાર્શનિક માધવાચાર્યે, કહ્યું કે સહસ્રનામ [[મહાભારત|મહાભારત]]નો સાર હતા જે વળી શાસ્ત્રોનો સાર હતુ અને સહસ્રનામના તે દરેક શબ્દના 100 અર્થ છે.<ref name="autogenerated2"></ref> *હિંદુ [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન|સ્વામીનારાયણ]] સિદ્ધાંતના સ્થાપક, [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન|સ્વામીનારાયણે]], તેમના ગ્રંથ શિક્ષાપત્રીના શ્લોક 118માં, વ્યક્તિએ "10મા પર્વ (ભાગવત પુરાણના)નો પાઠ કરવો અથવા તે રાખવું જોઇએ અને ''વિષ્ણુ સહસ્રનામ'' જેવાં અન્ય પવિત્ર ગ્રંથોનો એક પવિત્ર સ્થાને ક્ષમતા મુજબ પાઠ કરવો જોઇએ. ''પાઠ જે પણ ઇચ્છા હોય તે મુજબનુ ફળ આપે છે." <ref>{{Cite web |url=http://www.swaminarayanwales.org.uk/Shikshapatri/shikshapatridetails.asp?shlockcode=119 |title=શ્રી સ્વામીનારાયણ ટેમ્પલ કાર્ડિફ - લેખો - શિક્ષાપત્રી |access-date=2010-12-24 |archive-date=2007-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070321000241/http://www.swaminarayanwales.org.uk/Shikshapatri/shikshapatridetails.asp?shlockcode=119 |url-status=dead }}</ref> '' * શ્લોક 93-96મા સ્વામીનારાયણ એમ પણ કહે છે કે " મને આ આઠ પવિત્ર ગ્રંથો પ્રત્યે સૌથી વધુ સ્નેહ છેઃ ચાર વેદો, વ્યાસ-સૂત્ર, (એટલે કે બ્રહ્મ સૂત્રો, શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ, મહાભારતમાં ''શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ'', અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ કે જે ધર્મ ગ્રંથોનું કેન્દ્ર છે; અને મારા બધા શિષ્યો જેઓ સમૃદ્ધ થવા માંગતા હોય તેમણે આ 8 પવિત્ર ગ્રંથોનુ ''શ્રવણ કરવું જોઇએ'' , અને મારી નિશ્રામાં રહેલ બ્રાહ્મણોએ આ પવિત્ર ગ્રંથોને શીખવા અને શીખડાવવા જોઇ અને અન્યો માટે પાઠ કરવા જોઇએ. *સ્વામી શિવાનંદે તેમના 20 અગત્યના અધ્યાત્મિક નિર્દેશોમાં, કહ્યું કે અન્ય ધાર્મિક પાઠો સાથે વિષ્ણુ સહસ્રનામનું ,વ્યવસ્થિત રીતે અધ્યયન કરવું જોઈએ.<ref>[http://www.sivanandadlshq.org/teachings/20instr.htm 20 અગત્યના અધ્યાત્મિક નિર્દેશો ]</ref> *[[એ.સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ|એ. સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદે]]; ફેબ્રુઆરી 15, 1970,નાં રોજ,દક્ષિણ એશિયાની ભાષાઓ અને દર્શનશાસ્ત્રના પ્રાધ્યાપક જે.એફ.સ્ટાલને કહેલ વિધાન; બીજા ફકરામાં, ઉલ્લેખ છે કે : ”આ રીતે આપણે દરેક ગ્રંથને શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ તરફના ધ્યેયને જોઈ શકીએ. ઋગ વેદમાં (1.22.20) દેવતુલ્ય વ્યક્તિઓ હમેશા [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]નાં પરમ ધામને લક્ષ્યમાં રાખે છે"). તેથી, સમગ્ર વેદિક પ્રક્રિયા, ભગવાન [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]ને સમજવાની છે, અને કોઇ પણ ગ્રંથ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે [[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]નો મહિમા ગાય છે.”<ref>[http://www.hansadutta.com/ART_WSP/mantra.html ધ કૃષ્ણ જાગૃતિ આંલોદન]</ref> *ભગવાન [[શિવ|શિવે]] તેમના પત્ની પાર્વતીને સંબોધીને કહ્યું: :'''''શ્રી રામ રામ રામેતિ રમે રામે મનોરમે; સહસ્ર નામ તત તુલ્યમ રામ નામ વરાનને''''' :"હે વારાનના (સુંદર મુખવાળી સ્ત્રી), હું [[રામ|રામ]],રામ,રામ અને તેમ અવિરત આ સુંદર ધ્વનિને માણું છું. રામચંદ્રનુ આ પાવન નામ ભગવાન વિષ્ણુના એક હજાર પવિત્ર નામોને સમાન છે." (બૃહદ-વિષ્ણુ-સહસ્રનામ-સ્તોત્ર, ઉત્તર-ખંડ, પદ્મ પુરાણ 72.335) *બ્રહ્માંડ પુરાણમાં કહ્યુ છે કેઃ :''સહસ્ર-નામનમ પુણ્યાનામ, ત્રિર-આવર્ત્ત્યા તુ યત ફલમ; એકવર્ત્ત્યા તુ કૃષ્ણસ્ય, નમૈકમ તત પરાયાચ્છતિ'' :"વિષ્ણુના પવિત્ર હજાર નામો (વિષ્ણુ સહસ્ર નામ સ્તોત્રમ)ના ત્રણ વાર રટણથી પ્રાપ્ત ધાર્મિક પરિણામો (પૂણ્ય) [[કૃષ્ણ|કૃષ્ણ]]ના પવિત્ર નામનુ માત્ર એક વાર ઉચ્ચારણ કરવાથી પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. *શ્રી [[કૃષ્ણ|કૃષ્ણે]] સ્વયં કહ્યું, "અર્જુન, મનુષ્ય સહસ્રનામના પાઠથી (મને) પ્રસન્ન કરવા અભિલાષી હોઇ શકે છે. પરંતુ, મારા તરફથી, હું એક શ્લોકથી પ્રસન્નતા અનુભવુ છુ. તેમા કોઇ શંકા નથી.”<ref name="autogenerated1"></ref> *હિંદુ ધર્મના પ્રાચીનતમ ગ્રંથમાથી, ઋગ વેદ; V.I.15b.3, તેમાં કહ્યુ છે કે: જેઓ પરમ સત્યના સક્ષાત્કાર ઇચ્છતા હોય તેઓએ ઓછામાં ઓછુ એક વાર એવી રીતે અડગ શ્રદ્ધાથી "[[વિષ્ણુ|વિષ્ણુ]]"નુ નામ ઉચ્ચારવુ જોઇએ કે તે તમને આવો સાક્ષાત્કાર કરાવે. ==વિષ્ણુ સહસ્રનામના રટણ (પાઠ)ના લાભો== આ પંક્તિઓ મહાભારતમાંથી છે અને અવતરિત ખંડો પાઠમાંથી છે. શ્રદ્ધાંઉઓ માને છે કે સ્તોત્રના નિયમિત પાઠથી લાભની પ્રાપ્તિ થાય છે. અશુભને દૂર રાખવા, યુદ્ધમાં સફળ થવા, અને સમૃદ્ધિ મેળવવા, આનંદ, સુખ, અને સંતાન પ્રાપ્તિ માટે :ભીષ્મે કહ્યું કે, "જો હું કોઈ આશા વિના રટણ કરુ છતાં પણ મહાન આત્મા કેશવનાં શ્રેષ્ઠ હજાર નામો કે જેનો મહિમા સદા ગાવો જોઈએ. ''જે માનવ આ નામોને રોજ સાંભળે છે કે તેનો રોજ પાઠ કરે છે, તેનું અત્યારે કે પછી ક્યારેય અશુભ થતુ નથી.'' જો કોઇ બ્રાહ્મણ આવુ કરે તો તે વેદાંતનો જ્ઞાતા બને છે; જો કોઇ [[ક્ષત્રિય|ક્ષત્રિય]] આ કરે તો, તે યુદ્ધમાં હંમેશા સફળ બને છે. વૈશ્ય, આમ કરીને સમૃદ્ધિ મેળવે છે, જ્યારે શૂદ્ર ખૂબ જ સુખ પામે છે.''"'' :જો કોઈ સદ્‍ગુણોની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છુક બને, તો તે પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ થાય છે (આ નામોના શ્રવણ કે પાઠ દ્વારા). જો કોઈ સમૃદ્ધિ ઇચ્છતું હોય, તો તે સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવા સફળ થાય છે (આ મુજબ કરવાથી).'' '' ''ઈન્દ્રિયોનું સુખ ઇચ્છનારને બધા પ્રકારના આનંદ માણવામાં સફળ થાય છે, સંતાન ઇચ્છનાર વ્યક્તિને સંતાનની પ્રાપ્તિ થાય છે (આ પાઠ નિયમિત કરવાથી)."'' ખ્યાતિ, સમૃદ્ધિ, વીરતા, ઊર્જા, શક્તિ, સુંદરતા, ભય દૂર કરવો, આપત્તિથી દૂર રહેવું, અને રોગોનો ઉપચાર થવોઃ :"ભક્તિ અને નિષ્ઠાવાળા અને જેનું ચિત્ત સંપૂર્ણપણે તેઓ તરફ વળેલ હોય, અને વાસુદેવના આ હજાર નામો રોજ જાપ્તો હોય તે પોતાને શુદ્ધ કર્યા બાદ, ખૂબ યશ, પરિવારજનોમાં ઉચ્ચ સ્થાન, ચીરકાલીન સમૃદ્ધિ મેળવવામાં સફળ થાય છે અને છેલ્લે ''સૌથી મોટો લાભ એટલે કે (મુક્તિ મોક્ષ'' )''આવી વ્યક્તિને કદી ભય લાગતો નથી, અને ખૂબ વીરતા અને ઊર્જા પ્રાપ્ત કરે છે. '' ''રોગો તેને કનડતા નથી, અદભુત ચારિત્ર્ય, બળ, સુંદરતા અને પૂર્ણતા તેના બને છે. '' ''રોગી સાજો થાય છે, વ્યથિત વ્યથાઓમાંથી મુક્ત બને છે,ડરપોક ડરમાંથી મુક્ત બને છે, અને વિપત્તિઓમાં ફસાયેલ વિપત્તિઓથી મુક્ત બને છે.'' " :''સર્વોચ્ચ અસ્તિત્વના હજાર નામોના રટણથી ભક્તિભાવે તેની સ્તુતિ ગાનાર મનુષ્ય ઝડપથી પોતાની બધી સમસ્યાઓને પાર કરે છે. '' ''જે મરણાધીન (માનવ) વાસુદેવની શરણે આવે છે અને તેના ભક્ત બને છે, તે બધા પાપોમાંથી ,મુક્ત બને છે અને શાશ્વત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. '' ''જે વાસુદેવની ભક્તિ કરે છે તેને કદી અનિષ્ટનો સામનો કરવો પડતો નથી. '' ''તેઓ જન્મ, મૃત્યુ, જીર્ણાવસ્થા અને રોગના ભયમાંથી મુક્ત બને છે.'' " સદગુણ અને બદ્ધિ પ્રાપ્ત કર્યા બાદ, અને દુષ્ટતાના પાપોથી દૂર થયા બાદ: :''ભક્તિ અને આસ્થા ધરાવતો માનવ આ સ્તોત્રનું ગાન કરીને (જેમાં વાસુદેવના હજાર નામોનો સમાવેશ થાય છે) આત્માના પરમ સુખ, ક્ષમાવાન સ્વભાવ, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ, અને યશ પ્રાપ્ત કરે છે.'' ''બધા પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠની ભક્તિ કરનાર સદગુણી મનુષ્યમાં ક્રોધ, ઈર્ષા, કામ, દુષ્ટ વિચાર કદાપિ ઉત્પન્ન થતા નથી. '' ''સૂર્ય સાથેનો તારો, ચંદ્ર અને તારા, આકાશ, અવકાશના છેડા અને મહાસાગરો, બધાને ઉચ્ચ-આત્મન વાસુદેવ ધારણ કરે છે અને રક્ષા કરે છે. '' ''દેવો, અસુરો, અને ગંધર્વો, યક્ષો અને રાક્ષસો, સહિતની સમગ્ર જડ અને ચેતન સૃષ્ટિ કૃષ્ણના આધિપત્ય હેઠળ છે."'' આત્માના ઉદ્‍ગમ, સદગુણી આચરણના સ્રોત, અને બધા જ્ઞાનના આધાર અને અસ્તિત્વ વિશે: :''એમ કહેવાય છે કે ઇન્દ્રિયો, મન, સમજ, જીવન, ઊર્જા અને સ્મૃતિ પાસે તેમના આત્મા માટે વાસુદેવ છે.'' ''વાસ્તવમાં, આ દેહને ક્ષેત્ર કહે છે, અને તેની અંદર બુદ્ધિમાન આત્મા છે, જેને ક્ષેત્રનો જ્ઞાતા કહે છે, તેમના આત્મા માટે વાસુદેવ છે. '' ''વર્તન (જેમા આચરણોનો સમાવેશ થાય છે) ગ્રંથોમાં બધા વર્ણવેલ વિષયોમાં સૌથી મુખ્ય છે. '' ''સદ્‍ગુણ તેના વર્તનનો આધાર છે. '' ''સદા તેજસ્વી વાસુદેવ સદગુણોના માલિક છે.. '' ''ખરેખર, ઋષિઓ, પિતૃઓ, દેવો, મહાન (મૂળભૂત) તત્વો, ધાતુઓ, સમગ્ર જડ અને ચેતન સૃષ્ટિ, નારાયણમાંથી પ્રગટ થયેલી છે. '' ''યોગ, સાંખ્ય તત્ત્વજ્ઞાન, જ્ઞાન, બધી યાંત્રિક કલાઓ, વેદો, વિવિધ ગ્રંથો, અને સર્વ વિદ્યા જનાર્દનમાંથી પ્રગટ થયા છે. '' ''વિષ્ણુ એક મહાન તત્વ કે પદાર્થ છે જે સ્વયં અનેકવિધ રૂપોમાં વ્યાપ્ત થયા છે. '' ''ત્રણે લોકોને આવરતા, તે બધા પદાર્થોના આત્મા છે, બધાને માણે છે.'' " :તેઓની ભવ્યતાનો અંત નથી, અને તો સમગ્ર વિશ્વને (કારણકે તેઓ સર્વોચ્ચ ભગવાન છે). [[વ્યાસ|વ્યાસ]] દ્વારા રચિત વિષ્ણુની પ્રસંશા કરતા આ સ્તોત્રને, જે વ્યક્તિને સુખો પ્રાપ્ત કરવા હોય અને જેને સર્વોચ્ચ લાભ (કે જે બંધનોમાંથી મુક્તિ) લેવો હોય તેવા વ્યક્તિએ આ સ્તોત્રનુ રટણ કરવુ જોઇએ. સૃષ્ટિના સ્વામીની પૂજા અને સ્તુતિ કરનાર વ્યક્તિઓ, અજન્મ અને કાંતિમય તેજસ્વિતા ધરાવનારા દેવ, જે સૃષ્ટિના ઉદ્‍ગમ છે, જેઓ વ્યયને જાણતા નથી અને જે કમળની પાંખડી જેટલી મોટી અને સુંદર આંખો વડે શોભાયમાન છે." ''ભીષ્મ'નુ અવતરણ કિસરી મોહન ગાંગુલીના વિષ્ણુ સહસ્રનામ (જાહેર મિલ્કત)માંથી ઉદ્ધૃત.'' ==આ પણ જુઓ== * [[લલિત સહસ્રનામ]] * [[શિવ સહસ્રનામ]] * [[ગણેશ સહસ્રનામ]] * [[મહા મંત્ર|હરે કૃષ્ણ]] ==નોંધ== {{Reflist}} ==સંદર્ભો== *{{Citation | last =Sankaranarayan | first =P. | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | editor-last= | editor-first = | year =1996 | title ={{IAST|Śrī Viṣṇu Sahasranāma Stotram}} | edition = | volume = | place =Mumbai | publisher =Bharatiya Vidya Bhavan | isbn = }}. શ્રી શંકર ભગવતપદનાં ભાષ્યનું અંગ્રેજી ભાષાંતર *46 સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી, શ્રી શંકર ભગવતપદનાં ભાષ્યના અંગ્રેજી ભાષાંતર સાથે. == પૂરક વાચન == * '''સંસ્કૃત અને હિન્દી''' : શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ, ગીતા પ્રેસ, ગોરખપુર, ઉત્તર પ્રદેશ 273005, ભારત * '''સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી''' : વિષ્ણુના હજાર નામો અને સત્યનારાયણ વ્રત, સ્વામી સત્યાનંદ સરસ્વતી દ્વારા અનુવાદિત, દેવી મંદિર, નાપા. અન્ય ભાષાંતરો: * '''સંસ્કૃત અને ગુજરાતી''' : શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ સ્તોત્રમ; શ્રી યોગેશ્વરજી દ્વારા અનુવાદિત, ભારત @ www.swargarohan.org * '''સંસ્કૃત અને English''' : શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ સ્તોત્રમ; સ્વામી વિમલાનંદ દ્વરા અનુવાદિત, શ્રી રામકૃષ્ણ તપોવનમ, તિરુચીપલ્લી, ભારત, ૧૯૮૫ == બાહ્ય કડીઓ == * [http://wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E2%80%8C સંપૂર્ણ પાઠ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213011315/http://wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E2%80%8C |date=2011-12-13 }} [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] દેવનાગરી મૂળાક્ષરમાં (श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्) (વિકિસોર્સ) * [https://www.swargarohan.org/stotra/vishnu-sahasranama/ સ્વર્ગારોહણ - શ્રી યોગેશ્વરજી કૃત વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામનો સમશ્લોકી ગુજરાતી પદ્યાનુવાદ, ઓડિયો તથા વિડીયો] * '''કન્નડ (વિકિસોર્સ)''' :શ્રી વિષ્ણુ સહસ્રનામ સ્તોત્રમ કન્નડમાં http://kn.wikipedia.org/wiki/ವಿಷ್ಣು_ಸಹಸ್ರನಾಮ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408185429/https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B3%81_%E0%B2%B8%E0%B2%B9%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%AE |date=2019-04-08 }} * [http://www.ahobilavalli.org/ebooks_s4.htm અહોબીલાવલ્લી સાઇટ પર 5-અંકોનું અંગ્રેજી ભાષ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317060833/http://ahobilavalli.org/ebooks_s4.htm |date=2011-03-17 }} * [http://www.swami-krishnananda.org/vishnu/vishnu_1.html વિષ્ણુ સહસ્રનામ] * [http://www.ecse.rpi.edu/Homepages/shivkuma/personal/music/vishnu-sahasranamam-meanings.htm વિષ્ણુ સહસ્રનામ નામો અને અર્થો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110073014/http://www.ecse.rpi.edu/Homepages/shivkuma/personal/music/vishnu-sahasranamam-meanings.htm |date=2008-01-10 }} * [http://www.sacred-texts.com/hin/m13/m13b114.htm વિષ્ણુ સહસ્રનામ ઉદ્ધૃત મહાભારત કિસરી મોહન ગાંગુલી (1883 અને 1896 વચ્ચે પ્રકાશિત)] * [http://sites.google.com/site/stotrasinkannada/Home/sri-vishnu-sahasranamam વિષ્ણુ સહસ્રનામમ કન્નડમાં (ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ದೇವರ ಸ್ತೋತ್ರಗಳು)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119023445/http://sites.google.com/site/stotrasinkannada/Home/sri-vishnu-sahasranamam |date=2010-01-19 }} * [http://www.vedagnana.org/Books/Books_Browser.php વેદજ્ઞાન પર વિષ્ણુ સહસ્રનામ અને અન્ય પુસ્તકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106223019/http://www.vedagnana.org/Books/Books_Browser.php |date=2011-01-06 }} [[Category:હિંદુ પાઠ્યો]] [[Category:હિંદુ પ્રાર્થના]] [[Category:કૃષ્ણ]] ihglc0iqhku7k2fq1x3m52onsjtannv 0 30060 904529 898455 2026-08-25T04:04:25Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904529 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox Person | name = Orville Wright | image = Orville Wright.jpg | caption = Photo: 1903 | birth_date = {{birth date|1871|8|19|}} | birth_place = [[Dayton, Ohio]] | death_date = {{Death date and age|1948|1|30|1871|8|19|}} | death_place = [[Dayton, Ohio]] | occupation = printer/publisher, bicycle retailer/manufacturer, airplane inventor/manufacturer, pilot trainer | spouse = none | signature = Orville Wright Signature.svg }} {{Infobox Person | name = Wilbur Wright | image = Wilbur Wright.jpg | caption = Photo: 1903 | birth_date = {{birth date|1867|4|16|}} | birth_place = [[Millville, Indiana]] | death_date = {{death date and age|1912|5|30|1867|4|16|}} | death_place = [[Dayton, Ohio]] | occupation = editor, bicycle retailer/manufacturer, airplane inventor/manufacturer, pilot trainer | spouse = none | signature = Wilbur Wright Signature.svg }} '''રાઈટ બંધુઓ''' , '''ઓરવીલ''' (19 ઓગસ્ટ, 1871 – 30 જાન્યુઆરી, 1948) અને '''વિલબર''' (16 એપ્રિલ, 1867 – 30 મે, 1912), બે [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકન]] ભાઈઓ છે જેમને સામાન્યપણે વિશ્વના પ્રથમ સફળ વિમાનના શોધક અને સર્જક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તેમણે 17 ડિસેમ્બર, 1903ના રોજ વિશ્વની પ્રથમ માનવીય ઉડાન ભરી જેમાં તેમણે હવાથી વધુ વજનદાર વિમાનનું નિયંત્રિત રીતે નિર્ધારિત સમય સુધી સંચાલન કર્યું હતું.<ref>[http://www.nasm.si.edu/wrightbrothers/ "ધ રાઈટ બ્રધર્સ એન્ડ ધ ઈન્વેન્શન ઓફ ધ એરિયલ એજ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813220152/http://airandspace.si.edu/exhibitions/wright-brothers/online/ |date=2015-08-13 }} ''સ્મિથસોનિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ.'' સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref><ref>જ્હોન્સન, મેરી એન. [http://www.libraries.wright.edu/special/symposium/Johnson.html =ઓન ધ એવિએશન ટ્રાયલ ઈન ધ રાઈટ બ્રધર્સ વેસ્ટ સાઈડ નેબરહુડ ઈન ડેટોન, ઓહિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716083717/http://core.libraries.wright.edu/handle/2374.WSU/3208 |date=2010-07-16 }} રાઈટ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, 2001.</ref><ref name="BBC News">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/11/98/great_balloon_challenge/299568.stm "ફ્લાઈંગ થ્રુ ધ એજિસ."] ''બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ'' , માર્ચ 19, 1999. જુલાઈ 17, 2009ના રોજ સુધારો.</ref> બે વર્ષ બાદ, આ ભાઈઓએ પ્રથમ જડિત-પાંખો યુક્ત વિમાનના રૂપમાં તેમનું ફ્લાઈંગ મશીન બનાવ્યું હતું. રાઈટ બંધુઓ પ્રાયોગિક વિમાન બનાવનાર અને ઉડાડનાર પ્રથમ વ્યક્તિઓ ન હોવા છતા, જડિત-પાંખો યુક્ત વિમાનને નિયંત્રણમાં રાખવાની પદ્ધતિઓ સૌપ્રથમ વખત તેમણે શોધી હતી જેના કારણે ઉડાન શક્ય બની શકી. આ ભાઈઓની પ્રથમ સિદ્ધિ ત્રિ-અક્ષીય નિયંત્રણને ગણી શકાય, જેના કારણે પાઈલટ અસરકારક રીતે વિમાનનું સુકાન સંભાળી શકતો થયો અને તેની સમતુલા જાળવી શકે છે.<ref>પેડફિલ્ડ ગેરેથ ડી., એરોસ્પેસ એન્જિનિયરિંગના પ્રોફેસર, અને બેન લોરેન્સ, સંશોધક.. [http://pcwww.liv.ac.uk/eweb/fst/publications/2854.pdf "ધ બર્થ ઓફ ફ્લાઈટ કંટ્રોલ: એન એન્જિનિયરિંગ એનાલિસિસ ઓફ રાઈટ બ્રધર્સ 1902 ગ્લાઈડર." ][http://pcwww.liv.ac.uk/eweb/fst/publications/2854.pdf (PDF ફોર્મેટ)] ''ધ એરોનોટિકલ જર્નલ,'' એન્જિનિયરિંગ વિભાગ, યુનિવર્સિટી ઓફ લિવરપૂલ,યુકે (UK), ડિસેમ્બર 2003, પાનુ. 697. જાન્યુઆરી 23, 2008ના રોજ સુધારો.</ref> આ પદ્ધતિ એક માપદંડ બની ગઈ અને ત્યારબાદ તમામ જડિત-પાંખોના વિમાનમાં તેનો જ માપદંડ તરીકે ઉપયોગ થવા લાગ્યો.<ref>હોવર્ડ 1988, પાનુ. 89.</ref><ref>જેકબ 1997, પાનુ. 183.</ref> રાઈટ બંધુઓએ એરોનોટિકલ (વિમાન વિદ્યાને લગતી) કામગીરીમાં અન્ય લોકોએ પરીક્ષણો કર્યા તેમનાથી વધુ શક્તિશાળી એન્જિન બનાવાના બદલે, શરૂઆતથી જ “ઉડાનની સમસ્યાઓ”નો ઉકેલ લાવવા માટેના રહસ્યોને ઉકેલવા પર જ ધ્યાન આપ્યું હતું. તેમના કાળજીપૂર્વકના વિન્ડ ટનલ (વાયુ સુરંગ) પરીક્ષણોના કારણે અગાઉ મળેલા એરોનોટિકલ ડેટા કરતા વધુ બહેતર પરિણામો મળ્યા હતા, જેના કારણે તેઓ વધુ અસરકારક પાંખો અને પંખા બનાવી શક્યા હતા.<ref>જેકબ 1997, પાનુ. 156.</ref><ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 228.</ref> તેમની યુએસ (US) પેટન્ટ 821,393 એરોડાયનેમિક નિયંત્રણના તંત્રના આવિષ્કારનો દાવો કરે છે જે ફ્લાઈંગ મશીનની સપાટીઓને ચાલવે છે.<ref name="Flying Machine patent">[http://www.google.com/patents?vid=USPAT821393&amp;id=h5NWAAAAEBAJ&amp;dq=821,393 "ફ્લાઈંગ મશીન પેટન્ટ."]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} પેટન્ટ્સ સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref> રાઈટ બંધુઓએ તેમની સફળતા માટે જરૂરી એવી યાંત્રિક કુશળતા વર્ષો સુધી તેમના પ્રિન્ટિંગ પ્રેસની દુકાનમાં, સાઈકલ, મોટર અને અન્ય મશીનો સાથે કરેલી કામગીરીમાંથી મેળવી હતી. સાઈકલની દુકાનમાં તેમણે કામ કર્યું ત્યારે તેમને એવો વિશ્વાસ જાગ્યો કે જો યોગ્ય રીતે અભ્યાસ કરવામાં આવે તો ફ્લાઈંગ મશીન જેવા અસ્થિર મશીનને નિયંત્રિત અને સમતુલિત કરી શકાય છે.<ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 169.</ref> 1900ના સમયથી 1903માં તેમણે પ્રથમ સંચાલિત ઉડાન ભરી ત્યાં સુધીમાં, તેમણે સંખ્યાબંધ ગ્લાઈડર પરીક્ષણો કર્યા હતા જેના કારણે તેમનું પાઈલટ તરીકેનું કૌશલ્ય સારી રીતે વિકસી શક્યુ હતું. તેમની સાઈકલની દુકાનના કર્મચારી ચાર્લી ટેલર તેમની ટુકડીમાં એક મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિ બની ગયો હતો, અને તેણે આ ભાઈઓની સાથે રહીને તેમના પ્રથમ વિમાનનું એન્જિન બનાવ્યું હતું. વિમાનના સંશોધક તરીકે રાઈટ બંધુઓનો દરજ્જો વિવિધ લોકો દ્વારા થતા પ્રતિદાવાઓનો વિષય રહ્યો છે. મોટાભાગના વિવાદો અગાઉ ઉડાન ભરનારા લોકોના પ્રતિસ્પર્ધી દાવાઓ મામલે જાગ્યા હતા. {{TOC limit|limit=2}} ==બાળપણ== {{double image|left|Young Orville Wright.jpg|148|Wilbur Wright child.jpg|150|Orville (left) and Wilbur (right) in 1876.||Orville|Wilbur}} અંગ્રેજ અને ડચ માતા પિતાના સંતાન મિલ્ટન રાઈટ (1828-1917) અને જર્મન-સ્વિઝ માતા પિતાની સંતાન સુસાન કેથરિન કોએર્નર (1831-1889)ના સાત સંતાનો પૈકી બે રાઈટ બંધુઓ હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2003/2/ |title=www.americanheritage.com રાઈટ બંધુઓ. |access-date=2011-02-08 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100315022909/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2003/2/ |url-status=dead }}</ref> વિલબર રાઈટનો જન્મ 1867માં ઈન્ડિયાનાના મિલવિલેમાં થયો હતો; ઓરવીલનો જન્મ 1871માં ઓહિયોના ડેટોનમાં થયો હતો. આ બંને ભાઈઓએ ક્યારેય લગ્ન નહોતા કર્યા. રાઈટ બંધુના અન્ય ભાઈ-બહેનોના નામ&nbsp; રિચુલિન (1861-1920), લોરિન (1862-1939), કેથરિન (1874-1929), અને જોડિયા ઓટિસ તેમજ ઈડા (1870માં જન્મ, બાળ અવસ્થામાં જ મૃત્યુ) છે. પ્રાથમિક શાળામાં જ, ઓરવીલ તોફાની હોવાથી તેને એક દિવસ શાળા માંથી બરતરફ કરાયા હતા.