વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1340 904566 868110 2026-08-27T07:14:18Z Snehrashmi 41463 /* વ્યુત્પત્તિ */ 904566 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian urban area | native_name = ભુજ | type = શહેર | latd = 23.242000 | longd = 69.666932 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 110 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧૪૮૮૩૪ | population_total_cite = <ref>{{Cite web|url=https://www.censusindia.co.in/towns/bhuj-population-kachchh-gujarat-802445|title=Bhuj Population, Caste Data Kachchh Gujarat - Census India|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|access-date=2019-03-26|archive-date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326184813/https://www.censusindia.co.in/towns/bhuj-population-kachchh-gujarat-802445|url-status=dead}}</ref> | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = ૨૮૩૨ | postal_code = ૩૭૦૦૦૧ | vehicle_code_range = GJ-12 | sex_ratio = ૦.૯૨ | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''ભુજ''' ({{ઉચ્ચારણ|Bhuj.ogg}}) [[ગુજરાત]] માં આવેલું એક પ્રાચીન શહેર અને [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]] અને [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]નું વહીવટી મથક છે. ભુજિયા ડુંગરની તળેટીમાં વસેલું ભુજ કચ્છનું સૌથી મોટું શહેર છે. પ્રાચીન કિલ્લાની વચ્ચે વસેલું (જે [[જાન્યુઆરી ૨૬|૨૬ જાન્યુઆરી]] [[૨૦૦૧]]ના [[ધરતીકંપ]]માં નુકશાન પામેલ છે) જૂનું ભુજ ઐતિહાસીક મહત્વ ધરાવે છે. અત્યંત સુંદર કોતરણી ધરાવતા મહેલો, મંદિરો અને પાંચ ગઢનાં નાકાં અને છઠી બારી તેના ઇતિહાસની યાદ અપાવે છે. અદ્યતન ભુજ, જિલ્લાનું વહીવટી મથક તથા ભારતની પશ્ચિમ સીમાનું સંરક્ષણ કેન્દ્ર પણ છે. == વ્યુત્પત્તિ == દંતકથા અનુસાર, ભૂતકાળમાં કચ્છ પર નાગ સરદારોનું શાસન હતું. શેષપટ્ટણની રાણી સગાઈ, જેમના લગ્ન રાજા ભેરિયા કુમાર સાથે થયા હતા, તેમણે નાગ વંશના અંતિમ સરદાર ભુજંગ સામે વિદ્રોહ કર્યો હતો. આ યુદ્ધ પછી ભેરિયાનો પરાજય થયો અને રાણી સગાઈ સતી થયા. તેઓ જે ટેકરી પર રહેતા હતા તે પાછળથી 'ભુજિયા ડુંગર' તરીકે ઓળખાઈ, અને તેની તળેટીમાં વસેલું શહેર 'ભુજ' તરીકે જાણીતું થયું. બાદમાં લોકો દ્વારા ભુજંગની નાગ દેવતા 'ભુજંગ' તરીકે પૂજા કરવામાં આવી અને તેમના સન્માનમાં એક મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Ward1998">{{cite book|author=Ward|title=Gujarat–Daman–Diu: A Travel Guide|url=https://books.google.com/books?id=P7EHTBl_pyQC&pg=PA316|date=1 January 1998|publisher=Orient Longman Limited|isbn=978-81-250-1383-9|pages=316–317}}</ref> == ભૂગોળ == {{Wide image|Bhuj skyline from Bhujia Fort on Bhujia Hill Bhuj Kutch Gujarat.jpg|1000px|ભુજિયા ડુંગર પરના [[ભુજિયો કિલ્લો|ભુજિયા કિલ્લા]] પરથી ભુજ શહેર}} ભુજની સરેરાશ ઉંચાઇ ૧૧૦ મીટર છે. શહેરની પૂર્વ બાજુએ [[ભુજિયો ડુંગર]] આવેલો છે, જેના પર ભુજિયો કિલ્લો આવેલો છે, જે ભુજ શહેર અને માધાપરને જુદા પાડે છે. શહેરના મુખ્ય તળાવોમાં [[હમીરસર|હમીરસર તળાવ]]નો સમાવેશ થાય છે. ==પરીવહન== ===બસ=== ભુજ બસ માર્ગે [[અમદાવાદ]], [[રાજકોટ]] તથા [[મુંબઇ]], [[નાસિક]] સાથે જોડાયેલું છે. રાજ્ય પરીવહનની બસથી ભુજ [[ગુજરાત]] અને [[રાજસ્થાન]]ના અન્ય શહેરો તથા જોવાલાયક સ્થળો સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== નવા ભુજ રેલ્વે સ્ટેશનથી રોજ મુંબઇ, દિલ્હી, પુના, અમદાવાદ અને વડોદરાની ટ્રેન સેવા ઉપલબ્ધ છે. ==હવાઇ માર્ગ== {{Main|ભુજ હવાઇમથક}} અઠવાડિયાની કુલ ૧૧ હવાઈ સેવાઓ ભુજ અને મુંબઈને જોડે છે. ==હવામાન== {{weather box |location = ભુજ |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 36 |Feb record high C = 38 |Mar record high C = 43 |Apr record high C = 45 |May record high C = 47 |Jun record high C = 46 |Jul record high C = 40 |Aug record high C = 38 |Sep record high C = 40 |Oct record high C = 41 |Nov record high C = 40 |Dec record high C = 35 |Jan high C = 26 |Feb high C = 28 |Mar high C = 33 |Apr high C = 37 |May high C = 38 |Jun high C = 36 |Jul high C = 32 |Aug high C = 31 |Sep high C = 33 |Oct high C = 35 |Nov high C = 32 |Dec high C = 37 |Jan low C = 11 |Feb low C = 13 |Mar low C = 17 |Apr low C = 21 |May low C = 25 |Jun low C = 26 |Jul low C = 25 |Aug low C = 24 |Sep low C = 23 |Oct low C = 21 |Nov low C = 16 |Dec low C = 12 |Jan record low C = 1 |Feb record low C = 1 |Mar record low C = 8 |Apr record low C = 13 |May record low C = 16 |Jun record low C = 16 |Jul record low C = 19 |Aug record low C = 19 |Sep record low C = 17 |Oct record low C = 12 |Nov record low C = 7 |Dec record low C = 3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 0 |Feb precipitation mm = 0 |Mar precipitation mm= 0 |Apr precipitation mm= 0 |May precipitation mm= 0 |Jun precipitation mm= 30 |Jul precipitation mm= 160 |Aug precipitation mm= 70 |Sep precipitation mm= 40 |Oct precipitation mm= 0 |Nov precipitation mm= 0 |Dec precipitation mm= 0 |Jan humidity=54 |Feb humidity=52 |Mar humidity=53 |Apr humidity=56 |May humidity=60 |Jun humidity=70 |Jul humidity=76 |Aug humidity=78 |Sep humidity=78 |Oct humidity=72 |Nov humidity=52 |Dec humidity=55 |unit rain days = 0.1 in |Jan rain days=0 |Feb rain days=0 |Mar rain days=0 |Apr rain days=0 |May rain days=0 |Jun rain days=2 |Jul rain days=9 |Aug rain days=4 |Sep rain days=3 |Oct rain days=0 |Nov rain days=0 |Dec rain days=0 |source 1= Weatherbase<ref>{{cite web|title=આબોહવા-ભુજ|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|access-date=૨ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731090422/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|url-status=dead}}</ref> }} ==જોવાલાયક સ્થળો== <gallery widths="120" heights="120" perrow="6"> ચિત્ર:Prag Mahal12.jpg|[[પ્રાગ મહેલ]] ચિત્ર:Aina Mahal.jpg|આયના મહેલ ચિત્ર:Kutch Museum Bhuj Kutch Gujarat India.jpg|કચ્છ સંગ્રહાલય ચિત્ર:Ramkund Bhuj Kutch Gujarat.jpg|રામકુંડ ચિત્ર:Bhuj- swaminarayan temple.jpg|સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ </gallery> *[[હમીરસર]] *[[આયના મહેલ]] *[[કાળો ડુંગર]] *[[જ્યુબીલી મેદાન, ભુજ|જ્યુબીલી મેદાન]] *છતેડી *[[ટપકેશ્વરી મંદિર, ભુજ|ટપકેશ્વરી મંદિર]] *ત્રિ મંદિર *દરબાર ગઢ *ભુજ સંગ્રહાલય *[[ભુજિયો ડુંગર]] *રાજેન્દ્ર બાગ *રુદ્ર માતા ડેમ *સુરલ ભીટ મહાદેવ *સ્વામિનારાયણ મંદિર - [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]નું, ભગવાન [[સ્વામિનારાયણ]] દ્વારા નિર્મિત આ મંદિર છે. અહીં ૧૫ મે, ૧૮૨૭ (વિ.સં. ૧૮૮૨, [[વૈશાખ સુદ ૦૫]]) ના દિવસે નરનારાયણ દેવની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. આ મૂળ મંદિર ભુજમાં આવેલા ભુંકંપ સમયે ક્ષતિગ્રસ્ત થતા તેને સ્થાને એક વિશાળ મંદિરનું નિર્માણ કરાયું છે. આ નિર્માણકાર્યની શરૂઆત ૭ મે, ૨૦૦૩નાં રોજ કરાઈ અને સાત વર્ષે, ૧૮ મે, ૨૦૧૦ના રોજ કાર્ય પૂર્ણ થયું.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhujmandir.org/pages/history |title=ભુજ મંદિર, ઇતિહાસ |access-date=2012-09-25 |archive-date=2012-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811212341/http://bhujmandir.org/pages/history |url-status=dead }}</ref> *હિલ ગાર્ડન ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] cpvoucdmznlqfp2a66s8xb2pp4x3pqu 904567 904566 2026-08-27T07:23:53Z Snehrashmi 41463 /* ઇતિહાસ */ 904567 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian urban area | native_name = ભુજ | type = શહેર | latd = 23.242000 | longd = 69.666932 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 110 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧૪૮૮૩૪ | population_total_cite = <ref>{{Cite web|url=https://www.censusindia.co.in/towns/bhuj-population-kachchh-gujarat-802445|title=Bhuj Population, Caste Data Kachchh Gujarat - Census India|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|access-date=2019-03-26|archive-date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326184813/https://www.censusindia.co.in/towns/bhuj-population-kachchh-gujarat-802445|url-status=dead}}</ref> | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = ૨૮૩૨ | postal_code = ૩૭૦૦૦૧ | vehicle_code_range = GJ-12 | sex_ratio = ૦.