વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1677 904620 903473 2026-08-28T08:27:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904620 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Indian Jurisdiction |type = રાજધાની |type_2 = capital |other_name = દિલ્હી |latd = 28 |latm = 36 |lats = 36 |longd = 77 |longm = 13 |longs = 48 |skyline = Delhi Montage.jpg |skyline_caption = From top clockwise: [[Lotus Temple]], [[Humayun's Tomb]], [[Connaught Place, New Delhi|Connaught Place]], [[Akshardham (Delhi)|Akshardham Temple]], and [[India Gate]]. |Nickname = Dili, The Heart of India, The City of Djinns, The Capital City, The First City, The Empire City, The City |locator_position = right |state_name = દિલ્હી |leader_title = રાજ્યપાલ |leader_name = અનિલ બૈજલ |leader_title_2 =મુખ્યમંત્રી |leader_name_2 = રેખા ગુપ્ત |leader_title_3 = મેયર |leader_name_3 = રવીન્દ્ર ગુપ્ત |official_languages = [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]], [[ઉર્દુ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] |legislature_type = Unicameral |legislature_strength = 70 |established_date = |area_total = 1483 |area_rank = 2nd |area_magnitude = 9 |altitude = 239 |altitude_cite = <ref name="altitude"><!-- -->{{cite web |url = http://isc2001.nic.in/delhi.htm |title = General info on Delhi |publisher = Government of India |access-date = 2006-05-03 |archive-date = 2007-04-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070430162545/http://isc2001.nic.in/delhi.htm |url-status = dead }}</ref> |population_as_of = 2010 |population_rank = 2nd |population_total = 12,565,901 |population_total_cite = <ref name=census01del/> |population_as_of = 2010 |population_metro = 18,916,890 |population_metro_cite = <ref name="un"/> |population_metro_as_of = 2010 |population_metro_rank = 2nd |population_density = 11463 <!--| districts = 9--> |districts = |title=[[Districts of Delhi]] |1 = [[નવી દિલ્હી]] |2 = [[મધ્ય દિલ્હી]] |3 = [[ઉત્તર દિલ્હી]] |4 = [[ઉત્તર પૂર્વ દિલ્હી]] |5 = [[પૂર્વ દિલ્હી]] |6 = [[દક્ષિણ દિલ્હી]] |7 = [[દક્ષિણ પશ્ચિમ દિલ્હી]] |8 = [[પશ્ચિમ દિલ્હી]] |9 = [[ઉત્તર પશ્ચિમ દિલ્હી]] |Boroughs = |title=[[Boroughs]] / [[Suburbs]] of Delhi |1 = [[Gurgaon]], [[Haryana]] |2 = [[Noida]], [[Uttar Pradesh]] |3 = [[Greater Noida]], [[Uttar Pradesh]] |4 = [[Ghaziabad, India|Ghaziabad]], [[Uttar Pradesh]] |5 = [[Faridabad]], [[Haryana]] |6 = [[Panipat]], [[Haryana]] |7 = [[Meerut]], [[Uttar Pradesh]] |area_telephone = 011 |postal_code = 110 xxx |vehicle_code_range = DL-xx |unlocode = INDEL |website = delhigovt.nic.in |seal = Emblem of India.svg |footnotes = |map_caption = Location of Delhi in India }} '''દિલ્હી''' - સ્થાનિક રીતે '''દિલ્લી''' ({{lang-hi|दिल्ली}},''{{transl|hi|dillī}}'')ના અને '''રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર દિલ્હી''' ના અધિકૃત નામથી પણ જાણીતું દિલ્હી એ [[ભારત]]નું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું મહાનગર છે. આશરે 159 લાખ રહેવાસીઓ ધરાવતું આ શહેર વસ્તીની દષ્ટિએ વિશ્વનું આઠમા ક્રમાંકનું સૌથી મોટું મહાનગર છે.<ref name="un">{{cite web|url=http://esa.un.org/unup/p2k0data.asp|title=World Urbanization Prospects: The 2007 Revision Population Database|access-date=2000-03-13|publisher=UN|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310025702/http://esa.un.org/unup/p2k0data.asp|url-status=dead}}</ref> એનસીટી(NCT)ની નજીક વસેલા કેટલાક શહેરી વિસ્તારો સમાવતાં શહેર માટે પણ સામાન્ય રીતે દિલ્હી નામ વાપરવામાં આવે છે, તેમ જ ભારતની રાજધાની [[નવી દિલ્હી]], જે એનસીટી(NCT)ની અંદર વસેલી છે તેના માટે પણ દિલ્હી નામનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. એનસીટી(NCT) એ સમવાયી વહીવટ ધરાવતો [[કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ]] છે. [[યમુના|યમુના નદી]]ને કાંઠે વસેલું દિલ્હી, કમ સે કમ છઠ્ઠી સદી ઈ.સ. પૂર્વેથી સતત માનવ વસવાટ ધરાવતું આવ્યું છે.<ref name="asherhabit">{{cite book |last=Asher |first=Catherine B |editor=James D. Tracy |title= City Walls |origyear=2000 |url=http://books.google.com/books?id=gSupaU3vVacC&pg=PA249&lpg=PA249&dq=delhi+continuously+inhabited&source=web&ots=Cq2KBU2l5_&sig=7u8ayI-C9NSfqv-_PAjQEX5SNIo&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA247,M1 |access-date=2008-11-01|publisher=Cambridge University Press |location= |language= |isbn=0521652219 |pages= 247–281|chapter=Chapter 9:Delhi walled: Changing Boundaries|chapterurl= |year=2000}}</ref> [[દિલ્હી સલ્તનત]]ના ઉદય પછી, ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત અને ભારતીય ગંગાનાં મેદાન પ્રદેશો વચ્ચેના વેપારી માર્ગ પર વસેલું આ શહેર એક રાજકીય, સાંસ્કૃતિક અને વેપારી રીતે અગત્યના શહેર તરીકે ઊભરી આવ્યું.<ref>{{cite book |last=Necipoglu |first=Gulru |title= Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World |origyear=2002 |url=http://books.google.com/books?id=UJc2u33fCKQC&pg=PA16&dq=delhi+sultanate+political+center+city+delhi&sig=ACfU3U3zNMesuCjnsH7iAlLe5mKHpddn8w#PPA12,M1|access-date=2008-11-01|publisher=BRILL|isbn=9004125930 |pages= 12–43|chapter=Epigraphs, Scripture, and Architecture in the Early Sultanate of Delhi|chapterurl= |year=2002}}</ref><ref>{{cite book |last=Aitken |first=Bill|title=Speaking Stones: World Cultural Heritage Sites in India |origyear=2002 |url=http://books.google.com/books?id=lu5jGGQ8fJkC&pg=PA21&dq=delhi+continuously+inhabited&sig=ACfU3U1Z52ojRmD1-ZS2QeQlb8UlGZeBhA|access-date=2008-11-01|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=8187780002|pages=264 pages|chapter=|chapterurl= |year=2001}}</ref> અનેક પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન સ્થાપત્યો, પુરાતત્ત્વીય સ્થળો અને તેમના અવશેષો દિલ્હીનો એક ભાગ છે. 1639માં, મુઘલ સમ્રાટ [[શાહજહાં]]એ દિલ્હીમાં નવું કોટ ધરાવતું શહેર બનાવ્યું, 1649થી 1857 સુધી આ શહેર મુઘલ સલ્તનતની રાજધાની તરીકે રહ્યું.<ref>{{cite book |title=The Encyclopedia Americana: A Library of Universal Knowledge |origyear=1918 |url=http://books.google.com/books?id=oa1PAAAAMAAJ&pg=PA621&dq=delhi+capital+1911#PPA621,M1|access-date=2008-11-01|publisher=Encyclopedia Americana Corp|isbn=|page=621|vlume=8}}</ref><ref>{{cite book |last=Sehgal|first=R.L.|title=Slum Upgradation: Emerging Issue & Policy Implication's |origyear=1998 |url=http://books.google.com/books?id=ONFPAAAAMAAJ&q=shahjanabad+built&dq=shahjanabad+built&pgis=1|access-date=2008-11-01|publisher=Bookwell Publications|isbn=8185040184|page=97|chapter=|chapterurl= |year=1998}}</ref> 18મી અને 19મી સદીમાં જયારે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ ભારત પર પોતાનો કબજો જમાવી લીધો હતો ત્યારે કંપનીના શાસનમાં અને બ્રિટિશ રાજમાં પહેલાં [[કલકત્તા]] રાજધાની હતું, પરંતુ પછી 1911માં જયોર્જ પાંચમાએ દિલ્હીને રાજધાની ઘોષિત કરી અને સમગ્ર કારભાર પાછો દિલ્હી ખસેડવામાં આવ્યો. 1920ના દાયકામાં જૂના શહેરની દક્ષિણે નવી રાજધાની, [[નવી દિલ્હી]], નામે નવું શહેર બાંધવામાં આવ્યું.<ref>{{cite book |last=Vale|first=Lawrence J.|title=Architecture, power, and national identity|origyear=1992 |url=http://books.google.com/books?id=3Fm3XlYuSzAC&pg=RA1-PA88&dq=delhi+capital+india+calcutta+george&sig=ACfU3U29Ev4lebQwD-U-w7jrrAKN0L5p8g|access-date=2008-11-01|publisher=Yale University Press |isbn=030004958|pages=88–100|chapter=|chapterurl=}}</ref> 1947માં જયારે ભારતે બ્રિટિશ રાજમાંથી સ્વતંત્રતા મેળવી, ત્યારે નવી દિલ્હીને તેની રાજધાની તરીકે અને સમગ્ર સરકારી વહીવટ માટેના મુખ્ય મથક તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું. આમ પણ, નવી દિલ્હીમાં સમવાયી સરકારની [[ભારતીય સંસદ]] સહિતની અગત્યની કચેરીઓ આવેલી છે. આખા દેશમાંથી સતત સ્થળાંતરિત થતા રહેતા લોકોને કારણે દિલ્હી એક સર્વદેશીય મહાનગર તરીકે વિકસ્યું છે. તેની વસતિની પ્રમાણમાં ઊંચી સરેરાશ આવક અને સાથોસાથ દિલ્હીના ઝડપી વિકાસ અને [[શહેરીકરણ]]ના કારણે દિલ્હીની કાયાપલટ થઈ ગઈ છે.<ref name="dayal" /> આજે દિલ્હી એ ભારતનું મુખ્ય સાંસ્કૃતિક, રાજકીય અને વેપારી મથક છે. == નામ == "દિલ્હી" નામની વ્યુત્પત્તિ વિશે કશું ચોક્કસપણે કહી શકાય તેમ નથી પરંતુ તેના અંગે અનેક સંભાવનાઓ પ્રવર્તે છે. સૌથી પ્રચલિત દષ્ટિકોણ પ્રમાણે તેનું નામ મૌર્ય રાજવંશના રાજા, ''ધિલ્લુ'' અથવા ''દિલુ'' પરથી પડ્યું છે, આ રાજાએ ઈ.સ. પૂર્વે 50માં આ શહેર બાંધ્યું હતું અને પોતાના નામ પરથી તેને નામ આપ્યું હતું.<ref name="dhillu">{{cite book |last=Bakshi|first=S.R.|title=Delhi Through Ages|origyear=2002 |S_590M3cIxfi7Y1OFIk-cK9g|access-date=2008-11-01|publisher=Anmol Publications PVT. LTD|isbn=8174881387|page=2|chapter=|chapterurl= |year=1995}}</ref><ref name="ecosurv1">{{cite web |url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf |title=Chapter 1: Introduction |access-date=2006-12-21 |format=PDF |work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006 |publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi |pages=pp1–7 |archive-date=2016-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113174155/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="geobritish">{{cite book |last=Smith|first=George|title=The Geography of British India, Political & Physical|origyear=1882 |url=http://books.google.com/books?id=C20DAAAAQAAJ&dq=raja+delhi+BC&pgis=1|access-date=2008-11-01|publisher=J. Murray|isbn=|pages=216–217|chapter=|chapterurl=}}</ref> તૂર રાજપૂતો આ શહેરને [[હિન્દી]]/પ્રાકૃત શબ્દ ઢીલી (પોચી)થી પણ સંબોધે છે, કારણ કે રાજા ધાવાએ ત્યાં જે લોખંડનો સ્તંભ બાંધ્યો તેનો પાયો નબળો હતો અને તેને બદલવો પડ્યો હતો.<ref name="geobritish"/> રાજપૂતોના શાસન હેઠળના વિસ્તારોમાં પ્રચલિત સિક્કાઓને ''દેહલીવાલ'' કહેવાતા.<ref name="ncertVII">{{cite web|url=http://ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm|title=Our Pasts II, History Textbook for Class VII|access-date=2007-07-06|publisher=NCERT|archive-date=2007-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070623140748/http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm|url-status=dead}}</ref> કેટલાક બીજા ઇતિહાસકારોનું એવું માનવું છે કે આ નામ હિન્દીમાં "પ્રવેશદ્વાર/ઉંબરો" માટેના ''દહેલીઝ'' અથવા ''દેહલી'' શબ્દના અપભ્રંશ રૂપ એવા ''દિલ્લી'' શબ્દ પરથી આવ્યું છે, જે ભારત-ગંગાના મેદાન પ્રદેશોના પ્રવેશદ્વાર તરીકે આ શહેરના સ્થાન સાથે મેળ ખાય છે.<ref name="cohen">{{cite journal |last = Cohen |first=Richard J. |year=1989 | month = October–December |title=An Early Attestation of the Toponym Dhilli | journal = Journal of the American Oriental Society | volume = 109 | issue = 4 |pages=513–519 | doi = 10.2307/604073 }}</ref> બીજી એક માન્યતા પ્રમાણે આ શહેરનું મૂળ નામ ધિલ્લીકા હતું.<ref name="dhilika">{{Cite web |title=Chauhans (Cahamanas, Cauhans) |access-date=2006-12-22 |last=Austin |first=Ian |coauthors=Thhakur Nahar Singh Jasol |work=The Mewar Encyclopedia |publisher=mewarindia.com |url=http://www.mewarindia.com/ency/chat.html |archive-date=2006-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061114120751/http://mewarindia.com/ency/chat.html |url-status=dead }}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Qutab.jpg|thumb|left|કુતુબ મિનાર એ વિશ્વનો સૌથી ઊંચો, કોઈ પણ પ્રકારના ટેકા વિના ઊભો રહેલો ઈંટનો પાતળો ઊંચો મિનારો છે]] [[ચિત્ર:Humayun's Tomb Delhi .jpg|thumb|left|મુઘલ કબર સંકુલોનું પહેલું ઉદાહરણ 1560માં ચણાયેલી હુમાયુની કબર છે.]] [[ચિત્ર:Red Fort Delhi.jpg|thumb|left|1639માં શાહજહાંએ બંધાવેલા લાલ કિલ્લા પરથી, આજે પણ ભારતના વડાપ્રધાન સ્વતંત્રતા દિવસે આખા દેશને સંબોધતા હોય છે.]] ઈ.સ. પૂર્વેની બીજી સહસ્ત્રાબ્દિ દરમ્યાન અને તે પહેલાં,<ref name="tourhist">{{cite web |url=http://www.indiatourism.com/delhi-history/index.html |title=Delhi History |access-date=2006-12-22 |work=Delhi Tourism |publisher=Advent InfoSoft (P) Ltd }}</ref> દિલ્હી અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં માનવ વસતિ મોટા ભાગે મોજૂદ હતી અને કમ સે કમ [[6ઠ્ઠી સદી ઈ.સ. પૂર્વે|ઈ.સ. પૂર્વે છઠ્ઠી]] સદીથી તો ત્યાં [[સતત વસવાટ ધરાવતા સમયના આધારે શહેરોની યાદી|સતત માનવ વસવાટ]] રહ્યો હોવાના પુરાવા મળ્યા છે.<ref name="asherhabit"/> ભારતીય મહાકાવ્ય [[મહાભારત]]માં [[પાંડવો]]ની ભવ્ય રાજધાની, [[ઈન્દ્રપ્રસ્થ]] આ જ સ્થળે આવેલી હતી એવું માનવામાં આવે છે.<ref name="ecosurv1"/> [[મૌર્ય સામ્રાજય]]ના વખતથી (c.300 ઈ.સ. પૂર્વે) અહીં વસાહતો વિકસતી રહી છે.<ref name="tourhist"/> દિલ્હીમાંથી સાત મુખ્ય નગરોના અવશેષો મળ્યા છે.[[ઈ.સ.]]736માં [[તોમર]] રાજવંશે લાલ કોટવાળા શહેરને સ્થાપ્યું. ઈ.સ.1180માં [[અજમેર]]ના [[ચૌહાણ]] [[રાજપૂત|રાજપૂતો]]એ લાલ કોટ જીત્યો અને તેને [[કિલા રાઈ પિથોરા]]નું નવું નામ આપ્યું. [[અફઘાનિસ્તાન|અફઘાન]] [[મહમંદ ઘોરી]]એ 1192માં ચૌહાણોના વંશજ [[પૃથ્વીરાજ ત્રીજો|પૃથ્વીરાજ ત્રીજા]]ને હરાવ્યો.<ref name="ecosurv1"/> [[મામલુક રાજવંશ]]ના પહેલા શાસક, [[કુતુબુ-ઉદ-દીન ઐબક|કુતુબ-ઉદ-દિન અયબકે]] 1206માં [[દિલ્હી સલ્તનત]] સ્થાપી. કુતુબ-ઉદ-દિને [[કુતુબ મિનાર]] અને ''કુવાત-અલ-ઈસ્લામ'' (ઈસ્લામની શકિત) નામની અત્યારે હયાત એવી ભારતની સૌથી જૂની મસ્જિદનું બાંધકામ શરૂ કર્યું.<ref name="ecosurv1"/><ref name="Quwwat">{{cite web |url=http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/cycle01/section2/233-summary.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060524155833/http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/cycle01/section2/233-summary.pdf |archive-date=2006-05-24 |title=India: Qutb Minar and its Monuments, Delhi |access-date=2006-12-22 |format=PDF |work=State of Conservation of the World Heritage Properties in the Asia-Pacific Region: : Summaries of Periodic Reports 2003 by property, Section II |publisher=[[UNESCO]] World Heritage Centre |pages=pp71–72 |url-status=live }}</ref> મધ્યકાલીન યુગના ઉત્તરાર્ધમાં, મામલુક વંશની પડતી પછી, તેમના પર વિજય મેળવી તુર્કી અને મધ્ય એશિયાના વંશજો આવ્યા, [[ખિલજી રાજવંશ]], [[તઘલખ રાજવંશ]], [[સૈયદ રાજવંશ]] અને [[લોદી રાજવંશ]] સત્તા પર આવ્યા અને અનેક કિલ્લા અને વસાહતો બાંધી, જે [[દિલ્હીના સાત નગર|દિલ્હીનાં સાત નગરો]]નો ભાગ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |title=બાટ્ટુટાનો પ્રવાસઃ મુસ્લિમ ભારતની રાજધાની, દિલ્હી |access-date=2021-12-25 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423014415/http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |url-status=dead }}</ref> 1398માં, દિલ્હીની મુસ્લિમ સલ્તનતો તેમની [[હિન્દુ]] પ્રજા પ્રત્યે બહુ કૂણું વલણ રાખે છે એવું બહાનું આગળ ધરીને [[તૈમુર લંગ|તૈમુર લંગે]] ભારત પર આક્રમણ કર્યું. તૈમુરે દિલ્હીમાં પ્રવેશ કર્યો અને શહેરને રોળી નાખ્યું, ચારેતરફ વિનાશ વેર્યો અને ખંડેર બનાવી દીધું.<ref>{{Cite web |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |title=1600 સુધીનું ઈસ્લામિક વિશ્વઃ મોંગોલ આક્રમણ (ટીમુરીડ સામ્રાજય) |access-date=2009-10-02 |archive-date=2009-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090816204247/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |url-status=dead }}</ref> સલ્તનત યુગમાં દિલ્હી [[સુફીવાદ|સૂફીવાદ]]નું એક મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું.<ref name="sufi">{{cite web|url=http://www.saag.org/common/uploaded_files/paper924.html|title=Sufism in India: Its Origin, History and Politics|access-date=2007-01-20|last=Upadhyay|first=R|date=16 February 2004|publisher=South Asia Analysis Group|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612055259/http://www.saag.org/common/uploaded_files/paper924.html|url-status=dead}}</ref> 1526માં [[પાણીપતની પહેલી લડાઈ / પાણીપતનું પહેલું યુદ્ધ|પાણીપતની પહેલી લડાઈ]]માં, [[ઝહિરુદ્દીન બાબર|ઝહીરુદ્દીન બાબરે]] છેલ્લા લોદી સુલતાનને હરાવ્યો અને [[મુઘલ સામ્રાજય]]નો પાયો નાખ્યો, જે પછી દિલ્હીથી [[આગ્રા]] અને [[લાહોર]] પર રાજય કરતું રહ્યું.<ref name="ecosurv1"/> [[16મી સદી]]ના મધ્ય ભાગમાં [[શેર શાહ સૂરિ]]ના પાંચ વર્ષના રાજયકાળને બાદ કરતાં, મુઘલ સામ્રાજયે ઉત્તર ભારત પર ત્રણ સદીઓ કરતાં પણ વધુ શાસન કર્યું.<ref name="shershah">{{cite web |url=http://www.indhistory.com/sher-shah-suri.html |title=Sher Shah - The Lion King |access-date=2006-12-22 |work=India's History : Medieval India |publisher=indhistory.com |archive-date=2006-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061212214725/http://www.indhistory.com/sher-shah-suri.html |url-status=dead }}</ref> મુઘલ સમ્રાટ [[અકબર|અકબરે]] પોતાની રાજધાની આગ્રાથી દિલ્હી ખસેડી. [[શાહજહાં]]એ પોતાના નામ પર દિલ્હીનું સાતમું શહેર[[શાહજહાંબાદ]] બાંધ્યું, જે અત્યારે ''"જૂનું શહેર"'' અથવા ''"જૂની દિલ્હી"'' નામે વધુ જાણીતું છે. 1638થી આ જૂનું શહેર મુઘલ સામ્રાજયની રાજધાની રહ્યું હતું. 1739માં [[કર્નાલનું યુદ્ધ|કર્નાલની લડાઈ]]માં [[નાદિર શાહ|નાદિર શાહે]] મુઘલ લશ્કરને હરાવીને શહેરને લૂંટયું- [[મયુરાસન]] સહિતની અનેક અમૂલ્ય-વિરલ વસ્તુઓ તે લઈ ગયા.<ref>[http://www.avalanchepress.com/Soldier_Shah.php રાજના કાળમાં ઈરાન]</ref> 1761માં [[પાણીપતનો ત્રીજા રણસંગ્રામ|પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધ]] પછી [[અહેમદ શાહ અબ્દાલી|અહમદ શાહ અબ્દાલી]]એ દિલ્હી પર લશ્કરી હુમલો કરી દીધો. 11 સપ્ટેમ્બર, 1803ના [[દિલ્હીની લડાઈ|દિલ્હીના યુદ્ધ]]માં [[ગેરાર્ડ સરોવર, પહેલું વાઈકાઉન્ટ સરોવર|જનરલ લેક]]ના બ્રિટિશ સૈન્યે [[મરાઠા સામ્રાજ્ય|મરાઠા]]ઓને હરાવ્યા. [[1857નો ભારતીય વિપ્લવ|ભારતના 1857ના વિપ્લવ]] પછી દિલ્હી [[બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય|બ્રિટિશ]]ના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું.<ref name="ecosurv1"/> વિપ્લવના પછી થોડા જ સમયમાં, [[કોલકાતા|કલકત્તા]]ને [[બ્રિટિશ રાજ|બ્રિટિશ રાજ હેઠળના ભારત]]ની રાજધાની અને દિલ્હીને [[પંજાબ (બ્રિટિશ ભારત)|પંજાબ]]નું જિલ્લા-મથક ઘોષિત કરવામાં આવ્યા. 1911માં દિલ્હીને બ્રિટિશ ભારતની રાજધાની ઘોષિત કરવામાં આવ્યું અને [[ઍડવિન લુત્યેન્સ|એડવિન લુત્યેન્સ]]ની આગેવાનીમાં બ્રિશિટ સ્થપતિઓની એક ટીમે એક નવી રાજકીય અને વહીવટી રાજધાનીમાં સરકારી ઈમારતો કેવી રીતે ગોઠવાશે તે ડિઝાઈન કર્યું. લુત્યેન્સની દિલ્હી નામે પણ જાણીતું નવી દિલ્હી, 15 ઑગસ્ટ, 1947ના [[પ્રજાસત્તાક ભારતનો ઇતિહાસ|સ્વતંત્રતા]] મળ્યા પછી પણ પ્રજાસત્તાક ભારતની રાજધાની અને [[ભારત સરકાર]]ના મુખ્ય થાણા તરીકે કાયદેસર રીતે ઘોષિત કરવામાં આવ્યું. [[ભારતના ભાગલા]] વખતે [[પંજાબ, પાકિસ્તાન|પશ્ચિમ પંજાબ]] અને [[સિંધ]]માંથી હજારો [[હિન્દુ]]ઓ અને [[શીખ|શીખો]] દિલ્હી ભાગી આવ્યા હતા અને શહેરના ઘણા મુસ્લિમ રહેવાસીઓ [[પાકિસ્તાન]] જતા રહ્યા હતા. શીખોના સૌથી પવિત્ર સ્થાનમાં [[ઓપરેશન બ્લ્યૂ સ્ટાર]] દરમ્યાન કરાયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે ત્યારના વડાપ્રધાન, શ્રીમતી [[ઈન્દિરા ગાંધી]]ની તેમના શીખ અંગરક્ષકોએ હત્યા કરી નાખી. આ હત્યા બાદ 31 ઑકટોબર, 1984ના શહેરમાં શીખ-વિરોધી રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં, જે સતત ચાર દિવસ ચાલ્યાં અને આ [[1984ના શીખ-વિરોધી રમખાણો]]માં હિન્દુ ટોળાંઓએ ત્રણ હજાર શીખોને મારી નાખ્યા. આખા દેશમાંથી દિલ્હી તરફ લોકો આવતા રહે છે, તે દિલ્હીની વસ્તીના દિવસે દિવસે ઘટતાં જતા જન્મદરની સરખામણીએ દિલ્હીની વસતિમાં વધુ વધારો કરે છે.<ref name="migrationbirth">{{cite news |title=Fall in Delhi birth rate fails to arrest population rise |url=http://www.hindu.com/2005/01/03/stories/2005010311230300.htm |date=2005-01-03 |access-date=2006-12-19 |publisher=The Hindu |archive-date=2007-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070604194955/http://www.hindu.com/2005/01/03/stories/2005010311230300.htm |url-status=dead }}</ref> કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ દિલ્હીને ઔપચારિક રીતે નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી કહેવામાં આવે તેવું [[ભારતનું બંધારણ|બંધારણ (ઓગણસાઈઠમો સુધારો) ધારો, 1991]] મુજબ ઘોષિત થયું છે.<ref name="NCTact">{{cite web |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htm|title= THE CONSTITUTION (SIXTY-NINTH AMENDMENT) ACT, 1991 |access-date=2007-01-08|work=THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS, THE CONSTITUTION OF INDIA |publisher= National Informatics Centre, Ministry of Communications and Information Technology, Government of India }}</ref> આ ધારા અનુસાર દિલ્હીને ભલે મર્યાદિત સત્તાઓ ધરાવતી પણ તેની પોતાની [[વિધાનસભા]] આપવામાં આવી છે.<ref name="NCTact"/> ડિસેમ્બર 2001માં, નવી દિલ્હીમાંના [[ભારતીય સંસદ|ભારતીય સંસદભવન]] પર સશસ્ત્ર ત્રાસવાદીઓએ [[2001નો ભારતની સંસદ પરનો હુમલો|હુમલો]] કર્યો હતો, જેમાં છ સુરક્ષા કર્મચારીઓનું મૃત્યુ નીપજયું હતું.<ref>{{cite news |title=Terrorists attack Parliament; five intruders, six cops killed |url=http://www.rediff.com/news/2001/dec/13parl1.htm |work= |publisher=rediff.com |date=December 13, 2001 |access-date=2008-11-02 }}</ref> આ હુમલા પાછળ પાકિસ્તાની ત્રાસવાદી જૂથોનો હાથ છે તેવી ભારતની શંકાને પરિણામે બંને દેશો વચ્ચે મોટી [[2001–2002 ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે મડાગાંઠ|રાજદ્વારી કટોકટી]] ઊભી થઈ.<ref>{{cite news |title= India and Pakistan: Who will strike first?|url= http://www.economist.com/printedition/displayStory.cfm?Story_ID=917228|publisher= Economist|date=December 20, 2001 |access-date=2008-11-02 }}</ref> [[29 ઑકટોબર 2005- દિલ્હીમાં બૉમ્બ ધડાકા|ઑકટોબર 2005]]માં અને [[2008- દિલ્હીમાં બૉમ્બ ધડાકા|સપ્ટેમ્બર 2008]]માં ફરીથી દિલ્હી પર ત્રાસવાદી હુમલા થયા, જેમાં અનુક્રમે 62<ref>{{cite web |url=http://www.news24.com/News24/World/News/0,,2-10-1462_1826434,00.html |title=Delhi blasts death toll at 62: World: News: News24 |publisher=News24.com |date= |access-date=2008-11-03 |archive-date=2007-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070112042954/http://www.news24.com/News24/World/News/0,,2-10-1462_1826434,00.html |url-status=dead }}</ref> અને 30<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Serial_blasts_rock_Delhi_18_dead/articleshow/3479914.cms |title=Serial blasts rock Delhi; 30 dead, 90 injured-India-The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}</ref> સામાન્ય નાગરિકોનું મૃત્યુ થયું. == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:YamunaRiver.jpg|thumb|દિલ્હી નજીકની યમુના નદી]] [[ચિત્ર:Indiagatelightening.jpg|thumb|ઈન્ડિયા ગેટ, નવી દિલ્હી ખાતે વીજળીક હડતાલજુલાઈથી ઑગસ્ટ દરમ્યાન રહેતા ચોમાસામાં દિલ્હીમાં તેનો મોટા ભાગનો વાર્ષિક વરસાદ થઈ જાય છે.]]નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી(રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીનો પ્રદેશ) {{convert|1484|km2|sqmi|abbr=on}} વિસ્તાર ધરાવે છે, જેને {{convert|783|km2|sqmi|abbr=on|0}}ગ્રામ્ય અને {{convert|700|km2|sqmi|abbr=on|0}}શહેરી એમ બે પ્રકારના વિસ્તારોમાં વિભાજીત કરવામાં આવે છે. દિલ્હીને મહત્તમ લંબાઈ {{convert|51.9|km|mi|abbr=on|0}} અને લઘુત્તમ પહોળાઈ {{convert|48.48|km|mi|abbr=on|0}} મળી છે.તે દિલ્હી મહાનગરપાલિકા (તેનો વિસ્તાર {{convert|1397.3|km2|sqmi|abbr=on|0|disp=or}}), નવી દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કમિટિ ({{convert|42.7|km2|sqmi|abbr=on|0|disp=or}}) અને દિલ્હી કૅન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ ({{convert|43|km2|sqmi|abbr=on|0|disp=or}}) એમ ત્રણ સ્થાનિક તંત્રો (કાયદાકીય નગરો) ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.ndmc.gov.in/AboutNDMC/NNDMCAct.aspx |title= Introduction|access-date=2007-07-03 |work=THE NEW DELHI MUNICIPAL COUNCIL ACT, 1994 |publisher=New Delhi Municipal Council}}</ref> દિલ્હી વિસ્તારક્ષમ છે, તેના બે અંતિમ છેડા જોઈએ તો તે ઉત્તરમાં સારુપ નગરથી શરૂ થઈને દક્ષિણમાં રજોરી સુધી વિસ્તરેલું છે. પશ્ચિમમાં તેના અંતિમ છેડા પર નજાફઘર છે અને પૂર્વમાં યમુના નદી (પૂર્વ છેડો પ્રમાણમાં મધ્યમસરનો છે) છે. એનસીઆર(NCR)ની ઉપરોકત સરહદના દક્ષિણ અને પૂર્વ છેડા પર નોઈડા અને ડીએલએફ(DLF) છે. વિચિત્ર રીતે, દિલ્હીનું મુખ્ય વિસ્તરણ કોઈ અમુક ચોક્કસ ભૌગલિક પરિમાણોને નથી અનુસરતું (ઉદારહરણ તરીકે, થેમ્સની આસપાસ કેન્દ્રિત થયેલા લંડનની ઉત્તર સરહદે તેની પહેલી ટેકરી, હમ્પસ્ટેડ હેથ છે અને તેની દક્ષિણ સરહદે નદી છે, એ જ રીતે તેની પશ્ચિમે નદીનો તટપ્રદેશ - પેડિંગટન છે. જયારે દિલ્હી તેનાથી તદ્દન વિપરીત છે). દિલ્હીનો મુખ્ય શહેરનો વિસ્તાર દક્ષિણમાં છેક સાકેત સુધી પૂરો થતો નથી, જયારે ઉત્તર દિશામાં કોનોટ પ્લેસ છે, અને પશ્ચિમ દિશામાં રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ 8 (NH8) છે. દિલ્હીનો ભૂપ્રદેશ ખૂબ અનિયમિત છે. ઉત્તરમાં તેમાં સપાટ ખેતરો છે તો દક્ષિણમાં તે સૂકી, ઉજ્જડ ટેકરીઓમાં-([[રાજસ્થાન]]ની [[અરાવલ્લી પર્વતમાળા]]ના ફંટાળેલા હિસ્સામાં) પલટાઈ જાય છે. શહેરના દક્ષિણ ભાગમાં એક જમાનામાં વિશાળ કુદરતી સરોવરો હતાં, પરંતુ ખાણકામને કારણે તેમાંના મોટા ભાગના અત્યારે સુકાઈ ગયાં છે. યમુના નદી શહેરને સરહદ આપે છે, જો કે અનેક પુલ અને [[મેટ્રો]] સબ-વે હોવાથી તે પૂર્વ ભાગ સાથે સારી એવી જોડાણક્ષમતા ધરાવે છે, પણ નદીનો આ પૂર્વ ભાગ દિલ્હી શહેરમાં ગણાતો નથી. નવી દિલ્હી સહિતનું આખું શહેર નદીના પશ્ચિમ તરફના કિનારે વસેલું છે. નદીનો પૂર્વ કિનારો એનસીઆર(NCR- રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ)માં ગણાય છે, પણ દિલ્હીમાં નહીં. દિલ્હી [[ઉત્તર ભારત|ભારતના ઉત્તર ભાગ]]માં પર આવ્યું છે. ભારતનાં બીજાં બે રાજયો સાથે તે પોતાની સરહદ વહેંચે છે- પૂર્વ તરફ તે [[ઉત્તર પ્રદેશ]] સાથે અને પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફ તે [[હરિયાણા]] સાથે સરહદો ધરાવે છે. આખેઆખું દિલ્હી લગભગ [[ગંગાનો મેદાનપ્રદેશ|ગંગાનાં મેદાનપ્રદેશ]] પર જ વસ્યું છે. [[યમુના]]નો પૂર-પટ અને [[દિલ્હી રિજ / ગિરિમાળા|દિલ્હી રિજ (ગિરિમાળા)]] એ દિલ્હીની ભૂગોળના બે ધ્યાન ખેંચનારાં પાસાં છે. નીચો-પથરાયેલો યમુનાનો પૂર-પટ કૃષિ માટે અનુકૂળ ફળદ્રુપ [[કાંપવાળી માટી]] પૂરી પાડે છે. જો કે આ પટ પર વારંવાર [[પૂર]] ફરી વળવાનું જોખમ તોળાતું રહે છે. 318 મીટર (1,043 ફૂટ)<ref name="gisridge">{{cite web |url=http://www.fig.net/pub/fig_2002/Ts3-9/TS3_9_mohan.pdf |title=GIS-Based Spatial Information Integration, Modeling and Digital Mapping: A New Blend of Tool for Geospatial Environmental Health Analysis for Delhi Ridge |access-date=2007-02-03 |last=Mohan |first=Madan |date= |year=2002 |month=April |format=PDF |work=Spatial Information for Health Monitoring and Population Management |publisher=FIG XXII International Congress |pages=p5 |archive-date=2012-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609231730/http://www.fig.net/pub/fig_2002/Ts3-9/TS3_9_mohan.pdf |url-status=dead }}</ref>ની ઊંચાઈએ પહોંચતી ગિરિમાળાની ટોચ (રિજ) આ વિસ્તારની સૌથી ધ્યાનપાત્ર લાક્ષણિકતાની રચના કરે છે. એ દક્ષિણ ભાગમાં [[અરાવલ્લી પર્વતમાળા]]માંથી ઉદ્ભવે છે અને પછી શહેરના પશ્ચિમ, ઈશાન અને વાયવ્ય ભાગને ઘેરે છે. [[હિંદુવાદ|હિન્દુત્વ]]માં ખૂબ પવિત્ર મનાતી યમુના એ દિલ્હીમાંથી પસાર થતી એક માત્ર મુખ્ય નદી છે. [[હિન્દોન નદી]] નામની બીજી એક નદી દિલ્હીના પૂર્વ ભાગને ગાઝિયાબાદથી જુદો કરે છે. દિલ્હી [[ધરતીકંપના જોખમ અનુસાર ભારતના વિસ્તારોનું આલેખન|સીઝમિક ઝોન-IV]](ધરતીકંપનું જોખમ ધરાવતો વિસ્તાર IV)માં આવેલું છે, જે તેને મોટા [[ધરતીકંપો]] પ્રત્યે જોખમી બનાવે છે.<ref name="hazardprofile">{{cite web |url=http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf |title=Hazard profiles of Indian districts |access-date=2006-08-23 |format=PDF |work=National Capacity Building Project in Disaster Management |publisher=[[UNDP]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519100611/http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf |archive-date=2006-05-19 |url-status=live }}</ref> === આબોહવા === દિલ્હી ખંડીય આબોહવા ધરાવે છે, જેમાં ઉનાળા અને શિયાળાના તાપમાનમાં ઘણો મોટો ફેરફાર જોવા મળે છે. મધ્ય ભાગમાં [[ચોમાસુ|ચોમાસું]] ધરાવતો દિલ્હીનો ઉનાળો ખાસ્સો લાંબો, અત્યંત ગરમ હોય છે, જે એપ્રિલની શરૂઆતથી મધ્ય ઑકટોબર સુધી ચાલે છે. તે ઘણો વિકરાળ હોય છે અને નજીકના ભૂતકાળમાં ઉનાળાએ ઘણાનો ભોગ લીધો છે. માર્ચની શરૂઆતમાં પવનની દિશા પલટાય છે; વાયવ્ય દિશામાંથી વહેતા પવન, હવે નૈૠત્ય દિશામાંથી વહે છે. આ પવન રાજસ્થાનમાંથી ગરમ વાયરા લઈ આવે છે, જેની સાથે રેતીના કણો પણ તણાઈ આવે છે- દિલ્હીના ઉનાળાની આ એક લાક્ષણિકતા છે. આ વાયરાને [[લૂ (પવન)|લૂ]] કહેવામાં આવે છે. ફેબ્રુઆરીથી મે મહિના દરમ્યાનનો સમય અત્યંત ગરમ, ભોંકાતા-ચીરતા તાપવાળો અને ભારે કાટની સ્થિતિ (ઑકિસડાઈઝિંગ)વાળો હોય છે. જૂનના અંતમાં, હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધે છે, અને જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર દરમ્યાન છુટક છુટક વરસાદને કારણે થોડી રાહત આપે છે. ઑકટોબરના અંતમાં શિયાળો બેસે છે પણ તેને જામતાં જાન્યુઆરી થાય છે, અને એ વખતે જામતાં ગાઢા ધુમ્મસ માટે દિલ્હી નામચીન છે.<ref name="Fog">{{cite news| publisher=The Hindu| url=http://www.hindu.com/2005/01/07/stories/2005010719480300.htm| title=Fog continues to disrupt flights, trains| date=2006-01-07| access-date=2006-05-16| archive-date=2005-01-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20050113001515/http://www.hindu.com/2005/01/07/stories/2005010719480300.htm| url-status=dead}}</ref> તેના તાપમાનનાં અંતિમો "0.6[[સેલ્સિયસ|° સે.]] (30.9[[ફેરનહીટ|° ફે.]])થી {{convert|48|C|F}} જેટલાં રહે છે.<ref name="coldDelhi">{{cite news| publisher=Hindustan Times| url=http://www.hindustantimes.com/news/181_1593200,000600010001.htm| title=At 0.2 degrees Celsius, Delhi gets its coldest day| date=2006-01-08| access-date=2006-04-29| archive-url=https://web.archive.org/web/20060111153439/http://www.hindustantimes.com/news/181_1593200,000600010001.htm| archive-date=2006-01-11| url-status=live}}</ref> તેનું વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન 25° સે. (77° ફે.) છે; તેનું માસિક સરેરાશ તાપમાન 13°સે.થી 32°સે. (56° ફે.થી 90° ફે.) વચ્ચે રહે છે.<ref name="weatherbase">{{cite web | publisher=Canty and Associates LLC | url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=28124&refer=&units=metric | title=Weatherbase entry for Delhi | access-date=2007-01-16 | archive-date=2011-09-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110907174813/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=28124&refer=&units=metric | url-status=dead }}</ref> ત્યાં સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ આશરે 714 મિમી (28.1 ઈંચ) જેટલો થાય છે, જેમાંથી મોટાભાગનો જુલાઈથી ઑગસ્ટ દરમ્યાનના ચોમાસામાં વરસી જાય છે.<ref name="ecosurv1"/> દિલ્હીમાં ચોમાસાના પવનનું આગમન થવાની સરેરાશ તારીખ 29 જૂન છે.<ref name="hindumonsoon"> {{cite news |first= Vinson |last= Kurian |title= Monsoon reaches Delhi two days ahead of schedule |url=http://www.thehindubusinessline.com/2005/06/28/stories/2005062800830200.htm |work= |publisher=The Hindu Business Line |date=28 June 2005 |access-date=2007-01-09 }}</ref> {{Infobox Weather <!-- Important: remove all unused fields--> |collapsed=Yes <!--Any entry in this line will make the template initially collapsed. Leave blank or remove line for uncollapsed.--> |metric_first= Yes <!--Any entry in this line will display metric first. Leave blank or remove line for imperial.--> |single_line=Yes <!--Any entry in this line will display metric and imperial units on same line. Leave blank or remove line for seperate lines--> |location =Delhi |Jan_Hi_°C =18 |Jan_REC_Hi_°C = 29 |Feb_Hi_°C =23 |Feb_REC_Hi_°C = 32 |Mar_Hi_°C =28 |Mar_REC_Hi_°C = 37 |Apr_Hi_°C =36 |Apr_REC_Hi_°C = 42 |May_Hi_°C =39 |May_REC_Hi_°C = 50 |Jun_Hi_°C =37 |Jun_REC_Hi_°C = 52 |Jul_Hi_°C =34 |Jul_REC_Hi_°C = 43 |Aug_Hi_°C =33 |Aug_REC_Hi_°C = 42 |Sep_Hi_°C =33 |Sep_REC_Hi_°C = 38 |Oct_Hi_°C =31 |Oct_REC_Hi_°C = 37 |Nov_Hi_°C =27 |Nov_REC_Hi_°C = 35 |Dec_Hi_°C =21 |Dec_REC_Hi_°C = 32 |Year_Hi_°C =30 |Year_REC_Hi_°C = 45 |Jan_Lo_°C =7 |Jan_REC_Lo_°C = -0.6 |Feb_Lo_°C =11 |Feb_REC_Lo_°C = 0 |Mar_Lo_°C =15 |Mar_REC_Lo_°C = 6 |Apr_Lo_°C =22 |Apr_REC_Lo_°C = 12 |May_Lo_°C =26 |May_REC_Lo_°C = 16 |Jun_Lo_°C =27 |Jun_REC_Lo_°C = 21 |Jul_Lo_°C =27 |Jul_REC_Lo_°C = 21 |Aug_Lo_°C =26 |Aug_REC_Lo_°C = 20 |Sep_Lo_°C =24 |Sep_REC_Lo_°C = 20 |Oct_Lo_°C =19 |Oct_REC_Lo_°C = 13 |Nov_Lo_°C =13 |Nov_REC_Lo_°C = 7 |Dec_Lo_°C =8 |Dec_REC_Lo_°C = 2 |Year_Lo_°C = 18.5 |Year_REC_Lo_°C = -0.6 <!