<ref>વેલ્ચિન્સ્કી અને વેલેસ 2005, પાનુ. 12.</ref> 1879માં તેમના પિતા, કે જેઓ ઘણી વખત ખ્રિસ્તી ધર્મમાં યુનાઈટેડ બ્રેથર્નના ચર્ચમાં પાદરી તરીકે જતા હતા, તેઓ એક વખત તેમના નાના પુત્રો માટે રમકડાનું “હેલિકોપ્ટર” લઈ આવ્યા હતા. આ રમકડું ફ્રાન્સના એરોનોટિકલ પ્રહરી એલ્ફોન્સ પેનૌડના સંશોધન આધારિત હતું. તે કાગળ, વાંસ અને કોર્ક (બૂચના ઝાડનું લાકડુ)માંથી બનાવેલું હતું અને તેમાં પંખાને ફેરવવા માટે રબરની એક રિંગ પણ લગાવેલ હતી, જેની લંબાઈ લગભગ એક ફૂટ જેટલી હતી. વિલબર અને ઓરવીલ આ રમકડું તુટી ગયું ત્યાં સુધી તેનાથી રમ્યા, અને ત્યારબાદ તેમણે તેના પરથી જ પોતાનું હેલિકોપ્ટર બનાવ્યું હતું.<ref>[http://www.centennialofflight.gov/essay/Wright_Bros/wright_family/WR1.htm "ધ રાઈટ ફેમિલિ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050412103239/http://www.centennialofflight.gov/essay/Wright_Bros/wright_family/WR1.htm |date=2005-04-12 }} ''યુએસ (US) ફ્લાઈટ કમિશનની શતાબ્દી,'' 2003. સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref> પછીના વર્ષોમાં, તેમણે આ રમકડામાંથી મળેલા અનુભવો પર ધ્યાન આપ્યું જેના કારણે તેમના મનમાં ઉડાનમાં વિશેનો રસ જાગ્યો.<ref>ક્રોચ 2003, પાના નંબર. 56–57.</ref> ==પ્રારંભિક કારકીર્દિ અને સંશોધન== [[File:WrightBrothersHome.jpg|thumb|અંદાજે 1900ની સાલમાં 7 હોથોર્ન સ્ટ્રીટ, ડેટોન ખાતે રાઈટ બંધુઓનું ઘર.વિલબર અને ઓરવીલે 1890ના સમયમાં ચારેબાજુથી ઢંકાયેલી ઘરની બહારની છત બાંધી હતી.]] બંને ભાઈઓએ હાઈસ્કૂલમાં શિક્ષણ મેળવ્યું પરંતુ ડિપ્લોમાંનું પ્રમાણપત્ર નહોતું મેળવ્યું. તેમનો પરિવાર 1884માં ઓચિંતો ઈન્ડિયાનાના રિચમન્ડમાંથી ડેટોનમાં રહેવા જતો રહ્યો (જ્યાં તેઓ 1870ના દાયકામાં રહ્યા હતા) તેના કારણે વિલબરને હાઈસ્કૂલના શિક્ષણના ચાર વર્ષ પૂર્ણ કરવા છતા ડિપ્લોમાનું પ્રમાણપત્ર નહોતું મળી શક્યું. 1885-86ના શિયાળામાં વિલબર તેમના મિત્રો સાથે આઈસ-સ્કેટિંગ (બરફમાં સ્કેટિંગ)ની રમત રમતા હતા ત્યારે આકસ્મિક રીતે જ ચહેરા પર હોકી વાગી હતી જેના કારણે તેમના આગળના દાંત તુટી ગયા હતા. આ ઘટના બની ત્યાં સુધી તેઓ ખુબ જ ઉત્સાહી રમતવીર હતા, અને પૂર્વાયોજન પ્રમાણે યેલમાં હાજરી ન આપી શક્યા અને બહાર નીકળી ગયા ત્યાં સુધી તેમને થયેલી ઈજાઓ પણ તેમણે દેખાવા નહોતી દીધી. જો તેમણે પ્રવેશ મેળવ્યો હોત તો, ઓરવીલને અનુસરીને તેમણે અંતે જે અસામાન્ય કારકીર્દિનો માર્ગ અપનાવ્યો તેના કરતા તેમની કારકીર્દિ ઘણી અલગ હોત. ત્યારપછીના કેટલાક વર્ષો તેમણે ઘરમાં જ વિતાવ્યા અને અંતિમ તબક્કાના ક્ષય રોગથી પીડાતી તેમની માતાની સંભાળ લીધી તે ઉપરાંત તેમના પિતાના પુસ્તકાલયમાં ખુબ જ વાંચન કર્યું. બ્રેથર્ન ચર્ચમાં થયેલા વિવાદના સમયમાં તેમણે પ્રવીણતાપૂર્વક તેમના પિતાને મદદ કરી હતી,<ref>જેકબ 1997, પાનું. 164.</ref> પરંતુ પોતાનામાં મહત્વાકાંક્ષાના અભાવ અંગે તેઓ દુઃખી પણ હતા.<ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 130.</ref> પ્રારંભિક વર્ષો બાદ 1889માં ઓરવીલ પોતાનો પ્રિન્ટિંગ વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે હાઈસ્કૂલમાંથી નીકળી ગયા, જે વ્યવસાય તેઓ વિલબરની મદદથી જાતે જ ડિઝાઈન કરેલા અને તૈયાર કરેલા પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં કરવા માંગતા હતા. વિલબરે તેમના અકસ્માતના કારણે થયેલા અનુભવના આઘાતને ભુલી જઈને પ્રિન્ટની દુકાનમાં જોડાયા, અને અઠવાડિક સમાચારપત્ર ''વેસ્ટ સાઈડ ન્યૂઝ'' ના સંપાદક તરીકે કામ કરવા લાગ્યા જ્યારે ઓરવીલ તેના પ્રકાશક હતા, અને થોડાક મહિનાઓમાં દૈનિક ''ઈવનિંગ આઈટમ'' આવ્યું. તેમના પ્રિન્ટિંગના કામકાજોના એક ગ્રાહક પૌલ લોરેન્સ ડનબર ઓરવીલના મિત્ર હતા અને હાઈસ્કૂલમાં તેમના સહધ્યાયી પણ હતા, જેમણે પાયાના સ્તરના આફ્રિકન-અમેરિકન કવિ અને લેખક તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસંશાઓ અને ખ્યાતિ મેળવી હતી. રાઈટ બંધુઓએ અઠવાડિક સમાચારપત્ર ''ડેટોન ટેટલર'' નુ છાપકામ કર્યું હતું જેનું સંપાદન કાર્ય ટૂંકા ગાળા માટે ડનબરે કર્યું હતું.<ref>[http://www.nps.gov/history/history/online_books/daav/chap4.htm "વોટ ડ્રીમ્સ વી હેવ."] ''nps.gov.'' સપ્ટેમ્બર 21, 2010ના રોજ સુધારો.</ref> [[File:WrightBrothersBicycle.JPG|thumb|left|નેશનલ એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમ ખાતે રાઈટ બંધુઓની સાઈકલ.]] દેશભરમાં સાઈકલના ચલણને કારણે તેમાં રોકાણ કરીને (નવી સલામતીભરી સાઈકલના સંશોધનના કારણે, એક નવી ડિઝાઈન કે જેમાં અગાઉ તૈયાર કરાયેલી સાઈકલમાં આગળનું પૈડું પાછળ કરતા મોટુ આવતું હતું તેના બદલે બંને પૈડા સરખા જ કદના બનાવેલા હતા), બંને ભાઈઓએ 1892માં સાઈકલ રિપેરિંગ અને વેચાણની દુકાન શરૂ કરી (ધ રાઈટ સાઈકલ એક્ચચેન્જ, બાદમાં તે રાઈટ સાઈકલ કંપની બની) અને સમય જતા 1896માં પોતાની જ બ્રાન્ડની<ref>[http://www.centennialofflight.gov/essay/Wright_Bros/wright_family/WR1G5.htm "ધ વેન ક્લેવ બાઈસિકલ ધેટ ધ રાઈટ્સ બિલ્ટ એન્ડ સોલ્ડ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008031801/http://www.centennialofflight.gov/essay/Wright_Bros/wright_family/WR1G5.htm |date=2012-10-08 }} ''યુએસ (US) ફ્લાઈટ કમિશનની શતાબ્દી,'' 2003. સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref> સાઈકલનું ઉત્પાદન શરૂ કર્યું. તેમણે ઉડાનમાં વધતા રસ માટે ભંડોળ પુરુ પાડવા માટે આ પ્રયાસનો ઉપયોગ કર્યો હતો. 1890ના દાયકાની શરૂઆતમાં અથવા મધ્યમાં તેમણે જર્મનીમાં ઓટ્ટો લિલિએન્થલની નાટ્યાત્મક ગ્લાઈડ (એન્જિનરહિત ઉપકરણની ઉડાન) વિશે સમાચારપત્ર અને સામયિકના લેખો જોયા અને સંભવતઃ તસવીરો પણ જોઈ. 1896માં ત્રણ મહત્વપૂર્ણ એરોનોટિકલ ઘટનાઓ બની હતી. મે મહિનામાં, સ્મિથસોનિયન ઈન્સ્ટિટ્યુશનના સચિવ સેમ્યુઅલ લેંગ્લીએ સફળતાપૂર્વક વરાળ ઉર્જાથી ચાલતા માનવરહિત વિમાનની ઉડાન ભરી હતી. ઉનાળામાં, શિકાગોના એન્જિનિયર અને ઉડ્ડયન સત્તાધિશ ઓક્ટેવ ચેનટે કેટલાક લોકોને એકઠા કર્યા જેમણે મિશિગન તળાવના કાંઠે રેતીના મેદાનોમાં વિવિધ પ્રકારના ગ્લાઈડરોમાં પરીક્ષણો કર્યા. ઓગસ્ટ મહિનામાં, લિલિએન્થલનું ગ્લાઈડર નીચે પછડાતા તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.<ref>ક્રોચ 2003, પ્રકરણ 10, "ધ યર ઓફ ધ ફ્લાઈંગ મશીન" અને પ્રકરણ 11, "ઓક્ટેવ ચેનટ".</ref> આ ઘટનાએ બંને ભાઈઓમાં ચેતના જગાડી હતી. 1899ના મે મહિનામાં વિલબરે સ્મિથસોનિયન ઈન્સ્ટિટ્યુશનને એક પત્ર<ref>[http://siarchives.si.edu/history/exhibits/documents/wrightmay301899.htm "વિલબર રાઈટ મે 30, 1899 સ્મિથસોનિયનને પત્ર."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626145921/http://siarchives.si.edu/history/exhibits/documents/wrightmay301899.htm |date=2009-06-26 }} ''સ્મિથસોનિયન સ્ક્રેપબુક: સંગ્રહભંડારમાંથી પત્રો.'' સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref> લખી એરોનોટિક્સ સંબંધિત માહિતી અને પ્રકાશનો આપવા માટે વિનંતી કરી હતી.<ref>હોવર્ડ 1988, પાનુ. 30.</ref> સર જ્યોર્જ કેલે, ચેનટ, લિલિએન્થલ, લીઓનાર્દો દા વિન્સી અને લેંગ્લીના કામ પર ધ્યાન આપીને તેમણે તે વર્ષમાં યાંત્રિક એરોનોટિકલ પરીક્ષણની શરૂઆત કરી હતી. રાઈટ બંધુઓએ હંમેશા લોકો સમક્ષ એક સરખી જ છાપ રજૂ કરી હતી, જે તેમના સંશોધન માટેના શ્રેયમાં પણ એટલી જ ભાગીદારી હતી. જોકે, જીવન ચરિત્ર લેખકોએ નોંધ્યું હતું કે, પ્રથમ પુરુષ એકવચનમાંથી બહુવચન “અમે” અને “અમારા” આવ્યું ત્યારે ઓરવીલ ખુબ ઊંડાણપૂર્વક પરોવાયેલા હતા તે પહેલા “મારુ” મશીન અને “મારી” યોજના લખીને જણાવ્યું હતું કે વિલબરે 1899-1900માં પગલાં લીધા હતા. લેખક જેમ્સ ટોબીને દાવો કર્યો હતો કે. “ઓરવીલ જેટલા તેજસ્વી હતા એટલી કલ્પના કરવી અશક્ય છે કે જેઓ ચાલક દળનો પુરવઠો પાડી રહ્યા હતા જેના લીધે તેમનું કામ શરૂ થયું અને ઓહિયોમાં એક સ્ટોરના પાછળના ઓરડાથી શરૂ થઈને મૂડીવાદીઓ, પ્રમુખો અને રાજાઓ સાથેની પરિષદ સુધી પહોંચાડ્યું હતું. હોત કે નહીં. તેઓ શરૂઆતથી અંત સુધી આગેવાન હતા.”<ref>ટોબિન 2004, પાનુ. 92.</ref> ===નિયંત્રણ અંગેની પરિકલ્પના=== લિલિએન્થલની કમનસીબી છતા, આ ભાઈઓએ તેમની નીતિની તરફેણ કરી હતી: મોટર ચાલિત ઉડાન ભરતા પહેલા તેમણે ગ્લાઈડિંગમાં અંકુશ મેળવવાની કળામાં નિપુણતા મેળવવાનો અભ્યાસ કરવા માટે સમર્થન આપ્યું હતું. 1899માં ગ્લાઈડિંગ ક્રેશમાં બ્રિટિશ એરોનન્ટ પર્સી પિલ્શેરના મૃત્યુના કારણે જ તેમનું એ મંતવ્ય મજબૂત બન્યું કે પાઈલટના હાથમાં નિયંત્રણની વિશ્વસનિય પદ્ધતિએ સફળ-અને સુરક્ષિત-ઉડાન માટેની ચાવી છે. તેમના અનુભવોના આધારે તેમણે નિયંત્રણને “ઉડાનની સમસ્યાઓ”ના ન ઉકેલાયેલા ત્રીજા ભાગ તરીકે ગણ્યું હતું. અન્ય બે મુદ્દાઓ - પાંખો અને એન્જિન- વિશે પુરતુ આશાસ્પદ જ્ઞાન હોવાનું તેઓ પહેલાથી જ માનતા હતા.<ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 166.</ref> તે દિવસોના ખુબ જ અનુભવી અભ્યાસકર્તાઓ એડર, મેક્સિમ અને લેંગ્લી કે જેમણે શક્તિશાળી એન્જિન બનાવ્યા હતા, અને તેમને અનિશ્ચિત નિયંત્રણ ઉપકરણ સાથેના એરફ્રેમ સાથે જોડ્યું હતું અને તેમણે અગાઉ ક્યારેય ન થયો હોય તેવો ઉડાનનો અનુભવ કર્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે, તેમનાથી રાઈટ બંધુઓ આ કારણે જ સ્પષ્ટ રીતે અલગ પડતા હતા. લિલિએન્થલના અભ્યાસના વિચારો સાથે સહમત હોવા છતા, રાઈટ બંધુઓએ દર્શાવ્યું હતું કે તેમની સમતુલન અને નિયંત્રણની પદ્ધતિ – શરીરના વજનનું સ્થળાંતરણ – ઘાતક રીતે અસમર્થ હતું.<ref>ટોબિન 2004, પાનુ. 53.</ref> તેઓ કંઈક બહેતર શોધવા માટે પ્રબળપણે ઈચ્છુક હતા. [[File:WrightBrothers1899Kite.jpg|left|thumb|રાઈટ 1899 કાઈટઃ કંટ્રોલ સ્ટિક સાથે આગળ અને બાજુમાંથી દેખાવ.નીચેના ચિત્રમાં ફર્યા પછીની પાંખો જોઈ શકાય છે.(કોંગ્રેસના પુસ્તકાલયમાં રાખવામાં આવેલ રાઈટ બંધુઓનું ડ્રોઈંગ)]] અવલોકનોના આધારે , વિલબર એવા નિષ્કર્ષ પર આવ્યા હતા કે પક્ષીઓ તેના શરીરને ડાબે અને જમણે ફેરવવા માટે તેમની પાંખોના છેડાનો ખૂણો બદલે છે.<ref>ટોબિન 2004, પાનુ. 70.</ref> બંને ભાઈઓએ નક્કી કર્યું કે ફ્લાઈંગ મશીનને વળાંક લેવા માટે આ ઘણો સારો માર્ગ સાબિત થશે – પક્ષીની જેમ “નમવા” અને “વાંકા વળવા” માટે – અને સાઈકલ પર સવાર વ્યક્તિની જેમ, જે અનુભવથી તેઓ ખુબ સારા માહિતગાર હતા. સમાન મહત્વ સાથે તેમને આશા હતી કે જ્યારે પવન આ મશીનને એક બાજુ નમાવી દેશે (બાજુથી સમતુલન) ત્યારે ફરી પુનઃસ્થિતિમાં આવવા માટે આ પદ્ધતિ કામ લાગશે. માનવરચિત પાંખોમાં આ અસર કેવી રીતે ઉભી કરવી તે કોયડો તેમના મનમાં સતત ફરતો હતો અને છેવટે જ્યારે વિલબરે તેમની સાઈકલની દુકાનમાં લાંબા આંતરિક ટ્યુબ ધરાવતા બોક્સને ગોળ ફેરવ્યું ત્યારે તેમણે પાંખો વાળવાની (વિંગ-રેપિંગ) પદ્ધતિ શોધી કાઢી.<ref>ટોબિન 2004, પાના નંબર. 53–55.</ref> ઉડાન સાથે સંકળાયેલા અન્ય એરોનોટિકલ સંશોધકો માત્ર ઊંચી સપાટીને બાદ કરતા સપાટીના હલનચલનની દ્રષ્ટીએ ખાસ અલગ નહોતા. વિમાનના સુકાન માટે તેમણે જહાજના સુકાનની જેમ વિચાર કર્યો, જ્યારે ફ્લાઈંગ મશીનમાં ટ્રેન અથવા તો ઓટોમોબાઈલ અથવા તો સપાટી પરના જહાજમાં જેવી સ્થિતિ હોય છે તેવું અનિવાર્ય સ્તર હવામાં જોવા મળ્યું હતું. એક બાજુએ જાણી જોઈને ઝુકાવવાનો અથવા તો સરકારવાનો વિચાર, અનિચ્છનીય લાગ્યો અથવા તો તેમની વિચારસરણીમાં સ્થાન પામી શક્યો નહીં.<ref>ક્રોચ 2003, પાના નંબર. 167–168.</ref> લેંગ્લી અને ચેનટ સહિતના કેટલાક અન્ય સંશોધકોએ, “સહજ સ્થિરતા”ના ગૂઢ આદર્શોની માંગણી કરી હતી, કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે ફ્લાઈંગ મશીનના પાઈલટ યાંત્રિક નિયંત્રણોનો અસરકારક ઉપયોગ કરવા માટે પવનના વિક્ષેપોની ત્વરિત પ્રતિક્રિયા નહીં આપી શકે. બીજી તરફ, રાઈટ બંધુઓ, પાઈલટના હાથમાં સંપૂર્ણ નિયંત્રણ આવે તેમ ઈચ્છતા હતા.<ref>ક્રોચ 2003, પાના નંબર. 168–169.</ref> આ કારણે, નિર્માણ વખતે અપાતી સ્થિરતા (જેમ કે ડાઈહેડ્રલ (બે સપાટ બાજુઓ વાળી પાંખ)) આપવા અંગે તેમની પ્રારંભિક ડિઝાઈનના કારણે કોઈ સવલત ન મળી શકી. તેમણે 1903માં ઈરાદાપૂર્વક પ્રથમ સંચાલિત ઉડાન ભરનાર વિમાન તૈયાર કર્યું જેમાં એનહેડ્રલ (ઢળતી) પાંખો હતી, જે સહજ રીતે અસ્થાયી હતી, પરંતુ બાજુએથી આવતા જોરદાર પવનની તેના પર ઓછી અસર પડતી હતી. ==ઉડાનો== ===ઉડાનની દિશામાં=== [[File:Park Ranker Wright Brothers Memorial.JPG|thumb|રાઈટ બંધુઓના સ્મારક ખાતે પાર્ક રેન્જર ટોમ વ્હાઈટ 1899માં રાઈટ બંધુઓના બોક્સ કાઈટની પ્રતિકૃતિ દર્શાવી રહ્યા છે.]]1899ના જુલાઈ મહિનામાં વિલબરે લગભગ બાઈપ્લેન (દ્વીપાંખી વિમાન) જેવા આકારના ખોખા આકારના પતંગની રચના કરી તેની ઉડાનનું પરીક્ષણ કર્યું હતું જેમાં વિંગ રેપિંગ (પાંખો વાળી શકાતી) હતી. જ્યારે પાંખો વળે અથવા વાંકી થાય ત્યારે, એક છેડાને વધુ ખેંચાણ મળવાથી વધુ ઉંચો થઈ શકતો હતો, જેના કારણે નીચેના છેડાની દિશામાં વળાંક લેવાની શરૂઆત થતી હતી. વળવાની કામગીરી પતંગમાં લગાવેલી ચાર રેખાઓ દ્વારા નિયંત્રિત કરાતી હતી. આ રેખાઓમાં બે લાકડીઓ હતી જે પતંગ ઉડાડનારના હાથમાં રહેતી હતી, જે પાંખોને વાળવા માટે વિરુદ્ધ દિશામાં નમાવતી હતી અને તેના કારણે પતંગ ડાબી કે જમણી બાજુએ નમી શકતો હતો. 1900માં આ ભાઈઓ ઉત્તર કેરોલિનાના કિટ્ટી હોક ગયા અને માનવ સહિતના ગ્લાઈડિંગ પરીક્ષણો શરૂ કર્યા. ઓક્ટેવ ચેનટે તેમના પ્રથમ પત્રના આપેલા જવાબના આધારે વિલબરે સ્થળની પસંદગી કરી હતી, તેમના સુચનોમાં એટલાન્ટિકનો દરિયાકાંઠો નિયમિત પવન અને રેતાળ મેદાની સપાટી માટે સુચવેલો હતો. વિલબરે યુએસ (US) હવામાન બ્યૂરોને વિનંતી કરી તેમની વિગતો મંગાવી ચકાસણી કરી હતી અને કિટ્ટી હોક ખાતે તૈનાત સરકારી હવામાનવિદને પત્ર લખ્યા બાદ તે સ્થળ પસંદ કર્યું હતું. આ સ્થળ ઘણું દુર હોવા છતા, ચેનટે સુચવેલા ફ્લોરિડા અને કેલિફોર્નિયા સહિતાના અન્ય સ્થળોની સરખામણીએ ડેટોનથી નજીક હતું. આ સ્થળે તેઓ એવા ખબરીઓથી પણ દુર રહી શક્યા હતા, જેમણે 1896માં મિશિગન તળાવ ખાતે ચેનટના પરીક્ષણોને સર્કસ સમાન ગણાવ્યા હતા. ચેનટે 1901થી 1903 સુધી દરેક સત્રમાં આવીને કેમ્પમાં તેમની મુલાકાત લીધી હતી અને ગ્લાઈડિંગ પરીક્ષણો જોયા હતા, પરંતુ ઉડાનોનું સંચાલન નહોતું કર્યું. ===ગ્લાઈડરો=== {{Main|Wright Glider}} રાઈટ બંધુઓએ તેમના નજીકના સમયમાં જ પૂરોગામીઓએ કરેલા કાર્યોના આધારે તેમના પ્રથમ સંપૂર્ણ-કદના ગ્લાઈડર (1899નો પતંગ પણ)ની ડિઝાઈન તૈયાર કરી હતી, જે મુખ્યત્વે ચેનટ-હેરિંગ દ્વી પાંખી વિમાન ગ્લાઈડર (રાઈટ બંધુઓ જેને “ડબલ-ડેકર” કહેતા હતા તે) હતા, જે શિકાગો નજીક 1896માં થયેલા પરીક્ષણોમાં યોગ્ય રીતે ઉડી શક્યા હતા; અને લિફ્ટ (ઉપર જવા) સંબંધિત એરેનોટિકલ માહિતી લિલિએન્થલે પ્રકાશિત કરી હતી. રાઈટ બંધુઓએ કેમ્બર (બહિર્ગોળ) પાંખો બનાવી હતી, જેની ઉપરની સપાટી સહેજ વળાંક વાળી હતી. બંને ભાઈઓએ આ સિદ્ધાંત નહોતો શોધ્યો, પરંતુ તેનો ફાયદો ઉઠાવ્યો હતો. સપાટ પાંખોના બદલે સહેજ વક્ર સપાટીના કારણે વધુ સારી ઉડાન અંગે પ્રથમ વખત વિજ્ઞાનિક ચર્ચા સર જ્યોર્જ કેલે દ્વારા કરવામાં આવી હતી. લિલિએન્થલના કામનો રાઈટ બંધુઓએ ખુબ જ કાળજીપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો હતો, જેણે પોતાના ગ્લાઈડરમાં બહિર્ગોળ પાંખોનો ઉપયોગ કર્યો હતો જેનાથી સપાટ પાંખોના બદલે વળેલી પાંખો ફાયદાકારક સાબિત થઈ હતી. ચેનટે 1896માં પોતાના ગ્લાઈડરમાં ઉપયોગ કરી હતી તે સેતુ જેવી ડિઝાઈન એટલે કે સુધારેલા “પ્રેટ ટ્રસ”ને રાઈટ બંધુઓએ અપનાવી પોતાના ગ્લાઈડરમાં લાકડાના ઉભા ચોકઠાનો ઉપયોગ કર્યો હતો જે તારથી તંગ રીતે બાંધેલા હતા. રાઈટ બંધુઓએ આડા એલિવેટર (ઉર્ધ્વ રોહકો) પાંખોના પાછળના ભાગે લગાવવાના બદલે આગળ લગાવ્યા હતા, જેના વિષે તેમને એવી સ્પષ્ટ માન્યતા હતી કે આ વિશેષતા વિમાનને ગુંલાટ મારવાથી કે તુટી પડવાની ઘટના કે જેના કારણે લિલિએન્થલનું મૃત્યુ થયું હતું તેનાથી બચાવી શકશે.<ref>જેકબ 1997, પાનુ. 73.</ref> (બાદમાં, બ્રાઝિલના ઉડ્ડયન પ્રહરી, સેન્ટોસ-ડુમોન્ટે 1906માં પેરિસમાં ''14-બીસ'' ઉડાડ્યું હતું, ફ્રાન્સના અખબારે તેને ટેઈલ-ફર્સ્ટ કરાર “કેનાર્ડ” ગણાવ્યો હતો, કારણ કે આ ઉડાનને બતક સાથે સામ્યતા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું).<ref>[http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_14bis.htm "Les premières expériences de l'aéroplane de M. Santos-Dumont au champ d'entraînement de bagatelle." (ફ્રેન્ચમાં)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324025948/http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_14bis.htm |date=2007-03-24 }} ''aeroclub.com,'' 28 જુલાઈ 1906. જુલાઈ 14, 2010ના રોજ સુધારો.</ref> વિલબર ખોટી રીતે માનતા હતા કે પૂંછડીની જરૂર નથી,<ref>રાઈટ, વિલબર. [http://invention.psychology.msstate.edu/inventors/i/Wrights/library/Aeronautical.html "કેટલાક એરોનોટિકલ પ્રયોગો."] ''વેસ્ટર્ન સોસાયટી ઓફ એન્જિનિયર્સ,'' સપ્ટેમ્બર 18, 1901. જુલાઈ 14, 2010ના રોજ સુધારો.</ref> અને તેમના પ્રથમ બે ગ્લાઈડરમાં પૂંછડી નહોતી લગાવેલી. રાઈટના ચરિત્રલેખકો પૈકી કેટલાકના કહેવા પ્રમાણે, વિલબરે સંભવતઃ તમામ ગ્લાઈડિંગ 1902 સુધી કર્યા હતા, કદાચ તેમના મોટા ભાઈ ઓરવીલ જેટલું સામર્થ્ય મેળવવા માટે અને તેમને હાનિ થવાથી રક્ષણ આપવા માટે આમ કર્યું હતું.<ref>હોવર્ડ 1988, પાનુ. 52.</ref><ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 198.</ref> {| class="wikitable" |+ <td>'''ગ્લાઈડર મહત્વપૂર્ણ આંકડાઓ''' <ref>[http://www.wright-brothers.org/TBR/Adventure/Workshop/workshop.htm "વિલ એન્ડ ઓર્વ્ઝ વર્કશોપ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223151910/http://wright-brothers.org/TBR/Adventure/Workshop/workshop.htm |date=2010-12-23 }} ''રાઈટ બ્રધર્સ એરોપ્લેન કંપની.'' સપ્ટેમ્બર 23, 2010ના રોજ સુધારો.</ref></td> ! ! પાંખની મહત્તમ લંબાઈ !પાંખનું ક્ષેત્રફળ ! ચાપકર્ણ ! કેમ્બર (બહિર્ગોળ ભાગ) !સાપેક્ષ ગુણોત્તર !લંબાઈ !વજન |- | '''1900''' | {{convert|17|ft|6|in|m|abbr=on}} | {{convert|165|sqft|m2|0|abbr=on}} | {{convert|5|ft|m|0|abbr=on}} | 1/20 | 3.5:1 | | {{convert|11|ft|6|in|m|abbr=on}} | {{convert|52|lb|kg|abbr=on}} |- | '''1901''' | {{convert|22|ft|m|0|abbr=on}} | {{convert|290|sqft|m2|0|abbr=on}} | {{convert|7|ft|m|abbr=on}} | 1/12,*1/19 | ૩:1 | {{convert|14|ft|m|abbr=on}} | {{convert|98|lb|kg|abbr=on}} |- | '''1902''' | {{convert|32|ft|1|in|m|abbr=on}} | {{convert|305|sqft|m2|0|abbr=on}} | {{convert|5|ft|m|abbr=on}} | 1/20–1/24 | 6.5:1 | {{convert|17|ft|m|abbr=on}} | {{convert|112|lb|kg|abbr=on}} |} <nowiki>* (આ હવાઈ પડના કારણે સ્થિરતા સંબંધિત કેટલીક સમસ્યાઓ ઉભી થઈ હતી; રાઈટ બંધુઓએ બહિર્ગોળ ભાગમાં સુધારો કર્યો હતો.)</nowiki> ====1900 ગ્લાઈડર==== બંને ભાઈઓએ કિટ્ટી હોક ખાતે 1900ના શરૂઆતના વસંત ઋતુના સમયમાં થોડા દિવસો માટે જ ગ્લાઈડર ઉડાડ્યા હતા. પ્રથમ ત્રણ પરીક્ષણોમાં, સંભવતઃ 3 ઓક્ટોબર, જમીનથી થોડું ઉપર વિમાનની જેમ માણસ સહિત ગ્લાઈડર ઉડી રહ્યું હતું તેમાં વિલબર હતા જે નીચેના ભાગે દોરડાથી બાંધેલું હતું.<ref>ક્રોચ 2003, પાના નંબર. 188–189.</ref> મોટાભાગના પતંગના પરીક્ષણો પાઈલટ રહિત હતા જેમાં પતંગ સાથે સ્થિરતા માટે લકટાવાતા જથ્થા તરીકે રેતીની થેલીઓ કે ચેઈન (અને સ્થાનિક છોકરાને પણ) લટકાવવામાં આવતા હતા.[[File:WrightBrothers1900Glider.jpg|thumb|left|1900 ગ્લાઈડર.પાઈલટ સાથેની કોઈ જ તસવીર ખેંચવામાં આવી નથી.]] તેમણે જમીન પર બાંધેલા દોરડાઓથી નિયંત્રણ સાથેના વિંગ-રેપિંગ (પાંખો વળતી હોય તેવા) ગ્લાઈડરોનું પરીક્ષણ કર્યું હતું. ગ્લાઈડરને જ્યારે કેટલાક જાતે તૈયાર કરાયેલા ટાવરો પરથી તરતા મુકાયા ત્યારે માનવરહિત ગ્લાઈડરોના પણ પરીક્ષણો કરાયા હતા. વિલબરે (ઓરવીલ નહીં) માત્ર એક જ દિવસમાં એક ડઝન મુક્ત ગ્લાઈડ્સ (ઉડાનો) કરી હતી. એ પરીક્ષણો માટે બંને ભાઈઓએ કિલ ડેવિલ હિલ્સ કે જે ઉંચાઈ પર રેતીના મેદાનો{{convert|100|ft|m|-1}} છે (જ્યાં તેમણે પછીના ત્રણ વર્ષ સુધી દર વર્ષે કેમ્પ યોજ્યા હતા) ત્યાં ચાર માઈલ (6 કિમી) સુધી પદયાત્રા કરી રહી. ગ્લાઈડરોની ઉડાન અપેક્ષા કરતા ઓછી હોવા છતા (મોટાભાગના પરીક્ષણો માનવરહિત હોવાથી), બંને ભાઈઓ પ્રોત્સાહિત થયા હતા, કારણ કે વિમાનના આગળના એલિવેટરે યોગ્ય રીતે કામ કર્યું હતું અને તેમાં કોઈ અકસ્માત નહોતો થયો. જોકે, મુક્ત ઉડાનોની ઓછી સંખ્યાનો અર્થ એવો હતો કે તેઓ સાચા પરીક્ષણ માટે વિંગ-રેપિંગ (પાંખોને વાળવી) આપવા સક્ષમ નહોતા. પાઈલટ યોજના અનુસાર નીચેની પાંખમાં સીધા જ ઉંઘતા હતા જેથી વાયુ ગતિશાસ્ત્ર અનુસાર ખેંચાણ થઈ શકે. જ્યારે પણ ઉડાન પૂર્ણ થાય એટલે, પાઈલટ ફ્રેમવર્ક પર વિંટાળેલા તેના હાથ સાથે પાંખો અને તેના પગ પર&nbsp; ઉતરાણ કરીને પોતાને ઉર્ધ્વ સ્થિતિમાં રાખવા માંગતો હતો. જોકે, થોડીક ઉડાનોમાં, તેમને જાણવા મળ્યું કે ઉતરાણ વખતે અનુચિત જોખમો વગર પાઈલટ પાંખો, હેડફર્સ્ટ પર અધોમુખ નહોતો રહી શકતો, ત્યારપછીના પાંચ વર્ષ સુધી તેમણે તમામ ઉડાનો આ સ્થિતિમાં કરી. ====1901 ગ્લાઈડર==== [[File:Wright1901GliderBottom.jpg|right|thumb|1901ના ગ્લાઈડર સાથે કિટ્ટી હોક ખાતે ઓરવીલ, તેનો આગળનો ભાગ આકાશ તરફ છે જ્યારે પૂંછડીનો ભાગ હોતો નથી.]] વધુ સારી ઉડાનની આશા સાથે તેમણે 1901માં વધુ મોટા કદની પાંખો સાથેનું ગ્લાઈડર બનાવ્યું અને જુલાઈ તેમજ ઓગસ્ટ મહિનામાં 20થી 400 ફૂટ (6 થી 122 મીટર) સુધીની 50થી 100 ઉડાન ભરી.