૯૨ | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''ભુજ''' ({{ઉચ્ચારણ|Bhuj.ogg}}) [[ગુજરાત]] માં આવેલું એક પ્રાચીન શહેર અને [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]] અને [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]નું વહીવટી મથક છે. ભુજિયા ડુંગરની તળેટીમાં વસેલું ભુજ કચ્છનું સૌથી મોટું શહેર છે. પ્રાચીન કિલ્લાની વચ્ચે વસેલું (જે [[જાન્યુઆરી ૨૬|૨૬ જાન્યુઆરી]] [[૨૦૦૧]]ના [[ધરતીકંપ]]માં નુકશાન પામેલ છે) જૂનું ભુજ ઐતિહાસીક મહત્વ ધરાવે છે. અત્યંત સુંદર કોતરણી ધરાવતા મહેલો, મંદિરો અને પાંચ ગઢનાં નાકાં અને છઠી બારી તેના ઇતિહાસની યાદ અપાવે છે. અદ્યતન ભુજ, જિલ્લાનું વહીવટી મથક તથા ભારતની પશ્ચિમ સીમાનું સંરક્ષણ કેન્દ્ર પણ છે. == વ્યુત્પત્તિ == દંતકથા અનુસાર, ભૂતકાળમાં કચ્છ પર નાગ સરદારોનું શાસન હતું. શેષપટ્ટણની રાણી સગાઈ, જેમના લગ્ન રાજા ભેરિયા કુમાર સાથે થયા હતા, તેમણે નાગ વંશના અંતિમ સરદાર ભુજંગ સામે વિદ્રોહ કર્યો હતો. આ યુદ્ધ પછી ભેરિયાનો પરાજય થયો અને રાણી સગાઈ સતી થયા. તેઓ જે ટેકરી પર રહેતા હતા તે પાછળથી 'ભુજિયા ડુંગર' તરીકે ઓળખાઈ, અને તેની તળેટીમાં વસેલું શહેર 'ભુજ' તરીકે જાણીતું થયું. બાદમાં લોકો દ્વારા ભુજંગની નાગ દેવતા 'ભુજંગ' તરીકે પૂજા કરવામાં આવી અને તેમના સન્માનમાં એક મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Ward1998">{{cite book|author=Ward|title=Gujarat–Daman–Diu: A Travel Guide|url=https://books.google.com/books?id=P7EHTBl_pyQC&pg=PA316|date=1 January 1998|publisher=Orient Longman Limited|isbn=978-81-250-1383-9|pages=316–317}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Jadeja Chief.JPG|320x240px|thumbnail|left|દેશળજી બીજાના શાસનકાળ દરમિયાન કચ્છી પોશાકમાં જાડેજા સરદાર: ૧૮૩૮માં દોરવામાં આવેલું સ્કેચ]] ભુજ શહેર અને કચ્છ વિસ્તારની સ્થાપના પરમાર રાજપૂતોના મહારાજા દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમણે સદીઓ સુધી વિદેશી આક્રમણોને રોકી રાખ્યા હતા. ભુજ શહેર પર ૧૫૧૦માં રાવ હમીર દ્વારા કબજો કરવામાં આવ્યો હતો અને ૧૫૪૯માં રાવ ખેંગારજી પ્રથમ દ્વારા તેને કચ્છનું પાટનગર બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.bhujonline.in/city-guide/bhuj-history|title=History of Bhuj|publisher=Bhuj Online|access-date=31 October 2018 }}</ref> રાજ્યની રાજધાની તરીકે તેનો શિલાન્યાસ ઔપચારિક રીતે વિક્રમ સંવત ૧૬૦૪ના મહા વદ પાંચમના રોજ (લગભગ ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૫૪૮) કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૫૯૦ પછી, જ્યારે રાવને મુઘલોનું સાર્વભૌમત્વ સ્વીકારવાની ફરજ પડી, ત્યારે ભુજ મુસ્લિમોમાં 'સુલેમાન નગર' તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું. શહેરની કિલ્લેબંધી (દિવાલો) ૧૭૨૩માં રાવ ગોડજી પ્રથમ દ્વારા કરાવવામાં આવી હતી{{dubious|date=August 2026}}, અને રાવ દેશળજી પ્રથમના શાસનકાળ (૧૭૧૮–૧૭૪૧) દરમિયાન દેવકરણ શેઠ દ્વારા ભુજિયા કિલ્લાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=dgg>{{cite book|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Cutch, Palanpur, and Mahi Kantha|url=https://books.google.com/books?id=dLUBAAAAYAAJ&pg=PA210|year=1880|publisher=Printed at the Government Central Press|pages=215–216}}</ref> ભુજ પર છ વખત આક્રમણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાંથી બે કિસ્સામાં શહેર પોતાનું રક્ષણ કરવામાં સફળ રહ્યું હતું, જ્યારે અન્ય ચારમાં તેનો પરાજય થયો હતો. ૧૭૨૮માં ગુજરાતના મુઘલ સુબેદાર સરબુલંદ ખાન દ્વારા કરવામાં આવેલા આક્રમણને રાવ દેશળજી પ્રથમે નિષ્ફળ બનાવ્યું હતું. ૧૭૬૫માં મિયાં ગુલામ શાહ કલ્હોરાને કિલ્લેબંધીની મજબૂતીનો યોગ્ય સમયે પરિચય કરાવીને પીછેહઠ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. રાવ રાયધણ ત્રીજાના શાસનકાળ દરમિયાનના આંતરિક વિગ્રહ વચ્ચે ભુજ પર ત્રણ વખત કબજો કરવામાં આવ્યો હતો: ૧૭૮૬માં મેઘજી શેઠ દ્વારા, ૧૮૦૧માં હંસરાજ દ્વારા અને ૧૮૦૮માં ફતેહ મોહમ્મદ દ્વારા. ત્યારબાદ ૨૬ માર્ચ ૧૮૧૯ના રોજ સર વિલિયમ કેરના નેતૃત્વ હેઠળની બ્રિટિશ ટુકડી દ્વારા ભુજિયા કિલ્લા પર વિજય મેળવવામાં આવ્યો હતો.<ref name=dgg/> ૧૮૧૮માં ભુજની વસતી ૨૦,૦૦૦ લોકોની હતી. ૧૬ જૂન ૧૮૧૯ના રોજ આવેલા ભૂકંપમાં લગભગ ૭૦૦૦ મકાનો નષ્ટ થઈ ગયા હતા અને અંદાજે ૧૧૪૦ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. જે ઇમારતો ધ્વસ્ત થવામાંથી બચી ગઈ હતી તેમાંથી લગભગ એક-તૃતીયાંશને ભારે નુકસાન થયું હતું, અને શહેરની ઉત્તર તરફની દીવાલ સંપૂર્ણપણે જમીનદોસ્ત થઈ ગઈ હતી. ૧૮૨૬માં ભુજ ખાતે બ્રિટિશ લશ્કરી ટુકડી (ગેરિસન) તેની સર્વોચ્ચ ક્ષમતા પર પહોંચી હતી, જેમાં ૫૦૦૦થી વધુ ભારતીય સૈનિકોના ટેકા સાથે આશરે ૧૪૦૦ બ્રિટિશ સૈનિકો (૬૮૫ પાયદળ, ૫૪૩ ઘોડેસવાર, ૯૦ પગપાળા તોપખાના અને ૭૪ ઘોડેસવાર તોપખાના) સામેલ હતા.<ref>''Sikunder Burnes'', by Craig Murray, p36</ref> આ સમયગાળા દરમિયાન અહીં રહેલા સૌથી અગ્રણી બ્રિટિશ અધિકારીઓમાં એલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સ હતા, જેઓ ૧૮૨૬ થી ૧૮૨૯ વચ્ચે અહીં તૈનાત રહ્યા હતા.{{સંદર્ભ}} == ભૂગોળ == {{Wide image|Bhuj skyline from Bhujia Fort on Bhujia Hill Bhuj Kutch Gujarat.jpg|1000px|ભુજિયા ડુંગર પરના [[ભુજિયો કિલ્લો|ભુજિયા કિલ્લા]] પરથી ભુજ શહેર}} ભુજની સરેરાશ ઉંચાઇ ૧૧૦ મીટર છે. શહેરની પૂર્વ બાજુએ [[ભુજિયો ડુંગર]] આવેલો છે, જેના પર ભુજિયો કિલ્લો આવેલો છે, જે ભુજ શહેર અને માધાપરને જુદા પાડે છે. શહેરના મુખ્ય તળાવોમાં [[હમીરસર|હમીરસર તળાવ]]નો સમાવેશ થાય છે. ==પરીવહન== ===બસ=== ભુજ બસ માર્ગે [[અમદાવાદ]], [[રાજકોટ]] તથા [[મુંબઇ]], [[નાસિક]] સાથે જોડાયેલું છે. રાજ્ય પરીવહનની બસથી ભુજ [[ગુજરાત]] અને [[રાજસ્થાન]]ના અન્ય શહેરો તથા જોવાલાયક સ્થળો સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== નવા ભુજ રેલ્વે સ્ટેશનથી રોજ મુંબઇ, દિલ્હી, પુના, અમદાવાદ અને વડોદરાની ટ્રેન સેવા ઉપલબ્ધ છે. ==હવાઇ માર્ગ== {{Main|ભુજ હવાઇમથક}} અઠવાડિયાની કુલ ૧૧ હવાઈ સેવાઓ ભુજ અને મુંબઈને જોડે છે. ==હવામાન== {{weather box |location = ભુજ |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 36 |Feb record high C = 38 |Mar record high C = 43 |Apr record high C = 45 |May record high C = 47 |Jun record high C = 46 |Jul record high C = 40 |Aug record high C = 38 |Sep record high C = 40 |Oct record high C = 41 |Nov record high C = 40 |Dec record high C = 35 |Jan high C = 26 |Feb high C = 28 |Mar high C = 33 |Apr high C = 37 |May high C = 38 |Jun high C = 36 |Jul high C = 32 |Aug high C = 31 |Sep high C = 33 |Oct high C = 35 |Nov high C = 32 |Dec high C = 37 |Jan low C = 11 |Feb low C = 13 |Mar low C = 17 |Apr low C = 21 |May low C = 25 |Jun low C = 26 |Jul low C = 25 |Aug low C = 24 |Sep low C = 23 |Oct low C = 21 |Nov low C = 16 |Dec low C = 12 |Jan record low C = 1 |Feb record low C = 1 |Mar record low C = 8 |Apr record low C = 13 |May record low C = 16 |Jun record low C = 16 |Jul record low C = 19 |Aug record low C = 19 |Sep record low C = 17 |Oct record low C = 12 |Nov record low C = 7 |Dec record low C = 3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 0 |Feb precipitation mm = 0 |Mar precipitation mm= 0 |Apr precipitation mm= 0 |May precipitation mm= 0 |Jun precipitation mm= 30 |Jul precipitation mm= 160 |Aug precipitation mm= 70 |Sep precipitation mm= 40 |Oct precipitation mm= 0 |Nov precipitation mm= 0 |Dec precipitation mm= 0 |Jan humidity=54 |Feb humidity=52 |Mar humidity=53 |Apr humidity=56 |May humidity=60 |Jun humidity=70 |Jul humidity=76 |Aug humidity=78 |Sep humidity=78 |Oct humidity=72 |Nov humidity=52 |Dec humidity=55 |unit rain days = 0.1 in |Jan rain days=0 |Feb rain days=0 |Mar rain days=0 |Apr rain days=0 |May rain days=0 |Jun rain days=2 |Jul rain days=9 |Aug rain days=4 |Sep rain days=3 |Oct rain days=0 |Nov rain days=0 |Dec rain days=0 |source 1= Weatherbase<ref>{{cite web|title=આબોહવા-ભુજ|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|access-date=૨ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731090422/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|url-status=dead}}</ref> }} ==જોવાલાયક સ્થળો== <gallery widths="120" heights="120" perrow="6"> ચિત્ર:Prag Mahal12.jpg|[[પ્રાગ મહેલ]] ચિત્ર:Aina Mahal.jpg|આયના મહેલ ચિત્ર:Kutch Museum Bhuj Kutch Gujarat India.jpg|કચ્છ સંગ્રહાલય ચિત્ર:Ramkund Bhuj Kutch Gujarat.jpg|રામકુંડ ચિત્ર:Bhuj- swaminarayan temple.jpg|સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ </gallery> *[[હમીરસર]] *[[આયના મહેલ]] *[[કાળો ડુંગર]] *[[જ્યુબીલી મેદાન, ભુજ|જ્યુબીલી મેદાન]] *છતેડી *[[ટપકેશ્વરી મંદિર, ભુજ|ટપકેશ્વરી મંદિર]] *ત્રિ મંદિર *દરબાર ગઢ *ભુજ સંગ્રહાલય *[[ભુજિયો ડુંગર]] *રાજેન્દ્ર બાગ *રુદ્ર માતા ડેમ *સુરલ ભીટ મહાદેવ *સ્વામિનારાયણ મંદિર - [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]નું, ભગવાન [[સ્વામિનારાયણ]] દ્વારા નિર્મિત આ મંદિર છે. અહીં ૧૫ મે, ૧૮૨૭ (વિ.સં. ૧૮૮૨, [[વૈશાખ સુદ ૦૫]]) ના દિવસે નરનારાયણ દેવની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. આ મૂળ મંદિર ભુજમાં આવેલા ભુંકંપ સમયે ક્ષતિગ્રસ્ત થતા તેને સ્થાને એક વિશાળ મંદિરનું નિર્માણ કરાયું છે. આ નિર્માણકાર્યની શરૂઆત ૭ મે, ૨૦૦૩નાં રોજ કરાઈ અને સાત વર્ષે, ૧૮ મે, ૨૦૧૦ના રોજ કાર્ય પૂર્ણ થયું.