-- Optional: This is total Precipitation. Rain & Snow fields can be used instead if Precip is NOT filled in --> |Year_Precip_inch = 28.1 |Jan_Precip_inch =0.9 |Feb_Precip_inch =0.8 |Mar_Precip_inch =0.6 |Apr_Precip_inch =0.4 |May_Precip_inch =0.6 |Jun_Precip_inch =2.8 |Jul_Precip_inch =9.3 |Aug_Precip_inch =9.3 |Sep_Precip_inch =4.4 |Oct_Precip_inch =0.7 |Nov_Precip_inch =0.4 |Dec_Precip_inch =0.4 |source =wunderground.com <ref name=weatherbox>{{cite web | url =http://www.wunderground.com/NORMS/DisplayIntlNORMS.asp?CityCode=42182&Units=both | title =Historical Weather for Delhi, India | dateformat =mdy | access-date =November 27 2008 | publisher =Weather Underground | language =English | archive-date =2019-01-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20190106223201/https://www.wunderground.com/NORMS/DisplayIntlNORMS.asp?CityCode=42182&Units=both%20 | url-status =dead }}</ref> |access-date = Nov 27th, 2008 }} == નગર વહીવટ == જુલાઈ 2007ની સ્થિતિ મુજબ, નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી(NCT) 9 જિલ્લાઓ, 27 [[તાલુકો|તાલુકા]], 59 નાનાં વસ્તીપક નગરો, 165 ગામ અને 3 કાયદાકીય નગરો{{ndash}} - દિલ્હી મહાનગરપાલિકા (ધ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ દિલ્હી - MCD); ન્યૂ દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ (NDMC); અને ધ દિલ્હી કેન્ટોન્મેન્ટ બોર્ડ (DCB) - ધરાવે છે.<ref name="ecosurv0102chap3">{{cite web |url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/Ecosur2001-02/PDF/chap3(table).PDF |title=Table 3.1: Delhi Last 10 Years (1991–2001) — Administrative Set Up |access-date=2007-07-03 |format=PDF |work=Economic Survey of Delhi, 2001–2002 |publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi |pages=p177 |archive-date=2007-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070702220619/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/Ecosur2001-02/PDF/chap3(table).PDF |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Delhi districts.svg|thumb|દિલ્હીના નવ જિલ્લાઓ દર્શાવતો નકશો]] દિલ્હી મહાનગર, નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી (NCT)માં જ વસેલું છે. રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ(NCT)માં ત્રણ સ્થાનિક મહાનગરપાલિકાઓ છે- [[દિલ્હી મહાનગરપાલિકા]] (ધ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ દિલ્હી - MCD); [[નવી દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ|ન્યૂ દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ]] (NDMC); અને [[દિલ્હી કેન્ટોન્ટમેન્ટ|દિલ્હી કેન્ટોન્મેન્ટ બોર્ડ]](DCB). આશરે 137.8 લાખ લોકોને પાયાની નાગરિક સવલતો પૂરી પાડતી દિલ્હી મહાનગરપાલિકા (MCD) વિશ્વની સૌથી મોટી મહાનગરપાલિકાઓમાંની એક છે.<ref name="MCD">{{cite web|url=http://www.mcdonline.gov.in/|title=About Us|publisher=Municipal Corporation of Delhi|access-date=2006-05-13|archive-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331224105/http://www.mcdonline.gov.in/|url-status=dead}}</ref> ભારતની રાજધાની, નવી દિલ્હીનો વહીવટ ન્યૂ દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ(NDMC)ના હસ્તે છે. [[દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી]] સાથે પરામર્શ કર્યા બાદ ભારત સરકાર આ કાઉન્સિલ(NDMC)ના પ્રમુખની નિમણૂક કરે છે. {{Fact|date=June 2009}} રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ((NCT))ની બહાર દિલ્હીમાં બીજાં ચાર મુખ્ય સેટેલાઈટ શહેરો આવેલાં છે. આ શહેરો છે- હરિયાણાના [[ગુડગાંવ]] અને [[ફરીદાબાદ]] તથા ઉત્તરપ્રદેશના [[નવું ઓખલા ઔદ્યોગિક વિકાસ સત્તામંડળ|નોઈડા]] અને [[ગાઝિયાબાદ, ભારત|ગાઝિયાબાદ]]. દિલ્હી કુલ 9 જિલ્લાઓમાં વહેંચાયેલું છે. દરેક જિલ્લો (વિભાગ) એક નાયબ કમિશનરની દેખરેખ હેઠળ ચાલે છે તથા તેની નીચે ત્રણ પેટાવિભાગો હોય છે. આ દરેક પેટાવિભાગની દેખરેખ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ હેઠળ હોય છે. તમામ નાયબ કમિશનરો, વિભાગીય કમિશનરને જવાબદાર હોય છે. તમામ પ્રકારની રાજય તેમ જ કેન્દ્રીય નીતિઓનું પાલન કરાવવાની તથા સરકારના બીજા અસંખ્ય કામકાજ પર દેખરેખ રાખવાની જવાબદારી દિલ્હીના જિલ્લા વહીવટ તંત્રે (ડિસ્ટ્રીકટ એડમિનિસ્ટ્રેશન ઓફ દિલ્હીએ) નિભાવવાની રહે છે. {{Fact|date=June 2009}} દિલ્હી, [[દિલ્હી હાઈ કોર્ટ (ઉચ્ચ ન્યાયાલય)|દિલ્હી હાઈ કોર્ટ]]ના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે. દિલ્હીમાં બીજી નીચલી કોર્ટો પણ છેઃ દિવાની ખટલાઓ માટેની [[સ્મોલ કોઝિસ કોર્ટ]], અને ફોજદારી ખટલાઓ માટેની [[સેશન્સ કોર્ટ]]. [[દિલ્હીના પોલીસ કમિશનર|પોલીસ કમિશનર]]ના નેતૃત્વ હેઠળની [[દિલ્હી પોલીસ]], આખા વિશ્વમાંનાં સૌથી મોટાં મહાનગર પોલીસ દળોમાંની એક છે.<ref name="largepolice">{{cite web|url=http://www.delhipolice.nic.in/home/history1.htm|title=History of Delhi Police|access-date=2006-12-19|publisher=Delhi Police Headquarters, New Delhi, India|archive-date=2006-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061207074711/http://www.delhipolice.nic.in/home/history1.htm|url-status=dead}}</ref> વહીવટની દષ્ટિએ દિલ્હી કુલ નવ [[દિલ્હી પોલીસ હેઠળના જિલ્લાઓ|પોલીસ-ક્ષેત્રો]]માં વહેંચાયેલું છે, અને આ પોલીસ-ક્ષેત્રો પણ પાછાં 95 સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનોમાં વિભાજિત થયેલાં છે.<ref name="policestations">{{cite web|url=http://delhigovt.nic.in/newdelhi/police.html|title=Poile Stations|access-date=2006-12-19|publisher=Government of National Capital Territory of Delhi|archive-date=2007-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110174612/http://delhigovt.nic.in/newdelhi/police.html|url-status=dead}}</ref> == સરકાર અને રાજકારણ == [[ચિત્ર:NorthBlock.jpg|thumb|right|1931માં બ્રિટિશ રાજમાં બંધાયેલો ઉત્તર વિસ્તાર આજે પણ મુખ્ય સરકારી કચેરીઓ ધરાવે છે.]] એક વિશિષ્ટ [[કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ]] તરીકે જાણીતો, રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ દિલ્હી (ધ નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી) પોતાની વિધાનસભા, લેફટન્ટ ગવર્નર, મંત્રીઓની સમિતિ તથા મુખ્યમંત્રી ધરાવે છે. એનસીટીના મતદાર ક્ષેત્રોમાં સીધી ચૂંટણી થકી વિધાનસભાની બેઠકો ભરવામાં આવે છે. છતાં, નવી દિલ્હીનો વહીવટ ભારતની કેન્દ્ર સરકાર અને રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ દિલ્હી(NCT)ની સરકાર સંયુકતપણે ચલાવે છે. દિલ્હીમાં આવેલું નવી દિલ્હી એ રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ દિલ્હી (NCT) અને ભારત સરકાર એમ બંનેનું મુખ્ય મથક છે. {{Fact|date=June 2009}} પરિવહન અને તેના જેવી બીજી અન્ય સેવાઓ દિલ્હી સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે પરંતુ પોલીસ જેવી સેવાઓ કેન્દ્ર સરકારના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે. 1956 પછી પહેલીવાર 1993માં વિધાનસભા પુન:સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી અને દિલ્હીમાં સીધું સમવાયી શાસન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઉપરાંત, પંચાયત રાજ ધારાના એક ભાગરૂપે દિલ્હી મહાનગરપાલિકા(MCD) શહેરનો નગર વહીવટ પણ સંભાળે છે. નવી દિલ્હી, દિલ્હીનો શહેરી વિસ્તાર, એ દિલ્હીની રાજય સરકાર અને ભારત સરકાર એમ બંને સરકારોનું મુખ્ય મથક છે. ભારતનું [[ભારતીય સંસદ|સંસદભવન]], [[રાષ્ટ્રપતિભવન]] અને [[ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટ (સર્વોચ્ચ ન્યાયલય)|ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયલય]] (સુપ્રિમ કોર્ટ) નવી દિલ્હી સ્થિત છે. દિલ્હીમાં કુલ 80 વિધાનસભા મતદારક્ષેત્રો છે અને 7 લોકસભા (ભારતની સંસદનું નીચલું ગૃહ) મતદારક્ષેત્રો છે.<ref name="assmbconst">{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/assemblypolls/delhi.html|title=Delhi: Assembly Constituencies|access-date=2006-12-19|publisher=Compare Infobase Limited|archive-date=2007-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101060414/http://www.mapsofindia.com/assemblypolls/delhi.html|url-status=dead}}</ref><ref name="loksabhaconst">{{cite news |title=Lok Sabha constituencies get a new profile |url=http://www.hindu.com/2006/09/07/stories/2006090710630400.htm |work=The Hindu |publisher=The Hindu |date=7 September 2006 |access-date=2006-12-19 |archive-date=2007-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104221526/http://www.hindu.com/2006/09/07/stories/2006090710630400.htm |url-status=dead }}</ref> પરંપરાગત રીતે દિલ્હી, કૉંગ્રેસ પાર્ટીના નામથી પણ જાણીતી એવી [[ઈન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ|ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસ]]નો ગઢ રહ્યું છે. 1990ના દાયકામાં [[મદનલાલ ખુરાના]]ના નેતૃત્વ હેઠળ [[બીજેપી|ભારતીય જનતા પાર્ટી]] (બીજેપી) સત્તા પર આવી હતી. પરંતુ ૧૯૯૮માં, [[શીલા દિક્ષિત]]ના નેજા હેઠળ કૉંગ્રેસે ફરીથી સત્તા હાંસલ કરી. 2003 અને 2008ની ચૂંટણીઓમાં કૉંગ્રેસે વિધાનસભામાં પણ ફરીથી સરસાઈ મેળવી હતી.{{Fact|date=June 2009}} == અર્થતંત્ર == [[સમાન ખરીદક્ષમતા|પીપીપી]](PPP) ટર્મ્સમાં રૂ. 3,364 અબજ (69.8 અબજ યુએસ ડૉલર) અને નોમિનલ ટર્મ્સમાં [[ભારતીય રૂપિયો|રૂ.]]1,182 અબજ (24.5 અબજ [[યુએસ$|યુએસ ડૉલર]]) જેટલી ચોખ્ખી રાજ્ય-આવક ([[રાજ્યની આવક (સ્ટેટ ડોમેસ્ટીક પ્રોડક્ટ)|સ્ટેટ ડોમેસ્ટીક પ્રોડકટ]]) (નાણાકીય વર્ષ 2007) ધરાવતું દિલ્હી,<ref name="delhigovt1">[http://finance.delhigovt.nic.in/circular/budget_speech2008-09.pdf 2008-2009ના બજેટનું વકતવ્ય]</ref><ref name="ecosurv2">{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/2.pdf|title=Chapter 2: State Income|access-date=|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp8–16|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614085129/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/2.pdf|url-status=dead}}</ref> એ [[ઉત્તર ભારત]]નું સૌથી મોટું વેપારી મથક છે.<ref>{{Cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/ut_delhi.php |title=ભારતને જાણોઃ દિલ્હી |access-date=2009-10-02 |archive-date=2006-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007063703/http://india.gov.in/knowindia/ut_delhi.php |url-status=dead }}</ref> 2007માં, હાલના ભાવ અનુસાર દિલ્હીની [[માથાદીઠ આવક]] રૂ.66,728 (1,450 યુએસ ડૉલર) છે, જે [[ચંદીગઢ]] અને [[ગોવા]] પછી ત્રીજા સ્થાને છે.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Chandigarhs_per_capita_income_highest_in_India/articleshow/3487128.cms |title=Chandigarh's per capita income highest in India-Chandigarh-Cities-The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}</ref> દિલ્હીની કુલ રાજય દીઠ આવકમાં [[ઔદ્યોગિક એકમોનું પ્રાથમિક ક્ષેત્ર|મુખ્ય]] અને [[ઔદ્યોગિક એકમોનું ગૌણ ક્ષેત્ર|ગૌણ]] ક્ષેત્રો અનુક્રમે 3.85% અને 25.2% જેટલો ફાળો આપે છે, જયારે એ સિવાયનાં અન્ય [[ઔદ્યોગિક એકમોનું ત્રીજું ક્ષેત્ર|ત્રીજાં ક્ષેત્રો]] 70.95% જેટલો ફાળો આપે છે. દિલ્હીની 32.82% વસતિનું કાર્યબળ ધરાવે છે, જેમાં 1991 અને 2001 વચ્ચે 52.52%નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.<ref name="ecosurv5">{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/5.pdf|title=Chapter 5: Employment and Unemployment|access-date=|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp59–65|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225121659/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/5.pdf|url-status=dead}}</ref> વર્ષ 1999–2000માં દિલ્હીમાં બેરોજગારીનો દર 12.57% હતો, જે 2003માં ઘટીને 4.63% થયો હતો.<ref name="ecosurv5"/> ડિસેમ્બર 2004માં, 636,000 લોકોએ દિલ્હીમાં વિવિધ રોજગાર વિનિમય કાર્યક્રમોમાં પોતાનું નામ નોંધાવ્યું હતું.<ref name="ecosurv5"/> 2001માં તમામ સરકારી ક્ષેત્રમાં (કેન્દ્ર અને રાજયના સ્તરે) તથા સરકારી ઓઠાં હેઠળનાં ક્ષેત્રોમાં કુલ મળીને 620,000 જેટલું માનવબળ રોકાયેલું હતું. તેની સરખામણીમાં, સંગઠિત ખાનગી ક્ષેત્રે 219,000ને રોજગાર આપ્યો હતો.<ref name="ecosurv5"/> ઈન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી, સંચારમાધ્યમો, હૉટલો, બેન્ક, પ્રસાર-માધ્યમો અને પ્રવાસ-પર્યટન એ દિલ્હીના મુખ્ય સેવા ઉદ્યોગો છે.<ref>[http://www.mapsofindia.com/delhi/industries-in-delhi.html દિલ્હીનાં ઔદ્યોગિક એકમો]</ref> ઘણી [[ભારતનું અર્થતંત્ર#ઉદ્યોગ|ખાણી-પીણી કે રોજબરોજના વપરાશની ચીજોના ઉદ્યોગ]] એકમો અને તેમનાં મુખ્ય મથક દિલ્હીમાં અને દિલ્હીની આસપાસ ઊભાં થયાં હોવાથી દિલ્હીમાં ઉત્પાદન ઉદ્યોગો પણ સારા એવા પ્રમાણમાં વિકસ્યા છે. દિલ્હીનું મોટું ગ્રાહક બજાર અને તેની સાથે સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ કુશળ કામદારો(માનવશ્રમ)ને કારણે દિલ્હીમાં વિદેશી રોકાણ પણ આકર્ષાયું છે. 2001માં, ઉત્પાદન ક્ષેત્રે 1,29,000 જેટલાં ઉત્પાદન-એકમોની સામે, 14,40,000 કામદારોને રોજગાર આપ્યો હતો.<ref name="ecosurv9">{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/9.pdf|title=Chapter 9: Industrial Development|access-date=|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp94–107|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614085148/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/9.pdf|url-status=dead}}</ref> બાંધકામ, વીજળી, સંચાર-માધ્યમો, આરોગ્ય અને બીજી સામાજિક સેવાઓ અને રીયલ એસ્ટેટ એ દિલ્હીના અર્થતંત્રના અભિન્ન અંગ છે. દિલ્હી ભારતના સૌથી વધુ અને સૌથી ઝડપથી વિકસતા રિટેલ ઉદ્યોગો ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/Services/Hotels__Restaurants/Delhi_Indias_hot_favourite_retail_destination/rssarticleshow/2983387.cms |title=Delhi hot favourite retail destination in India- Corporate Trends-News By Company-News-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}</ref> પરિણામે, દિલ્હીમાં જમીનના ભાવ સાતમા આસમાને છે અને 145.16 ડૉલર પ્રતિ ચો.ફૂટનો ભાવ ધરાવતું દિલ્હી અત્યારે ઑફિસ ધરાવવા માટે વિશ્વનું સાતમું સૌથી મોઘું શહેર ક્રમાંકિત થયું છે.<ref name="IBEF">{{cite web| publisher=[[India Brand Equity Foundation]]| url=http://www.ibef.org/industry/retail.aspx| title=India's Retail Industry| access-date=2007-01-04}}</ref> આખા ભારતમાં, રિટેલ ઉદ્યોગોના વિકાસથી અત્યાર સુધી ચાલી આવતા પરંપરાગત, અસંગઠિત રિટેલ વેપારની પ્રથાને અસર પહોંચશે એવી ધારણા છે.<ref name="BBC070521">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6667199.stm |title= Supermarkets devour Indian traders|access-date= 2007-07-03|last= Majumder |first=Sanjoy |authorlink= |date=2007-05-21 |work=South Asia |publisher=BBC}}</ref> == ઉપયોગી સેવાઓ == [[ચિત્ર:New Delhi NDMC building.jpg|thumb|upright|નવી દિલ્હી મહાનગરપાલિકા(NDMC)ની મુખ્ય કચેરી. સામે જંતરમંતર દેખાય છે.]] [[દિલ્હી જલ બોર્ડ]] (DJB), દિલ્હીમાં પાણી પુરવઠાની સેવા પૂરી પાડે છે. વર્ષ 2005–06ની અંદાજિત પાણીની જરૂરિયાત પ્રતિ દિવસ 963 મિલિયન ગૅલનની હતી, જેની સામે 2006ની સ્થિતિએ પ્રતિ દિવસ 650 મિલિયન ગૅલન જેટલું પાણી પૂરું પાડી શકયું હતું.<ref name="ecosurv13">{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/13.pdf|title=Chapter 13: Water Supply and Sewerage|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp147–162|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203642/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/13.pdf|url-status=dead}}</ref> પાણીની બાકીની આવશ્યકતા ખાનગી અને જાહેર, [[પાણીનો (પાતાળ) કૂવો|પાતાળ કૂવા]] અને [[હેન્ડ પંપ|હૅન્ડપંપ]]થી પૂરી થઈ હતી. ડીજેબી માટે 240 મિલિયન ગૅલન પ્રતિ દિવસની ક્ષમતા ધરાવતું ભાકરા જળસંગ્રાહાલય(સરોવર) સૌથી મોટો જળસ્રોત છે, જેના પછી બીજા ક્રમે યમુના અને [[ગંગા]] નદીનો વારો આવે છે.<ref name="ecosurv13"/> [[ભૂતળના જળ]]ની સતત નીચી જતી સપાટી અને સતત વધતી વસતિની ગીચતાના કારણે દિલ્હી પાણીની તંગીની તીવ્ર સમસ્યાનો સામનો કરે છે. દિલ્હી દૈનિક ધોરણે 8000 [[ટન]] જેટલો ઘન કચરો પેદા કરે છે જે દિલ્હી મહાનગરપાલિકા દ્વારા ત્રણ [[લેન્ડફિલ (પુરાંતની જમીન)|લેન્ડફિલ]] સાઈટ પર નાખવામાં આવે છે. દરરોજ 470 મિલિયન ગૅલન ઘરગથ્થુ કચરાવાળું પાણી અને 70 મિલિયન ગૅલન ઔદ્યોગિક કચરાવાળું પાણી નીકળે છે.<ref name="Delhirisks">{{cite web|url=http://www.gisdevelopment.net/application/natural_hazards/overview/nho0019pf.htm|title=Risks in Delhi: Environmental concerns|access-date=2006-12-19|last=Gadhok|first=Taranjot Kaur|work= Natural Hazard Management|publisher=GISdevelopment.net}}</ref> આ સ્યુઅરિજનો મોટો હિસ્સો, કોઈ પણ પ્રકારની પ્રક્રિયા વિના સીધો જ યમુના નદીમાં વાળવામાં આવે છે.<ref name="Delhirisks"/> શહેરનો માથાદીઠ વીજળી વપરાશ આશરે 1,265 [[વૉટ-અવર|kWh]] છે, પણ ખરેખર જરૂરિયાત/માંગ ઘણી વધુ છે.<ref name="ecosurv11">{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/11.pdf|title=Chapter 11: Energy|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp117–129|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203731/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/11.pdf|url-status=dead}}</ref> 1997માં દિલ્હી મહાનગરપાલિકા દ્વારા સંચાલિત દિલ્હી ઈલેકટ્રીક સપ્લાય અન્ડરટેકિંગ દ્વારા [[દિલ્હી વિદ્યુત બોર્ડ]] (DVB)ની દૂર કરવામાં આવ્યું. શહેરની વીજળીની માંગ પૂરતી વીજળી દિલ્હી વિદ્યુત બોર્ડ જાતે ઉત્પાદિત કરી શકે તેમ નહોતું અને તેથી ભારતના ઉત્તર વિસ્તારોના વીજળીના તાર મારફત વીજળી ઉછીની લેવામાં આવતી. પરિણામે, દિલ્હી સતત વીજળીની ખેંચ સહન કરતું, વારંવાર [[વિજળી પ્રવાહની ખેંચ|અંધારપટ અને છતે સૂરજે વીજળી વિનાના ભૂખરાપટ]] છવાઈ જતા, ઉનાળામાં જયારે ઊર્જાની માંગ ટોચ પર હોય ત્યારે તો વિશેષ. દિલ્હીના વારંવાર ખોરવાતાં અને અનિયમિત વીજ પુરવઠા દરમ્યાન પોતાની વીજળીની માંગ પૂરી કરવા માટે અમુક ઔદ્યોગિક એકમો, ઈલેકટ્રીકલ જનરેટર વસાવીને તેની પર આધાર રાખે છે. થોડાં વર્ષો અગાઉ, દિલ્હીનું વીજ પુરવઠા ક્ષેત્ર ખાનગી કંપનીઓને સોંપી દેવામાં આવ્યું. [[ટાટા પાવર|તાતા પાવર]] અને [[રિલાયન્સ એનર્જી]] કંપની દિલ્હીમાં વીજળીનું વિતરણ કરે છે. [[દિલ્હી અગ્નિશમન સેવા|દિલ્હીની અગ્નિશામક સેવા]] હેઠળ 43 ફાયર સ્ટેશનો ચાલે છે જે દર વર્ષે આશરે 15,000 જેટલા કિસ્સાઓમાં અગ્નિશમન અને બચાવની કામગીરી કરે છે.<ref name="dfs">{{cite web|url=http://dfs.delhigovt.nic.in/aboutf.html|title=About Us|access-date=2007-01-09|work=Delhi Fire Service|publisher=Govt. of NCT of Delhi|archive-date=2007-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122143240/http://dfs.delhigovt.nic.in/aboutf.html|url-status=dead}}</ref> શહેરમાં રાજય હસ્તક [[મહાનગર ટેલિફોન નિગમ લિમિટેડ]] (MTNL) અને [[વોડાફોન એસ્સાર]], [[ભારતી ઍરટેલ|એરટેલ]], [[આઈડિયા સેલ્યુલર]], [[રિલાયન્સ ઈન્ફોકોમ|રિલાયન્સ ઈનફોકોમ]] અને [[ટાટા ઈન્ડીકોમ|તાતા ઈન્ડિકોમ]] [[ટેલિફોન સંવાહક|ટેલિફોન અને મોબાઈલ ફોન સેવા]]ઓ પૂરી પાડે છે. મે 2008માં, દિલ્હીમાં માત્ર એરટેલ જ 40 લાખ ગ્રાહકો ધરાવતું હતું.<ref>{{cite news |title=Airtel now has 40-lakh subscribers in Delhi |url=http://www.hindu.com/2008/05/17/stories/2008051750970300.htm |work=[[The Hindu]] |publisher= |date=May 17, 2008 |access-date=2008-11-02 |archive-date=2008-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924193238/http://www.hindu.com/2008/05/17/stories/2008051750970300.htm |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં સેલ્યુલર કવરેજ ઘણું વિસ્તૃત અને વ્યાપક છે અને [[જીએસએમ]](GSM) અને [[સીડીએમએ]](CDMA) (રિલાયન્સ અને તાતા ઈન્ડિકોમ તરફથી) એમ બંને સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. શહેરમાં પરવડી શકે તેવા [[બ્રોડબેન્ડ ઇન્ટરનેટ|બ્રોડબેન્ડ ઈન્ટરનેટ]]નો પણ ઝડપથી પ્રસાર થઈ રહ્યો છે.<ref name="hindumtnl">{{cite news |first=Sandeep |last=Joshi |title=MTNL stems decline in phone surrender rate |url=http://www.hindu.com/2007/01/02/stories/2007010220140300.htm |work=New Delhi Printer Friendly Page |publisher=The Hindu |date=2 January 2007 |access-date=2007-01-10 |archive-date=2007-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001010820/http://www.hindu.com/2007/01/02/stories/2007010220140300.htm |url-status=dead }}</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:Delhi Metro.jpeg|thumb|દિલ્હી મેટ્રો દરરોજ સરેરાશ 702,731 યાત્રીઓને લઈ જાય-લાવે છે અને અત્યારે ઓપરેશનલ નફા પર ચાલે છે.[163]]] [[ચિત્ર:Terminal 1 building from Airplane parking lot at Delhi Airport (cropped).jpg|thumb|ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક એ દક્ષિણ એશિયાના સૌથી વ્યસ્ત રહેતા વિમાનમથકોમાંનું એક છે.[164] અહીં વિમાનમથકનું ટર્મિનલ 1ડી જોઈ શકાય છે.]] દિલ્હીમાં જાહેર પરિવહન માટે ત્રણ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે- બસ, [[ઓટોરિક્ષા]] અને [[દિલ્હી મેટ્રો|મેટ્રો રેલ]] વ્યવસ્થા. પરિવહન માટે [[બસ]] એ સૌથી લોકપ્રિય વિકલ્પ છે, જે શહેરની પરિવહનની આશરે 60% માગને પૂર્ણ કરે છે.<ref name="ecosurv12">{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/12.pdf|title=Chapter 12: Transport|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp130–146|archive-date=2007-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070116044119/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/12.pdf|url-status=dead}}</ref> રાજય-હસ્તક [[દિલ્હી પરિવહન નિગમ|દિલ્હી ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન]] (DTC) શહેરને મુખ્ય બસ સેવા પૂરી પાડે છે. ડીટીસી (DTC) વિશ્વના સૌથી મોટા, પર્યાવરણ મિત્ર એવી સીએનજી બસોના જૂથનું સંચાલન કરે છે.<ref name="DTC">{{cite web|url=http://dtc.nic.in/ccharter.htm|title=Citizen Charter|access-date=2006-12-21|work=|publisher=Delhi Transport Corporation|archive-date=2007-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110171420/http://dtc.nic.in/ccharter.htm|url-status=dead}}</ref> [[આંબેડકર નગર|આંબેડકરનગર]] અને [[દિલ્હી ગેટ]] વચ્ચે [[બસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ (બસ માટે ઝડપી માર્ગ-વ્યવસ્થા)|બસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ]] [[દિલ્હી બીઆરટીએસ (BRTS)|નેટવર્ક]] દોડે છે. દિલ્હીના ઘણા વિસ્તારોમાં સેવા આપતી [[દિલ્હી મેટ્રો]], બહોળા જનસમુદાયને પરિવહનની ઝડપી સેવા આપતી વ્યવસ્થા (માસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ સિસ્ટમ)નું બાંધકામ અને સંચાલન દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન (DMRC) દ્વારા કરવામાં આવે છે. 2007ની સ્થિતિએ, મેટ્રો કુલ 65 કિ.મી.(40 માઈલ)ની લંબાઈ ધરાવતી 3 લાઈનો ધરાવે છે અને 59 સ્ટેશનો આવરે છે; જયારે બીજી નવી લાઈનોનું બાંધકામ હજી ચાલુ છે.<ref name="metrostations">{{cite web|url=http://www.delhimetrorail.com/commuters/station_information.html|title=Station Information|access-date=2007-01-14|work=www.delhimetrorail.com|publisher=Delhi Metro Rail Corporation Ltd. (DMRC)|archive-date=2010-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619035828/http://delhimetrorail.com/commuters/station_information.html|url-status=dead}}</ref> લાઈન 1 રીથાલા અને શાહદારા વચ્ચે દોડે છે, લાઈન 2 જહાંગીરી અને કેન્દ્રીય સચિવાલય વચ્ચે ભૂગર્ભ માર્ગે દોડે છે અને લાઈન 3 ઈન્દ્રપ્રસ્થ, બારાખંભા રોડ અને [[દ્વારકા સબ-સિટી|દ્વારકા સબ સિટી]] વચ્ચે દોડે છે. Phase-II of the network is under construction and will have a total length of 128&nbsp;km. 2010 સુધીમાં તે પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/Shipping__Transport/Get_ready_for_revolution_on_wheels/articleshow/3332826.cms |title=Get ready for revolution on wheels- Shipping / Transport-Transportation-News By Industry-News-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}</ref> મેટ્રો રેલનો પહેલો તબક્કો 2.3 અબજ યુ.એસ. ડૉલરના ખર્ચે બંધાયો છે અને બીજો તબક્કો બીજા 4.3 અબજ યુ.એસ. ડૉલરના ખર્ચે બંધાશે.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601039&refer=columnist_mukherjee&sid=afv8Sf2MUvac |title=Bloomberg.com: Opinion |publisher=Bloomberg.com |date= |access-date=2008-11-03}}</ref> તેનો ત્રીજો અને ચોથો તબક્કો અનુક્રમે 2015 અને 2020માં પૂરો થશે અને આમ કુલ 413.8 કિ.મી.ને આવરતું નેટવર્ક તૈયાર થશે, જે [[લંડન અન્ડરગ્રાઉન્ડ]] કરતાં પણ વધુ લાંબું હશે.<ref>map of extensions www.delhimetrorail.com/commuters/images/metro_map_big.jpg</ref> ટેકસી કરતાં ઓછું ભાડું થતું હોવાથી દિલ્હીમાં જાહેર પરિવહન માટે [[ઓટોરિક્ષાઓ|ઓટોરિક્ષા]]ઓ વધુ લોકપ્રિય વાહન છે. પીળા અને લીલા રંગની આ મોટા ભાગની રિક્ષાઓ [[કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ]] (સીએનજી(CNG) - સંકોચાયેલો કુદરતી ગૅસ) પર ચાલે છે. [[ટેકસીકેબ (ભાડાની ગાડી)|ટૅકસી]]ઓ આસાનીથી ઉપલબ્ધ હોવા છતાં તે દિલ્હીના જાહેર પરિવહનનું અભિન્ન અંગ નથી. મોટા ભાગની ટૅકસીઓ ખાનગી સંચાલકો દ્વારા ચાલે છે અને મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં જયાંથી ટૅકસી લઈ શકાય કે ઓર્ડર કરી શકાય તેવાં ટૅકસી સ્ટૅન્ડ પણ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, માત્ર એક મધ્યસ્થ નંબર પર ફોન કરીને ઓર્ડર કરી શકાતી, પ્રતિ કિ.મી. રૂ.15નો એકસરખો સપાટ દર ધરાવતી, ઍર-કન્ડીશન્ડ રેડિયો ટૅકસી પણ ઝડપથી લોકપ્રિય બની છે. દિલ્હી [[ઉત્તર રેલવે (ભારત)|ઉત્તર રેલવે]]નું મુખ્ય જંકશન અને વડુંમથક છે. તેનાં ચાર મુખ્ય રેલવે સ્ટેશનો છે- [[જૂની દિલ્હી]], [[નિઝામુદ્દીન રેલવે સ્ટેશન]], [[સરાઈ રોહિલ્લા|સરાઈ રોહીલ્લા]] અને [[નવી દિલ્હી રેલવે સ્ટેશન]].<ref name="ecosurv12"/> દિલ્હી બીજાં શહેરો સાથે અનેક ધોરી માર્ગો અને દ્રુતગતિ માર્ગોથી જોડાયેલું છે. હાલમાં દિલ્હી સાથે ત્રણ દ્રુતગતિ માર્ગો જોડાયેલા છે અને દિલ્હીને તેનાં સમૃદ્ધ અને વેપારી પરાંઓ સાથે જોડી આપનારા બીજાં ત્રણ દ્રુતગતિ માર્ગો બાંધકામ હેઠળ છે. દિલ્હી-ગુડગાંવ દ્રુતગતિ માર્ગ દિલ્હીને [[ગુડગાંવ]] સાથે અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક સાથે જોડે છે. ડીએનડી (DND) ફલાયવે અને નોઈડા-ગ્રેટર નોઈડા દ્રુતગતિ માર્ગ દિલ્હીને તેનાં બે સમૃદ્ધ પરાં સાથે જોડે છે. ગ્રેટર નોઈડામાં નવું વિમાનમથક બનવાનું છે જયારે નોઈડામાં ઈન્ડિયન ગ્રાન્ડ પ્રિકસ (Indian Grand Prix) રમાવાનું છે. દિલ્હીના નૈર્ૠત્ય ખૂણામાં [[ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક]] (ડીઈએલ-DEL) આવેલું છે; શહેરમાં પ્રવેશતાં/નીકળતાં તમામ આંતરિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સામાન્ય નાગરિકો માટેના એર ટ્રાફિક માટે તે પ્રવેશદ્વાર સમું છે. વર્ષ 2006–07માં, આ વિમાનમથક પર 230 લાખ કરતાં વધુ યાત્રીઓની અવરજવર નોંધાઈ,<ref name="autogenerated1">[[ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક]]</ref><ref name="essentialtravel">{{cite web| publisher=Essential Travel Ltd., UK.| url=http://parking.essentialtravel.co.uk/worldairport/india/delhi.htm| title=Delhi – Indira Gandhi International Airport (DEL) information| access-date=2006-04-29| archive-date=2006-07-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20060719165130/http://parking.essentialtravel.co.uk/worldairport/india/delhi.htm| url-status=dead}}</ref> અને તેથી દક્ષિણ એશિયાનાં સૌથી વધુ વ્યસ્ત રહેતાં વિમાનમથકોમાંથી એક તરીકે તેની ગણના થવા લાગી. 1.93 અબજના ખર્ચે નવું ટર્મિનલ 3 બાંધકામ હેઠળ છે; તે 2010 સુધીમાં અત્યારની ક્ષમતા ઉપરાંત વાર્ષિક ધોરણે 340 લાખ યાત્રીઓની અવરજવરને સમાવી શકશે.<ref>{{cite web |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007\02\18\story_18-2-2007_pg5_24 |title=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |publisher=Dailytimes.com.pk |date= |access-date=2008-11-03 |archive-url=https://archive.today/20120904074154/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C02%5C18%5Cstory_18-2-2007_pg5_24 |archive-date=2012-09-04 |url-status=live }}</ref> આ ઉપરાંતના બીજાં વિસ્તીર્ણતાના કાર્યક્રમોના કારણે એરપોર્ટ 2020 સુધીમાં, 1000 લાખ કરતાં વધુ યાત્રીઓની અવરજવરને સમાવવા સક્ષમ બનશે. સામાન્ય વિમાન વ્યવહાર માટે દિલ્હીનું બીજું વિમાનમથક, સફદરજંગ એરપોર્ટ પણ વપરાય છે.<ref name="safdur">{{cite web|url=http://gc.kls2.com/airport/VIDD| title =VIDD - Airport|access-date=2007-01-14|work=Great Circle Search|publisher=Karl L. Swartz}}</ref> પરિવહનની કુલ આવશ્યકતા/માંગના 30% જેટલી ગરજ ખાનગી વાહનો સારે છે.<ref name="ecosurv12"/> દર 100 ચો.કિ.મી.માં 1922.32 કિ.મી. રોડ લંબાઈ ધરાવતું દિલ્હી, ભારતમાં સૌથી વધુ રસ્તાઓની ગીચતા ધરાવતાં શહેરોમાંનુ એક છે.<ref name="ecosurv12"/> પાંચ [[ભારતીય ધોરી માર્ગો|રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગો]] વડે દિલ્હી ભારતના બીજા ભાગો સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલું છેઃ [[ભારતમાંના રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગોની યાદી|રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ]] (NH) 1, 2, 8, 10 અને 24. દિલ્હીમાંના તમામ માર્ગોની જાળવણી-નિભાવનું કામ દિલ્હી મહાનગરપાલિકા (MCD), એનડીએમસી (NDMC), દિલ્હી કેન્ટોન્ટમેન્ટ બોર્ડ, જાહેર કાર્યોનો વિભાગ (પબ્લિક વકર્સ ડિપાર્ટમેન્ટ- પીડબ્લ્યૂડી-PWD) અને [[દિલ્હી વિકાસ સત્તામંડળ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name="roadauth">{{cite web|url=http://www.gisdevelopment.net/proceedings/mapindia/2006/transportation/mi06tran_200.htm |title=GIS Based Maintenance Management System (GMMS) For Major Roads Of Delhi|access-date=2007-01-14|author=I.Prasada Rao| coauthors = Dr. P.K. Kanchan, Dr. P.K. Nanda|work= Map India 2006: Transportation|publisher=GISdevelopment.net}}</ref> દિલ્હીનો વસતિવધારાનો ઊંચો દર, અને ઊંચો આર્થિક વિકાસ દર સાથે જોડાવાથી દિલ્હીમાં પરિવહન માટેની માંગ હંમેશાં સતત વધતી રહે છે અને તેથી શહેરની વર્તમાન પરિવહન વ્યવસ્થા પર અતિશય દબાણ ઊભું થતું રહે છે. ૨૦૦૮ની સ્થિતિ મુજબ,દિલ્હીના મહાનગર વિસ્તારમાં વાહનોની સંખ્યા, એટલે કે રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ (ભારત))માં 112 લાખ (11.2 મિલિયન) વાહનો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.igovernment.in/site/traffic-snarl-snaps-42-cr-man-hour-from-delhi-ncr-workers/ |title=Traffic snarl snaps 42 Cr man-hour from Delhi, NCR workers at iGovernment |publisher=Igovernment.in |date= |access-date=2008-11-03}}</ref> વર્ષ 2008માં, દિલ્હીમાં દર 1,000 રહેવાસીઓએ 85 કાર હતી.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/Every_12th_Delhiite_owns_a_car/articleshow/2667484.cms |title=Every 12th Delhiite owns a car- Automobiles-Auto-News By Industry-News-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date= |access-date=2008-11-03}}</ref> દિલ્હીની પરિવહનની માંગ સંતોષવા માટે, રાજય અને કેન્દ્ર સરકારે, [[દિલ્હી માસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ સિસ્ટમ|દિલ્હી મેટ્રો]] જેનો એક ભાગ છે તે માસ રેપિડ ટ્રાન્સિટ સિસ્ટમ (બહોળા જનસમુદાય માટે ઝડપી પરિવહન વ્યવસ્થા)નું બાંધકામ શરૂ કર્યું.<ref name="ecosurv12"></ref> 1998માં, [[ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટ (સર્વોચ્ચ ન્યાયલય)|ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટે]] તમામ જાહેર પરિવહન માટેનાં વાહનોમાં ડિઝલ કે અન્ય હાઈડ્રો-કાર્બન ઈંધણ વાપરવાની જગ્યાએ સંકોચેલો કુદરતી ગૅસ - ([[કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ|કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ]]- સીએનજી(CNG)) વાપરવાનો આદેશ આપ્યો.<ref name="supremelaw">{{cite web|url=http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/articles-69423_delhi_case.pdf|title=Introduction|access-date=2007-01-14|author=Armin Rosencranz|coauthors=Michael Jackson|format=PDF|work=The Delhi Pollution Case: The Supreme Court of India and the Limits of Judicial Power|publisher=indlaw.com|pages=p.3|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203640/http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/articles-69423_delhi_case.pdf|url-status=dead}}</ref> == વસ્તી == {{IndiaCensusPop |title= Population Growth of Delhi |1901= 405819 |1911= 413851 |1921= 488452 |1931= 636246 |1941= 917939 |1951= 1744072 |1961= 2658612 |1971= 4065698 |1981= 6220406 |1991= 9420644 |2001= 13782976 |estimate= |estyear= |estref= |footnote= source: [http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/Ecosur2001-02/PDF/chapter3.pdf delhiplanning.nic.in]<br /> † Huge population rise in 1951 due to large<br /> scale migration after [[Partition of India]] in 1947. }} [[ચિત્ર:Akshardham_Delhi.jpg|thumb|દિલ્હીનું અક્ષરધામ મંદિર, વિશ્વનું સૌથી મોટું હિન્દુ મંદિર સંકુલ છે.]] [[ચિત્ર:Jama Masjid.jpg|thumb|જામા મસ્જિદ, ભારતની સૌથી મોટી મસ્જિદ]] દિલ્હીમાં અનેક વંશના જૂથો અને સંસ્કૃતિઓ મોજૂદ છે, જે શહેરને સર્વદેશીય (કોસ્મોપોલિટન) બનાવે છે. રાજકીય સત્તાનું વડું મથક અને વેપારનું કેન્દ્ર એવું આ શહેર ભારતના તમામ ભાગોમાંથી બંને પ્રકારના- [[બ્લ્યૂ કોલર કામદારો/કર્મચારીઓ|શ્રમજીવી(રોજદાર)]] અને [[વ્હાઈટ કોલર|વ્યાવસાયિકો]] -લોકોને આકર્ષે છે, જેથી તેના ચરિત્રમાં વધુ વિવિધ પાસાં ઉમેરાતાં રહે છે. રાજકીય મુત્સુદ્દી-બેઠકોનું મધ્યબિંદું, 160 દેશોના રાજદૂતાવાસો ધરાવતું દિલ્હી મોટા પ્રમાણમાં [[વિદેશી]] વસતિ પણ ધરાવે છે. {{Fact|date=June 2009}} 2001ના [[ભારતની વસ્તી ગણતરી|ભારતના સેન્સસ]] પ્રમાણે, એ વર્ષની દિલ્હીની વસતિ 13,782,976 હતી.<ref name="census01del">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811095710/http://www.censusindia.net/profiles/del.html|archive-date=2007-08-11|title=Provisional Population Totals: Delhi|access-date=2007-01-08|work=Provisional Population Totals : India . Census of India 2001, Paper 1 of 2001|publisher=Office of the Registrar General, India|url-status=live}}</ref> તેની સામે તેની વસતિની ગીચતા દર ચો. કિ.મી.એ 9,294 વ્યકિતઓનો હતો, જાતિનો ગુણોત્તર દર 1000 પુરુષોએ 821 સ્ત્રીઓ જેટલો હતો અને [[સાક્ષરતા દર]] 81.82%નો હતો. 