<ref>[https://web.archive.org/web/20071027105205/http://www.wright-brothers.org/Adventure/Workshop/building1902.htm "1902 રાઈટ બ્રધર્સ ગ્લાઈડર."] ''રાઈટ બ્રધર્સ એરોપ્લેન કંપની.'' સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref> ગ્લાઈડર થોડી મિનિટો સુધી હવામાં રહ્યું, પરંતુ આગળના એલિવેટર પર પેરાશૂટની અસરના કારણે વિલબર નોસ-ડાઈવ (સીધા જ ઉતરાણ)ના બદલે સુરક્ષિત સીધુ અથવા “પેન્કેક” લેન્ડિંગ કરી શક્યા હતા. આ ઘટનાઓના કારણે રાઈટ બંધુઓ ''કેનાર્ડ'' ડિઝાઈન સાથે વધુ સારી રીતે જોડાયા, જે તેમણે 1910 સુધી છોડી નહીં. જોકે આ ગ્લાઈડરોના કારણે બે મોટી નિરાશાઓ મળી હતી. તેનાથી ગણતરી કરતા માત્ર ત્રીજા ભાગની જ ઉડાન થઈ શકી હતી અને કેટલીક વખત વિંગ-રેપિંગને યોગ્ય રીતે પ્રતિભાવ આપી શકતું નહોતું, જેથી ઈચ્છા કરતા વિરુદ્ધ દિશામાં વળી જતું હતું – આ સમસ્યા બાદમાં એડવર્સ યો તરીકે ઓળખાવા લાગી. તેમના બીજા સત્ર બાદ ઘરે પરત ફરતી વખતે વિલબર નિરાશ હતા, અને ઓરવીલને જણાવ્યું હતું કે માણસ ઉડી શકે છે, પરંતુ જીવતો હોય ત્યારે નહીં. ગ્લાઈડરોની નબળી ઉડાનના કારણે રાઈટ બંધુઓએ લિલિએન્થલના ડેટા (માહિતી), તેમજ હવાના દબાણના “સ્મેટોન ગુણાંક સંખ્યા”, કે જે 100 વર્ષ કરતા વધારે સમયથી અમલમાં હતા અને ઉડાન માટેના સ્વીકૃત સમીકરણનો એક હિસ્સો હતા તેના પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. {| border="1" cellpadding="10" |+ <td>'''લિફ્ટનું સમીકરણ''' </td> | <math>L = k\;S\;V^2\;C_L</math> એલ (L) = લિફ્ટ પાઉન્ડમાં<br>કે (k) = હવાના દબાણની ગુણાંક સંખ્યા (સ્મેટોન ગુણાંક સંખ્યા)<br>એસ (S) = ચોરસ ફૂટમાં લિફ્ટ (ઉંચે જતી) થતી સપાટીનું કુલ ક્ષેત્રફળ<br>વી (V) = ઝડપ (સામેથી આવતો પવન અને પાયાની ઝડપનો સરવાળો) માઈલ પ્રતિ કલાક<br>સીએલ (C_L) = લિફ્ટની ગુણાંક સંખ્યા (પાંખના આકાર પ્રમાણે બદલાય છે) |} [[File:WB Wind Tunnel.jpg|thumb|વર્જિનિયા એર એન્ડ સ્પેસ સેન્ટર ખાતે રાઈટ બંધુઓની વિન્ડ ટનલની પ્રતિકૃતિ.]] રાઈટ બંધુઓ – અને લિલિએન્થલે - વિવિધ કદની પાંખો દ્વારા થનાર લિફ્ટની સંખ્યાની ગણતરી માટે સમીકરણનો ઉપયોગ કર્યો. 1901માં ગ્લાઈડરની પતંગ અને મુક્ત ઉડાનો દરમિયાન લિફ્ટ અને પવનના માપના આધારે, વિલબરે જણાવ્યું હતું કે (બાદમાં થયેલા પરીક્ષણોએ તે ચોક્કસ હોવાનું દર્શાવ્યું હતું) સ્મેટોન આંકડાઓ 0.0033ની વધુ નજીક હતા જે, પૂર્વાનુમાન કરેલ લિફ્ટમાં વધારો કરતા પરંપરાગત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા 60 ટકા વધુ 0.0054ની નજીક નહોતા. ઘરે પરત ફર્યા બાદ, આસપાસના માર્ગો પર વિચિત્ર દેખાતી સાઈકલ પર આવેશભર્યા પેન્ડલ મારીને, તેમણે ખુલ્લી હવામાં એક અસ્થાયી પરીક્ષણ કર્યું જેમાં હેન્ડલબારની આગળની બાજુએ આડા લગાવેલા અને મુક્ત રીતે ફરતા ત્રીજા પૈડા સાથે જોડેલ લિલિએન્થલ એરફોઈલની નાની પ્રતિકૃતિ અને પ્રતિક્રિયા આપતી સપાટ તક્તિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્રીજુ પૈડું અગાઉની ગણતરી પ્રમાણે અચલિત ભાગોની સામે ફરવાના બદલે એરફોઈલની સામે ફરતું હોવાથી, રાઈટ બંધુઓની એ શંકા હકીકતમાં બદલાઈ ગઈ કે લિફ્ટ અંગે પ્રકાશિત માહિતીઓ અવિશ્વસનિય છે, અને તેમણે પોતાના સંશોધનને વિસ્તારવાનો નિર્ણય લીધો. તેમને એ વાત પણ સમજાઈ ગઈ કે પૂર્ણ કદના ગ્લાઈડરમાં પરીક્ષણ કરો-અને-ભુલ શોધોની નીતિ ઘણી મોંધી અને સમય માંગી લે તેવી હતી. ત્રણ પૈડાની સાઈકલને બાજુએ મુકીને, તેમણે પોતાની દુકાનમાં છ ફૂટની વિન્ડ ટનલ (વાયુ સુરંગ) બનાવી હતી અને 1901માં ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર મહિના દરમિયાન આ નાની પ્રતિકૃતિ પર પદ્ધતિસરના પરીક્ષણો કર્યા હતા.<ref name="Dodson">ડોડસન, એમજી (MG) [http://archive.rubicon-foundation.org/3585 "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905162319/http://archive.rubicon-foundation.org/3585 |date=2011-09-05 }}[http://archive.rubicon-foundation.org/3585 એન હિસ્ટ્રીકલ એન્ડ એપ્લાઈડ એરોડાયનેમિક સ્ટડી ઓફ ધ રાઈટ બ્રધર્સ વિન્ડ ટનલ ટેસ્ટ પ્રોગ્રામ એન્ડ એપ્લિકેશન ટુ સક્સેસફુલ મેનેડ ફ્લાઈટ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905162319/http://archive.rubicon-foundation.org/3585 |date=2011-09-05 }} ''યુએસ (US) નૌકાદળ એકેડેમી,'' તકનીકી અહેવાલ, સંખ્યા યુએસએનએ (USNA)-334, 2005. સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref> સુરંગની અંદરના ભાગે પાંખોને આધાર આપવા માટે તેમણે વિચારેલા અને અમલમાં મુકેલા "સમતુલનો” સાઈકલના સ્પોક (સળિયા) અને ધાતુના ભંગારમાંથી બનેલા હતા અને ઘણા વિચિત્ર દેખાતા હતા, પરંતુ "રાઈટ બંધુઓ માટે ગ્લાઈડર્સની જેમ પાયાની સફળતા માટે મહત્વપૂર્ણ” પણ હતા.<ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 225.</ref> આ ઉપકરણના કારણે બંને ભાઈઓ લિફ્ટ થવાની ઘટનાને નીચે પડી જવા સામે સમતુલન આપી શક્યા હતા અને દરેક પાંખની કામગીરી અંગે ચોકસાઈ પૂર્ણ ગણતરી કરી શક્યા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20070929122325/http://www.wright-brothers.org/Adventure/Workshop/lift_and_drift.htm "લાઈફ એન્ડ ડ્રીફ્ટ."] ''રાઈટ બ્રધર્સ એરોપ્લેન કંપની.'' સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref> તેઓ સુરંગની ઉપરના ભાગે મુકેલી બારીમાંથી એ પણ જોઈ શકતા હતા કે કઈ પાંખ બરાબર રીતે કામ કરી રહી છે. વાયુ સુરંગના પરીક્ષણની શરૂઆત પૂર્વે, વિલબર ચેનટના આમંત્રણના કારણે શિકાગો ગયા હતા અને 18 સપ્ટેમ્બર 1901ના રોજ વેસ્ટર્ન સોસાયટી ઓફ એન્જિનિયર્સને વક્તવ્ય આપ્યું હતું. વિલબરના વક્તવ્યમાં 1901ના અંત સુધીમાં કિટ્ટી હોક ખાતે તેમણે અને ઓરવીલે કરેલા ગ્લાઈડરના પરીક્ષણોની વિસ્તૃત માહિતી પણ સમાવેલી હતી અને તેમના વક્તવ્યમાં બાકીની ખોટ તસવીરોના લેન્ટર્ન (ફાનસના અજવાળાથી કરેલા) સ્લાઈડ શોએ પુરી હતી. વિલબરનું આ વક્તવ્ય તેમના પરીક્ષણો પર આધારિત પ્રથમ જાહેર ખુલાસો હતો. ====1902 ગ્લાઈડર==== [[File:WrightGlidersSideBySide.jpg|right|thumb|એક મોટો સુધારો-ડાબે, 1901માં ગ્લાઈડર ઉડાડતા વિલબર (ડાબે) અને ઓરવીલ.જમણે, 1902 ગ્લાઈડર ઉડાડતા વિલબર (જમણે) અને ડેન ટેટે- તેમના સહાયક.પ્રદર્શનમાં નાટ્યાત્મક સુધારો સ્પષ્ટ દેખાય છે.1901 ગ્લાઈડર નબળી રીતે ઉંચકાવાથી અને વધુ નીચે આવવાથી ઢોળાવ પડતા ખૂણે ઉડે છે.તેનાથી વિપરિત, 1902 ગ્લાઈડર વધુ સીધા ખૂણે ઉડે છે અને તેની નક્કી કરેલી રેખા પર લગભગ લંબ દિશામાં અટકી રહ્યું છે, જે સ્પષ્ટ પણે ઉંચેથી નીચે જવાનો વધુ સારો દર દર્શાવે છે.]] લિલિએન્થલે "ગોળ ફરતા હાથા” સાથેના પરીક્ષણો માત્ર થોડાક જ આકારની પાંખો માટે કર્યા હતા, અને રાઈટ બંધુઓએ ગ્રહણ કરેલી આ માહિતી ભુલથી અન્ય આકારની પાંખો માટે અમલમાં મુકી હતી. રાઈટ બંધુઓએ પ્રગતિ દિશામાં મોટું પગલું ભર્યું અને સંખ્યાબંધ આકાર તેમજ એરફોઈલ વળાંકો સાથેની 200 પાંખો પર પાયાના વાયુ સુરંગ પરીક્ષણો કર્યા હતા, બાદમાં તે પૈકીની 38 પર ઊંડાણપૂર્વકના પરીક્ષણો કરાયા હતા. જીવન ચરિત્રલેખક હોવાર્ડના જણાવ્યા અનુસાર આ પરીક્ષણો, “અત્યાર સુધીમાં ખુબ જ ટૂંકા ગાળામાં અને થોડીક જ સામગ્રી સાથે નાના ખર્ચમાં થયેલા પરીક્ષણો હતા જે સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને ફળદાયી એરોનોટિકલ પરીક્ષણો હતા.”<ref>હોવર્ડ 1988, પાનુ. 72.</ref> આ મહત્વપૂર્ણ શોધ લાંબી અને સાંકડી પાંખોના ફળસ્વરૂપ હતીઃ એરોનોટિકલની રીતે જોઈએ તો પહોંળા સાપેક્ષ ગુણોત્તર સાથેની પાંખો (પાંખોની મહત્તમ લંબાઈ ચાપકર્ણથી વિભાજિત – પાંખોનું આગળ-થી-પાછળનું પરિમાણ). આ પ્રકારના આકારોથી પહોળી પાંખો કે જેનો રાઈટ બંધુઓએ ઘણો ઉપયોગ કર્યો હતો તેના કરતા વધુ સારો લિફ્ટ-થી-ડ્રેગ (ઉપર જવાથી ખેંચાવા)નો ગુણોત્તર મળી શકતો હતો. આ જ્ઞાન અને વધુ ચોકસાઈપૂર્ણ સ્મેટોન આંકડાઓ સાથે રાઈટ બંધુઓએ 1902માં ગ્લાઈડર બનાવ્યું હતું. વાયુ સુરંગની મદદથી થયેલી વધુ મહત્વપૂર્ણ શોધનો ઉપયોગ કરીને, તેમણે એરફોઈલ ફ્લેટર (એરફોઈલને સીધી કરનાર) બનાવ્યું હતું, જે કેમ્બર (ચાપકર્ણ દ્વારા વિભાજિત પાંખોની વક્રતાની ઊંડાઈ) ઘટાડે છે. 1901ની પાંખો ઘણી વધારે વક્રતા ધરાવતી હતી, જે રાઈટ બંધુઓએ લિલિએન્થલમાંથી સીધી જ નકલ કરેલી ખુબ જ વધારે અપ્રભાવી વિશેષતા હતી. વાયુ સુરંગના નવા પરિણામોથી આત્મવિશ્વાસથી પરિપૂર્ણ, રાઈટ બંધુઓએ લિલિએન્થલની માહિતીઓનો ત્યાગ કર્યો અને, પોતાની જ ગણતરીઓના આધારે પોતાની જ ડિઝાઈન પર આધાર રાખવાનું શરૂ કર્યું. [[File:1902 WrightBrosGlider.jpg|left|thumb|વિલબર રાઈટ 1902 ગ્લાઈડર કિલ ડેવીલ હિલ્સ પર ચલાવી રહ્યા છે, ઓક્ટોબર 10, 1902.નીચેનું એક સુકાન ફેરવી શકાય તેવું છેઃ તેણે મૂળ બે અચલ સુકાનનું સ્થાન લીધું.]] વિશેષ તકેદારી સાથે, બંને ભાઈઓએ અગાઉની બે આવૃત્તિઓમાં જેમ માનવરહિત પતંગની ઉડાન ભરી હતી તેમ 1902માં પ્રથમ વખત ગ્લાઈડરની ઉડાન ભરી હતી. વાયુ સુરંગની તેમની કામગીરીની પરિણામોના કારણે તેઓ ગ્લાઈડરને અપેક્ષા પ્રમાણે ઉપર લઈ જવામાં સફળ રહ્યા હતા. તેમાં નવી માળખાકીય વિશેષતા પણ હતીઃ જેમાં નીચેના ભાગે જડિત સુકાન હતું જેનાથી વળાંકની સમસ્યાઓ દુર થઈ જશે તેવી બંને ભાઈઓને આશા હતી. 1902 સુધીમાં તેમને સમજાયું કે વિંગ-રેપિંગના કારણે વિંગટીપ્સ પર "વિભેદક ખેંચાણ” થતું હતું. પાંખનો એક છેડો વધુ ઉંચો જવાના કારણે પણ ખેંચાણ વધતુ હતું, જેથી પાંખનો એ છેડો ધીમો પડી જવાથી, વિમાન ફરી જતું હતું - અથવા "યો” (બીજા માર્ગે જવું) થતું હતું - આથી આગળનો ભાગ વળાંકથી દુર જતો રહેતો હતો. 1901માં પૂંછડી વગરના ગ્લાઈડર કેવી રીતે કામ કરતા હતા તે આના પરથી સમજી શકાતું હતું. વધુ સુધારેલી પાંખોની ડિઝાઈનના કારણે લાંબા સમય સુધી સતત ઉડાનો શક્ય બની હતી, અને નીચેનું સુકાન એડવર્સ યોને ખુબ પ્રભાવી રીતે અટકવાતું હતું જેથી નવી સમસ્યા ઉભી થઈ હતી. કેટલીક વખત જ્યારે પાઈલટ વળાંક પર લેવલ ઓફનો (નીચલા કે ઉપલા સ્તરે આવવાનો) પ્રયત્ન કરતો, ત્યારે ગ્લાઈડર સુધારાત્મક વિંગ-રેપિંગને પ્રતિભાવ આપવામાં નિષ્ફળ રહેતા હતા અને વધુ તંગ એટલે કે ટૂંકા વળાંકને વળગી રહ્યા હતા. ગ્લાઈડર નીચેની પાંખ તરફ સરકી જતા, તે જમીન પર સ્પર્શી જવાથી વિમાન આસપાસમાં જ ગોળ ફરવા લાગતું હતું. રાઈટ બંધુઓઓએ તેને “વેલ ડિગીંગ” ગણાવ્યું હતું. ઓરવીલે સ્વાભાવિકપણે એવી પરિકલ્પના કરી કે જ્યારે વળાંક પર લેવલ ઓફના પ્રયાસ વખતે જડિત સુકાન સુધારાત્મક વિંગ-રેપિંગની અસરને અવરોધે છે. તેમણે 2 ઓક્ટોબરની રાત્રે પોતાની ડાયરીમાં નોંધ્યું કે, “મે નવા લંબ સુકાન અંગેનો અભ્યાસ કર્યો.” બંને ભાઈઓએ બાદમાં સમસ્યાના ઉકેલ માટે હલનચલન થઈ શકે તેવા નીચા સુકાન બનાવવાનો નિર્ણય લીધો.<ref>[145] ^ એન્ડરસન 2004, પાનુ. 507.</ref> તેમણે સુકાનને મિજાગરા સાથે લગાવ્યું હોય તેવી રીતે આધાર આપી પાઈલટની ફરતી “ક્રેડલ” (ઝોળી જેવી જગ્યા) સાથે જોડી દીધું, જેથી પાઈલટ દ્વારા થયેલી એક જ હલચલથી એ જ સમયે વિંગ-રેપિંગ અને સુકાનની દિશા પર પણ નિયંત્રણ થઈ શક્યું. ગ્લાઈડિંગ વખતના પરીક્ષણોએ સાબિત કરી આપ્યું કે સુકાનનો પાછળનો છેડો રેપિંગ (વળાંક)ના કારણે પાંખોનો જે છેડો વધુ ખેંચાયો (અને ઉપર ગયો) હોય તે બાજુથી વળવો જોઈએ. સુકાનને વાળવાથી ઉત્પન થતા વિરોધાભાસી દબાણના કારણે વળાંક અથવા પવનના વિક્ષેપો બાદ ઉડાનને વિશ્વસનિય પુનઃસ્થિતિમાં લાવવાનું સ્થિતિ હાંસલ કરવા માટે સુકાન સુધારાત્મક વિંગ-રેપિંગ માટે સક્ષમ થઈ શક્યા. વધુમાં, જ્યારે ગ્લાઈડર વળાંક માટે એક બાજુ નમે ત્યારે, સુકાનનું દબાણ વિભેદક ખેંચાણની અસરને દબાવી દેતું હતું અને વિમાનના આગળના ભાગને વળાંકની દિશામાં ફેરવી દેતું હતું, જેથી એડવર્સ યો ની સ્થિતિ દુર કરી શકાતી હતી. ટૂંકમાં કહીએ તો, રાઈટ બંધુઓએ ચલિત લંબ સુકાનનો મૂળ હેતુ શોધી કાઢ્યો. તેની ભૂમિકા ઉડાનની દિશા બદલવા માટે નહીં, પરંતુ વળાંક લેતી વખતે વિમાનને સાચી રીતે લઈ જવા માટે અને વળાંક વખતે સ્તર બદલાઈ જાય ત્યારે તેમજ પવનના વિક્ષેપો વખતે વિમાનને નિયત રેખામાં લાવવા માટેની હતી.<ref>ક્યુલિક, ફ્રેડ ઈસી (E.C.) [http://www.wrightflyer.org/Papers/AIAA_2001-3385.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727184932/http://www.wrightflyer.org/Papers/AIAA_2001-3385.pdf |date=2011-07-27 }}[http://www.wrightflyer.org/Papers/AIAA_2001-3385.pdf ફ્લાઈટ મશીનો અંગે રાઈટ બંધુઓ શું સમજ્યા અને શું ન સમજ્યા- આધુનિક સંદર્ભમાં."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727184932/http://www.wrightflyer.org/Papers/AIAA_2001-3385.pdf |date=2011-07-27 }} પેસેડેના, કેલિફોર્નિયા: ''અમેરિકન ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એરોનોટિક્સ એન્ડ એસ્ટ્રોનોટિક્સ: કેલિફોર્નિયા ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી'' , પેપર એઆઈએએ (AIAA)-2001-3385, 37મી એઆઈએએ/એએસએમઈ/એસએઈ/એએસઈઈ (AIAA/ASME/SAE/ASEE) સંયુક્ત પ્રેરક પરિષદ અને પ્રદર્શન, જુલાઈ 8–11, 2001. જુલાઈ 27, 2009ના રોજ સુધારો.</ref> વિંગ-રેપિંગના ઉપયોગથી રોલ (ગોળ ફરતા) નિયંત્રણ દ્વારા વાસ્તવિક વળાંક – દિશામાં ફેરફાર સંભવ થઈ શક્યા હતા. આ સિદ્ધાંતો જ્યારે એલરનોએ (ખસેડી શકાય તેવા પાટીયા જેવા ભાગો)એ વિંગ-રેપિંગનું સ્થાન લીધુ ત્યારે પણ એક સમાન જ રહ્યા. [[File:1902 Wright glider turns.jpeg|right|thumb|વિલબર ફરી શકે તેવા સુકાન અને પાંખોને ફેરવવાની કામગીરીથી વળાંક લે છે, ઓક્ટોબર 24, 1902.]] રાઈટ બંધુઓએ તેમની નવી પદ્ધતિ સાથે 8 ઓક્ટોબર, 1902ના રોજ પ્રથમ વખત વળાંકમાં સાચા અર્થમાં નિયંત્રણ મેળવ્યું હતું જે એક મોટા સીમાચિન્હ રૂપ સિદ્ધિ હતી. સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર મહિના દરમિયાન તેમણે 700 થી 1000 જેટલી ઉડાનો ભરી હતી, જેમાં સૌથી લાંબી ઉડાન 26 સેકન્ડ સહિતની અન્ય ઉડાનો હતી.{{convert|622.5|ft|m|1}} સુકાન દ્વારા દિશાનિર્દેશિત અને ખુબ સારી રીતે નિયંત્રિત સંખ્યાબંધ ઉડાનો બાદ તેમને વિશ્વાસ જાગ્યો કે તેઓ સંચાલિત ફ્લાઈંગ મશીન બનાવી શકે તેમ છે. આથી ત્રિ-અક્ષીય નિયંત્રણ આવ્યુઃ જેમાં ગોળ ફરવા માટે વિંગ-રેપિંગ (પાંખો વાળવી), ઊંચે લઈ જવા માટે ફોરવર્ડ એલિવેટર (ઉપર અને નીચે) અને યો (બાજુએ જવા માટે) માટે નીચેનું સુકાન (એક બાજુથી બીજુ બાજુ) હતા. 23 માર્ચ, 1903ના રોજ, રાઈટ બંધુઓએ 1902માં તેમના સફળ ગ્લાઈડરના આધારે “ફ્લાઈંગ મશીન” માટે તેમની ખ્યાતનામ પેટન્ટ માટે અરજી કરી. કેટલાક ઉડ્ડયન ઇતિહાસવિદો માને છે કે 1902ના ગ્લાઈડર પર અમલમા મુકાયેલા ત્રિ-અક્ષીય ઉડાન નિયંત્રણએ 1903ના ફ્લાયરમાં સંચાલનના ઉમેરાની સમકક્ષ કે વધુ મહત્વપૂર્ણ ગણી શકાય. સ્મિથસોનિયનના પીટર જેકબે દાવાપૂર્વક કહ્યું હતું કે 1902ના ગ્લાઈડરની પરિપૂર્ણતા અનિવાર્ય રીતે વિમાનના સંશોધનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<ref>લેંગવિશે 1972, પાનુ. 163.</ref><ref>જેકબ 1997, પાના નંબર. 183–184.</ref> ===સંચાલનનો ઉમેરો=== [[File:First flight2.jpg|thumb|left|રાઈટ ફ્લાયર Iની પ્રથમ ઉડાન, ડિસેમ્બર 17, 1903, ઓરવીલ હંકારે છે, વિલબર વિંગટીપ પર દોડે છે.]] 1903માં આ ભાઈઓએ સંચાલિત રાઈટ ફ્લાયર I બનાવ્યું હતું, જેમાં તેમણે બાંધકામ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સારી કક્ષાના સામાન, મજબૂત અને ઓછા વજનનું લાકડુ, સ્પ્રૂસ અને સપાટી ઢાંકવા માટે નકામા મલમલનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે પોતે જ લાકડાનો પંખો ડિઝાઈન કરીને તેની કોતરણી કરી હતી અને, તેમની સાઈકલની દુકાનમાં ગેસોલિન એન્જિન બનાવવાનો પણ તેમનો ઉદ્દેશ્ય હતો. તેઓ વિચારતા હતા કે પંખાની ડિઝાઈન ઘણી સરળ બાબત છે અને તેઓ જહાજનિમાર્ણની વિગતો અપનાવવા માંગતા હતા. જોકે, તેમણે પુસ્તકાલયમાં કરેલા સંશોધનોમાં મશીન કે હવાનો પંખો બનાવવા માટે કોઈ જ સ્થાપિત પદ્ધતિ મળી શકી નહોતી, અને તેમને લાગ્યું કે તેઓ કોઈ ચોક્કસ પ્રારંભિક તબક્કે નથી પહોંચ્યા. લંબ વિમાનમાં પાંખને ફેરવવા માટે એરોનોટિકલ પંખો અનિવાર્ય છે તે નિષ્કર્ષ પર તેઓ પહોંચ્યા ત્યાં સુધી, ક્યારેક આવશેમાં આવીને પણ તેમણે આ પ્રશ્ને ચર્ચા અને દલીલો કરી હતી.<ref>ક્રોચ 2003, પાના નંબર. 242–243.</ref> તે આધાર પર, તેમણે પંખાઓ તૈયાર કરવા માટે વધુ વાયુ સુરંગ પરીક્ષણોની માહિતીનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે તૈયાર કરેલી પાંખો આઠ ફૂટથી વધુ લાંબી હતી, જે ગુંદરયુક્ત સ્પ્રૂસના ત્રણ સ્તરોમાંથી બનેલી હતી. રાઈટ બંધુઓએ જોડિયા “પુશર” (દબાવનાર) પંખાઓ (ટોર્ક (ગોળ વળવાની સ્થિતિ) રદ કરવા માટે વિરુદ્ધ દિશામાં ફરતા) અંગે નિર્ણય લીધો, જે એક અપેક્ષાકૃત ધીમા પંખા કરતા વધુ પ્રમાણમાં હવા સામે કામ કરી શકે તેમ હતા અને પાંખોના આગળના છેડા પર હવાના પ્રવાહને વિક્ષેપિત નહોતા કરતા. વિલબરે માર્ચ 1903માં તેની નોટબુકમાં નોંધ લખી હતી જે પંખાની પ્રતિકૃતિ 66% સક્ષમ હોવાનું સુચિત કરતી હતી. 1903ના પંખાઓના પુનઃઉત્પાદન પર આધુનિક વાયુ સુરંગના પરીક્ષણોએ દર્શાવ્યું હતું કે પ્રથમ ઉડાનની શરતો હેઠળ તે 75%થી વધુ કાર્યક્ષમ હતા, અને ખરેખરમાં તેની સૌથી વધુ કાર્યક્ષમતા 82% હતી. આ નોંઘનીય સિદ્ધિ હતી, જે દર્શાવતી હતી કે આધુનિક લાકડાના પંખાઓમાં 85%ની મહત્તમ કાર્યક્ષમતા હતી.<ref>એશ, રોબર્ટ એલ. કોલીન પી. બ્રીચેર એન્ડ કેનેથ ડબ્લ્યુ.હાઈડ. [http://www.memagazine.org/supparch/flight03/propwr/propwr.html &nbsp; ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604093014/http://www.memagazine.org/supparch/flight03/propwr/propwr.html |date=2011-06-04 }}[http://www.memagazine.org/supparch/flight03/propwr/propwr.html "100 યર્સ ઓફ ફ્લાઈટ: સપ્લીમેન્ટ, પ્રોપ-રાઈટ્સ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604093014/http://www.memagazine.org/supparch/flight03/propwr/propwr.html |date=2011-06-04 }} ''મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ'' , ડિસેમ્બર 2003.</ref> [[File:Wright brothers engine 17.jpg|thumb|રાઈટ એન્જિન, શ્રેણી નંબર 17, લગભગ 1910, વિન્ડસોર લોક્સ, કનેટિકટ ખાતે આવેલા ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ એર મ્યુઝિયમમાં પ્રદર્શન માટે.]] રાઈટ બંધુઓએ કેટલાક એન્જિન ઉત્પાદકોને પત્ર લખ્યા હતા, પરંતુ કોઈ તેમના ઓછા વજનના પાવરપ્લાન્ટની જરૂરિયાતને પૂર્ણ કરી શક્યું નહોતું. તેઓ પોતાની મિકેનિક દુકાનમાં પાછા આવ્યા, અને ચાર્લી ટેલરે બંને ભાઈઓના ખુબ જ નિકટતાપૂર્વકના સલાહસૂચનો સાથે માત્ર છ અઠવાડિયામાં એન્જિન બનાવ્યું હતું. જરૂરિયાત અનુસાર એકદમ ઓછુ વજન જાળવી રાખવા માટે, એન્જિન બ્લોક એલ્યુમિનિયમમાંથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આવી કામગીરી તે સમયમાં જવલ્લેજ કરવામાં આવતી હતી. રાઈટ/ટેલર એન્જિન આધુનિક ઈંધણ-આપૂર્તિ તંત્રની જૂની આવૃત્તિ હતી, જેમાં કોઈ જ [[કાર્બ્યુરેટર|કાર્બ્યુરેટર]] કે ઈંધણ પંપ નહોતા. તેમાં પાંખોનાં ટેકા પર લગાવેલી ઈંધણ ટાંકીમાંથી આવતી રબરની ટ્યુબ મારફત ક્રેંકકેસમાં ખેંચાણ બળ (ગુરુત્વાકર્ષણ) તરીકે ગેસોલિન ભરવામાં આવતું હતું. પંખાઓ સાઈકલની ચેઈન જેવી જ દેખાતી ચેઈનને ચલાવતા હતા, જે વાસ્તવમાં ભારે ઓટોમોબાઈલ ચેઈન-ચાલકોના ઉત્પાદકો દ્વારા પુરી પાડવામાં આવી હતી.<ref>હોવર્ડ 1988, પાના નંબર. 108–109.</ref> સેમ્યુએલ લેંગ્લીને માનવોને લઈ જતા ગ્રેટ એરોડ્રોમ માટે સરકારે આપેલા $50,000થી વધારે ભંડોળ સામે આ ''ફ્લાયર'' માત્ર એક હજાર ડોલર કરતા ઓછી કિંમતનું હતું.<ref>ટોબિન 2004, પાનુ. 192.</ref> આ ફ્લાયરમાં વજનના પ્રમાણનું{{convert|605|lb|kg|abbr=on}}<ref>[https://web.archive.org/web/20071012223925/http://www.wright-brothers.org/index.html "રાઈટ બ્રધર્સ એરોપ્લેન કંપની ઓફ ડેટોન, ઓહિયો."] ''રાઈટ બ્રધર્સ એરોપ્લેન કંપની.'' સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref> વિંગસ્પાન (પાંખો વચ્ચેનું મહત્તમ અંતર){{convert|40.3|ft|m|abbr=on}} હતું અને, એક એન્જિન<ref>ટોબિન 2004, પાનુ. 159.</ref> રાખેલું{{convert|12|hp|kW}}{{convert|180|lb|kg|abbr=on}} હતું. <span class="goog-gtc-fnr-highlight">કિલ</span> ડેવિલ હિલ્સ ખાતેના કેમ્પમાં એન્જિનના પરીક્ષણો દરમિયાન પંખાની શાફ્ટ (ધરી) ભાંગી જતા તેમના પરીક્ષણોમાં ઘણું મોડુ થયુ હતુ. શાફ્ટ (ધરી) બદલ્યા બાદ (તેના માટે બે વખત ડેટોન જવુ પડે તેમ હતુ), 14 ડિસેમ્બર, 1903ના રોજ સિક્કો ઉછાળવામાં વિલબર જીતી જતા તેમણે ત્રણ સેકન્ડની ઉડાનભરી હતી, જે ટેકઓફ બાદ ટકી પડી હતી અને ફ્લાયરને નુક્સાન થયુ હતુ. (કારણ કે 13 ડિસેમ્બર, 1903ના રોજ, રવિવાર હોવાથી હવામાન સારુ હોવા છતા બંને ભાઈઓએ તે દિવસે એક પણ વખત પ્રયત્ન નહોતો કર્યો.) વિલબરે તેમના પરિવારને લખેલા સંદેશમાં, તેમના પરીક્ષણને “માત્ર આંશિક સફળતા” તરીકે ગણાવ્યું હતું, અને કહ્યું હતું કે “વીજળી પુરતા પ્રમાણમાં છે, પરંતુ આ મશીન અને શરૂ કરવાની પદ્ધતિમાં અનુભવના અભાવે નજીવી ત્રુટીઓ રહી હતી, બાકી આ મશીન બેશકપણે ખુબ સુંદર રીતે ઉડી શક્યું હોત.”