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhujmandir.org/pages/history |title=ભુજ મંદિર, ઇતિહાસ |access-date=2012-09-25 |archive-date=2012-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811212341/http://bhujmandir.org/pages/history |url-status=dead }}</ref> *હિલ ગાર્ડન ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] k22ryyb99x6rjqq875jg3fhdf1d5bxe 904568 904567 2026-08-27T07:34:53Z Snehrashmi 41463 /* ઇતિહાસ */ 904568 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian urban area | native_name = ભુજ | type = શહેર | latd = 23.242000 | longd = 69.666932 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 110 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧૪૮૮૩૪ | population_total_cite = <ref>{{Cite web|url=https://www.censusindia.co.in/towns/bhuj-population-kachchh-gujarat-802445|title=Bhuj Population, Caste Data Kachchh Gujarat - Census India|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|access-date=2019-03-26|archive-date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326184813/https://www.censusindia.co.in/towns/bhuj-population-kachchh-gujarat-802445|url-status=dead}}</ref> | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = ૨૮૩૨ | postal_code = ૩૭૦૦૦૧ | vehicle_code_range = GJ-12 | sex_ratio = ૦.૯૨ | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''ભુજ''' ({{ઉચ્ચારણ|Bhuj.ogg}}) [[ગુજરાત]] માં આવેલું એક પ્રાચીન શહેર અને [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]] અને [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]નું વહીવટી મથક છે. ભુજિયા ડુંગરની તળેટીમાં વસેલું ભુજ કચ્છનું સૌથી મોટું શહેર છે. પ્રાચીન કિલ્લાની વચ્ચે વસેલું (જે [[જાન્યુઆરી ૨૬|૨૬ જાન્યુઆરી]] [[૨૦૦૧]]ના [[ધરતીકંપ]]માં નુકશાન પામેલ છે) જૂનું ભુજ ઐતિહાસીક મહત્વ ધરાવે છે. અત્યંત સુંદર કોતરણી ધરાવતા મહેલો, મંદિરો અને પાંચ ગઢનાં નાકાં અને છઠી બારી તેના ઇતિહાસની યાદ અપાવે છે. અદ્યતન ભુજ, જિલ્લાનું વહીવટી મથક તથા ભારતની પશ્ચિમ સીમાનું સંરક્ષણ કેન્દ્ર પણ છે. == વ્યુત્પત્તિ == દંતકથા અનુસાર, ભૂતકાળમાં કચ્છ પર નાગ સરદારોનું શાસન હતું. શેષપટ્ટણની રાણી સગાઈ, જેમના લગ્ન રાજા ભેરિયા કુમાર સાથે થયા હતા, તેમણે નાગ વંશના અંતિમ સરદાર ભુજંગ સામે વિદ્રોહ કર્યો હતો. આ યુદ્ધ પછી ભેરિયાનો પરાજય થયો અને રાણી સગાઈ સતી થયા. તેઓ જે ટેકરી પર રહેતા હતા તે પાછળથી 'ભુજિયા ડુંગર' તરીકે ઓળખાઈ, અને તેની તળેટીમાં વસેલું શહેર 'ભુજ' તરીકે જાણીતું થયું. બાદમાં લોકો દ્વારા ભુજંગની નાગ દેવતા 'ભુજંગ' તરીકે પૂજા કરવામાં આવી અને તેમના સન્માનમાં એક મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Ward1998">{{cite book|author=Ward|title=Gujarat–Daman–Diu: A Travel Guide|url=https://books.google.com/books?id=P7EHTBl_pyQC&pg=PA316|date=1 January 1998|publisher=Orient Longman Limited|isbn=978-81-250-1383-9|pages=316–317}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Jadeja Chief.JPG|320x240px|thumbnail|left|દેશળજી બીજાના શાસનકાળ દરમિયાન કચ્છી પોશાકમાં જાડેજા સરદાર: ૧૮૩૮માં દોરવામાં આવેલું સ્કેચ]] ભુજ શહેર અને કચ્છ વિસ્તારની સ્થાપના પરમાર રાજપૂતોના મહારાજા દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમણે સદીઓ સુધી વિદેશી આક્રમણોને રોકી રાખ્યા હતા. ભુજ શહેર પર ૧૫૧૦માં રાવ હમીર દ્વારા કબજો કરવામાં આવ્યો હતો અને ૧૫૪૯માં રાવ ખેંગારજી પ્રથમ દ્વારા તેને કચ્છનું પાટનગર બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.bhujonline.in/city-guide/bhuj-history|title=History of Bhuj|publisher=Bhuj Online|access-date=31 October 2018 }}</ref> રાજ્યની રાજધાની તરીકે તેનો શિલાન્યાસ ઔપચારિક રીતે વિક્રમ સંવત ૧૬૦૪ના મહા વદ પાંચમના રોજ (લગભગ ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૫૪૮) કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૫૯૦ પછી, જ્યારે રાવને મુઘલોનું સાર્વભૌમત્વ સ્વીકારવાની ફરજ પડી, ત્યારે ભુજ મુસ્લિમોમાં 'સુલેમાન નગર' તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું. શહેરની કિલ્લેબંધી (દિવાલો) ૧૭૨૩માં રાવ ગોડજી પ્રથમ દ્વારા કરાવવામાં આવી હતી{{dubious|date=August 2026}}, અને રાવ દેશળજી પ્રથમના શાસનકાળ (૧૭૧૮–૧૭૪૧) દરમિયાન દેવકરણ શેઠ દ્વારા ભુજિયા કિલ્લાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=dgg>{{cite book|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Cutch, Palanpur, and Mahi Kantha|url=https://books.google.com/books?id=dLUBAAAAYAAJ&pg=PA210|year=1880|publisher=Printed at the Government Central Press|pages=215–216}}</ref> ભુજ પર છ વખત આક્રમણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાંથી બે કિસ્સામાં શહેર પોતાનું રક્ષણ કરવામાં સફળ રહ્યું હતું, જ્યારે અન્ય ચારમાં તેનો પરાજય થયો હતો. ૧૭૨૮માં ગુજરાતના મુઘલ સુબેદાર સરબુલંદ ખાન દ્વારા કરવામાં આવેલા આક્રમણને રાવ દેશળજી પ્રથમે નિષ્ફળ બનાવ્યું હતું. ૧૭૬૫માં મિયાં ગુલામ શાહ કલ્હોરાને કિલ્લેબંધીની મજબૂતીનો યોગ્ય સમયે પરિચય કરાવીને પીછેહઠ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. રાવ રાયધણ ત્રીજાના શાસનકાળ દરમિયાનના આંતરિક વિગ્રહ વચ્ચે ભુજ પર ત્રણ વખત કબજો કરવામાં આવ્યો હતો: ૧૭૮૬માં મેઘજી શેઠ દ્વારા, ૧૮૦૧માં હંસરાજ દ્વારા અને ૧૮૦૮માં ફતેહ મોહમ્મદ દ્વારા. ત્યારબાદ ૨૬ માર્ચ ૧૮૧૯ના રોજ સર વિલિયમ કેરના નેતૃત્વ હેઠળની બ્રિટિશ ટુકડી દ્વારા ભુજિયા કિલ્લા પર વિજય મેળવવામાં આવ્યો હતો.<ref name=dgg/> ૧૮૧૮માં ભુજની વસતી ૨૦,૦૦૦ લોકોની હતી. ૧૬ જૂન ૧૮૧૯ના રોજ આવેલા ભૂકંપમાં લગભગ ૭૦૦૦ મકાનો નષ્ટ થઈ ગયા હતા અને અંદાજે ૧૧૪૦ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. જે ઇમારતો ધ્વસ્ત થવામાંથી બચી ગઈ હતી તેમાંથી લગભગ એક-તૃતીયાંશને ભારે નુકસાન થયું હતું, અને શહેરની ઉત્તર તરફની દીવાલ સંપૂર્ણપણે જમીનદોસ્ત થઈ ગઈ હતી. ૧૮૨૬માં ભુજ ખાતે બ્રિટિશ લશ્કરી ટુકડી (ગેરિસન) તેની સર્વોચ્ચ ક્ષમતા પર પહોંચી હતી, જેમાં ૫૦૦૦થી વધુ ભારતીય સૈનિકોના ટેકા સાથે આશરે ૧૪૦૦ બ્રિટિશ સૈનિકો (૬૮૫ પાયદળ, ૫૪૩ ઘોડેસવાર, ૯૦ પગપાળા તોપખાના અને ૭૪ ઘોડેસવાર તોપખાના) સામેલ હતા.<ref>''Sikunder Burnes'', by Craig Murray, p36</ref> આ સમયગાળા દરમિયાન અહીં રહેલા સૌથી અગ્રણી બ્રિટિશ અધિકારીઓમાં એલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સ હતા, જેઓ ૧૮૨૬ થી ૧૮૨૯ વચ્ચે અહીં તૈનાત રહ્યા હતા.{{સંદર્ભ}} ૧૮૩૭માં, ભુજની વસ્તી ૩૦,૦૦૦ હતી, જેમાં ૬,૦૦૦ મુસ્લિમોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name=dgg/> ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા પછી, કચ્છ રાજ્યનું ભારત સંઘમાં વિલીનીકરણ થયું અને તેને એક સ્વતંત્ર ચીફ કમિશનર શાસિત પ્રદેશ (કચ્છ રાજ્ય) તરીકે ગઠિત કરવામાં આવ્યું. ૧૯૫૬માં કચ્છ રાજ્યને મુંબઈ રાજ્યમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યું, જેનું ૧૯૬૦માં ભાષાકીય ધોરણે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર નામના નવા રાજ્યોમાં વિભાજન થયું. આ સાથે જ કચ્છ, 'કચ્છ જિલ્લા' તરીકે ગુજરાત રાજ્યનો ભાગ બન્યું. ભુજ એ ભારતના સૌથી મોટા જિલ્લા એવા કચ્છ જિલ્લાનું વડું મથક છે. ૨૧ જુલાઈ ૧૯૫૬<ref name=h>{{cite news|title=Quake rocks Kutch|url=http://www.hindu.com/2006/07/24/stories/2006072400940900.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824132322/http://www.hindu.com/2006/07/24/stories/2006072400940900.htm|url-status=dead|archive-date=24 August 2011|access-date=16 December 2013|newspaper=The Hindu|date=24 July 1956}}</ref> તેમજ ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ના રોજ આવેલા ભૂકંપને કારણે આ શહેરે જાનમાલનું વિશાળ નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું. ભારે તારાજીને કારણે ભુજના ઘણા વિસ્તારો જમીનદોસ્ત થઈ ગયા હતા, જ્યારે કેટલાંક ભાગોનું સમારકામ કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૦૧ના ભૂકંપ પછી રસ્તાઓ, વાહનવ્યવહાર અને પાયાની સુવિધાઓમાં નોંધપાત્ર સુધારા સાથે શહેરનું પુનઃનિર્માણમાં થયું છે. == ભૂગોળ == {{Wide image|Bhuj skyline from Bhujia Fort on Bhujia Hill Bhuj Kutch Gujarat.jpg|1000px|ભુજિયા ડુંગર પરના [[ભુજિયો કિલ્લો|ભુજિયા કિલ્લા]] પરથી ભુજ શહેર}} ભુજની સરેરાશ ઉંચાઇ ૧૧૦ મીટર છે. શહેરની પૂર્વ બાજુએ [[ભુજિયો ડુંગર]] આવેલો છે, જેના પર ભુજિયો કિલ્લો આવેલો છે, જે ભુજ શહેર અને માધાપરને જુદા પાડે છે. શહેરના મુખ્ય તળાવોમાં [[હમીરસર|હમીરસર તળાવ]]નો સમાવેશ થાય છે. ==પરીવહન== ===બસ=== ભુજ બસ માર્ગે [[અમદાવાદ]], [[રાજકોટ]] તથા [[મુંબઇ]], [[નાસિક]] સાથે જોડાયેલું છે. રાજ્ય પરીવહનની બસથી ભુજ [[ગુજરાત]] અને [[રાજસ્થાન]]ના અન્ય શહેરો તથા જોવાલાયક સ્થળો સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== નવા ભુજ રેલ્વે સ્ટેશનથી રોજ મુંબઇ, દિલ્હી, પુના, અમદાવાદ અને વડોદરાની ટ્રેન સેવા ઉપલબ્ધ છે. ==હવાઇ માર્ગ== {{Main|ભુજ હવાઇમથક}} અઠવાડિયાની કુલ ૧૧ હવાઈ સેવાઓ ભુજ અને મુંબઈને જોડે છે. ==હવામાન== {{weather box |location = ભુજ |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 36 |Feb record high C = 38 |Mar record high C = 43 |Apr record high C = 45 |May record high C = 47 |Jun record high C = 46 |Jul record high C = 40 |Aug record high C = 38 |Sep record high C = 40 |Oct record high C = 41 |Nov record high C = 40 |Dec record high C = 35 |Jan high C = 26 |Feb high C = 28 |Mar high C = 33 |Apr high C = 37 |May high C = 38 |Jun high C = 36 |Jul high C = 32 |Aug high C = 31 |Sep high C = 33 |Oct high C = 35 |Nov high C = 32 |Dec high C = 37 |Jan low C = 11 |Feb low C = 13 |Mar low C = 17 |Apr low C = 21 |May low C = 25 |Jun low C = 26 |Jul low C = 25 |Aug low C = 24 |Sep low C = 23 |Oct low C = 21 |Nov low C = 