2003 સુધીમાં, રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હી પ્રદેશની વસતિ 141 લાખ લોકો સુધી પહોંચી ગઈ, અને તે [[મુંબઈ]]ને વટાવીને ભારતનું સૌથી મોટું મહાનગર બન્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.prb.org/Articles/2007/delhi.aspx |title=Is Delhi India's Largest City? - Population Reference Bureau |publisher=Prb.org |date= |access-date=2008-11-03}}</ref><ref name="unpopulation">{{cite web|author=|publisher=United Nations|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf|title=World Urbanization Prospects The 2003 Revision.|pages=p7|format=[PDF|access-date=2006-04-29|archive-date=2006-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060513161036/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf|url-status=dead}}</ref> આ આંકડામાં નવી દિલ્હીમાં વસતા 295,000 લોકો અને દિલ્હી કેન્ટોન્ટમેન્ટમાં વસતા બીજા 125,000 લોકોને ગણવામાં આવ્યા છે. વર્ષ 2004 સુધીમાં, વસતિ 15,279,000 જેટલી અંદાજિત વધી હતી. એ વર્ષે, (દર 1000ની વસતિએ) [[જન્મ દર]], [[મૃત્યુ દર]] અને [[બાળમૃત્યુ દર]] અનુક્રમે 20.03, 5.59 અને 13.08 હતો.<ref name="ecosurv3">{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/3.pdf|title=Chapter 3: Demographic Profile|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp17–31|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203710/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/3.pdf|url-status=dead}}</ref> અત્યારે શહેરની નગરવસતિ 170 લાખ થવાનો અંદાજ છે, જેના પરિણામે તે વિશ્વનું સૌથી ગીચ વસતિવાળું શહેર બનશે<ref>[[વસ્તી મુજબ શહેરોની યાદી]]</ref> (પણ સૌથી ગીચ વસતિવાળું મહાનગર નહીં, તે [[ટોકયો]] છે). 1999–2000ના અંદાજ મુજબ [[ગરીબી રેખા]]ની નીચે જીવતા, એટલે કે વ્યાખ્યા અનુસાર માસિક 11 ડૉલરની આજીવિકાને આધારે ગુજરાન ચલાવતા લોકોની કુલ સંખ્યા 1,149,000 હતી (સમગ્ર ભારતના 27.5% સાપેક્ષે, આ સંખ્યા તેની કુલ વસતિના 8.23% હતી).<ref name="ecosurv21">{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/21.pdf|title=Chapter 21: Poverty Line in Delhi|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp227–231|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203650/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/21.pdf|url-status=dead}}</ref> વર્ષ 2001માં સતત સ્થળાંતર કરીને આવતા લોકોના કારણે અને તે ઉપરાંત કુદરતી વસતિવધારાના પરિણામે દિલ્હીની વસતિ અનુક્રમે 285,000 અને 215,000 જેટલી વધી<ref name="ecosurv3"/>- જેના પરિણામે, દિલ્હી વિશ્વનાં સૌથી ઝડપથી વિકસતાં શહેરોમાં સ્થાન પામ્યું. વર્ષ 2015 સુધીમાં દિલ્હી, ટોકયો પછી વિશ્વની બીજા ક્રમની [[એકત્રિત|એકત્રિત વસતિ]] ધરાવતું સ્થળ બનશે.<ref name="unpopulation"/> દિલ્હીની વસતિના 82% લોકો [[હિંદુવાદ|હિંદુ ધર્મ]]માં માને છે. આ ઉપરાંત શહેરમાં બીજાં મોટાં ધાર્મિક સમુદાયો પણ વસે છે, જેમ કે [[મુસ્લિમ|મુસ્લિમો]] (11.7%), [[શીખ]] (4.0%), [[જૈન]] (1.1%) અને [[ખ્રિસ્તી]]ઓ (0.9%).<ref>[http://www.censusindia.gov.in/ ભારતીય વસ્તીગણતરી]</ref> એ સિવાય અન્ય ગૌણ સમુદાયોમાં [[પારસી લોકો|પારસીઓ]], [[ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન્સ]], [[બૌદ્ધો]] અને [[યહૂદી]]ઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Lonelyplanet">{{cite web|author= |publisher= Census of India 2001|url= http://www.censusindia.net/religiondata/|archive-url= https://web.archive.org/web/20070812011525/http://www.censusindia.net/religiondata/index.html|archive-date= 2007-08-12|title= Data on Religion|pages= 1|access-date= 2006-05-16|url-status= live}}</ref> શહેરમાં બોલચાલ અને લખાણની મુખ્ય ભાષા [[હિન્દી]] છે. આ ઉપરાંત [[ભારતીય છાંટવાળું અંગ્રેજી|અંગ્રેજી]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] અને [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] જેવી અન્ય ભાષાઓ પણ શહેરમાં સામાન્ય રીતે વપરાતી જોવા મળે છે. આમાંથી, અંગ્રેજી અઘિકૃત સંલગ્ન ભાષા છે, અને પંજાબી તથા ઉર્દૂ અઘિકૃત દ્વિતીય ભાષાઓ છે. આખા ભારતમાંના જુદા જુદા ભાષાકીય જૂથો શહેરમાં સરસ રીતે પ્રતિધિનિત્વ ધરાવે છે; આ ભાષાઓમાં [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]], [[બિહારી ભાષા|ભોજપુરી]], [[તેલગૂ ભાષા|તેલગૂ]], [[તમિલ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[આસામી ભાષા|આસામી]] અને મરાઠીનો સમાવેશ થાય છે. જયારે [[પંજાબી લોકો|પંજાબી]], [[યાદવ]], [[જાટ લોકો|જાટ]] અને [[ગુજ્જર|ગુજ્જરો]] એ શહેરમાં વસતા વિવિધ વંશીય સમાજ/સમુદાયોનાં ઉદાહરણ છે. {{Fact|date=June 2009}} વર્ષ 2005માં, ભારતના [[ભારતનાં દસ લાખથી વધુ વસતિ ધરાવતાં શહેરો|10 લાખ કે તેથી વધુ]] વસતિ ધરાવતાં 35 શહેરોમાંથી, દિલ્હીમાં ગુનાઓનો સૌથી ઊંચો દર (16.2%) નોંધાયો હતો.<ref name="crmega">{{cite book |author=National Crime Records Bureau |year=2005 |title=Crime in India-2005 |chapter=Crimes in Megacities |chapterurl=http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/CHAP2.pdf |pages=159–160 |format=PDF |publisher=Ministry of Home Affairs |access-date=2007-01-09 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203644/http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/CHAP2.pdf |url-status=dead }}</ref> સમગ્ર દેશમાં સ્ત્રીઓ સામે થતા ગુનાઓમાં પણ શહેરમાં સૌથી ઊંચો દર (દર 100,000 , રાષ્ટ્રીય સરેરાશ દર 14.1ની સરખામણીમાં દિલ્હીનો દર 27.6 હતો) નોંધાયો છે તેમ જ બાળકો સામેના ગુનાઓમાં પણ દર 100,000, રાષ્ટ્રીય સરેરાશ દર 1.4ની સરખામણીમાં દિલ્હીનો દર 6.5 હતો.<ref name="crisnap">{{cite book |author=National Crime Records Bureau |year=2005 |title=Crime in India-2005 |chapter=Snapshots-2005 |chapterurl=http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/Snapshots.pdf |page=3 |format=PDF |publisher=Ministry of Home Affairs |access-date=2007-01-09 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619155433/http://ncrb.nic.in/crime2005/cii-2005/Snapshots.pdf |url-status=dead }}</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Traditional_pottery_in_Dilli_Haat.jpg|thumb|દિલ્લી હાટમાં પ્રદર્શનમાં મૂકેલું પરંપરાગત માટીકામ]] [[ચિત્ર:Chicken Chili HR2.jpg|right|thumb|દિલ્હીના ભાત અને કઢાઈ ચીકન]] દિલ્હીની [[સંસ્કૃતિ]] પર તેના લાંબા ઇતિહાસ અને ભારતની રાજધાની તરીકેના તેના ઐતિહાસિક જોડાણનો પ્રભાવ રહ્યો હતો. શહેરમાંથી મળી આવેલાં ઘણાં નોંધપાત્ર સ્થાપત્યો/સ્મારકોના ઉદાહરણના આધારે તે સમજી શકાય છે; [[આર્કિયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા|ભારત પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણે]] (આર્કિયોલોજી સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા) શહેરમાં 1200 ઈમારતોને હેરિટેજ બિલ્ડીંગનો દરજજો<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Promote-Delhi-heritage-for-Games/articleshow/4194014.cms ‘દિલ્હીના ઓછાં જાણીતાં સ્થાપત્યોને પ્રોત્સાહન આપો’- દિલ્હી સિટીઝ- ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા]</ref> અને દિલ્હીના 175 સ્મારકોને રાષ્ટ્રીય હેરિટેજ સાઈટનો દરજજો આપ્યો છે.<ref name="asimonuments">{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_alphalist_delhi.asp |title=Delhi Circle (N.C.T. of Delhi) |access-date=2006-12-27 |work=List of Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains of National Importance |publisher=[[Archaeological Survey of India]] }}</ref> જૂનું શહેર એ એ જગ્યા છે જયાં મુઘલ અને તુર્કી શાસકોએ [[જામા મસ્જિદ, દિલ્હી|જામા મસ્જિદ]] (ભારતની સૌથી મોટી મસ્જિદ)<ref name="Jama">{{cite web| publisher=Terra Galleria| url=http://www.terragalleria.com/asia/india/delhi/picture.indi38660.html| title=Jama Masjid, India's largest mosque| access-date=2009-03-13| archive-date=2009-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20090304032037/http://www.terragalleria.com/asia/india/delhi/picture.indi38660.html| url-status=dead}}</ref> અને [[લાલ કિલ્લો|લાલ કિલા]] જેવાં બેનમૂન સ્થાપત્યો બાંધ્યાં હતાં. લાલ કિલ્લો, [[કુતુબ મિનાર]] અને [[હુમાયુની કબર]]- આ ત્રણ [[વર્લ્ડ હેરીટેજ સાઈટ(વિશ્વનો સાંસ્કૃતિક વારસો)|વિશ્વ હેરિટેજ સ્થળો]] દિલ્હીમાં છે.<ref name="whsite">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/in|title= Properties inscribed on the World Heritage List: India|access-date=2007-01-13|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> અન્ય સ્થાપત્યો/સ્મારકોમાં [[ઈન્ડિયા ગેટ]], [[યંત્ર મંદિર (દિલ્હી)|જંતરમંતર]] (18મી સદીની વેધશાળા) અને [[પુરાના કિલા]] (16મી સદીનો લશ્કરી ગઢ)નો સમાવેશ થાય છે. [[લક્ષ્મીનારાયણ મંદિર]], [[અક્ષરધામ (દિલ્હી)|અક્ષરધામ]] અને [[બહાઈ પંથ|બહાઈ]] [[લોટસ ટેમ્પલ]] એ આધુનિક સ્થાપત્યોના નમૂના છે. [[રાજ ઘાટ અને સંલગ્ન સ્મારકો|રાજ ઘાટ અને તેની સાથે સંલગ્ન સ્મારકો]]માં [[મહાત્મા ગાંધી]] અને અન્ય નોંધપાત્ર વ્યકિતત્વોનાં સ્મારકો છે. નવી દિલ્હીમાં બ્રિટિશ [[સંસ્થાનિક સ્થાપત્ય|સાંસ્થાનિક સ્થાપત્ય]]ના ગતકાલીન નમૂનારૂપ કેટલીક સરકારી ઈમારતો અને અધિકૃત રહેઠાણો છે. મહત્ત્વની ઈમારતોમાં રાષ્ટ્રપતિભવન, [[સચિવાલય]], [[રાજપથ]], સંસદભવન અને [[વિજય ચોક]]નો સમાવેશ થાય છે. [[સફદરજંગની કબર]]માં [[મુઘલ બગીચા]] શૈલીનું પણ ઉદાહરણ મળે છે. {{Fact|date=June 2009}} રાજધાની [[નવી દિલ્હી]] સાથે દિલ્હીની સંલગ્નતા અને ભૌગોલિક સામીપ્યના કારણે, દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય પ્રસંગો અને રજાઓનું મહત્ત્વ વધુ રહે છે. [[પ્રજાસત્તાક દિન (ભારત)|પ્રજાસત્તાક દિન]], [[સ્વતંત્રતા દિવસ (ભારત)|સ્વતંત્રતા દિવસ]] અને ''[[ગાંધી જયંતિ]]'' (ગાંધીજીનો જન્મદિવસ) જેવા રાષ્ટ્રીય તહેવારો દિલ્હીમાં ખૂબ ઉત્સાહપૂર્વક ઉજવાય છે. ભારતના સ્વતંત્રતા દિવસે (15 ઑગસ્ટ), વડાપ્રધાન લાલ કિલા પરથી સમગ્ર દેશને સંબોધે છે. મોટા ભાગના દિલ્હીવાસીઓ આ દિવસને સ્વતંત્રતાના પ્રતીક મનાતી પતંગો ચગાવીને ઉજવે છે.<ref name="freedom">{{cite web| work=123independenceday.com| publisher=Compare Infobase Limited| url=http://123independenceday.com/indian/gift_of/freedom/| title=Independence Day| access-date=2007-01-04| archive-date=2012-05-31| archive-url=https://www.webcitation.org/684WsTS3d?url=http://123independenceday.com/indian/gift_of/freedom/| url-status=dead}}</ref> [[પ્રજાસત્તાક દિનની કવાયત|પ્રજાસત્તાક દિને થતી કવાયત]] એ એક વિશાળ સાંસ્કૃતિક અને લશ્કરી કવાયત છે, જે ભારતની સાંસ્કૃતિક વિવિધતા અને લશ્કરી તાકાતનું પ્રદર્શન કરે છે.<ref name="repmil">{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2002/01/28/stories/2002012800060800.htm |title= R-Day parade, an anachronism?|access-date=2007-01-13|last=Ray Choudhury|first=Ray Choudhury|date=28 January 2002|publisher=The Hindu Business Line}}</ref><ref name="repcul">{{cite web|url=http://www.india-tourism.org/delhi-travel/delhi-fairs-festivals.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319223442/http://www.india-tourism.org/delhi-travel/delhi-fairs-festivals.html|archive-date=2007-03-19|title=Fairs & Festivals of Delhi|access-date=2007-01-13|work=Delhi Travel|publisher=India Tourism.org|url-status=dead}}</ref>. સદીઓથી દિલ્હી તેની સર્વદેશીય સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને [[ફૂલોવાલોં કી સૈર|ફૂલવાલોં કી સૈર]] નામનો ઉત્સવ તેને યોગ્ય રીતે વ્યકત કરે છે. આ ઉત્સવ દર વર્ષે સપ્ટેમ્બર માસમાં ઉજવાય છે અને તેમાં [[મેહરૌલી]]માં સ્થિત 13મી સદીના સૂફી સંત, [[ખ્વાજા બખ્તિયાર કાકી]]ની સમાધિ પર ફૂલો અને ફૂલો ગૂંથેલા પંખાથી ''પંખો'' નાખવામાં આવે છે, ખ્વાજાની સમાધિની બાજુમાં [[યોગમાયા મંદિર]] પણ આવેલું છે.<ref>[[ખુશવંત સિંઘ]] અને [[રઘુ રાય]] દ્વારા રચિત, ''દિલ્હીઃ એ પોટ્રેટ'' , [[દિલ્હી પ્રવાસન અને પરિવહન વિકાસ નિગમ|દિલ્હી પ્રવાસન વિકાસ નિગમ]] 1983 દ્વારા પ્રકાશિત.ISBN 0-19-561437-2. ''પૃષ્ઠ 15.'' .</ref>. [[દિવાળી]] (દીવડાઓનો ઉત્સવ), [[મહાવીર જયંતિ]], [[ગુરુનાનક જયંતિ]], [[દુર્ગા પૂજા|દુર્ગાપૂજા]], [[હોળી]], [[લોડી]], [[મહાશિવરાત્રિ]], [[ઈદ-ઉલ-ફિત્ર|ઈદ્-અલ-ફિત્ર]] અને [[બુદ્ધ જયંતિ]] જેવા ધાર્મિક તહેવારો અહીં ઉજવાય છે.<ref name="repcul"/> એ ઉપરાંત [[કુતુબ ઉત્સવ]] નામના સાંસ્કૃતિક ઉત્સવમાં દેશભરના સંગીતકારો અને નૃત્યાંગના/નર્તકો રાત્રે કુતુબ મિનારની પશ્ચાદ્ ભૂમાં પોતપોતાની કળા રજૂ કરે છે.[[ભારત|[239]]] પતંગોત્સવ, [[કુતુબ મિનાર|આંતરરાષ્ટ્રીય કેરી મહોત્સવ]] અને <ref name="qutubfest">{{cite news |first=Madhur |last=Tankha |title=It's Sufi and rock at Qutub Fest |url=http://www.hindu.com/2005/12/15/stories/2005121503090200.htm |work=New Delhi |publisher=The Hindu |date=15 December 2005 |access-date=2007-01-13 |archive-date=2006-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060513084038/http://www.hindu.com/2005/12/15/stories/2005121503090200.htm |url-status=dead }}</ref> (વસંતના આગમને ઉજવાતો ઉત્સવ) જેવા બીજા ઉત્સવો દર વર્ષે દિલ્હીમાં ઉજવાય છે. એશિયાનો સૌથી મોટું ઓટો પ્રદર્શન- ધ [[ઓટો એકસપો]],<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://www.hindu.com/2008/01/09/stories/2008010953071500.htm |title=The Hindu : Front Page : Asia’s largest auto carnival begins in Delhi tomorrow |publisher=Thehindu.com |date= |access-date=2008-11-03 |archive-date=2008-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112171521/http://www.hindu.com/2008/01/09/stories/2008010953071500.htm |url-status=dead }}</ref> દ્વિવાર્ષિક ધોરણે દિલ્હીમાં ભરાય છે. દ્વિવાર્ષિક ધોરણે દિલ્હીના [[પ્રગતિ મેદાન]]માં ભરાતો [[વિશ્વ પુસ્તકમેળો]], વૈશ્વિક ધોરણે યોજાતા સૌથી મોટા પુસ્તકમેળાઓમાં દ્વિતીય ક્રમે છે, જેમાં લગભગ 23 જુદા જુદા દેશો ભાગ લે છે.<ref name="indiatimes1">{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-07-01/delhi/27921191_1_ridership-delhi-metro-shahdara-dilshad-garden |title=Delhi Metro records 10% rise in commuters-Delhi-Cities-The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=1 July 2008 |access-date=3 November 2008 |archive-date=8 મે 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508042058/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-07-01/delhi/27921191_1_ridership-delhi-metro-shahdara-dilshad-garden |url-status=dead }}</ref> વાચકોની ઊંચી સંખ્યાને કારણે દિલ્હીને ઘણી વાર "ભારતની પુસ્તકોની રાજધાની" પણ કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=313090 |title=Sunil Sethi: Why Delhi is India`s Book Capital |publisher=Business-standard.com |author=Sunil Sethi / New Delhi&nbsp;February 09, 2008 |date= |access-date=2008-11-03}}</ref>[[ચિત્ર:Delhi Auto Show.jpg|thumb|ઓટો એકસપો દર વર્ષે પ્રગતિ મેદાન પર ભરાય છે અને તેમાં ભારતીય ઓટોમોબાઈલ ઈન્ડસ્ટ્રીના પ્રૌદ્યોગિકી કૌશલ્યનું પ્રદર્શન કરવામાં આવે છે.]] દિલ્હીના કેટલાક વિસ્તારોની [[કબાબ]] અને [[બિરયાની]] જેવી [[પંજાબી વાનગી|પંજાબી]] અને [[મુઘલાઈ વાનગી|મુઘલાઈ]] વાનગીઓ ઘણી લોકપ્રિય છે.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2060348.cms ખાદ્ય લારીગલ્લાઓમાં દિલ્હી અગ્ર ક્રમે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305151610/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2060348.cms |date=2009-03-05 }}, ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા</ref><ref name="India Today Food">[http://conclave.digitaltoday.in/conclave2008/index.php?issueid=32&id=2427&option=com_content&task=view&sectionid=8 ડિસ્કવરીંગ ધા સ્પાઇસ રૂટ ટુ દિલ્હી] ઇન્ડિયા ટુડે</ref> દિલ્હીના મોટા પ્રમાણમાં છવાયેલી સર્વદેશીય સંસ્કૃતિને કારણે, ભારતના દરેક ભાગની [[ભારતીય વાનગી|વાનગીઓ]], પછી એ [[રાજસ્થાની વાનગી|રાજસ્થાની]], [[મહારાષ્ટ્રીયન વાનગી|મહારાષ્ટ્રીયન]], [[બંગાળી વાનગી|બંગાળી]], [[હૈદરાબાદી વાનગી|હૈદરાબાદી]] કે [[ઈડલી]], [[સંભાર (વાનગી)|સંભાર]] અને [[ઢોસા|દોસા]] જેવી [[દક્ષિણ ભારતીય વાનગી|દક્ષિણ ભારતીય વાનગીઓ]] કેમ ન હોય, દિલ્હીમાં વ્યાપક રીતે ઉપલબ્ધ હોય છે. સ્થાનિક વાનગીઓમાં ''[[ચાટ]]'' અને ''દહીં-પૂરી'' નો સમાવેશ થાય છે. દિલ્હીમાં અમુક જગ્યાઓએ [[ઈટાલિયન વાનગી|ઈટાલિયન]] અને [[ભારતીય ચાઈનીઝ વાનગી|ચાઈનીઝ]] જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય વાનગીઓ પીરસતા હોય તેવી હૉટલ-રેસ્ટોરાં વગેરે પણ છે. ઐતિહાસિક દષ્ટિએ, દિલ્હી હંમેશાં ઉત્તર ભારતનું એક મહત્ત્વનું વેપારી કેન્દ્ર રહ્યું છે. જૂની દિલ્હીમાં હજી પણ સમૃદ્ધ મુઘલ ભૂતકાળનો વારસો સચવાયેલો છે જે શહેરની ગૂંચવાડાભરી, સર્પાકાર ગલીઓમાં અને ઠસોઠસ, ગીચ બજારોમાં જોવા મળે છે.[[મુઘલ|[248]]] પણ આ જૂની દિલ્હીનાં મેલાંઘેલાં દેખાતાં બજારોમાં ઉત્પાદનોની વિશાળ શ્રેણી જોવા મળે છે, તેમાં તેલમાં ડુબાડેલી કેરી, લીંબુ અને રીંગણીનાં અથાણાં, વિવિધ રંગોના પતાસાં, જડીબુટ્ટી/ઔષધિઓથી માંડીને દુલ્હનનો પોશાક, કાપ્યા વિનાનો કાપડનો તાકો અને લેનિન, મસાલાં અને મીઠાઈઓ મળે છે.<ref name="slt">{{cite news |first=Sarina |last=Singh |title=Delhi: Old, new, sleek and rambunctious too |url=http://www.sltrib.com/travel/ci_4853701 |work=Travels with Lonely Planet: India |publisher=The Salt Lake Tribune |date=16 December 2006 |access-date=2007-01-19 |archive-date=2007-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010050635/http://www.sltrib.com/travel/ci_4853701 |url-status=dead }}</ref> જૂની દિલ્હીમાં હજી પણ કેટલીક જૂની બાદશાહી <ref name="slt"/> (ભવ્ય રહેઠાણો) મોજૂદ છે.''[251]'' ત્રણ સદીઓ પહેલાંનો જૂનો બજાર વિસ્તાર- <ref name="jacob">{{cite journal |last = Jacob |first=Satish |year=2002 | month = July |title=Wither, the walled city |journal = Seminar (web edition) | issue = 515 | url =http://www.india-seminar.com/2002/515/515%20satish%20jacob.htm |access-date=2007-01-19}}</ref>, આજે પણ દિલ્હીમાં જર-ઝવેરાત અને <ref name="slt"/>વાળી [[ચાંદની ચોક|સાડી]]ઓ માટે અત્યંત પ્રખ્યાત વિસ્તારોમાંનો એક છે.[[સાડી|[253]]] <ref name="slt"/> (સોનાના દોરાથી કરાયેલું ભરતકામ) અને <ref name="slt"/> (કાચ જેવા પદાર્થ મીનાનું કામ) એ દિલ્હીની નોંધપાત્ર હસ્તકળાઓ છે. [[દિલ્લી હાટ]], [[હોજ ખાસ]] અને [[પ્રગતિ મેદાન]] પર ભારતીય હસ્તકળાઓ અને હાથવણાટના કાપડની ભારે વિવિધતા જોવા મળે છે. આટલા સમયગાળામાં દિલ્હીમાં આખા દેશની મોટા ભાગની માનવતા ભળીને એકરસ ગઈ છે અને હવે એક વિલક્ષણ સાંસ્કૃતિક શૈલીમાં રૂપાંતર પામી છે.<ref name="dayal">{{cite journal |last = Dayal|first=Ravi|year=2002 | month = July |title=A Kayastha’s View |journal = Seminar (web edition) | issue = 515 | url =http://www.india-seminar.com/2002/515/515%20ravi%20dayal.htm |access-date=2007-01-29}}</ref><ref name="menon">{{cite journal |last = Menon |first=Anjolie Ela |year=2002 | month = July |title=The Age That Was |journal = Seminar (web edition) | issue = 515 | url =http://www.india-seminar.com/2002/515/515%20anjolie%20ela%20menon.htm |access-date=2007-01-29}}</ref> == સમકક્ષ શહેરો == {| class="wikitable" border="1" style="font-size:100%;background:#FFFFEF;float:center" |- ! style="background:#811541"| <span style="color:white">સમકક્ષ શહેરો<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/15278423.cms|publisher=India Times|title=Delhi to London, it’s a sister act|access-date=2009-02-18}}</ref></span> ! style="background:#811541"| <span style="color:white">દેશ</span> |- | [[શિકાગો]] | {{flagicon|USA}} [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા]] |- | [[કુઆલા લુમ્પૂર|કુઆલા લુમ્પુર]] | {{flagicon|Malaysia}} [[મલેશિયા]] |- | [[લંડન]] | {{flagicon|England}} [[ઈંગ્લેન્ડ|ઇંગ્લેન્ડ]] |- | [[મોસ્કો]] | {{flagicon|Russia}} [[રશિયા]] |- | [[ટોકયો|ટોક્યો]] | {{flagicon|Japan}} [[જાપાન]] |- | [[ઉલાન બાટોર]] | {{flagicon|Mongolia}} [[મંગોલિયા|મોંગોલિયા]] |} == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:AIIMS central lawn.jpg|thumb|ભારતની ટોચની મેડિકલ કૉલેજ તરીકે સાતત્યપૂર્ણ સ્થાન જાળવી રાખતી,[268] ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ, તબીબી સંશોધન અને સારવારના ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક આગેવાન છે.[270]]] દિલ્હીમાં [[શાળા#પ્રાદેશિક વિવિધતાઓ|શાળાઓ]] અને [[ઉચ્ચતર શિક્ષણ|ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ]]નો વહીવટ શિક્ષણ નિયામક, રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ (NCT) સરકાર અથવા ખાનગી સંસ્થા-સંગઠનો હસ્તક હોય છે. વર્ષ 2004–05માં, દિલ્હીમાં 2,515 પ્રાથમિક, 635 ઉત્તર-પ્રાથમિક, 504 માધ્યમિક અને 1,208 ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓ હતી. એ વર્ષે, શહેરમાં કુલ મળીને 165 ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ હતી, જેમાં પાંચ મેડિકલ કૉલેજ, આઠ ઈજનેરી કૉલેજ;<ref name="ecosurv15">{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/15.pdf|title=Chapter 15: Education|access-date=2006-12-21|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=173–187|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614203748/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/15.pdf|url-status=dead}}</ref> [[દિલ્હી યુનિવર્સિટી|ડીયુ]](DU), [[જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી|જેએનયુ]](JNU), [[જામીયા મિલીયા ઇસ્લામીયા|જેએમઆઈ]] (JMI), [[ગુરુ ગોવિંદ સિંઘ ઈન્દ્રપ્રસ્થ યુનિવર્સિટી|જીજીએસઆઈપીયુ]] (GGSIPU), [[ઈન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય મુકત વિશ્વવિદ્યાલય|ઈગ્નુ]] (આઈજીએનઓયુ-IGNOU) અને [[જામિયા હમદર્દ]] એમ છ યુનિવર્સિટી અને નવ [[સ્વાયત્ત વિશ્વવિદ્યાલય|સ્વાયત્ત વિશ્વવિદ્યાલયો]] હતાં.<ref name="ecosurv15"/> જીજીએસઆઈપીયુ (GGSIPU) એ એક માત્ર [[રાજય હસ્તકની યુનિવર્સિટી]] છે; ઈગ્નુ (IGNOU) એ મુક્ત/દૂરથી અભ્યાસ માટેની યુનિવર્સિટી છે; અને બાકીની તમામ [[મધ્યસ્થ યુનિવર્સિટી (ભારત)|કેન્દ્ર હસ્તક/મધ્યસ્થ યુનિવર્સિટીઓ]] છે. [[ચિત્ર:IITDelhiMath.jpg|thumb|left|દિલ્હીની ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટૅકનોલૉજી એ ભારતની સૌથી જાણીતી ઈજનેરી સંસ્થાઓમાંની એક છે.]] અંગ્રેજી અથવા હિન્દી માધ્યમમાં શિક્ષણ આપતી દિલ્હીની ખાનગી શાળાઓએ બેમાંથી એક વહીવટી તંત્ર સાથે સંલગ્ન હોય છે- કાં તો [[કાઉન્સિલ ફોર ધ ઈન્ડિયન સ્કુલ સર્ટિફિકેટ|કાઉન્સિલ ફોર ધ ઈન્ડિયન સ્કૂલ સર્ટિફિકેટ એકઝામિનેશન્સ]] (CISCE) અથવા [[સેન્ટ્રલ બોર્ડ ફોર સેકેન્ડરી ઍજયુકેશન|સેન્ટ્રલ બોર્ડ ફોર સેકન્ડરી એજયુકેશન]] (CBSE). આખા દિલ્હીમાં વર્ષ 2004–05માં, આશરે 15.29 લાખ (1.529 મિલિયન) વિદ્યાર્થીઓએ પ્રાથમિક શાળામાં, આશરે 8.22 લાખ (0.822 મિલિયન) વિદ્યાર્થીઓએ ઉત્તર-પ્રાથમિક શાળામાં અને 6.69 લાખ (0.669 મિલિયન) વિદ્યાર્થીઓએ માધ્યમિક શાળાઓમાં પ્રવેશ લીધો હતો.<ref name="ecosurv15"/> કુલ પ્રવેશ લીધેલાં બાળકોમાંથી 49% વિદ્યાર્થિનીઓ હતી. એ જ વર્ષે, દિલ્હી સરકારે પોતાની કુલ રાજય આવકમાંથી 1.58%-1.95% જેટલો ખર્ચ શિક્ષણ પાછળ કર્યો હતો.<ref name="ecosurv15"/> [[10+2+3 યોજના|10+2+3 માળખા]] મુજબ દસ વર્ષનું પોતાનું માધ્યમિક તબક્કા સુધીનું શિક્ષણ પૂરું કર્યા પછી, વિદ્યાર્થીઓ બીજાં બે વર્ષ અથવા તો [[જુનિયર કોલેજ|જુનિયર કૉલેજ]]માં અથવા તો ''ઉચ્ચ માધ્યમિક'' વર્ગો ધરાવતી શાળાઓમાં ગાળે છે, આ ગાળા દરમ્યાન તેમનો અભ્યાસ વધુ કેન્દ્રિત થાય છે. તેઓ પોતાના અભ્યાસનો ''પ્રવાહ'' પસંદ કરે છે- [[લલિત કળાઓ|લલિત કળા]], વાણિજય, વિજ્ઞાન અથવા વ્યાવસાયિક, જે ઓછું જોવા મળે છે. આ બે વર્ષનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી, જેમને આગળ વધવાની ઇચ્છા હોય તે કૉલેજમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરવા માટે ત્રણ વર્ષ ભણે છે અથવા તો કાયદાભ્યાસ, ઈજનેરી અથવા મેડિસિનની વ્યાવસાયિક પદવી મેળવવા માટે કૉલેજમાં જોડાય છે. દિલ્હીમાં આવેલી નોંધપાત્ર ઉચ્ચતર શિક્ષણની અથવા સંશોધનની સંસ્થાઓમાં [[ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ|ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટયૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ]], [[લેડી હાર્ડિંજ મેડિકલ કૉલેજ|લેડી હાર્ડિંગ મેડિકલ કૉલેજ]], [[ડૉ. રામ મનોહર લોહિયા હૉસ્પિટલ અને પીજીઆઈએમઈઆર (PGIMER)|ડૉ.રામમનોહર લોહિયા હોસ્પિટલ અને પીજીઆઈએમઈઆર(PGIMER)]], [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી, દિલ્હી|ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટયૂટ ઓફ ટેકનોલૉજી, દિલ્હી]], [[નેતાજી સુભાષ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટૅકનોલૉજી|નેતાજી સુભાષ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ આોફ ટેકનોલૉજી]], [[દિલ્હી કૉલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ]], [[ગુરુ ગોવિંદ સિંઘ ઈન્દ્રપ્રસ્થ યુનિવર્સિટી]], [[ફેકલ્ટી ઓફ મૅનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ|ફેકલ્ટી ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ]], [[ઈન્ડિયન લૉ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ|ઈન્ડિયન લૉ ઈન્સ્ટિટયૂટ]], [[દિલ્હી સ્કૂલ ઓફ ઈકોનોમિકસ]], [[ઈન્ડિયન એગ્રીકલ્ચર રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ|ઈન્ડિયન એગ્રીકલ્ચર રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટયૂટ]] અને [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] જેવી સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. 2008ના એક સર્વેક્ષણ મુજબ, આશરે 16% દિલ્હીવાસીઓ કમ સે કમ કૉલેજમાંથી અનુસ્નાતક થયાની પદવી ધરાવતા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/pti_news.asp?id=325739 |title=outlookindia.com &#124; wired |publisher=Outlookindia.com |date= |access-date=2008-11-03}}</ref> == માધ્યમો == [[ચિત્ર:Pitampura_TV_Tower,_Delhi,_India.jpg|thumb|upright|દિલ્હી ખાતે પિતાંપુરા ટી.વી. ટાવર પ્રસારણ કાર્યક્રમ]] નવી દિલ્હી ભારતની રાજધાની હોવાથી રાજકીય [[છાપાં માટેનો અહેવાલ|અહેવાલો]] માટે તે મધ્યબિંદું સમાન છે, જેમાં ભારતીય સંસદના સત્રોનું નિયમિત પ્રસારણ પણ સમાવિષ્ટ છે. દેશભરમાં વ્યાપ્ત એવાં ઘણાં પ્રસાર-માધ્યમોની એજન્સીઓ દિલ્હી સ્થિત છે, જેમાં રાજય હસ્તકના [[પ્રેસ ટ્રસ્ટ ઓફ ઈન્ડિયા]] અને [[દૂરદર્શન]] પણ એક છે. શહેરમાં પ્રસારિત ટી.વી. પ્રોગ્રામોમાં દૂરદર્શનની બે નિઃશુલ્ક જમીન પરથી પ્રસારિત કરવામાં આવતી ટેલિવિઝન ચેનલો અને [[અનેક સિસ્ટમ સંચાલકો|અનેક સિસ્ટમ ઓપરેટરો]] દ્વારા ચાલતી કેટલીક હિન્દી, અંગ્રેજી અને ''પ્રાદેશિક ભાષા'' ની [[કેબલ ટેલિવિઝન|કેબલ]] ચેનલો પરથી કાર્યક્રમો જોવા મળે છે. તેનાથી વિપરીત, શહેરમાં [[ડાઈરેક્ટ બ્રોડકાસ્ટ સેટેલાઈટ|સૅટેલાઈટ ટેલિવિઝન]]ને હજુ બહોળા પાયા પર ગ્રાહકોનો સ્વીકાર મળ્યો નથી.<ref name="dthrediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com///money/2006/sep/05iycu.htm|title=What is CAS? What is DTH?|access-date=2007-01-08 |author=Rediff Business Desk |date=5 September 2006 |work=rediff news: Business |publisher=[[Rediff.com]]}}</ref> દિલ્હીમાં હજી પણ મુદ્રિત સમાચાર-માધ્યમોની લોકપ્રિયતા જળવાઈ રહી છે. વર્ષ 2004–05માં, શહેરમાંથી કુલ તેર ભાષામાં 1029 સમાચારપત્રો પ્રકાશિત થયા હતા. આમાંથી ''[[નવભારત ટાઈમ્સ]]'' , ''[[હિન્દુસ્તાન દૈનિક]]'' , ''[[પંજાબ કેસરી]]'' , ''[[દૈનિક જાગરણ]]'' , ''[[દૈનિક ભાસ્કર]]'' , ''દૈનિક દેશબંધુ'' અને સૌથી ઝડપી વ્યાપ સાધનાર સાપ્તાહિક ''ધ સ્ટેજમૅન ઈન્ટરનેશનલ'' સહિત કુલ 492 [[હિન્દી]] ભાષાના સમાચાર-પત્રો હતા.<ref name="rnidata">{{cite web |url=https://rni.nic.in/pii.htm |title=General Review |access-date=2006-12-21 |work= |publisher=Registrar of Newspapers for India |archive-date=2006-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060713215421/http://www.rni.nic.in/pii.htm |url-status=dead }}</ref> [[અંગ્રેજી ભાષા]]માં પ્રકાશિત થતાં અખબારોમાં આશરે ૧૦ લાખ પ્રતનો રોજિંદો ફેલાવો ધરાવતું ''ધ હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ'' , એક માત્ર મોટું દૈનિક હતું.<ref name="rnidata"/> એ સિવાય બીજાં અંગ્રેજી અખબારોમાં ''[[ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ|ધ ઈન્ડિયન એકસપ્રેસ]]'' , ''[[બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ]]'' , ''[[ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા(Times of India)|ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા]]'' , ''[[ધી હિન્દુ|ધ હિન્દુ]]'' , ''[[ધ પાયોનિયર (દૈનિક)|ધ પાયોનિયર]]'' અને ''[[એશિયન એજ]]'' નો સમાવેશ થાય છે. દિલ્હીમાં રેડિયો એ પ્રમાણમાં ઓછું લોકપ્રિય પ્રસાર માધ્યમ છે, અલબત્ત 2006માં કેટલીક [[ફ્રિકવન્સી મોડ્યુલેશન (એફએમ - આવર્તનોની ગોઠવણી)|એફએમ]] (FM) ચેનલોના ઉદ્ઘાટનથી એફએમ રેડિયોએ શહેરમાં પોતાના પગ જમાવવા શરૂ કરી દીધા છે.<ref name="radiomass">{{cite web|url=http://downloads.bbc.co.uk/worldservice/trust/pdf/india_sex_selection/Chapter4.pdf |title=Chapter4: Towards a Mass Media Campaign: Analysing the relationship between target audiences and mass media|access-date=2007-01-08|last=Naqvi|first=Farah|date=14 November 2006|format=PDF|work=Images and icons: Harnessing the Power of Mass Media to Promote Gender Equality and Reduce Practices of Sex Selection|publisher=BBC World Service Trust|pages=26–36 }}</ref><ref name="asiawaves">{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/delhi-radio.htm|title=Delhi: Radio Stations in Delhi, India|access-date=2007-01-07 |date=15 November 2006|work=ASIAWAVES: Radio and TV Broadcasting in South and South-East Asia|publisher=Alan G. Davies }}</ref> દિલ્હીથી અનેક રાજય હસ્તક અને ખાનગી રેડિયો સ્ટેશનો પ્રસારિત થાય છે, જેમાં દસ ભાષામાં છ રેડિયો ચેનલો આપતું [[ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો]] (AIR) સ્ટેશન એ વિશ્વનું સૌથી મોટું રેડિયો સેવા આપતું સ્ટેશન છે. શહેર સ્થિત અન્ય રેડિયો સ્ટેશનો છે- ''[[બિગ એફએમ (ભારતીય રેડિયો સ્ટેશન)|બીગ એફએમ]] (92.7 FM)'' , ''[[રેડિયો મિર્ચી]] (98.3 FM)'' , ''ફિવર (104.0 FM)'' , ''રેડિયો વન (94.3 FM)'' , ''રેડ એફએમ (93.5 FM)'' , ''[[રેડિયો સિટી (ભારતીય રેડિયો સ્ટેશન)|રેડિયો સિટી]] (91.1 FM)'' , ''હિટ ૯૫ (95.0 FM)'' અને ''મીઓવ (104.8FM)'' . == રમત ગમત == ભારતના અન્ય હિસ્સાઓની જેમ, દિલ્હીમાં પણ [[ક્રિકેટ]] સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમત છે.<ref name="popular">{{cite web|url=http://www.aipsmedia.com/index.php?page=interview&cod=4|title=Cricket may be included in the 2010 Games|access-date=2007-01-07|last=Camenzuli|first=Charles|work=Interview|publisher=International Sports Press Association|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929074954/http://www.aipsmedia.com/index.php?page=interview&cod=4|url-status=dead}}</ref> ભારતના સૌથી જૂનાં ક્રિકેટ ''[[:wikt:મેદાન |મેદાનો]]'' માંથી એક, જયાં આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ મેચો પણ ગોઠવાય છે, તે [[ફીરોઝ શાહ કોટલા|ફિરોઝ શાહ કોટલા]] સ્ટેડિયમ ઉપરાંત શહેરભરમાં જુદા જુદા સ્થાને ક્રિકેટ મેદાનો આવેલાં છે. [[દિલ્હી ક્રિકેટ ટીમ]], ભારતની રાષ્ટ્રીય સ્તરની [[પ્રથમ કક્ષાની ક્રિકેટ]] ચેમ્પિયનશિપ-[[રણજી ટ્રોફી]]માં ભાગ લેતી હોય છે.<ref name="ranji">{{cite web |url=http://content.cricinfo.com/india/content/story/261615.html |title=A Brief History: The Ranji Trophy|access-date=2007-01-06|author=Cricinfo staff|work=Cricinfo|publisher=The Wisden Group}}</ref> આ ઉપરાંત [[ઇન્ડિયન પ્રીમિયર લીગ|આઈપીએલ]](IPL)ની [[દિલ્હી ડેરડેવિલ્સ]] ટીમ અને [[ઈન્ડિયન ક્રિકેટ લીગ|આઈસીએલ]](ICL)ની [[દિલ્હી જાયન્ટ્સ]] (પહેલાં [[દિલ્હી જેટ્સ]] નામ હતું) ટીમ પણ શહેર ધરાવે છે. [[મેદાની હોકી|મેદાની હૉકી]], [[ફૂટબોલ (સૉકર)]], [[બાસ્કેટબોલ|બાસ્કેટ બૉલ]], [[ટેનિસ]], [[ગોલ્ફ]], [[બેડમિન્ટન]], [[તરણસ્પર્ધા (રમત)|તરણ]], [[ગાડાંની દોડ|ગાડાંની રેસ]], [[વેઈટ લિફટીંગ|વેઈટ લિફિંટગ]] અને [[ટેબલ ટેનિસ]] જેવી અન્ય રમતો પણ શહેરમાં લોકપ્રિય છે.{{Fact|date=March 2009}} દિલ્હીમાં [[જવાહરલાલ નહેરુ સ્ટેડિયમ, નવી દિલ્હી|જવાહરલાલ નહેરુ સ્ટેડિયમ]] અને [[ઈન્દિરા ગાંધી એરેના|ઈન્દિરા ગાંધી ઈનડોર સ્ટેડિયમ]] જેવી રમતગમતની સવલતો છે. ભૂતકાળમાં દિલ્હી કેટલીક રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રમતોનું યજમાન બન્યું છે, ઉ.દા. [[1951 એશિયન રમતો|પહેલી]] અને [[1982 એશિયન રમતો|નવમી]] [[એશિયન રમતો]].<ref name="asianbid">{{cite news |title=India to bid for 2014 Asian Games |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4389563.stm |work=South Asia |date=29 March 2005 |access-date=2006-12-21 |publisher=BBC }}</ref> હાલમાં દિલ્હી [[કોમનવેલ્થ ગેમ્સ 2010|2010]]ની [[કોમનવેલ્થ ગેમ્સ|કૉમનવેલ્થ ગેમ્સ]]ની યજમાની માટે તૈયારી કરી રહ્યું છે, જે શહેરમાં અત્યાર સુધી થયેલો સૌથી મોટો વિવિધ-રમતોનો સમારંભ હશે. 2014ની એશિયન ગેમ્સનું યજમાનપદું મેળવવા માટેની હોડમાં દિલ્હી ચૂકી ગયું હતું,<ref name="hindulostbid">{{cite news |title=New Delhi loses bid |url=http://www.hindu.com/2007/04/18/stories/2007041802062000.htm |work=The Hindu |publisher=The Hindu |date=2007-04-18 |access-date=2007-04-18 |archive-date=2007-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070420171456/http://www.hindu.com/2007/04/18/stories/2007041802062000.htm |url-status=dead }}</ref> પરંતુ હવે તે [[2020 ઉનાળુ ઓલમ્પિકસ|2020]]ની [[ઓલમ્પિક રમતોત્સવ|ઓલમ્પિક રમતો]]ના યજમાન બનવા માટેની હોડમાં ઉતરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.<ref name="asianbid"/><ref name="olympicbid"> {{cite web |url=http://www.gamesbids.com/eng/index.php?news=1177787226 |title= Delhi To Bid For 2020 Summer Games|access-date=2007-08-05 |date=2007-04-28 |work= gamesbids.com|publisher= Menscerto Inc. }}</ref> 2010ની [[ઈન્ડિયન ગ્રાન્ડ પ્રિકસ]]ની પહેલવહેલી રમતનું યજમાનપદું કરવા માટે દિલ્હીની પસંદગી થઈ છે.