<ref>કેલી 2002, પાના નંબર. 112–113.</ref> રીપેરિંગ કામ બાદ, અંતે રાઈટ બંધુઓએ 17 ડિસેમ્બર, 1903ના રોજ જમીન સ્તર પરથી થીજવી દે તેવા જોરદાર પવનમાં બે ઉડાન ભરી હતી.{{convert|27|mph|km/h}} પ્રથમ ઉડાન, ઓરવીલે{{convert|120|ft|m}} 12 સેકન્ડ માટે સૌથી ઓછી કરતા માત્ર સહેજ વધારે {{convert|6.8|mph|km/h}}ઝડપે ભરી હતી, જે તેમની ખ્યાતનામ તસવીરમાં નોંધેલી છે. પછીની બે વખત અંદાજે {{convert|175|ft|m}} અને {{convert|200|ft|m}} ઝડપે, અનુક્રમે વિલબર અને ઓરવીલે ઉડાન ભરી હતી. તેમની ઉંચાઈ જમીનથી અંદાજે {{convert|10|ft|m}} ઉપર હતી.<ref>ગ્રે, કેરોલ એફ. [http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html &nbsp; ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423162519/http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html |date=2015-04-23 }}[http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html "ધ ફર્સ્ટ ફાઈવ ફ્લાઈટ્સ, ધ સ્લોપ્સ એન્ડ વિન્ડસ ઓફ બિગ કિલ ડેવિલ હિલ - ધ ફર્સ્ટ ફ્લાઈટ રિકન્સીડર્ડ, 1903 - હુ મેડ ધ ફર્સ્ટ ફ્લાઈટ?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423162519/http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html |date=2015-04-23 }} ''TheWrightBrothers.org,'' 2003. સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો</ref> અહીં દિવસભરમાં ઓરવીલ રાઈટે ભરેલી ફાઈનલ ઉડાનો દર્શાવવામાં આવી છેઃ <blockquote> વિલબરે ચોથી અને અંતિમ ઉડાન લગભગ 12 વાગે શરૂ કરી હતી. શરૂઆતના કેટલાક સો ફૂટ સુધી અગાઉની જેમ ઉપર અને નીચે વિમાન થયું હતું, પરંતુ ત્રણસો ફૂટ બાદ તે યોગ્ય સ્થિતિમાં આવી ગયું હતું અને મશીન અંકુશ હેઠળ હતુ. આ ઉડાન ત્યારપછી ચારસોથી પાંચસો ફૂટ સુધી આગળ વધી હતી પરંતુ વિમાન સહેજ હાલકડોલક થયું હતું. જોકે, આઠસો ફૂટ પુરા થતા જ મશીન ફરી નીચેની દિશામાં આવવા લાગ્યું અને તેની ઓચિંતી હિલચાલ પૈકી જ એક હિલચાલમાં જમીન સાથે અથડાયુ. જમીનથી ઉપર આ અંતર 852 ફૂટ માપવામાં આવ્યું હતું; અને ઉડાનનો સમય 59 સેકન્ડ નોંધાયો હતો. આગળના સુકાનને ટેકો આપતી ફ્રેમ ખુબ જ ખરાબ રીતે તુટી ગઈ હતી, પરંતુ મશીનના મુખ્ય ભાગને નુકસાન પહોંચ્યુ નહોતુ. અમે એવો અંદાજ લગાવ્યો કે મશીન એક કે બે દિવસમાં ફરી ઉડાન ભરી શકે તેવી સ્થિતિમાં મુકી શકાય તેમ હતુ.<ref>કેલી 1943, પાના નંબર. 101–102.</ref> </blockquote> [[File:Wright diary1.jpg|left|thumb|ઓરવીલની ડિસેમ્બર 17, 1903ના રોજની નોટબુક એન્ટ્રી.]] પાંચ લોકો આ ઉડાનના સાક્ષી બન્યા હતાઃ એડમ એથરિજ, જ્હોન ટી. ડેનિઅલ્સ (જેમણે ઓરવીલના અગાઉથી ગોઠવેલા કેમેરાની મદદથી “પ્રથમ ઉડાન”ની તસવીર લીધી હતી) અને વિલ ડૌગ, તમામ યુએસ (US) સરકારના દરિયાકાંઠાના જીવનરક્ષક દળના સભ્યો હતા; એ વિસ્તારના બિઝનેસમેન ડબ્લ્યુ.સી. બ્રિન્ક્લે; અને જ્ગોની મૂરે, જે આ વિસ્તારમાં રહેતો એક કિશોરવયનો છોકરો હતો. ચોથી ઉડાનથી લોકોએ ફ્લાયરને પાછુ ઘસડ્યું ત્યારે, જોરદાર ઝડપે ફૂંકાયેલા પવનના કારણે ક્રૂના સભ્યોએ ફ્લાયરને થોભી રાખવા માટે ઘણા પ્રયત્નો કરવા છતા તેણે ઘણી ગુલાંટ મારી દીધી હતી. તેને ઘણું નુકસાન પણ થયું હતુ, તેથી આ વિમાન ફરી ક્યારેય નહોતુ ઉડી શક્યું. બંને ભાઈઓ તેને ઘરે લઈ ગયા અને કેટલાક વર્ષ પછી ઓરવીલે તેને ફરી તૈયાર કર્યું, અને યુએસ (US)ના કેટલાક સ્થળોએ પ્રદર્શન માટે તેને મુકવામાં આવ્યું, ત્યારબાદ તેને બ્રિટિશ સંગ્રહાલયમાં મોકલાયું (નીચે જુઓ સ્મિથસોનિયન વિવાદ), અને અંતે 1948માં વોશિંગ્ટન ડી.સી. (D.C.)માં સ્મિથસોનિયન ઈન્સ્ટિટ્યુશનમાં તેને મુકવામાં આવ્યું, જ્યાં હાલમાં પણ તે છે. રાઈટ બંધુઓએ તેમની ઉડાનો અંગે તેમના પિતાને ટેલિગ્રામ મોકલ્યો હતો, અને “પ્રેસને જાણ કરવા” તેમને વિનંતી કરી હતી. જોકે, ''ડેટોન જર્નલે'' આ સ્ટોરીને પ્રકાશિત કરવાની ના પાડતા કહ્યું હતું કે આ ઉડાનો ઘણી ટૂંકી હોવાથી મહત્વપૂર્ણ ન ગણી શકાય. આ દરમિયાન, બંને ભાઈઓની ઈચ્છા વિરુદ્ધ, ટેલિગ્રાફના ઓપરેટરે તેમનો સંદેશ વર્જિનિયાના એક અખબારને મોકલી દીધો હતો, જેમણે આ સમાચાર પરથી ખુબ જ ભુલો સાથે ઉપજાવી કાઢેલો લેખ તૈયાર કર્યો જે બીજા દિવસે ડેટોન સહિત અન્ય પ્રદેશોના કેટલાક અખબારોમાં છપાયો હતો.<ref>ક્રોચ 1989, પાના નંબર. 271–272.</ref> રાઈટ બંધુઓએ જાન્યુઆરી મહિનામાં તેમનું પોતાનું વાસ્તવિક નિવેદન આપ્યું હતું. જોકે તેમ છતા, લોકો તેમના વિશે જાણતા હોવા છતા - આ ઉડાનોએ લોકોમાં ઉત્સાહ કે ઉત્તેજના જગાવી નહોતી– અને એ સમાચાર થોડા સમયમાં જ વિસરાઈ ગયા હતા. (જોકે પેરિસમાં, એરોક્લબ ઓફ ફ્રાન્સના સભ્યો, કે જેઓ પહેલાથી જ રાઈટની ગ્લાઈડિંગની સફળતા સંબંધિત ચેનટના અહેવાલોથી ઉત્સાહિત હતા, તેમણે આ સામાચારને ઘણા ગંભીરતાપૂર્વક લીધા હતા અને બંને ભાઈઓને મળવા માટે તેમના પ્રયત્નો વધારી દીધા હતા.) પ્રોફેસર ફ્રેડ ઈ.સી. કુલિક અને હેન્રી આર. જેક્સ દ્વારા થયેલા આધુનિક (1985માં) વિશ્લેષણોએ દર્શાવ્યું હતું કે 1903નું રાઈટ ફ્લાયર ઘણું અસ્થિર હતું અને રાઈટ બંધુઓએ 1902માં ગ્લાઈડરોથી પોતાની જાતને જ ઘણી તાલીમ આપી હોવા છતા તેમના સહિત કોઈપણ વ્યક્તિ દ્વારા સંભાળવું લગભગ અશક્ય જ હતું.<ref>એબઝગ, મેલકોલ્મ જે. અને ઈ. એગેન લેરેબી.[http://assets.cambridge.org/97805218/09924/sample/9780521809924ws.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051730/http://assets.cambridge.org/97805218/09924/sample/9780521809924ws.pdf |date=2016-03-04 }}[http://assets.cambridge.org/97805218/09924/sample/9780521809924ws.pdf એસપ્લેન સ્ટેબિલિટિ એન્ડ કંટ્રોલ, સેકન્ડ એડિશનઃ અ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ ટેકનોલોજીસ ધેટ મેટ એવિએશન પોસિબલ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051730/http://assets.cambridge.org/97805218/09924/sample/9780521809924ws.pdf |date=2016-03-04 }} ''cambridge.org.'' સપ્ટેમ્બર 21,2010ના રોજ સુધારો.</ref> ===મુસીબત ઉભી કરતી કાયદેસરતા=== [[File:1904WrightFlyer.jpg|thumb|રાઈટ ફ્લાયર IIમાં હફમેન મેદાનો ઉપર ઉડી રહેલા ઓરવીલ. ઉડાન#85, 40 1/5 સેકન્ડમાં અંદાજે [89] , નવેમ્બર 16, 1904.]] 1904માં રાઈટ બંધુઓએ ''ફ્લાયર II'' બનાવ્યું હતું. તેમણે વધારાના ખર્ચા દુર કરવાનો અને પુરવઠાને બહારની બેંકોમાં લઈ જવાનું નક્કી કર્યું અને ડેટોનની ઉત્તર-પૂર્વે આઠ માઈલ (13 કિમી) દુર ગોચર જમીનમાં હફમેન<span class="goog-gtc-fnr-highlight"></span> મેદાનોમાં એરફિલ્ડ ઉભુ કર્યુ હતું. તેમણે આ જમીનના માલિક અને બેંકના પ્રમુખ ટોરેન્સ હફમેન પાસેથી તેને ભાડા વગર ઉપયોગમાં લેવાની મંજૂરી મેળવી લીધી હતી. તેમણે એ વર્ષે 23 મેના રોજ તેમની પ્રથમ ઉડાનના પ્રયાસ વખતે તસવીરો ન ખેંચવાની શરતે પત્રકારોને આમંત્રિત કર્યા હતા. એન્જિનની સમસ્યા અને નબળી પાંખોના કારણે ઉડાન અટકી પડી હતી, અને થોડા દિવસ બાદ માત્ર થોડાક જ પત્રકારોની હાજરીમાં તેઓ ખુબ નાની આશા મેળવી શક્યા હતા. રાઈટ બંધુઓના કેટલાક વિદ્વાનોએ એવી અટકળો લગાવી કે આ બંને ભાઈઓએ સંભવતઃ તેમના પરીક્ષણોમાંથી પત્રકારોનો રસ દુર કરવા માટે જાણી જોઈને તેમની ઉડાન નિષ્ફળ કરી હતી.<ref>હોવર્ડ 1988, પાના નંબર. 154–155.</ref> તે વાત સાચી હતી કે નહીં તે કોઈ જાણતું નથી, પરંતુ તેમના નબળા દેખાવના કારણે ત્યારપછીના દોઠ વર્ષ સુધી સ્થાનિક અખબારોએ વાસ્તવમાં તેમની અવગણના કરી હતી. રાઈટ બંધુઓ પત્રકારોના વિક્ષેપોથી છુટકારો મેળવવા બદલ ખુશ હતા. અખબારી લોકોની ગેરહાજરીના કારણે પ્રતિસ્પર્ધીઓ તેમની પદ્ધતિ શીખી જાય તેવી શક્યતાઓ પણ ઓછી થઈ ગઈ હતી. કિટ્ટી હોક સંચાલિત ઉડાનો પછી, રાઈટ બંધુઓએ સાઈકલના વ્યાપારને છોડી દેવાનો નિર્ણય લીધો હતો જેથી તેઓ વ્યવહારિક વિમાન બનાવવામાં અને તેને બજારમાં લાવવામાં જ પોતાને સંપૂર્ણ સમર્પિત કરી શકે.<ref>ક્રોચ 2003, પાના નંબર. 273–274.</ref> આ નિર્ણય આર્થિક બાબતે ઘણો જોખમી હતો, કારણ કે તેઓ ઘનાઢ્ય નહોતા અને સરકાર તરફથી તેમને ભંડોળ પણ નહોતું મળતું (અન્ય પરીક્ષણકારો જેમકે એડર, મેક્સિમ, લેંગ્લી અને સેન્ટોસ-ડુમોન્ટને સરકારી ભંડોળ મળતું હતું). રાઈટ બંધુઓ તેમના આ સંશોધનને આપી દે તેવો વૈભવ પણ ધરાવતા નહોતા; કારણ કે એ જ તેમની આજીવિકા બનવાનું હતું. આમ, તેમના મશીનની માહિતી કોઈની સામે જાહેર ન કરવાની તેમના પેટન્ટ એટર્ની હેન્રી ટૌલમીનને આપેલી સલાહથી પ્રેરિત તેમની ગુપ્તતા વધુ તીવ્ર બની.[[File:WrightFlyer1904Circling.jpg|thumb|left|વિલબરે હફમેન મેદાનો પર લગભગ ચાર આંટા માર્યા, 5 મિનિટ અને 4 સેકન્ડમાં અંદાજે 2 અને 3/4 માઈલ; ઉડાન #82, નવેમ્બર 9, 1904.]] [[File:WrightBrothersFirstCircleFlightLogBook.gif|thumb|left|સપ્ટેમ્બર 20, 1904ના રોજની વિલબરની લોગબુકમાં પ્રથમ ઉડાનના ચક્કરનો ડાયાગ્રામ અને ડેટા જોઈ શકાય છે.]] હફમેનના મેદાનોમાં, કિટ્ટી હોક કરતા હળવા પવન અને હવાની ઓછી ઘનતા (ઓહિયોની વધુ ઊંચાઈ અને વધુ તાપમાનના કારણે) હોવાથી ઉડાન ભરવાનું મુશ્કેલ થતું હતું, અને કિટ્ટી હોકમાં તેમને ઉડાન ભરવા માટે શરૂઆતમાં જે રનિંગ કરવું પડતું હતું તેની સરખામણીએ{{convert|60|ft|m|0|sing=on|adj=on}} ઘણા ફૂટ વધારે વિમાન દોડાવવું પડતું હતુ. વસંત અને ઉનાળા દરમિયાન ઉતરાણ વખતે ઘણી તકલીફો ભોગવવી પડતી હતી, વાસ્તવમાં વધુ પડતો શ્રમ અને વારંવાર ફ્લાયરમાં નુકસાન થતું હતું, અને તેની બોડીમાં પણ ઈજા પહોંચતી હતી. 13 ઓગસ્ટના રોજ, મદદ વગરના ટેકઓફથી, વિલબરે અંતે {{convert|1300|ft|m|-1}}ની ઉડાનથી તેમના કિટ્ટી હોક ખાતેના શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો પ્રાપ્ત કરી શક્યા હતા. ત્યારબાદ તેમણે ટેકઓફ વધુ સરળ બનાવવા માટે વજન-સંચાલિત કેટપલ્ટ (વિમાનને ઉડાડવાની યાંત્રિક રચના)નો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો અને 7 સપ્ટેમ્બરના રોજ પ્રથમ વખત પ્રયત્ન કર્યો હતો. 20 સપ્ટેમ્બર, 1904ના રોજ, ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત હવા કરતા વધુ વજન ધરાવતા માણસ સાથેના પાવર મશીન સાથે સંપૂર્ણ ચક્કર લગાવી લગભગ{{convert|4080|ft|m|0}} દોઢ મિનિટ સુધી વિમાનને હવામાં રાખી શક્યા હતા. 9 નવેમ્બરના રોજ વિલબર અને 1 ડિસેમ્બરના રોજ ઓરવીલે ભરેલી ઉડાન તેમની બે શ્રેષ્ઠ ઉડાનો પૈકી હતી, જે દરેક ઉડાન પાંચ મિનિટની હતી અને લગભગ ચાર આંટા મારીને ત્રણ માઈલ જેટલું અંતર કાપ્યું હતુ. વર્ષાંત સુધીમાં બંને ભાઈઓએ પાણીથી ભીના મેદાનોમાં{{convert|85|acre|m2|adj=on}} 105 ઉડાનોમાં અંદાજે 50 મિનિટની કુલ ઉડાન ભરી હતી, જે મેદાનો આજે પણ તેમના મૂળ સ્થિતિમાં જ રાખવામાં આવ્યા છે, અને હવે તે ડેટોન એવિએશન હેરિટેઝ નેશનલ હિસ્ટ્રિકલ પાર્કનો એક હિસ્સો છે, જે રાઈટ-પીટરસન એરફોર્સ બેઝની બાજુમાં જ છે. 1904માં પ્રગતિ થવા છતા, ફ્લાયર હજુ પણ નિયંત્રણ બહાર જ હતું.<ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 286.</ref> રાઈટ બંધુઓએ ખરાબ હિસ્સાને દુર કરીને વિમાનને વધુ રીપેર કર્યું, પરંતુ એન્જિનને બચાવી રાખ્યું, અને 1905માં નવું ''ફ્લાયર III'' તૈયાર કર્યું, જેમાં ડિઝાઈનમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. બંને ભાઈઓએ સુકાનને અગાઉની જેમ વિંગ-રેપિંગ “ક્રેડલ” સાથે જોડવાના બદલે નીચેના સુકાનમાં અલગથી જ નિયંત્રણ લગાવી દીધું હતુ. દરેક અક્ષો – પીચ, રોલ અને યો – પાસે હવે સ્વતંત્રપણે નિયંત્રણ હતું. તેમ છતા પણ, આ ફ્લાયરથી અગાઉના બેની જેવું સીમાંત પ્રદર્શન મળી શક્યું હતું. તેમની પ્રથમ ઉડાન 23 જૂનના રોજ થઈ હતી અને શરૂઆતની કેટલીક ઉડાનો 10 સેકન્ડથી વધારે લાંબી નહોતી.<ref name="Winchester"> વિન્ચેસ્ટર 2005, પાનું 311.</ref> ઓરવીલે મુખ્ય અસ્થિમાં ઝણઝણાટ અનુભવ્યો અને 14 જુલાઈના રોજ ઘાતક રીતે તુટી પડ્યા બાદ, તેમણે ફરીથી ફોરવર્ડ એલિવેટર અને નીચેના સુકાન સાથે ફ્લાયર બનાવ્યું જેમા આ બંને વસ્તુઓ સહેજ મોટી હતી અને પાંખથી થોડા ફૂટ દુર લગાવવામાં આવી હતી. આ સુધારાના કારણે ઘણી સારી સ્થિરતા અને નિયંત્રણ મળી શક્યા હતા, જેના કારણે હફમેનના મેદાનો ઉપર 26 સપ્ટેમ્બર અને 5 ઓક્ટોબરના સમયગાળામાં 17થી 38 મિનિટ સુધી અને 11થી{{convert|24|mi|km|0}} લગભગ સાડા ત્રણ માઈલ સુધીની છ નાટ્યાત્મક “લાંબી ઉડાનો” શક્ય બની હતી. વિલબરે સૌથી અંતિમ અને સૌથી લાંબી ઉડાન ભરી હતી, {{convert|24.5|mi|km|1}} જે 38 મિનિટ અને ત્રણ સેકન્ડ સુધી ચાલી હતી, અને જ્યારે ઈંધણ ખતમ થઈ ગયું ત્યારે સુરક્ષિત ઉતરાણ કર્યું હતું. આ ઉડાન સંખ્યાબંધ લોકોએ નિહાળી હતી, જેમાં કેટલાક આમંત્રિત મિત્રો, બંને ભાઈઓના પિતા મિલ્ટન તેમજ પડોશી ખેડૂતો પણ હતા. {{#tag:ref|Dayton Metro Library has a document showing durations, distances and a list of witnesses to the long flights in late September-early October 1905. <ref>[http://home.dayton.lib.oh.us/archives/wbcollection/wbscrapbooks1/WBScrapbooks10007.html "Wright Brothers Scrapbooks."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090905015136/http://home.dayton.lib.oh.us/archives/wbcollection/wbscrapbooks1/WBScrapbooks10007.html |date=2009-09-05 }} ''Dayton Metro Library.'' Retrieved: May 23, 2007.</ref>|group=N}} [[File:Wright Flyer III above.jpg|thumb|હફમેનના મેદાનો પર રાઈટ ફ્લાયર III ચલાવતા ઓરવીલ, ઓક્ટોબર 4, 1905.ઉડાન#46, 33 મિનિટ અને 17 સેકન્ડમાં 20 અને 3/4 માઈલ પૂર્ણ કર્યું; વર્ષની તસવીર લેવાઈ હોય તેવી અંતિમ ઉડાન.]] પત્રકારો બીજા દિવસે જોવા મળ્યા હતા (અગાઉના વર્ષમાં મે મહિના બાદ તેઓ માત્ર બીજી વખત જોવા મળ્યા હતા), પરંતુ બંને ભાઈઓએ ઉડવાની ના પાડી દીધી હતી. લાંબી ઉડાનોના કારણે બંને ભાઈઓ એ વાત માનવા તૈયાર થઈ ગયા હતા કે તેમણે “વ્યવહારિક ઉપયોગિતા”નું ફ્લાઈંગ મશીન તૈયાર કરવાનું લક્ષ્ય હાંસલ કરી દીધું હતું જેને તેઓ વેચાણ અર્થે પણ મુકી શકે તેમ હતા. ઉડાનોની તસવીરો બંને ભાઈઓ દ્વારા માત્ર 1904-1905માં લેવામાં આવી હતી. (કેટલીક તસવીરો 1913માં ડેટોનમાં આવેલા મહાપૂરમાં ખરાબ થઈ ગઈ હતી, પરંતુ મોટાભાગની તસવીરોને બચાવી શકાઈ હતી.) 1904માં ઓહિયોમાં મધમાખી ઉછેરના બિઝનેસમેન એમોસ રુટ, કે જેઓ ટેકનોલોજી બાબતે ખુબ જ ઉત્સાહી હતા, તેમણે પ્રથમ ચક્કર સહિતની કેટલીક ઉડાનો જોઈ હતી. તેમણે પોતાના મધમાખી ઉછેરના મેગેઝિન માટે લખેલા લેખો હફમેનના મેદાનો પર રાઈટ બંધુઓની ઉડાનના એક માત્ર એવા પ્રકાશિત અહેવાલો હતા જે નજરે જોયેલા સાક્ષી દ્વારા તૈયાર થયેલા હતા, આ સિવાય અગાઉ સ્થાનિક પત્રકારોએ શરૂઆતમા બિનપ્રભાવી આપ્યા હતા. રુટે ''સાયન્ટિફિક અમેરિકન'' મેગેઝિનને અહેવાલ આપવાનો પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો, પરંતુ સંપાદકે ના પાડી દીધી હતી. પરિણામ સ્વરૂપે, આ સમાચાર અંગે ઓહિયોથી બહારના લોકોને ખાસ ખબર નહોતી, અને તે અંગે વારંવાર સંશયવાદ થતો હતો. હેરાલ્ડ ટ્રિબ્યૂનની પેરિસની આવૃત્તિએ રાઈટ બંધુઓના 1906ના “ફ્લાયર્સ ઓર લાયર્સ?” લેખને મુખ્ય સમાચાર બનાવ્યા હતા. આવનારા વર્ષોમાં ડેટોનના અખબારો પોતાના જ શહેરના રાઈટ બંધુઓને દેશના હીરો તરીકે ગર્વપૂર્વક ઉજવણી કરી શકે તેમ હતા, પરંતુ સ્થાનિક અખબારો તેમના ઉંબરાથી થોડીક જ માઈલો દુર થઈ રહેલી ઇતિહાસમાં મહત્વની આ ઘટનાની સ્ટોરી ચુકી ગયા હતા. એ સમયે ડેટોન ડેઈલી ન્યૂઝના પ્રકાશક જેમ્સ એમ. કોક્સે (બાદમાં ઓહિયોના ગવર્નર બન્યા અને 1920માં ડેમોક્રેટિક પાર્ટીમાં પ્રમુખપદના ઉમેદવાર તરીકે નામાંકિત થયા), અખબારી લોકો- અને જાહેરજનતાના - વર્તનને એવા દિવસોમાં વ્યક્ત કર્યું જ્યારે તેમણે પછી વર્ષોમાં સ્વીકાર્યું હતું, કે “સ્પષ્ટ કહું તો, અમારા પૈકી કોઈને આમા વિશ્વાસ નહોતો બેઠો.”<ref>ટોબીન 2004, પાનુ. 211.</ref>[[File:HeadlineWrightBros.gif|thumb|left|ડેટોન ડેઈલી ન્યૂઝમાં ઓક્ટોબર 5ના રોજની ઉડાનનો અહેવાલ ખેતીવાડી અને બિઝનેસ સમાચારો સાથે પાના નંબર 9 પર લેવાયો હતો.[102]]] કેટલાક અખબારોએ લાંબી ઉડાનો અંગેના લેખો પ્રકાશિત કર્યા હતા, પરંતુ કોઈ જ પત્રકારો કે તસવીરકારો ત્યાં નહોતા. કોઈ દેખીતા ભરોસાપાત્ર સાક્ષી અખબારોના કવરેજ (સમાચારો)ના અભાવે વોશિંગ્ટન, ડી.સી. (D.C.) અને યુરોપ તેમજ ''સાયન્ટિફિક અમેરિકન'' જેવી જર્નલો તેના પર વિશ્વાસ મુકતા નહોતા અને તેમના સંપાદકોને “કથિત પરીક્ષણો” બાબતે આશંકા હતી અને પ્રશ્ન કર્યો હતો કે યુએસ (US) અખબારો તેમની જેમ “કેટલા સતર્ક છે, જેના કારણે આ સનસનાટીભર્યા પ્રદર્શન તેમની નોંધમાંથી બહાર રહી ગયા.”<ref>[http://invention.psychology.msstate.edu/i/Wrights/library/WrightSiAm1.html "ટુ ફ્લાય ઈઝ એવરિથિંગ!"] ''msstae.edu.'' મે 18, 2008ના રોજ સુધારો.</ref> રાઈટ બંધુઓ ચોક્કસપણે તેમને મળેલા ઓછા ધ્યાન માટે બરાબર ભાગીદાર હતા. પ્રતિસ્પર્ધીઓ વિચારોની ચોરી કરી લેશે તેવા ભય, અને પેટન્ટના અભાવે તેમણે 5 ઓક્ટોબર પછી માત્ર એક જ દિવસ ઉડાન ભરી હતી. ત્યારપછી જ્યાં સુધી વેચાણ માટે તેમના કંપની કરાર ન થાય ત્યાં સુધી તેમણે કોઈપણ જગ્યાએ ઉડવાની ના પાડી દીધી હતી.તેમણે યુએસ (US) સરકારને પત્ર લખ્યો, બાદમાં બ્રિટન, [[ફ્રાન્સ]] અને જર્મનીને પત્ર લખ્યો અને ફ્લાઈંગ મશીન વેચવા માટે પ્રસ્તાવ મુક્યો, પરંતુ તેમને નકારી કાઢવામાં આવ્યા કારણ કે તેઓ પોતાના વિમાનનું પ્રદર્શન આપતા પહેલા ઓછામાં ઓછો એક કરાર કરવા પર ભાર મુકતા હતા. તેઓ પોતાના એરબોર્ન ફ્લાયરની તસવીરો પણ બતાવવા માંગતા નહોતા. અમેરિકન સૈન્યએ ટૂંકા સમયગાળામાં જ લેંગ્લી એરોડ્રોમ પર $50,000 ખર્ચ્યા હતા – દેશના અગ્રણી વિજ્ઞાનિનું ઉત્પાદન – જે ખર્ચ માત્ર એટલું જોવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો કે તે “મોર્ટારની એક મુઠ્ઠીની જેમ” પોટામેક નદીમાં બે વખત છલાંગ લગાવી શકે છે કે નહીં, તેમના માટે ઓહિયોમાં સાઈકલ બનાવતા આ અજાણ્યા ભાઈઓનો દાવો ખાસ કરીને સ્વીકારવાપાત્ર નહોતો.<ref>[http://www.nasm.si.edu/research/aero/aircraft/langleyA.htm "લેંગ્લી."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418133113/http://www.nasm.si.edu/research/aero/aircraft/langleyA.htm |date=2007-04-18 }} ''સ્મિથસોનિયન નેશનલ એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમ.'' નવેમ્બર 21, 2006ના રોજ સુધારો.</ref> આમ, કોઈની આશંકા તો કોઈના તિરસ્કાર લઈને ચાલતા રાઈટ બંધુઓએ અર્ધ-અજ્ઞાનતા પર પોતાનું કામ ચાલુ જ રાખ્યુ જ્યારે અન્ય ઉડ્ડયન પહેલકર્તાઓ જેમકે બ્રાઝિલના એલ્બર્ટો સેન્ટોસ-ડુમોન્ટ, હેન્રી ફેરમેન, લિયોન ડેલેગ્રેન્જ અને અમેરિકન ગ્લેન કર્ટિસ પ્રકાશમાં આવ્યા. ==યુરોપીયન સંશયવાદ== 1906માં, યુરોપમાં ઉડ્ડયન સમુદાયના સંશયી લોકોએ અખબારોને રાઈટ બંધુઓ વિરોધી વલણ અપનાવનારા બનાવી દીધા હતા. યુરોપીયન અખબારો, ખાસ કરીને ફ્રાન્સના અખબારોએ, જાહેરમાં તેમની મશ્કરી કરી હતી અને ''બલ્ફર્સ'' (બડાઈ મારનાર) કહ્યા હતા.<ref name="WriB"></ref> એરો-ક્લબ ડે ફ્રાન્સના સ્થાપક અર્ન્સ્ટ આર્કડેકોન, અહેવાલો પ્રકાશિત થવા છતા બંને ભાઈઓના દાવાઓનો જાહેરમાં તિરસ્કાર કરતા હતા; ખાસ કરીને, તેમણે કેટલાક લેખોમાં લખ્યું હતું અને 1906માં નોંધ્યું હતું કે, “ફ્રેન્ચ પ્રથમ સંચાલિત ઉડાનનું પ્રદર્શન કરશે.”<ref name="US Cent">[http://www.centennialofflight.gov/essay/Dictionary/Archdeacon/DI49.htm "અર્ન્સ્ટ આર્કડેકોન."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008023307/http://www.centennialofflight.gov/essay/Dictionary/Archdeacon/DI49.htm |date=2012-10-08 }} ''યુએસ (US) ઉડાનની શતાબ્દી'' , 2003. ઓક્ટોબર 14, 2009ના રોજ સુધારો.</ref> ''ન્યૂ યોર્ક હેરાલ્ડ'' ની પેરિસ આવૃત્તિએ 10 ફેબ્રુઆરી, 1906ના રોજના રાઈટ બંધુઓના યુરોપીયન મંતવ્યને ટૂંકમાં રજૂ કર્યું હતુઃ :રાઈટ બંધુઓ ઉડ્યા હતા અથવા નહોતા ઉડ્યા. તેઓ મશીન ધરાવતા હતા અથવા તેમની પાસે નહોતું. તેઓ એક વાસ્તવિકતામાં છે કે કાં તો તેઓ ઉડ્યા હતા અથવા તેઓ જુઠ્ઠા હતા. ઉડવું એમ કહેવું અઘરુ છે. ‘અમે ઉડ્યા હતા’ હતા તે કહેવું સરળ છે.<ref name="WriB">[http://wrightbros.org/TBR/History/Wright%20Story/prizepatrol.htm "હિસ્ટ્રી: પ્રાઈઝ પેટ્રોલ."]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Wright Brothers.org'' . ઓક્ટોબર 14, 2009ના રોજ સુધારો.</ref> ઓક્ટોબર 1906માં એલ્બર્ટો સેન્ટોસ-ડુમોન્ટની જાહેર ઉડાન એરો-ક્લબ ડે ફ્રાન્સ અને ફેડરેશન એરોનોટિક ઈન્ટરનેશનલ (એફએઆઈ (FAI)) દ્વારા પ્રમાણિત પ્રથમ ઉડાન હતી.{{#tag:ref|The wording is: "cette prouesse est le premier vol au monde '''homologué''' par l'Aéro-Club de France et la toute jeune Fédération Aéronautique Internationale (FAI)."<ref>[http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_14bis.htm "Les vols du 14bis relatés au fil des éditions du journal l'illustration de 1906."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324025948/http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_14bis.htm |date=2007-03-24 }} ''aeroclub.com.'' Retrieved: September 21, 2010.