16 |Dec low C = 12 |Jan record low C = 1 |Feb record low C = 1 |Mar record low C = 8 |Apr record low C = 13 |May record low C = 16 |Jun record low C = 16 |Jul record low C = 19 |Aug record low C = 19 |Sep record low C = 17 |Oct record low C = 12 |Nov record low C = 7 |Dec record low C = 3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 0 |Feb precipitation mm = 0 |Mar precipitation mm= 0 |Apr precipitation mm= 0 |May precipitation mm= 0 |Jun precipitation mm= 30 |Jul precipitation mm= 160 |Aug precipitation mm= 70 |Sep precipitation mm= 40 |Oct precipitation mm= 0 |Nov precipitation mm= 0 |Dec precipitation mm= 0 |Jan humidity=54 |Feb humidity=52 |Mar humidity=53 |Apr humidity=56 |May humidity=60 |Jun humidity=70 |Jul humidity=76 |Aug humidity=78 |Sep humidity=78 |Oct humidity=72 |Nov humidity=52 |Dec humidity=55 |unit rain days = 0.1 in |Jan rain days=0 |Feb rain days=0 |Mar rain days=0 |Apr rain days=0 |May rain days=0 |Jun rain days=2 |Jul rain days=9 |Aug rain days=4 |Sep rain days=3 |Oct rain days=0 |Nov rain days=0 |Dec rain days=0 |source 1= Weatherbase<ref>{{cite web|title=આબોહવા-ભુજ|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|access-date=૨ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731090422/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|url-status=dead}}</ref> }} ==જોવાલાયક સ્થળો== <gallery widths="120" heights="120" perrow="6"> ચિત્ર:Prag Mahal12.jpg|[[પ્રાગ મહેલ]] ચિત્ર:Aina Mahal.jpg|આયના મહેલ ચિત્ર:Kutch Museum Bhuj Kutch Gujarat India.jpg|કચ્છ સંગ્રહાલય ચિત્ર:Ramkund Bhuj Kutch Gujarat.jpg|રામકુંડ ચિત્ર:Bhuj- swaminarayan temple.jpg|સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ </gallery> *[[હમીરસર]] *[[આયના મહેલ]] *[[કાળો ડુંગર]] *[[જ્યુબીલી મેદાન, ભુજ|જ્યુબીલી મેદાન]] *છતેડી *[[ટપકેશ્વરી મંદિર, ભુજ|ટપકેશ્વરી મંદિર]] *ત્રિ મંદિર *દરબાર ગઢ *ભુજ સંગ્રહાલય *[[ભુજિયો ડુંગર]] *રાજેન્દ્ર બાગ *રુદ્ર માતા ડેમ *સુરલ ભીટ મહાદેવ *સ્વામિનારાયણ મંદિર - [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]નું, ભગવાન [[સ્વામિનારાયણ]] દ્વારા નિર્મિત આ મંદિર છે. અહીં ૧૫ મે, ૧૮૨૭ (વિ.સં. ૧૮૮૨, [[વૈશાખ સુદ ૦૫]]) ના દિવસે નરનારાયણ દેવની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. આ મૂળ મંદિર ભુજમાં આવેલા ભુંકંપ સમયે ક્ષતિગ્રસ્ત થતા તેને સ્થાને એક વિશાળ મંદિરનું નિર્માણ કરાયું છે. આ નિર્માણકાર્યની શરૂઆત ૭ મે, ૨૦૦૩નાં રોજ કરાઈ અને સાત વર્ષે, ૧૮ મે, ૨૦૧૦ના રોજ કાર્ય પૂર્ણ થયું.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhujmandir.org/pages/history |title=ભુજ મંદિર, ઇતિહાસ |access-date=2012-09-25 |archive-date=2012-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811212341/http://bhujmandir.org/pages/history |url-status=dead }}</ref> *હિલ ગાર્ડન ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] 6ptj3ey8qhiphtmmvy46w1dpuulq6kr 904569 904568 2026-08-27T07:38:18Z Snehrashmi 41463 /* ભૂગોળ */ 904569 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian urban area | native_name = ભુજ | type = શહેર | latd = 23.242000 | longd = 69.666932 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 110 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧૪૮૮૩૪ | population_total_cite = <ref>{{Cite web|url=https://www.censusindia.co.in/towns/bhuj-population-kachchh-gujarat-802445|title=Bhuj Population, Caste Data Kachchh Gujarat - Census India|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|access-date=2019-03-26|archive-date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326184813/https://www.censusindia.co.in/towns/bhuj-population-kachchh-gujarat-802445|url-status=dead}}</ref> | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = ૨૮૩૨ | postal_code = ૩૭૦૦૦૧ | vehicle_code_range = GJ-12 | sex_ratio = ૦.૯૨ | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''ભુજ''' ({{ઉચ્ચારણ|Bhuj.ogg}}) [[ગુજરાત]] માં આવેલું એક પ્રાચીન શહેર અને [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]] અને [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]નું વહીવટી મથક છે. ભુજિયા ડુંગરની તળેટીમાં વસેલું ભુજ કચ્છનું સૌથી મોટું શહેર છે. પ્રાચીન કિલ્લાની વચ્ચે વસેલું (જે [[જાન્યુઆરી ૨૬|૨૬ જાન્યુઆરી]] [[૨૦૦૧]]ના [[ધરતીકંપ]]માં નુકશાન પામેલ છે) જૂનું ભુજ ઐતિહાસીક મહત્વ ધરાવે છે. અત્યંત સુંદર કોતરણી ધરાવતા મહેલો, મંદિરો અને પાંચ ગઢનાં નાકાં અને છઠી બારી તેના ઇતિહાસની યાદ અપાવે છે. અદ્યતન ભુજ, જિલ્લાનું વહીવટી મથક તથા ભારતની પશ્ચિમ સીમાનું સંરક્ષણ કેન્દ્ર પણ છે. == વ્યુત્પત્તિ == દંતકથા અનુસાર, ભૂતકાળમાં કચ્છ પર નાગ સરદારોનું શાસન હતું. શેષપટ્ટણની રાણી સગાઈ, જેમના લગ્ન રાજા ભેરિયા કુમાર સાથે થયા હતા, તેમણે નાગ વંશના અંતિમ સરદાર ભુજંગ સામે વિદ્રોહ કર્યો હતો. આ યુદ્ધ પછી ભેરિયાનો પરાજય થયો અને રાણી સગાઈ સતી થયા. તેઓ જે ટેકરી પર રહેતા હતા તે પાછળથી 'ભુજિયા ડુંગર' તરીકે ઓળખાઈ, અને તેની તળેટીમાં વસેલું શહેર 'ભુજ' તરીકે જાણીતું થયું. બાદમાં લોકો દ્વારા ભુજંગની નાગ દેવતા 'ભુજંગ' તરીકે પૂજા કરવામાં આવી અને તેમના સન્માનમાં એક મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Ward1998">{{cite book|author=Ward|title=Gujarat–Daman–Diu: A Travel Guide|url=https://books.google.com/books?id=P7EHTBl_pyQC&pg=PA316|date=1 January 1998|publisher=Orient Longman Limited|isbn=978-81-250-1383-9|pages=316–317}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Jadeja Chief.JPG|320x240px|thumbnail|left|દેશળજી બીજાના શાસનકાળ દરમિયાન કચ્છી પોશાકમાં જાડેજા સરદાર: ૧૮૩૮માં દોરવામાં આવેલું સ્કેચ]] ભુજ શહેર અને કચ્છ વિસ્તારની સ્થાપના પરમાર રાજપૂતોના મહારાજા દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમણે સદીઓ સુધી વિદેશી આક્રમણોને રોકી રાખ્યા હતા. ભુજ શહેર પર ૧૫૧૦માં રાવ હમીર દ્વારા કબજો કરવામાં આવ્યો હતો અને ૧૫૪૯માં રાવ ખેંગારજી પ્રથમ દ્વારા તેને કચ્છનું પાટનગર બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.bhujonline.in/city-guide/bhuj-history|title=History of Bhuj|publisher=Bhuj Online|access-date=31 October 2018 }}</ref> રાજ્યની રાજધાની તરીકે તેનો શિલાન્યાસ ઔપચારિક રીતે વિક્રમ સંવત ૧૬૦૪ના મહા વદ પાંચમના રોજ (લગભગ ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૫૪૮) કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૫૯૦ પછી, જ્યારે રાવને મુઘલોનું સાર્વભૌમત્વ સ્વીકારવાની ફરજ પડી, ત્યારે ભુજ મુસ્લિમોમાં 'સુલેમાન નગર' તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું. શહેરની કિલ્લેબંધી (દિવાલો) ૧૭૨૩માં રાવ ગોડજી પ્રથમ દ્વારા કરાવવામાં આવી હતી{{dubious|date=August 2026}}, અને રાવ દેશળજી પ્રથમના શાસનકાળ (૧૭૧૮–૧૭૪૧) દરમિયાન દેવકરણ શેઠ દ્વારા ભુજિયા કિલ્લાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=dgg>{{cite book|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Cutch, Palanpur, and Mahi Kantha|url=https://books.google.com/books?id=dLUBAAAAYAAJ&pg=PA210|year=1880|publisher=Printed at the Government Central Press|pages=215–216}}</ref> ભુજ પર છ વખત આક્રમણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાંથી બે કિસ્સામાં શહેર પોતાનું રક્ષણ કરવામાં સફળ રહ્યું હતું, જ્યારે અન્ય ચારમાં તેનો પરાજય થયો હતો. ૧૭૨૮માં ગુજરાતના મુઘલ સુબેદાર સરબુલંદ ખાન દ્વારા કરવામાં આવેલા આક્રમણને રાવ દેશળજી પ્રથમે નિષ્ફળ બનાવ્યું હતું. ૧૭૬૫માં મિયાં ગુલામ શાહ કલ્હોરાને કિલ્લેબંધીની મજબૂતીનો યોગ્ય સમયે પરિચય કરાવીને પીછેહઠ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. રાવ રાયધણ ત્રીજાના શાસનકાળ દરમિયાનના આંતરિક વિગ્રહ વચ્ચે ભુજ પર ત્રણ વખત કબજો કરવામાં આવ્યો હતો: ૧૭૮૬માં મેઘજી શેઠ દ્વારા, ૧૮૦૧માં હંસરાજ દ્વારા અને ૧૮૦૮માં ફતેહ મોહમ્મદ દ્વારા. ત્યારબાદ ૨૬ માર્ચ ૧૮૧૯ના રોજ સર વિલિયમ કેરના નેતૃત્વ હેઠળની બ્રિટિશ ટુકડી દ્વારા ભુજિયા કિલ્લા પર વિજય મેળવવામાં આવ્યો હતો.<ref name=dgg/> ૧૮૧૮માં ભુજની વસતી ૨૦,૦૦૦ લોકોની હતી. ૧૬ જૂન ૧૮૧૯ના રોજ આવેલા ભૂકંપમાં લગભગ ૭૦૦૦ મકાનો નષ્ટ થઈ ગયા હતા અને અંદાજે ૧૧૪૦ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. જે ઇમારતો ધ્વસ્ત થવામાંથી બચી ગઈ હતી તેમાંથી લગભગ એક-તૃતીયાંશને ભારે નુકસાન થયું હતું, અને શહેરની ઉત્તર તરફની દીવાલ સંપૂર્ણપણે જમીનદોસ્ત થઈ ગઈ હતી. ૧૮૨૬માં ભુજ ખાતે બ્રિટિશ લશ્કરી ટુકડી (ગેરિસન) તેની સર્વોચ્ચ ક્ષમતા પર પહોંચી હતી, જેમાં ૫૦૦૦થી વધુ ભારતીય સૈનિકોના ટેકા સાથે આશરે ૧૪૦૦ બ્રિટિશ સૈનિકો (૬૮૫ પાયદળ, ૫૪૩ ઘોડેસવાર, ૯૦ પગપાળા તોપખાના અને ૭૪ ઘોડેસવાર તોપખાના) સામેલ હતા.<ref>''Sikunder Burnes'', by Craig Murray, p36</ref> આ સમયગાળા દરમિયાન અહીં રહેલા સૌથી અગ્રણી બ્રિટિશ અધિકારીઓમાં એલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સ હતા, જેઓ ૧૮૨૬ થી ૧૮૨૯ વચ્ચે અહીં તૈનાત રહ્યા હતા.