<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/6751929.stm| title=India agree grand prix | publisher=BBC Sport| date=| access-date=2007-09-07}}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == વધુ વાંચન == * [http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/ES2005-06.htm વર્ષ 2005–2006 માટે દિલ્હીનું આર્થિક સર્વેક્ષણ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160215014054/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/ES2005-06.htm |date=2016-02-15 }}. આયોજન વિભાગ.નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી સરકાર. 12 ફેબ્રુઆરી 2007ના સુધારો. *[http://www.penguinbooksindia.com/delhi દિલ્હી: એડવેન્ચર ઇન એ મેગાસિટી] સેમ મિલર (લેખક અને પત્રકાર) દ્વારા == બાહ્ય કડીઓ == {{sisterlinks}} {{wikivoyage|Delhi}} ;સરકાર * [http://goidirectory.nic.in/delhi.htm ભારત સરકારની વેબસાઈટોની ડિરેકટરી, દિલ્હી] * [http://delhigovt.nic.in/ નેશનલ કેપિટલ ટેરિટરી ઓફ દિલ્હી સરકાર] * [http://www.mcdonline.gov.in/ દિલ્હી મહાનગરપાલિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331224105/http://www.mcdonline.gov.in/ |date=2009-03-31 }} * [http://www.ndmc.gov.in/index1024.aspx નવી દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ] ;અન્યઃ ;* [http://www.lonelyplanet.com/india/delhi લોન્લી પ્લેનેટ ગાઈડ] ;* [http://www.delhimetrorail.com દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન] {{Template group |list = {{ભારત}} {{State and Union Territory capitals of India}} {{Million-plus cities in India}} }} {{ભારત}} [[શ્રેણી:કોમનવેલ્થ રમત માટે યજમાન રહી ચૂકેલા શહેરો]] [[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] [[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]] 4eu9z3lqg7v3fqkg8lcrc433o1nsydp 0 3949 904608 904201 2026-08-28T00:45:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904608 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન'''[[જર્મન ભાષા|જર્મન]] ([[:en:German language|German]]):{{audio-IPA|help=no|De-Albert Einstein.oga|ˈalbɐt ˈaɪ̯nʃtaɪ̯n|lang=German}};[[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] ([[:en:English language|English]]):{{IPAEng|ˈælbɝt (-ət) ˈaɪnstaɪn}}(14 માર્ચ 1879 તથા - 18 એપ્રિલ 1955) [[જર્મની]] ([[:en:Germany|Germany]])માં જન્મેલા [[સૈદ્ધાંતિક પદાર્થ વિજ્ઞાન|પદાર્થ વિજ્ઞાની]] ([[:en:theoretical physics|theoretical physicist]]) હતા.તેઓ [[સાપેક્ષવાદની થીયરી|સાપેક્ષવાદ]] ([[:en:theory of relativity|theory of relativity]])ખાસ કરીને [[સામૂહિક ઊર્જામાં સમાનતા|સામૂહિક ઊર્જાની સમાનતા]] ([[:en:mass–energy equivalence|mass–energy equivalence]])ના સિદ્ધાંત માટે જાણીતા છે, જે ''ઈ''=''એમસી''<sup>2</sup>ના ગુણાંકમાં વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.આઈન્સ્ટાઈનને તેમના પદાર્થ વિજ્ઞાન અને ખાસ કરીને [[ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર]] ([[:en:photoelectric effect|photoelectric effect]])ના કાયદાના સંશોધન માટે 1921માં [[પદાર્થ વિજ્ઞાન (ફિઝિક્સ)માં નોબેલ પારિતોષિક|ફિઝિક્સનું નોબેલ પારિતોષિક]] ([[:en:Nobel Prize in Physics|Nobel Prize in Physics]])મળ્યું હતું. <ref>{{cite web| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/| title = The Nobel Prize in Physics 1921| access-date = 2007-03-06| publisher = [[Nobel Foundation]]| archive-url = https://www.webcitation.org/5bLXMl1V0?url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/| archive-date = 2008-10-05| url-status = live}}</ref> ==વિગત== આઈન્સ્ટાઈને [[સૈદ્ધાંતિક પદાર્થ વિજ્ઞાન]] ([[:en:physics|physics]])ના ક્ષેત્રમાં આપેલા અનેક ફાળામાં [[સાપેક્ષવાદની વિષેશ થીયરી|સાપેક્ષવાદની વિશેષ થીયરી]] ([[:en:special theory of relativity|special theory of relativity]])નો સમાવેશ થાય છે, જે [[યંત્રશાસ્ત્ર (મિકેનિક્સ)|યંત્રશાસ્ત્ર]] ([[:en:mechanics|mechanics]])ને [[ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ-ચૂંબકીય બળોનું વિજ્ઞાન|ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ]] ([[:en:electromagnetism|electromagnetism]]) સાથે જોડે છે તથા તેમની [[સાપેક્ષવાદની સામાન્ય થીયરી|સાપેક્ષવાદની તેમની સામાન્ય થીયરી]] ([[:en:general theory of relativity|general theory of relativity]])નો આશય [[સાપેક્ષવાદનો સિદ્ધાંત|સાપેક્ષવાદના સિદ્ધાંત]] ([[:en:principle of relativity|principle of relativity]])ને સમાન ન હોય તેવા સિદ્ધાંત સુધી લંબાવવાનો અને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] ([[:en:gravitation|gravitation]])ની નવી થીયરી આપવાનો હતો. તેમની અન્ય નોંધપાત્ર કામગીરીમાં [[શારીરિક સૃષ્ટિ|સાપેક્ષવાદી બ્રહ્માંડ]] ([[:en:physical cosmology|relativistic cosmology]]), [[સૂક્ષ્મ પગલાં]] ([[:en:capillary action|capillary action]]), [[પ્રકાશનું પરાવર્તન]] ([[:en:critical opalescence|critical opalescence]]), [[આંકડાકીય યંત્રશાસ્ત્ર|આંકડાશાસ્ત્રના મિકેનિક્સ]] ([[:en:statistical mechanics|statistical mechanics]])ની [[શાસ્ત્રીય પદાર્થ વિજ્ઞાન|સામાન્ય સમસ્યાઓ]] ([[:en:classical physics|classical problems]]) તથા [[જથ્થાનું યંત્રશાસ્ત્ર|જથ્થાની થીયરી]] ([[:en:Quantum mechanics|quantum theory]])માં તેનો અમલ, [[પરમાણુ]] ([[:en:molecule|molecule]])ની [[બ્રાઉનનો પ્રસ્તાવ|હિલચાલ અંગે બ્રાઉન]] ([[:en:Brownian motion|Brownian movement]]) થીયરીની સમજ, [[પરિવર્તનનો નિયમ|પરમાણુનું પરિવર્તન]] ([[:en:transition rule|atomic transition]]), [[સંભાવના|સંભાવનાઓ]] ([[:en:probability|probabilities]]), [[એકવર્ગીય ગેસ|એકમાર્ગી ગેસ]] ([[:en:monatomic gas|monatomic gas]])ના જથ્થાની થીયરી, નીચા [[રેડિએશન - વિકિરણ|રેડિયેશન]] ([[:en:radiation|radiation]]) સાથે [[પ્રકાશ - લાઈટ|પ્રકાશ]] ([[:en:light|light]])માં રહેલી [[થર્મોડાઈનેમિક્સ|ઉષ્ણતા]] ([[:en:thermodynamics|thermal]])ની માત્રા, ઘટ્ટતા (જેને પગલે [[ફોટોન]] ([[:en:photon|photon]]) થીયરીનો આધાર રચાયો), [[સ્ટિમ્યુલેટેડ ઈમિશન]] ([[:en:stimulated emission|stimulated emission]]) સહિત વિકિરણની થીયરી, [[શાસ્ત્રીય સંગઠિત ફિલ્ડ થીયરી|સર્વગ્રાહી ફિલ્ડ થીયરી]] ([[:en:classical unified field theories|unified field theory]])નો વિચાર તથા ફિઝિક્સના ભૌમિતિકરણનો સમાવેશ થાય છે. આઈન્સ્ટાઈને [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી|300 કરતાં વધુ વૈજ્ઞાનિક લેખો]] ([[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|over 300 scientific works]]) તથા 150 કરતાં વધુ વિજ્ઞાન સિવાયના લેખો પ્રકાશિત કર્યા હતા. <ref>{{cite book | author = Paul Arthur Schilpp, editor | year = 1951 | title = Albert Einstein: Philosopher-Scientist, Volume II | publisher = Harper and Brothers Publishers (Harper Torchbook edition) | location = New York | pages = 730–746}}તેમની વિજ્ઞાન સિવાયની કામગીરીમાં: ''ઝિઓનિઝમ વિશે - પ્રોફેસર આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનના ભાષણો અન્ય વ્યાખ્યાનો''(1930), "વ્હાય વૉર? " સમાવેશ થાય છે. (1933, સહ-લેખક [[સિગમન્ડ ફ્રોડ|સિગમન્ડ ફ્રોઈડ]] ([[:en:Sigmund Freud|Sigmund Freud]])).''ધ વર્લ્ડ એઝ આ સી ઈટ'' (1934), ''આઉટ ઑફ માય લેઈટર યર્સ ''(1950) તથા સામાન્ય વાચક માટે વિજ્ઞાન અંગેનું પુસ્તક, ''[[ફિઝિક્સની ઉત્ક્રાંતિ|ધ ઈવોલ્યુશન ઑફ ફિઝિક્સ]] ([[:en:The Evolution of Physics|The Evolution of Physics]]) ''(1938, સહ-લેખક [[લીઓપોલ્ડ ઈનફિલ્ડ]] ([[:en:Leopold Infeld|Leopold Infeld]]))</ref><ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html|title=Albert Einstein&nbsp;— Biography|access-date=2007-03-07|publisher=[[Nobel Foundation]]}}</ref>1999માં [[ટાઈમ (સામયિક)|"ટાઈમ"]] ([[:en:Time (magazine)|''Time'']]) સામયિકે તેમને "[[પર્સન ઑફ ધ સેન્ચ્યુરી]] ([[:en:Person of the Century|Person of the Century]])" જાહેર કર્યા હતા. અત્યંત વિશાળ અર્થ અને સંદર્ભમાં "આઈન્સ્ટાઈન" નામ [[જીનિયસ - વિચક્ષણ વ્યક્તિ|જીનિયસ]] ([[:en:genius|genius]])નું સમાનાર્થી થઈ ગયું છે.{{Fact|date=February 2009}} == યુવાવસ્થા અને શિક્ષણ == આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન જર્મન સામ્રાજ્યના વુટ્ટમબર્ગનું કિંગડમમાં ઉલ્મ ખાતે એક યહુદી પરિવારમાં 14 માર્ચ 1879ના રોજ જન્મ્યા હતા. તેમના પિતા હર્મન આઈન્સ્ટાઈન એક સેલ્સમેન અને એન્જિનિયર હતા. તેમનાં માતાનું નામ પોલીન કોચ હતું.1880માં તેમનો પરિવાર સ્થળાંતર કરી મ્યુનિચ ગયો જ્યાં તેમના પિતા અને તેમના કાકાએ એલ્કટ્રોટેકનીશ ફેબ્રિક જે. આઈન્સ્ટાઈન એન્ડ કુ. નામની કંપની સ્થાપી. આ કંપની ડાયરેક્ટ કરન્ટ પર આધારિત ઈલેક્ટ્રીકલ સાધનો બનાવતી હતી. તેમના કાકા જેકબ હેરમાન નો પણ વિધ્યુત ઉપકરણ નો ધન્ધો હતો. આઈન્સ્ટાઈન પરિવાર યહુદી ધર્મ પાળતો નહોતો, અને આલ્બર્ટે કેથોલિક સ્કૂલમાં શિક્ષણ લીધું હતું. આઈન્સ્ટાઈનને પ્રારંભમાં ભાષાની મુશ્કેલી પડતી છતાં પ્રાથમિક શાળામાં તેઓ સૌથી હોંશિયાર વિદ્યાર્થી હતા. તેમનો પરિવાર ઈટાલી સ્થળાંતર કરી ગયો તે પહેલાં 1893માં (14 વર્ષની ઉંમરે) આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને પૂરતું શિક્ષણ લઈ લીધું હતું. આઈન્સ્ટાઈન પાંચ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાએ તેમને નાનકડું હોકાયંત્ર બતાવ્યું હતું. આઈન્સ્ટાઈનને સમજાયું કે અગાઉ જેને ખાલી હોવાનું માનતા તે ખાલી જગ્યામાં કંઈક તો હશે, ત્યાં હલનચલન કરતો કાંટો હતો અને પાછળથી તેમણે એક નિવેદનમાં કહ્યું હતું કે એ અનુભવે તેમના મનમાં "ઊંડી અને કાયમી છાપ" છોડી હતી.તેમની માતાના આગ્રહથી તેમણે છ વર્ષની ઉંમરે વાયોલિન શીખવાનું શરુ કર્યું, અને તેમને નહિ ગમતું હોવા છતાં અને શીખવાનું છોડી દીધું હોવા છતાં પાછળથી તેમને વોલ્ફગેન્ગ એમેન્ડયુસ મોઝાર્ટ વાયોલિન સોનાટામાં ખૂબ આનંદ આવતો. થોડા મોટા થયા પછી આઈન્સ્ટાઈને મોડલ શારીરિક તથા યાંત્રિક સાધનો બનાવવાનું શરુ કર્યું અને ગણિતમાં તેમની પ્રતિભા સ્પષ્ટ દેખાવા લાગી. 1889માં તેમના પારિવારિક મિત્ર અને મેડિકલના વિદ્યાર્થી ડુડલે હર્સબેક, "આઈન્સ્ટાઈન એઝ એ સ્ટુડન્ટ", કેમેસ્ટ્રી અને કેમિકલ બાયોલોજી વિભાગ, હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી, કેમ્બ્રિજ, એમએ, યુએસએ, પાના નં. 3, વેબ - હાર્વર્ડકેમ-આઈન્સ્ટાઈન-પીડીએફ] અબાઉટ મેક્સ ટેલમુડે છ વર્ષ સુધી દર ગુરુવારે મુલાકાત લીધી હતી. મેક્સ ટેલમુડે તે સમયે 10 વર્ષની ઉંમરના આઈન્સ્ટાઈનને વિજ્ઞાન, ગણિતના ચાવીરુપ સિદ્ધાંતો તથા ઈમાન્યુઅલ કેન્ટટિક ઑફ પ્યોર રીઝન' અને [[યુક્લીડ|યુક્લીડના]] ([[:en:Euclid|Euclid's]]) ''[[યુક્લીડનાં એલિમેન્ટ્સ|એલિમેન્ટ્સ]] ([[:en:Euclid's Elements|Elements]])'' સહિત ફિલોસોફી પુસ્તકો વિશે માહિતી આપી. (આઈન્સ્ટાઈન તેને "ભૂમિતિનું નાનું પવિત્ર પુસ્તક" કહેતા.<ref name=HarvChemAE/>યુક્લીડમાંથી આઈન્સ્ટાઈન [[તાર્કિક તર્ક]] ([[:en:deductive reasoning|deductive reasoning]]) સમજવા લાગ્યા અને 12 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં તેમણે યુક્લીડના સમયની ભૂમિતિ ([[:en:Euclidean geometry|Euclidean geometry]]) શીખી લીધી હતી. આ પછી તરત જ તેમણે( [[કેલ્ક્યુલસ|અતિસૂક્ષ્મ કેલ્ક્યુલસ]]) ([[:en:calculus|infinitesimal calculus]]) વિશે સંશોધન શરુ કરી દીધું. કિશોરાવસ્થાના પ્રારંભે આઈન્સ્ટાઈન [[લ્યુટપોલ્ડ જીમ્નેસિયમ]] ([[:en:Luitpold Gymnasium|Luitpold Gymnasium]]) જતા.તેમના પિતા આઈન્સ્ટાઈનને [[ઈલેક્ટ્રીકલ એન્જિનિયરિંગ|ઈલેક્ટ્રીકલ એન્જિનિયર]] ([[:en:electrical engineering|electrical engineering]]) બનાવવા માગતા હતા પરંતુ આઈન્સ્ટાઈન સત્તાવાળાઓ સાથે ઘર્ષણમાં ઉતર્યા અને શાળાકીય શિક્ષણ પ્રત્યે નારાજગી વ્યક્ત કરી.પછીથી તેમણે લખ્યું હતું કે [[ગોખવાની પદ્ધતિ દ્વારા અભ્યાસ|ગોખવાની શિક્ષણ પદ્ધતિ]] ([[:en:rote learning|rote learning]])ને કારણે શીખવાની પ્રક્રિયા અને રચનાત્મક વિચારો ખોવાઈ ગયા છે. 1894માં આઈન્સ્ટાઈન 15 વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનો વ્યવસાય પડી ભાંગ્યો, કેમકે [[કરન્ટની સ્થિતિ બદલવી|ઓલ્ટર્નેટિંગ કરન્ટ]] ([[:en:alternating current|alternating current]]) (એસી) સામે ડીસી [[વૉર ઑફ કરન્ટ્સ]] ([[:en:War of Currents|War of Currents]]) હારી ગયું હતું.વ્યવસાયની શોધમાં આઈન્સ્ટાઈન પરિવારે [[ઈટલી|ઈટાલી]] ([[:en:Italy|Italy]])માં પહેલા [[મિલાન]] ([[:en:Milan|Milan]])ખાતે અને ત્યારબાદ થોડા મહિના પછી [[પાવિઆ]] ([[:en:Pavia|Pavia]]) સ્થળાંતર કર્યું. આ સમય દરમિયાન આઈન્સ્ટાઈને તેમનો પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક લેખ "[[ચૂંબકીય ક્ષેત્ર|ચૂંબકીય ક્ષેત્રો]] ([[:en:magnetic field|Magnetic Fields]])માં [[ઈથર (અવકાશ)ની થીયરી|ઈથર]] ([[:en:aether theories|Aether]])ની સ્થિતિની તપાસ" લખ્યો. <ref>{{cite web | last =Mehra | first =Jagdish | title =Albert Einstein's first paper | work = | publisher = | date = | url =http://www.worldscibooks.com/phy_etextbook/4454/4454_chap1.pdf | format =PDF | access-date =2007-03-04 | archive-date =2008-09-09 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080909204640/http://www.worldscibooks.com/phy_etextbook/4454/4454_chap1.pdf | url-status =dead }}</ref> હાઈસ્કૂલનું શિક્ષણ પૂરું કરવા આઈન્સ્ટાઈન મ્યુનિચમાં રહી ગયા, પરંતુ 1895ની વસંત ઋતુમાં તેઓ પરિવાર સાથે રહેવા પાવિઆ ગયા, આ માટ તેમણે સ્કૂલમાં ડોક્ટરી પ્રમાણપત્ર આપ્યું હતું. સ્કૂલનું શિક્ષણ પૂરું કરવાને બદલે આઈન્સ્ટાઈને [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]] ([[:en:Switzerland|Switzerland]])ના [[ઝુરિચ]] ([[:en:Zürich|Zürich]])માં [[ઈ ટી એચ|ઈડીગ્નોશી પોલિટેકનિક સ્કૂલ (પાછળથી ઈડીગ્નોશી ટેકનિક હાઈસ્કૂલ - ઈટીએચ)]] ([[:en:ETH|Eidgenössische Polytechnische Schule (later Eidgenössische Technische Hochschule (ETH))]])માં સીધી અરજી કરવાનો નિર્ણય લીધો. સ્કૂલનું પ્રમાણપત્ર નહિ હોવાને કારણે તેમણે એન્ટ્રસ પરીક્ષા આપવી પડી. એ પરીક્ષામાં ગણિત અને ફિઝિક્સમાં નોંધપાત્ર માર્ક મેળવવા છતાં તે પાસ ન થઈ શક્યા.<ref>{{Citation | last=Highfield | first=Roger | coauthors=Carter, Paul | title=The Private Lives of Albert Einstein | publisher=[[Faber and Faber]] | year=1993 | location=London | isbn=0-571-17170-2 | page=21}}</ref>આઈન્સ્ટાઈને લખ્યું કે એ જ વર્ષે, 16 વર્ષની ઉંમરે તેમણે તેમનો પ્રખ્યાત [[વૈચારિક પ્રયોગ]] ([[:en:thought experiment|thought experiment]]) કર્યો, જેમાં લાઈટના બીમ{{Harv|Einstein|1979}}ની બાજુમાં ટ્રાવેલિંગની કલ્પના કરવામાં આવી હતી. આઈન્સ્ટાઈન પરિવારે આલ્બર્ટને માધ્યમિક શિક્ષણ પૂરું કરવા સ્વિટ્ઝરલેન્ડના [[આરાઉ]] ([[:en:Aarau|Aarau]]) મોકલ્યા.પ્રોફેસર જોસ્ટ વિન્ટેલરના પરિવાર સાથેના રોકાણ દરમિયાન તેઓ એ પરિવારની દીકરી મારિઆના પ્રેમમાં પડ્યા. (આલ્બર્ટનાં બહેન [[માજા આઈન્સ્ટાઈન|માજા]] ([[:en:Maja Einstein|Maja]]) એ પછીથી પોલ વિન્ટેલર સાથે લગ્ન કર્યા.)<ref>{{Harvtxt|Highfield|1993|pp=21,31,56–57}}</ref>આરાઉમાં આઈન્સ્ટાઈન [[જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલ|મેક્સવેલની]] ([[:en:James Clerk Maxwell|Maxwell's]]) [[ઈલેક્ટ્રો મેગ્નેટિક થીયરી|ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક થીયરી]] ([[:en:electromagnetic theory|electromagnetic theory]]) ભણ્યા. તેઓ 17 વર્ષની ઉંમરે સ્નાતક થયા અને [[જર્મનીમાં લશ્કરી સેવા માટે ભરતી|લશ્કરી સેવા]] ([[:en:Conscription in Germany|military service]])માં જવાનું ટાળવા માટે તેમના પિતાની મંજૂરીથી [[જર્મન નાગરિકત્વ|જર્મન કિંગડમ વૃટ્ટમબર્ગના નાગરિકત્વનો]] ([[:en:German citizenship|citizenship in the German Kingdom of Württemberg]]) ત્યાગ કર્યો અને છેવટે 1896માં ઝુરિચમાં પોલિટેકનિક ખાતે ગણિત અને ફિઝિક્સમાં એડમિશન લીધું. મારિઆ વિન્ટેલર શિક્ષિકાની નોકરી માટે [[ઓલ્સબર્ગ, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ|સ્વિટ્ઝરલેન્ડના ઓલ્સબર્ગ]] ([[:en:Olsberg, Switzerland|Olsberg, Switzerland]])માં ગયાં. એ જ વર્ષે, આઈન્સ્ટાઈનનાં ભાવિ પત્ની [[મિલેવા મેરિક]] ([[:en:Mileva Marić|Mileva Marić]]) પણ ગણિત અને ફિઝિક્સ ભણવા પોલિટેકનિકમાં દાખલ થયાં. એ જૂથમાં તેઓ એકલા મહિલા હતાં. ત્યારપછીના થોડા વર્ષમાં આઈન્સ્ટાઈન અને મેરિકની મિત્રતા રોમાન્સમાં પરિણમી.1900ની સાલમાં ગણિત અને ફિઝિક્સ<ref>{{cite web|url=http://www.ssqq.com/archive/alberteinstein.htm|title=A Brief Biography of Albert Einstein|month=April|year=2005|access-date=2007-06-11}}</ref>માં ડિપ્લોમા સાથે આઈન્સ્ટાઈન સ્નાતક થયા, જ્યારે મેરિક તેમની છેલ્લી પરીક્ષામાં પાસ થયાં નહિ. એ જ વર્ષે આઈન્સ્ટાઈનના મિત્ર [[માઈકલ બેસો|મિશેલ બેસો]] ([[:en:Michele Besso|Michele Besso]])એ તેમને [[અર્ન્સ્ટ મેક]] ([[:en:Ernst Mach|Ernst Mach]]) ના સંશોધનની માહિતી આપી.ત્યારપછીના વર્ષે આઈન્સ્ટાઈને પ્રતિષ્ઠિત'' [[એનાલીન ડેર ફિઝિક|એનાલેન ડેર ફિઝિક]] ([[:en:Annalen der Physik|Annalen der Physik]])''માં [[કેલિપરી એક્શન|કેલિઆરી ફોર્સિસ]] ([[:en:capillary action|capillary forces]]) ઓફ એ સ્ટ્રો{{Harv|Einstein|1901}} ઉપર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું. 21 ફેબ્રુઆરી 1901ના રોજ તેમને [[સ્વીસ-નાગરિકત્વ#નેચરલાઈઝેશન|સ્વીસ નાગરિકત્વ]] ([[:en:Swiss_citizenship#Naturalisation|Swiss citizenship]]) મળ્યું, જે તેમણે કદી પાછું આપ્યું નહિ.<ref>{{cite web | title=Einstein's nationalities at einstein-website.de | url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national | dateformat=mdy | access-date=4 October 2006 | archive-date=22 જુલાઈ 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183129/http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national | url-status=dead }}</ref> == પેટન્ટ ઓફિસ == સ્નાતક થયા પછી આઈન્સ્ટાઈનને શિક્ષક તરીકે નોકરી મળી નહીં.લગભગ બે વર્ષ સુધી તપાસ કર્યા પછી તેમના એક ભૂતપૂર્વ સહાધ્યાયીના પિતાએ તેમને [[બર્ન]] ([[:en:Berne|Berne]])માં [[સ્વીસ ફેડરલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઈન્ટલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી|ફેડરલ ઓફિસ ફોર ઈન્ટલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી]] ([[:en:Swiss Federal Institute of Intellectual Property|Federal Office for Intellectual Property]]), <ref>હવે ધ{{cite web | title=Swiss Federal Institute of Intellectual Property | url=http://www.ipi.ch/E/institut/i1.shtm | dateformat=mdy | access-date=16 October 2006 | archive-date=28 સપ્ટેમ્બર 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070928123827/http://www.ipi.ch/E/institut/i1.shtm | url-status=dead }}ત્યાં પણ જૂઓ{{cite web| title=FAQ about Einstein and the Institute| url=http://www.ipi.ch/E/institut/i1094.shtm| access-date=2009-06-08| archive-date=2007-09-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20070928123835/http://www.ipi.ch/E/institut/i1094.shtm| url-status=dead}}</ref>પેટન્ચ ઓફિસ ખાતે આસિસ્ટન્ટ [[પેટન્ટ નિરીક્ષક|નિરીક્ષક]] ([[:en:patent examiner|examiner]]) તરીકે નોકરી મેળવવામાં મદદ કરી. તેમની જવાબદારી ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સાધનો માટેની [[પેટન્ટની અરજી|પેટન્ટ અરજી]] ([[:en:patent application|patent application]])ઓની ચકાસણી કરવાની હતી.આઈન્સ્ટાઈને પ્રમોશન માટેની પરીક્ષા પાસ કરી લીધી હોવા છતાં તેઓ "મશીન ટેકનોલોજીની સંપૂર્ણ જાણકારી" મેળવે ત્યાં સુધી 1903માં તેમની સ્વીસ પેટન્ટ ઓફિસની પોસ્ટ કાયમી કરવામાં આવી.<ref name="GalisonClocks">[[પીટર ગેલિસન]] ([[:en:Peter Galison|Peter Galison]]), આઈન્સ્ટાઈન્સ ક્લોક્સ: ધ ક્વેશ્ચન ઓફ ટાઈમ ''મહત્વની તપાસ'' 26, નો.2 (વિન્ટર 2000): 355-389.</ref> બર્નમાં જે મિત્રો થયા તેમની સાથે આઈન્સ્ટાઈને વિજ્ઞાન અને ફિલોસોફીના વિષયોની ચર્ચા કરવા સાપ્તાહિક ચર્ચા ક્લબની રચના કરી, જેને મજાકમાં "ધ [[ઓલિમ્પિયા એકેડમી]] ([[:en:Olympia Academy|Olympia Academy]])" નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તેમના વાચનમાં [[હેનરી પોનકેર|પોઈનકેર]] ([[:en:Henri Poincaré|Poincaré]]), [[અર્ન્સ્ટ મેક|મેક]] ([[:en:Ernst Mach|Mach]]), તથા [[ડેવિડ હુમ|હુમ]] ([[:en:David Hume|Hume]]) નો સમાવેશ થતો હતો જેમણે આઈન્સ્ટાઈનના વૈજ્ઞાનિક અને ફિલોસોફિકલ દ્રષ્ટિકોણને પ્રભાવિત કર્યો હતો.<ref name="GalisonClocksMaps">{{cite book | last = Galison | first = Peter | authorlink = Peter Galison | title = Einstein's Clocks, Poincaré's Maps: Empires of Time | url = https://archive.org/details/einsteinsclocksp0000gali | publisher = W.W. Norton | location = New York | year = 2003 | isbn = 0393020010 }}</ref> આ ગાળા દરમિયાન આઈન્સ્ટાઈનને ફિઝિક્સના સમુદાય સાથે કોઈ સીધો અંગત સંબંધ નહોતો.<ref>ઈ.જી. (અર્થાત){{Citation | last = Pais | first = Abraham | author-link = Abraham Pais | year = 1982 | title = Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | id = ISBN 0-19-520438-7 | page = 17 }}</ref>પેટન્ટ ઓફિસ ખાતે તેમનું મોટાભાગનું કામ ઈલેક્ટ્રીકલ સિગ્નલ્સનું ટ્રાન્સમિશન તથા સમયના ઈલેક્ટ્રીકલ-મિકેનિકલ સિંક્રોનાઈઝેશનને લગતા પ્રશ્નો સંબંધીત હતું, આ બંને ટેકનિકલ સમસ્યાઓ [[વૈચારિક પ્રયોગ|વૈચારિક પ્રક્રિયા]] ([[:en:thought experiment|thought experiment]])માં રહસ્યમય રીતે જોવા મળતી, જેને પગલે આઈન્સ્ટાઈને પ્રકાશના લક્ષણ તથા અવકાશ અને સમય વચ્ચેના મૂળભૂત જોડાણ અંગે આત્યંતિક તારણો કાઢ્યા.<ref name="GalisonClocks"/><ref name="GalisonClocksMaps"/> == લગ્ન અને પારિવારિક જીવન == આઈન્સ્ટાઈન અને [[મિલેવા મેરિક]] ([[:en:Mileva Marić|Mileva Marić]])ને એક દીકરી હતી જેને તેઓ [[લિસેરલ આઈન્સ્ટાઈન|લિસેરલ]] ([[:en:Lieserl Einstein|Lieserl]]) કહેતા. તેનો જન્મ 1902ના પ્રારંભિક મહિનાઓમાં સંભવત: [[નોવી સેડ]] ([[:en:Novi Sad|Novi Sad]]) ખાતે થયો હતો. <ref>આઈન્સ્ટાઈનના મેરિક સાથેના પત્રો ઉપરથી આ તારણ કાઢવામાં આવ્યું છે. લિસેરલનો પ્રથમ ઉલ્લેખ આઈન્સ્ટાઈને મેરિકને લખેલા પત્રમાં છે (લિસેરલના જન્મ સમયે મેરિક નોવી સેડમાં અથવા તેની નજીક તેમના પરિવાર સાથે હતાં) તા. 4 ફેબ્રુઆરી 1902 (''સંકલિત પેપરો'' વોલ્યુમ 1, ડોક્યુમેન્ટ 134)</ref>1903 પછી તેણીનું ભાવિ અનિશ્ચિત છે. આઈન્સ્ટાઈને 6 જાન્યુઆરી 1903ના રોજ મિલેવા સાથે લગ્ન કર્યા, જોકે આ લગ્ન સામે તેમની માતાનો વિરોધ હતો, તેમને સર્બ નાગરિકો પ્રત્યે પૂર્વગ્રહ હતો અને માનતાં કે મેરિક "મોટી ઉંમરની" અને "શારીરિક રીતે અશક્ત લાગતી"<ref>{{Harvtxt|Highfield|1993|pp=54,58}}"મિલેવા યહુદી નથી એ બાબતની તેને પરવા હોય તેવું લાગતું નહોતું"</ref> <!-- following cite url does not mention Pauline Einstein, precise url required: --><ref>{{Citation | author = Oregon Public Broadcasting | year = 2003 | url = http://www.pbs.org/opb/einsteinswife/ | title = Einstein's Wife: The Life of Mileva Maric Einstein | publisher = Public Broadcasting Service | access-date = 2006-11-8 | archivedate = 2015-05-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150512054746/http://www.pbs.org/opb/einsteinswife/ }}આ વેબસાઈટ, આ જ નામની વિવાદાસ્પદ ગેરાલ્ડીન હિલ્ટન ડોક્યુમેન્ટરીની કમ્પેનિયન છે, તે ઐતિહાસિક ખરાઈ માટે હાલ સમીક્ષા હેઠળ છે. (જૂઓ{{Citation | last=Getler | first=Michael | date=15 December 2006 | journal=PBS Ombudsman | title=Einstein’s Wife: The Relative Motion of ‘Facts’ | url=http://www.pbs.org/ombudsman/2006/12/einsteins_wife_the_relative_motion_of_facts.html | access-date=2007-03-25 }})</ref>તે સમયે તેમનો સંબંધ અંગત અને બૌદ્ધિક ભાગીદારીનો હતો.તેમને લખેલા પત્રમાં આઈન્સ્ટાઈને મેરિકને "મને સમાંતર વ્યક્તિ અને હું છું એટલી જ મજબૂત અને સ્વતંત્ર વ્યક્તિ" તરીકે ઓળખાવ્યાં હતાં. <ref>આઈન્સ્ટાઈને 3 ઓક્ટોબર 1900ના રોજ મેરિકને લખેલો પત્ર (''સંકલિત પેપરો'' વોલ. 1, ડોક્યુમેન્ટ 79).</ref>મેરિકે આઈન્સ્ટાઈનની કામગીરી ઉપર પ્રભાવ પાડ્યો હતો કે નહિ તે બાબતે ચર્ચા થઈ રહી છે, જોકે, મોટાભાગના ઇતિહાસકારોને નથી લાગતું કે મેરિકે કોઈ મોટો સહયોગ આપ્યો હોય. <ref>{{cite web | title= Arguing about Einstein's wife (April 2004) - Physics World&nbsp;— PhysicsWeb (See above) | url= http://physicsweb.org/articles/world/17/4/2 | dateformat= mdy | access-date= 21 November 2005 | author= Alberto A Martínez | archive-date= 8 જાન્યુઆરી 2006 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060108061728/http://physicsweb.org/articles/world/17/4/2 | url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esterson.org/milevamaric.htm |title=Mileva Marić: Einstein’s Wife |access-date=2007-02-23 |author=Allen Esterson |archive-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070207010945/http://www.esterson.org/milevamaric.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://philoscience.unibe.ch/lehre/winter99/einstein/Stachel1966.pdf |title=“Albert Einstein and Mileva Maric. A Collaboration That Failed to Develop” in: ''Creative Couples in the Sciences'', H. M. Pycior et al. (ed) |access-date=2007-02-23 |author=John Stachel |format=PDF |archive-date=2004-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040928162542/http://philoscience.unibe.ch/lehre/winter99/einstein/Stachel1966.pdf |url-status=dead }}</ref>14 મે 1904ના રોજ આલ્બર્ટ અને મિલેવાના પ્રથમ પુત્ર [[હેન્સ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન]] ([[:en:Hans Albert Einstein|Hans Albert Einstein]])નો જન્મ [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]] ([[:en:Switzerland|Switzerland]])ના [[બર્ન]] ([[:en:Berne|Berne]])માં થયો. તેમનો બીજા પુત્ર [[એડવર્ડ આઈન્સ્ટાઈન|એડવર્ડ]] ([[:en:Eduard Einstein|Eduard]])નો જન્મ [[ઝુરિચ]] ([[:en:Zurich|Zurich]])માં 28 જુલાઈ 1910ના રોજ થયો હતો. આલ્બર્ટ અને મેરિક પાંચ વર્ષ અલગ રહ્યાં પછી તેમની વચ્ચે 14 ફેબ્રુઆરી 1919ના રોજ છૂટાછેડા થયા.તે વર્ષની 2 જૂને આઈન્સ્ટાઈને [[એલ્સા આઈન્સ્ટાઈન|એલ્સા લોવેન્થલ]] ([[:en:Elsa Einstein|Elsa Löwenthal]]) (ની આઈન્સ્ટાઈન), સાથે લગ્ન કર્યા, જેણે આઈન્સ્ટાઈનની માંદગી દરમિયાન તેમની સારવાર કરી એલ્સા આલ્બર્ટની માતૃપક્ષે ફર્સ્ટ કઝીન અને પિતૃપક્ષે [[સેકન્ડ કઝીન]] ([[:en:second cousin|second cousin]]) હતી. એ બંનેએ સાથે મળીને એલ્સાના પ્રથમ લગ્નથી થયેલી દીકરીઓ મોર્ગોટ તથા ઈલ્સેનો ઉછેર કર્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinelsa_content.html|title=Short life history: Elsa Einstein|access-date=2007-06-11|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803204554/http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinelsa_content.html|url-status=dead}}</ref>જોકે તેમને બંનેને કોઈ બાળકો થયાં નહિ. == ''એનુસ મિરાબિલિસ'' તથા સ્પેશિયલ રિલેટિવિટી == [[ચિત્ર:Einstein patentoffice.jpg|thumb|upright|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન, 1905]] 1905માં આઈન્સ્ટાઈન પેટન્ટ ઓફિસમાં કામ કરતા હતા ત્યારે તેમણે અગ્રણી જર્મન ફિઝિક જર્નલ ''[[એનાલીન ડેર ફિઝિક|એનાલેન ડેર ફિઝિક]] ([[:en:Annalen der Physik|Annalen der Physik]])''માં ચાર પેપરો પ્રકાશિત કર્યા હતા. આ એજ પેપરો ચે જેને ઇતિહાસ ''[[એનુસ મિરાબિલિસ પેપરો]] ([[:en:Annus Mirabilis Papers|Annus Mirabilis Papers]]) ''તરીકે ઓળખાવે છે. * પાર્ટિક્યુલેટ નેચર ઓફ લાઈટ અંગેના તેમના પેપરમાં એવો વિચાર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો કે કેટલાક પ્રાયોગિક પરિણામો, ખાસ કરીને [[ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર]] ([[:en:photoelectric effect|photoelectric effect]])ને એવા સિદ્ધાંતથી સમજી શકાય કે લાઈટ ઊર્જાના અલગ પેકેટોના([[ક્વોન્ટા]] ([[:en:quanta|quanta]])) સ્વરુપમાં મેટર સાથે ઈન્ટરેક્ટ કરે છે, આ વિચાર [[મેક્સ પ્લેન્ક]] ([[:en:Max Planck|Max Planck]]) દ્વારા 1900માં સંપૂર્ણ આંકડાકીય ફેરફારો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો, અને તે લાઈટ અંગેની વર્તમાન થીયરીઓથી વિરોધી જણાય છે.{{harv|Einstein|1905a}} * [[બ્રાઉનનો પ્રસ્તાવ|બ્રાઉનના પ્રસ્તાવ]] ([[:en:Brownian motion|Brownian motion]]) અંગેના તેમના પેપરમાં નાના કણોની અસ્થાયી હિલચાલ વિશે સમજ આપવામાં આવી હતી જે મોલેક્યુલર એક્શનના સીધા પુરાવા રુપ હતી, આમ [[પરમાણુ થીયરી]] ([[:en:atomic theory|atomic theory]])ને તે ટેકો આપતા હતા. {{harv|Einstein|1905c}} * તેમના પદાર્થોના વહન અંગેના પેપર [[ઈલેક્ટ્રોડાઈનેમિક્સ|ઈલેક્ટ્રોડાયનેમિક્સ]] ([[:en:electrodynamics|electrodynamics]])માં [[વિશેષ સાપેક્ષવાદ|સ્પેશિયલ રિલેટિવિટી]] ([[:en:special relativity|special relativity]])ની ક્રાંતિકારી થીયરી રજૂ કરવામાં આવી હતી જેમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે [[પ્રકાશની ગતિ|પ્રકાશની ઝડપ]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) જોવાની સ્વતંત્રતા જોનારની ગતિ ઉપર આધાર રાખે છે અને તે માટે ગતિ [[રીલેટિવિટી ઓફ સિમલ્ટેનિઅટી|નીતિનિયમોના ઉલ્લંઘનની માન્યતા]] ([[:en:Relativity of simultaneity|notion of simultaneity]])માં મૂળભૂત ફેરફાર કરવાની જરૂર છે.તેના પરિણામોમાં ગતિ કરતાં તત્વોની [[સ્પેસટાઈમ|ટાઈમ સ્પેસ ફ્રેમ]] ([[:en:Spacetime|time-space frame]]) [[સમયનો વિસ્તાર|સ્લોઈંગ ડાઉન]] ([[:en:Time dilation|slowing down]]) તથા [[લંબાઈનું સંકોચન|કોન્ટ્રેક્ટિંગ]] ([[:en:Length contraction|contracting]]) (ગતિની દિશામાં) જોનારની ફ્રેમને અનુરુપ બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.આ પેપરમાં એવી પણ દલીલ કરવામાં આવી હતી કે [[પ્રકાશમય ઈથર|લુમિનિફેરસ ઈથર]] ([[:en:luminiferous aether|luminiferous aether]])નો વિચાર જે તે સમયે ફિઝિક્સમાં એક અગ્રણી થીયરીનો ભાગ હતો તે તદન નકામો હતો.{{harv|Einstein|1905d}} * [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ]] ([[:en:mass–energy equivalence|mass–energy equivalence]]) અંગેના પોતાના પેપરમાં (જે અગાઉ એક નિશ્ચિત વિચાર ગણવામાં આવતો), આઈન્સ્ટાઈને જે તારણ કાઢ્યું તે વીસમી સદીના સૌથી જાણીતા સવાલ તરીકે ઓળખાય છે. ''ઈ'' અને એનબીએસપી, = અને એનબીએસપી, ''એમસી'' <sup>2</sup><ref>{{Citation | last = Hawking | first = S. W. | author-link = Stephen Hawking | year = 2001 | title = The Universe in a Nutshell | publisher = Bantam Books | isbn = 0-55-380202-X}}</ref><ref name="EfB">{{Citation | last = Schwartz | first = J. | last2 = McGuinness | first2 = M. | year = 1979 | title = Einstein for Beginners | publisher = Pantheon Books | isbn = 0-39-450588-3}}</ref>આ સૂચવે છે કે નાના સમૂહોને ઊર્જાના મોટા સમૂહોમાં [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ|તબદીલ]] ([[:en:mass-energy equivalence|converted]]) કરી શકાય છે અને [[પરમાણુ ઊર્જા]] ([[:en:nuclear power|nuclear power]])ના વિકાસનો અગાઉથી સંકેત મેળવી શકાય છે.{{harv|Einstein|1905e}} આજે તો તમામ પેપર ઘણી મોટી સફળતા તરીકે ગણવામાં આવે છે, અને તેથી 1905ને આઈન્સ્ટાઈનના [[એનુસ મિરાબિલિસ|શ્રેષ્ઠ વર્ષ]] ([[:en:Annus mirabilis|Wonderful Year]]) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.જોકે, તે સમયે મોટાભાગના ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓએ તેના મહત્વની નોંધ નહોતી લીધી, અને જે લોકોએ તેની નોંધ લીધે તેમણે એ સિદ્ધાંતને સીધીસીધો ફગાવી દીધો હતો.આ પૈકી કેટલાક સંશોધન, જેમ કે થીયરી ઑફ લાઈટ ક્વોન્ટા, વર્ષો સુધી વિવાદાસ્પદ રહ્યા.<ref>સાપેક્ષવાદના સિદ્ધાંતને વિશ્વમાં જે પ્રતિભાવો મળ્યા અને તેને જે વિવાદોનો સામનો કરવો પડ્યો તે માટે થોમસ એફ. ગ્લીકના લેખો જૂઓ, ''ધ કમ્પેરેટિવ રીસેપ્શન ઑફ રીલેટિવિટી'' (ક્લુવર એકેડેમિક પબ્લિશર્સ, 1987), આઈએસબીએન 9027724989</ref><ref>{{Citation | last = Pais | first = Abraham | author-link = Abraham Pais | year = 1982 | title = Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | pages = 382–386 | id = ISBN 0-19-520438-7 }}</ref> 26 વર્ષની ઉંમરે એક્સપરિમેન્ટર ફિઝિક્સના પ્રોફેસર [[આલ્ફ્રેડ ક્લેનર]] ([[:en:Alfred Kleiner|Alfred Kleiner]])ના હાથ નીચે અભ્યાસ કર્યા પછી આઈન્સ્ટાઈનને [[યુનિવર્સિટી ઑફ ઝુરિચ]] ([[:en:University of Zurich|University of Zurich]]) દ્વારા [[ડૉક્ટર ઑફ ફિલોસોફી|પીએચ.ડી]] ([[:en:Doctor of Philosophy|PhD]])ની ડિગ્રી આપવામાં આવી હતી.તેમના સંશોધનનું શીર્ષક હતું, ''એ ન્યુ ડીટર્મિનેશન ઑફ મોલેક્યુલર ડાઈમેન્શન્સ''.{{harv|Einstein|1905b}} == પ્રકાશ અને સામાન્ય સાપેક્ષતા == {{seealso|History of general relativity|Relativity priority dispute}} [[ચિત્ર:1919 eclipse positive.jpg|left|thumb|1919ના [[આર્થર સ્ટેનલી એડિંગ્ટન]] ([[:en:Arthur Stanley Eddington|Arthur Stanley Eddington]])ના એક્સિપિડિશન દરમિયાન ગ્રહણના જે ફોટા લેવામાં આવ્યા હતા તે પૈકી એક ફોટાના આધારે આઈન્સ્ટાઈનની ગ્રેવિટેશન બેન્ડિંગ ઑફ લાઈટની ધારણાને [[કન્ફર્મેશન (એપિસ્ટમોલોજી – જ્ઞાનમિમાંસા)|સમર્થન]] ([[:en:confirmation (epistemology)|confirmed]]) મળ્યું હતું.]] 1906માં પેટન્ટ ઓફિસે આઈન્સ્ટાઈનને પ્રમોશન આપી ટેકનિકલ એક્ઝામિર સેકન્ડ ક્લાસ બનાવ્યા, પરંતુ તેમણે એકેડેમિયા છોડ્યું નહિ.1908માં તેઓ [[યુનિવર્સિટી ઑફ બર્ન]] ([[:en:University of Bern|University of Bern]]) ખાતે [[પ્રાઈવેટડોઝેન્ટ]] ([[:en:privatdozent|privatdozent]]) બન્યા.<ref>{{Citation | last = Pais | first = Abraham | author-link = Abraham Pais | year = 1982 | title = Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | id = ISBN 0-19-520438-7 | page = 522 }}</ref>1910માં તેમણે [[નિર્ણાયક રંગપરાવર્તન|ક્રિટિકલ ઓપેલેન્સ]] ([[:en:critical opalescence|critical opalescence]]) ઉપર પેપર લખ્યું જેમાં વાતાવરણમાં એકાંગી પદાર્થો દ્વારા વિખેરાયેલા લાઈટની સામૂહિક અસરોનું વર્ણન હતું, ''એટલે કે'', [[ડિફ્યુઝ સ્કાય રેડિએશન|શા માટે આકાશ ભૂરું છે]] ([[:en:Diffuse sky radiation|why the sky is blue]]).<ref name="Levenson">લેવેન્સન, થોમસ.[http://www.pbs.org/wgbh/nova/einstein/genius/ આઈન્સ્ટાઈનનો બિગ આઈડિયા].''[[પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ-જાહેર પ્રસારણ સેવા|જાહેર પ્રસારણ સેવા]] ([[:en:Public Broadcasting Service|Public Broadcasting Service]]).''2005.25 ફેબ્રુઆરી 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref> 1909 દરમિયાન, આઈન્સ્ટાઈને [[ક્વાન્ટાઇઝેશન (ફિઝિક્સ)|ક્વાન્ટાઇઝેશન]] ([[:en:quantization (physics)|quantization]]) ઑફ લાઈટ વિષય ઉપર ([[s:The Development of Our Views on the Composition and Essence of Radiation|ધ ડેવલપમેન્ટ ઑફ અવર વ્યૂઝ ઑન ધ કોમ્પોઝિશન એન્ડ ઈસેન્સ ઑફ રેડિએશન]]) નું પ્રકાશન કર્યું.