</ref>|group=N}} 1908માં, ફ્રાન્સમાં રાઈટ બંધુઓની પ્રથમ ઉડાન બાદ, આર્કડેકોને જાહેરમાં સ્વીકાર્યું હતું કે તેણે અન્યાય કર્યો છે.<ref name="US_Cent"></ref> ==મે 1908માં કિટ્ટી હોક પરત ફર્યા== રાઈટ બંધુઓએ 1906 અને 1907 દરમિયાન યુએસ (US) અને યુરોપીયન સરકાર સાથે બરાબર વાટાઘાટો કરી રહ્યા હતા તે વખતે એકપણ ઉડાન નહોતી ભરી. જ્યારે નક્કર સિદ્ધાંત રચાયો ત્યારે તેમણે પોતાના વિમાનને પાણી પરથી ઉડાન ભરવાની આશા સાથે મિયામી નદી પર તરતા પૂલ અને એન્જિન સેટઅપનો પ્રયોગ કર્યો હતો. આ પ્રયોગો નિષ્ફળ સાબિત થયા હતા. મે 1906માં તેમને અંતે પોતાના ફ્લાઈંગ મશીન માટેની પેટન્ટ મળી ગઈ હતી. યુરોપીયન સરકારના અમલદારો અને ધંધાર્થીઓ સાથે રૂબરૂ વાત કરવા માટે બંને ભાઈઓ 1907માં યુરોપના પ્રવાસે ગયા હતા. વિલબર નીકળી ગયા બાદ બે મહિના પછી ઓરવીલ તેમની સાથે જોડાયા હતા, પરંતુ પ્રથમ તેમણે લે હેવરેમાં પ્રદર્શન માટેની ઉડાનના આશય સાથે ફ્રાન્સમાં નવા મોડેલ એ ફ્લાયરને પેકિંગ કરીને મોકલ્યા હતા. 1908ની શરૂઆતમાં રાઈટ બંધુઓએ અંતે ફ્રાન્સ કંપની અને યુએસ (US) સૈન્ય સાથે કરાર કર્યા હતા. મે મહિનામાં તેઓ પોતાની તમામ મહત્વપૂર્ણ ઉડાનોના પ્રદર્શનની પ્રેક્ટિસ માટે 1905ના ફ્લાયર સાથે કિટ્ટી હોક પરત ફર્યા હતા. તેઓ સાડા ચાર વર્ષથી કેમ્પમાં નહોતા આવ્યા અને તેમના નવા બે શેડ પુનઃ બાંધ્યા હતા, જે હવામાન અને સફાઈકર્તાઓના કારણે ખરાબ રીતે ભાંગી પડ્યા હતા; 1902 ગ્લાઈડર બિનઆશાસ્પદ સ્થિતિમાં જીર્ણ થઈ ગયું હતું. તેમના અમેરિકન અને ફ્રેન્ચ કરારોના કારણે તેમણે મુસાફર વાહક વિમાન તૈયાર કરવાની જરૂર પડી. તેમણે 1905 ફ્લાયરમાં બે બેઠકો અને ઉભા નિયંત્રણ લિવર લગાવીને તેમાં સુધારો કર્યો હતો. મુસાફરોની બેઠકોમાં રેતીની થેલીઓ મુકીને પરીક્ષણો કર્યા બાદ, ડેટોનનું હેલિકોપ્ટર, ચાર્લી ફુરેન્સ, 14 મેના રોજ કેટલીક ટૂંકી ઉડાનો બાદ પ્રથમ જડિત-પાંખોયુક્ત પ્રવાસી વિમાન બની ગયું હતું. સુરક્ષા માટે, અને તેમના પિતાને જે વચન આપ્યું હતું તે ધ્યાનમાં રાખીને, વિલબર અને ઓરવીલે એક સાથે ઉડાન નહોતી ભરી. જોકે, અખબારોએ ઓરવીલની ફુરેન્સ સાથેની ઉડાનને ભૂલથી બંને ભાઈઓની સહિયારી ઉડાન તરીકે ગણાવી દીધી હતી. સાત મિનિટ સુધી એકલા ઉડ્યા તે દિવસ પછી, વિલબરે સૌથી ખરાબ ક્રેશ (વિમાન દુર્ઘટના)નો અનુભવ કર્યો હતો, જ્યાં સુધી બે નિયંત્રણ લિવર બરાબર ન લાગ્યા ત્યાં સુધી, તેઓ વારંવાર ખોટી દિશામાં જતા રહેતા હતા અને તેમનું ફ્લાયર 40 અને {{convert|50|mi|km}} એક કલાકમાં રેતીમાં બંધ પડી ગયું હતું. તેઓ આ ઘટના બાદ આખા રેતીથી દબાયેલા અને ઈજાગ્રસ્ત નાક સાથે જ જોવા મળતા હતા, પરંતુ આ અકસ્માતથી પ્રેક્ટિસની ઉડાનો– અને વિમાનની ઉડાન કારકીર્દિનો અંત આવ્યો હતો. ==જાહેર પ્રદર્શન== [[File:Wright-Fort Myer.jpg|thumb|left|ઓરવીલ યુએસ (US) સૈન્યને ઉડાન દર્શાવી રહ્યા છે, ફોર્ટ મ્યેર, વર્જિનિયા, સપ્ટેમ્બર 1908.તસવીરઃ સી.એચ. ક્લાઉડી દ્વારા.]] [[File:HartBerg with WilburWright.jpg|thumb|left|હેર્ટ ઓ. બેર્ગ (ડાબે), રાઈટના બિઝનેસ એજન્ટ, અને વિલબર લે મેન્સ નજીક ઉડાનના મેદાનમાં.]] બંને ભાઈઓનો યુએસ (US) સૈન્ય અને ફ્રેન્ચ મંડળ સાથેનો કરાર સફળ જાહેર ઉડાન પ્રદર્શન પર આધારિત હતો જેમાં કેટલીક ચોક્કસ શરતો પૂર્ણ કરવાની હતી. બંને ભાઈઓએ તેમના પ્રયત્નોની વહેંચણી કરવાની હતી. તેથી વિલબર યુરોપ ગયા; અને ઓરવીલે વોશિંગ્ટન, ડી.સી. (D.C.) નજીક ઉડવાનું હતું. ફ્રેન્ચ એરોનોટિકલ સમુદાયમાં સંખ્યાબંધ લોકોની આશંકાનો સામનો કરીને તેમજ કેટલાક અખબારો દ્વારા તેમના માટે “બ્લફર” (બડાઈ કરનાર) જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને તેનો તિરસ્કાર કરવા છતા, વિલબરે 18 ઓગસ્ટ, 1908ના રોજ ફ્રાન્સમાં લે મેન્સ નજીક હુનૌડીરેસ હોર્સ રેસિંગ ટ્રેક ખાતે અધિકૃતપણે જાહેર પ્રદર્શનો શરૂ કર્યા હતા. પ્રથમ ઉડાન માત્ર એક મિનિટ 45 સેકન્ડમાં પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી, પરંતુ અચાનક વળાંક લેવાની તેમની સક્ષમતા અને એક આખો આંટો માર્યો તે ઘણો અદભૂત પ્રદર્શન હતું અને તેથી જોનાર લોકો સ્તબ્ધ રહી ગયા હતા, જેમાં લુઈસ બ્લેરિયોટ સહિત કેટલાક અગ્રણી ફ્રેન્ચ ઉડ્ડયનકારો પણ હતા. પછીના દિવસોમાં, તકનીકી રીતે પડકારજનક હોય તેવી ફિગર-એઈટ્સ (અંગ્રેજી આંઠ આકારમાં ઉડાન) સહિતની સંખ્યાબંધ ઉડાનો ભરી હતી, જેનાથી પાઈલટ તરીકેની તેમની કુશળતા તેમના ફ્લાઈંગ મશીનની સક્ષમતા જોવા મળતી હતી, જે પ્રદર્શન અન્ય અગ્રણી પાઈલટોથી ઘણું ચડિયાતું હતું. વિલબરના આ પરાક્રમથી ફ્રેન્ચ લોકોમાં ભારે રોમાન્ચ જાગ્યો હતો અને ઉડાન પ્રદર્શન વખતે હજારોની સંખ્યામાં લોકો મેદાનમાં એકઠા થઈ જતા હતા. રાઈટ બંધુઓને રાતોરાત જ સમગ્ર વિશ્વમાં ખ્યાતિ મળી ગઈ હતી. અગાઉ તેમના પર શંકા કરનારાઓએ પણ માફી માંગી તેમના બરાબર વખાણ કર્યા હતા. ''એલ’એરોફિલ'' ના સંપાદક જ્યોર્જસ બેસાનકોને લખ્યું હતું કે ઉડાનોએ “સંપૂર્ણપણે તમામ આશંકાઓ દુર કરી છે. આજે, તેના અગાઉના પરીક્ષણો કરનાર કે જેઓ ખરેખર પ્રથમ વખત ઉડ્યા હતા તે રાઈટ બંધુઓના વિરોધી પૈકી એકપણ હવે પ્રશ્ન કરવાની હિંમત કરતા નથી....”<ref>''એલ'એરોફિલ'' , ઓગસ્ટ 11, 1908, ક્રોચમાં અવતરણ 2003, પાનુ. 368.</ref> ફ્રેન્ચ ઉડ્ડયન પ્રોત્સાહકોની આગેવાની લેતા અર્ન્સટ આર્કડેકોને લખ્યું હતું કે “ઘણા લાંબા સમયથી, યુરોપમાં રાઈટ બંધુઓને બડાઈ મારનારા તરીકે ગણવામાં આવતા હતા.... તેઓ આજે ફ્રાન્સમાં સન્માન મેળવી રહ્યા છે, અને મને લાગે છે કે આ ભુલ સુધારવા માટે આ ઘણી આનંદની બાબત છે.”<ref>''એલ'ઓટો'' , ઓગસ્ટ 9, 1908, ક્રોચમાં અવતરણ 2003, પાનુ. 368.</ref> 7 ઓક્ટોબર, 1908ના રોજ એડિથ બર્ગ, કે જેઓ બંને ભાઈઓના યુરોપીયન એજન્ટના પત્નિ હતા, તેમણે વિલબર સાથે ઉડાન ભરી અમેરિકાનો પ્રવાસ કરનાર પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા- આ ઉડાન તેમણે વિલબરના ઘણા મુસાફર વિમાનો પૈકી એકમાં ભરી હતી જે વિમાનો તેણે શરદઋતુ વખતે ચલાવ્યા હતા.<ref>[http://www.nasm.si.edu/research/aero/women_aviators/therese_peltier.htm "Thérèse Peltier."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121051930/http://www.nasm.si.edu/research/aero/women_aviators/therese_peltier.htm |date=2012-01-21 }} ''સ્મિથસોનિયન'' , જુલાઈ 3, 2010ના રોજ સુધારો.</ref>{{#tag:ref|The first woman passenger was Thérèse Peltier on July 8, 1908 when she made a flight of {{convert|656|ft|m|0}} with Léon Delagrange in Milan, Italy.|group=N}} વિલબર લેઓન બોલ્લી અને તેમના પરિવારથી પણ પરિચિત હતા. બોલ્લી એક ઓટોમોબાઈલ કંપનીના માલિક હતા જ્યાં વિલબર તેમનું વિમાન એસેમ્બલ (જોડવું) કરતા હતા અને ત્યાં તેમને નોકરીએ રાખેલા મદદનીશો મળતા હતા. બોલ્લીએ શરદઋતુમાં વિલબર સાથે ઉડાન ભરવાની હતી. વિલબર જ્યારે જૂન 1908માં લેમેન્સ ખાતે તેમનું ફ્લાયર એસેમ્બલ (જોડવા) કરવા માટે આવ્યા ત્યારે મેડમ બોલ્લીને ગર્ભાવસ્થાના અંતિમ દિવસો ચાલી રહ્યા હતા. વિલબરે તેમને વચન આપ્યું હતું કે તેઓ જ્યારે પોતાના સંતાને જન્મ આપશે ત્યારે યુરોપમાં તેઓ પોતાની પ્રથમ ઉડાન ભરશે અને આ વચન તેમણે 8 ઓગસ્ટ, 1908ના રોજ પાળ્યું હતું.<ref>''કિલ ડેવિલ હિલ્સ'' હેન્રી કોમ્બસ દ્વારા, પાના 282, સી. 1979 [નું મટિરિયલ ઓરવીલ સમક્ષ 1920માં ડેટોન ખાતે મેડમ બોલી અને તેમની પુત્રી એલિઝાબેથ બોલ્લી(ઓગસ્ટ 1908 બેબી) દ્વારા રજૂ]</ref> વિલબરની સફળતાની પાછળ-પાછળ ઓરવીલે પણ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સૈન્ય માટે વર્જિનિયાના ફોર્ટ મેયરમાં 3 સપ્ટેમ્બર, 1908ના રોજ તેમના જેવી જ ઉડાન ભરી હતી. 9 સપ્ટેમ્બરના રોજ, તેમણે એક કલાક લાંબી પ્રથમ ઉડાન ભરી હતી, જે 62 મિનિટ અને 15 સેકન્ડ સુધી ચાલી હતી.[[File:Fort Myer Wright Flyer crash.jpg|thumb|ફોર્ટ મ્યેર ક્રેશ, તસવીરઃ સી.એચ. ક્લાઉડી દ્વારા.]]{{wikisource|Fatal fall of Wright airship}} 17 સપ્ટેમ્બરના રોજ, સૈન્યના લેફ્ટનન્ટ થોમસ સેલફ્રિજે તેમની સાથે એક મુસાફર તરીકે સવારી કરી હતી, જેઓ એ વખતે નિરીક્ષણ અધિકારી તરીકે સેવા આપી રહ્યા હતા. ઉડાનમાં {{convert|100|ft|m|-1}} ઉંચાઈએ કેટલીક મિનિટો સુધી રહ્યા બાદ, પંખો છુટો પડીને તુટી ગયો, જેથી વિમાન અંકુશ બહાર જતુ રહ્યું હતું. આ ક્રેશ (વિમાન દુર્ઘટના)માં સેલફ્રિજને ખોપરીના ભાગે ફ્રેક્ચર થતા એ સાંજે જ નજીકની હોસ્પિટલમાં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા, જે વિમાન દુર્ઘટનામાં પ્રથમ મૃત્યુ હતું. ઓરવીલને પણ ગંભીર ઈજા પહોંચી હતી, તમનો ડાબો પગ ભાંગી ગયો હતો અને ચાર પાંસળીઓ પણ તુટી ગઈ હતી. બાર વર્ષ પછી, તેમને સતત દુઃખાવો વધવા લાગ્યો હતો, એક્સ-રેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે તે અકસ્માતથી તેમના થાપાના ભાગે પણ ત્રણ હાડકામાં ફ્રેક્ચર થયું હતું અને તે ખસી ગયા હતા.<ref>[6] ^ કેલી (1943) પાનું. 230.</ref> બંને ભાઈઓની બહેન કેથરિન, કે જે એક શાળામાં શિક્ષિકા હતા, તેઓ વર્જિનિયાથી ડેટોન આવ્યા અને સતત સાત અઠવાડિયા સુધી ઓરવીલની સાથે જ હોસ્પિટલમાં રહ્યા હતા. તેમણે સૈન્ય સાથેના કરારને એક વર્ષ સુધી લંબાવવા માટેની મંત્રણામાં મદદ કરી હતી. હોસ્પિટલમાં ઓરવીલની મુલાકાતે આવતા મિત્રએ તેમને પુછ્યું હતું કે “શું તેનાથી આપ ગભરાયા છો?” “ગભરાયા?” ઓરવીલે સમજાયું ન હોય તે રીતે પુછ્યું. “ઓહ, તમારો મતલબ કે હું ઉડાન ભરવાથી હવે ''ડરું'' છું? મને તો બસ એક જ વાતનો ડર છે કે હું આવતા વર્ષે તે પરીક્ષણો પૂર્ણ કરવા માટે જલદી સાજો નહીં થાવ.”<ref>કેલી 1943, પાના નંબર. 231–232.</ref> અકસ્માતથી ઘેરા આઘાત પામેલા, વિલબર વધુ પ્રભાવશાળી ઉડાનોનું પ્રદર્શન કરવા ઈચ્છતા હતા; આગામી દિવસો અને અઠવાડિયામાં તેમણે ઊંચાઈ અને સમયગાળાના નવા વિક્રમો રચ્યા હતા. જાન્યુઆરી 1909માં, ઓરવીલ અને કેથરિન ફ્રાન્સમાં સાથે ગયા અને, એ વખતે તેઓ વિશ્વામાં સૌથી વધુ ખ્યાતનામ લોકો બની ગયા હતા, શાહી લોકો, ધનાઢ્યો, પત્રકારો અને જાહેર જનતા બધા માત્ર તેમના વિશે જ પુછતા હતા. ઈંગ્લેન્ડ, [[સ્પેન]] અને ઈટાલીના રાજાઓ વિલબરની ઉડાન જોવા માટે આવ્યા હતા.[[File:1909 Flyer and Derrick.jpg|thumb|left|રાઈટ મોડેલ 1908-1909માં ફ્લાયરની ઉડાડતા વિલબર અને ડેરિક (માચડો) લોન્ચ કરી રહ્યા છે, ફ્રાન્સ, ૧૯૦૯.]] રાઈટ બંધુઓ ફ્રાન્સના દક્ષિણ પ્રાંતમાં આવેલા પાઉ ગયા હતા, જ્યાં તેમણે ઘણી જાહેર ઉડાનો ભરી હતી, અને 15 ફેબ્રુઆરીના રોજ અધિકારીઓ, પત્રકારો અને રાજનેતાઓ – તેમજ તેમની બહેન કેથરિનને પણ ઉડવાની તક આપી હતી. તેમણે બે ફ્રેન્ચ પાઈલટોને તાલીમ આપી, પછી ફ્રાન્સની કંપનીને વિમાન આપી દીધું હતુ. એપ્રિલ મહિનામાં રાઈટ બંધુઓ ઈટાલી ગયા હતા જ્યાં વિલબરે અન્ય એક ફ્લાયર જોડ્યુ હતું, અને તેનાથી ઉડાન પ્રદર્શન કરીને વધુ પાઈલટોને તાલીમ પણ આપી હતી. એક કેમેરામેને પણ વિમાનમાં ઉડીને પ્રથમ વખત વિમાનમાંથી ચલિત તસવીરો ખેંચી હતી. યુએસ (US) પરત ફર્યા બાદ, બંને ભાઈઓ અને કેથરિનને વ્હાઈટ હાઉસમાં આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું જ્યાં પ્રમુખ ટેફ્ટે તેમને પુરસ્કારો આપ્યા હતા. તેઓ ઘરે પરત ફર્યા બાદ ડેટોનમાં તો બે દિવસ માટે વૈભવી ઉજવણીનો માહોલ બની ગયો હતો. 1909ના જુલાઈમાં ઓરવીલે, વિલબરની મદદ સાથે, યુએસ (US) સૈન્ય માટે એવી ઉડાન પૂર્ણ કરી હતી જે, સરરેશ {{convert|40|mi|km}} એક કલાક (64 કિમી/કલાક)ની ઝડપે એક કલાક સુધી મુસાફરો સાથે ઉડવા માટે સક્ષમ હોય અને ઉતરાણ વખતે કોઈ હાનિ ન થાય તેવા બે બેઠકના વિમાનની જરૂરિયાત પૂર્ણ કરતી હતી. તેમણે સૈન્યના એરોનોટિકલ વિભાગ, યુએસ (US) સિગ્નલ કોર્પને $30,000 (જેમાં ઝડપના વર્ણન માટે વધારાના $5,000નો પણ સમાવેશ થાય છે)માં વિમાન વેચી દીધું. વિલબરે ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં ઓક્ટોબર મહિનામાં હડસન-ફલ્ટન ઉજવણી વખતે અસામાન્ય રીતે વર્ષ પૂર્ણ કર્યું હતું, જેમાં તેમણે લગભગ 10 લાખ ન્યૂ યોર્કવાસીઓની હાજરીમાં મેનહટ્ટન નજીક હડસન નદી ખાતે સ્ટેચ્યૂ ઓફ લિબર્ટીની આસપાસ ચક્કર લગાવ્યું હતું અને 33 મિનિટની સતત ઉપર-નીચે ઉડાન ભરી હતી. આ ઉડાનોએ અમેરિકામાં રાઈટ બંધુઓની જોરદાર ખ્યાતિ અને નામના સ્થાપિત કરી હતી. ===પારિવારિક ઝઘડાઓ=== હફમન મેદાનો ખાતે 25 મે, 1910ના રોજ પાછા ફરી ઓરિવલે બે અનોખા વિમાનની ઉડાન ભરી હતી. પ્રથમ કેસમાં, તેણે પ્રવાસી તરીકે વિલબરને સાથે રાખીને છ મિનિટની ઉડાન ભરી, આ પ્રથમ પસંગ્ર હતો જેમાં રાઈટ બંધુઓએ સાથે ઉડાન ભરી હતી. તેઓએ ઉડાન ભરવા માટે તેમનાં પિતા તરફથી પરવાનગી મેળવી હતી. તેઓએ મિલ્ટનને હંમેશ માટે વચન આપ્યું હતું કે ડબલ ટ્રેજેડીની તકને ટાળવા અને તેઓનાં પ્રયોગ ચાલુ રાખવાં માટે એક ભાઈ હયાત રહે તેની ખાતરી માટે તેઓ ક્યારેય એક સાથે ઉડાન ભરશે નહીં. પછી, ઓરવીલે પોતાના 82 વર્ષના પિતાને લગભગ સાત મિનિટની ઉડાન પર લઈ ગયા હતા. મિલ્ટન રાઈટના જીવનનો આ સૌપ્રથમ અને એક માત્ર અનુભવ હતો. વિમાન લગભગ {{convert|350|ft|m|0}} ઊંચાઈ પર ગયું. ત્યારે ,સિનિયર રાઈટે તેના પુત્રને કહ્યું હતું, “હજુ ઉપર, ઓરવીલ, હજુ ઉપર!”<ref>ક્રોચ 2003, પાના. 12.</ref> ==પેટન્ટ માટેનું યુદ્ધ== {{See also|The Wright brothers patent war}} રાઈટ બંધુઓએ તેઓની 1903 પેટન્ટ અરજી જાતે લખી હતી, પણ તે નકારાઈ હતી. જાન્યુઆરી 1904માં તેમણે ઓહિયો પેટન્ટ એટર્ની હેન્રી ટોલમિનને રોક્યા હતા, અને 22 મે, 1906માં તેઓને “ફ્લાઈંગ મશીન” માટે યુએસ (US) પેટન્ટ 821393<ref name="Flying Machine patent"></ref> મળી હતી.[[File:WrightPatentIntro.jpg|thumb|right|યુએસ (US) પેટન્ટ અને ટ્રેડમાર્ક ઓફિસ સંગ્રહભંડાર.]] પેટન્ટમાં 1902 ગ્લાઈડર નામનું બિન-સંચાલિત ફ્લાઈંગ મશીન દર્શાવાયું હતું. સંચાલિત અથવા બિન-સંચાલિત ફ્લાઈંગ મશીનને ''નિયંત્રિત'' કરવાની નવી અને ઉપયોગી પદ્ધતિના તેના દાવા પર પેટન્ટનો મહત્વનો આધાર હતો. પેટન્ટમાં પાંખ વાળવાની ટેકનિકનું વર્ણન હતું, પણ પેટન્ટમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું હતું કે પાંખ વાળવાની બદલે, બાજુઓ (પાંખ) નિયંત્રણ કરવા માટે જમણી અને ડાબી બાજુઓ પર વિવિધ ખુણા માટે મશીનની પાંખના બાહ્ય ભાગોને બંધબેસતો કરવા માટે અન્ય પદ્ધિતનો ઉપયોગ કરી શકાય. પાંખની અણી નજીકના ખૂણાઓને અન્ય યોગ્ય પદ્ધતિ દ્વારા ફેરફાર કરવાનો વિચાર પેટન્ટમાં કેન્દ્ર સ્થાને હતો. પેટન્ટમાં નીચેના ઉભા સુકાનને હલનચલન સંબંધિત અને નવીનત્તમ ઉપયોગનું પણ વર્ણન હતું. જે વિંગ-રેપિંગ સાથે ''સંકલિત વળાંક'' માટે વિમાનને સક્ષમ બનાવી શકે છે, અને ''એડવર્સ યો'' ના જોખમને અટકાવી શકે છે. વિલબરે 1901 ગ્લાઈડરને વાળવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો ત્યારે આ સમસ્યા સર્જાઈ હતી. અંતે, પેટન્ટમાં ચઢવા અને ઊતરવા માટે ઉપયોગ કરી શકાય તેવા ફોરવર્ડ એલિવેટરનું વર્ણન હતું. ===મુકદ્દમો શરૂ=== પેટન્ટને રોકી રાખવાના પ્રયાસમાં, ગ્લેન કર્ટીસ અને અન્ય અગાઉના એવિએટર્સે રાઈટ બંધુઓની જાહેર ઉડાનોમાં તેમના દ્વારા દર્શાવેલા અને પેટન્ટમાં વર્ણવેલા એલરન પાશ્વ નિયંત્રણની બરાબરી કરવા માટે યોજનાઓ ઘડી હતી. ઐતિહાસિક ચોથી જુલાઈ, 1908 પછી તુરત જ, જૂન બગમાં કર્ટીસ દ્વારા એક-કિલોમીટર ઉડાન ભરતા, એલરન(વિમાનની પાંખ પર મિજાગરાથી જડેલો ખસેડી શકાય તેવા ભાગ)નો ઉપયોગ થયો હોય તેવા વિમાનને વેચી અથવા ઉડાડીને નફો કરીને તેઓની પેટન્ટનો ભંગ નહીં કરવા કર્ટીસને રાઈટ બંધુઓએ ચેતવણી આપી હતી. કર્ટીસે રાઈટ બંધુઓને લાયસન્સ ફી ચુકવવાનો ઈનકાર કર્યો હતો અને 1909માં એરોનોટિક સોસયટી ઓફ ન્યૂ યોર્કને એલરનથી સજજ વિમાન વેચ્યું હતું. રાઈટ બંધુઓએ મુકદમો દાખલ કર્યો, વર્ષો લાંબા કાનૂની જંગનો આરંભ થયો. તેઓએ ટોચના ફ્રેન્ચ એવિએટર લુઈસ પૌલ્હન સહિત યુએસ (US) પ્રદર્શનો ખાતે ઉડનાર વિદેશી એવિએટર્સ સામે પણ કેસ કર્યો. કર્ટીસે લોકોએ વ્યંગ્યાત્મક સુચન કર્યું હતું કે જો કોઇ હવામાં કુદકો મારે અને તેના હાથ હલાવે તો, રાઈટ બંધુઓ કેસ કરશે.<ref>વિક્સ, ફ્રેન્ક. [http://www.memagazine.org/supparch/flight03/trialby/trialby.html "ટ્રાયલ બાય ફ્લાયર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629103435/http://www.memagazine.org/supparch/flight03/trialby/trialby.html |date=2011-06-29 }} ''મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ 100 વર્ષ ઉડાનના.'' સપ્ટેમ્બર 21, 2010ના રોજ સુધારો.</ref> વિદેશી પેટન્ટ્સ ખરીદનારી યુરોપિયન કંપનીઓને તેઓનાં દેશોમાં અન્ય ઉત્પાદકો તરફના કેસો રાઇટ બંધુઓએ મેળવ્યા હતા. આ મુકદ્દમાઓ માત્ર અંશતઃ સફળ રહ્યા હતાં. ફ્રાન્સમાં રાઈટ તરફી શાસન હોવા છતાં, 1917માં પેટન્ટનો અંત આવ્યો ત્યાં સુધી કાનૂની આંટીઘૂંટી ચાલુ રહી હતી. એક જર્મન અદાલતે આદેશ કર્યો હતો કે પેટન્ટ કાયદેસર નથી કારણ કે 1901માં વિલબર રાઈટ અને 1903માં ઓક્ટેવે ચેનટ દ્વારા તેઓનાં ભાષણોમાં પૂર્વ ખુલાસો થઈ ગયો હતો. યુએસ (US)માં રાઈટ્સે એર શો લાયસન્સ માટે એરો કલબ ઓફ અમેરિકા સાથે કરાર કર્યો હતો, જે કલબે માન્ય રાખ્યો હતો, જે અનુસાર કાનૂની જોખમથી ભાગ લેનારા પાઈલટોને મુક્ત રાખી શકાયા હતા. માન્ય શોના પ્રમોટરો રાઈટ્સને ફી ચૂકવતાં હતા.<ref>[http://www.daytonhistorybooks.com/page/page/2599316.htm "ફ્લાઈંગ મશીનો: કન્સ્ટ્રક્શન એન્ડ ઓપરેશન, પ્રકરણ 23."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007210334/http://www.daytonhistorybooks.com/page/page/2599316.htm |date=2011-10-07 }} ''ડેટોનનો ઇતિહાસ પુસ્તકો ઓનલાઈન'' .'' '' ''મે 22, 2007ના રોજ સુધારો.''</ref> રાઈટ બંધુઓ ફેબ્રુઆરી 1913માં કર્ટીસ સામેનો તેઓનો પ્રારંભિક કેસ જીતી ગયા હતા જેમાં ન્યાયાધીશે આદેશ કર્યો હતો કે એલરનને પેટન્ટ હેઠળ આવરી લેવા. આ નિર્ણય સામે કર્ટીસ કંપનીએ અપીલ કરી હતી. 1910થી લઈને 1921માં ટાઈફોઇડ તાવથી તેમનું અવસાન થયું ત્યાં સુધી વિલબરે પેટન્ટ સંઘર્ષ માટે અગ્ર ભૂમિકા નિભાવી હતી, વકીલો સાથે સલાહ-મસલત કરવા અને ખાસ કરીને વિમાન બનાવવા એક મોટી કંપની ઊભી કરનારા કર્ટીસ સામે નૈતિક ઉદેશ માટે પોતે શું ઈચ્છે છે તે પ્રમાણિત કરવા સતત પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. કાનૂની મુદ્દા સાથેના રાઈટ બંધુઓના લગાવના કારણે નવી ડિઝાઈન અંગે તેમનું કામ રૂંધાયું હતું અને 1911 સુધી રાઈટના વિમાનને યુરોપીયન બજાર માટે હલકી ગુણવત્તાવાળા તરીકે ગણવામાં હતું. ખરેખર, યુએસ (US)માં ઉડ્ડયન વિકાસને એટલી હદ સુધી દબાવી દેવાયું હતું કે યુએસ (US) પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં પ્રવેશ્યું, ત્યારે સ્વીકૃત અમેરિકન-બનાવટનું વિમાન ઉપલબ્ધ નહોતું, અને યુએસ (US) દળોને ફ્રેન્ચ મશીનોનો ઉપયોગ કરવાની ફરજ પડી હતી. ઓરવીલ અને કેથરિન રાઈટનું માનવું હતું કે વિલબરના વહેલા નિધન માટે કર્ટીસ આંશિક રીતે જવાબદાર હતા. કાનૂની લડત માટેનો તણાવ અને સતત તેમજ વધુ પડતાં પ્રવાસના કારણે વિલબરનું નિધન થયું હતું. ===વિજય અને સહકાર=== 1914ના જાન્યુઆરીમાં, સર્કિટ કોર્ટ ઓફ અપીલે કર્ટીસ કંપની વિરુદ્ધનો ચુકાદો માન્ય રાખ્યો હતો, જે કાયદાકીય દાવપેચથી થતો દંડ દુર રાખવા માટે યથાવત રાખવામાં આવ્યો હતો. ઓરવીલને નિર્ણય દ્વારા બદલો વાળ્યો હોવાનું હંમેશા લાગ્યા કરતું હતું, અને કંપનીના કાર્યપાલકો પર વધારે પડતો ત્રાસ હોવાનું લાગતું હતું, તેમણે ઉત્પાદનના ઈજારાને ખાતરીબદ્ધ કરવા માટે વધુ કાયદાકીય પગલાં લેવા પર વધુ ઉત્સાહપૂર્વક દબાણ પણ નહોતું કર્યું. હકીકતમાં તો, તેઓ કંપની વેચીને 1915માં ચાલ્યા જવાની યોજના ઘડી રહ્યા હતા. 1947માં, પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે, યુએસ (US) સરકારે ઈન્ડસ્ટ્રીને ક્રોસ લાયસન્સિંગ સંગઠન રચવા માટે દબાણ કર્યું હતું, જે હેઠળ વિમાન ઉત્પાદકોના સંગઠનને સભ્ય કંપનીઓએ રાઈટ બંધુઓની મૂળ અને તે પરથી આવેલી પેટન્ટ સહિત તમામ ઉડ્ડયન પેટન્ટ માટે સર્વમાન્ય ફી ભરી હતી.<ref>[http://www.centennialofflight.gov/essay/Wright_Bros/Patent_Battles/WR12.htm "ગ્લેન કર્ટિસ એન્ડ ધ રાઈટ પેટન્ટ બેટલ્સ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022185447/http://www.centennialofflight.gov/essay/Wright_Bros/Patent_Battles/WR12.htm |date=2012-10-22 }} ''ઉડાનની શતાબ્દી,'' 2003. માર્ચ 7, 2009ના રોજ સુધારો.</ref>{{#tag:ref|Quote: "The suit finally ended with the advent of World War I when the aircraft manufacturers established the Manufacturers' Aircraft Association to coordinate wartime aircraft manufacturing in the United States and formed a [[patent pool]] with the approval of the U.S. government. All patent litigation ceased automatically. Royalties were reduced to one percent and free exchange of inventions and ideas took place among all the airframe builders." |group=N}} રાઈટ-માર્ટિન કંપની (રાઈટ કંપનીની અનુગામી) અને કર્ટીસ કંપની (જે પોતાની સંખ્યાબંધ પેટન્ટ ધરાવતી હતી) બંનેને $2 મિલિયનનું વળતર મળ્યું હતું.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9906E2D8133AE433A25754C0A96E9C946696D6CF "એન્ડ પેટન્ટ વોર્સ ઓફ એરક્રાફ્ટ મેકર્સ."] ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 7, 1917. માર્ચ 7, 2009ના રોજ સુધારો.