{{સંદર્ભ}} ૧૮૩૭માં, ભુજની વસ્તી ૩૦,૦૦૦ હતી, જેમાં ૬,૦૦૦ મુસ્લિમોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name=dgg/> ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા પછી, કચ્છ રાજ્યનું ભારત સંઘમાં વિલીનીકરણ થયું અને તેને એક સ્વતંત્ર ચીફ કમિશનર શાસિત પ્રદેશ (કચ્છ રાજ્ય) તરીકે ગઠિત કરવામાં આવ્યું. ૧૯૫૬માં કચ્છ રાજ્યને મુંબઈ રાજ્યમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યું, જેનું ૧૯૬૦માં ભાષાકીય ધોરણે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર નામના નવા રાજ્યોમાં વિભાજન થયું. આ સાથે જ કચ્છ, 'કચ્છ જિલ્લા' તરીકે ગુજરાત રાજ્યનો ભાગ બન્યું. ભુજ એ ભારતના સૌથી મોટા જિલ્લા એવા કચ્છ જિલ્લાનું વડું મથક છે. ૨૧ જુલાઈ ૧૯૫૬<ref name=h>{{cite news|title=Quake rocks Kutch|url=http://www.hindu.com/2006/07/24/stories/2006072400940900.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824132322/http://www.hindu.com/2006/07/24/stories/2006072400940900.htm|url-status=dead|archive-date=24 August 2011|access-date=16 December 2013|newspaper=The Hindu|date=24 July 1956}}</ref> તેમજ ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ના રોજ આવેલા ભૂકંપને કારણે આ શહેરે જાનમાલનું વિશાળ નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું. ભારે તારાજીને કારણે ભુજના ઘણા વિસ્તારો જમીનદોસ્ત થઈ ગયા હતા, જ્યારે કેટલાંક ભાગોનું સમારકામ કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૦૧ના ભૂકંપ પછી રસ્તાઓ, વાહનવ્યવહાર અને પાયાની સુવિધાઓમાં નોંધપાત્ર સુધારા સાથે શહેરનું પુનઃનિર્માણમાં થયું છે. == ભૂગોળ == ભુજ દરિયાઈ સપાટીથી સરેરાશ ૧૧૦ મીટર (૩૬૦ ફૂટ) ની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. શહેરની પૂર્વ દિશામાં [[ભુજિયો ડુંગર]] આવેલો છે, જેના પર 'ભુજિયા કિલ્લો' સ્થિત છે; આ ડુંગર ભુજ શહેર અને માધાપર ગામને એકબીજાથી અલગ પાડે છે. શહેરમાં [[હમીરસર]] અને દેશળસર નામના બે મુખ્ય તળાવો આવેલા છે. {{Wide image|Bhuj skyline from Bhujia Fort on Bhujia Hill Bhuj Kutch Gujarat.jpg|2400px|ભુજિયા ડુંગર પરના [[ભુજિયો કિલ્લો|ભુજિયા કિલ્લા]] પરથી ભુજ શહેર}} ==પરીવહન== ===બસ=== ભુજ બસ માર્ગે [[અમદાવાદ]], [[રાજકોટ]] તથા [[મુંબઇ]], [[નાસિક]] સાથે જોડાયેલું છે. રાજ્ય પરીવહનની બસથી ભુજ [[ગુજરાત]] અને [[રાજસ્થાન]]ના અન્ય શહેરો તથા જોવાલાયક સ્થળો સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== નવા ભુજ રેલ્વે સ્ટેશનથી રોજ મુંબઇ, દિલ્હી, પુના, અમદાવાદ અને વડોદરાની ટ્રેન સેવા ઉપલબ્ધ છે. ==હવાઇ માર્ગ== {{Main|ભુજ હવાઇમથક}} અઠવાડિયાની કુલ ૧૧ હવાઈ સેવાઓ ભુજ અને મુંબઈને જોડે છે. ==હવામાન== {{weather box |location = ભુજ |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 36 |Feb record high C = 38 |Mar record high C = 43 |Apr record high C = 45 |May record high C = 47 |Jun record high C = 46 |Jul record high C = 40 |Aug record high C = 38 |Sep record high C = 40 |Oct record high C = 41 |Nov record high C = 40 |Dec record high C = 35 |Jan high C = 26 |Feb high C = 28 |Mar high C = 33 |Apr high C = 37 |May high C = 38 |Jun high C = 36 |Jul high C = 32 |Aug high C = 31 |Sep high C = 33 |Oct high C = 35 |Nov high C = 32 |Dec high C = 37 |Jan low C = 11 |Feb low C = 13 |Mar low C = 17 |Apr low C = 21 |May low C = 25 |Jun low C = 26 |Jul low C = 25 |Aug low C = 24 |Sep low C = 23 |Oct low C = 21 |Nov low C = 16 |Dec low C = 12 |Jan record low C = 1 |Feb record low C = 1 |Mar record low C = 8 |Apr record low C = 13 |May record low C = 16 |Jun record low C = 16 |Jul record low C = 19 |Aug record low C = 19 |Sep record low C = 17 |Oct record low C = 12 |Nov record low C = 7 |Dec record low C = 3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 0 |Feb precipitation mm = 0 |Mar precipitation mm= 0 |Apr precipitation mm= 0 |May precipitation mm= 0 |Jun precipitation mm= 30 |Jul precipitation mm= 160 |Aug precipitation mm= 70 |Sep precipitation mm= 40 |Oct precipitation mm= 0 |Nov precipitation mm= 0 |Dec precipitation mm= 0 |Jan humidity=54 |Feb humidity=52 |Mar humidity=53 |Apr humidity=56 |May humidity=60 |Jun humidity=70 |Jul humidity=76 |Aug humidity=78 |Sep humidity=78 |Oct humidity=72 |Nov humidity=52 |Dec humidity=55 |unit rain days = 0.1 in |Jan rain days=0 |Feb rain days=0 |Mar rain days=0 |Apr rain days=0 |May rain days=0 |Jun rain days=2 |Jul rain days=9 |Aug rain days=4 |Sep rain days=3 |Oct rain days=0 |Nov rain days=0 |Dec rain days=0 |source 1= Weatherbase<ref>{{cite web|title=આબોહવા-ભુજ|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|access-date=૨ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731090422/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|url-status=dead}}</ref> }} ==જોવાલાયક સ્થળો== <gallery widths="120" heights="120" perrow="6"> ચિત્ર:Prag Mahal12.jpg|[[પ્રાગ મહેલ]] ચિત્ર:Aina Mahal.jpg|આયના મહેલ ચિત્ર:Kutch Museum Bhuj Kutch Gujarat India.jpg|કચ્છ સંગ્રહાલય ચિત્ર:Ramkund Bhuj Kutch Gujarat.jpg|રામકુંડ ચિત્ર:Bhuj- swaminarayan temple.jpg|સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ </gallery> *[[હમીરસર]] *[[આયના મહેલ]] *[[કાળો ડુંગર]] *[[જ્યુબીલી મેદાન, ભુજ|જ્યુબીલી મેદાન]] *છતેડી *[[ટપકેશ્વરી મંદિર, ભુજ|ટપકેશ્વરી મંદિર]] *ત્રિ મંદિર *દરબાર ગઢ *ભુજ સંગ્રહાલય *[[ભુજિયો ડુંગર]] *રાજેન્દ્ર બાગ *રુદ્ર માતા ડેમ *સુરલ ભીટ મહાદેવ *સ્વામિનારાયણ મંદિર - [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]નું, ભગવાન [[સ્વામિનારાયણ]] દ્વારા નિર્મિત આ મંદિર છે. અહીં ૧૫ મે, ૧૮૨૭ (વિ.સં. ૧૮૮૨, [[વૈશાખ સુદ ૦૫]]) ના દિવસે નરનારાયણ દેવની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. આ મૂળ મંદિર ભુજમાં આવેલા ભુંકંપ સમયે ક્ષતિગ્રસ્ત થતા તેને સ્થાને એક વિશાળ મંદિરનું નિર્માણ કરાયું છે. આ નિર્માણકાર્યની શરૂઆત ૭ મે, ૨૦૦૩નાં રોજ કરાઈ અને સાત વર્ષે, ૧૮ મે, ૨૦૧૦ના રોજ કાર્ય પૂર્ણ થયું.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhujmandir.org/pages/history |title=ભુજ મંદિર, ઇતિહાસ |access-date=2012-09-25 |archive-date=2012-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811212341/http://bhujmandir.org/pages/history |url-status=dead }}</ref> *હિલ ગાર્ડન ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] rf6sci8t1jd5ujvipalg3elcfutswgo 904570 904569 2026-08-27T07:51:34Z Snehrashmi 41463 Infobox Indian urban area is replaced with Infobox settlement 904570 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ભુજ | official_name = | other_name = | settlement_type = શહેર | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Pragmahal Bhuj Kutch Gujarat.jpg {{!}} Prag Mahal | caption1 = [[પ્રાગ મહેલ]] | image2 = Damaged Ainamahal Bhuj Kutch Gujarat.jpg {{!}} Aina Mahal | caption2 = [[આયના મહેલ]] | image3 = Dungar of bhuj.jpg {{!}} Bhujia Fort | caption3 = [[ભુજિયો કિલ્લો]] | image4 = Hamirsar.JPG {{!}} Hamirsar Lake | caption4 = [[હમીરસર|હમીરસર તળાવ]] }} | image_alt = | image_caption = | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Gujarat#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|23.25|N|69.67|E|display=it}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = ગુજરાત | subdivision_name2 = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | subdivision_name3 = | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૫૪૯ | founder = રાવ હમીરજી જાડેજા | named_for = | government_type = નગર નિગમ | governing_body = ભુજ નગરપાલિકા | leader_party = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|બીજેપી]] | leader_title = અધ્યક્ષ | leader_name = રશ્મી સોલંકી | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = ૫૬ | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૧૦ | population_total = ૧૮૮,૨૩૬ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | demographics1_title2 = પ્રાદેશિક | demographics1_info2 = [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીનકોડ | postal_code = ૩૭૦૦૦૧ | area_code = | area_code_type = | registration_plate = GJ-12 | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૦.