આ પેપરમાં તેમજ 1909ના અન્ય એક પેપરમાં, આઈન્સ્ટાઈને દર્શાવ્યું કે [[મેક્સ પ્લેન્ક]] ([[:en:Max Planck|Max Planck]])ની [[ઊર્જા]] ([[:en:energy|energy]]) [[ક્વોન્ટા]] ([[:en:quanta|quanta]])ની [[મોમેન્ટમ|ગતિ]] ([[:en:momentum|momenta]]) સુનિશ્ચિત છે અને તે કેટલીક બાબતોમાં સ્વતંત્ર રીતે, [[પોઈન્ટ પાર્ટિકલ|પોઈન્ટ જેવા પાર્ટિકલ્સ]] ([[:en:point particle|point-like particles]]) પ્રમાણે વર્તે છે. આ પેપર દ્વારા ''[[ફોટોન]]''નો વિચાર વહેતો કરવામાં આવ્યો (જોકે આ શબ્દ 1926માં [[ગિલ્બર્ટ એન. લુઈસ]] ([[:en:Gilbert N. Lewis|Gilbert N. Lewis]]) દ્વારા પ્રયોજવામાં આવ્યો હતો) અને [[જથ્થાનું યંત્રશાસ્ત્ર|ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ]] ([[:en:quantum mechanics|quantum mechanics]])માં [[વેવ પાર્ટિકલનો બેવડો સિદ્ધાંત|વેવ જેવા પાર્ટિકલ્સ ડ્યુઆલિટી]] ([[:en:wave–particle duality|wave–particle duality]])ના વિચારને પ્રોત્સાહિત કર્યો. 1911માં, આઈન્સ્ટાઈન [[યુનિવર્સિટી ઑફ ઝુરિચ]] ([[:en:University of Zurich|University of Zurich]]) ખાતે [[એસોસિએટ પ્રોફેસર]] ([[:en:associate professor|associate professor]]) બન્યા.જોકે, ત્યારપછી ટૂંક સમયમાં જ તેમણે [[જર્મન ચાર્લ્સ-ફર્ડિનેન્ડ યુનિવર્સિટી|જર્મન ચાર્લ્સ-ફર્ડિનન્ડ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:German Charles-Ferdinand University|German Charles-Ferdinand University]]),[[પ્રોગ]] ([[:en:Prague|Prague]]) ખાતે ફૂલટાઈમ પ્રોફેસરશીપ સ્વીકારી લીધી.ત્યાં આઈન્સ્ટાઈને પ્રકાશના ગુરુત્વાકર્ષણની અસરો, ખાસ કરીને [[ગુરુત્વાકર્ષણ રેડશીફ્ટ|ગુરુત્વાકર્ષણીય રેડશીફ્ટ]] ([[:en:gravitational redshift|gravitational redshift]]) તથા પ્રકાશના ગુરુત્વાકર્ષણીય પરાભવ અંગે પેપર પ્રકાશિત કર્યું.આ પેપર દ્વારા અવકાશ વિજ્ઞાનીઓને [[સૂર્ય ગ્રહણ]] ([[:en:solar eclipse|solar eclipse]]) દરમિયાન પરાભવનના માર્ગો શોધી કાઢવા અપીલ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite journal | last=Einstein | first=Albert | title=On the Influence of Gravity on the Propagation of Light | journal=Annalen der Physik | year=1911 | volume=35 | pages=898–908 | doi=10.1002/andp.19113401005}}(''સંકલિત પેપરો''માં પણ વોલ. 3, ડોક્યુમેન્ટ 23)</ref>જર્મન અવકાશ વિજ્ઞાની [[ઈર્વિન ફિનલે-ફ્રેન્ડલિચ|ઈર્વિન ફિનલે-ફ્રેન્ડલિચે]] ([[:en:Erwin Finlay-Freundlich|Erwin Finlay-Freundlich]]) આઈન્સ્ટાઈને વિજ્ઞાનીઓને આપેલા આ પડકારનો આખી દુનિયામાં પ્રચાર કર્યો.<ref name="Crelinston_1">ક્રેલિન્સ્ટન, જેફરી.[http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html આઈન્સ્ટાઈનની જ્યુરી: રેસ ટુ ટેસ્ટ રિલેટિવિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828093308/http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html |date=2014-08-28 }}.''[[પ્રિન્સટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ|પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]]).''2006.13 માર્ચ 2007ના રોજ સુધારો કરાયો.આઈએસબીએન 9780691123103</ref> 1912માં આઈન્સ્ટાઈન સ્વિટ્ઝરલેન્ડ પાછા ફર્યા અને પોતાની [[માતૃ સંસ્થા|માતૃસંસ્થા]] ([[:en:alma mater|alma mater]]), [[ઈ ટી એચ ઝુરિચ|ઈટીએચ]] ([[:en:ETH Zurich|ETH]])ની પ્રોફેસરશીપ સ્વીકારી. ત્યાં તેમની મલુકાત ગણિતશાસ્ત્રી [[માર્સલ ગ્રોસમેન]] ([[:en:Marcel Grossmann|Marcel Grossmann]]) સાથે થઈ જેમણે તેમને [[રિમેનિઅન ભૂમિતિ (જિઓમેટ્રી)|રિમેનિઅન ભૂ્મિતિ]] ([[:en:Riemannian geometry|Riemannian geometry]])નો અને ખાસ કરીને [[ડિફરેન્સિયલ જિઓમેટ્રી|ડિફરેન્સિયલ ભૂમિતિ]] ([[:en:differential geometry|differential geometry]])નો પરિચય કરાવ્યો, તથા ઈટાલિયન ગણિતશાસ્ત્રી [[ટુલિઓ લેવી-સિવિટા]] ([[:en:Tullio Levi-Civita|Tullio Levi-Civita]])ની ભલામણથી આઈન્સ્ટાઈને [[સામાન્ય ગણતરી|જનરલ કોવેરિઅન્સ]] ([[:en:general covariance|general covariance]])ની ઉપયોગીતા વિશે અભ્યાસ શરુ કર્યો (પોતાની ગુરુત્વાકર્ષણ થીયરના [[ટેન્સર]] ([[:en:tensor|tensor]])ના આવશ્યક ઉપયોગ વિશે)જોકે થોડા સમય માટે આઈન્સ્ટાઈનને લાગ્યું કે એ અભિગમમાં સમસ્યાઓ છે, છતાં તેમણે ફરી તે કામગીરી શરુ કરી અને 1915ના અંતે તેમની [[સાપેક્ષવાદની સામાન્ય થીયરી|જનરલ થીયરી ઑફ રિલેટિવિટી]] ([[:en:general theory of relativity|general theory of relativity]]) પ્રકાશિત કરી, અને આજે પણ એ જ સ્વરુપમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે{{Harv|Einstein|1915}}.આ થીયરીમાં ગુરુત્વાકર્ષણને [[સ્પેસટાઈમ]] ([[:en:spacetime|spacetime]])ના માળખાનું મેટર દ્વારા વિચ્છેદન અને અન્ય મેટરની [[નિષ્ક્રિયતા|ઈનર્સિયા]] ([[:en:inertia|inertia]])1 મોશન અસરની સમજૂતી આપી. ઘણા સ્થળાંતર પછી મિલેવાએ 1914માં [[પહેલું વિશ્વયુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] ([[:en:World War I|World War I]])ના થોડા સમય પહેલાં જ બાળકો સાથે ઝુરિચમાં કાયમી નિવાસસ્થાન કર્યું. આઈન્સ્ટાઈન [[બર્લિન]] ([[:en:Berlin|Berlin]])માં એકલા જ રહ્યા જ્યાં તેઓ [[પ્રુસિયન એકેડમી ઑફ સાયન્સીસ|પ્રુસિઅન એકેડમી ઑફ સાયન્સિસ]] ([[:en:Prussian Academy of Sciences|Prussian Academy of Sciences]])ના સભ્ય બન્યા.પોતાના નવા હોદ્દાની વ્યવસ્થાના ભાગરુપે, તેઓ [[હમ્બોલ્ડટ યુનિવર્સિટી ઑફ બર્લિન]] ([[:en:Humboldt University of Berlin|Humboldt University of Berlin]]) ખાતે પણ પ્રોફેસર બન્યા, જોકે તેમાં એક વિશેષ જોગવાઈ હતી જેથી તેઓ શિક્ષણકાર્યની ફરજોમાંથી મોટાભાગે મુક્ત રહી શકે.1914 થી 1932 દરમિયાન તેઓ [[કેઈસર વિલ્હેમ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ફિઝિક્સ]] ([[:en:Kaiser Wilhelm Institute for Physics|Kaiser Wilhelm Institute for Physics]])ના ડિરેક્ટર પણ રહ્યા.<ref name="Kant">કેન્ટ, હોર્સ્ટ.આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન એન્ડ ધ [[કેઈસર વિલ્હેમ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ફિઝિક્સ]] ([[:en:Kaiser Wilhelm Institute for Physics|Kaiser Wilhelm Institute for Physics]]) બર્લિનમાં. રેન, જુર્ગેનમાં.આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન અને એનબીએસપીઃ ચીફ એન્જિનિયર ઑફ ધ યુનિવર્સઃ વન હંડ્રેડ ઓથર્સ ફૉર આઈન્સ્ટાઈન.ઈડી. રેન, જુર્ગેન.''વિલે-વીસીએચ.'' 2005. પીપી.166-169.આઈએસબીએન = 3527405747</ref> પહેલા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન [[કેન્દ્રીય સત્તાઓ (સેન્ટ્રલ પાવર્સ)|સેન્ટ્રલ પાવર્સ]] ([[:en:Central Powers|Central Powers]])ના વિજ્ઞાનીઓનાં ભાષણો અને લખાણો [[રાષ્ટ્રીય સલામતી]] ([[:en:national security|national security]])ના કારણોસર માત્ર સેન્ટ્રલ પાવર્સ એકેડેમિક્સને જ ઉપલબ્ધ થતાં.આઈન્સ્ટાઈનના કેટલાક સંશોધક લખાણો ઓસ્ટ્રીઅન [[પૌલ એર્નફેસ્ટ]] ([[:en:Paul Ehrenfest|Paul Ehrenfest]]) તથા નેધરલેન્ડ્સના ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓ, ખાસ કરીને 1902ના નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[હેન્ડ્રીક લોરેન્ટ]] ([[:en:Hendrik Lorentz|Hendrik Lorentz]]) અને [[લીડેન યુનિવર્સિટી|લિડેન યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Leiden University|Leiden University]])ના [[વિલેમ ડે સિટ્ટર]] ([[:en:Willem de Sitter|Willem de Sitter]]) મારફત યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ (બ્રિટન) અને અમેરિકા પહોંચ્યા હતા.વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયા પછી આઈન્સ્ટાઈને લિડેન યુનિવર્સિટી સાથેનું તેમનું જોડાણ ચાલુ રાખ્યું, ''[[પ્રોફેસર#નેધરલેન્ડ્સ|અસાધારણ પ્રોફેસર]] ([[:en:Professor#Netherlands|Extraordinary Professor]])'' તરીકેનો કોન્ટ્રેક્ટ સ્વીકારર્યો, 1920 અને 1930 વચ્ચે લેક્ચર આપવા માટે નિયમિત હોલેન્ડ જતા.<ref>{{cite web|url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/einstein/einstein.html|title=Two friends in Leiden|access-date=2007-06-11}}</ref> 1917માં આઈન્સ્ટાઈને ''ફિઝિકાલિશ ઝેટશ્ક્રીફ્ટ''માં એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો, જેમાં [[સ્ટિમ્યુલેટેડ ઈમિશન|સ્ટિમ્યુલેટેડ એમિશન]] ([[:en:stimulated emission|stimulated emission]])ની સંભાવનાની વાત કરી, તે એવી ફિઝિકલ પ્રક્રિયા હતી જેનાથી [[મેસર (રેડિયોના સૂક્ષ્મ તરંગો મોટાબનાવતું સાધન)|મેસર]] ([[:en:maser|maser]]) અને [[લેસર]] ([[:en:laser|laser]]) {{Harv|Einstein|1917b}}ની સંભાવના બનતી હતી.તેમણે સમગ્ર બ્રહ્માંડના વર્તનને મોડલ કરવાના પ્રયાસમાં જનરલ થીયરી ઑફ રિલેટિવિટીમાં [[કોસ્મોલોજિકલ કોન્સટન્ટ|કોસ્મોલોજિકલ કોન્સ્ટન્ટ]] ([[:en:cosmological constant|cosmological constant]]) નો નવો વિચાર રજૂ કરતું પેપર પણ પ્રકાશિત કર્યું{{Harv|Einstein|1917a}}. આઈન્સ્ટાઈને 1911માં પ્રોગથી જે પડકાર ફેંક્યો હતો તે દિશામાં કામગીરી કરવાનું અવકાશ વિજ્ઞાનીઓએ 1917માં શરુ કર્યું.અમેરિકાના કેલિફોર્નિયા સ્થિત [[માઉન્ટ વિલ્સન ઓબ્ઝર્વેટરી]] ([[:en:Mount Wilson Observatory|Mount Wilson Observatory]])એ સોલર [[સ્પેક્ટ્રોસ્કોપિક]] ([[:en:spectroscopic|spectroscopic]]) સમીક્ષા પ્રકાશિત કરી હતી જેમાં કોઈ ગુરુત્વાકર્ષણ રેડશીફ્ટ જણાઈ નહોતી.<ref>{{Citation | last =Crelinsten | first =Jeffrey | title =Einstein's Jury: The Race to Test Relativity | isbn =978-0-691-12310-3 | publisher =Princeton University Press | pages =103–108 | year =2006 | url =http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html | access-date =2007-03-13 | archivedate =2014-08-28 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20140828093308/http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html }}</ref> 1918માં કેલિફોર્નિયાની જ [[લિક ઓબ્ઝર્વેટરી]] ([[:en:Lick Observatory|Lick Observatory]])એ જાહેર કર્યું કે તેઓ પણ આઈન્સ્ટાઈનની ધારણાઓને નકારી કાઢે છે. જોકે તેમનાં તારણો પ્રકાશિત થયા નહોતા.<ref>{{Citation | last =Crelinsten | first =Jeffrey | title =Einstein's Jury: The Race to Test Relativity | isbn =978-0-691-12310-3 | publisher =Princeton University Press | pages =114–119 | year =2006 | url =http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html | access-date =2007-03-13 | archivedate =2014-08-28 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20140828093308/http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html }}</ref> જોકે, મે 1919માં બ્રિટિશ અવકાશ વિજ્ઞાની [[આર્થર સ્ટેનલી એડિંગ્ટન]] ([[:en:Arthur Stanley Eddington|Arthur Stanley Eddington]])ના નેતૃત્વ હેઠળની ટીમે ઉત્તરીય [[બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])ના [[સોબરલ, સીએરા|સોબરલ]] ([[:en:Sobral, Ceará|Sobral]]) તથા [[પ્રિન્સિપી]] ([[:en:Príncipe|Príncipe]])માં સૂર્ય ગ્રહણની ફોટોગ્રાફી વખતે [[ગુરુત્વાકર્ષણ લેન્સિંગ|સૂર્ય દ્વારા સ્ટારલાઈટના ગ્રેવિટેશનલ ડીફ્લેકશન]] ([[:en:gravitational lensing|gravitational deflection of starlight by the Sun]]) અંગેની આઈન્સ્ટાઈનની ધારણાને અનુમોદન આપ્યું.<ref name="Crelinston_1"/>7 નવેમ્બર 1919ના રોજ અગ્રણી બ્રિટિશ અખબાર ''[[ધ ટાઈમ્સ|ધ ટાઈમ્સે]] ([[:en:The Times|The Times]])'' મોટા મથાળે સમાચાર પ્રકાશિત કર્યા જેમાં લખ્યું હતું, વિજ્ઞાન અને એનબીએસપીમાં ક્રાંતિ - બ્રહ્માંડ અને એનબીએસપીની નવી થીયરી – ન્યુટનના સિદ્ધાંતો ફગાવી દેવાયા.<ref name="Eddington">{{cite journal | last = Andrzej | first = Stasiak | year = 2003 | title = Myths in science | journal = EMBO reports | volume = 4 | issue = 3 | page = 236| doi =10.1038/sj.embor.embor779 | id = | url = http://www.nature.com/embor/journal/v4/n3/full/embor779.html | access-date = 2007-03-31 }}</ref>એક મુલાકાતમાં નોબેલ વિજેતા [[મેક્સ બોર્ન|મેક્સ બોર્ને]] ([[:en:Max Born|Max Born]]) જનરલ રિલેટિવિટીને કુદરત અંગે માનવીય વિચારની સૌથી મહાન કામગીરી ગણાવી, <ref>{{cite news | title = The genius of space and time | url = http://books.guardian.co.uk/reviews/scienceandnature/0,,1571826,00.html | publisher = The Guardian | date = 2005-09-17 | access-date = 2007-03-31 }}</ref>જ્યારે અન્ય નોબેલ વિજેતા [[પૌલ ડિરેક]] ([[:en:Paul Dirac|Paul Dirac]])ને એમ કહેતા ટાંકવામાં આવ્યા કે, આ અત્યાર સુધી થયેલી કદાચ સૌથી મોટી વૈજ્ઞાનિક શોધ છે.<ref name="schmidhuber">સ્કમિધુબેર, જુર્ગન[http://www.idsia.ch/~juergen/einstein.html આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન (1879-1955) એન્ડ ધ ‘ગ્રેટેસ્ટ સાયન્ટિફિક ડિસ્કવરી એવર’].2006.4 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref> બસ ત્યાર પછી આંતરરાષ્ટ્રીય માધ્યમોએ આઈન્સ્ટાઈનને વૈશ્વિક પ્રસિદ્ધિ આપી.થોડા વર્ષો પછી એવા દાવા થયા કે એડિંગ્ટન એક્સપિડિશન દરમિયાન લેવામાં આવેલા ચોક્કસ ફોટોગ્રાફ્સની ચકાસણી પરથી જણાય છે કે તે બાબતે પ્રાયોગિક અનિશ્ચિતતા છે જેની અસર હોવાનો એડિંગ્ટને દાવો કર્યો છે અને 1962ના -બ્રિટિશ એક્સપિડિશને તારણ કાઢ્યું કે એ પદ્ધતિ વિશ્વાસપાત્ર નહોતી,<ref name="Eddington"/> પરંતુ ત્યારબાદ વધુ ચોકસાઈપૂર્વકના નિરીક્ષણો બાદ સૂર્ય ગ્રહણ દરમિયાન પ્રકાશના પરાવર્તનની ધારણાને સમર્થન મળ્યું.<ref>મેથ પેજીસમાં ટેબલ જૂઓ [http://www.mathpages.com/rr/s6-03/6-03.htm બેન્ડિંગ લાઈટ]</ref> નવા આવેલા આઈન્સ્ટાઈનની પ્રસિદ્ધિ વૈજ્ઞાનિક સમુદાયમાં, ખાસ કરીને જર્મન ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓને પસંદ નહોતી, અને તેમણે તો પછીથી ''[[ડેશ્યુ ફિઝિક]] ([[:en:Deutsche Physik|Deutsche Physik]])'' (જર્મન ફિઝિક્સ) ચળવળ પણ શરુ કરી હતી.<ref name="Hentschel">{{Citation | last = Hentschel | first = Klaus and Ann M. | year = 1996 | title = Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources | pages = xxi | publisher = Birkhaeuser Verlag | isbn = 3-76-435312-0 | nopp = true}}</ref><ref>સાપેક્ષતા બાબતે અવકાશ વિજ્ઞાનીઓના વલણ અને ચર્ચા માટે જૂઓ {{Citation | last = Crelinsten | first = Jeffrey | title = Einstein's Jury: The Race to Test Relativity | publisher = Princeton University Press | year = 2006}}, ખાસ કરીને 6, 9, 10 તથા 11 નંબરના પ્રકરણો.</ref> == નોબેલ પારિતોષિક == <ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-faq.html |title=Albert Einstein - Frequently Asked Questions |publisher=Nobelprize.org |date=1955-04-18 |access-date=2009-01-07}}</ref>થીઓરેટિકલ ફિઝિક્સમાં આપેલી સેવાઓ, અને ખાસ કરીને ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસરના સિદ્ધાંતની શોધ બદલ આઈન્સ્ટાઈનને 1922માં 1921નું [[પદાર્થ વિજ્ઞાન (ફિઝિક્સ)માં નોબેલ પારિતોષિક|ફિઝિક્સનું નોબેલ પારિતોષિક]] ([[:en:Nobel Prize in Physics|Nobel Prize in Physics]]) આપવામાં આવ્યું.તેમાં તેમના 1905ના ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર અંગેના પેપર ‘ઓન એ હ્યુરિસ્ટિક વ્યૂપોઈન્ટ કન્સર્નિંગ ધ પ્રોડક્શન એન્ડ ટ્રાન્સફોર્મેશન ઑફ લાઈટ’નો ઉલ્લેખ હતો, જેને તે સમયના પ્રાયોગિક પુરાવા દ્વારા યોગ્ય રીતે ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો. પારિતોષિક એનાયત કરવાના ભાષણનો પ્રારંભ આ રીતે થયો હતો, ‘તેમની રિલેટિવિટીની થીયરી જેના ઉપર ફિલોસોફિકલ વર્તુળો મોટાપાયે ચર્ચા થઈ હતી અને, તેની એસ્ટ્રોફિઝિકલ અસરો વિશે ચર્ચાઓ થઈ હતી તેને હાલના સમયમાં ગંભીરતાપૂર્વક ચકાસવામાં આવી રહી છે.’{{Harv|Einstein|1923}} ઘણા લાંબા સમય સુધી એવા અહેવાલો પ્રકાશિત થતા રહ્યા હતા કે આઈન્સ્ટાઈને 1919માં તેમના છૂટાછેડાની શરતના ભાગરુપે નોબેલ પુરસ્કારના નાણાં તેમનાં પ્રથમ પત્ની [[મિલેવા મેરિક]] ([[:en:Mileva Marić|Mileva Marić]])ને આપી દીધા હતા.જોકે, 2006<ref>{{Citation | author =BBC | author-link =BBC | title =Letters Reveal Einstein Love Life | journal =BBC News | publisher =BBC | year =2006 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5168002.stm | access-date =2008-11-25 }}</ref> માં પ્રકાશિત થયેલા અંગત પત્રવ્યવહાર પરથી સ્પષ્ટ થયું કે તેમણે નાણાં મિલેવાને નહોતા આપ્યા.તેમણે મોટાભાગની રકમનું અમેરિકામાં રોકાણ કર્યું હતું, પરંતુ તેમાંની ઘણીખરી રકમ મંદીમાં ધોવાઈ ગઈ હતી. આઈન્સ્ટાઈને 2 એપ્રિલ 1921ના રોજ અમેરિકાના [[ન્યૂયોર્ક શહેર]] ([[:en:New York City|New York City]])ની સૌપ્રથમ વખત મુલાકાત લીધી.તમને વૈજ્ઞાનિક આઈડિયા ક્યાંથી મળે છે તેવું પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે આઈન્સ્ટાઈને કહ્યું હતું કે પોતે માને છે કે વૈજ્ઞાનિક કામગીરી શારીરિક વાસ્તવિક્તાના નિરીક્ષણથી તથા કંઈક કિંમતી શોધવાની તૈયારીના આધારે થાય છે જેમાં પ્રત્યેક ઉદાહરણમાં એપ્લાય થતા ખુલાસાનો સમાવેશ થાય છે અને એકબીજા પ્રત્યેનો વિરોધાભાસ ટાળવાનો હોય છે.તેમણે દૃશ્યમાન પરિણામો{{Harv|Einstein|1954}} સાથે પણ થીયરીની ભલામણ કરી.<ref>જૂઓ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન, ‘જીઓમેટ્રી એન્ડ એક્સપિરિઅન્સ’, ''આઈડિયાસ એન્ડ ઓપિનિયન્સ''માં પુનઃ પ્રકાશિત.</ref> == સંગઠિત ફિલ્ડ થીયરી == આઈન્સ્ટાઈનના જનરલ રિલેટિવિટી અંગેના સંશોધનમાં પ્રાથમિક તબક્કે તેમની ગુરુત્વાકર્ષણની થીયરીને જનરલાઈઝ કરવાના પ્રયાસો હતા જેથી મૂળભૂત [[ફિઝિકલ લૉ|લૉઝ ઑફ ફિઝિક્સ]] ([[:en:physical law|laws of physics]]), ખાસ કરીને ગ્રેવિટેશન અને ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમને એક કરી શકાય અને સરળ બનાવી શકાય.1950માં, ''[[સાયન્ટિફિક અમેરિકન]] ([[:en:Scientific American|Scientific American]])'' સામયિકમાં ‘ઑન ધ જનરલાઈઝ્ડ થીયરી ઑફ ગ્રેવિટેશન’ શીર્ષક હેઠળના લેખમાં [[સંગઠિત ફિલ્ડ થીયરી|યુનિફાઈડ ફિલ્ડ થીયરી]] ([[:en:unified field theory|unified field theory]])ની સમજ આપી હતી {{Harv|Einstein|1950}}.થીયોરેટિકલ ફિઝિક્સમાં તેમની કામગીરીના વખાણ થતા હતા છતાં આઈન્સ્ટાઈન ધીમેધીમે તેમના સંશોધનમાં એકલા પડી રહ્યા હતા અને તેમના પ્રયાસો છેવટે અસફળ રહ્યા હતા.ફન્ડામેન્ટલ ફોર્સિસના યુનિફિકેશન માટેના પ્રયાસો દરમિયાન ફિઝિક્સમાં કેટલાક મુખ્ય પ્રવાહના ડેવલપમેન્ટની તેમણે ઉપેક્ષા કરી, જેમાં સૌથી નોંધપાત્ર હતું [[સ્ટ્રોંગ ન્યુક્લીયર ફોર્સ|સ્ટ્રોંગ]] ([[:en:strong nuclear force|strong]]) એન્ડ [[વીક ન્યુક્લીયર ફોર્સ]] ([[:en:weak nuclear force|weak nuclear force]]), જે તેમના મૃત્યુ પછી પણ ઘણા વર્ષો સુધી સારી રીતે સમજાયા નહિ, અને છેવટે મુખ્યપ્રવાહના થીયોરેટિકલ ફિઝિક્સે યુનિફિકેશન અંગેના આઈન્સ્ટાઈનના અભિગમની વ્યાપક પણે ઉપેક્ષા કરી.લૉઝ ઑફ ધ ફિઝિક્સને એક જ મોડલમાં એક કરવાના સ્વપ્નને હાલ ચાલી રહેલી [[ગ્રાન્ડ યુનિફિકેશન થીયરી]] ([[:en:grand unification theory|grand unification theory]]) ચળવળ દ્વારા સાકાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.<ref>{{cite web | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=00013319-39C7-1C74-9B81809EC588EF21 | title=''A Unified Physics by 2050?'' | access-date=2007-10-04}}</ref> == સહકાર અને ઘર્ષણ == === બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન સ્ટેટિસ્ટિક્સ === 1924માં, આઈન્સ્ટાઈનને [[ભારત|ભારતીય]] ([[:en:India|India]]) ભૌતિક વિજ્ઞાની [[સત્યેન્દ્રનાથ બોઝ]] ([[:en:Satyendra Nath Bose|Satyendra Nath Bose]]) તરફથી [[સ્ટેટિસ્ટિકલ મિકેનિક્સ|સ્ટેટિસ્ટિકલ]] ([[:en:statistical mechanics|statistical]]) મોડલની સમજૂતી મળી, જેનો આધાર ગણતરીની પદ્ધતિ ઉપર હતો જેમાં એવી ધારણા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે પ્રકાશને ઓળખીને અલગ ન પાડી શકાય તેવા તત્વોના ગેસ તરીકે સમજી શકાય.બોઝના સ્ટેટિસ્ટિક્સને કેટલાક એટમ તેમજ સૂચિત લાઈટ પાર્ટિકલ્સમાં એપ્લાય કરવામાં આવ્યા, અને આઈન્સ્ટાઈને બોઝના પેપરનું ભાષાંતર કરી તે ''ઝેસ્ક્રીફ્ટ ફર ફિઝિક :en:Zeitschrift für Physik|Zeitschrift für Physik]])'' માં રજૂ કર્યું.આઈન્સ્ટાઈને તેમના પોતાના લેખો પણ પ્રકાશિત કરીને મોડલ અને તેની અસરોની વિગતો આપી હતી, તે પૈકી [[બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન કોન્ડેનસેટ|બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન કન્ડેનસેટ]] ([[:en:Bose–Einstein condensate|Bose–Einstein condensate]]) વિભાવનાનો સમાવેશ થાય છે જે ઘણા નીચા તાપમાને દેખાય છે{{Harv|Einstein|1924}}.છેક 1995માં આવી વિભાવના [[એરિક એલિન કોર્નેલ]] ([[:en:Eric Allin Cornell|Eric Allin Cornell]]) તથા [[કાર્લ વિમેંન|કાર્લ વિમેન]] ([[:en:Carl Wieman|Carl Wieman]]) દ્વારા પ્રસ્તુત કરવામાં આવી. તેમણે [[યુનિવર્સિટી ઑફ કોલોરાડો, બોલ્ડર|બોલ્ડર ખાતેની યુનિવર્સિટી ઑફ કોલોરાડો]] ([[:en:University of Colorado at Boulder|University of Colorado at Boulder]])ની લેબોરેટરીમાં [[જિલા|જેઆઈએલએ]] ([[:en:JILA|JILA]]) [[નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂ ઑફ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એન્ડ ટેકનોલોજી|એનઆઈએસટી]] ([[:en:National Institute of Standards and Technology|NIST]]) [[અલ્ટ્રાકોલ્ડ એટમ|અલ્ટ્રા કૂલિંગ]] ([[:en:ultracold atom|ultra-cooling]])ના સાધનોનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n01-04.htm|title=Cornell and Wieman Share 2001 Nobel Prize in Physics|date=2001-10-09|access-date=2007-06-11|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010115516/http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n01-04.htm|url-status=dead}}</ref>[[બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન સ્ટેટિસ્ટિક્સ]] ([[:en:Bose–Einstein statistics|Bose–Einstein statistics]])ને હવે [[બોસોન]] ([[:en:boson|boson]])ના કોઈપણ જોડાણની વર્તણૂકને સમજાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.આ પ્રોજેક્ટ માટે આઈન્સ્ટાઈને જે ચિત્રો દોર્યાં હતાં તે [[લીડેન યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Leiden University|Leiden University]]) ની આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવની લાઈબ્રેરીમાં જોઈ શકાય.<ref name="Instituut-Lorentz">[http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/Einstein_archive/ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ-લોરેન્ઝ ખાતે આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવ]. ''ઈન્સ્ટિટ્યૂટ-લોરેન્ઝ.''2005.21 નવેમ્બર 2005ના રોજ સુધારો કરવામાં આવ્યો.</ref> === સ્કોર્ડિંગર ગેસ મોડલ === આઈન્સ્ટાઈને [[ઈર્વિન સ્કોર્ડિંગર]] ([[:en:Erwin Schrödinger|Erwin Schrödinger]])ને [[મેક્સ પ્લેન્ક]] ([[:en:Max Planck|Max Planck]])ના વ્યક્તિગત [[પરમાણુ]] ([[:en:molecule|molecule]])ને બદલે [[ગેસ]] ([[:en:gas|gas]]) માટે [[ઊર્જાનું સ્તર|ઊર્જાના સ્તર]] ([[:en:energy level|energy level]])ના વિચારનો અમલ કરવા સૂચવ્યું, અને સ્કોર્ડિંગરે [[બોલ્ટમેન ડિસ્ટ્રીબ્યુશન|બોલ્ટઝમેન ડિસ્ટ્રીબ્યુશન]] ([[:en:Boltzmann distribution|Boltzmann distribution]]) નો ઉપયોગ તેમના પેપરમાં કર્યો જેના દ્વારા [[થર્મોડાઈનેમિક્સ|થર્મોડાઈનેમિક]] ([[:en:thermodynamics|thermodynamic]]) ના [[સેમી ક્લાસિકલ|સેમીક્લાસિકલ]] ([[:en:semiclassical|semiclassical]])નાં તત્વોમાંથી [[આઈડીઅલ ગેસ|આદર્શ ગેસ]] ([[:en:ideal gas|ideal gas]]) મળી શકે. સ્કોર્ડિંગરે આઈન્સ્ટાઈનને તેમનું નામ સહ-લેખક તરીકે ઉમેરવા વિનંતી કરી, પરંતુ આઈન્સ્ટાઈને નિમંત્રણ નકાર્યું.<ref>{{cite book | last=Moore | first=Walter | year=1989 | title=Schrödinger: Life and Thought | url=https://archive.org/details/schrodingerlifet0000moor | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-43767-9}}</ref> === આઈન્સ્ટાઈન રેફ્રિજરેટર === 1926માં, આઈન્સ્ટાઈન અને તેમના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી [[લીઓ ઝિલાર્ડ]] ([[:en:Leó Szilárd|Leó Szilárd]]), જેઓ હંગેરિયન ભૌતિક વિજ્ઞાની હતા જેમણે પાછળથી [[મેનહટન પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Manhattan Project|Manhattan Project]]) ઉપર કામ કર્યું હતું અને [[ચેઈન રીએક્શન (શ્રેણીબદ્ધ પ્રત્યાઘાત)|ચેઈન રીએક્શન]] ([[:en:chain reaction|chain reaction]])ની શોધ કરવાનું માન તેમને ફાળે જાય છે, તેઓ [[આઈન્સ્ટાઈન રેફ્રિજરેટર]] ([[:en:Einstein refrigerator|Einstein refrigerator]])ના સંશોધનમાં સહભાગી હતા (જેની 1930માં પેટન્ટ કરાવવામાં આવી હતી), આ શોધ ક્રાંતિકારી હતી જેમાં કોઈ મૂવિંગ પાર્ટ્સ નહોતા અને તેના ઈનપૂટ તરીકે માત્ર ગરમીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref name="Goettling">ગોટલિંગ, ગેરી.[http://gtalumni.org/Publications/magazine/sum98/einsrefr.html આઈન્સ્ટાઈન્સ રેફ્રિજરેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050525082445/http://gtalumni.org/Publications/magazine/sum98/einsrefr.html |date=2005-05-25 }} ''જ્યોર્જિઆ ટેક એલ્યુમ્ની મેગેઝિન.''1998.21 નવેમ્બર 2005ના રોજ સુધારો કરવામાં આવ્યો.</ref><ref>રેફ્રિજરેટર માટે આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન અને લીઓ ઝિલાર્ડને 11 નવેમ્બર 1930ના {{US patent|1781541}}રોજ પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યા.</ref> === બોહર વિરુદ્ધ આઈન્સ્ટાઈન === [[ચિત્ર:Niels Bohr Albert Einstein by Ehrenfest.jpg|left|thumb|upright|આઈન્સ્ટાઈન અને [[નિલ્સ બોહર]] ([[:en:Niels Bohr|Niels Bohr]]). તેમની 1925ની લિડેન મુલાકાત દરમિયાન [[પૌલ એર્નફેસ્ટ|પૌલ એરનફેસ્ટ]] ([[:en:Paul Ehrenfest|Paul Ehrenfest]]) દ્વારા લેવામાં આવેલો ફોટો.]] 1920ના દાયકામાં [[ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ]] ([[:en:quantum mechanics|quantum mechanics]]) નો વિકાસ વધારે સંપૂર્ણ થીયરીમાં થયો.[[નિલ્સ બોહર]] ([[:en:Niels Bohr|Niels Bohr]]) તથા [[વર્નર હેઈન્સબર્ગ]] ([[:en:Werner Heisenberg|Werner Heisenberg]]) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ક્વોન્ટમ થીયરીના [[કોપનહેગન અર્થઘટન]] ([[:en:Copenhagen interpretation|Copenhagen interpretation]])થી આઈન્સ્ટાઈન નાખુશ હતા, જ્યારે ક્વોન્ટમ વિભાવના આંતરિક સંભાવનાઓ ઉપર આધારિત છે, જેમાં ચોક્કસ પરિણામ માત્ર [[શાસ્ત્રીય મર્યાદામાં ફિઝિક્સ|ક્લાસિકલ સીસ્ટમ]] ([[:en:Physics in the Classical Limit|classical systems]])માં જ મળે છે. આ પછી આઈન્સ્ટાઈન અને બોહર વચ્ચે એક જાહેર [[બોહર-આઈન્સ્ટાઈન ચર્ચા|ચર્ચા]] ([[:en:Bohr-Einstein debates|debate]]) શરુ થઈ, જે ઘણા વર્ષો સુધી ચાલી (તેમાં [[સોલવે કોન્ફરન્સ]] ([[:en:Solvay Conference|Solvay Conference]])નો પણ સમાવેશ થાય છે).આઈન્સ્ટાઈને કોપનહેગન અર્થઘટન સામે [[વૈચારિક પ્રયોગ|વૈચારિક પ્રયોગો]] ([[:en:thought experiment|thought experiment]]) તૈયાર કર્યા, જે તમામ બોહરે નકારી કાઢ્યા હતા. 1926માં [[મેક્સ બોર્ન]] ([[:en:Max Born|Max Born]])ને એક પત્રમાં આઈન્સ્ટાઈને લખ્યું કે, 'હું કોઈપણ સંજોગોમાં એટલું સમજું છું કે તે (ઈશ્વર) પાસા નથી ફેંકતા'{{Harv|Einstein|1969}}.<ref>1982માં એડિસન એરબ્રિક દ્વારા આ પુસ્તકનું પુનઃ પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું, આઈએસબીએન 388682005x</ref> આઇન્સ્ટાઇન જેને ક્વોન્ટમ થીયરીનું પ્રકૃતિનું અધૂરું વર્ણન સમજે છે તેનાથી તેમને ક્યારેય સંતોષ થયો નહોતો, અને 1935માં તેમણે [[બોરિસ પોડોલ્સ્કી]] ([[:en:Boris Podolsky|Boris Podolsky]])અને[[નેથન રોસેન|નાથન રોઝન]] ([[:en:Nathan Rosen|Nathan Rosen]]) ના સહયોગમાં આ મુદ્દાની ચકાસણી કરી હતી અને એમ નોંધ્યું હતું કે આ થીયરીમાં [[નોન-લોકલ (સ્થાનિક નહિ)|બિન સ્થાનિક]] ([[:en:non-local|non-local]])ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાની જરૂર છે, આ [[ઈપીઆર વિરોધાભાસ|ઇપીઆર વિરોધાભાસ]] ([[:en:EPR paradox|EPR paradox]]){{Harv|Einstein|1935}}તરીકે જાણીતું છે.જ્યારથી ઇપીઆર પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેનું જે પરિણામ મળ્યું હતું તેણે ક્વોન્ટમ થીયરીની આગાહીઓનું સમર્થન કર્યું હતું.<ref>{{cite journal | author=Aspect, Alain; Dalibard, Jean; Roger, Gérard | title= Experimental test of Bell's inequalities using time-varying analyzers | journal=Physical Review Letters | year=1982 | volume=49 | issue=25 | pages=1804–1807 | doi= 10.1103/PhysRevLett.49.1804 }}ઈપીઆરને લગતા ઘણા પ્રયોગો પૈકી પ્રથમ.</ref>, વૈજ્ઞાનિક [[ડીટર્મિનિઝમ (મક્કમતા)|ડીટર્મિનિઝમ]] ([[:en:determinism|determinism]]) ના વિચાર બાબતે આઈન્સ્ટાઈન બોહર સાથે સંમત નહોતા.આ કારણોસર જ [[બોહર-આઈન્સ્ટાઈન ચર્ચા|આઈન્સ્ટાઈન-બોહર વચ્ચે થયેલી ચર્ચા]] ([[:en:Bohr-Einstein debates|Einstein-Bohr debate]]) ફક્ત તત્વજ્ઞાનને લગતા પ્રવચનો બની ગઇ હતી. == ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણ == વૈજ્ઞાનિક સંકલ્પવાદના પ્રશ્ને [[થીઓલોજીકલ ડીટર્મિનિઝમ (મક્કમતા)|સૈધ્ધાંતિક સંકલ્પવાદ]] ([[:en:theological determinism|theological determinism]]) અંગે આઇન્સ્ટાઇનનું ક્યાં સ્થાન છે તે પ્રશ્નને અને તે ઇશ્વરમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે કે નહીં તે બાબતને વધુ વેગ મળ્યો1929માં આઇન્સ્ટાઇને રબ્બી [[હર્બટ એસ. ગોલ્ડસ્ટેઇન]] ([[:en:Herbert S. Goldstein|Herbert S. Goldstein]])ને કહ્યું હતું કે હું જે પોતાના ભાવિની અને માનવવજાત<ref>{{Citation | last = Brian | first = Dennis | year = 1996 | title = Einstein: A Life | publisher = New York: John Wiley & Sons | id = ISBN 0-471-11459-6 | page = 127 }}</ref>ના કામકાજની ચિંતા કરતો હોય એવા ભગવાનમાં નહીં, પરંતુ [[બેરુસ સ્પિનોઝા#ફિલોસોફી|સ્પિનોઝાના એ ભગવાન]] ([[:en:Baruch Spinoza#Philosophy|Spinoza's God]])માં શ્રદ્ધા ધરાવું છું જે વિશ્વની કાયદેસરની સંવાદિતામાં જ પોતાની જાતને જાહેર કરે છે.1950માં એમ. બર્કોવિટ્ઝને લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું હતું કે ભગવાન અંગે મારો અભિપ્રાય [[અજ્ઞેયવાદ|અજ્ઞેયવાદી]] ([[:en:agnosticism|agnostic]]) જેવો છે હું માનુ છું કે જીવનના કલ્યાણ અને વિકાસ માટે નૈતિક સિદ્ધાંતોના પ્રાથમિક મહત્વની આબેહૂબ જાગૃતિને કાયદા આપનારના વિચારની કોઇ જરૂર નથી, અને ખાસ કરીને એવો કાયદા આપનાર જે સજા<ref>25 ઓક્ટોબર, 1950ના રોજ એમ. બર્કોવિટ્ઝને લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇન, એલિસ કેલાપ્રાઇસ, ઇડી., ની આઇન્સ્ટાઇન આર્કાઇવ્ઝ. [http://press.princeton.edu/titles/7921.html ધ ન્યૂક્વોટેબલ આઇન્સ્ટાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090622063213/http://press.princeton.edu/titles/7921.html |date=2009-06-22 }},પ્રિન્સ્ટન, ન્યૂજર્સી. પ્રિન્સ્ટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2000,પી216.</ref> અને બદલો આપવાના સિદ્ધાંત ઉપર કામ કરતો હોય.આઇન્સ્ટાઇને એમ પણ કહ્યું હતું કે મેં વારંવાર કહ્યું છે કે મારા અભિપ્રાય મુજબ તો વ્યક્તિગત ભગવાનનો જે વિચાર છે તે ખરેખર બાળબુદ્ધિ જેવો છે.તમે મને અજ્ઞેયવાદી કહી શકો છો, પરંતુ હું એવા નાસ્તિક વ્યક્તિના લડાયક જુસ્સો કોઇને આપી શકું નહીં જેની લાગણીઓની તિવ્રતા ખાસ કરીને યુવાનીમાં પ્રાપ્ત થયેલી કટ્ટર ધાર્મિક માનયતાઓ અને ધાર્મિક ગુલામીમાંથી મુક્ત થવાના પ્રયાસોમાંથી ટપકતી હોય. [[હ્યુબર્ટસ, લોવેન્સ્ટેઇન-વર્ધેઇમ-ફ્રૂડેનબર્ગના પ્રિન્સ|લોવેસ્ટેઇન-વર્ધેઇમ-ફ્રૂડેઇનબર્ગ ના રાજકુમાર હ્યુબર્ટસ]] ([[:en:Hubertus, Prince of Löwenstein-Wertheim-Freudenberg|Hubertus, Prince of Löwenstein-Wertheim-Freudenberg]]) સાથે થયેલી વાતચીતમાં તેમણે એમપણ કહ્યું હોવાનું સમજાય છે કે મારા મર્યાદીત માનવ દિમાગની મદદથી જેને હું સમજી શક્યો છું તે બ્રહ્માંડની આ પ્રકારની સંવાદીતાને જોતા તો એમ પણ કહી શકાય કે હજું પણ એવા લોકો છે જેઓ કહે છે કે ભગવાન છે જ નહીં.જો કે મને ગુસ્સો એ વાતનો આવે છે કે તેઓ મને આ પ્રકારના અભિપ્રાયો માટે ટાંકે છે. <ref name=eigod>{{cite web|title=Albert Einstein (1879-1955)|url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html|access-date=2007-05-21|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXsxr9G?url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html|url-status=dead}}</ref>પોતે જૂડો-ક્રિશ્ચિયન ભગવાનની પૂજા કરે છે એવો દાવો કરનારા લોકોને આપેલા પત્ર દ્વારા આપેલા પ્રતિભાવમાં આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું હતું કે મારી ધાર્મિક માન્યતા વિશે તમે જે કાંઇ વાંચ્યું છે તે અલબત્ત જૂઠાણું છે, અને આ એક એવું જૂઠાણું છે જે પદ્ધતિસર વારંવાર પુનરાવર્તન પામી રહ્યું છે.હું [[વ્યક્તિગત ભગવાન]] ([[:en:personal god|personal god]])માં માનતો નથી અને મેં તે અંગે ક્યારેય ઇન્કાર કર્યો નથી ઉલટાનું મેં તો તે અંગે સ્પષ્ટ અભિપ્રાય આપ્યો છે.જેને ધાર્મિક કહી શકાય એવું કાંઇક મારામાં પડ્યું છે તો તે અવશ્ય વૈશ્વિક માળખાની અમર્યાદ પ્રશંસા છે, ખાસ કરીને જ્યાં સુધી આપણું વિજ્ઞાન ઘટસ્ફોટ કરે ત્યાં સુધી. <ref>{{cite book|author=Helen Dukas and Banesh Hoffman (eds)|title= [http://press.princeton.edu/titles/562.html Albert Einstein, The Human Side] |publisher=[[Princeton University Press]]|year=1981|page=43}}</ref> ''વિશ્વ મારી નજરે'' નામના પોતાના પુસ્તકમાં તેમણે લખ્યું છે કે પોતાના સૌથી વધુ પ્રાથમિક સ્વરુપમાં આપણને ઉપલબ્ધ શઇ શકે એવું સૌંદર્યનું, અત્યંત ગૂઢ કારણની અભિવ્યક્તિનું અને જેમાં આપણે ઉંડાં ઉતરી શકીએ નહીં એવી બાબતના અસ્તિત્વનું જ્ઞાન એ એવું જ્ઞાન છે, એવી લાગણીઓ છે જે સાચા ધાર્મિક વર્તનની રચના કરે છે, અને આ રીતે જોતાં હું ઉંડાણપૂર્વકનો ધાર્મિક માનવી છું. <ref>{{cite book |title=The World as I See It|last=Einstein|first=Albert|year=1949|publisher=Philosophical Library|publication-place=New York|isbn=0806527900|url=http://www.einsteinandreligion.com/worldsee2.html|access-date=2007-10-14}}</ref> 1930માં ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ''માં પ્રસિદ્ધ થયેલા લેખ<ref>{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/aor/einstein/einsci.htm |title=Albert Einstein: Religion and Science |publisher=Sacred-texts.com |date=1930-11-09 |access-date=2009-01-07}}</ref>માં આઇન્સ્ટાઇને ત્રણ પદ્ધતિઓને નામાંકિત બનાવી હતી જે સામાન્યરીતે વાસ્તવિક ધર્મમાં પરસ્પર મિશ્ર થઇ જાય છે.પ્રથમ પદ્ધતિ મુખ્યત્વે કાર્યકારણની નબળી સમજ અને ભય દ્વારા પ્રોત્સાહિત થાય છે તેથી તે પારલૌકિક હસ્તીનું નિર્માણ કરે છે.બીજી પદ્ધતિ સામાજિક અને નૈતિક છે જે કાસ કરીને પ્રેમ અને સહકારની ઇચ્છા વડે પ્રોત્સાહિત બને છે.આઇન્સ્ટાઇને એવી નોંધ મૂકી છે કે આ બંને પદ્ધતિઓમાં નૃવંશશાસ્ત્રીય ઇશ્વરનો ખયાલ રહેલો છે.જેને આઇન્સ્ટાઇન પોતે પણ અત્યંત પાકટ માને છે એવી ત્રીજી પદ્ધતિ ભય અને રહસ્ય દ્વારા પ્રોત્સાહિત થઇ રહી છે.તેમણે કહ્યું હતું કે એવી વ્યવસ્થા અને શ્રેષ્ઠતાનો અનુભવ--- કરવા માંગે છે જે પોતે જ કુદરતમાં ઘટસ્ફોટ કરે છે--- અને તે સમગ્ર બ્રહ્માંડને એક મહત્વના ઐક્ય તરીકે અનુભવવા માંગે છે.આઇન્સ્ટાઇન વિજ્ઞાનને પ્રથમ બે પ્રકારના ધર્મનું પ્રતિસ્પર્ધી માને છે પરંતુ ત્રીજા પ્રકારના ધર્મનું ભાગીદાર માને છે. આઇન્સ્ટાઇન [[માનવતાવાદ|માનવતાવાદી]] ([[:en:Humanism|Humanist]]) પણ હતા અને [[નૈતિક સંસ્કૃતિ|નૈતિક સંસ્કૃતિને]] ([[:en:Ethical Culture|Ethical Culture]]) ટેકો આપનારા પણ હતા.