</ref>{{#tag:ref|Quote: "New Organization Is Formed, Under War Pressure, to Interchange Patents."|group=N}}<ref>"બિગ રોયલ્ટીસ ટુ બી પેઈડ: રાઈટ એન્ડ કર્ટિસ ઈન્ટ્રેસ્ટ્સ ઈચ ટુ રિસિવ અલ્ટિમેટલી $2,000,000 – ઈન્ક્રિઝ્ડ પ્રોડક્શન પ્રેડિક્ટેડ. પેમેન્ટ ઓફ રોયલ્ટિઝ." ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, ''ઓગસ્ટ 7, 1917.'' ''માર્ચ 7, 2009ના રોજ સુધારો.'' </ref> 1920 સુધી કેટલાક બાજુએ મુકી શકાય તેવા મુદ્દાઓ કોર્ટમાં ચાલુ રહેવા છતા, “પેટન્ટ યુદ્ધ”નો અંત આવ્યો. 1920માં વક્રોક્તિ ઢબે રાઈટ એરોનોટિકલ કોર્પોરેશન (અન્ય અનુગામી) અને કર્ટીસ એરોપ્લેન કંપનીનું વિલીનિકરણ થઈને કર્ટીસ-રાઈટ કોર્પોરેશન રચાયું, જે આજે પણ વ્યાપારમાં છે અને એરોસ્પેઝ ઉદ્યોગ માટે ઉચ્ચ તકનીકના સાધનો બનાવે છે. ===મૈત્રિનો અંત=== કાયદાકીય મુકદ્દમાના કારણે રાઈટ બંધુઓની જાહેર છબી ખરડાઈ હતી, જેઓ લોકોની નજરમાં આ મુકદ્દમા અગાઉ એક હીરો તરીકેની છાપ ધરાવતા હતા. ટીકાકારો કહેતા હતા કે બંને ભાઈઓ ઘણા લોભી અને અયોગ્ય હતા તેમજ યુરોપીયન સંશોધકો કે જેમણે વધુ મુક્ત રીતે કામ કર્યું હતું તેમની સાથે પોતાના કાર્યોની તુલના કરતા હતા. તેમના સમર્થકો કહેતા હતા કે બંને ભાઈઓ તેમના હિતોનું રક્ષણ કરતા હતા અને તેમના સફળ સંશોધન પાછળ કરેલી વર્ષોની મહેતનના પ્રમાણમાં યોગ્ય વળતરની અપેક્ષાને વાજબી ઠેરવતા હતા. જો કોઈને યશ લેવાનો હોય તો કોને કેટલો યશ મળે, તે બાબતે ઉભી થયેલી તણાવભરી સ્થિતિના કારણે ઓક્ટેવ ચેનટ સાથેની તેમની 10 વર્ષની મૈત્રિ પહેલાથી જ તણાવમાં હતી, કારણ કે સંભવતઃ સફળતા માટે તેઓ યશના હકદાર હતા, આથી જાહેરમાં તેમા કાર્યોની ટીકા બાદ તેમની મૈત્રિ ભાંગી પડી હતી. ==વ્યાપારમાં== [[File:Wright Brothers in 1910.jpg|thumb|1910માં બેલમોન્ટ પાર્ક ઉડ્ડયન મિલનમાં રાઈટ બંધુઓ.]] રાઈટ કંપનીની સ્થાપના 22 નવેમ્બર, 0909ના દિવસે થઈ હતી. ભઈઓએ તેમના પેટન્ટ કંપનીને $ 100,000માં વેચી દીધા અને મિલિયન ડોલર સ્ટોક ઈશ્યૂના ત્રીજા ભાગના શેર તથા વેચાતા દરેક વિમાન પર 10 ટકા રોયલ્ટી મેળવી.<ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 410.</ref> વિલબર અધ્યક્ષ તરીકે તેમજ ઓરવીલ ઉપાધ્યક્ષ સહિત કંપનીએ ડેટોનમાં ફેક્ટરી અને હફમેન પ્રેરી ખાતે ઉડ્ડયન શાળા / પરીક્ષણ ઉડાન ક્ષેત્ર ઊભું કર્યું; મુખ્યમથક ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં હતું. 1910ની મધ્યમાં રાઈટ બંધુઓએ સમકક્ષ એલિવેટરને આગળથી પાછળ લઈ જઈને તેમજ પાટાને વિમાનના નીચેના ભાગનો હિસ્સો રાખતાં પૈડા ઉમેરીને રાઈટ ફ્લાયરના ડિઝાઈનમાં પરિવર્તન કર્યા. એ વખતે તે દેખીતું બન્યું કે પાછળનું એલિવેટર વિમાનને નિયંત્રણમાં રાખવાનું વધુ સરળ બનાવે છે, ખાસ કરીને ઉચ્ચ ગતિ સર્વસાધારણ બની હોય ત્યારે. આ વિમાનને "મોડેલ બી" નામ આપવામાં આવ્યું, જોકે અસલ કેનાર્ડ રચનાને રાઈટ બંધુઓ દ્વારા ક્યારેય "મોડેલ એ" તરીકે ઓળખવાયું નહોતું. જોકે યુએસ (US) સિગ્નલ કોર્પસ કે જેણે વિમાન ખરીદ્યું તે તેને "રાઈટ ટાઈપ એ" કહેતા.<ref>ક્રેગ 1973, પાનુ. 272. </ref>{{#tag:ref| The author obtained information at the Fort Sam Houston Museum that also records the place of the flights as the Arthur MacArthur Field, then used for cavalry drill.|group=N}} વિમાન માટે ખાસ કોઈ ખરીદનારાઓ નહોતા, તેથી રાઈટ બંધુઓ - વિલબર જે તિરસ્કારવશ જેને "ધુર્ત વ્યવસાય(ધ માઉંટબેન્ક બિઝનેસ)" કહેતો તેની અવગણના કરીને - તેમના યંત્રોનું પ્રદર્શન કરી શકે તેમજ કંપની માટે ઈનામરૂપે પૈસા જીતી શકે તેવા પગારદાર પાઈલટની ટુકડીને નોકરી પર રાખતા અને તેમને પ્રશિક્ષિત કરતા. ઈન્ડિયાનાપોલીસ સ્પીડવે પર 13મી જૂને આ ટુકડીએ શરૂઆત કરી. એક વર્ષ પુરુ થતા પહેલા જ પાઈલટ રાલ્ફ જોનસ્ટોન અને આર્ક હોક્સી હવાઈ પ્રદર્શન દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ પામ્યા અને નવેમ્બર 1911માં એ ટુકડી કે જેમાં નવ વ્યક્તિઓ સેવારત હતી (અગાઉના ચાર સભ્યો પછીથી દુર્ઘટનામાં માર્યા ગયા) તેને વિઘટીત કરી નાખી. <ref>ક્રોચ 2003, પ્રકરણ 31, "ધ માઉન્ટબેન્ક ગેમ".</ref> રાઈટ કંપનીએ જાણમાં હોય એવુ પ્રથમ માલવાહક વિમાન મોરહાઉસ-માર્ટન ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર માટે રેશમ વસ્ત્રની{{convert|65|mi|km|0}} બે ગાંસડી સહિત ડેટોન થી કોલંમ્બસ, ઓહિયો સુધી ઉડ્ડયન ભર્યુ જેણે તેમને $5,000 ફી અપાવી હતી. કંપનીના પાઈલટ ફિલ પર્મેલી દ્વારા આ ઉડ્ડયન ભરવામાં આવ્યું કે જે ફક્ત સાધારણ ડિલીવરી ન હોઈ જાહેરાત માટેની કસરત પણ હતી - જેમાં એક કલાક અને છ મિનિટમાં યાત્રી તરીકે સજ્જ કરેલ કાર્ગો સહિત ઉડ્ડયન પુરુ થયું. રેશમને નાના ટુકડામાં કાપવામાં આવ્યું અને સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે તેની વહેંચણી કરવામાં આવી. 1910 અને 1916 દરમિયાન હફમેન પ્રેરી સ્થિત રાઈટ કંપની ફ્લાઈગ સ્કૂલ દ્વારા 115 પાયલટ પ્રશિક્ષિત કરવામાં આવ્યા જે ઓરવીલ અને તેના સહાયક દ્વારા નિર્દેશિત કરાવાયા હતા. ઘણાં તાલીમાર્થી વિખ્યાત બન્યા જેમાં હેનરી "હેપ" આર્નોલ્ડ, જે ફાઈવ-સ્ટાર જનરલ સુધી ઉન્નતિ પામ્યા અને બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમ્યાન યુએસ (US) આર્મી એરફોર્સની કમાન સંભાળીને યુએસ (US) એરફોર્સના પ્રથમ વડા બન્યા; કેલબ્રૈથ પેરી રોજર્સ, કે જેમણે 1911 માં રાઈટ મોડેલ એક્સ કે જેનું નામ ઠંડા પીણાના સ્પોન્સર થયા પછી "વિન ફિઝ" હતું તેમાં (અનેક રોકાણ તેમજ દુર્ઘટનાઓ સહિત) દરિયાકિનારેથી દરિયાકિનારે સુધી પહેલું ઉડ્ડયન ભર્યું; અને સ્ટિનસન વિમાન કંપનીના સ્થાપક એડ્ડી સ્ટિનસનનો સમાવેશ થાય છે. ===સેનામાં સમસ્યારૂપ વિમાનો=== 1912-1913માં યુએસ (US) સેના દ્વારા ખરીદવામાં આવેલ રાઈટ વિમાનોની શ્રેણીબદ્ધ વિનાશક દુર્ઘટનાઓએ તેમની સુરક્ષા અને રચના પર પ્રશ્નચિહ્ન મુક્યા હતા. 1913 સુધીમાં મૃત્યુ આંક 11 સુધી પહોંચ્યો, જેમાના અડધા રાઈટ મોડેલ સી ના હતા. મોડેલ સી ના બધા છ સૈન્ય વિમાન દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયા. તેઓમાં અચાનક નીચે ઉતરવાની વૃત્તિ હતી,<ref name="MIL">{{Cite web |url=http://www.history.army.mil/books/30-17/S_4.htm |title=ધ સિંગલ ક્રોપ્સ ટેક્સ ટુ ધ એર |access-date=2011-02-08 |archive-date=2010-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231111303/http://www.history.army.mil/books/30-17/S_4.htm |url-status=dead }}</ref> પરંતુ ઓરવીલ એવો આગ્રહ કરતા કે વિમાન પાયલટની ભૂલના કારણે નિયંત્રણ બહાર જતું.<ref>"ધ બિશપ્સ બોયઝ," પાનુ. 459 </ref> તેમણે સેનાને સહકાર આપી વિમાનને પ્રાથમિક ઉડ્ડયન સૂચક (રુડિમેન્ટરી ફ્લાઈટ ઈન્ડિકેટર)થી સજ્જ કર્યા જે પાયલટને એકદમ સીધા ચઢાણ નિવારવામાં મદદરૂપ બન્યા હતા. એક સરકારી તપાસમાં એવુ બહાર આવ્યું કે રાઈટ સી "ઉડ્ડયન માટે તદ્દન અયોગ્ય"<ref name="MIL"></ref> હતાં અને સેનાએ રાઈટ અને કર્ટિસ બંને કંપની દ્વારા બનાવવામાં આવતા "પુશર" પ્રકારના પંખા ધરાવતા વિમાનોનો વપરાશ બંધ કર્યો જેમાં એન્જિન પાઈલટની પાછળ સ્થિત હતું જે દુર્ઘટના વખતે તેને કચડી શકે તેમ હતું. ઓરવીલે "ટ્રેક્ટર" પ્રકારના પંખાવાળા વિમાનના ઉત્પાદનનો વિરોધ કર્યો, કારણકે તેઓ ચિંતિત હતા કે આકારમાં કરેલ ફેરફાર રાઈટ દ્વારા કર્ટિસ વિરૂદ્ધ કરવામાં આવેલી પેટન્ટ ઉલ્લંઘનના કેસ માટે જોખમકારક હતું. <ref>"ધ બિશપ્સ બોયઝ," પાનુ. 457</ref> ==સ્મિથસોનિયન વિવાદ== સેમ્યુઅલ પી. લેંગ્લી, 1887 થી 1906માં તેમના મૃત્યુપર્યંત સ્મિથસોનિયન ઈન્સ્ટિટ્યુશનના સચિવ, વર્ષો સુધી મોડેલ ઉડ્ડયન યંત્રોનું પરીક્ષણ કરતા રહ્યા અને 1896 તેમજ 1903 માં માનવરહિત સંચાલિત મોડેલ વિમાનો સફળતાપૂર્વક ઉડાવ્યા. જોકે ઓક્ટોબર અને ડિસેમ્બર, 1903માં કરવામાં આવેલ મોટર ચાલિત સંપૂર્ણ કદના એરોડ્રોમના બે પરીક્ષણ સદંતર નિષ્ફળ નીવડ્યા હતા. છતા પણ, પાછળથી સ્મિથસોનિયન દ્વારા એરોડ્રોમ તેમના સંગ્રહાલયમાં વિમાનથી વજનદાર એવા "સક્ષમ" માણસથી સજ્જ પ્રથમ સંચાલિત વિમાન તરીકે ગૌરવ સાથે પ્રદર્શિત કર્યા જેણે રાઈટ બંધુઓના આવિષ્કારને ઉતરતી કક્ષાએ મુક્યા અને દાયકાઓ સુધી ચાલનારા ઓરવીલ રાઈટ સાથેંના વિવાદનો આરંભ કર્યો કે જેના ભાઈને ઉડ્ડયન સંબંધી શોધ કરવા માટે સ્મિથસોનિયન દ્વારા મદદ પ્રાપ્ત થઈ હતી. [[File:LangleyAerodromeFlown.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્કમાં હેમન્ડસ્પોર્ટ નજીક કેઉકા તળાવની સપાટીની ઉપર હવામાં સુધારેલા માખાળા સાથેના લેંગ્લી એરોડ્રોમમાં વાતો કરતા ગ્લેન કર્ટીસ અથવા એક સહાયક, સપ્ટેમ્બર 17, 1914.]] સ્મિથસોનિયનનો એરોડ્રોમ માટેનો દાવો ગ્લેન કર્ટિસ અને તેની ટુકડી દ્વારા કરવામાં આવેલ ટૂંકા પરીક્ષણ ઉડ્ડયન પર આધારિત હતો. એક અનાકર્ષક સંધિ મુજબ, સ્મિથસોનિયને કર્ટિસને ઉડાનનો પ્રયત્ન કરતા પહેલા વિમાનમાં મોટાપાયે ફેરફારો કરવાની મંજૂરી આપી હતી.<ref>[http://home.att.net/~dannysoar2/Langley.htm "ટ્વીન પુશર્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202023250/http://home.att.net/~dannysoar2/Langley.htm |date=2010-02-02 }} ''લેંગ્લી.'' મે 21, 2007ના રોજ સુધારો.</ref> {{#tag:ref|The website contains details of the modifications. |group=N}}સ્મિથસોનિયનને એવી આશા હતી કે એરોડ્રોમ ઉડી શકે તેવું સાબિત કરીને લેંગ્લીની એરોનોટિકલ પ્રતિષ્ઠા જાળવી શકાશે; કર્ટિસ પણ તેમની વિરૂદ્ધ કરવામાં આવેલ રાઈટના પેટન્ટ કેસને નિષ્ફળ બનાવવા માટે આ બાબત સાબિત કરવા માંગતા હતા. તે પરીક્ષણની પેટન્ટ વિવાદ પર કોઈ અસર થઈ નહીં, પણ એરોડ્રોમને તેમના સંગ્રહાલયમાં માનદ સ્થાન આપી તેમજ પ્રસિદ્ધિઓ મેળવીને સ્મિથસોનિયને તેમાંથી ઘણું બધું હાંસલ કર્યું હતુ. સંસ્થા દ્વારા કર્ટિસના ફેરફારો વિસ્તૃત રીતે બહાર પાડવામાં આવ્યા નહીં, પરંતુ ઓરવીલ રાઈટ, તેમના ભાઈ લોરીન અને તેમના ગાઢ મિત્ર ગ્રિફિટ બ્રેવર, કે જેઓ કેટલાક પરીક્ષણોના સાક્ષી બન્યા અને તેમની તસવીરો પણ લીધી, તેમજ તેમની પાસેથી ઘણું શીખ્યા હતા.<ref>હોવર્ડ 1988, પ્રકરણ 46: "ધ એરડ્રોમ અફેર".</ref> ઓરવીલ દ્વારા વારંવાર એરોડ્રોમની ખોટી રજૂઆત પર વાંધો ઉઠાવતા પણ સ્મિથસોનિયન તેને માન્ય નહોતા રાખતા. ઓરવીલે સુધારો કરેલ 1903 કિટી હોક ફ્લાયરને 1928માં લંડન વિજ્ઞાન સંગ્રહાલયને ઉછીનું આપીને, તેમજ સ્મિથસોનિયન સંસ્થાએ ઉડ્ડયન યંત્રના ઇતિહાસને દૂષિત કર્યો ત્યારે તેમને ફલાયર દાનમાં આપવાની ના પાડી પોતાના તરફથી વળતો જવાબ આપ્યો હતો.<ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 491.</ref> ત્યારબાદ ઓરવીલ તેમના આવિષ્કારને ફરી ક્યારેય જોઈ શક્યા નહોતા કારણકે તેઓ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પાછા ફરતાં પહેલાં જ મૃત્યુ પામ્યા હતા. ચાર્લ્સ લિન્ડબર્ગ દ્વારા વિવાદમાં મધ્યસ્થી કરવાનો પ્રયત્ન થયો, પણ કંઈ નીવડ્યું નહીં. 1942માં ઘણા વર્ષોની ખરાબ પ્રસિદ્ધિ પામ્યા બાદ અને રાઈટ જીવનચરિત્રકાર ફ્રેડ સી. કેલીથી પ્રેરિત થઈને, આખરે સ્મિથસોનિયને સહાનુભૂતિ દર્શાવતા પ્રથમ વખત એરોડ્રોમમાં કરેલ ફેરફારોની યાદી પ્રસિદ્ધ કરી અને 1914માં કરેલ પરીક્ષણ વિષેના તેમના નિવેદનોને પોતે જ ખંડિત કર્યા.<ref>ઓબ્બોટ, સીજી (C.G.) [http://www.nps.gov/history/history/online_books/daav/appendix-c.htm "][http://www.nps.gov/history/history/online_books/daav/appendix-c.htm વોટ ડ્રીમ્સ વી હેવ, જોડાણ સી (C) - ટેસ્ટ્સ ઓફ ધ લેંગ્લી એરડ્રોમ."] ''nps.gov.'' સપ્ટેમ્બર 21, 2010ના રોજ સુધારો.</ref> ત્યારબાદ ઓરવીલે બ્રિટિશ સંગ્રહાલયને ગુપ્ત રીતે ફ્લાયર પરત કરવા વિનંતી કરી, પણ વિમાન બીજા વિશ્વયુદ્ધના ગાળા પુરતું સંરક્ષણાત્મક સંગ્રહમાં રાખવામાં આવ્યું અને આખરે ઓરવીલના દેહાંત પછી ઘરે પાછું વળ્યું હતું. 23 નવેમ્બર, 1948ના રોજ ઓરવીલની મિલકતના એક્સિક્યૂટર (વસિયતનામું અમલમાં મુકનાર વ્યક્તિ) દ્વારા સ્મિથસોનિયન સાથે ફ્લાયરને એક ડોલરની કિંમતે ખરીદવાનો કરાર કરવામાં આવ્યો હતો. એક્સિક્યૂટરોના આગ્રહને કારણે કરારમાં વિમાનને પ્રદર્શિત કરવાની કડક શરતનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.[[File:Wright_flyer_model.jpg|thumb|left|વોશિંગ્ટન ડી.સી. (D.C.)માં નેશનલ એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમમાં મૂળ 1903નું રાઈટ ફ્લાયર.]] કરારના અંશતઃ વાંચન પ્રમાણે "સ્મિથસોનિયન સંસ્થા કે તેના વારસદાર, કોઈ સંગ્રહાલય કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા દ્વારા સ્મિથસોનિયન સંસ્થા કે તેના વારસદારો માટે ચલાવવામાં આવતી કોઈ અન્ય એજન્સી, સરકારી ખાતું કે સગવડ 1903 પહેલાના રાઈટ વિમાનના ઢાંચા કે મોડેલ સંબંધિત એવું કોઈ નિવેદન કે દસ્તાવેજ પ્રસિદ્ધ કરી શકશે નહીં કે પ્રસિદ્ધ કરવાની અનુમતી આપી શકશે નહીં કે જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હોય કે તે વિમાન નિયંત્રિત ઉડ્ડયન અંતર્ગત પોતાની ઊર્જા વડે માનવનું વહન કરી શકવા માટે સક્ષમ હતું."<ref>[https://web.archive.org/web/20020817151648/http://glennhcurtiss.com/d93f42b0.jpg "ઈમેજ ઓફ એગ્રીમેન્ટ."] [https://web.archive.org/web/20030228050514/http://glennhcurtiss.com/id50.htm પર સંગ્રહિત પાનું] ''glennhcurtiss.com'' વેબસાઈટનું. મે 20, 2008ના રોજ સુધારો.</ref> {{#tag:ref|The Agreement is also available upon request from the National Air and Space Museum of the Smithsonian Institution.|group=N}}જો આ કરારનો ભંગ કરવામાં આવે તો રાઈટ વારસદારો દ્વારા ફ્લાયર પરત માંગી શકાય તેમ જોગવાઈ હતી. કેટલીક ઉડ્ડયન ઉત્સાહી વ્યક્તિઓ, ખાસ કરીને જેઓ ગસ્ટેવ વ્હાઈટહેડના વારસાને પ્રોત્સાહિત કરતાં, હવે અગાઉના ઉડ્ડયનોની તપાસ માટેના દાવા પ્રતી અસંમતિ દાખાવવા માટે સ્મિથસોનિયન પર દોષારોપણ કરે છે.<ref>ઓ'ડ્વેયર, વિલિયમ જે. ''હિસ્ટ્રી ઓફ કોન્ટ્રાક્ટ: ધ બિગનિંગ ઓફ મોટરાઈઝ્ડ એવિએશન, ઓગસ્ટ 14, 1901: ગસ્ટેવ વ્હાઈટહેડ, ફેરફિલ્ડ, કનેટિકટ.'' . લેટરશૌસેન, જર્મની: ફ્રિટ્ઝ મેજર અને સોહ્ન, 1978. આઇએસબીએન (ISBN) 3-922175-00-7.</ref> સ્મિથસોનિયન સંગ્રહાલયમાં થયેલ એક જાહેર પ્રસંગ પછી, ફ્લાયર 17 ડિસેમ્બર, 1948, જે દિવસે તેને સફળતાપૂર્વક ઉડાડવામાં આવ્યું તેની 45મી વર્ષગાંઠ, ના રોજ જાહેર પ્રદર્શન માટે ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. રાઈટ બંધુઓના ભત્રીજા મિલ્ટન (લોરીનના પુત્ર) કે જેણે પોતાના બાળપણ દરમિયાન સાઈકલની દુકાનમાં ફ્લાયરને સ્વરૂપ લેતાં જોયું હતું, તેણે ટૂંકુ ભાષણ આપ્યું અને વિમાનને ઔપચારિક રીતે સ્મિથસોનિયનના નામે હસ્તાંતરિત કર્યું, જે નીચે પ્રમાણે હતું: {| class="wikitable" align="center" style="text-align:center;font-size:100%;width:85%;height:95px" border="2" | રાઈટ બંધુઓનું મૂળ વિમાન કે જે વિશ્વનું પ્રથમ હવા કરતા વધારે વજનનું સંચાલિત વિમાન હતું અને તેમાં માણસે મુક્તપણે, નિયંત્રિત અને સતત ઉડાન ભરી હતી<br>જેની શોધ અને સંરચના વિલબર અને ઓરવીલ રાઈટ દ્વારા કરાઈ હતી <br>તેમના દ્વારા 17 ડિસેમ્બર, 1903ના રોજ ઉત્તર કેરોલીના સ્થિત કિટ્ટી હોકમાં ઉડાન ભરવામાં આવી હતી.<br>અસલ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન દ્વારા રાઈટ બંધુઓએ માનવ ઉડ્ડયનના સિદ્ધાંતની શોધ કરી હતી.<br>રોકાણકાર, રચનાકાર અને ઉડ્ડયનકર્તા તરીકે તેમણે વિમાનનો વિકાસ કર્યો, લોકોને વિમાન ઉડાડતા શીખવ્યું અને ઉડ્ડયનના નવા યુગની શરૂઆત કરી. |} ==અંતિમ વર્ષો== ===વિલબર રાઈટ=== બંનેમાંથી કોઈ પણ ભાઈએ લગ્ન નહોતા કર્યા. વિલબરે એક વખત એવો કટાક્ષ કર્યો હતો કે "તેની પાસે પત્ની અને વિમાન એમ બંને માટે સમય નહોતો."<ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 118.</ref>. 1912માં તેમની બોસ્ટન યાત્રા વખતે વિલબર બીમાર પડ્યા હતા. ડેટોન પરત ફર્યા પછી, તેમને ટાયફોઈડનો તાવ આવ્યો હોવાનું નિદાન કરવામાં આવ્યું હતું. 30 મે ના દિવસે 45 વર્ષની વયે રાઈટ પારિવારિક નિવાસસ્થાનમાં તેમનું નિધન થયું હતું.{{#tag:ref|Quote: [[Dayton, Ohio]]. Following a sinking spell that developed soon after midnight, Wilbur Wright, aviator and aeroplane builder, died of typhoid fever at 8:15 A.M. to-day. Wright had been lingering for many days and though his condition from time to time gave some hopes to members of his family, the attending physicians, Drs. D.B. Conkihn and Levi Spitler, maintained throughout the latter part of his sickness that he could not recover." <ref>"Wilbur Wright Dies of Typhoid Fever. Ill More Than Three Weeks, the End Came at 3:15 o'clock Thursday Morning." ''[[New York Times]]'', May 30, 1912. Retrieved: July 21, 2007.</ref> |group=N}} તેમના પિતા મિલ્ટને તેમની ડાયરીમાં વિલબર વિષે લખ્યું હતું કે : "ટૂંકુ પણ મહત્વપૂર્ણ બનાવોથી ભર્યું જીવન. એક અચલ બુદ્ધિમત્તા, શાંત મનોસ્થિતિ, ભરપૂર આત્મવિશ્વાસ અને અનન્ય નમ્રતા, સત્યને સ્પષ્ટ રીતે પારખવાની આવડત અને તેને મક્કમ રીતે વળગી રહેવું, આ વિશેષતાઓ સાથે જ તે જીવ્યો અને મૃત્યુ પામ્યો."<ref>ક્રોચ 2003, પાનુ. 449.</ref> ===ઓરવીલ રાઈટ=== [[File:Orville Wright-1928.jpg|right|thumb|200px|ઓરવીલ રાઈટ 1928.]] વિલબરના દેહાંત બાદ રાઈટ કંપનીનું પ્રતિનિધિત્વ ઓરવીલ રાઈટને વારસામાં મળ્યું હતું. વિલબરના કાર્ય કૌશલ્યને બદલે પોતાના ભાઈની ધંધા પ્રત્યેની અરુચિમાં વહેંચણી કરી, ઓરવીલે 1915માં કંપની વેચી દીધી. તે, કેથરીન અને તેના પિતા મિલ્ટન ઓહિયોના ઓકવુડ સ્થિત હોથોર્ન હિલ નામની હવેલીમાં રહેવા ગયા જે નવીન સમૃદ્ધ પરિવાર દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી. 1917માં મિલ્ટન નિદ્રાવસ્થામાં જ અવસાન પામ્યા. ઓરવીલે પાઈલટ તરીકે તેમની અંતિમ ઉડાન 1918માં 1911ના મોડલ બી માં ભરી હતી. તેમણે ધંધામાંથી નિવૃત્તિ લીધી અને ઉડ્ડયનના પીઢ મુત્સદ્દી બન્યા અને નેશનલ એરોનોટિક્સ એન્ડ સ્પેસ એડ્મિનિસ્ટ્રેશન (નાસા ([[નાસા|NASA]]))ની પૂરોગામી સંસ્થા નેશનલ એડ્વાઈસરી કમિટી ફોર એરોનોટિક્સ (નાકા (NACA)) અને એરોનોટિકલ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ (એસીસીએ (ACCA)) કે જે એરોસ્પેસ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ એસોસિએશન (એઆઈએ (AIA))ની પૂરોગામી સંસ્થા હતી તે સહિત અન્ય ઘણા સત્તાવાર બોર્ડ અને કમિટીઓમાં સેવારત થયા હતા. કેથરિને 1926માં ઓબરલિનના પૂર્વ સહાધ્યાયી, કેન્સાસ શહેરના હેન્રી હેસ્કલ સાથે લગ્ન કર્યા, જેથી ઓરવીલ ખુબ અસ્વસ્થ થયા હતા. તેમને તેણીના લગ્નમાં સામેલ થવાનું કે તેણીની સાથે સંપર્ક રાખવાનું મંજૂર નહોતું. અંતે લોરીનના આગ્રહવશ 1929માં ન્યૂમોનિયાના કારણે તેણીના અવસાનના થોડાક સમય પહેલા જ તેમણે મળવાનું સ્વીકાર્યું હતું. ઓરવીલે નાકા (એનએસીએ (NACA))માં 28 વર્ષ સુધી સેવા આપી હતી. 1930માં તેમને વિમાનશાસ્ત્રને પ્રોસ્તાહન આપવા બદલ પ્રથમ ડેનિયલ ગગ્ગેનહીમ મેડલ આપવામાં આવ્યું હતું જે 1928માં ડેનિયલ ગગ્ગેનહીમ ફંડ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. 1936માં તેઓ નેશનલ એકેડેમી ઓફ સાયન્ટિસ્ટના સભ્યપદે ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. 19 એપ્રિલ, 1944ના રોજ બીજા ઉત્પાદન લોકહીડ કન્સ્ટલેશન, હોવર્ડ હગ્સ અને ટીડબ્લ્યુએ પ્રમુખ જેક ફ્રેય દ્વારા ચલાવાતા વિમાનમાં 6 કલાક અને 57 મિનિટ (2300 માઈલ- 330.9 માઈલ પ્રતિ કલાક)માં કેલિફોર્નિયાના બર્બેન્કથી ઉડીને વોશિંગ્ટન ડી.સી. (D.C.) પહોંચ્યા હતા. પાછા ફરતી વખતે, ઓરવીલ રાઈટને તેમની અંતિમ વિમાની ઉડાન આપવા માટે, જે ઉડાન તેઓ પોતાની ઐતિહાસિક ઉડાનના 40 વર્ષ બાદ ભરવાના હતા, આ વિમાન રાઈટ ફિલ્ટ ખાતે રોકાયું હતું. તેમણે સંભવતઃ ટૂંકા સમય માટે નિયંત્રણ પણ કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે આ કન્સ્ટલેશનની પાંખોનું અંતર તેમની પ્રથમ ઉડાનના વિમાન કરતા વધારે હતું.<ref name="yenne">યેને 1987, પાના નંબર. 44–46.</ref> 1905 રાઈટ ફ્લાયર IIIનું નિરીક્ષણ કરીને સુધારા અને ટકાવી રાખવા માટે કરેલી ટીપ્પણી, કદાચ ઓરવીલના જીવનની સ્પષ્ટ કરેલી છેલ્લી સૌથી મોટી વાત હતી, આ વિમાન તેમના 1903 ફ્લાયર જેટલું જ મહત્વનું હતું. ઓરવીલને બીજી વખત હ્રદયનો હુમલો આવ્યા બાદ 30 જાન્યુઆરી, 1948ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું, જેઓ અશ્વ અને બગીના યુગથી સુપરસોનિકફ્લાઈટના યુગ સુધી જીવ્યા હતા. તેમના એક દિવસ બાદ જ્હોન ટી. ડેનિયલનું પણ અવસાન થયું હતું, જેઓ દરિયાકાંઠાના સુરક્ષાકર્મી હતા અને તેમની પ્રથમ ઉડાનની ખ્યાતનામ તસવીર ખેંચી હતી. બંને ભાઈઓને ઓહિયોના ડેટોન ખાતે વૂડલેન્ડ કબ્રસ્તાનમાં તેમની પારિવારિક ભૂમિમાં દફનાવાયા હતા.<ref>"ઓરવીલ રાઈટ, 76, ઈઝ ડેડની ડેટોન; કો-ઈન્વેન્ટર વિથ હીઝ બ્રધર, વિલબર, ઓફ ધ એરપ્લેન વોઝ પાઈલટ ઈન ફર્સ્ટ ફ્લાઈટ." ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' , જાન્યુઆરી 31, 1948. જુલાઈ 21, 2007ના રોજ સુધારો.