૯૭ [[female|♀]]/[[male|♂]] | website = {{URL|http://www.bhujnagarpalika.org|ભુજ નગરપાલિકા}} | footnotes = }} '''ભુજ''' ({{ઉચ્ચારણ|Bhuj.ogg}}) [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં આવેલા [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]] અને [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]નું વહીવટી મથક છે. વર્ષ ૧૯૪૭માં ભારત સંઘમાં વિલીનીકરણ થયું તે પહેલાં ભુજ, [[કચ્છ રાજ્ય|કચ્છ રજવાડા]]ની રાજધાની હતું. == વ્યુત્પત્તિ == દંતકથા અનુસાર, ભૂતકાળમાં કચ્છ પર નાગ સરદારોનું શાસન હતું. શેષપટ્ટણની રાણી સગાઈ, જેમના લગ્ન રાજા ભેરિયા કુમાર સાથે થયા હતા, તેમણે નાગ વંશના અંતિમ સરદાર ભુજંગ સામે વિદ્રોહ કર્યો હતો. આ યુદ્ધ પછી ભેરિયાનો પરાજય થયો અને રાણી સગાઈ સતી થયા. તેઓ જે ટેકરી પર રહેતા હતા તે પાછળથી 'ભુજિયા ડુંગર' તરીકે ઓળખાઈ, અને તેની તળેટીમાં વસેલું શહેર 'ભુજ' તરીકે જાણીતું થયું. બાદમાં લોકો દ્વારા ભુજંગની નાગ દેવતા 'ભુજંગ' તરીકે પૂજા કરવામાં આવી અને તેમના સન્માનમાં એક મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Ward1998">{{cite book|author=Ward|title=Gujarat–Daman–Diu: A Travel Guide|url=https://books.google.com/books?id=P7EHTBl_pyQC&pg=PA316|date=1 January 1998|publisher=Orient Longman Limited|isbn=978-81-250-1383-9|pages=316–317}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Jadeja Chief.JPG|320x240px|thumbnail|left|દેશળજી બીજાના શાસનકાળ દરમિયાન કચ્છી પોશાકમાં જાડેજા સરદાર: ૧૮૩૮માં દોરવામાં આવેલું સ્કેચ]] ભુજ શહેર અને કચ્છ વિસ્તારની સ્થાપના પરમાર રાજપૂતોના મહારાજા દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમણે સદીઓ સુધી વિદેશી આક્રમણોને રોકી રાખ્યા હતા. ભુજ શહેર પર ૧૫૧૦માં રાવ હમીર દ્વારા કબજો કરવામાં આવ્યો હતો અને ૧૫૪૯માં રાવ ખેંગારજી પ્રથમ દ્વારા તેને કચ્છનું પાટનગર બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.bhujonline.in/city-guide/bhuj-history|title=History of Bhuj|publisher=Bhuj Online|access-date=31 October 2018 }}</ref> રાજ્યની રાજધાની તરીકે તેનો શિલાન્યાસ ઔપચારિક રીતે વિક્રમ સંવત ૧૬૦૪ના મહા વદ પાંચમના રોજ (લગભગ ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૫૪૮) કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૫૯૦ પછી, જ્યારે રાવને મુઘલોનું સાર્વભૌમત્વ સ્વીકારવાની ફરજ પડી, ત્યારે ભુજ મુસ્લિમોમાં 'સુલેમાન નગર' તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું. શહેરની કિલ્લેબંધી (દિવાલો) ૧૭૨૩માં રાવ ગોડજી પ્રથમ દ્વારા કરાવવામાં આવી હતી{{dubious|date=August 2026}}, અને રાવ દેશળજી પ્રથમના શાસનકાળ (૧૭૧૮–૧૭૪૧) દરમિયાન દેવકરણ શેઠ દ્વારા ભુજિયા કિલ્લાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=dgg>{{cite book|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Cutch, Palanpur, and Mahi Kantha|url=https://books.google.com/books?id=dLUBAAAAYAAJ&pg=PA210|year=1880|publisher=Printed at the Government Central Press|pages=215–216}}</ref> ભુજ પર છ વખત આક્રમણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાંથી બે કિસ્સામાં શહેર પોતાનું રક્ષણ કરવામાં સફળ રહ્યું હતું, જ્યારે અન્ય ચારમાં તેનો પરાજય થયો હતો. ૧૭૨૮માં ગુજરાતના મુઘલ સુબેદાર સરબુલંદ ખાન દ્વારા કરવામાં આવેલા આક્રમણને રાવ દેશળજી પ્રથમે નિષ્ફળ બનાવ્યું હતું. ૧૭૬૫માં મિયાં ગુલામ શાહ કલ્હોરાને કિલ્લેબંધીની મજબૂતીનો યોગ્ય સમયે પરિચય કરાવીને પીછેહઠ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. રાવ રાયધણ ત્રીજાના શાસનકાળ દરમિયાનના આંતરિક વિગ્રહ વચ્ચે ભુજ પર ત્રણ વખત કબજો કરવામાં આવ્યો હતો: ૧૭૮૬માં મેઘજી શેઠ દ્વારા, ૧૮૦૧માં હંસરાજ દ્વારા અને ૧૮૦૮માં ફતેહ મોહમ્મદ દ્વારા. ત્યારબાદ ૨૬ માર્ચ ૧૮૧૯ના રોજ સર વિલિયમ કેરના નેતૃત્વ હેઠળની બ્રિટિશ ટુકડી દ્વારા ભુજિયા કિલ્લા પર વિજય મેળવવામાં આવ્યો હતો.<ref name=dgg/> ૧૮૧૮માં ભુજની વસતી ૨૦,૦૦૦ લોકોની હતી. ૧૬ જૂન ૧૮૧૯ના રોજ આવેલા ભૂકંપમાં લગભગ ૭૦૦૦ મકાનો નષ્ટ થઈ ગયા હતા અને અંદાજે ૧૧૪૦ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. જે ઇમારતો ધ્વસ્ત થવામાંથી બચી ગઈ હતી તેમાંથી લગભગ એક-તૃતીયાંશને ભારે નુકસાન થયું હતું, અને શહેરની ઉત્તર તરફની દીવાલ સંપૂર્ણપણે જમીનદોસ્ત થઈ ગઈ હતી. ૧૮૨૬માં ભુજ ખાતે બ્રિટિશ લશ્કરી ટુકડી (ગેરિસન) તેની સર્વોચ્ચ ક્ષમતા પર પહોંચી હતી, જેમાં ૫૦૦૦થી વધુ ભારતીય સૈનિકોના ટેકા સાથે આશરે ૧૪૦૦ બ્રિટિશ સૈનિકો (૬૮૫ પાયદળ, ૫૪૩ ઘોડેસવાર, ૯૦ પગપાળા તોપખાના અને ૭૪ ઘોડેસવાર તોપખાના) સામેલ હતા.<ref>''Sikunder Burnes'', by Craig Murray, p36</ref> આ સમયગાળા દરમિયાન અહીં રહેલા સૌથી અગ્રણી બ્રિટિશ અધિકારીઓમાં એલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સ હતા, જેઓ ૧૮૨૬ થી ૧૮૨૯ વચ્ચે અહીં તૈનાત રહ્યા હતા.{{સંદર્ભ}} ૧૮૩૭માં, ભુજની વસ્તી ૩૦,૦૦૦ હતી, જેમાં ૬,૦૦૦ મુસ્લિમોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name=dgg/> ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા પછી, કચ્છ રાજ્યનું ભારત સંઘમાં વિલીનીકરણ થયું અને તેને એક સ્વતંત્ર ચીફ કમિશનર શાસિત પ્રદેશ (કચ્છ રાજ્ય) તરીકે ગઠિત કરવામાં આવ્યું. ૧૯૫૬માં કચ્છ રાજ્યને મુંબઈ રાજ્યમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યું, જેનું ૧૯૬૦માં ભાષાકીય ધોરણે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર નામના નવા રાજ્યોમાં વિભાજન થયું. આ સાથે જ કચ્છ, 'કચ્છ જિલ્લા' તરીકે ગુજરાત રાજ્યનો ભાગ બન્યું. ભુજ એ ભારતના સૌથી મોટા જિલ્લા એવા કચ્છ જિલ્લાનું વડું મથક છે. ૨૧ જુલાઈ ૧૯૫૬<ref name=h>{{cite news|title=Quake rocks Kutch|url=http://www.hindu.com/2006/07/24/stories/2006072400940900.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824132322/http://www.hindu.com/2006/07/24/stories/2006072400940900.htm|url-status=dead|archive-date=24 August 2011|access-date=16 December 2013|newspaper=The Hindu|date=24 July 1956}}</ref> તેમજ ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ના રોજ આવેલા ભૂકંપને કારણે આ શહેરે જાનમાલનું વિશાળ નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું. ભારે તારાજીને કારણે ભુજના ઘણા વિસ્તારો જમીનદોસ્ત થઈ ગયા હતા, જ્યારે કેટલાંક ભાગોનું સમારકામ કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૦૧ના ભૂકંપ પછી રસ્તાઓ, વાહનવ્યવહાર અને પાયાની સુવિધાઓમાં નોંધપાત્ર સુધારા સાથે શહેરનું પુનઃનિર્માણમાં થયું છે. == ભૂગોળ == ભુજ દરિયાઈ સપાટીથી સરેરાશ ૧૧૦ મીટર (૩૬૦ ફૂટ) ની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. શહેરની પૂર્વ દિશામાં [[ભુજિયો ડુંગર]] આવેલો છે, જેના પર 'ભુજિયા કિલ્લો' સ્થિત છે; આ ડુંગર ભુજ શહેર અને માધાપર ગામને એકબીજાથી અલગ પાડે છે. શહેરમાં [[હમીરસર]] અને દેશળસર નામના બે મુખ્ય તળાવો આવેલા છે. {{Wide image|Bhuj skyline from Bhujia Fort on Bhujia Hill Bhuj Kutch Gujarat.jpg|2400px|ભુજિયા ડુંગર પરના [[ભુજિયો કિલ્લો|ભુજિયા કિલ્લા]] પરથી ભુજ શહેર}} ==પરીવહન== ===બસ=== ભુજ બસ માર્ગે [[અમદાવાદ]], [[રાજકોટ]] તથા [[મુંબઇ]], [[નાસિક]] સાથે જોડાયેલું છે. રાજ્ય પરીવહનની બસથી ભુજ [[ગુજરાત]] અને [[રાજસ્થાન]]ના અન્ય શહેરો તથા જોવાલાયક સ્થળો સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== નવા ભુજ રેલ્વે સ્ટેશનથી રોજ મુંબઇ, દિલ્હી, પુના, અમદાવાદ અને વડોદરાની ટ્રેન સેવા ઉપલબ્ધ છે. ==હવાઇ માર્ગ== {{Main|ભુજ હવાઇમથક}} અઠવાડિયાની કુલ ૧૧ હવાઈ સેવાઓ ભુજ અને મુંબઈને જોડે છે. ==હવામાન== {{weather box |location = ભુજ |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 36 |Feb record high C = 38 |Mar record high C = 43 |Apr record high C = 45 |May record high C = 47 |Jun record high C = 46 |Jul record high C = 40 |Aug record high C = 38 |Sep record high C = 40 |Oct record high C = 41 |Nov record high C = 40 |Dec record high C = 35 |Jan high C = 26 |Feb high C = 28 |Mar high C = 33 |Apr high C = 37 |May high C = 38 |Jun high C = 36 |Jul high C = 32 |Aug high C = 31 |Sep high C = 33 |Oct high C = 35 |Nov high C = 32 |Dec high C = 37 |Jan low C = 11 |Feb low C = 13 |Mar low C = 17 |Apr low C = 21 |May low C = 25 |Jun low C = 26 |Jul low C = 25 |Aug low C = 24 |Sep low C = 23 |Oct low C = 21 |Nov low C = 16 |Dec low C = 12 |Jan record low C = 1 |Feb record low C = 1 |Mar record low C = 8 |Apr record low C = 13 |May record low C = 16 |Jun record low C = 16 |Jul record low C = 19 |Aug record low C = 19 |Sep record low C = 17 |Oct record low C = 12 |Nov record low C = 7 |Dec record low C = 3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 0 |Feb precipitation mm = 0 |Mar precipitation mm= 0 |Apr precipitation mm= 0 |May precipitation mm= 0 |Jun precipitation mm= 30 |Jul precipitation mm= 160 |Aug precipitation mm= 70 |Sep precipitation mm= 40 |Oct precipitation mm= 0 |Nov precipitation mm= 0 |Dec precipitation mm= 0 |Jan humidity=54 |Feb humidity=52 |Mar humidity=53 |Apr humidity=56 |May humidity=60 |Jun humidity=70 |Jul humidity=76 |Aug humidity=78 |Sep humidity=78 |Oct humidity=72 |Nov humidity=52 |Dec humidity=55 |unit rain days = 0.1 in |Jan rain days=0 |Feb rain days=0 |Mar rain days=0 |Apr rain days=0 |May rain days=0 |Jun rain days=2 |Jul rain days=9 |Aug rain days=4 |Sep rain days=3 |Oct rain days=0 |Nov rain days=0 |Dec rain days=0 |source 1= Weatherbase<ref>{{cite web|title=આબોહવા-ભુજ|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|access-date=૨ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731090422/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|url-status=dead}}</ref> }} ==જોવાલાયક સ્થળો== <gallery widths="120" heights="120" perrow="6"> ચિત્ર:Prag Mahal12.jpg|[[પ્રાગ મહેલ]] ચિત્ર:Aina Mahal.jpg|આયના મહેલ ચિત્ર:Kutch Museum Bhuj Kutch Gujarat India.jpg|કચ્છ સંગ્રહાલય ચિત્ર:Ramkund Bhuj Kutch Gujarat.jpg|રામકુંડ ચિત્ર:Bhuj- swaminarayan temple.jpg|સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ </gallery> *[[હમીરસર]] *[[આયના મહેલ]] *[[કાળો ડુંગર]] *[[જ્યુબીલી મેદાન, ભુજ|જ્યુબીલી મેદાન]] *છતેડી *[[ટપકેશ્વરી મંદિર, ભુજ|ટપકેશ્વરી મંદિર]] *ત્રિ મંદિર *દરબાર ગઢ *ભુજ સંગ્રહાલય *[[ભુજિયો ડુંગર]] *રાજેન્દ્ર બાગ *રુદ્ર માતા ડેમ *સુરલ ભીટ મહાદેવ *સ્વામિનારાયણ મંદિર - [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]નું, ભગવાન [[સ્વામિનારાયણ]] દ્વારા નિર્મિત આ મંદિર છે. અહીં ૧૫ મે, ૧૮૨૭ (વિ.