તેમણે [[ન્યૂયોર્કની પ્રથમ માનવતાવાદી સોસાયટી|ન્યૂયોર્કની]] ([[:en:First Humanist Society of New York|First Humanist Society of New York]]) પ્રથમ માનવતાવાદી સોસાયટીના સલાહકાર બોર્ડમાં પણ સેવા આપી હતી.<ref>{{Citation | last =Stringer-Hye | first =Richard | contribution =Charles Francis Potter | title =Dictionary of Unitarian and Universalist Biography | publisher =Unitarian Universalist Historical Society | date =1999 | contribution-url =http://www.uua.org/uuhs/duub/articles/charlesfrancispotter.html | access-date =2006-05-14 | archivedate =2009-02-18 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20090218045309/http://www25.uua.org/uuhs/duub/articles/charlesfrancispotter.html }}</ref><ref>{{Citation | last =Wilson | first =Edwin H. | chapter =Chapter 2: The Background of Religious Humanism | title =Genesis of a Humanist Manifesto | publisher =The Secular Web Library | date =1995 | chapter-url =http://www.infidels.org/library/modern/edwin_wilson/manifesto/ch2.html | access-date =2006-05-14 }}</ref>''ન્યૂયોર્કની સોસાયટી ફોર એથિકલ કલ્ચર'' માટે તેમણે નોંધ્યું હતું કે નૈતિક સંસ્કૃતિનો વિચારધાર્મિક આદર્શવાદમાં સૌથી વધુ મૂલ્યવાન શું છે તે અંગેના તેમના અંગત વિચારને મૂર્ત-સ્વરુપ આપે છે.તેમણે અવલોકન વ્યક્ત કર્યું હતું કે નૈતિક સંસ્કૃતિ વિના માનવતા માટે કોઇ મુક્તિ નથી.<ref>{{cite web |url=http://ethicalunion.org/ericson2.html |title=The Humanist Way: An Introduction to Ethical Humanist Religion |access-date=2008-07-23 |author=Ericson, Edward L |date= |work= |publisher=The American Ethical Union |archive-date=2008-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723104358/http://ethicalunion.org/ericson2.html |url-status=dead }}</ref> આઇન્સ્ટાઇને 1940ની સાલમાં''[[નેચર (જર્નલ)|પ્રકૃતિ]] ([[:en:Nature (journal)|Nature]])'' વિષયમાં વિજ્ઞાન અને ધર્મ<ref name="Nature146">{{cite journal|last=Einstein|first=A.|year=1940|title=Science and religion|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=146|issue=|pages=605–607|doi=10.1038/146605a0}}</ref>શીર્ષક ધરાવતા દસ્તાવેજો પ્રકાશીત કર્યા હતા જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ધાર્મિક રીતે જે વ્યક્તિએ આત્મસાક્ષાત્કાર કર્યો છે તે પોતાની સર્વોચ્ચ ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરીને પોતાની સ્વાર્થી ઇચ્છાઓથી મુક્ત બન્યો હોય છે અને તે અગાઉથી જ પોતાના એ ચોક્કસ વિચારો, લાગણીઓ અને મહત્વકાંક્ષાઓથી યુક્ત બનેલો હોય છે કે જેની સાથે તે પોતાના સર્વશ્રેષ્ઠ મૂલ્યો અને એનબીએસપીથી જોડાયેલો હોય છે જેમાં તે એવી પણ ચિંતા કરતો નથી કે આ બધી બાબતોને ઇશ્વરની સાથે જોડવા તેણે કોઇ પ્રયાસ કર્યો છે કે નહીં, કેમ કે જો તેમ ન હોય તો [[ગૌતમ બુદ્ધ|બુદ્ધ]] ([[:en:Gautama Buddha|Buddha]])અને [[બેરુસ સ્પિનોઝા|સ્પિનોઝા]] ([[:en:Baruch Spinoza|Spinoza]]) જેવા આત્મસ્થોને ધાર્મિક ગુરુઓ પણ ગણી શકાય નહીં.તદઅનુસાર ધાર્મિક વ્યક્તિ એવી ચુસ્ત ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને માન્યતા ધરાવતો હોય છે કે તાર્કીક પાયા અને એનબીએસપી માટે અસક્ષમ અને બિનજરૂરી એવા પોતાના સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યક્તિગત પદાર્થો અને લક્ષ્યાંકોના મહત્વ માટે તેને કોઇ શંકા નથી. આ દૃષ્ટિએ જોવા જઇએ તો આ તમામ મૂલ્યો અને લક્ષ્યાંકો પ્રત્યે સંપૂર્ણ અને સ્પષ્ટપણે જાગૃત થવા અને તેના પ્રભાવને સતત મજબૂત કરવા માનવજાત માટે ધર્મ સદીઓથી એક પ્રયાસ બન્યો છે તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે એક મહાન ભૂલમાંથી જ ધર્મ અને વિજ્ઞાન વચ્ચેના સઘર્ષનો જન્મ થયો છે.જો કે તેમ છતાં પણ ધર્મ અને વિજ્ઞાનના ક્ષેત્ર પોતપોતાની રીતે એકબીજાથી તદ્દન અલગ છે, તે ઉપરાંત બંને વચ્ચે પરસ્પર એક મજબૂત સંબંધ અને સ્વાવલંબન અને એનબીએસપી છે કે ધર્મ વિનાનું વિજ્ઞાન પાંગળુ છે અને વિજ્ઞાન વિનાનો ધર્મ આંધળો અને એનબીએસપી છે, જો કે વિજ્ઞાન અને ધર્મ વચ્ચેના કાયદેસરના સંઘર્ષનું ક્યારેય અસ્તિત્વ હોઇ શકે નહીં.આઇન્સ્ટાઇનની દૃષ્ટિએ પ્રાકૃતિક ઘટનાઓ માટે માનવી કે ઇશ્વર એમ બંને પૈકી કોઇનો પણ નિયમ ક્યારેય પણ એકમાત્ર જવાબદાર હશે નહીં.આ બાબતને સુનિશ્ચિત કરવા માટે એમ કહી શકાય કે કુદરતી ઘટનાઓમાં વ્યક્તિગત ઇશ્વરીય હસ્તક્ષેપના સિદ્ધાંતને વિજ્ઞાને ક્યારેય ''નકારી'' કાઢ્યો નથી કેમ કે માનવી હંમેશા એવા સ્થાનમાં જ આશ્રય લેતો હોય છે કે જ્યાં હજુ સુધી વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન પહોંચી શક્યું નથી. {{Harv|Einstein|1940|pp=605–607}} એરિક ગુટકિંડને લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇને લખ્યું હતું કેઃ <blockquote> છેલ્લાં થોડાં દિવસો દરમ્યાન મેં તમારા પુસ્તકમાંથી ઘણુ બધું વાંચ્યુ અને આ પુસ્તક મોકલાવવા બદલ તમારો ખુબ ખુબ આભાર. આ પુસ્તકમાંથી મને સૌથી વધુ જે બાબત અસર કરી ગઇ તે એવી છે કે જીવન અને માનવજાત પ્રત્યેના વાસ્તવિક અભિગમ અને વર્તનની બાબતમાં આપણી વચ્ચે ઘણું બધું સામ્ય રહેલું છે. ...મારા માટે ઇશ્વર શબ્દ માનવીની નબળાઇઓ અને પેદાશોની અભિવ્યક્તિથી વિશેષ કાંઇ જ નથી, બાઇબલ એ અનેક સારી બાબતોનો સંગ્રહ ધરાવતું પુસ્તક છે તેમ છતાં હજું તે પ્રાચીન દંતકથાઓ જ છે જે ફક્ત બાળકોના દિમાગમાં જ ઉતરી શકે એવી છે.આ બાબત મારામાં કેટલું સુક્ષ્મ પરિવર્તન કરી શકશે તે અંગે કોઇ અર્થઘટન કરીશ નહીં. આ અર્થઘટનો તેના મૂળ સ્વરુપ અને પ્રકાર અનુસાર અનેકઘણા છે અને તેઓને અસલ વિષયવસ્તુ સાથે કોઇ લેવાદેવા હોતી નથી.મારા મતાનુસાર તો અન્ય ધર્મોની જેમ યહૂદી ધર્મ પણ મૂર્ખ અંધ માન્યતાઓનું મૂર્તમંત સ્વરુપ જ છે.અને જે લોકોમાંથી હું આવું છું અને જેઓની વિચારધારા સાથે હું ઉંડાણપૂર્વક સંકળાયેલો છું એવા યહુદી લોકો પણ મારા માટે અન્ય પ્રજાની તુલનાએ વધુ કોઇ ગુણવત્તા ધરાવતા નથી.જેમ જેમ મારો અનુભવ વધતો ગયો છે તેમ તેમ હું એવા નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યો છું કે તેઓ પણ ખરાબ બદીઓની સામે સત્તાની ઊણપ દ્વારા સંરક્ષિત હોવા છતાં અન્ય માનવીય સમુદાયો કરતા સહેજપણ સારા નથી.તે સિવાય તેઓ માટે હું અન્ય કાંઇ કહી શકું નહીં. સામાન્યતઃ મને જાણીને ઘણું દુખ થાય છે કે તમે એક વિશેષ સ્થાન ધરાવો છો અને માણસ તરીકે બાહ્ય અને યહૂદી તરીકે આંતરિક એમ ગૌરવની બે દિવાલો વડે તેનો બચાવ કરવાનો પ્રયાસ કરો છો.એક માણસ તરીકે તમે કાર્યકારણમાંથી છુટકારો મેળવવાનો દાવો કરો છો અને યહૂદી તરીકે તમે એકેશ્વરવાદનો વિશેષાધિકાર ભોગવો છો.જો કે મર્યાદીત કાર્યકારણ વધુ લાંબો સમય માટે કાર્યકારણ રહી શકતું નથી કેમ કે આપણા સર્વશ્રેષ્ઠ સ્પિનોઝાએ તમામ પ્રકારની ખણખોદ કરી છે અને ઘણુ કરીને તેમ કરનાર તે પ્રથમ હશે.અને વિવિધ ધર્મોના જડ અર્થઘટનો સૈદ્ધાંતિક રીતે ઇજારાશાહીથી ક્યારેય નાબૂદ થયા નથી.આ પ્રકારની દિવાલોથી તો આપણે ફક્ત કેટલાક પ્રકારની જાત સાથેની છેતરામણી જ મેળવી શકીએ જો કે આપણા નૈતિક પ્રયાસોને તેનાથી ક્યારેય બળ કે વેગ મળ્યો નથી. ઉલ્ટાનું હવે આપણા બૌદ્ધિક ચુકાદાઓ અંગે મેં આપણા મતભેદો જાહેર કરી દીધા છે તેમ છતાં હું એ બાબતે હજુ પણ સ્પષ્ટ છું કે માનવ વર્તન જેવી જરૂરી બાબતોમાં આપણે એકબીજાથી ઘણા નજદીક છીએ.આપણને ફક્ત આપણા બૌદ્ધિક વિચારો જ અને ફ્રોઇડની ભાષામાં કહીએ તો તર્કસંગતતા જ એકબીજાથી છૂટા પાડે છેતેથી જ મારું માનવું છે કે જો આપણે કોઇ નક્કર બાબત વિશે વાત કરીશું તો જરૂર એકબીજાને સમજી શકીશું.મૈત્રીપૂર્ણ આભાર અને શ્રેષ્ઠ શુભેચ્છાઓ સાથે. તમારો, એ. આઇન્સ્ટાઇન </blockquote> આઇન્સ્ટાઇને અગાઉ જ્યારે ટાઇમ મેગેઝિનને ઇન્ટરવ્યૂ આપ્યો ત્યારે તેણે ઇશ્વરદત્ત પ્રકૃતિને માનવી સમજી શકતો નથી એવી માન્યતાને ચકાસી હતી. તે સાથે તેમણે સમજાવ્યું હતું કે, <blockquote>હું નાસ્તિક નથી. હું એવું પણ માનતો નથી કે હું મારી જાતને સર્વેશ્વરવાદી કહી શકું.જે કાંઇ તકલીફ કે સમસ્યા છે તે એટલી વિશાળ છે કે આપણું મર્યાદિત દિમાગ સમજી શકે તેમ નથી.આપણે એવા બાળકની સ્થિતમાં છીએ જે અનેક ભાષાઓના પુસ્તકોથી ભરપુર એવા પુસ્તકાલયમાં પ્રવેશી રહ્યો છે.તે બાળક એટલું તો જાણે જ છએ કે કોઇકે તો આ પુસ્તકો લખ્યા જ હશે.જો કે તે જાણતો નથી કે કેવી રીતે પુસ્તકો લખાયા હશે.જે ભાષાઓમાં પુસ્તકો લખાયા છે તે પણ તે સમજી શકતો નથી.પુસ્તકો જે રહસ્યમય ક્રમમાં ગોઠવાયા છે તેના પ્રત્યે પણ બાળકને શંકા થાય છે, જો કે તે શું છે તેની તેને કાંઇ ગતાગમ પડતી નથી.મને તો એમ લાગે છે કે સૌથી વધુ બુધ્ધિશાળી મનુષ્ય પણ ઇશ્વર પ્રત્યે આ પ્રકારનું જ વર્તન ધરાવે છે.આપણે જોઇ શકીએ છીએ કે બ્રહ્માંડની ગોઠવણી ખુબ જ સુંદર રીતે થઇ છે અને તે કેટલાંક નિયમોનું પાલન કરી રહ્યું છે, પરંતુ આપણે તો તેના નિમયોને ભાગ્યેજ સમજી શકીએ છીએ.</blockquote> == રાજકારણ == [[ચિત્ર:Figh2.jpg|thumb|આઇન્સ્ટાઇન અને ભારતીય કવિ [[નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ([[:en:Nobel laureate|Nobel laureate]]) [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર]] ([[:en:Rabindranath Tagore|Rabindranath Tagore]]) તેઓની બહોળી પ્રસિદ્ધિ ધરાવતી જુલાઇ 1930ની વાતચીત|link=Special:FilePath/Figh2.jpg]] સતત વધતી જતી લોકોની માંગ, વિવિધ દેશોમાં રાજકીય, માનવીય અને શૈક્ષણિક પ્રોજેક્ટોમાં તેમની હિસ્સેદારી અને વિશ્વભરના વિદ્વાનો અને રાજકીય મહારથીઓ સાથેના તેમના થોડા પરિચયના કારણે તે કામ કરવા માટે અતિ આવશ્યક એવું રચનાત્મક એકાંત બહુ ઓછું મેળવી શક્યા હતા.<ref>{{Citation | last = Clark | first = Ronald W. | author-link = Ronald W. Clark | year = 1971 | title = Einstein: The Life and Times | publisher = Avon | id = ISBN 0-380-44123-3 }}</ref>તેમની કીર્તિ અને મેધાવી પ્રતિભાના કારણે તેમને અનેકવાર સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્ર કે ગણીત જેવા વિષયની સાથે કાંઇ લેવાદેવા ન હોય એવી બાબતો અંગે પણ પોતાના નિષ્કર્ષ કે ચુકાદા આપવા પડ્યા હતા.તે કાયર નહોતા, અને તેમની આસપાસના વિશ્વથી પણ તે સજાગ હતા, અને તેમની સજાગતામાં એવી કોઇ ભ્રમણા નહોતી કે રાજકારણની ઉપેક્ષા કરીશું તો વિશ્વની ઘટનાઓ ફિક્કી પડી જશે.તેમની આંખે ઉડીને વળગે એવા દરજ્જાના કારણે તે તદ્દન છૂટથી બોલી શકતા હતા અને લખી પણ શકતા હતા, અને જ્યારે આત્માની થિયરીમાં માનનારા લોકો [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન થયેલો પ્રતિરોધ|ભૂગર્ભમાં]] ([[:en:Resistance during World War II|underground]]) ઉતરી જતા કે પછી આંતરિક સંઘર્ષના ભયથી પોતાની અંદર ચાલી રહેલી ગડમથલ કેટલા અંશે વિકાસ પામી છે તે અંગે તે લોકો જ્યારે શંકા કરતા ત્યારે તો તે અત્યંત ઉશ્કેરણીજનક પણ બોલતા હતા.આઇન્સ્ટાઇને [[નાઝીવાદ|નાઝી]] ([[:en:Nazism|Nazi]]) ચળવળના ઉદયનો વિરોધ કર્યો હતો અને [[ઇઝરાયલ|ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર]] ([[:en:Israel|State of Israel]])ની ખળભળાટ મચાવી દેનારી રચનામાં તેમણે મવાળવાદી બનવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી રાજકારણ અને અમેરિકામાં ચાલતી નાગરિક અધિકાર ચળવળને પ્રોત્સાહન અને ટેકો આપ્યો હતો.તેમણે 1927માં [[બ્રસેલ્સ]] ([[:en:Brussels|Brussels]])માં યોજાયેલી [[સામ્રાજ્યવાદ સામે સંગઠન|સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી લીગ]] ([[:en:League against Imperialism|League against Imperialism]]) ઓફ કોંગ્રેસમાં પણ ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|url=http://san.beck.org/15-4-ChinaCivilWar1927-37.html|title=''Nationalist-Communist Civil War 1927-1937''|access-date=2007-10-03|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011161337/http://www.san.beck.org/15-4-ChinaCivilWar1927-37.html|url-status=dead}}</ref> === ઝાયોનવાદ === આઇન્સ્ટાઇન એવા [[શ્રમીક ઝાયોનવાદ|સમાજવાદી ઝાયોનિસ્ટ]] ([[:en:labor Zionism|socialist Zionist]]) હતા જેમણે [[પેલેસ્ટાઇન અંગે બ્રિટનનો આદેશ|પેલેસ્ટાઇન અંગેના બ્રિટિશ આદેશ]] ([[:en:British mandate of Palestine|British mandate of Palestine]])માં યહૂદી રાષ્ટ્રીય માતૃભૂમિની રચનાને ટેકો આપ્યો હતો.<ref>{{citation | author=Zionism and Israel Information Center | source=Zionism and Israel Information Center | title=Albert Einstein and Zionism | url=http://www.zionism-israel.com/Albert_Einstein/Albert_Einstein_about_zionism.htm | access-date=2008-08-14}}</ref>1931માં મેકમિલન કંપનીએ ''ઝાયોનિઝમ : પ્રોફેસર આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન'' નું પ્રકાશન કર્યું. <ref>એએસઆઈએનઃ બી00085એમ906</ref> [[ઇમાન્યુઅલ કેરીડો|કેરીડો]] ([[:en:Emanuel Querido|Querido]]) [[એમ્સ્ટર્ડેમ]] ([[:en:Amsterdam|Amsterdam]]) પબ્લિશીંગ હાઉસે 1933ની સાલમાં ''મેઇન વેલ્ટબિલ્ડ'' શીર્ષક ધરાવતા પુસ્તકમાં આઇન્સ્ટાઇનના 11 નિબંધોનો સંગ્રહ કર્યો હતો, આ પુસ્તકનો ''વિશ્વ મારી નજરે'' એ શીર્ષક સાથે અંગ્રેજીમાં અનુવાદ પણ થયો હતો. આઇન્સ્ટાઇનની પ્રસ્તાવના જર્મનીના યહૂદીઓની વિગતો ધરાવતા દસ્તાવેજો પ્રત્યે સમર્પિત હતી.<ref>ફિલિકોરિયન પબ્લિશીંગ, એલએલસી, આઇએસબીએન 1599869659 તરફથી પુનઃપ્રકાશીત પુસ્તક ઉપલબ્ધ</ref> જર્મનીના ઉદય પામી રહેલા લશ્કરવાદના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આઇન્સ્ટાઇને શાંતિ માટે પ્રવચનો આપ્યા હતા અને અનેક લખાણો પણ લખ્યા હતા.<ref>{{Citation | author =American Museum of Natural History | author-link =American Museum of Natural History | title =Einstein's Revolution | year =2002 | url =http://www.amnh.org/exhibitions/einstein/revolution/index.php | access-date =2007-03-14 | archivedate =2007-03-15 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070315185808/http://www.amnh.org/exhibitions/einstein/revolution/index.php }}</ref><ref>ફ્રોઇડના અનુવાદિત પત્ર માટે એએનએમએચ વેબસાઇટનું પોપઅપ જુઓ, યુદ્ધના ઉપદ્રવમાંથી માનવજાતને ઉગારી લેવા શું થઇ શકે તે અંગે કરાયેલી સૂચિત સંયુક્ત રજૂઆતને લગતા “ ફ્રોઇડ અને આઇન્સ્ટાઇન” વિભાગમાં.</ref> [[ચિત્ર:Einsteinwiezmann.PNG|thumb|1921માં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં થયેલા આગમન દરમ્યાન આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન તેમનાં પત્ની [[એલ્સા આઈન્સ્ટાઈન|એલ્સા આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:Elsa Einstein|Elsa Einstein]]) ઇઝરાયલના ભાવિ પ્રમુખ [[સેઇમ વિઝમેન]] ([[:en:Chaim Weizmann|Chaim Weizmann]]) તેમનાં પત્ની [[વેરા વિઝમેન|ડો. વેરા વિઝમેન]] ([[:en:Vera Weizmann|Dr. Vera Weizmann]]), [[મેનાહેમ યુસિસ્કિન|મેનહેમ યુસિસ્કિન]] ([[:en:Menahem Ussishkin|Menahem Ussishkin]]) અને બેન ઝાયન મોસિન્સન સહિતના ઝાયોનિસ્ટ નેતાઓ સાથે જોઇ શકાય છે.]] પેલેસ્ટાઇનના સ્વતંત્ર આરબ રાષ્ટ્ર અને યહૂદી રાષ્ટ્ર એમ બે ભાગમાં ભાગલા પાડી તેના ઉપર બ્રિટનનું નિરીક્ષણ રહેશે એવા [[પેલેસ્ટાઇન અંગે બ્રિટનનો આદેશ|બ્રિટનના પેલેસ્ટાઇન અંગેના આદેશ]] ([[:en:British Mandate of Palestine|British Mandate of Palestine]])ની દરખાસ્ત સામે આઇન્સ્ટાઇને જાહેરમાં વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.ઝાયોનવાદ પ્રત્યે આપણું ઋણ એ વિષય પર 1938માં આપેલા પ્રવચનમાં તેમણે કહ્યું હતું કે જૂડાઇઝમના મૂળ સ્વરુપ પ્રત્યે મારી જે જાગૃતિ છે તે સરહદો, સૈન્ય અને સત્તાનું પરિમાણ ધરાવતા અને ગમે તેટલું ઉદાર હોય તો પણ એવા યહૂદી રાષ્ટ્રના વિચારનો વિરોધ કરે છે. આપણી અંદર જે સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદ જન્મ લેશે તેનાથી જૂડાઇઝમને કેટલું નુકસાન થશે તે અંગે મને શંકા છે, કેમ કે યહૂદી રાષ્ટ્ર વિના પણ સંકુચિત રાષ્ચ્રવાદની સામે લડાઇ આપવી જ પડી છે.જો બાહ્ય જરૂરિયાતો આપણને આ બોજ ઉપાડવાની ફરજ જ પાડતી હોય તો પછી આપણે ધૈર્ય અને યુક્તિઓ વડે તેને સહન કરવી જોઇએ.<ref>{{Citation | last =Rowe | first =David E.| last2 =Schulmann | first2 =Robert| title = [http://press.princeton.edu/titles/8359.html Einstein on Politics: His Private Thoughts and Public Stands on Nationalism, Zionism, War, Peace, and the Bomb] | publisher =Princeton University Press | year =2007 | isbn =0691120943 }}</ref> ભારતના વડાપ્રધાન [[જવાહરલાલ નહેરુ]] ([[:en:Jawaharlal Nehru|Jawaharlal Nehru]])ને 1947માં લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું હતું કે પેલેસ્ટાઇનમાં યહૂદીઓ માટે રાષ્ટ્રીય વતનની સ્થાપના કરવા [[1917નું બેલ્ફોરનું જાહેરનામુ|બેલ્ફોરના જાહેરનામામાં]] ([[:en:Balfour Declaration of 1917|Balfour Declaration]]) જે દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે તેનાથી ન્યાય અને ઇતિહાસના સંતુલનનો ઉકેલ આવી ગયો છે.<ref>{{citation | author=Jewish Virtual Library | source=Jewish Virtual Library | title=Albert Einstein on Zionism | url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Quote/einsteinq.html | access-date=2008-08-14 | archivedate=2008-07-18 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718101849/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Quote/einsteinq.html }}</ref> [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો]] ([[:en:United Nations|United Nations]])એ આદેશનું વિભાજન કર્યુ અને [[ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર|ઇઝરાયલ]] ([[:en:State of Israel|State of Israel]]) સહીતના કેટલાક નવા દેશોનું સીમાંકન કર્યું હતું અને તે સાથે જ [[1948 આરબ-ઇઝરાયલ યુદ્ધ|યુદ્ધ]] ([[:en:1948 Arab-Israeli War|war]]) ભડકી ઉઠ્યું હતું.1948માં [[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ|ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સને]] ([[:en:the New York Times|the New York Times]]) મળેલા પત્રોના લેખકો પૈકી આઇન્સ્ટાઇન પણ હતા જેમાં તેમણે [[ડેઇર યાસીનનો નરસંહાર|ડેર યાસીનના નરસંહાર]] ([[:en:Deir Yassin massacre|Deir Yassin massacre]]) બદલ [[મેનાકેમ બેગીન]] ([[:en:Menachem Begin|Menachem Begin]])ની [[હેરટ]] ([[:en:Herut|Herut]]) (ફ્રીડમ) પાર્ટીની આકરી ઝાટકણી કાઢી હતી{{Harv|Einstein||||1948}}. આઇન્સ્ટાઇને [[હિબ્રુ યુનિવર્સિટી|જેરુસલેમની હિબ્રુ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:The Hebrew University|The Hebrew University of Jerusalem]])ના બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સમાં પણ સેવા આપી હતી.1950માં આઇન્સ્ટાઇને કરેલા પોતાના વસીયતનામામાં પોતાના તમામ લખાણોના સાહિત્યના અધિકારો હિબ્રુ યુનિવર્સિટીને આપેલા છે જ્યાં આજે પણ આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન આર્કાઇવ્ઝમાં તેમના દસ્તાવેજો સાચવી રાખવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Citation | last =Albert Einstein Archives | chapter =History of the Estate of Albert Einstein | title =Albert Einstein Archives | publisher =The Hebrew University of Jerusalem | year =2007 | chapter-url =http://albert-einstein.org/history5.html | url =http://albert-einstein.org/ | access-date =2007-03-25 | archivedate =2007-03-29 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070329121541/http://www.albert-einstein.org/ }}</ref> 1952માં જ્યારે રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[સેઇમ વિઝમેન]] ([[:en:Chaim Weizmann|Chaim Weizmann]])નું નિધન થયું ત્યારે તેમને ઇઝરાયલના બીજા રાષ્ટ્રપ્રમુખ બનવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તે સમયે તેમણે એમ કહીને તે ઓફર ફગાવી દીધી હતી કે તેમને માનવીય બાબતો સાથે વ્યવહાર કરવાનો કોઇ અનુભવ પણ નથી અને કુદરતી ક્ષમતા પણ નથી. <ref>{{Citation | last =TIME Online | source = Einstein declines&nbsp;— TIME | title =Einstein Declines | year =1952 | chapter-url =http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,817454,00.html | url =www.time.com | access-date = 2008-08-08}}</ref>તેમણે લખ્યું હતું કે ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર તરફથી મને કરવામાં આવેલી ઓફર બદલ હું ગદગદીત થઇ ગયો છું અને આ ઓફરનો હું સ્વીકાર કરી શકતો નથી તે બદલ મને દુખ પણ થયું છે અને શરમ પણ આવે છે.<ref name = "zqhsnv">{{Citation | author =Princeton Online | contribution =Einstein in Princeton: Scientist, Humanitarian, Cultural Icon | publisher =Historical Society of Princeton | date =1995 | contribution-url =http://www.princetonhistory.org/museum_alberteinstein.cfm | access-date =2007-03-14 | title =આર્કાઇવ ક .પિ | archivedate =2007-02-08 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070208202014/http://www.princetonhistory.org/museum_alberteinstein.cfm }}</ref> === નાઝીવાદ વિરોધી === 1933માં [[જર્મનીના ચાન્સેલર (જર્મન રાષ્ટ્ર)|જર્મનીના ચાન્સેલર]] ([[:en:Chancellor of Germany (German Reich)|Chancellor of Germany]]) તરીકે નિયુક્ત થયેલા [[એડોલ્ફ હિટલર]] ([[:en:Adolf Hitler|Adolf Hitler]]) ના વહીવટીતંત્રનું સૌ પ્રથમ પગલું [[વ્યાવસાયિક નાગરિક સેવા કાયદોને ફરીથી અમલમાં મૂક્યો|વ્યાવસાયિક નાગરિક સેવાના કાયદો]] ([[:en:Law for the Restoration of the Professional Civil Service|Law for the Restoration of the Professional Civil Service]]) પુનઃજીવીત કરવાનું હતું, જે અંતર્ગત પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં ભાગ લઇને જેઓએ જર્મની પ્રત્યે વફદારી દાખવી ન હોય એવા યહૂદી અને રાજકીય શકમંદ સરકારી કર્મચારીઓને નોકરીઓમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા. આ ધમકી અને પડકારના સંદર્ભે આઇન્સ્ટાઇને 1932ના ડિસેમ્બરમાં અમેરિકાની મુલાકાત લીધી હતી.કેટલાક વર્ષો તો તેમણે [[પાસાડેના, કેલિફોર્નિયા]] ([[:en:Pasadena, California|Pasadena, California]]),<ref>ક્લાર્ક, આરઆઇન્સ્ટાઇન – ધ લાઇફ એન્ડ ટાઇમ્સ હાર્પર એન્ડ કોલિન્સ, 1984. 880 પીપી</ref>ની [[કેલિફોર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી]] ([[:en:California Institute of Technology|California Institute of Technology]])માં વિતાવ્યા હતા, તે ઉપરાંત તેમણે [[અબ્રાહમ ફ્લેક્શનર]] ([[:en:Abraham Flexner|Abraham Flexner]]) દ્વારા [[પ્રિન્સ્ટન, ન્યૂજર્સી|પ્રિન્સ્ટન, ન્યુજર્સી]] ([[:en:Princeton, New Jersey|Princeton, New Jersey]])<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> ખાતે નવી જ સ્થપાયેલી [[ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એડવાન્સ સ્ટડી|ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડી]] ([[:en:Institute for Advanced Study|Institute for Advanced Study]])માં માનદ પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી હતી. આઇન્સ્ટાઇને પ્રિન્સ્ટનમાં ઘર ખરીદ્યું હતું ( જ્યાં 1936માં એલ્સાનું અવસાન થયું હતું) અને 1955માં તેમનું નિધન થયું ત્યાં સુધી તે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડીનો અતૂટ હિસ્સો બની રહ્યા હતા.1930 અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન આઇન્સાટાઇને એક [[સોગંદનામુ|સોગંદનામું]] ([[:en:affidavit|affidavit]]) લખ્યું હતું જેમાં તેમણે રાજકીય અત્યાચાર અને દમનમાંથી ભાગી છૂટવાનો પ્રયાસ કરનારા યુરોપના વિશાળ સંખ્યાના યહૂદીઓ માટે [[વિઝા (દસ્તાવેજ)|વિઝા]] ([[:en:visa (document)|visas]]) આપવાની અમેરિકાને ભલામણ કરી હતી.તેમણે ઝાયોનિસ્ટ સંગઠન માટે ભંડોળ ઉભું કર્યું હતું અને 1933માં [[આંતરરાષ્ટ્રીય બચાવ સમિતિ]] ([[:en:International Rescue Committee|International Rescue Committee]])ની રચનાનું શ્રેય પણ તેમના ફાળે જાય છે.<ref name = "zqhsnv"/><ref>[http://www.theirc.org/ આંતરરાષ્ટ્રીય બચાવ સમિતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613001214/http://www.theirc.org/ |date=2009-06-13 }} સામાજીક અને રાજકીય દમન-અત્યાચારનો ભોગ બનેલા નિરાશ્રીતોને ટેકો અને આશ્રય આપે છે.</ref> [[ચિત્ર:Citizen-Einstein.jpg|right|thumb|આઇન્સ્ટિને 1940માં ન્યાયમૂર્તિ [[ફિલિપ ફોરમેન]] ([[:en:Phillip Forman|Phillip Forman]]) પાસેથી અમેરિકાનું નાગરિકત્વ મેળવ્યું હતું.]] દરમ્યાન જર્મનીના જર્મન લેક્સીકન ખાતેના [[યહુદી ભૌતિકશાસ્ત્ર|યહૂદી ફિજિક્સ]] ([[:en:Jewish physics|Jewish physics]]) ''જૂડીસ ફિજિક'' નામે વિખ્યાત બનેલા આઇન્સ્ટાઇનના વર્કને નેસ્તનાબૂદ કરી નાંખવાના અભિયાનનું નેતૃત્વ નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[ફિલિપ લિનાર્ડ]] ([[:en:Philipp Lenard|Philipp Lenard]]) અને [[જોહાનીસ સ્ટાર્ક|જોહાનિસ સ્ટાર્કે]] ([[:en:Johannes Stark|Johannes Stark]]). ''લીધું હતુ.[[ડેશ્યુ ફિઝિક|ડ્યુઇસ ફિજિક]] ([[:en:Deutsche Physik|Deutsche Physik]])''ના કાર્યકરોએ આઇન્સ્ટાઇનને નીમ્ન કક્ષાના દર્શાવતા ચોપાનિયાં અને પુસ્તકોનું વિતરણ કર્યું અને તેમની થિયરી ભણાવતા શિક્ષકોને [[બ્લેકલિસ્ટ]] ([[:en:blacklist|blacklist]])માં મૂકવામાં આવ્યા હતા જેમાં નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[વર્નર હેઈન્સબર્ગ|વર્નર હેઇઝનબર્ગ]] ([[:en:Werner Heisenberg|Werner Heisenberg]]), કે જેમણે બોહર અને આઇન્સ્ટાઇન સાથે કોન્ટમ થિયરીની ચર્ચા કરી હતી, નો પણ સમાવેશ થતો હતો. ફિલિપ્સ લિનાર્ડે દાવો કર્યો હતો કે [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ|સામુહિક-ઊર્જા સમતુલ્ય]] ([[:en:mass–energy equivalence|mass–energy equivalence]]) ફોર્મ્યુલાને [[આર્ય વંશ#નાઝીવાદ|આર્યન]] ([[:en:Aryan race#Nazism|Aryan]]) સર્જન <ref>{{cite web|url=http://www.mathpages.com/rr/s8-08/8-08.htm|title=MathPages&nbsp;— Reflections on Relativity: Who Invented Relativity?|access-date=2007-06-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ame.epfl.ch/biblio/schlatter1.pdf|title=Philipp Lenard et la physique aryenne|author=Christian Schlatter|publisher=École Polytechnique Fédérale de Lausanne|month=April|year=2002|access-date=2007-06-25|format=PDF|archive-date=2007-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626191134/http://ame.epfl.ch/biblio/schlatter1.pdf|url-status=dead}}</ref> બનાવવા બદલ તેનું શ્રેય [[ફ્રેડરિક હેસનોહર્લ|ફ્રેડરિક હેઝનોર્હલ]] ([[:en:Friedrich Hasenöhrl|Friedrich Hasenöhrl]])ને ફાળે જવું જોઇએ. આઇન્સ્ટાઇન વિરોધી સંગઠનની રચના થઇ અને આઇન્સ્ટાઇનની હત્યાનું કાવતરું રચનારા માણસને ફક્ત છ ડોલર<ref name=organ>{{Citation | last = Hawking | first = S. W. | author-link = Stephen Hawking | year = 1988 | title = A Brief History of Time: The updated and expanded tenth anniversary edition | publisher = Bantam Books | isbn = 0-55-338016-8}}</ref>નો દંડ કરવામાં આવ્યો. આઇન્સ્ટાઇન 1940માં અમેરિકાના નાગરિક બન્યા અને શેષજીવન ત્યાં જ વિતાવ્યું હતું, જો કે તેમણે પોતાનું સ્વિસ નાગરિકત્વ <ref>{{cite web|url=http://www.aip.org/history/einstein/chron.htm|title=An Albert Einstein Chronology|access-date=2007-08-06|archive-date=2007-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715110214/http://www.aip.org/history/einstein/chron.htm|url-status=dead}}</ref>જાળવી રાખ્યું હતું. === અણુ બોંબ === [[ચિત્ર:Einstein-Roosevelt-letter.png|left|thumb|આઈન્સ્ટાઈન-ઝિલાર્ડ પત્ર]] અમેરિકાના યુરોપિયન એન્ટિ-સેમિટીઝમના અનેક નિરાશ્રીત વૈજ્ઞાનિકો સહિતના સંખ્યાબંધ વૈજ્ઞાનિકોએ નવા જ શોધાયેલા [[પરમાણુ દ્વિભાજન|ન્યુક્લિયર ફિસન]] ([[:en:nuclear fission|nuclear fission]])ના સિદ્ધાંત આધારિત જર્મન વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા વિકસાવાઇ રહેલ [[અણુ બોંબ]] ([[:en:atomic bomb|atomic bomb]])ના જોખમો ઓળખી કાઢ્યા હતા.પોતાના કાર્યમાં અમેરિકાની સરકારનો રસ જગાવવામાં નિષ્ફળ રહેલા હંગેરીના વસાહતી [[લીઓ ઝિલાર્ડ|લિયો ઝીલાર્ડે]] ([[:en:Leó Szilárd|Leó Szilárd]]) 1939માં અમેરિકાના પ્રમુખ [[ફ્રેન્કલિન ડેલેનો રુઝવેલ્ટ|ફ્રેંકલિન રુઝવેલ્ટ]] ([[:en:Franklin Delano Roosevelt|Franklin Delano Roosevelt]])ને પત્ર લખવામાં આઇન્સ્ટાઇની સાથે કામ કર્યું હતું, આઇન્સ્ટાઇને આ પત્ર ઉપર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને અમેરિકાને પણ આ પ્રકારનું શસ્ત્ર <ref>{{cite web| last = Discover Magazine March 2008| title = Chain Reaction: From Einstein to the Atomic Bomb| url=http://discovermagazine.com/2008/mar/18-chain-reaction-from-einstein-to-the-atomic-bomb }}</ref>બનાવવાનો અનુરોધ કર્યો હતો.ઓગસ્ટ 1939માં રુઝવેલ્ટને [[આઈન્સ્ટાઈન-ઝિલાર્ડ પત્ર|આઇન્સ્ટાઇન-ઝીલાર્ડ પત્ર]] ([[:en:Einstein-Szilárd letter|Einstein-Szilárd letter]]) મળ્યો અને લશ્કરી હેતુ <ref>{{cite web| last = The Atomic Heritage Foundation| title = Einstein's Letter to Franklin D. Roosevelt| url = http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=172| access-date = 2007-05-26| archive-date = 2022-06-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20220617102507/http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content| url-status = dead}}</ref> માટે ફિસન ઉપર ગુપ્ત સંસોધન કરવાની સત્તા આપી. 1942 સુધીમાં તો આ પ્રયાસો [[મેનહટન પ્રોજ|મેનહટન પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Manhattan Project|Manhattan Project]]) બની ગયા જે તે સમયમાં હાથ ધરાયેલો સૌથી મોટો ગુપ્ત વૈજ્ઞાનિક પ્રયાસ હતો.1945 સુધીમાં તો અમેરિકાએ કાર્યકારી પરમાણુ સસ્ત્ર વિકસાવી દીધું હતું અને જાપાનના [[હિરોશિમા|હિરોશીમા]] ([[:en:Hiroshima|Hiroshima]]) અને [[નાગાસાકી, નાગાસાકી|નાગાસાકી]] ([[:en:Nagasaki, Nagasaki|Nagasaki]]) શહેરો ઉપર તેનો પ્રયોગ પણ કરી દીધો હતો.આઇન્સ્ટાઇને પત્રમાં સહી કરવા સિવાય અણુ બોંબ વિકસાવવામાં કોઇ ભૂમિકા ભજવી નહોતી.[[બીજું વિશ્વયુદ્ધ|યુદ્ધ]] ([[:en:World War II|the war]]).<ref>{{cite web |last=Schwarz |first=Frederic |date=1998-04 |publisher=AmericanHeritage.com |title=Einstein's Ordnance |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/1998/4/1998_4_8.shtml |access-date=2008-03-23 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924035622/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/1998/4/1998_4_8.shtml |url-status=dead }}</ref> દરમિયાન અમેરિકાના નૌકા સૈન્યને સતાવતા કેટલાક અણુ બોંબ સાથે નિસ્બત ન ધરાવતા પ્રશ્નો ઉપર આઇન્સ્ટાઇને જરૂર કામ કર્યું હતું. જો કે [[લિનસ પૌલિંગ]] ([[:en:Linus Pauling|Linus Pauling]])ના જણાવ્યા મુજબ પાછળથી આઇન્સ્ટાઇને પત્ર લખવા બદલ રુઝવેલ્ટ<ref>''(https://web.archive.org/web/20061108075927/http://virtor.bar.admin.ch/pdf/ausstellung_einstein_fr/der_pazifist/A-Bomb_Regrets.pdf સાયન્ટિસ્ટ સામયિકે એ-બોંબ અંગે આઈન્સ્ટાઈનના ખેદની વાત કરી)''.ફિલાડેલ્ફિયા બુલેટિન, 13 મે 1955(ઈન્ટરનેટ આર્કાઈવમાંથી [http://virtor.bar.admin.ch/en/default.aspx સ્વીસ ફેડરલ આર્કાઈવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129060603/http://virtor.bar.admin.ch/en/default.aspx |date=2007-01-29 }}નું પીડીએફ ફોર્મેટ)</ref> સમક્ષ કેદ વ્યક્ત કર્યો હતો.1947માં આઇન્સ્ટાઇને '' [[એટલાન્ટિક માસિક|ધ એટલાન્ટિક મન્થલી]] ([[:en:The Atlantic Monthly|The Atlantic Monthly]])'' માટે એક લેખ લખ્યો હતો જેમાં એવી દલીલ કરી હતી કે અમેરિકાએ પરમાણુ ઇઝારાશાહી આગળ વધારવા માટે પ્રયાસો કરવા જોઇે નહીં, તેના બદલે તેણે પ્રતિરોધ<ref>{{cite journal |last=Einstein |first=Albert |year=1947 |month=11 |title=Atomic War or Peace |journal=Atlantic Monthly |url=http://theamericanideabook.theatlantic.com/archives/2007/09/atomic_war_or_peace.php |access-date=2008-03-23 |archive-date=2008-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308034044/http://theamericanideabook.theatlantic.com/archives/2007/09/atomic_war_or_peace.php |url-status=dead }}</ref>ના એકમાત્ર હેતુસર [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|યુનાઇટેડ નેશન્સ]] ([[:en:United Nations|United Nations]]) ને પરમાણુ શસ્ત્રોથી સજ્જ કરવું જોઇએ. === શીત યુદ્ધનો સમયમાટે === નાઝીવાદના ઉદય સામે કામ કરતા કરતા આઇન્સ્ટાઇન જ્યારે વિખ્યાત બન્યા ત્યારે તેમણે પશ્ચિમ જગત અને [[સોવિયેત બ્લોક]] ([[:en:Soviet bloc|Soviet bloc]])ની મદદ માંગી હતી અને તેઓ સાથે કામના સંબંધો વિકસાવ્યા હતા.દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ બાદ અગાઉના સાથીરાષ્ટ્રો આંતરાષ્ટ્રીય ખ્યાતી પામેલા લોકો માટે અંત્યંત ગંભીર મુદ્દો બની ગયા હતા.આ મુદ્દાને વધુ ગંભીર બનાવતા આઇન્સ્ટાઇને [[મેકકાર્ટીઝમ|મેકાર્થિઝમ]] ([[:en:McCarthyism|McCarthyism]])ના પ્રથમ દિવસે જ એક જ [[વિશ્વ સરકાર]] ([[:en:world government|world government]]) વિશે લખ્યું હતું એવા સમયે તેમણે લખ્યું હતું કે હું નથી જાણતો કે ત્રીજું વિશ્વયુદ્ધ કેવી રીતે લડાશે, પરંતુ એટલું જરૂર કહું છું કે ચોથું વિશ્વયુદ્ધ પથરાઓ થી લડાશે<ref>{{Citation | first = Alice | last = Calaprice | title = [http://press.princeton.edu/titles/7921.html The new quotable Einstein] | publisher = [[Princeton University Press]] | year = 2005 | id = ISBN 0-691-12075-7 | page = 173 }}નિવેદનના અન્ય વર્ઝન ઉપલબ્ધ છે.</ref>હશે.1949માં ''[[મંથલી રીવ્યૂ|મંથલી રીવ્યૂએ]] ([[:en:Monthly Review|Monthly Review]])'' સમાજવાદ શા માટે? શીર્ષક હેઠળ લેખ પ્રકાશિત કર્યો.<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1132/is_n8_v40/ai_6944290|title=Why Socialism?|access-date=2007-06-30|archive-date=2007-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071027104449/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1132/is_n8_v40/ai_6944290|url-status=dead}}</ref>આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને તમામ દુષણોના સ્ત્રોત તરીકે અંધેર [[મૂડીવાદ|મૂડીવાદી]] ([[:en:capitalism|capitalist]]) સમાજને ગણાવ્યો હતો જેના ઉપર વિજય મેળવવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી કેમ કે તેમની નજરે તે સમાજ માનવીય વિકાસ{{Harv|Einstein|1949}}નો વિનાશક તબક્કો હતો.[[આલ્બર્ટ સ્વીટ્ઝર|આલ્બર્ટ સ્વીટઝર]] ([[:en:Albert Schweitzer|Albert Schweitzer]]) અને [[બર્ટ્રાન્ડ રસેલ|બર્ટાન્ડ રસેલ]] ([[:en:Bertrand Russell|Bertrand Russell]]) સાથે ભેગા મળીને આઇન્સ્ટાઇને પરમાણુ પરીક્ષણો અને ભવિષ્યના બોંબને અટકાવી દેવા લોબિંગ કર્યું હતું.પોતાના મૃત્યુંના થોડા દિવસો પહેલાં જ આઇન્સ્ટાઇને [[રસેલ-આઈન્સ્ટાઈન મેનિફેસ્ટો (ઢંઢેરો)|રસેલ-આઇન્સ્ટાઇન જાહેરાનામા]] ([[:en:Russell-Einstein Manifesto|Russell-Einstein Manifesto]]) ઉપર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા જેના થકી બાદમાં [[પુગવોશ કોન્ફન્સ ઑન સાયન્સ એન્ડ વર્લ્ડ અફેર્સ|વિજ્ઞાન અને વૈશ્વિક બાબતો. ઉપર પગવાસ]] ([[:en:Pugwash Conferences on Science and World Affairs|Pugwash Conferences on Science and World Affairs]]) ખાતે પરિષદ યોજાઇ હતી.