</ref> {{#tag:ref|Quote: "[[Dayton, Ohio]], October 30, 1948, Orville Wright, who with his brother, the late Wilbur Wright, invented the airplane, died here tonight at 10:40 in Miami Valley Hospital. He was 76 years old. |group=N}} ==પ્રતિસ્પર્ધી દાવાઓ== {{Further|[[First flying machine]]}} પ્રથમ ઉડાનના દાવાઓ 1903 અને તે પહેલા એડર, વ્હાઈટહેડ, પિઅર્સ અને જેથોના વિવિધ નોંધાયેલા પરીક્ષણો માટે કરવામાં આવ્યા હતા. એવા દાવાઓ પણ છે કે પ્રથમ સાચી ઉડાન 1903માં વ્યુઈઆ અને સેન્ટોસ-ડુમોન્ટ માટે થયા બાદ જોવા મળી હતી. રાઈટ બંધુઓની પહેલા અને પછીના અન્ય અગ્રણીઓના સમર્થકોએ દલીલ હતી કે રાઈટ બંધુઓએ ઉપયોગમાં લીધેલી તકનીકો તેમને વિમાનની પ્રથમ સફળ ઉડાન કરનાર તરીકે ગેરલાયક ઠેરવે છે. એ તકનીકોઃ લોન્ચ રેલ; પૈડાના બદલે સ્કીડ (લપસવા માટનો પાટો); ચઢાણ વખતે આગળનો પવન; અને 1903 બાદ કેટપલ્ટ છે. રાઈટ બંધુઓના સમર્થકોએ એવી દલીલ કરી હતી કે બંને ભાઈઓ દ્વારા સાબિત કરાયેલી, નિયંત્રિત અને સ્થિર ઉડાનોએ તેમને વિમાનના સંશોધક તરીકેનો યશ લેવા માટે હકદાર બનાવી દીધા છે માટે તેમની તકનીકોને ધ્યાને લેવાની જરૂર નથી.<ref>[http://www.wright-brothers.org/History_Wing/History_of_the_Airplane/Who_Was_First/Who_Was_First_Intro/Who_Was_First_Intro.htm "હુ વોઝ ફર્સ્ટ?"] ''રાઈટ બ્રધર્સ એરોપ્લેન કંપની.'' સપ્ટેમ્બર 23, 2010ના રોજ સુધારો.</ref> ==ઓહિયો/ ઉત્તર કેરોલિના પ્રતિસ્પર્ધા== [[File:2001 NC Proof.png|thumb|ઉત્તર કેરોલિના 50 સ્ટેટ ક્વાર્ટર પર 1903માં ખ્યાતનામ રાઈટ ફ્લાયર Iની ઉત્તર કેરોલિનાના કિટ્ટી હોકમાં લેવાયેલી પ્રથમ ઉડાનની તસવીર દર્શાવેલી છે.]] [[File:OH winner.gif|left|thumb|ઓહિયો 50 સ્ટેટ ક્વાર્ટર પર ઓહિયોમાં બનેલા અને ઉડાડવામાં આવેલા 1905ના રાઈટ ફ્લાયર IIIને દર્શાવાયું છે, હફમેન મેદાનોની અન્ય ખ્યાતનામ તસવીરમાં.]] યુએસ (US) સ્ટેટ ઓફ ઓહિયો અને ઉત્તર કેરોલિના બંને રાઈટ બંધુઓ અને વિશ્વને બદલી નાખતા તેમના સંશોધનો માટે યશ લઈ રહ્યા હતા, બંને ભાઈઓએ ડેટોનમાં તેમનું વિમાન ડિઝાઈન કરીને વિકસાવ્યું તે માટે ઓહિયો યશ લેતું હતું, જ્યારે કિટ્ટી હોક ખાતે તેમણે પ્રથમ ઉડાન ભરી માટે ઉત્તર કેરોલિના યશ લેતું હતું. મિત્ર પ્રતિસ્પર્ધી તરીકેના જુસ્સા સાથે,{{citation needed|date=January 2010}} ઓહિયોએ “ઉડ્ડયનનું જન્મસ્થળ” (બાદમાં “ઉડ્ડયનના અગ્રણીઓનું જન્મસ્થળ”, જેમાં માત્ર રાઈટ બંધુઓ જ નહીં પણ ઓહિયોના જ મૂળ નિવાસી જ્હોન ગ્લેન અને [[નીલ આર્મસ્ટ્રૉંગ|નીલ આર્મસ્ટ્રોંગ]]ને પણ સ્વીકારાયા હતા) એવું સ્લોગન (નીતિ વાક્ય) અપનાવ્યું હતું. આ સ્લોગન (નીતિ વાક્ય) ઓહિયોમાં લાયસન્સ તક્તિઓ પર જોવા મળતું હતું. ઉત્તર કેરોલિનાએ તેમની લાયસન્સ તક્તિઓ પર “ફર્સ્ટ ફ્લાઈટ” સ્લોગન (નીતિ વાક્ય)નો ઉપયોગ કર્યો હતો. ઉત્તર કેરોલિનામાં પ્રથમ ઉડાનની જગ્યાને રાઈટ બ્રધર્સ નેશનલ મેમોરિયલ તરીકે જાળવી રાખવામાં આવી છે, જ્યારે ઓહિયોમાં તેમના સ્થળો અને ડેટોન એવિએશન હેરિટેજ નેશનલ હિસ્ટ્રીકલ પાર્કના ભાગ તરીકે જાળવી રાખ્યા છે. વાસ્તવિક રીતે બંને રાજ્યો પ્રતિકાર કરી શકે તેમ હતા, અને બંનેએ ઉડાનના ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હોવાથી, કોઈપણ રાજ્ય પાસે રાઈટ બંધુઓની સિદ્ધિઓ માટે અનન્ય દાવો નહોતો. ડેટોન ખાતે નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ યુનાઈટેડ સ્ટેસ્ટ એરફોર્સમાં પ્રેઝન્ટેશન (પ્રદર્શન) વખતે પોતાના વક્તવ્ય દરમિયાન નીલ આર્મસ્ટ્રોંગે મજાકમાં કહ્યું હતું કે બંને રાજ્યો પાસે પુરતો યશ છેઃ ઉત્તર કેરોલિનાએ યોગ્ય પવન અને ઉતરાણ માટે નરમ પદાર્થો પુરા પાડ્યા છે અને ડેટોને સ્ત્રોતો અને એન્જિનિયરિંગને કેવી રીતે જાણવા તે સુવિધા પુરી પાડી છે.{{Citation needed|date=December 2009}} ==સ્ટેચ્યૂઅરી હોલ મત== 2010ની શરૂઆતમાં, ઓહિયો હિસ્ટ્રીકલ સોસાયટી દ્વારા યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની રાજધાનીમાં સ્ટેચ્યૂઅરી હોલમાં રાઈટ બંધુઓના સમાવેશ માટે રાજ્યવ્યાપી મત આપવાનો પ્રસ્તાવ મુકાયો હતો. ==આ પણ જુઓ== {{Commons category|Wright brothers}} {{Wikisource|Orville Wright diary}} *''કરારનો ઇતિહાસ'' *વિલબર રાઈટ મીડલ સ્કૂલ *કેથરિન રાઈટ *મિલ્ટન રાઈટ (પાદરી) *1909માં રાઈટ બંધુઓની ઉડાનો *રાઈટ બંધુઓના ચંદ્રકો *રાઈટ સાઈકલ કંપની *રાઈટ પ્રદર્શન ટુકડી *રાઈટ ફ્લાયર *રાઈટ ફ્લાઈંગ સ્કૂલ *રાઈટ ગ્લાઈડર *જ્હોન જોસેફ મોન્ટ્ગોમેરી ==સંદર્ભો== ;નોંધ {{reflist|group=N}} ;ખાસ ઉલ્લેખ કે અવતરણ {{reflist|2}} ;ગ્રંથસૂચિ {{refbegin}} * એન્ડરસન, જ્હોન ડી. ''ઈન્વેન્ટીંગ ફ્લાઈટઃ ધ રાઈટ બ્રધર્સ એન્ડ ધેર પ્રિડિસેસર'' . બેલ્ટીમોર, મેરીલેન્ડ: જ્હોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2004. આઇએસબીએન(ISBN) 0-8018-6875-૦. * એશ, રસેલ. ''ધ રાઈટ બ્રધર્સ'' . લંડન: વેલેન્ડ, 1974. આઈએસબીએન (ISBN) 978-0-85340-342-5. * Ciampaglia, Giuseppe. "Il soggiorno romano dei Fratelli Wright". ''La Strenna dei Romanisti'' , 1992. * Ciampaglia, Giuseppe. ''I Fratelli Wright e le loro macchine volanti'' . Roma: IBN Editore, 1993. * કોમ્બ્સ, હેરી વિથ માર્ટિન કેઈડીન. ''કિલ ડેવિલ હિલ: ડિસ્કવરિંગ ધ સિક્રેટ ઓફ ધ રાઈટ બ્રધર્સ'' . ડેનવેર, કોલોરાડો: ટેર્ન્સટાઈલ પ્રેસ લિમિટેડ, 1979. આઇએસબીએન (ISBN) 0-940053-01-2 * ક્રેગ, ડેન, Sgt.Maj, USA (Ret.), ed. ''ધ ગાઈડ ટુ મિલિટરી ઈન્સ્ટોલેશન્સ'' . હેરિસબર્ગ, પેન્સેલવેનિયા: સ્ટેકપોલ બુક્સ, 1983. આઈએસબીએન (ISBN) 978-0811727815. * ક્રોચ, ટોમ ડી. ''ધ બિશપ્સ બોયઝ: ધ લાઈફ ઓફ વિલબર એન્ડ ઓરવીલ રાઈટ'' . ન્યૂ યોર્ક: ડબ્લ્યુ. ડબ્લ્યુ. નોર્ટન એન્ડ કંપની, 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-393-30695-એક્સ. * હોવર્ડ, ફ્રેડ, ''વિલબર એન્ડ ઓરવીલ: અ બાયોગ્રાફી ઓફ ધ રાઈટ બ્રધર્સ'' . ન્યૂ યોર્ક: બેલેન્ટાઈન બુક્સ, 1988. આઈએસબીએન (ISBN) 0-345-35393-5. * જેકબ, પીટર એલ. ''વિઝન્સ ઓફ અ ફ્લાઈંગ મશીન: ધ રાઈટ બ્રધર્સ એન્ડ ધ પ્રોસેસ ઓફ ઈન્વેન્શન'' (ઉડ્ડયન અને અવકાશી ઉડાનોનો સ્મિથસોનિયન ઇતિહાસ). વોશિંગ્ટન, ડી.સી. (D.C.): સ્મિથસોનિયન, 1997. આઇએસબીએન (ISBN) 1-56098-748-0. * કેલી, ફ્રેડ સી., સંપાદન. ''મિરેકલ એટ કિટ્ટી હોક, ધ લેટર્સ ઓફ વિલબર એન્ડ ઓરવીલ રાઈટ'' . ન્યૂ યોર્ક: ડે કેપો પ્રેસ, 2002. આઇએસબીએન (ISBN) 0-306-81203-7. * કેલી, ફ્રેડ સી. ''ધ રાઈટ બ્રધર્સ: અ બાયોગ્રાફી ઓથોરાઈઝ્ડ બાય ઓરવીલ રાઈટ'' . મીનેઓલા, ન્યૂ યોર્ક: ડોવેર પબ્લિકેશન્સ, મૂળ 1943, 1989માં પ્રકાશિત. આઇએસબીએન (ISBN) 0-486-26056-9. * લેંગવિશે, વોલ્ફગેંગ. ''સ્ટીક એન્ડ રુડર: એન એક્સપ્લેનેશન ઓફ ધ આર્ટ ઓફ ફ્લાઈંગ'' . ન્યૂ યોર્ક: મેકગ્રો-હિલ, કોપીરાઈટ 1944 અને 1972. આઈએસબીએન (ISBN) 0-07-036240-8. * મેકફેરેન્ડ, માર્વિન ડબ્લ્યુ., સંપાદન. ''ધ પેપર્સ ઓફ વિલબર એન્ડ ઓરવીલ રાઈટ: ઈન્ક્લુડિગં ધ ચેનટ-રાઈટ લેટર્સ એન્ડ ધ પેપર્સ ઓફ ઓક્ટેવ ચેનટ'' . ન્યૂ યોર્ક: મેકગ્રો-હિલ, 2001, મૂળ 1953માં પ્રકાશિત. આઇએસબીએન (ISBN) 0-306-80671-1. * ટોબિન, જેમ્સ. ''ટુ કોન્કર ધ એર: ધ રાઈટ બ્રધર્સ એન્ડ ધ ગ્રેટ રેસ ફોર ફ્લાઈટ'' . ન્યૂ યોર્ક: સીમોન એન્ડ શુસ્ટર, 2004. આઇએસબીએન (ISBN) 0-7432-5536-4. * રાઈટ, ઓરવીલ. ''હાઉ વી ઈન્વેન્ટેડ ધ એરપ્લેન'' . મીનેઓલ, ન્યૂ યોર્ક: ડોવેર પબ્લિકેશન, 1988. આઈએસબીએન (ISBN) 0-486-25662-6. * વોલ્શ, જ્હોન ઈ. ''વન ડે એટ કિટ્ટી હોક: ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી ઓફ રાઈટ બ્રધર્સ'' . ન્યૂ યોર્ક: ટે ક્રોવેલ કંપની, 1975. આઇએસબીએન (ISBN) 0-690-00103-7. * વિન્ચેસ્ટર, જીમ, સંપાદન. "રાઈટ ફ્લાયર." ''બાયપ્લેન્સ, ટ્રાઈપ્લેન્સ એન્ડ સીપ્લેન્સ'' (ધ એવિએશન ફેક્ટફાઈલ). રોચેસ્ટર, કેન્ટ, યુકે: ગ્રેન્જ બુક્સ પબ્લિકેશન, 2004. આઈએસબીએન (ISBN) 1-84013-641-3. * યેન્ને, બિલ, ''લોખિડ.'' ગ્રીનવિચ, કનેટિકટ: બાયસન બુક્સ, 1987. આઇએસબીએન (ISBN) 0-690-00103-7. {{refend}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{wikisource-inline|Author:Orville Wright|Orville Wright}} {{wikiquote|Wilbur Wright}} {{wikiquote|Orville Wright}} ===આત્મકથાનક=== * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=1131 ફાઈન્ડ અ ગ્રેવ પર વિલબર રાઈટ] * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=1130 ફાઈન્ડ અ ગ્રેવ પર ઓરવીલ રાઈટ] * [http://www.wright-brothers.org રાઈટ બ્રધર્સ એરોપ્લેન કંપની સાકાર સંગ્રહાલય] *[http://www.awesomestories.com/history/history-flight/the-first-flight તસવીરો, પત્રો અને રાષ્ટ્રીય સંગ્રહભંડારમાંથી અન્ય સ્ત્રોતો ] ===પેટન્ટ્સ=== * {{US patent|821393}} – ''ફ્લાઈંગ મશીન'' – ઓ. અને ડબ્લ્યુ. રાઈટ * [http://www.google.com/patents?vid=USPAT821393&amp;id=h5NWAAAAEBAJ&amp;dq=821,393 ગૂગલ પેટન્ટ્સ પર યુએસ (US) પેટન્ટ 821,393 ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://invention.psychology.msstate.edu/i/Wrights/WrightUSPatent/WrightPatent.html એચટીએમએલ (HTML)માં પેટન્ટ] ===સંગ્રહાલયો=== * [http://www.nasm.si.edu/wrightbrothers/index_full.cfm રાઈટ બંધુઓ - હવાઈ યુગનો આવિષ્કાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803223827/http://www.nasm.si.edu/wrightbrothers/index_full.cfm |date=2008-08-03 }} સ્મિથસોનિયન ઈન્સ્ટિટ્યુશન * [http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/wright/index.html રાઈટ ઉડાનોની સ્મિથસોનિયન કહાનીઓ] * [http://www.wwbirthplace.com વિલબર રાઈટ જન્મસ્થાન સંગ્રહાલય] * [http://www.fi.edu/wright/ રાઈટ એરોનોટિકલ એન્જિનિયરિંગ કલેક્શન ધ ફ્રેન્કલિન ઈન્સ્ટિટ્યુટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060715011739/http://fi.edu/wright/ |date=2006-07-15 }} * [http://www.sil.si.edu/smithsoniancontributions/AnnalsofFlight/pdf_hi/SAOF-0005.pdf લિઓનાર્ડ એસ. હોબ્સ દ્વારા ''રાઈટ બ્રધર્સના એન્જિનો અને તેન રૂપરેખાઓ'' , સ્મિધનિયન ઈન્સ્ટિટ્યુશન પ્રેસ, 1971] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128031536/http://www.sil.si.edu/smithsoniancontributions/AnnalsofFlight/pdf_hi/SAOF-0005.pdf |date=2016-01-28 }} ===તસવીર સંગ્રહો=== * [http://lcweb2.loc.gov/pp/wrihtml/wriabt.html કોંગ્રેસ પ્રિન્ટો અને તસવીરોનું પુસ્તકાલય ઓનલાઈન કેટલોગ - રાઈટ બંધુઓની નેગેટિવ] * [http://www.outerbanks.com/wrightbrothers/photographs એનસી (NC) રાઈટ બંધુઓની તસવીરોની બાહ્ય બેન્કો: 1900-1911(કોંગ્રેસ પુસ્તકાલયમાંથી સ્ત્રોત)] * [http://invention.psychology.msstate.edu/moviesandphotos/index.html જડેલી-પાંખો યુક્ત વિમાનના આવિષ્કાર સંબંધિત વીડિયો ક્લિપ્સ] * [http://www.flyingmachines.org/ અગ્રણી ઉડ્ડયન જૂથ પ્રારંભિક ફ્લાઈંગ મશીનોની સંખ્યાબંધ તસવીરો અને ઉડાનના પ્રયાસોની સર્વગ્રાહી તવારીખ] *[http://www.corbisimages.com/search#p=1&amp;s=50&amp;sort=0&amp;q=wilbur%20wright કોર્બિસ પર વિલબર રાઈટની ફોટો ગેલેરી (પાનુ એક)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127110513/http://www.corbisimages.com/Search#p=1&s=50&sort=0&q=wilbur%20wright |date=2012-11-27 }} *[http://www.corbisimages.com/search#p=1&amp;s=50&amp;sort=0&amp;q=orville%20wright કોર્બિસ પર ઓરવીલ રાઈટની ફોટો ગેલેરી (પાનુ એક)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127110513/http://www.corbisimages.com/Search#p=1&s=50&sort=0&q=orville%20wright |date=2012-11-27 }} *[http://core.libraries.wright.edu/handle/2374.WSU/827 રાઈટ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પર રાઈટ બંધુઓની ડિઝિટલ તસવીરોનો સંગ્રહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131107132840/http://core.libraries.wright.edu/handle/2374.WSU/827 |date=2013-11-07 }} * [http://www.immediart.com/catalog/product_info.php?cPath=46_52&amp;products_id=178 ન્યૂ સાયન્ટિસ્ટ મેગેઝિન, સાયન્ટિફિક ફર્સ્ટ્સ: પ્રિન્ટ ઓફ રાઈટ ફ્લાયર્સ ઈન ફ્રન્સ 1907] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050419171920/http://www.immediart.com/catalog/product_info.php?cPath=46_52&products_id=178 |date=2005-04-19 }} *[http://farm1.static.flickr.com/213/494113359_3adffb087d.jpg વિલબરનું વિશ્વ પ્રસિદ્ધ મોડેલ વિસબકે પોતાનું ફ્લાયર "ફ્રાન્સ"ને એક ફ્રેન્ચ વ્યક્તિને દાનમાં આપ્યા બાદ પેરિસના સંગ્રહાલયમાં હોલ ઓફ ઓનરમાં માનભેર પ્રદર્શન માટે મુકવામાં આવ્યું. ][http://farm1.static.flickr.com/213/494113359_3adffb087d.jpg ત્યારપછી તેના ઠેકાણાઓ અંગે કોઈ જાણકારી નથી. ][http://farm1.static.flickr.com/213/494113359_3adffb087d.jpg રાઈટ એ (A) સાથે અવકાશની ભાગીદારી બ્લેરિઓટ VI અથવા VII છે, એન્ટોનિટ અને વોઈસિન] ===બાહ્ય લિંક્સ=== * [http://invention.psychology.msstate.edu ટુ ફ્લાય ઈઝ એવરિથિંગ લેખો, તસવીરો, ઐતિહાસિક લખાણો] * [http://www.wrightexperience.com રાઈટ અનુભવ ગ્લાઈડર્સ અને વિમાનોની પ્રતિકૃતિના બાંધકામ સંબંધિત લેખો અને તસવીરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210225341/http://www.wrightexperience.com/ |date=2021-02-10 }} * [http://invention.psychology.msstate.edu/inventors/i/Wrights/library/Aeronautical.html વિલબર રાઈટ દ્વારા કેટલાક એરોનોટિકલ અનુભવો, વેસ્ટર્ન સોસાયટી ઓફ એન્જિનિયર્સને સપ્ટેમ્બર 18, 1901] *[http://www.nps.gov/history/history/online_books/daav/contents.htm આપણી પાસે કયા સપના છે નેશનલ પાર્ક સર્વિસ હિસ્ટ્રીયન દ્વારા ઈ-બુક] * [http://firstflight.open.ac.uk ફર્સ્ટ ફ્લાઈટ: ફ્લાઈટ સિમ્યુલેશન, વીડિયો અને અનુભવો] * [http://www.wrightstories.com/archives.html રાઈટ કહાનીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213195927/http://www.wrightstories.com/archives.html |date=2020-02-13 }} * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&amp;articleID=000E2A9A-2E05-1FA8-AE0583414B7F0000 સાયન્ટિફિક અમેરિકન મેગેઝિન (ડિસેમ્બર 2003 અંક) રાઈટ બંધુઓની સંદિગ્ધ સફળતા] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/wright/ પીબીએસ (PBS) નોવા: રાઈટ બંધુઓના ફ્લાઈંગ મશીનો] * [http://www.asme.org/Communities/History/Landmarks/Wright_Flyer_III_1905.cfm "રાઈટ ફ્લાયર III (1905)" ASME.org પર] * [http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp એફએઆઈ (FAI) સમાચાર: "100 વર્ષ પહેલા, ઈકારસનું સપનું સાકાર થયું"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070912065254/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp |date=2007-09-12 }} *[http://cgi.ebay.com/Wilbur-Wright-Typed-Letter-Hap-Arnold-Signed-1912-/360314217200?pt=LH_DefaultDomain_0&amp;hash=item53e466a2f0 લેફ્ટેનન્ટ હેન્રી 'હેપ' આર્નોલ્ડને વિલબર રાઈટે લખેલો પત્ર, ઈબે પર 37,500 ડોલર ઉપજાવી શક્યો]{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://cgi.ebay.com/Original-Photo-1923-Landscape-Monument-Wilbur-Wright-/390254786555?pt=Art_Photo_Images&amp;hash=item5adcff77fb 1923 માં વિલબરના જન્મસ્થળ ઈન્ડિયાનામાં કોલેજના સંગઠનના સભ્યો દ્વારા તેને સમર્પિત એક તક્તી આપવામાં આવી]{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Category:રાષ્ટ્રીય રોકાણકારો હોલ ઓફ ફેમના પ્રેરકો]] [[Category:અમેરિકાના એરોસ્પેસ એન્જિનિયરો]] [[Category:અમેરિકન વિમાનચાલકો]] [[Category:અમેરિકન શોધકો]] [[Category:ગ્લાઈડર પાઈલટો]] [[Category:યુનાઈડેટ સ્ટેટ્સમાં ગ્લાઈડિંગ]] [[Category:ઉડાન શીખવનારાઓ]] [[Category:ઉડ્ડયન શોધકો]] [[Category:ઉડ્ડયનની પહેલ કરનારાઓ]] [[Category:ડેટોન, ઓહિયોના લોકો]] [[Category:એરોડાયનામિકિસ્ટ (વાયુ ગતિશાસ્ત્રવિદો)]] [[Category:બે ભાઈઓની જોડી]] [[Category:શોધકો]] [[Category:રાઈટ બંધુઓ]] [[Category:કૉંગ્રેસ દ્વારા અપાતા સુવર્ણ ચંદ્રક વિજેતાઓ]] [[Category:અમેરિકામાં ખ્રિસ્તી ધર્મના સંગઠિત સભ્ય બંધુઓ]] [[Category:રાઈટ-પીટરસન એરફોર્સ બેઝ]] [[Category:વુડલેન્ડ કબ્રસ્તાનમાં દફનવિધિ, ડેટોન]] [[Category:રિચમોન્ડ, ઈન્ડિયાનાના લોકો]] [[Category:ડેટોન, ઓહિયોનો ઇતિહાસ]] [[Category:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો ઉડ્ડયન ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] twiyhaw1td9rcyyhcas4yrzyuvzhnq2 0 31006 904523 904468 2026-08-24T23:35:32Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904523 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |url=https://archive.org/details/metamagicalthema0000hofs |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |url=https://archive.org/details/alanturinglifele0000unse |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | url = https://archive.org/details/governmentmachin0000agar | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | url = https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | url = https://archive.org/details/electricuniverse0000boda_a1q6 | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | url = https://archive.org/details/isbn_9780465029907 | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | url = https://archive.org/details/visiblehandmanag00chan | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | url = https://archive.org/details/manwhoknewtoomuc0000leav | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | url = https://archive.org/details/madmandreamsoftu0000levi_y7k7 | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | url = https://archive.org/details/ultragoestowarse0000lewi | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | url = https://archive.org/details/infoculturesmith00luba | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] b1kbb6p3motzd9hbha0ap8r7cvylo75 0 86025 904525 843203 2026-08-25T02:17:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904525 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |native_name=દેવ પ્રયાગ |type=શહેર |state_name=[[ઉત્તરાખંડ]] |district=[[પૌડી ગઢવાલ જિલ્લો|પૌડી ગઢવાલ]] |skyline=Devprayag2008.JPG |skyline_caption=રઘુનાથ મંદિર, દેવપ્રયાગ. |latd=30.146315 |longd=78.598251 |population_total=2152 |population_as_of=૨૦૧૧ |altitude=830 |area_magnitude=sq. km |website= }} '''દેવપ્રયાગ''' [[ભારત]] દેશના [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યમાં આવેલું એક નગર અને પ્રખ્યાત યાત્રાસ્થળ છે. તે [[અલકનંદા નદી|અલકનંદા]] અને [[ભાગીરથી]] નદીઓના સંગમ પર સ્થિત છે. આ સંગમસ્થળ પછી આ નદી સૌ પ્રથમ [[ગંગા નદી|ગંગા]] તરીકે ઓળખાય છે. અહીં શ્રી રઘુનાથજી મંદિર છે, જ્યાં હિન્દુ યાત્રાળુઓ દર્શન માટે ભારતના ખૂણેખૂણેથી આવે છે. તે [[નવી તેહરી|તેહરી]] ખાતેથી ૧૮ માઈલનાં અંતરે દક્ષિણ-અગ્નિ દિશામાં સ્થિત છે. પ્રાચીન હિન્દુ મંદિરને કારણે આ સ્થળનું ખાસ મહત્વ છે. નદીઓનો સંગમ થતો હોવાને કારણે તિર્થરાજ [[અલ્હાબાદ|પ્રયાગ]]ની માફક આ સ્થળનું નામકરણ પણ પ્રયાગ તરીકે થયેલ છે. દેવ પ્રયાગ ખાતે સંગમ સ્થળ દરિયાઈ સપાટીથી ૧૫૦૦ ફૂટ ઊંચાઈ પર સ્થિત છે અને નગરની સરેરાશ ઊંચાઈ ૨૭૨૩ ફૂટ જેટલી છે. નજીકના મુખ્ય શહેર [[ઋષિકેશ]] ખાતેથી સડક માર્ગ દ્વારા આ સ્થળ ૭૦ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. આ સ્થળ ઉત્તરાખંડ રાજ્યના '[[પંચ પ્રયાગ]]' પૈકીનું એક ગણાય છે. એમ કહેવાય છે કે જ્યારે રાજા ભગીરથે ગંગાજીને પૃથ્વી પર ઉતરવા માટે સમજાવી લીધા પછી ૩૩ કોટિ દેવતાઓ પણ ગંગાજી સાથે સ્વર્ગમાંથી ઉતર્યા હતા. પછી તેઓ દેવ પ્રયાગ ખાતે રહ્યા હતા, જે ગંગા નદીની જન્મ ભૂમિ છે. ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓના સંગમ પછી આ પવિત્ર નદી ગંગા અહીંથી ઉદ્‌ભવે છે અને અહીં જ પ્રથમ વાર આ નદી ગંગા નામથી ઓળખાય છે. ગઢવાલ પ્રદેશમાં ભાગીરથી નદી સાસુ અને અલકનંદા નદી વહુ કહેવાય છે. અહીંના મુખ્ય આકર્ષણમાં સંગમસ્થળ ઉપરાંત એક શિવ મંદિર અને રઘુનાથ મંદિર છે, જે રઘુનાથ મંદિર દ્રવિડ શૈલીમાં નિર્મિત છે. દેવપ્રયાગ પ્રાકૃતિક સંપદાથી પરિપૂર્ણ છે. અહીંની સુંદરતા અનન્ય છે. નજીકમાં દંડા નાગરાજ મંદિર અને ચંદ્રવદની મંદિર પણ દર્શનીય છે. દેવ પ્રયાગને 'સુદર્શન ક્ષેત્ર' પણ કહેવામાં આવે છે. અહીં કાગડા જોવા મળતા નથી, જે એક આશ્ચર્ય છે.