સં. ૧૮૮૨, [[વૈશાખ સુદ ૦૫]]) ના દિવસે નરનારાયણ દેવની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. આ મૂળ મંદિર ભુજમાં આવેલા ભુંકંપ સમયે ક્ષતિગ્રસ્ત થતા તેને સ્થાને એક વિશાળ મંદિરનું નિર્માણ કરાયું છે. આ નિર્માણકાર્યની શરૂઆત ૭ મે, ૨૦૦૩નાં રોજ કરાઈ અને સાત વર્ષે, ૧૮ મે, ૨૦૧૦ના રોજ કાર્ય પૂર્ણ થયું.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhujmandir.org/pages/history |title=ભુજ મંદિર, ઇતિહાસ |access-date=2012-09-25 |archive-date=2012-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811212341/http://bhujmandir.org/pages/history |url-status=dead }}</ref> *હિલ ગાર્ડન ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] feo0123wogkicz0b6spin1lbxhnxfj1 0 7344 904564 901707 2026-08-27T05:35:39Z ~2026-46613-38 88803 904564 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = હળવદ |settlement_type = નગર |image_skyline = chhota kashi |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|23.02|71.38546|type:town|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] |subdivision_type2 = તાલુકો |subdivision_name2 = [[હળવદ તાલુકો|હળવદ]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = 24323 |population_density_km2 = auto |population_footnotes = <ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999| archive-url = https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 | archive-date=૧૬ જૂન ૨૦૦૪| title = Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) | access-date = ૧ નવેમ્બર ૨૦૦૮| publisher= Census Commission of India }}</ref> |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |registration_plate = |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} [[File:Mosque, Halvad front View.jpg|thumb|કાઠિયાવાડી અસર ધરાવતી લગભગ ૨૦૦ વર્ષ જૂની મસ્જિદ, હળવદ]] '''હળવદ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લા]]ના [[હળવદ તાલુકો|હળવદ તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. ==ઈતિહાસ== હળવદ ગામનો પાયો રાજા રાજોધરજીએ ઇ.સ. ૧૪૮૮ના મહા વદી ૧૩ના રોજ નાખ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.morbionline.in/city-guide/halvad-near-morbi|title=Halvad near Morbi, Tourist Spots in Halvad near Morbi, Halvad History|website=www.morbionline.in|access-date= 2020-06-04}}</ref> ઉપરાંત આ ગામનો વસવાટ હળ જેવો હોય તેનું નામ હળવદ પડયું છે. હળવદના વિવિધ રાજવીઓ કુશળ અને બાહોશ હતા જેમાં રાજોધરજી, માનસિંહજી, રાવસિંહજી, ચંદ્રસિંહજી, આશાહારમજી, અમરસિંહજી, મેઘરાજજી, ગજસિંહજી, જશવંતસિંહજી, પ્રતાપસિંહજી, રુપસિંહજી, રણમલસિંહજી, મયુરધ્વજસિંહજી જેવા પરાક્રમી વીર રાજાઓ થઈ ગયા. == જોવાલાયક સ્થળો == હળવદ ફરતો કિલ્લો અને ગઢ આવેલા છે અને આ ગઢને છ દરવાજાઓ - ધ્રાંગધ્રા દરવાજો, મોરબી દરવાજો, કુંભાર દરવાજો, દંતેશ્વર દરવાજો, ગોરી દરવાજો, તળાવ દરવાજો આવેલા છે. હળવદ શહેર મધ્યે આવેલું સાતસો એકરનો ફેલાવો ધરાવતું સામંતસર તળાવ આવેલું છે. ઇ.સ. ૧૭૦૯માં રાજા જયવંતસિંહે સામંતસર તળાવના કિનારે એક ભવ્ય રાજમહેલ બનાવ્યો હતો, જે હળવદનું જાણીતું સ્થળ છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:હળવદ તાલુકો]] 1er0lylgg90zfojqbbfsmlb5kndc76n 904565 904564 2026-08-27T05:36:31Z Saroj 33662 [[Special:Contributions/~2026-46613-38|~2026-46613-38]] ([[User talk:~2026-46613-38|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Snehrashmi|Snehrashmi]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 901707 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = હળવદ |settlement_type = નગર |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|23.02|71.38546|type:town|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] |subdivision_type2 = તાલુકો |subdivision_name2 = [[હળવદ તાલુકો|હળવદ]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = 24323 |population_density_km2 = auto |population_footnotes = <ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999| archive-url = https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 | archive-date=૧૬ જૂન ૨૦૦૪| title = Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) | access-date = ૧ નવેમ્બર ૨૦૦૮| publisher= Census Commission of India }}</ref> |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |registration_plate = |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} [[File:Mosque, Halvad front View.jpg|thumb|કાઠિયાવાડી અસર ધરાવતી લગભગ ૨૦૦ વર્ષ જૂની મસ્જિદ, હળવદ]] '''હળવદ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લા]]ના [[હળવદ તાલુકો|હળવદ તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. ==ઈતિહાસ== હળવદ ગામનો પાયો રાજા રાજોધરજીએ ઇ.સ. ૧૪૮૮ના મહા વદી ૧૩ના રોજ નાખ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.morbionline.in/city-guide/halvad-near-morbi|title=Halvad near Morbi, Tourist Spots in Halvad near Morbi, Halvad History|website=www.morbionline.in|access-date= 2020-06-04}}</ref> ઉપરાંત આ ગામનો વસવાટ હળ જેવો હોય તેનું નામ હળવદ પડયું છે. હળવદના વિવિધ રાજવીઓ કુશળ અને બાહોશ હતા જેમાં રાજોધરજી, માનસિંહજી, રાવસિંહજી, ચંદ્રસિંહજી, આશાહારમજી, અમરસિંહજી, મેઘરાજજી, ગજસિંહજી, જશવંતસિંહજી, પ્રતાપસિંહજી, રુપસિંહજી, રણમલસિંહજી, મયુરધ્વજસિંહજી જેવા પરાક્રમી વીર રાજાઓ થઈ ગયા. == જોવાલાયક સ્થળો == હળવદ ફરતો કિલ્લો અને ગઢ આવેલા છે અને આ ગઢને છ દરવાજાઓ - ધ્રાંગધ્રા દરવાજો, મોરબી દરવાજો, કુંભાર દરવાજો, દંતેશ્વર દરવાજો, ગોરી દરવાજો, તળાવ દરવાજો આવેલા છે. હળવદ શહેર મધ્યે આવેલું સાતસો એકરનો ફેલાવો ધરાવતું સામંતસર તળાવ આવેલું છે. ઇ.સ. ૧૭૦૯માં રાજા જયવંતસિંહે સામંતસર તળાવના કિનારે એક ભવ્ય રાજમહેલ બનાવ્યો હતો, જે હળવદનું જાણીતું સ્થળ છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:હળવદ તાલુકો]] 4lsiityi7i0o2n5pornl5ndfq4fi3j5 0 57594 904558 376556 2026-08-26T12:50:14Z CptViraj 49608 Changed redirect target from [[દેવચકલી]] to [[કાળી દેવચકલી]] 904558 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[કાળી દેવચકલી]] 1xyd01cx5gxipv0zup6spibncp2awgn 0 57736 904559 376917 2026-08-26T12:50:36Z CptViraj 49608 Changed redirect target from [[સફેદ ઢોંક]] to [[ઉજળી ઢોંક]] 904559 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ઉજળી ઢોંક]] 1whvmnnb4kgqtgrp8s2nxxsuzc0ooss 0 153191 904563 898434 2026-08-26T18:16:43Z ~2026-46657-19 88799 904563 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=ચટકી માખીમાર|image=Red brested flycatcher by David Raju (cropped).jpg|image_caption=Male|image2=Red-breasted Flycatcher (Ficedula parva).jpg|image2_caption=Female<br />[[File:Ficedula parva - Red-breasted Flycatcher XC249309.mp3]]<br />Song|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn status">{{cite iucn |author=BirdLife International. |year=2018 |title=Ficedula parva |volume=2018 |article-number=e.T22735909A132037161 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22735909A132037161.en |access-date=10 October 2021}}</ref>|genus=Ficedula|species=parva|authority=([[Johann Matthäus Bechstein|Bechstein]], 1792)|range_map=FicedulaParvaIUCN2019-3.png|range_map_caption=Range of ''F. parva''{{leftlegend|#00FF00|Breeding|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|Passage|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|Non-breeding|outline=gray}}}} {{DEFAULTSORT:માખીમાર ચટકી}} [[ચિત્ર:Ficedula_parva_MHNT.ZOO.2010.11.206.5.jpg|thumb|ચટકી માખીમારના ઈંડા]] '''ચટકી માખીમાર''' (ફિસેડુલા પર્વ) એ જૂની દુનિયાના વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ પ્રમાણે માખીમાર કુટુંબમાં આવાતું નું એક નાનું ચટકાકાર (ચકલીને મળતા આવતા આકારનું) પક્ષી છે. તે પૂર્વીય યુરોપ અને મધ્ય એશિયા પ્રજનન કરે છે અને દક્ષિણ એશિયામાં શિયાળામાં [[યાયાવર પક્ષીઓ|સ્થળાંતર]] કરે છે. પ્રજનન ઋતુમાં નરનો રંગ મુખ્યત્વે ઉપરના ભાગમાં કથ્થઈ, અને નીચેના ભાગે સફેદ હોય છે, માથું ભૂખરા રંગનું અને ગળું નારંગી રંગનું હોય છે. માદા અને અપરિપક્વ બચ્ચા સમાન રંગના હોય છે પરંતુ ગળામાં નારંગી રંગનો પટ્ટો હોતો નથી. ચટકી માખીમાર પશ્ચિમ યુરોપમાં નિયમિત માર્ગ સ્થળાંતર કરે છે. આ પંખીના નજીકના સંબંધિ પંખીઓ તાઇગા માખીમાર અને કાશ્મીર માખીમાર સાથે તે સુપરસ્પેશિસ બનાવે છે. == વર્ણન == ૧૧-૧૨ સે. મી. લાંબી આ એક પ્રમાણમાં નાનો માખીમાર છે, જે યુરેશીયન ફુત્કી કરતાં થોડો જ મોટો છે. પ્રજનન ઋતુમાં પુખ્ત નર મુખ્યત્વે ઉપરના ભાગમાં કથ્થઈ રંગના અને નીચે સફેદ રંગના હોય છે, જેમાં માથું ભૂખરા રંગનું અને ગળામાં નારંગી રંગનું હોય છે. એની ચાંચનો રંગ કાળો હોય છે અને