<ref name="33 koti">{{Cite web |url=http://www.merapahadforum.com/religious-places-of-uttarakhand/devprayag/30/ |title=देवप्रयाग: ३३ कोटि देवताओं का आवास |access-date=2017-11-01 |archive-date=2011-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323022851/http://www.merapahadforum.com/religious-places-of-uttarakhand/devprayag/30/ |url-status=dead }}</ref> == ભૂગોળ અને વસ્તી == [[ચિત્ર:Bhagirathi and Alaknanda Confluence.jpg|right|thumb|240x240px|ડાબી બાજુ અલકનંદા અને જમણી બાજુ ભાગીરથી નદીનો દેવ પ્રયાગ ખાતે સંગમ થાય છે અને અહીંથી આ નદી 'ગંગા નદી' તરીકે ઓળખાય છે.]] [[અલકનંદા નદી]], [[ઉત્તરાખંડ]]ના સતોપથ હિમખંડ અને ભાગીરથી નદી ગંગોત્રી હિમખંડમાંથી નીકળી અહીં સુધી પહોંચે છે. અહીંની સરેરાશ ઊંચાઇ {{convert|830|m|ft}} છે. ૨૦૧૧ના વર્ષની ભારતીય વસ્તી ગણતરી મુજબ<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.co.in/towns/devaprayag-population-tehri-garhwal-uttarakhand-800299|title=Devaprayag (Part) Population, Caste Data Tehri Garhwal Uttarakhand - Census India|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|access-date=2017-11-07}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> દેવપ્રયાગની કુલ વસ્તી ૨૧૫૨ છે. આ નગર [[બદ્રીનાથ]] ધામના પંડાઓનું પણ નિવાસ સ્થાન છે. == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category}} * [http://210.212.78.56/50cities/devprayag/english/home.asp દેવપ્રયાગ અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210172200/http://210.212.78.56/50cities/devprayag/english/home.asp |date=2007-12-10 }} [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] [[શ્રેણી:યાત્રાધામ]] asbamfe9cqpl72thn4wy6e1h3oj0j8y 3 99715 904521 643768 2026-08-24T20:06:36Z Ontzak 37377 Ontzakએ [[સભ્યની ચર્ચા:HannaTheKitty12]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Hanna K-M]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/HannaTheKitty12|HannaTheKitty12]]" to "[[Special:CentralAuth/Hanna K-M|Hanna K-M]]" 643768 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=HannaTheKitty12}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૪:૧૧, ૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૮ (IST) 53ez9wqpq99qte0bwnxxdopm62u809l 0 105145 904531 830291 2026-08-25T05:08:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904531 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity |type=જૈન |deity_of=તીર્થંકર |image=Shri Simandhar Swami.jpg |caption=સિમંધર સ્વામી |alt=Simandhar Swami |other_names= |symbol= |color=શ્વેત |father=શ્રેયાન્સ |mother=સત્યકી }} '''સિમંધર સ્વામી'''એ જૈન માન્યતા અનુસાર વિહરમાન (જીવંત) [[અરિહંત|તીર્થંકર]] છે, તેઓ વર્તમાન સમયમાં અનુસાર અન્ય વિશ્વમાં હાજર હોવાનું કહેવાય છે. == જૈનમત અનુસાર તેમનું રહેઠાણ == ''[[તીર્થંકર]]'' સિમંધર સ્વામી,જૈન બ્રહ્માંડ અનુસાર મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં, (જૈન બ્રહ્માંડવિજ્ઞાન)માં રહે છે.{{Sfn|Natubhai Shah|2004}} <ref name="Simandhar Swami Mahavideh Kshetra">{{Citation|last=University|first=Jain|title=Mahavideh Kshetra|url=http://www.jainuniversity.org/PDFs/eng-lib/2.3.pdf|publisher=Jain University|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516172440/http://www.jainuniversity.org/PDFs/eng-lib/2.3.pdf|archive-date=16 May 2012|access-date=13 જુલાઈ 2019|archivedate=16 મે 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516172440/http://www.jainuniversity.org/PDFs/eng-lib/2.3.pdf}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.jsmconline.org/JainDarshan/2005Dec.pdf|title=Mahavideh Kshetra|last=Darshan|first=Jain|publisher=Jain Darshan|access-date=2019-07-13|archive-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202234541/http://www.jsmconline.org/JainDarshan/2005Dec.pdf|url-status=dead}}</ref> જૈન માન્યતા અનુસાર કાળચક્રના બે ભાગ છે અવસર્પિણી અને ઉત્સર્પિણી કાળ. તે દરેકના પાંચ ભાગ પડે છે જેને આરો કહેવાય છે. હાલમાં અવસર્પિણી કાળનો પાંચમો આરો ચાલે છે અને આ કાળ ખંડમાં ભરત ક્ષેત્રમાં તીર્થંકરોનો જન્મ થતો નથી. .<ref name="Kaal Chakra">{{Cite web|url=http://www.myjainism.com/PDF/Kaal_Chakra.pdf|title=Kaal Chakra|last=Jainism|first=My|publisher=My Jainism|archive-url = https://web.archive.org/web/20131202223452/http://www.myjainism.com/PDF/Kaal_Chakra.pdf|archive-date=2 December 2013|url-status = dead}}</ref>{{Sfn|Jaini|1998}} ''ભરત ક્ષેત્ર'' (વર્તમાન વિશ્વમાં) પર હાજર સૌથી તાજેતરના ''તીર્થંકર'' [[મહાવીર સ્વામી]] હતા. ઇતિહાસકારોના અંદાજ મુજબ તેઓ ઈ. પૂ ૫૯૯-૫૨૭ દરમ્યાન હયાત હતા અને ૨૪ તીર્થંકરોના ચક્રમાં તેઓ અંતિમ તીર્થંકર હતા.<ref>{{Cite web|url=http://www.jainmeditation.org/pages/godhood.html|title=Jain Meditation|archive-url = https://web.archive.org/web/20120427202217/http://www.jainmeditation.org/pages/godhood.html|archive-date=27 April 2012|url-status = dead}}</ref> {{Sfn|Jaini|1998}} મહાવીદ ક્ષેત્રમાં , ચોથા આરા જેવી સ્થિતિ (કાલ ચક્રમાં આધ્યાત્મિક રીતે ઉન્નત સમય) કાયમ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ત્યાં તીર્થંકરો અવિરત જન્મતાજ રહે છે. <ref name="Jain Tirthankaras">{{Cite web|url=http://www.jaintirthankars.com/24tirthankars.html|title=24 Tirthankaras|last=Tirthankaras|first=Jain|publisher=Jain Tirthankaras|access-date=2019-07-13|archive-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231755/http://www.jaintirthankars.com/24tirthankars.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Kaal Chakra"/> એવા કુલ ૫ મહાવિદેહ ક્ષેત્ર છે, જે દરેકે ભિન્ન ભુખંડ છે. હાલમાં, દરેક મહાવીદ ક્ષેત્રમાં ચાર તીર્થંકરો રહે છે. આમ કુલ ૨૦ તીર્થંકરો રહે છે, સિમંધર સ્વામી તેમાંના એક છે.<ref name="Simandhar Swami Mahavideh Kshetra"/> <ref name="Atmadharma.com">{{Cite web|url=http://www.atmadharma.com/shastras/adhyatmapravachanratnatray_guj_scn.pdf|title=Adhyatma Pravachanratnatray|last=Atmadharma.com|publisher=Atmadharma.com}}</ref> == જૈન પરંપરા અનુસાર જીવનચરિત્ર == સિમંધર સ્વામી એક વિહરમાન જીવંત તીર્થંકર છે, તેઓ [[અરિહંત]] સ્વરૂપે વિચરે છે, જૈન બ્રહ્માંડ અનુસારના મહાવિદેહ નામના ક્ષેત્રમાં તેઓ વિચરે છે. {{Sfn|Pravin K Shah|}} <ref name="Arihants">{{Cite web|url=http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter01.html|title=Arihants|last=Umich|publisher=Umich.edu}}</ref> અરિહંત તીર્થંકર સિમંધર સ્વામી હાલમાં ૧૫૦,૦૦૦ પૃથ્વી વર્ષ (મહાવીદ ક્ષેત્રના ૪૯ વર્ષ)ની ઉંમર ધરાવે છે, અને તેમનું હજી ૧૨૫,૦૦૦ પૃથ્વી વર્ષનું આયુષ્ય બાકી છે.<ref>http://www.trimandir.org/lord-simandhar-swami/about-simandhar-swami/</ref> {{Sfn|Gnani Purush Dadashri|2005}} મહાવિદેેહ ક્ષેત્ર પરના ૩૨ ભૌગોલિક વિભાગ પૈકીના એક, પુષ્પક્લાવતી રાજ્યની રાજધાની પુન્ડરીકગિરી શહેરમાં રહે છે.<ref name="Simandhar Swami Mahavideh Kshetra"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.jaingyan.com/the-mahavideh-kshetra-is-located-in-the-middle-of-jambudwip/|title=Mahavideh Kshetra|last=Gyan|first=Jain|publisher=Jain Gyan|archive-url = https://web.archive.org/web/20131203013453/http://www.jaingyan.com/the-mahavideh-kshetra-is-located-in-the-middle-of-jambudwip/|archive-date=3 December 2013|url-status = dead|access-date= 27 November 2013}}</ref> {{Sfn|Gnani Purush Dadashri|2005}} પુંડરીકગિરીમાં રાજા શ્રેયાન્સનું શાસન છે, તેઓ સિમંધર સ્વામીના પિતા છે. તેની માતા રાણી સત્યકી છે. રાણી જ્યારે ગર્ભવતી હતાં ત્યારે તેમણે ચૌદ શુભ સપના જોયાં હતાં જે દર્શાવે છે કે તેઓ તીર્થંકરને જન્મ આપશે.<ref name="Simandhar Swami">{{Cite web|url=http://www.jainworld.com/jainbooks/tirthankar/apendix-8.htm|title=Simandhar Swami|last=World|first=Jain|publisher=Jain World|access-date=25 November 2013|archive-date=20 ઑક્ટોબર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020121147/http://jainworld.com/jainbooks/tirthankar/apendix-8.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Citation|url=http://c.ymcdn.com/sites/www.jaina.org/resource/resmgr/Religious_Article/Arihant_Simandhar_Swami.pdf|title=Arihant Simandhar Swami|first=Deepika|last=Dalal|publisher=[[JAINA]]|page=3|access-date=2019-07-13|archivedate=2017-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170319113553/http://c.ymcdn.com/sites/www.jaina.org/resource/resmgr/Religious_Article/Arihant_Simandhar_Swami.pdf}}</ref> સિમંધર સ્વામીનો જન્મજાત જાતિસ્મરણ અને જ્ઞાનના ત્રણ વર્ણો સહિત જન્મ્યા હતા. તે જ્ઞાન છે: * મતિ જ્ઞાન, ૫-અર્થના ક્ષેત્રનો જ્ઞાન * શ્રુત જ્ઞાન , સંચારના તમામ સ્વરૂપોનું જ્ઞાન * અવધિ જ્ઞાન, ભવિષ્યનું જ્ઞાન {{Sfn|Jaini|1998}} એક પુખ્ત વ્યક્તિ તરીકે, તેમણે રુકમણિ દેવી સાથે લગ્ન કર્યા અને પછી, પાછળથી દુન્વયી સંસારનો ત્યાગ કરી સંયમ (દીક્ષા) અંગીકાર કર્યો. <ref name="Simandhar Swami"/> સિમંધર સ્વામીની ઊંચાઇ ૫૦૦ ધનુષ્ય છે, લગભગ ૧,૫૦૦ ફૂટ, જેને મહાવિદેહ ક્ષેત્રના લોકોની સરેરાશ ઊંચાઈ ગણવામાં આવે છે. <ref name="Simandhar Swami Mahavideh Kshetra"/> == મુખ્ય મંદિરો == [[ચિત્ર:Adalaj_Trimandir_Temple.jpg|thumb| [[અડાલજ|ત્રિમંદિર, અડાલજ]]]] * [[અડાલજ|ત્રિમંદિર,]] [[ગાંધીનગર]], [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] [[અડાલજ|અદાલજ]] * [[મહેસાણા|સિમંધર સ્વામી જૈન દેરેસર]], [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[મહેસાણા|મહેસાણામાં]] * [[વલસાડ જિલ્લો|ભિલાડ]], [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] [[વલસાડ જિલ્લો|સિમંધર સ્વામી જૈન દેરેસર]] * [[રાજકોટ|ત્રિમંદિર, રાજકોટ]], [[રાજકોટ]], [[ગુજરાત]] * [[ભુજ]], [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] [[ભુજ|ત્રિમંદિર, ભુજ]] * [[અમરેલી|ત્રિમંદિર, અમરેલી]], [[અમરેલી]], [[ગુજરાત]] * [[ગોધરા]], [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] [[ગોધરા]], [[ગોધરા|ત્રિમંદિર]] * સુરેન્દ્રનગર, [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] ત્રિમંદિર, સુરેન્દ્રનગર * [[મોરબી]], [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] [[મોરબી|ત્રિમંદિર, મોરબી]] * [[વડોદરા|ત્રિમંદિર, વડોદરા]], [[વડોદરા]], [[ગુજરાત]] * [[વિદિશા|સિમંધર જીનાલે,]] [[વિદિશા]], [[મધ્ય પ્રદેશ|મધ્ય પ્રદેશમાં]] [[વિદિશા]] * [[કામરેજ|ત્રિમંદિર મંદિર,]] [[કામરેજ|કામ્રેજ]], [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] [[કામરેજ|કામ્રેજ]] == નોંધો == {{Reflist|30em}} == સંદર્ભ == * {{Citation|last=Bhagwan|first=Dada|title=Shree Simandhar Swami|year=2005|publisher=Mahavideh Foundation|place=Ahmedabad}} * {{Citation|last=Dundas|first=Paul|author-link=Paul Dundas|title=The Jains|url=https://books.google.co.in/books?id=X8iAAgAAQBAJ|edition=Second|date=2002|origyear=1992|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-26605-X|place=[[London]] and [[New York City|New York]]}} <bdi>{{Citation|last=Dundas|first=Paul|author-link=Paul Dundas|title=The Jains|url=https://books.google.co.in/books?id=X8iAAgAAQBAJ|edition=Second|date=2002|origyear=1992|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-26605-X|place=[[London]] and [[New York City|New York]]}} </bdi> * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3jbXAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=The archetypal actions of ritual: a theory of ritual illustrated by the Jain rite of worship|last=Humphrey and Laidlaw|publisher=Clarendon Press|year=1994|isbn=0198279477|location=Indiana University}} <bdi>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3jbXAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=The archetypal actions of ritual: a theory of ritual illustrated by the Jain rite of worship|last=Humphrey and Laidlaw|publisher=Clarendon Press|year=1994|isbn=0198279477|location=Indiana University}}</bdi> {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3jbXAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=The archetypal actions of ritual: a theory of ritual illustrated by the Jain rite of worship|last=Humphrey and Laidlaw|publisher=Clarendon Press|year=1994|isbn=0198279477|location=Indiana University}} * {{Citation|last=Jaini|first=Padmanabh S.|author-link=Padmanabh Jaini|title=The Jaina Path of Purification|url=https://books.google.co.in/books?id=wE6v6ahxHi8C|date=1998|origyear=1979|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|place=[[Delhi]]|isbn=81-208-1578-5}} <bdi>{{Citation|last=Jaini|first=Padmanabh S.|author-link=Padmanabh Jaini|title=The Jaina Path of Purification|url=https://books.google.co.in/books?id=wE6v6ahxHi8C|date=1998|origyear=1979|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|place=[[Delhi]]|isbn=81-208-1578-5}} </bdi> * {{Citation|last=King|last2=Brockington|title=Intimate Other, The Love Divine in Indic Religions|year=2005|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2801-7|url=https://books.google.com/books?id=WhgDL6SwGeQC}} <bdi>{{Citation|last=King|last2=Brockington|title=Intimate Other, The Love Divine in Indic Religions|year=2005|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2801-7|url=https://books.google.com/books?id=WhgDL6SwGeQC}} </bdi> * {{Citation|last=Shah|first=Natubhai|author-link=Natubhai Shah|title=Jainism: The World of Conquerors|url=https://books.google.co.in/books?id=qLNQKGcDIhsC|volume=I|date=2004|origyear=First published in 1998|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=81-208-1938-1|ref={{sfnref|Natubhai Shah|2004}}}} <bdi>{{Citation|last=Shah|first=Natubhai|author-link=Natubhai Shah|title=Jainism: The World of Conquerors|url=https://books.google.co.in/books?id=qLNQKGcDIhsC|volume=I|date=2004|origyear=First published in 1998|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=81-208-1938-1|ref={{sfnref|Natubhai Shah|2004}}}} </bdi> * {{Citation|last=Shah|first=Pravin K|title=Jain Philosophy and Practice 1|publisher=JAINA Education Committee|isbn=8185568014|url=http://www.terapanthinfo.org/pdf/books/JainPhilosophy.pdf|ref={{sfnref|Pravin K Shah}}|access-date=2019-07-14|archivedate=2011-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815031353/http://www.terapanthinfo.org/pdf/books/JainPhilosophy.pdf}} <bdi>{{Citation|last=Shah|first=Pravin K|title=Jain Philosophy and Practice 1|publisher=JAINA Education Committee|isbn=8185568014|url=http://www.terapanthinfo.org/pdf/books/JainPhilosophy.pdf|ref={{sfnref|Pravin K Shah}}|access-date=2019-07-14|archivedate=2011-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815031353/http://www.terapanthinfo.org/pdf/books/JainPhilosophy.pdf}} </bdi> * {{Citation|url=http://download.dadabhagwan.org/books/English/PDF/Simandhar-swami.pdf|title=The Current Living Tirthankara Shree Simandhar Swami|first=Gnani Purush|last=Dadashri|publisher=Dada Bhagwan Aradhana Trust<!--|{{sfnref|Gnani Purush Dadashri|2005}}-->}} [[શ્રેણી:તીર્થંકર]] 405qgn9edcaj08wnjqze6fmk62ivfkk 3 155066 904511 2026-08-24T13:10:54Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904511 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Hina kanara}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૮:૪૦, ૨૪ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) neiqzub2djx9x6416n8fe0pv5e4rogs 10 155067 904512 2026-08-24T17:49:34Z ~2026-46345-02 88780 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subgenus |link=ઉંબરો (વૃક્ષ)|F. subg. Sycomorus |parent=Ficus |refs= <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904512 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subgenus |link=ઉંબરો (વૃક્ષ)|F. subg. Sycomorus |parent=Ficus |refs= <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} hgrj9utkygttvhifh2jt97zd489ldoq 904513 904512 2026-08-24T17:50:24Z ~2026-46345-02 88780 904513 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subgenus |link=Ficus#Subgenus Sycomorus|F. subg. Sycomorus |parent=Ficus |refs= <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} moauff33v4v2r5n9ypto7vxndkkd263 10 155068 904514 2026-08-24T17:53:31Z ~2026-46345-02 88780 [[ઢાંચો:Taxonomy/Ficus (plant)]] પર દિશાનિર્દેશિત 904514 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Taxonomy/Ficus (plant)]] tapxn7rsxxbtr1zix9t90dnipowqqn4 10 155069 904515 2026-08-24T17:54:32Z ~2026-46345-02 88780 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=ઉંબરો (વૃક્ષ) |parent=Ficeae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904515 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=ઉંબરો (વૃક્ષ) |parent=Ficeae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} asdl59hhpls4eff5e1wfld0d0598dws 904516 904515 2026-08-24T17:56:13Z ~2026-46345-02 88780 904516 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=ઉંબરો (વૃક્ષ)|Ficus |parent=Ficeae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} go7hbsj4s40jtichdsytfxx48qht324 904520 904516 2026-08-24T18:05:56Z ~2026-46345-02 88780 904520 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Ficus |parent=Ficeae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} bkjusb35203pynen0mb2fozhcwd6t5t 10 155070 904517 2026-08-24T17:58:36Z ~2026-46345-02 88780 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=tribus |link=Ficus|Ficeae |parent=Moraceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904517 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=tribus |link=Ficus|Ficeae |parent=Moraceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} lcmao2kgk1apomph4czs83c77cgke2p 10 155071 904518 2026-08-24T18:00:28Z ~2026-46345-02 88780 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Moraceae |parent=Rosales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904518 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Moraceae |parent=Rosales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} izukh07k23rcz9ti0uu7odihez2t3fz 10 155072 904519 2026-08-24T18:01:38Z ~2026-46345-02 88780 <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Fabids |rank=ordo |link=Rosales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.w...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904519 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Fabids |rank=ordo |link=Rosales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} bmcjs1k4m518p0p2bchkhdhjme18o42 3 155073 904522 2026-08-24T20:06:36Z Ontzak 37377 Ontzakએ [[સભ્યની ચર્ચા:HannaTheKitty12]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Hanna K-M]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/HannaTheKitty12|HannaTheKitty12]]" to "[[Special:CentralAuth/Hanna K-M|Hanna K-M]]" 904522 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Hanna K-M]] 2hy1nga0iyuouu6pcwj9uq9tvogn2l8 3 155074 904526 2026-08-25T02:20:52Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904526 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=જયેશ રાઠોડ}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૭:૫૦, ૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) 2cym6miumbthph88mmumh8bh4hxho5s