તેમાં નિસ્તેજ ગુલાબી રંગનો આધાર હોય છે, જેમાં હવાઈ જંતુભક્ષી લાક્ષણિક વ્યાપક રીતે જોવા મળતો તીક્ષ્ણ આકાર હોય છે. પીદ્દા પંખીના જેવી પૂંછડીમાં તમામ પીંછા વિશિષ્ટ છે-પૂંછડી બાહ્ય પૂંછડીના પીછાઓ પર સફેદ આધાર સિવાય સંપૂર્ણપણે કાળી હોય છે. તમામ પ્લમેજમાં નોંધપાત્ર સફેદ આંખ હોય છે, અને એકંદરે નાના કદ (અન્ય માખીમાર પંખીઓની તુલનામાં) તેની શ્રેણીના કેટલાક ભાગોમાં વિશિષ્ટ હોઈ શકે છે. તેને તેના એકંદર ચળકતા રંગ અને ગળા પર વધુ વ્યાપક નારંગી પેચ દ્વારા નજીકથી સંબંધિત અને ખૂબ સમાન લાગતા તાઇગા માખીમાર અલગ કરી શકાય છે. ચાંચ પણ તેજસ્વી છે અને ચટકી માખીમારની નિસ્તેજ ગુલાબી આધાર ધરાવતી ચાંચ હોય છે. === અવાજો === આ પંખીનુ ગીત કાબરા માખીમારની માફક સામાન્ય રીતે ત્રણથી ચાર સેકન્ડ લાંબુ હોય છે અને તેમાં દૂર સુધી લઈ જવાની અને પુનરાવર્તિત છતાં મીઠી અવાજની સિસોટી હોય છે, પરંતુ કાબરા માખીમાર કરતા એના ગીતમાં મધુરતા ઓછી હોય છે. દરેક ગીતના શબ્દસમૂહની આગળ સામાન્ય રીતે શાંત ''ઝિટ'' અથવા ત્સી-ઇટ નોટ્સ હોય છે, ત્યારબાદ ઉતરતા બહુપક્ષીય ક્રમ આવે છે જે કીટકીટ પંખીના ગીતની યાદ અપાવી શકે છે. શિયાળાની ઋતુ દરમ્યાન ચટકી માખીમાર મોટે ભાગે શાંત હોય છે, પરંતુ ક્યારેક તેમનો એક માખીમાર તરીકેનો લાક્ષણિક ''ચિપ-ચિપ-chr-rrr'' અવાજ કરતા સંભળાય છે. તેઓ ઝરરર્ટ જેવા ટૂંકા, ઘોંઘાટભર્યા અવાજ પણ ઉત્પન્ન કરે છે, જે તાઇગા માખીમાર કરતા ધીમા હોય છે. નર ઘણીવાર ખુલ્લી અથવા મૃત શાખાઓ પર મધ્યમ ઊંચાઈએ બેસીને ગાય છે, અને ઘણીવાર ઉડ્ડયન કરતા વખતે ઉતરાણ પહેલાં જ ગાવાનું શરૂ કરે છે. તેઓ માત્ર થોડા અઠવાડિયા માટે જ ગાય છે અને એકવાર તેમને સાથી મળી જાય પછી તેઓ સંપૂર્ણપણે ગાવાનું બંધ કરી દે છે. == વિતરણ == === રહેઠાણ === [[ચિત્ર:Ficedula_parva_мухоловка_мала.jpg|thumb|યુક્રેનમાં પ્રજનન પોશાકમાં નર ચટકી માખીમાર]] ચટકી માખીમાર પુખ્ત જૂના-વિકાસના જંગલોમાં પ્રજનન કરે છે, ખાસ કરીને સમશીતોષ્ણ પહોળા પાંદડા અને મિશ્ર જંગલો, જેની શ્રેણી જર્મનીથી કાકેશસ અને ઉરલ પર્વતો સુધી વિસ્તરે છે. તેની સંવર્ધન શ્રેણીનો સૌથી ઉત્તરીય ભાગ આર્ક્ટિક વર્તુળમાં આવેલો છે, જ્યારે સૌથી દક્ષિણની વસ્તી મધ્ય બાલ્કન અને પૂર્વ કાર્પેથિઅન્સ પ્રજનન કરે છે. તેની શ્રેણીનો સૌથી પૂર્વીય ભાગ તાઇગા માખીમાર સાથે ઓવરલેપ થાય છે, જે પૂર્વથી [[પ્રશાંત મહાસાગર|પેસિફિક]] સુધી વિસ્તરે છે. ચટકી માખીમાર તેની સંવર્ધન શ્રેણીના પશ્ચિમ ભાગમાં દુર્લભ છે, જે જર્મની, સ્વીડન અને ઑસ્ટ્રિયા જેવા દેશોમાં યોગ્ય નિવાસસ્થાનના છૂટાછવાયા ભાગોમાં જ જોવા મળે છે. જંગલનો પસંદગીનો પ્રકાર સામાન્ય રીતે બીચ છે, ત્યારબાદ ઓક છે, અને ઉત્તરીય વસ્તી પણ સ્પ્રુસ જંગલમાં હાજર છે. ચટકી માખીમાર ઊંચા વૃક્ષોમાં માળો બાંધવાનું પસંદ કરે છે જેમાં ઘણી બધી ઉપજ હોય છે અને ડાળીઓ સાથેનો એક ખુલ્લો સ્તર હોય છે જે નીચેની વૃદ્ધિ અને છત્ર વચ્ચે રહે છે. જંગલની ગ્લેડ્સ, ક્લીયરિંગ અને પાણીની નિકટતા પણ પસંદ કરવામાં આવે છે, અને તે બગીચાઓ અને દ્રાક્ષાવાડીઓમાં પણ થઈ શકે છે. === સ્થળાંતર === [[ચિત્ર:Red-breasted_flycatcher_(Ficedula_parva).jpg|thumb|ભારતના [[રાજસ્થાન]] [[કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] શિયાળુ પોશાકમાં નર ચટકી માખીમાર]] આ પ્રજાતિઓ મુખ્યત્વે ભારત અને પાકિસ્તાનમાં શિયાળા પહેલા પશ્ચિમ યુરોપમાં સ્થળાંતર દરમિયાન જોઈ શકાય છે. આ સંબંધમાં તે મોટાભાગના અન્ય યુરોપીયન પાસેરિન્સથી અલગ છે, જે પેટા-સહારા આફ્રિકામાં શિયાળો હોય છે. તેમના મુખ્ય શિયાળુ નિવાસો ઉત્તરપશ્ચિમ પાકિસ્તાન અને [[હિમાલય]] તળેટીથી દક્ષિણમાં [[કર્ણાટક]] અને પૂર્વમાં [[બિહાર]] અને [[ઑડિશા|ઓડિશા]] સુધી ઉત્તરપશ્ચિમ ભારતમાં આવેલા છે. લાલ છાતીવાળા ફ્લાયકેચર્સ રાત્રે એકલા અથવા નાના જૂથોમાં સ્થળાંતર કરે છે, જ્યારે ખોરાકની અછત હોય ત્યારે જ દિવસે સ્થળાંતર કરે છે. પાનખર સ્થળાંતર ઓગસ્ટમાં શરૂ થાય છે, સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં ટોચ પર હોય છે અને ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં ચાલુ રહી શકે છે. વસંતઋતુનું સ્થળાંતર ઝડપી હોય છે, જે માર્ચના મધ્યમાં શરૂ થાય છે, એપ્રિલના અંતથી મેની શરૂઆતમાં સંવર્ધનના મેદાનોમાં આગમન સાથે. અન્ય ઘણી પ્રજાતિઓની જેમ, નર માદાઓ કરતાં વહેલા સ્થળાંતર કરે છે, સંભવતઃ વહેલા આગમન માટે મજબૂત પસંદગીને કારણે આદર્શ પ્રદેશો પર કબજો કરે છે. ૧૯૭૩-૨૦૦૨ માંથી પોલેન્ડમાં તેમના વસંત આગમન પરના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે જેમ જેમ તાપમાનમાં વધારો થાય છે તેમ તેમ નર વહેલા પરત ફરી રહ્યા છે, મોટાભાગની અન્ય સ્થળાંતર કરતી પ્રજાતિઓ માટે પણ આવું જ છે. લાલ છાતીવાળા ફ્લાયકેચરને આઇસલેન્ડ, આયર્લેન્ડ, ફેરો ટાપુઓ, કેનેરી ટાપુઓ અને સુદાનમાં એક દુર્લભ રખડતા પ્રાણી તરીકે નોંધવામાં આવ્યો છે.<ref name="Mitrus et al" /> == સ્થિતિ અને સંરક્ષણ == ચટકી માખિમારની કુલ વસ્તી અંદાજે ૩.૫ લાખ પ્રજનન રત જોડીઓ હોવાનો અંદાજ છે, જેમાં મહત્તમ અંદાજ આશરે ૫ મિલિયન જોડીઓનો છે. હાલમાં તેને આઇયુસીએન રેડ લિસ્ટ દ્વારા ઓછામાં ઓછી ચિંતાની પ્રજાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી છે, જેમાં આઇયુસીએનએ પુખ્ત વ્યક્તિઓની સંખ્યા આશરે ૬.૫ થી ૧૦.૫ મિલિયન મૂકી છે. યુરોપ પ્રજાતિઓની વૈશ્વિક સંવર્ધન શ્રેણીના ૯૫% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે, અને ૨૦૧૫ માં બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ દ્વારા યુરોપિયન વસ્તીમાં વધારો થતો હોવાનું કહેવાય છે. વૈશ્વિક વસ્તી સ્થિર હોવાનું જણાય છે, જોકે પૂર્વીય [[હંગેરી]] જેવા કેટલાક વિસ્તારોમાં તેમાં ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. જ્યાં પ્રજાતિઓ નિવાસસ્થાનના નુકસાનથી જોખમમાં છે ત્યાં સ્થાનિક લુપ્તતા રોકવા માટે સંરક્ષણના પ્રયાસો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.<ref name="F parva Ornis Hungarica">{{Cite journal|last=Deme|first=Tamás|date=2016|title=Attempts to increase a scarce peripheral population of the Red-breasted Flycatcher (Ficedula parva) using a new type of nestbox|url=https://doi.org/10.1515/orhu-2016-0017|journal=Ornis Hungarica|volume=24|issue=2|pages=84-90|access-date=11 August 2025}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ]] [[શ્રેણી:માખીમાર પક્ષીઓ]] kh7ztn4i92o27o5ckwqnakm2kzold5q 1 155078 904560 2026-08-26T17:36:19Z ~2026-46526-21 88788 /* */ 904560 wikitext text/x-wiki દડવા હમીરપરા નો ઇતિહાસ "દડવા સતરમી સદીમા જેતપુર ભાગદાર દરબાર ભોકા વાળાએ વસાવ્યું તેમજ હમીરપરા તેમના જ વંશજ દરબાર શ્રી હમીરવાળા એ વચાવ્યું હતું ઉપરાત ઉમરાળી હોડથલી ગામ હમીરવાળા ના ગીરાશના હતા પોતાના ગીરાશના બાર ગામ ભેગા કરીને દરબારશ્રી ભોકા વાળા એ દડવા મોટા વસાવ્યું જેના પુરાવા આજે પણ દડવા હમીરપરાની શિમમા ૬ થી ૭ ટીંબા (જુના ગામની (નિશાની) જોવા મળે છે હમીરપરા મા સવત ૧૮૧૨ ના અને ૧૮૧૮ નાપાળીયા ઉપરાત સિલાલેખ પણ મળે છે જેમા શ્રી દડવા લુણા વાલા એવું વાચી સકાય છે તેમજ ૧૯મી સદી ના પાળીયા પણ છે ભાયાવાળા પુજા વાળા નો પાળીયો આવા પુરાવા આજે પણ મળે છે જે સાબિત કરે છે કે 3૫૦ વર્ષ ઉપરત દડવા હમીર પરા જુતા ગામો હતા ૧૭ મી સદીના યુદ્ધ અને સંઘર્ષ નોકાળ હતો દડવામાં પણ વિર હમીરવાળા અને વિર ભાયાવાળા આવાજ યુંદ્ધમા ગામ ગરાશ અને પ્રજા નું રક્ષણ કરતા વિર ગતી પામ્યા આજે પણ તેમના પાળીયા ઉમરાળી (વિર હમીરવાળા ) અને ( કરમાળ નદીના કાઠે આજકા ના ટીંબે ) આમ આજે પણ પુજાય છે આમ કાઠીયાવાડના ઇતિહાસમા દડવા વાળા કાઠી દરબારો નું અગત્યનું ઠેકાણુ હતું ઈ.સ. ૧૯૪૭ પછી દડવા હમીરપરા સયુંક્ત ગ્રામ પંચાયત ની રચના કરવામાં આવી આજે આ દડવા હમીરપરા તા. ગોંડલ જી રાજકોટ મા છે . bfr5rpcs12kx9gp85d4fk0ngzp53heg 10 155079 904561 2026-08-26T18:13:06Z ~2026-46657-19 88799 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Ficedula |parent=Saxicolinae |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904561 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Ficedula |parent=Saxicolinae |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} tb17k38mvj4enln8jtd9ze9rvvjhvbc 10 155080 904562 2026-08-26T18:14:28Z ~2026-46657-19 88799 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link=Chat (bird)|Saxicolinae |parent=Muscicapidae |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904562 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link=Chat (bird)|Saxicolinae |parent=Muscicapidae |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} aqzl6oyy1g1euur9ijjf99xfloocuen 1 155081 904571 2026-08-27T10:13:19Z ~2026-46780-62 88805 Please help us. We have passed the entrance exam for PhD. Next is our interview. We are residents of Vadnagar and we want to do research on Vadnagar. My interview is in a few days. Please tell us totally information about Vadnagar. ~~~~થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904571 wikitext text/x-wiki Please help us. We have passed the entrance exam for PhD. Next is our interview. We are residents of Vadnagar and we want to do research on Vadnagar. My interview is in a few days. Please tell us totally information about Vadnagar. [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2026-46780-62|&#126;2026-46780-62]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2026-46780-62|talk]]) ૧૫:૪૩, ૨૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) ef326j3uic6yb26o809ukaes0oshzs2