<ref>{{cite web | last =Butcher | first =Sandra Ionno | title =The Origins of the Russell-Einstein Manifesto | work = | publisher =Council of the Pugwash Conferences on Science and World Affairs | month =May | year =2005 | url =http://www.pugwash.org/publication/phs/history9.pdf | format =PDF | access-date =2007-05-02 | archive-date =2013-01-14 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130114141507/http://www.pugwash.org/publication/phs/history9.pdf | url-status =dead }}</ref> આઇન્સ્ટાઇન કેટલાંક [[અમેરિકાની નાગરિક અધિકાર ચળવળ (1896-1954)|માનવ અધિકારો]] ([[:en:American Civil Rights Movement (1896–1954)|civil rights]]) જૂથના સભ્ય હતા, જેમાં [[અશ્વેતોની પ્રગતિ માટે રાષ્ટ્રીય સંગઠન|એનએએસીપી]] ([[:en:National Association for the Advancement of Colored People|NAACP]]) ના પ્રિન્સટન ચેપ્ટરનો પણ સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે વયોવૃદ્ધ [[ડબલ્યુ.ઈ.બી.ડીયુ બોઈસ|ડબલ્યુ. ઇ. ડ્યું. બોઇસ]] ([[:en:W. E. B. Du Bois|W. E. B. Du Bois]])ની સામે સામ્યવાદી જાસૂસ હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે આઇન્સ્ટાઇન સાક્ષી બન્યા હતા અને બાદમાં આ કેસ થોડા સમયમાં જ કાઢી નાંખવામાં આવ્યો હતો.મનસ્વી હિંસાખોરી પ્રથાનો અંત લાવવા [[મનસ્વી હિંસાખોરી વિરુદ્ધ અમેરિકાનો જંગ|અમેરિકન જંગ]] ([[:en:American Crusade Against Lynching|American Crusade to End Lynching]])નું જેમની સાથે સહ-નેતૃત્વ કર્યું હતું તે કાર્યકર [[પૌલ રોબેસન|પૌલ રોબ્સન]] ([[:en:Paul Robeson|Paul Robeson]]) સાથે આઇન્સ્ટાઇનની મિત્રતા વીસ વર્ષ ચાલી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.news.harvard.edu/gazette/2007/04.12/01-einstein.html|title=Albert Einstein, Civil Rights activist|date=2007-04-12|access-date=2007-06-11}}</ref> 1946માં આઇન્સ્ટાઇને આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન ફાઉન્ડેશન ફોર હાયર લર્નિંગ ખાતે [[મિડલસેક્સ યુનિવર્સિટી (મેસાચ્યુસેટ્સ)|મિડલસેક્સ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Middlesex University (Massachusetts)|Middlesex University]])ના રબ્બી ઇઝરાયલ ગોલ્ડસ્ટેઇન, વારસદાર સી. રગલ્સ સ્મિથ અને કાર્યકર એટર્ની જ્યોર્જ આલ્પર્ટ સાથે સહયોગ કર્યો હતો, આ ફાઉન્ડેશન [[વોલ્ટહેમ, મેસાચ્યુસેટ્સ|વેલ્ધેમ, મેસેચ્યુસેટ્સ]] ([[:en:Waltham, Massachusetts|Waltham, Massachusetts]]) સ્થિત ભૂતપૂર્વ મિડલસેક્સ યુનિવર્સિટીના મેદાન ઉપર તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે ઓપન એવી યહૂદી પ્રાયોજીત બિનસાંપ્રદાયિક યુનિવર્સિટીની રચના માટે ઉભું કરાયું હતું. બોસ્ટન અને ન્યૂયોર્ક જેવા શહેરો તથા યુ. એસ. નાયહૂદી સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રની નજીક મિડલસેક્સ આવેલું હોવાથી તેના ઉપર પસંદગી ઢોળાઇ હતી. તેઓની દીર્ઘદૃષ્ટિ એક એવી યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરવાની હતી જે સંસ્કૃતિને જન્મસિદ્ધ અધિકાર તરીકે અને અને અમેરિકાની શિક્ષિત લોકશાહી<ref name="Reis">{{Citation |last =Reis |first =Arthur H., Jr |year =1998 |title =The Albert Einstein Involvement |journal =Brandeis Review, 50th Anniversary Edition |url =http://www.brandeis.edu/publications/review/50threview/einstein.pdf | access-date =2007-03-25 }}</ref> તરફ જોનારી તોરાહની હિબ્રુ પરંપરાઓ પ્રત્યે ઉંડાણપૂર્વક જાગૃત હોય.આ લોકો સાથેનો સહયોગ તોફાની હતો તેમ છતાંઅંતે જ્યારે આઇન્સ્ટાઇને યુનિવર્સિટીના પ્રેસિડેન્ટ તરીકે બ્રિટિશ અર્થશાસ્ત્રી [[હેરલ્ડ લાસ્કી|હેરલ્ડ લેસ્કી]] ([[:en:Harold Laski|Harold Laski]])ની નિમણૂક કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી ત્યારે જ્યોર્જ આલ્પર્ચે એમ લખ્યું હતું કે લેસ્કી એક એવો માણસ છે જે અમેરિકાના લોકશાહીના સિદ્ધાંતો વિશે તદ્દન અજાણ છે અને તે સામ્યવાદીઓના રંગે<ref name="Reis"/> રંગાયેલો છે.આઇન્સ્ટાઇને તેમનો ટેકો પાછો ખેંચી લીધો હતો અને પોતાના નામનો<ref>{{Citation | last =New York Times | title =Dr. Einstein Quits University Plan | newspaper =The New York Times | date =22 June 1947 | year =1947 | url =http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50812FA385D13728DDDAB0A94DE405B8788F1D3 | access-date =2007-03-14 }}</ref> ઉપયોગ કરવાનો પ્રતિબંધ ફરમાવી દીધો હતો.1948માં [[બ્રાન્ડિસ યુનિવર્સિટી|બ્રેન્ડિસ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Brandeis University|Brandeis University]]) તરીકે આ યુનિવર્સિટીને ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી.1953માં બ્રેન્ડિસે આઇન્સ્ટાઇનને માનદ પદવી એનાયત કરવાની ઓફર કરી હતી પરંતુ તેમણે તે ઓફર સ્વીકારી નહોતી.<ref name="Reis"/> આઇન્સ્ટાઇનના જર્મની તથા ઝાયોનવાદ સાથેના સંપર્કો, તેમના સમાજવાદી આદર્શો તથા કેટલાક સામ્યવાદી નેતાઓ સાથેના તેમના સંપર્કોને ધ્યાનમાં લઇને યુ.એસ.ની [[ફેડરલ બ્યુરો ઑફ ઈન્વેસ્ટીગેશન|ફેડરલ બ્યૂરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશને]] ([[:en:Federal Bureau of Investigation|Federal Bureau of Investigation]]) આઇન્સ્ટાઇન<ref>{{cite web | url=http://www.wsws.org/articles/2002/sep2002/eins-s03.shtml | title=The FBI and Albert Einstein}}</ref> માટે એક ફાઇલ બનાવી હતી જે વધીને 1,427 પાનાંની થઇ હતી.એફબીઆઇને મોટાભાગના દસ્તાવેજો તો દેશના ચિતિંત નાગરિકો તરફથી મળ્યા હતા, જેમાં કેટલાક લોકોએ તેમના ઇમિગ્રેશન સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો જ્યારે કેટલાક લોકોએ તેમનું<ref>{{Citation | last =Federal Bureau of Investigation| chapter =Albert Einstein | title =FBI Freedom of Information Act Website | publisher =U.S. Federal Government, U.S. Department of Justice | year =2005 | chapter-url =http://foia.fbi.gov/foiaindex/einstein.htm | access-date =2005-11-21 }}</ref> રક્ષણ કરવા એફબીઆઇને વિનંતી કરી હતી. આઇન્સ્ટાઇન ઘણા લાંબા સમયથી [[શાકાહારવાદ]] ([[:en:vegetarianism|vegetarianism]])ના વિચાર પ્રત્યેસહાનુભૂતિ ધરાવતા હતા પરંતુ 1954ના આરંભે જ તેમણે શાકાહારી ભોજન<ref>{{cite web|url=http://www.ivu.org/history/northam20a/einstein.html|title=History of Vegetarianism&nbsp;— Albert Einstein|access-date=2007-06-11}}</ref>નો આકરો નિયમ અપનાવ્યો હતો. == મૃત્યુ == 17 એપ્રિલ, 1955ના રોજ કિડનીમાં રુધિરનું વહન કરતી નસ ફાટી જવાથી આઇન્સ્ટાઇનને શરીરનાં અંદરના ભાગમાં [[ઓર્ટિક એન્યુરીઝમ|રક્તસ્ત્રાવ]] ([[:en:aortic aneurysm|aortic aneurysm]]) શરુ થઇ ગયો હતો, જો કે આ રોગની અગાઉ સારવાર પણ કરાઇ હતી પરંતુ તે ફરીથી વકર્યો <ref>{{cite web|url=http://www.medscape.com/viewarticle/436253|title=The Case of the Scientist with a Pulsating Mass|date=2002-06-14|access-date=2007-06-11}}</ref> હતો.ઇઝરાયલ રાષ્ટ્રની સાતમી જયંતિની ઉજવણી નિમિત્તે પોતાને ટીવી ઉપર પ્રવચન આપવાનું હોવાથી તેમણે હોસ્પિટલમાં પણ પોતાના ભાષણનો મુસદ્દો સાથે લઇ લીધો હતો, પરંતુ તેને પૂર્ણ<ref>{{Citation | last =Albert Einstein Archives | contribution =Draft of projected Telecast Israel Independence Day, April 1955 (last statement ever written) | title =Einstein Archives Online | date =April 1955 | year =1955 | contribution-url =http://www.alberteinstein.info/db/ViewImage.do?DocumentID=20078&Page=1 | url =http://www.alberteinstein.info/ | access-date =2007-03-14 | archivedate =2011-08-11 | archiveurl =https://www.webcitation.org/60qXwH4mf?url=http://www.alberteinstein.info/ }}</ref> કરવા તે લાંબુ જીવી શક્યા નહોતા.બીજા દિવસે વહેલી સવારે પ્રિન્સ્ટન હોસ્પિટલમાં તેમનું નિધન થયું. છેલ્લા શ્વાસ સુધી તેમણે કામ ચાલુ રાખ્યું હતું. તેઓ 76 વર્ષના હતા. આઈન્સ્ટાઈનના પાર્થિવ શરીરના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા અને તેમની રાખ અલગ અલગ જગ્યાએ પધરાવવામાં આવી હતી.<ref>{{Citation | last =O'Connor | first =J.J. | last2 =Robertson | first2 =E.F. | chapter =Albert Einstein | title =The MacTutor History of Mathematics archive | publisher =School of Mathematics and Statistics, University of St. Andrews | date =1997 | chapter-url =http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html | access-date =2007-03-14 }}</ref><ref>{{cite news |title=Dr. Albert Einstein Dies in Sleep at 76. World Mourns Loss of Great Scientist. |quote=[[Princeton, New Jersey]], 18 April 1955. Dr. Albert Einstein, one of the great thinkers of the ages, died in his sleep here early today. |publisher=New York Times |date=19 April 1955, Tuesday |access-date=2007-07-21 }}</ref> અંતિમક્રિયા પહેલા પ્રિન્સ્ટેન હોસ્પિટલના પેથોલોજિસ્ટ [[થોમસ સ્ટોલ્ઝ હાર્વી.|થોમસ સ્ટોલ્ઝ હાર્વીએ]] ([[:en:Thomas Stoltz Harvey|Thomas Stoltz Harvey]]) એવી આશા સાથે [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનું બ્રેઈન|આઈન્સ્ટાઈનનું બ્રેઈન]] ([[:en:Albert Einstein's brain|Einstein's brain]]) સાચવવા માટે કાઢી લીધું કે આઈન્સ્ટાઈન આટલા બધા બુદ્ધિશાળી કેવી રીતે હતા તે શોધવામાં ભવિષ્યના ન્યૂરોસાયન્સને મદદ મળશે.<ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602913|title=The Long, Strange Journey of Einstein's Brain|access-date=2007-10-03}}</ref> == વારસો == મુસાફરી દરમિયાન આઈન્સ્ટાઈન દરરોજ પત્ની એલ્સા તેમજ દત્તક દીકરીઓ મોર્ગોટ તથા ઈસેને પત્રો લખતા અને આ પત્રો પછીથી [[હિબ્રુ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:The Hebrew University|The Hebrew University]])ને વારસામાં આપવામાં આવ્યા. માર્ગોટ આઈન્સ્ટાઈને એ અંગત પત્રો પ્રજાને જોવા મળે તેની પરવાનગી આપી, પરંતુ એટલી વિનંતી કરી કે તેમના મૃત્યુના 20 વર્ષ પછી જ એ પત્રો જાહેર કરવા. (તેઓ 1986માં મૃત્યુ પામ્યાં<ref>ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ શ્રદ્ધાંજલિ[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DEFD9153FF931A25754C0A960948260]</ref>)હિબ્રુ યુનિવર્સિટીની આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવ્સનાં બાર્બરા વોલ્ફે [[બીબીસી]] ([[:en:BBC|BBC]])ને કહ્યું હતું કે 1912 થી 1955 વચ્ચે થયેલા અંગત પત્રવ્યવહારના આશરે 3,500 પાનાં છે.<ref>{{Citation | author =BBC | author-link =BBC | title =Letters Reveal Einstein Love Life | journal =BBC News | publisher =BBC | year =2006 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5168002.stm | access-date =2007-03-14 }}</ref> અમેરિકાની [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ એકેડમી ઑફ સાયન્સિસ|નેશનલ એકેડમી ઑફ સાયન્સિસ]] ([[:en:United States National Academy of Sciences|National Academy of Sciences]]) દ્વારા ''[[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાન મેમોરિયલ|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન મેમોરિયલ]] ([[:en:Albert Einstein Memorial|Albert Einstein Memorial]])'', ની રચના કરવામાં આવી અને [[રોબર્ટ બર્ક્સ|રોબર્ટ બર્કસ]] ([[:en:Robert Berks|Robert Berks]]) દ્વારા બ્રોન્ઝ અને માર્બલમાંથી પ્રતિમા બનાવડાવીને [[વૉશિંગ્ટન, ડી.સી.|વોશિંગ્ટન ડી.સી]] ([[:en:Washington, D.C.|Washington, D.C.]])માં તેના કેમ્પસ ખાતે 1979માં સમર્પિત કરવામાં આવી. આ સ્થળ [[મેળનલ મોલ|નેશનલ મોલ]] ([[:en:National Mall|National Mall]])ની નજીક છે. આઈન્સ્ટાઈને તેમની [[પર્સનાલિટી રાઈટ્સ|તસવીર]] ([[:en:personality rights|image]])ના ઉપયોગથી મળનાર [[રોયલ્ટી]] ([[:en:royalties|royalties]]) [[હિબ્રુ યુનિવર્સિટી|જેરુસલેમની હિબ્રુ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:The Hebrew University|The Hebrew University of Jerusalem]])ને વસિયતમાં લખી આપી. [[રોજર રિચમેન એજન્સી]] ([[:en:The Roger Richman Agency|The Roger Richman Agency]]), ના અનુગામી [[કોર્બિસ|કોરબીસે]] ([[:en:Corbis|Corbis]]) હિબ્રુ યુનિવર્સીટી<ref>{{Citation | last =Roger Richman Agency | chapter =Albert Einstein Licensing | year =2007 | chapter-url =http://www.albert-einstein.net/index2.html | access-date =2007-03-25 | title =આર્કાઇવ ક .પિ | archivedate =2007-04-29 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070429123720/http://www.albert-einstein.net/index2.html }},</ref><ref>{{cite web|url=http://einstein.biz/|title=Einstein|publisher=Corbis Rights Representation|access-date=2008-08-08|archive-date=2008-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819220424/http://einstein.biz/|url-status=dead}}</ref> માટે તેમના નામ તથા તે સાથે સંકળાયેલી પ્રતિમાઓનો એક [[એજન્ટ (કાયદો)|એજન્ટ]] ([[:en:agent (law)|agent]]) તરીકે ઉપયોગ કરવાનું [[લાઈસન્સ|લાયસંસ]] ([[:en:license|license]]) આપ્યું હતું. == સન્માન == 1999માં, ''[[ટાઈમ (સામયિક)|ટાઇમ]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'' મેગેઝિને<ref>{{Citation | last =Isaacson | first =Walter | author-link =Walter Isaacson | title =Person of the Century: Why We Chose Einstein | magazine =[[Time (magazine)|Time]] | date =3 January 2000 | url =http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/who_mattered_and_why4a.html | access-date =2007-07-16 | archivedate =2009-11-02 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20091102062307/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/who_mattered_and_why4a.html }}</ref><ref name = "slqbwn">{{Citation | last =Golden | first =Frederic | title =Person of the Century: Albert Einstein | magazine =[[Time (magazine)|Time]] | date =3 January 2000 | url =http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html | access-date =2006-02-25 | archivedate =2006-02-21 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060221080452/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html }}</ref> આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનને [[પર્સન ઑફ ધ સેન્ચ્યુરી|પર્સન ઓફ ધ સેન્ચ્યુરી]] ([[:en:Person of the Century|Person of the Century]]) જાહેર કર્યા હતા જ્યારે [[ગેલપ પોલ|ગેલપના સર્વેક્ષણ]] ([[:en:Gallup poll|Gallup poll]])માં તેમને 20મી સદી<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/3367/Mother-Teresa-Voted-American-People-Most-Admired-Person-Century.aspx|title=Mother Teresa Voted by American People as Most Admired Person of the Century|date=1999-12-31|access-date=2008-08-13}}</ref>ના ચોથા સૌથી વધુ [[ગેલપની વ્યાપક પ્રસંશા પામેલા લોકોની યાદી|પ્રસંશા પામેલા]] ([[:en:Gallup's List of Widely Admired People|admired]]) વ્યક્તિ જાહેર કરાયા હતા અને ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી વ્યક્તિનું રેન્કિંગ તૈયાર કરનાર ધ 100 મુજબ'' ''આઇન્સ્ટાઇન 20મી સદીના સૌથી મહાન વૈજ્ઞાનિક હતા અને હરહંમેશ<ref>{{Citation | last =Hart | first =Michael H. | title =[[The 100|The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History]] | publisher =Citadel Press | date =1978 | page =52 | isbn =0-8065-1350-0 }}</ref>ના સર્વોચ્ચ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ હતા. તેમના મેમોરિયલોની આંશિક યાદીઃ * એનસ મિરાબિલિસ પેપર્સ<ref>{{cite web |url=http://www.wyp2005.org/overview.html |title=World Year of Physics 2005 |access-date=2007-10-03 |archive-date=2011-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616080341/http://www.wyp2005.org/overview.html |url-status=dead }}</ref>ના પ્રકાશનની 100મી જયંતિની ઉજવણીની યાદમાં ધ [[ઈન્ટરનેશનલ યુનિયન ઑફ પ્યોર એન્ડ એપ્લાઈડ ફિઝિક્સ|ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ઓફ પ્યોર એન્ડ એપ્લાઇડ ફિજિક્સે]] ([[:en:International Union of Pure and Applied Physics|International Union of Pure and Applied Physics]]) 2005ના વર્ષને [[ભૌતિક વિજ્ઞાનનું વૈશ્વિક વર્ષ|વર્લ્ડ યર ઓફ ફિજિક્સ]] ([[:en:World Year of Physics|World Year of Physics]]) નામ આપ્યું હતું. * [[મેક્સ પ્લેન્ક ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ગ્રેવિટેશનલ ફિઝિક્સ|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ]] ([[:en:Max Planck Institute for Gravitational Physics|Albert Einstein Institute]]) * ''[[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાન મેમોરિયલ]] ([[:en:Albert Einstein Memorial|Albert Einstein Memorial]])'', [[રોબર્ટ બર્ક્સ]] ([[:en:Robert Berks|Robert Berks]]) દ્વારા * [[ફોટોકેમેસ્ટ્રી|ફોટોકેમિસ્ટ્રી]] ([[:en:photochemistry|photochemistry]])માં ઉપયોગમાં લેવાતું એકમ, ધ ''[[આઈન્સ્ટાઈન (યુનિટ)|આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:einstein (unit)|einstein]])'' *[[આઇન્સ્ટેનીયમ]] તત્વ * [[એસ્ટરોઈડ|ઉલ્કા]] ([[:en:asteroid|asteroid]]) [[2001 આઈન્સ્ટાઈન|2001 આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:2001 Einstein|2001 Einstein]]) * [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન એવોર્ડ]] ([[:en:Albert Einstein Award|Albert Einstein Award]]) * [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન શાંતિ પુરસ્કાર]] ([[:en:Albert Einstein Peace Prize|Albert Einstein Peace Prize]]) 1990માં તેમના નામને [[વલહલ્લા મંદિર]] ([[:en:Walhalla temple|Walhalla temple]]).<ref>{{cite web |url=http://www.walhalla-regensburg.de/deutsch/index.shtml |title=Walhalla Ruhmes- und Ehrenhalle |access-date=2007-10-03 |language=German |archive-date=2007-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071002154540/http://www.walhalla-regensburg.de/deutsch/index.shtml |url-status=dead }}</ref> સાથે જોડવામાં આવ્યું હતું. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ ઉપર પ્રભાવ == દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ પહેલાંના સમય દરમિયાન આઇન્સ્ટાઇન અમેરિકામાં એટલી હદે લોકપ્રિય હતા કે લોકો તેમને રસ્તા ઉપર રોકી લેતાં હતા અને તેમને તે થિયરી સમજાવવાની વિનંતી કરતા હતા.છેવટે તેમણે વધતા જતાં પ્રશ્નોનો ઉકેલ શોધી કાઢ્યો હતો.તેમને પ્રશ્ન પૂછનારને તે ફક્ત એટલું જ કહેતાં મને માફ કરો, હું દિલગીર છુંહંમેશા મને લોકો પ્રોફેસર આઇન્સ્ટાઇન સમજી લેવાની ભૂલ કરે છે.<ref>ધ ન્યુયોર્કર એપ્રિલ 1939 પેજ 69 [http://www.newyorker.com/search/query?queryType=nonparsed&query=Einstein+&bylquery=Maloney&month1=01&day1=14&year1=1939&month2=01&day2=14&year2=1939&page=&sort=&submit.x=10&submit.y=5 ઢંકાયેલું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218230434/http://www.newyorker.com/search/query?queryType=nonparsed&query=Einstein+&bylquery=Maloney&month1=01&day1=14&year1=1939&month2=01&day2=14&year2=1939&page=&sort=&submit.x=10&submit.y=5 |date=2008-12-18 }}</ref> આઇ્સ્ટાઇન અનેક નવલકથાઓ, ફિલ્મો, અને નાટકો માટે એક વિષય અથવા તો પ્રેરણા બની રહ્યા હતા.[[પાગલ વૈજ્ઞાનિક]] ([[:en:mad scientist|mad scientist]]) અને [[ચસકેલા દિમાગનો પ્રોફેસર|ચસકેલા દિમાગના પ્રોફેસર]] ([[:en:absent-minded professor|absent-minded professor]])ની પ્રતિકૃતિ માટે આઇન્સ્ટાઇન અદ્દલ મોડેલ હતા, તેમનો અભિવ્યક્ત ચહેરો અને તેમની તદ્દન અલગ પ્રકારની હેરસ્ટાઇલની વ્યાપક નકલ અને અતિશયોક્તિ ''થઇ હતી.[[ટાઈમ (સામયિક)|ટાઇમ]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'' મેગેઝિનના ફ્રેડરિક ગોલ્ડને એમ લક્યું હતું કે આઇન્સ્ટાઇન એટલે એક કાર્ટૂનિસ્ટનું સાકાર થયેલું સ્વપ્ન.<ref name = "slqbwn"/> મહાન બુદ્ધિસાળી લોકો સાથેના આઇન્સ્ટાઇનના સંબંધો અને જોડાણોના કારણે ''આઇન્સ્ટાઇન'' નામ મેધાવી પ્રતિભાસંપન્ન વ્યક્તિનો પર્યાય બની ગયો હતો, જે અવારનવાર નાઇસ જોબ, આઇન્સ્ટાઇન! જેવા [[વિપરીતતા|કટાક્ષયુક્ત]] ([[:en:irony|ironic]]) વાક્યોમાં વપરાતો હતો. == આ પણ જૂઓ == <div style="-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3;"> * [[સાપેક્ષવાદની વિશેષ થીયરી]] ([[:en:History of special relativity|History of special relativity]]) * [[સામાન્ય સાપેક્ષવાદનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of general relativity|History of general relativity]]) * [[આઈન્સ્ટાઈનની સાપેક્ષવાદની થીયરી]] ([[:en:The Einstein Theory of Relativity|The Einstein Theory of Relativity]]) (સાપેક્ષવાદની થીયરી અંગેની શૈક્ષણિક ફિલ્મ) * [[વિશેષ સાપેક્ષવાદની પ્રસ્તાવના]] ([[:en:Introduction to special relativity|Introduction to special relativity]]) * [[સાપેક્ષતાની અગ્રતાનો વિવાદ]] ([[:en:Relativity priority dispute|Relativity priority dispute]]) * [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી]] ([[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|List of scientific publications by Albert Einstein]]) * [[આઇન્સ્ટાઇનના નામ ઉપરથી તૈયાર થયેલી વસ્તુઓની યાદી]] ([[:en:List of things named after Einstein|List of things named after Einstein]]) * [[ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર]] ([[:en:Photoelectric effect|Photoelectric effect]]) * [[ઈપીઆર વિરોધાભાસ]] ([[:en:EPR paradox|EPR paradox]]) * [[ચીકણી અને પ્રવાહી દલીલો]] ([[:en:Sticky bead argument|Sticky bead argument]]) * [[એનુસ મિરાબિલિસ પેપરો]] ([[:en:Annus Mirabilis Papers|Annus Mirabilis Papers]]) * [[ગુરુત્વાકર્ષણ થીયરીનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of gravitational theory|History of gravitational theory]]) * [[સુમેશન કન્વેન્શન]] ([[:en:Summation convention|Summation convention]]) * [[તમામ બાબતોની થીયરી]] ([[:en:Theory of everything|Theory of everything]]) * [[બે પિતરાઇઓની યાદી]] ([[:en:List of coupled cousins|List of coupled cousins]]) * [[પૌલિન કોચ|પોલીન કોચ]] ([[:en:Pauline Koch|Pauline Koch]]) * [[હર્મન આઈન્સ્ટાઈન]] ([[:en:Hermann Einstein|Hermann Einstein]]) * [[હેઇનરિક બુરખાર્ડટ]] ([[:en:Heinrich Burkhardt|Heinrich Burkhardt]]) * [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ|સામુહિક ઊર્જા સમકક્ષતા]] ([[:en:Mass–energy equivalence|Mass–energy equivalence]]) (E=mc<sup>2 તરીકે પણ જાણીતું)</sup> </div> == પ્રકાશનો == આ લેખમાં આઇન્સ્ટાઇનના નિમ્નદર્શીત પુસ્તકોનો સંદર્ભ છે.તેમના પ્રકાશનોની વધુ સંપૂર્ણ યાદી [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી|આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનના વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદીમાંથી મળી શકશે.]] ([[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|List of scientific publications by Albert Einstein]]) <div class="references-small"> * {{cite book | last=Einstein | first=Albert | year=1901 | title=Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen (Conclusions Drawn from the Phenomena of Capillarity) | periodical=Annalen der Physik | volume=4 | page=513 | doi=10.1002/andp.19013090306 }} * {{Citation|last=Einstein|first=Albert|year=1905a|title=On a Heuristic Viewpoint Concerning the Production and Transformation of Light|journal=Annalen der Physik|volume=17|pages=132–148|url=http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/AeReserveArticles/eins_lq.pdf|access-date=2009-06-08|archivedate=2009-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090611234106/http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/AeReserveArticles/eins_lq.pdf}}.એનાલીન ડેર ફિજિકને 18 માર્ચના રોજ ફોટોઇલેકટ્રીક વિષય ઉપરના આ એનસ મિરાબિલિસ પેપર મળ્યા હતા. * {{Citation |last=Einstein|first=Albert|year=1905b |title=A new determination of molecular dimensions }}.પીએચડીનો આ થીસીસ 30 એપ્રિલના રોજ પૂર્ણ થયો હતો અને 20 જુલાઇએ સુપરત કરાયો * {{Citation |last=Einstein|first=Albert|year=1905c |title=On the Motion—Required by the Molecular Kinetic Theory of Heat—of Small Particles Suspended in a Stationary Liquid |journal=Annalen der Physik|volume=17|pages=549–560 }}બ્રોનિયન મોસન વિષય ઉપરના આ પેપર 11 મે ના રોજ પ્રાપ્ત થયા હતા. * {{Citation |last=Einstein|first=Albert|year=1905d |title=On the Electrodynamics of Moving Bodies |journal=Annalen der Physik|volume=17|pages=891–921 }}વિશેષ સાપેક્ષતા વિષય ઉપરના આ એનસ મિરાબિલિસ પેપર 30 જૂનના રોજ મળ્યા હતા. * {{Citation |last=Einstein|first=Albert|year=1905e |title= Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content? |journal=Annalen der Physik|volume=18|pages=639–641 }}સામુહિક ઊર્જા-સમકક્ષતા વિષય ઉપરના આ એનસ મિરાબિલિસ પેપર 27 સપ્ટેમ્બરના રોજ મળ્યા હતા. * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Die Feldgleichungen der Gravitation (The Field Equations of Gravitation) | journal =Koniglich Preussische Akademie der Wissenschaften | pages =844–847 | year =1915 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie (Cosmological Considerations in the General Theory of Relativity) | journal =Koniglich Preussische Akademie der Wissenschaften | year =1917a }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Zur Quantentheorie der Strahlung (On the Quantum Mechanics of Radiation) | journal =Physikalische Zeitschrift | volume =18 | pages =121–128 | year =1917b }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | year =1923 | date =11 July 1923 | contribution =Fundamental Ideas and Problems of the Theory of Relativity | title = Nobel Lectures, Physics 1901–1921 | publisher = Elsevier Publishing Company | place =Amsterdam | url =http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-lecture.pdf | access-date =2007-03-25 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Quantentheorie des einatomigen idealen Gases (Quantum theory of monatomic ideal gases) | journal =Sitzungsberichte der Preussichen Akademie der Wissenschaften Physikalisch—Mathematische Klasse | pages =261–267 | year =1924 }}આ વિષય ઉરરની શ્રેણીના પ્રથમ પેપર * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Die Ursache der Mäanderbildung der Flussläufe und des sogenannten Baerschen Gesetzes | journal = Die Naturwissenschaften | pages =223–224 | year =1926 | doi =10.1007/BF01510300 | volume =14 }}[[બેઅર્સ કાયદો]] ([[:en:Baer's law|Baer's law]]) અને નદીના સંદર્ભમાં [[અનિયમિત ગતિ|અનિયિમત ગતિ]] ([[:en:meander|meander]]) * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | last2 =Podolsky | first2 =Boris | last3 =Rosen | first3 =Nathan | title =Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete? | journal =Physical Review | issue =10 | volume =47 | pages =777–780 | date =15 May 1935 | year =1935 | doi =10.1103/PhysRev.47.777 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =On Science and Religion | journal =Nature | volume =146 | year =1940 | doi =10.1038/146605a0 | page =605 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert, ''et al.'' | year =1948 | title =To the editors | newspaper =New York Times | date =4 December 1948 | url =http://phys4.harvard.edu/~wilson/NYTimes1948.html | access-date =8 જૂન 2009 | archivedate =17 ડિસેમ્બર 2007 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20071217113044/http://phys4.harvard.edu/~wilson/NYTimes1948.html }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Why Socialism? | magazine =Monthly Review | year =1949 | date =May 1949 | url =http://www.monthlyreview.org/598einst.htm | access-date =2006-01-16 | archivedate =2006-01-11 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060111081948/http://www.monthlyreview.org/598einst.htm }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =On the Generalized Theory of Gravitation | journal =Scientific American | volume =CLXXXII | issue =4 | pages =13–17 | year =1950 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Ideas and Opinions | place=New York | publisher =Random House | year =1954 | isbn =0-517-00393-7 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | author-link = | title =Albert Einstein, Hedwig und Max Born: Briefwechsel 1916–1955 | publisher =Nymphenburger Verlagshandlung | year =1969 | location =Munich | language = German }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | translator =Paul Arthur Schilpp | edition =Centennial | title =Autobiographical Notes | year =1979 | place =Chicago | publisher =Open Court | isbn =0-875-48352-6 }}''પ્રકાશના કિરણનો પીછો'' કરતા વિચારનો પ્રયોગનું પાન નંબર 48-51 ઉપર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. * સંગ્રહીત પેપર્સઃ {{cite book | author = [[John Stachel|Stachel, John]], Martin J. Klein, a. J. Kox, Michel Janssen, R. Schulmann, Diana Komos Buchwald and others (Eds.) | year = 1987–2006 | title = [http://press.princeton.edu/einstein/writings.html#papers The Collected Papers of Albert Einstein, Vol 1–10] | publisher = [[Princeton University Press]] }} અત્યાર સુધી પ્રકાશીત થયેલા વોલ્યુમ્સની વધુ માહિતી [http://www.einstein.caltech.edu/index.html આઇન્સ્ટાઇન પેપર પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811131907/http://www.einstein.caltech.edu/index.html |date=2016-08-11 }}ના વેબપેજ ઉપર અને [[પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ.|પ્રિન્સ્ટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]]) [http://press.princeton.edu/einstein/ આઇન્સ્ટાઇન પેજ] ઉપરથી મેળવી શકાશે. <!--Place new references above this line--></div> == સંદર્ભો == <!-- See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for a discussion of different citation methods and how to generate footnotes using the <ref>, </ref> and <reference /> tags --> {{Reflist|colwidth=30em}} == પૂરક વાચન == * મોરિંગ, ગેરી, [http://books.google.com/books?id=875TTxildJ0C&dq=idiots+guide+to+einstein&printsec=frontcover&source=bl&ots=W9rxRk0Ukn&sig=gbJach7BrzngSiFjODx95k8e1DU&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result ધ કમ્પલીટ ઈડિયટ્સ ગાઈડ ટુ અંડરસ્ટેન્ડ આઈન્સ્ટાઈન], ઇન્ડિયાનાપોલીસ, ઈન, આલ્ફા બુક્સ, મેકમિલન યુએસએ, આઈએનસી, 2000 (બીજી આવૃત્તિ, 2004)આઈએસબીએન 0028631803 == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{sisterlinks|Albert Einstein|s=Author:Albert Einstein}} * [http://press.princeton.edu/einstein/ આઈન્સ્ટાઈન પેજ] [[પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ.|પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]]), 1921થી આઈન્સ્ટાઈનના લખાણોના પ્રકાશક. * [http://www.alberteinstein.info/ આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવ્સ ઓનલાઈન]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} * [http://photos.aip.org/exhibits/ein.jsp એમિલિઓ સર્ગે વિઝ્યુઅલ આર્કાઈવ્સઃ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127102934/http://photos.aip.org/exhibits/ein.jsp |date=2007-11-27 }}, અમેરિકન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફિઝિક્સ * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html ધ મેક ટ્યુટર હિસ્ટરી ઑફ મેથેમેટિક્સ આર્કાઈવ, આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન] યુનિવર્સિટી ઑફ સેંટ એન્ડ્રુસ, સ્કૂલ ઑફ મેથેમેટિક્સ એન્ડ સ્ટેટેસ્ટિક્સ (વધુ વાચન માટે બિબ્લિઓગ્રાફી) * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/einstein/ આઈન્સ્ટાઈન્સ બિગ આઈડિયા] [[નોવા (ટીવી સીરીઝ)|નોવા]] ([[:en:Nova (TV series)|Nova]]) ટેલીવિઝન દસ્તાવેજી શ્રેણી વેબસાઈટ, પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ (જાહેર પ્રસારણ સેવા) * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/index.html નોબેલપ્રાઈઝ.ઓઆરજીઃ ધ નોબેલ પ્રાઈઝ ઈન ફિઝિક્સ 1921] * [http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=53269 મેથેમેટિક્સ જીનેલોજી પ્રોજેક્ટઃ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન], [[મેથેમેટિક્સ જીનેલોજી પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Mathematics Genealogy Project|Mathematics Genealogy Project]]) ([[અમેરિકન મેથેમેટિકલ સોસાયટી]] ([[:en:American Mathematical Society|American Mathematical Society]])ની સાથે મળી [[નોર્થ ડેકોટા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી|એન ડી એસ યુ]] ([[:en:North Dakota State University|NDSU]]) ડીપાર્ટમેન્ટ ઑફ મેથેમેટિક્સની સેવા) * [http://www.bbc.co.uk/radio4/science/ineinsteinsshadow.shtml આઈન્સ્ટાઈન્સ શેડો] વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં આઈન્સ્ટાઈને આપેલા ફાળા અંગેની બીબીસી રેડિયો 4 સીરિઝ. * [[wikilivres:Albert Einstein|આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન દ્વારા થયેલું કામ]] (કેનેડામાં જાહેર ડોમેઇન) * [[અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફિજિક્સ]] ([[:en:American Institute of Physics|American Institute of Physics]])ના એઆઇપી સેન્ટર ફોર હિસ્ટરી ઓફ ફિજિક્સ ખાતે [http://www.aip.org/history/einstein/index.html એ. આઇન્સ્ટાઇનઃ ઇમેજ એન્ડ ઇમ્પેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125123930/http://www.aip.org/history/einstein/index.html |date=2005-11-25 }} * [http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/ આઇન્સ્ટાઇનનું એનસ મિરાબિલિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219234056/http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/ |date=2008-12-19 }}- [[જોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી|જ્હોન હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Johns Hopkins University|Johns Hopkins University]]) ખાતેનું કલેક્શન ;વીડિયો * [http://www.youtube.com/watch?v=l-1Z2wi2uSA આઇન્સ્ટાઇનના સંગ્રહ કરાયેલા દૃશ્યો] * [http://www.youtube.com/watch?v=hpgXf5l_7dg&NR આઇન્સ્ટાઇન 1943માં] * [http://www.youtube.com/watch?v=CC7Sg41Bp-U&feature=related આઇન્સ્ટાઇન E=mc2] સમજાવે છે. * [http://www.youtube.com/watch?v=_lljToydDiA 1933માં આઇન્સ્ટાઇનનું 1933માં અમેરિકામાં થયેલું આગમન] * [http://www.youtube.com/watch?v=8GZdZUouzBY 1927માં યોજાયેલી સોલ્વે કોન્ફરન્સના દૃશ્યો] * [http://www.youtube.com/watch?v=L36vOx-_FeU આઇન્સાટાઇન પરમાણુ ઊર્જાની વાત કરે છે.] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:૧૯૫૫માં મૃત્યુ]] gzyjdoaoe3xk2qw6b4490a9ghewk1k8 0 4375 904577 902921 2026-08-27T13:25:43Z KartikMistry 10383 સુધારો. 904577 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | native_name = {{PAGENAME }} | type = નગર | latd = 23.785 | longd = 72.64 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] | skyline = Vadnagar Torana.JPG | skyline_caption = કિર્તી તોરણ, વડનગર | leader_title = | leader_name = | altitude = 143 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૨૭૭૯૦ | population_total_cite = <ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.co.in/towns/vadnagar-population-mahesana-gujarat-802462|title=Vadnagar Population, Caste Data Mahesana Gujarat - Census India|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|access-date=૨૬ જૂન ૨૦૧૭|archive-date=2021-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208020911/https://www.censusindia.co.in/towns/vadnagar-population-mahesana-gujarat-802462|url-status=dead}}</ref> | area_magnitude= km² | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''વડનગર''' ભારત દેશના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]ના [[વડનગર તાલુકો|વડનગર તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. વડનગર ભારતના ૧૫માં અને હાલના વડાપ્રધાન [[નરેન્દ્ર મોદી]]નું જન્મસ્થળ છે. == ભૂગોળ == વડનગર {{coord|23.78|N|72.63|E|}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Vadnagar.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Vadnagar |access-date=2007-12-01 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529000011/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Vadnagar.html |url-status=dead }}</ref> પર સ્થિત છે અને દરિયાની સપાટીથી આશરે ૧૪૩ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. == મહત્વના સ્થળો == વડનગરમાં આવેલા રાષ્ટ્રીય મહત્વના સ્મારકોમાં અજપાલ કુંડ (ગૌરી કુંડ) (N-GJ-154), અર્જુન બારી દરવાજો (N-GJ-155) અને કિર્તી તોરણ (N-GJ-156) નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય સ્થળો નીચે મુજબ છે: * તાના-રીરીની સમાધિ * હાટકેશ્વર મહાદેવ * જૈન દેરાસર (હાથીદેરા) * શર્મિષ્ઠા તળાવ * બૌદ્ધકાલીન અવશેષ * વડનગર મ્યુઝિયમ * અમથેરાતા મંદિર <gallery mode="packed" heights="134"> File:Vadnagar10.jpg|હાટકેશ્વર મહાદેવ મંદિર File:Hathi Derasar, Vadnagar 1.jpg|હાથી જૈન દેરાસર File:Vadnagar's Kirti Toran full shot with beautiful clouds.JPG|કિર્તી તોરણ File:Vadnagar12.jpg|કિર્તી તોરણ File:Tana Riri Deri Vadnagar.JPG|[[તાના અને રીરી|તાના-રીરી]] બગીચો અને સમાધિ File:Guri kund, Vadnagar.jpg|ગૌરી કુંડ File:Arjun Bari Gate Vadnagar Gujarat.jpg|અર્જુન બારી </gallery> ==શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ == [[File:Government Taluka Library Vadnagar.jpg|thumb|બસ સ્ટેશનની નજીક આવેલું સરકારી પુસ્તકાલય]] '''શાળા''' * જવાહર નવોદય વિદ્યાલય (સીબીએસઇ) * અનાર્ત શિક્ષણ કેન્દ્ર * નવીન સર્વ વિદ્યાલય * કુમાર શાળા * કન્યા શાળા * બી.એન.હાઈસ્કુલ * રોયલ અંગ્રેજી માધ્યમ શાળા * સરસ્વતી વિદ્યા મંદિર * શિશુ મંદિર ''' કોલેજ ''' * સરકારી વિજ્ઞાન કોલેજ * સરકારી પોલીટેકનીક કોલેજ * સરકારી ઔધોગિક તાલીમ સંસ્થા * વડનગર નાગરિક સહકારી બેંક લી. આર્ટસ અને કોમર્સ કોલેજ == પરિવહન == [[File:Vadnagar Bus Station.jpg|thumb|વડનગર બસ સ્ટેશન]] વડનગર ગુજરાતના બધાં મોટા શહેરો સાથે જાહેર પરિવહન માર્ગે જોડાયેલું છે. [[વડનગર રેલ્વે સ્ટેશન]] રાજ્ય અને દેશના અન્ય સ્થળો સાથે સંકળાયેલું છે. == વડનગર તાલુકો == {{Main|વડનગર તાલુકો}} ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:વડનગર તાલુકો]] [[શ્રેણી:ઐતિહાસિક સ્થળો]] adjvzdon6u2fybmw2kt0h07g3h85hea 904579 904577 2026-08-27T13:34:23Z KartikMistry 10383 ઇન્ફોબોક્સ અને કડીઓ. 904579 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વડનગર | nickname = | settlement_type = નગર | image_skyline = Vadnagar Torana.JPG | image_alt = | image_caption = [[કીર્તિ તોરણ]], વડનગર | pushpin_map = India Gujarat#India3 | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ગુજરાતમાં સ્થાન##ભારતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|23.785|N|72.64|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_type3 = વિસ્તાર | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] | subdivision_name3 = [[ઉત્તર ગુજરાત]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = વડનગર નગરપાલિકા | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7.08 | elevation_footnotes = | elevation_m = 143 | population_total = 27,790 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=537034 |title=Census of India: Search Details |access-date=12 May 2014 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924121335/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=537034 |url-status=dead }}</ref> | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = ૩૮૪૩૫૫ | registration_plate = જીજે-૦૨ | website = | footnotes = }} '''વડનગર''' ભારત દેશના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]ના [[વડનગર તાલુકો|વડનગર તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. વડનગર ભારતના ૧૫માં અને હાલના વડાપ્રધાન [[નરેન્દ્ર મોદી]]નું જન્મસ્થળ છે. == ભૂગોળ == વડનગર {{coord|23.78|N|72.63|E|}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Vadnagar.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Vadnagar |access-date=2007-12-01 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529000011/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Vadnagar.html |url-status=dead }}</ref> પર સ્થિત છે અને દરિયાની સપાટીથી આશરે ૧૪૩ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. == મહત્વના સ્થળો == વડનગરમાં આવેલા રાષ્ટ્રીય મહત્વના સ્મારકોમાં અજપાલ કુંડ (ગૌરી કુંડ) (N-GJ-154), અર્જુન બારી દરવાજો (N-GJ-155) અને [[કીર્તિ તોરણ]] (N-GJ-156) નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય સ્થળો નીચે મુજબ છે: * તાના-રીરીની સમાધિ * હાટકેશ્વર મહાદેવ * જૈન દેરાસર (હાથીદેરા) * શર્મિષ્ઠા તળાવ * બૌદ્ધકાલીન અવશેષ * વડનગર મ્યુઝિયમ * અમથેરાતા મંદિર <gallery mode="packed" heights="134"> File:Vadnagar10.jpg|હાટકેશ્વર મહાદેવ મંદિર File:Hathi Derasar, Vadnagar 1.jpg|હાથી જૈન દેરાસર File:Vadnagar's Kirti Toran full shot with beautiful clouds.JPG|[[કીર્તિ તોરણ]] File:Vadnagar12.jpg|કિર્તી તોરણ File:Tana Riri Deri Vadnagar.JPG|[[તાના અને રીરી|તાના-રીરી]] બગીચો અને સમાધિ File:Guri kund, Vadnagar.jpg|ગૌરી કુંડ File:Arjun Bari Gate Vadnagar Gujarat.jpg|અર્જુન બારી </gallery> ==શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ == [[File:Government Taluka Library Vadnagar.jpg|thumb|બસ સ્ટેશનની નજીક આવેલું સરકારી પુસ્તકાલય]] '''શાળા''' * જવાહર નવોદય વિદ્યાલય (સીબીએસઇ) * અનાર્ત શિક્ષણ કેન્દ્ર * નવીન સર્વ વિદ્યાલય * કુમાર શાળા * કન્યા શાળા * બી.એન.હાઈસ્કુલ * રોયલ અંગ્રેજી માધ્યમ શાળા * સરસ્વતી વિદ્યા મંદિર * શિશુ મંદિર ''' કોલેજ ''' * સરકારી વિજ્ઞાન કોલેજ * સરકારી પોલીટેકનીક કોલેજ * સરકારી ઔધોગિક તાલીમ સંસ્થા * વડનગર નાગરિક સહકારી બેંક લી. આર્ટસ અને કોમર્સ કોલેજ == પરિવહન == [[File:Vadnagar Bus Station.jpg|thumb|વડનગર બસ સ્ટેશન]] વડનગર ગુજરાતના બધાં મોટા શહેરો સાથે જાહેર પરિવહન માર્ગે જોડાયેલું છે. [[વડનગર રેલ્વે સ્ટેશન]] રાજ્ય અને દેશના અન્ય સ્થળો સાથે સંકળાયેલું છે. == વડનગર તાલુકો == {{Main|વડનગર તાલુકો}} ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:વડનગર તાલુકો]] [[શ્રેણી:ઐતિહાસિક સ્થળો]] 6wa4kc7lmsp1qlubhdketucta0p40rq 0 5191 904578 890157 2026-08-27T13:29:05Z Snehrashmi 41463 /* બાહ્ય કડીઓ */ {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} 904578 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ઝીણાભાઈ રતનજી દેસાઈ | embed = | honorific_prefix = | honorific_suffix = | image = | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = સ્નેહરશ્મિ | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=y|1903|4|16}} | birth_place = [[ચિખલી]], ગુજરાત | death_date = {{Death date and age|df=y|1991|1|6|1903|4|16}} | death_place = | resting_place = | occupation = લેખક, અધ્યાપક | language = | residence = | nationality = | citizenship = | education = સ્નાતક | alma_mater = [[ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ]] | period = | genre = <!-- or: | genres = --> | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = | notableworks = <!-- or: | notablework = --> | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = <!-- {{URL|example.org}} --> }} '''ઝીણાભાઈ રતનજી દેસાઈ''', ''સ્નેહરશ્મિ'' ([[એપ્રિલ ૧૬|૧૬ એપ્રિલ]] ૧૯૦૩ - [[જાન્યુઆરી ૬|૬ જાન્યુઆરી]] ૧૯૯૧) ગુજરાતી કવિ, વાર્તાકાર, નવલકથાકાર, નાટકકાર, ચરિત્રકાર, આત્મકથાકાર અને સંપાદક હતા. == જીવન == તેમનો જન્મ ગુજરાતના [[ચિખલી]]માં થયો હતો. તેઓ ૧૯૨૦માં મૅટ્રિકનો અભ્યાસ અધૂરો છોડી અસહકારની લડતમાં સામેલ થયા હતા. ૧૯૨૧માં [[ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ]]માંથી વિનીત. ૧૯૨૬માં ત્યાંથી રાજ્યશાસ્ત્ર વિષય સાથે સ્નાતક. ૧૯૨૬-૨૮ દરમિયાન ત્યાં જ ઇતિહાસ અને રાજ્યશાસ્ત્રના અધ્યાપક. ૧૯૩૨-૩૩ માં બે-એક વર્ષ જેલવાસ. ૧૯૩૪માં મુંબઈમાં વિલેપાર્લેની રાષ્ટ્રીય શાળામાં આચાર્ય. ૧૯૩૮માં શેઠ ચીમનલાલ નગીનદાસ વિદ્યાવિહાર, અમદાવાદમાં આચાર્ય અને નિયામક. ત્રણેકવાર ગુજરાતી યુનિવર્સિટીના કાર્યકારી કુલપતિ. ૧૯૭૨માં મદ્રાસમાં ભરાયેલ [[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]ના પ્રમુખ.<ref name="gsp2" /> તેઓ સુરત શહેર કોંગ્રેસના પ્રમુખ રહ્યા હતા.<ref name="YājñikaSheth2005">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wmKIiAPgnF0C&pg=PA215|title=The Shaping of Modern Gujarat: Plurality, Hindutva, and Beyond|author2=Suchitra Sheth|publisher=Penguin Books India|year=૨૦૦૫|isbn=978-0-14-400038-8|pages=૨૧૪–૨૧૫|author1=Acyuta Yājñika}}</ref><ref name="DesāīDesāī1997">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sZWGAAAAIAAJ|title=The Pardi Annakhed Satyagraha: Adivasi Assertion for Rights|author2=Kiraṇa Desāī|publisher=Centre for Social Studies|year=૧૯૯૭|page=૪૬|author1=Hakūmatarāya Desāī}}</ref> ૬ જાન્યુઆરી ૧૯૯૧ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref name="gsp2">{{cite web|url=http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/photo-gallery/sahitya-sarjako/SnehaRashmi.html|title=દેસાઈ ઝીણાભાઈ રતનજી, 'સ્નેહરશ્મિ'|work=[[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]|language=gu|access-date= ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪}}</ref> == સર્જન == ગાંધીયુગના આદર્શોનું મૂલ્ય અને તત્કાલીન કપરી વાસ્તવિકતા પરત્વેની પ્રતિક્રિયામાં એમના સર્જનનાં મૂળ પડેલાં છે. ઊર્મિશીલતા, રંગદર્શિતા, રહસ્યમયતા અને લયમધુરતાની સામગ્રી એમના કાવ્યજગતને પોતીકી વિશિષ્ટતા અર્પે છે. અલબત્ત, સ્વાધીનતા અને દેશભક્તિનો સૂર એમના પ્રારંભના સંગ્રહોમાં પ્રમુખ છે, પણ પછી કવિસહજ સૌન્દર્યભિમુખ વલણ સ્પષ્ટ થતું આવે છે. ‘અર્ધ્ય’ (૧૯૩૫), ‘પનઘટ’ (૧૯૪૮), ‘અતીતની પાંખમાંથી’ (૧૯૭૪), ‘ક્ષિતિજે ત્યાં લંબાવ્યો હાથ’ (૧૯૮૪), ‘નિજલીલા’ (૧૯૮૪) વગેરે એમના કાવ્યસંગ્રહો આ વાતની પ્રતીતિ કરાવે છે. જાપાની કાવ્યપ્રકાર [[હાઈકુ]] પ્રત્યેના પક્ષપાતે એમને હાઈકુઓના વિપુલ સર્જન તરફ પ્રેર્યા અને એથી એમના હાથે ગુજરાતી કાવ્યજગતમાં હાઈકુ સુપ્રતિષ્ઠ થયું છે. આ સંદર્ભમાં ‘સોનેરી ચાંદ રૂપેરી સૂરજ’ (૧૯૬૭), ‘કેવળવીજ’ (૧૯૮૪) અને ‘સનરાઈઝ ઑન સ્નૉપીક્સ’ (૧૯૮૬) જેવા હાઈકુસંગ્રહો રસપ્રદ છે. ‘તરાપો’ (૧૯૮૦) અને ‘ઉજાણી’ (૧૯૮૦) એમના બાળકાવ્યોના સંગ્રહો છે. ‘સકલ કવિતા’ (૧૯૮૪) એમની ૧૯૨૧ થી ૧૯૮૪ સુધીની તમામ કાવ્યરચનાઓનો સમસ્તગ્રંથ છે. એમણે ધૂમકેતુનું અનુસંધાન જાળવી ઊર્મિપ્રધાન ટૂંકીવાર્તાઓ આપી છે; જેમાં જીવનમૂલ્યોનું જત વિશેષ રીતે ઊપસી આવતું જોઈ શકાય છે. ‘ગાતા આસોપાલવ’ (૧૯૩૪), ‘તૂટેલા તાર’ (૧૯૩૪), ‘સ્વર્ગ અને પૃથ્વી’ (૧૯૩૫), ‘મોટી બહેન’ (૧૯૫૫), ‘હીરાનાં લટકણિયાં’ (૧૯૬૨), ‘શ્રીફળ’ (૧૯૬૯), ‘કાલાટોપી’ (૧૯૬૨), ‘સ્નેહરશ્મિની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ’ (૧૯૮૩) વગેરે એમના વાર્તાસંગ્રહો છે. એમની ‘અંતરપટ’ (૧૯૬૧) નવલકથામાં વિવિધ પાત્રોને મુખે આપવીતી મૂકી કરેલું વિશિષ્ટ રચનાવિધાન સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિમાણોમાં વિચારપ્રેરક રીતે વિસ્તર્યું છે. ‘મટોડુ ને તુલસી’ (૧૯૮૩) એમનો નાટકસંગ્રહ છે. ‘ભારતના ઘડવૈયા’ (અન્ય સાથે, ૧૯૫૭) એમનો ચરિત્રલેખસંગ્રહ છે. અભ્યાસી અને સહૃદય ભાવકની સંવેદનશીલતાનો પરિચય આપતો ‘પ્રતિસાદ’ (૧૯૮૪) એમનો વિવેચનસંગ્રહ છે. ‘મારી દુનિયા’ (૧૯૭૦), ‘સાફલ્ય ટાણું’ (૧૯૮૩) અને ‘ઊઘડે નવી ક્ષિતિજો’ (૧૯૮૭)માં વિસ્તરેલી એમની આત્મકથા કવિશિક્ષકની આંતરકથા તો છે જ, પણ સાથે સાથે તત્કાલીન રાજ્કીય અને સામાજિક પરિસ્થિતિઓના નિષ્કર્ષની અને મૂલ્યાંકનની કથા પણ છે. વ્યક્તિનિમિત્તે રચાયેલી આ યુગકથાનું સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય ઊંચું છે. ‘ગાંધી કાવ્ય સંગ્રહ’ (ઉમાશંકર જોશી સાથે, ૧૯૩૭), ‘સાહિત્યપલ્લવ’ (અન્ય સાથે, ૧૯૪૧) અને ‘સાહિત્ય પાઠાવલિ’ (અન્ય સાથે, ૧૯૬૬) એમનાં સંપાદનો છે. 'પનઘટ (૧૯૪૮)': ‘સ્નેહરશ્મિ’ નો, એમના ‘અર્ધ્ય’નો અનુગામી કાવ્યસંગ્રહ. ‘સૂરજ આવોને !’, ‘હરિ આવોને !’, ‘કોણ ફરી બોલાવે ?’, ‘કોણ રોકે ?’ જેવાં મધુર ને અર્થવાહક ઊર્મિગીતો, ‘અગ્નિસ્નાન’ અને ‘ઘડાતા ઇતિહાસનું એક પાનું’ જેવાં દીર્ઘકાવ્યો તેમ જ થોડાંક રોચક સૉનેટો આ સંગ્રહનું આકર્ષણ છે. ઉપરાંત, તત્કાલીન સામાજિક સંપ્રજ્ઞતા અને સ્વાધીનતાપરક સંવેદનો દર્શાવતી રચનાઓ પણ અહીં છે. અહીં પ્રણય, સૌન્દર્ય અને સંસ્કારિતાનાં મૂલ્યોનું પ્રાધાન્ય છે અને એમાં ચિંતન કરતાં ઊર્મિનું નિરૂપણ વધુ સુભગ છે. 'સોનેરી ચાંદ રૂપેરી સૂરજ (૧૯૬૭)': ઝીણાભાઈ દેસાઈ, ‘સ્નેહરશ્મિ’નો ૩૫૯ હાઈકુ અને ૬ [[તાનકા]] કાવ્યો સમાવતો હાઈકુસંગ્રહ. હાઈકુના સ્વરૂપની એમાં પ્રતિષ્ઠા છે. મૂળ તાનકામાંથી ઊતરી આવેલો જાપાની કાવ્યપ્રકાર હાઈકુ સત્તર શ્રુતિની લાઘવયુક્ત રચના છે. ક્ષણનો સૌંદર્યાનુભવ એમાં કલ્પનરૂપે અભિવ્યક્તિ પામ્યો હોય છે. ઘટકતત્વોની સ્પર્શક્ષમતા વસ્તુલક્ષિતા, સ્ફોટકતા ને તાજગી એની લાક્ષણિકતા છે. આ સંગ્રહમાં ઉક્ત લક્ષણો સાથે કવિકલ્પના અને કવિત્વશક્તિનો સુપેરે પરિચય થાય છે. અનેક રચનાઓ એનાં લાઘવ, સફાઈ, લયની પરખ અને હાઈકુના સ્વરૂપ પરની કવિની હથોટીની પ્રતીતિ કરાવે છે. અનેક કૃતિઓમાં કલ્પનાના પ્રાબલ્ય સાથે વ્યંજકતા પ્રગટે છે. અન્યોક્તિની ક્ષમતા પણ ઠેરઠેર વરતાય છે. 'ગાતા આસોપાલવ (૧૯૩૪)': સ્નેહરશ્મિનો વાર્તાસંગ્રહ. આ વાર્તાઓ છે એથી વધુ વાતો છે. અહીં કુલ સત્તર વાતો મૂકી છે. લેખકે જેલના એકાન્તવાસ દરમિયાન જે જોયું, અનુભવ્યું, સાંભળ્યું ને વાંચ્યું તેમાંથી નીપજેલા અનેક પ્રશ્નો અને પ્રસંગોને આ ટૂંકી વાર્તામાં વણ્યા છે. આ બધામાં, ‘હસનની ઈજાર’ રશિયનમાંથી કરેલો ગુજરાતી અનુવાદ છે અને ‘કવિ’ આ જ વાર્તા પરથી સૂચિત રીતે કહેવાયેલી વાત છે. ‘ગરીબનો દીકરો’ એક સાચી બનેલી ઘટના છે. ઊર્મિલ રજૂઆત, વાયવી સૃષ્ટિ, ભાવુક પાત્રો, કાવ્યાભાસી ગદ્ય અને જીવનમૂલ્યોની મુખરતા એ આ વાતોનાં મુખ્ય લક્ષણો છે. 'મારી દુનિયા (૧૯૭૭)/ સાફલ્યટાણું (૧૯૮૩)': ઝીણાભાઈ દેસાઈ, ‘સ્નેહરશ્મિ’ ની આત્મકથા. વતન ચીખલીથી આરંભાતી આ કથાનો પ્રથમ ખંડ માતા, પિતા, મામા, ગામ ને નદીનો પરિવેશ, શાળાઓ શિક્ષકોના અનુભવોની દુનિયાનું આલેખન કરે છે. એમાં નિખાલસ કબૂલાત કરતા સંવેદનશીલ રીતે જીવતા કિશોરનું વ્યક્તિત્વ તો ઊપસે જ છે, સાથે સાથે તત્કાલીન રાજ્કીય, સામાજિક અને શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાનો અણસાર પણ સાંપડે છે; તેમ જ એમની કેટલીક કૃતિઓના જીવનસંદર્ભોની સામગ્રીનો પરિચય થાય છે. ‘મારી દુનિયા’ ૧૯૨૦ ની આસપાસ અસહકારની લડત આગળ શાળાજીવનની વિદાય સાથે પૂરી થાય છે; તો ‘સાફલ્યટાણું’ અસહકારના આહવાનથી શરૂ થઈ ૧૯૩૩ ની આસપાસ સમાપ્ત થાય છે. તેર વર્ષની આ કથામાં ગાંધીજીનો, ગાંધીજીપ્રેર્યા વાતાવરણનો, ગાંધીજીની આસપાસની વ્યક્તિઓનો અને આઝાદીની લડતનો દસ્તાવેજી પ્રત્યક્ષ ચિતાર છે. સ્નેહરશ્મિના ઘડતરનાં આ વર્ષોમાં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠનો જીવંત ઇતિહાસ ધબકે છે. લેખકની તકેદારી અને સમજદારીને સતત વ્યક્ત કરતી પ્રવાહી ગદ્યશૈલી આસ્વાદ્ય છે. એમની આત્મકથા આ પછી ‘ઊઘડે નવી ક્ષિતિજ’ અને ‘દિવસ ઊગ્યો અને’ ના વધુ ભાગોમાં આગળ ચાલે છે. કાવ્યગ્રંથો: અર્ધ્ય, પનઘટ, અતીતની પાંખમાં, ક્ષિતિજે ત્યાં લંબાવ્યો હાથ, નિજલીલા તરાપો, ઉજણી વગેરે. તેમણે જાપાનીઝ સાહિત્યના હાઇકુ પ્રકારના કાવ્યોને ગુજરાતી ભાષામાં રચના કરી જાણીતું કર્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/photo-gallery/sahitya-sarjako/SnehaRashmi.html|work=[[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]|quote="જાપાની કાવ્યપ્રકાર હાઈકુને ગુજરાતીમાં સુપ્રતિષ્ઠિત કરી તેમણે ઐતિહાસિક પ્રદાન કર્યું છે".|title=દેસાઈ ઝીણાભાઈ રતનજી, 'સ્નેહરશ્મિ'}}</ref> == પુરસ્કાર == ૧૯૬૧માં તેમને શ્રેષ્ઠ શિક્ષકનો રાષ્ટ્રપતિ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ૧૯૬૭માં તેમનો [[રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક]] અને ૧૯૮૫માં [[નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક]] પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref name="gsp2" /> == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [https://gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-Snehrashmi.html ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર સ્નેહરશ્મિનો પરિચય] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા]] [[શ્રેણી:નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૦૩માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૯૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો]] 9l5jr30xycy0qqq5008cgyahu8hebch 0 22580 904616 904021 2026-08-28T04:00:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904616 wikitext text/x-wiki '''ક્ષયરોગ''', જેને '''ઘાસણી''' તરીકે પણ ઓળખાય (અંગ્રેજીમાં ''ટ્યુબરક્યુલોસિસ'', ''TB'' (TUBERCAL BESILAS ટૂંકું લખાણ) એ દંડાકારના [[માયકોબેક્ટેરિયા]] (mycobacteria), સામાન્ય રીતે ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' (Mycobacterium tuberculosis) દ્વારા માનવીમાં થતો સામાન્ય અને ઘણીવાર ઘાતક [[ચેપી રોગ]] છે.<ref name="Robbins">{{cite book |author=Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/516 516]–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref> તેને પ્રાચીન કાળમાં '''યક્ષ્મા''' તરીકે જાણીતું હતું. ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામાન્ય રીતે [[ફેફસા]] પર હુમલો કરતા હોય છે પરંતુ ઘણીવાર શરીરના અન્ય ભાગને પણ નુક્શાન પહોંચાડતા હોય છે. તે હવા દ્વારા ફેલાતો રોગ છે. જ્યારે રોગી વ્યક્તિને ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે કે થૂંકે છે ત્યારે આ રોગના બેક્ટેરિયા ફેલાતા હોય છે. માનવીમાં મોટા ભાગના ચેપ બિમારીના ચિહ્નો ના હોય તેવા [[એસિમ્પટમેટિક]] અને સુપ્ત હોય છે. સુપ્ત ચેપના દસમાંથી એક કિસ્સો સક્રિય બિમારીમાં પરિણમે છે અને તેની જો સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો પચાસ ટકા દર્દીઓની તેમાં મોત થાય છે. આ રોગના ચિહ્નોમાં [[લાંબા સમય સુધી ખાંસી]], [[ગળફા]]માં [[લોહી પડવું]], [[તાવ]], [[રાત્રે પસીનો વળવો]] અને [[વજનમાં ઘટાડો]] થવા જેવા ચિહ્નોનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય અવયવોનો ચેપ ચિહ્નોમાં વધારો કરે છે. [[રેડિયોલોજી]] (સામાન્ય રીતે [[છાતીનો એક્સ-રે]]), [[ટ્યુબરક્યુલિન ચામડી પરિક્ષણ]], લોહીનું પરિક્ષણ તેમજ માઇક્રોસ્કોપિક તપાસ અને શરીરના સ્ત્રાવોનું [[માઇક્રોબાયોલોજીકલ કલ્ચર]]ને આધારે આ રોગનું નિદાન થાય છે. આ રોગની [[સારવાર]] ઘણી અઘરી છે અને તેમાં લાંબા સમય સુધી વિવિધ એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. દર્દીના સંપર્કમાં આવતા વ્યક્તિઓની પણ જરૂર પડે તો તપાસ કરવી પડે છે. [[(તીવ્ર)]] [[મલ્ટિ-ડ્રગ-ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]માં બેક્ટેરિયા દ્વારા [[એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ]] કેળવી લેવાની સમસ્યા દિવસે દિવસે વધુ ગંભીર બની રહી છે. ટીબી અટકાવવાનો આધાર સ્ક્રિનીંગ કાર્યક્રમ અને [[બેસિલસ કાલમેટ-ગ્યુરિન]] (Bacillus Calmette-Guérin) રસી સાથેના [[રસીકરણ]] પર રહેલો છે. દુનિયાની ત્રીજા ભાગની વસતી ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' થી પીડાતી હોવાનું માનવામાં આવે છે<ref>{{cite journal |author=Jasmer RM, Nahid P, Hopewell PC |title=Clinical practice. Latent tuberculosis infection |journal=N. Engl. J. Med. |volume=347 |issue=23 |pages=1860–6 |year=2002 |month=December |pmid=12466511 |doi=10.1056/NEJMcp021045 |url=http://jasoncartermd.com/resources/pdf/Latent%20TB%20Infection.pdf |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224105038/http://jasoncartermd.com/resources/pdf/Latent%20TB%20Infection.pdf |url-status=dead }}</ref> અને દર બીજી સેકન્ડે વધુ એક વ્યક્તિને તેનો ચેપ લાગે છે.<ref name="WHO2004data"/> ટ્યુબરક્યુલોસિસથી બીમાર પડતા દર્દીઓની સંખ્યા દર વર્ષે સ્થિર થઇ રહી છે અથવા ઘટી રહી છે પરંતુ વસતી વધારાને કારણે નવા કેસોની ચોક્કસ સંખ્યા હજુ પણ વધી રહી છે.<ref name="WHO2004data"/> 2007માં ક્ષયરોગના અંદાજે 1.37 કરોડ ગંભીર કેસ હતા અને 93 લાખ કેસ નવા નોંધાયા હતા તેમજ 18 લાખ દર્દીઓના મોત થયા હતા. આમાંથી મોટા ભાગના કિસ્સા [[વિકાસશીલ દેશો]]માં નોંધાયા હતા.<ref name="WHO2009-Epidemiology"/> વધુમાં [[વિકસિત દેશો]]માં ક્ષય રોગના દર્દીઓની સંખ્યામાં વધારો થઇ રહ્યો છે કારણકે [[ઇમ્યુનોસપ્રેસિવ ડ્રગ]] (immunosuppressive drug), [[પદાર્થોના વધુ પડતા]] ઉપયોગ અથવા [[એઇડ્સ]]ને કારણે તેમની [[રોગપ્રતિકારક શક્તિ]] ઘટી છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ક્ષયરોગના દર્દીઓની સંખ્યા સમાન નથી. એશિયા અને આફ્રિકાના ઘણા દેશોની 80 ટકા વસતી ટ્યુબરક્યુલિન ટેસ્ટમાં પોઝિટીવ આવે છે જ્યારે અમેરિકાની માત્ર 5-10 ટકા વસતીનો જ ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે છે.<ref name="Robbins"/> == વર્ગીકરણ == ક્ષય રોગ માટે અત્યારની તબીબી વર્ગીકરણ પદ્ધતિ રોગના ઉત્પતિ સ્થાન પેથોજીનેસિસ (pathogenesis) આધારિત છે.{{Citation needed|date=June 2009}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:left" |+ ક્ષય રોગ માટે વર્ગીકરણ પદ્ધતિ |- align="center" | પ્રકાર | વર્ણન |- | 0 | ક્ષયના રોગના સંપર્કમાં ન આવવું<br />ચેપ ન હોવો | સંપર્કનો કોઇ ઇતિહાસ ન હોવો<br />[[ટ્યુબરક્યુલિન]] ત્વચા પરિક્ષણ પર નકારાત્કમ પ્રતિભાવ |- | 1 | ક્ષય રોગના સંપર્કમાં આવવું<br />ચેપ હોવાના કોઇ પુરાવા ન હોવા | સંપર્કમાં આવ્યા હોવાનો ઇતિહાસ<br />ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર નકારાત્મક પ્રતિભાવ |- | ૨ | ક્ષય રોગ ચેપ <br />બિમારી નહીં | ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર હકારાત્મક પ્રતિભાવ<br />નકારાત્મક જીવાણુ વિજ્ઞાન વિષયક અભ્યાસ (જો કરાયો હોય તો) <br />ક્ષય રોગના કોઇ તબીબી, જીવાણુ વિજ્ઞાન અથવા રેડિયોલોજીક પુરાવાની ગેરહાજરી |- | 3 | ક્ષય રોગ, તબીબી રીતે સક્રિય | ''એમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' કલ્ચર્ડ (જો કરાવ્યું હોય તો)<br /> વર્તમાન રોગના તબીબી, જીવાણુ વિજ્ઞાન અથવા રેડીયોલોજીકલ પુરાવા |- | 4 | ક્ષય રોગ <br /> તબીબી રીતે સક્રિય નહીં | ક્ષય રોગના ભાગનો ઇતિહાસ <br /> '''અથવા''' <br />અસામાન્ય પરંતુ સ્થિર રેડિયોગ્રાફિક તારણ <br />ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર હકારાત્મક પ્રતિભાવ<br /> જીવાણુ વિજ્ઞાન વિષયક અભ્યાસ પર નકારાત્મક પ્રતિભાવ (જો કરાયો હોય તો) <br /> '''અને''' <br /> વર્તમાન રોગના કોઇ તબીબી અથવા રેડિયોગ્રાફિક પુરાવાની ગેરહાજરી |- | 5 | ક્ષય રોગની શંકા | રોગ નિદાન બાકી<br />3 માસની અંદર ક્ષય રોગ છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ કરવું |} == સંકેતો અને લક્ષણો == [[ચિત્ર:Tuberculosis symptoms.svg|thumb|Main symptoms of variants and stages of tuberculosis,<ref>[http://www.emedicinehealth.com/tuberculosis/page3_em.htm Tuberculosis Symptoms] From [[:en:eMedicine|eMedicine]]Health. લેખક: જ્યોર્જ સ્કિફમેન, એમડી, એફસીસીપી. છેલ્લી સમીક્ષા: 1/15/2009</ref><ref>પ્રારંભિક પલ્મોનરી ચેપના વધારાના ચિહનો: [http://www.wrongdiagnosis.com/t/tuberculosis/symptoms.htm wrongdiagnosis.com --> Diseases » Tuberculosis » Symptoms] 1 જૂન 2009ના રોજ સુધારો</ref> ઘણા ચિહ્નો અન્ય સાથે મળતા આવે છે જ્યારે અન્ય ચિહ્નો (બધા જ નહીં) ચોક્કસ જાત માટે ચોક્કસ છે. એક કરતા વધુ જાતો એક સાથે હાજર હોઇ શકે છે.]] [[ચિત્ર:Mycobacterium tuberculosis.jpg|right|thumb|માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસનું ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોગ્રાફ સ્કેનિંગ]] [[ચિત્ર:Mycobacterium phylogenetic tree.png|thumb|right|જીનસ માયકોબેક્ટેરિયમનું ફાયલોજિનેટિક વૃક્ષ.]] રોગ જ્યારે સક્રિય થાય છે ત્યારે 75 ટકા કેસ [[ફેફસા]]ના ટીબીના હોય છે. તેના લક્ષણોમાં [[છાતીમાં દુખાવો]], [[ગળફામાં લોહી પડવું]] અને ત્રણ સપ્તાહથી વધુ સમય માટે ખાંસી અને કફનો સમાવેશ થાય છે. પદ્ધતિસરના લક્ષણોમાં [[તાવ]], [[ઠંડી લાગવી]], [[રાત્રે પસીનો વળવો]], [[ભૂખ ના લાગવી]], [[વજન ઘટી જવું]], [[ફીકાશ]] અને ઘણી વાર [[નબળાઇ]] વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="WHO2004data"/> અન્ય 25 ટકા સક્રિય કેસમાં ચેપ ફેફસાથી આગળ વધીને અન્ય અવયવોમાં ફેલાય છે અને અન્ય પ્રકારનો ક્ષય રોગ થાય છે જેને એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ કહેવાય છે.<ref>[http://www.aafp.org/afp/20051101/1761.html એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ: એન ઓવરવ્યૂ] માર્જોરી પી. ગોલ્ડન. એમ.ડી., યેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન એન્ડ હોસ્પિટલ ઓફ સેન્ટ રેફલ, ન્યૂ હેવન, કનેક્ટિકટ. હોલેનરસીપુર આર. વિક્રમ, એમ. ડી. માયો ક્લિનિક, સ્કોટ્સડેલ, એરિઝોના.</ref> [[નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ]] ધરાવતા લોકો અને નાના બાળકોમાં તે બહુ સામાન્ય રીતે થાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ચેપના સ્થળોમાં ફેફસાની અંતઃત્વચામાં સોજામાં [[ફેફસાની અંતઃત્વચા]], [[મગજના તાવ]]માં [[કેન્દ્રીય ચેતાતંત્ર]], [[કંઠમાળ]]માં [[લસિકાવાહિની તંત્ર]], [[યુરોજેનિટલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]માં [[જેનિટોયુરિનરી સિસ્ટમ]] અને કરોડની [[પોટ્સ બિમારી]]માં હાડકા અને સાંધાનો સમાવેશ થાય છે. સૌથી ગંભીર રૂપ ડિસસેમિનેટેડ ટીબી છે જે [[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] તરીકે ઓળખાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટીબી પલ્મોનરી ટીબીની સાથે પણ થઇ શકે છે.<ref name="CDCcourse">[[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (CDC), ટ્યુબરક્યુલોસિસ નાબૂદીનો વિભાગ. [http://www.cdc.gov/tb/pubs/corecurr/default.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ પર મુખ્ય અભ્યાસક્રમ: વોટ ધ ક્લિનિસિયન શુડ નો.] 4થી આવૃત્તિ (2000). સુધારો ઓગસ્ટ 2003માં.</ref> == કારણો == {{Main|Mycobacterium tuberculosis}} ક્ષય રોગના મુખ્ય કારણ દંડ આકારના બેક્ટેરિયા ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' નાના, [[ઓક્સિજન પર જીવતા]], હલનચલન ન કરી શકે તેવા [[જીવાણુ]] છે. આ રોગ પેદા કરતા જીવાણુનું [[લિપિડ]]નું ઊંચું પ્રમાણ તેની ઘણી વિશેષ તબીબી લાક્ષણિકતા માટે જવાબદાર છે.<ref>{{cite book |last=Southwick |first=Frederick |title=Infectious Diseases: A Clinical Short Course, 2nd ed. |publisher=McGraw-Hill Medical Publishing Division |date=10 December 2007 |pages=313–314 |chapter=Chapter 4: Pulmonary Infections |page=104 |url=http://pharma-books.blogspot.com/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |isbn=0071477225 |archive-url=https://archive.today/20120713125232/http://pharma-books.blogspot.de/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |archive-date=13 જુલાઈ 2012 |access-date=23 માર્ચ 2010 |url-status=live }}</ref> તેનું પ્રત્યેક 16થી 20 કલાકે [[વિભાજન]] થાય છે. આ વિભાજન દર અન્ય બેક્ટેરિયાની તુલનાએ ઘણો ધીમો છે. બેક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે એક કલાકથી ઓછા સમયમાં વિભાજિત થતા હોય છે.<ref name="Cox_2004">{{cite journal |author=Cox R |title=Quantitative relationships for specific growth rates and macromolecular compositions of ''Mycobacterium tuberculosis'', ''Streptomyces coelicolor'' A3(2) and ''Escherichia coli'' B/r: an integrative theoretical approach |journal=Microbiology |volume=150 |issue=Pt 5 |pages=1413–26 |year=2004 |url=http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/150/5/1413?view=long&pmid=15133103#R35 | pmid = 15133103 | doi = 10.1099/mic.0.26560-0}}</ref> (દાખલા કરીકે, ''[[ઇ. કોલી]]'' સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા બેક્ટેરિયામાંના એક છે જે પ્રત્યેક 20 મિનીટમાં વિભાજિત થાય છે.) એમટીબીને કોશિકા થર હોય છે પરંતુ તેમાં [[ફોસ્ફોલિપિડ]] [[બાહ્ય આવરણ]]નો અભાવ હોય છે. તેને [[ગ્રામ-પોઝિટિવ]] બેક્ટેરિયમ તરીકે [[વર્ગીકૃત]] કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ જો [[ગ્રામ સ્ટેન]] હાથ ધરવામાં આવે તો એમટીબી ઘણું નબળું ગ્રામ-પોઝિટીવ આપે છે અથવા તેની કોશિકા થરના ઊંચા લિપિડ અને માયકોલિક એસિડ તત્વને કારણે રંગ જાળવી શકતી નથી.<ref name="Madison_2001">{{cite journal |author=Madison B |title=Application of stains in clinical microbiology |journal=Biotech Histochem |volume=76 |issue=3 |pages=119–25 |year=2001 |pmid=11475314 |doi=10.1080/714028138}}</ref> એમટીબી નબળા [[બિનચેપી તત્વો]] સામે લડે છે અને સપ્તાહો સુધી [[સુકા સ્વરૂપ]]માં જીવી શકે છે. કુદરતમાં, બેક્ટેરિયમ માત્ર [[યજમાન]] અયવવના કોશિકાની અંદર વિકસી શકે છે પરંતુ ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ને ''[[અવયવની બહાર બનાવટી વાતાવરણ]]'' માં વિકસાવી શકાય છે. [[ગળફા]]ના નમૂના પર [[હિસ્ટોલોજીકલ]] સ્ટેનનો ઉપયોગ કરીને વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ એમટીબી ઓળખી શકે છે. એસિડિક દ્વાવણો સાથે પ્રક્રિયા કરાવ્યા બાદ પણ એમટીબી ચોક્કસ સ્ટેન જાળવી રાખતું હોવાથી તેને [[એસિડ-ફાસ્ટ બેસિલસ]] (AFB) તરીકે વર્ગિકૃત કરવામાં આવે છે.<ref name="Robbins"/><ref name="Madison_2001"/> સૌથી સામાન્ય એસિડ ફાસ્ટ સ્ટેનિંગ ટેકનિક [[ઝીલ-નીલસન સ્ટેન]] એસિડ ફાસ્ટ બેસિલસને ચમકતા લાલ રંગમાં રંગે છે જે વાદળી બેકગ્રાઉન્ડમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. એએફબીને દેખી શકાય તેવા કરવાની અન્ય પદ્ધતિઓમાં [[ઓરેમાઇન-રોડામાઇન સ્ટેન]] અને [[ફ્લોરોસન્ટ માઇક્રોસ્કોપી]]નો સમાવેશ થાય છે. એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ માળખામાં અન્ય ચાર ટીબીજનક [[માયકોબેક્ટેરિયા]]: ''[[એ. બોવિસ]]'' , ''[[એમ. આફ્રિકેનમ]]'' , ''[[એમ. કનેટી]]'' અને ''[[એમ. માઇક્રોટી]]'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |author=van Soolingen D, Hoogenboezem T, de Haas PE, ''et al.'' |title=A novel pathogenic taxon of the Mycobacterium tuberculosis complex, Canetti: characterization of an exceptional isolate from Africa |journal=Int. J. Syst. Bacteriol. |volume=47 |issue=4 |pages=1236–45 |year=1997 |month=October |pmid=9336935 |doi=10.1099/00207713-47-4-1236 |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/47/4/1236 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526115751/http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/47/4/1236 |url-status=dead }}</ref> ''[[એમ. આફ્રિકેનમ]]'' વ્યાપક નથી પરંતુ આફ્રિકાના કેટલાક ભાગોમાં ટીબી માટે તે મુક્ય કારક છે.<ref>{{cite journal |author=Niemann S, Rüsch-Gerdes S, Joloba ML, ''et al.'' |title=''Mycobacterium africanum'' subtype II is associated with two distinct genotypes and is a major cause of human tuberculosis in Kampala, Uganda |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=40 |issue=9 |pages=3398–405 |year=2002 |month=September |pmid=12202584 |pmc=130701 |url=http://jcm.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12202584 |doi=10.1128/JCM.40.9.3398-3405.2002 |last12=Okwera |first12=A |last13=Schwander |first13=SK }}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=Niobe-Eyangoh SN, Kuaban C, Sorlin P, ''et al.'' |title=Genetic biodiversity of ''Mycobacterium tuberculosis'' complex strains from patients with pulmonary tuberculosis in Cameroon |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=41 |issue=6 |pages=2547–53 |year=2003 |month=June |pmid=12791879 |pmc=156567 |url=http://jcm.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12791879 |doi=10.1128/JCM.41.6.2547-2553.2003 }}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એક સમયે ''[[એમ. બોવિસ]]'' ક્ષય રોગ માટે મુખ્ય કારક હતું પરંતુ [[પેશ્ચ્યુરાઇઝ્ડ દૂધ]] આવતા વિકસિત દેશોમાં જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે તેનો મોટે ભાગે નાશ થયો હતો.<ref name="Robbins"/><ref>{{cite journal |author=Thoen C, Lobue P, de Kantor I |title=The importance of ''Mycobacterium bovis'' as a zoonosis |journal=Vet. Microbiol. |volume=112 |issue=2-4 |pages=339–45 |year=2006 |month=February |pmid=16387455 |doi=10.1016/j.vetmic.2005.11.047}}</ref> ''એમ. કનેટી'' દુર્લભ અને આફ્રિકા સુધી જ મર્યાદિત હોય તેમ જણાય છે જો કે કેટલાક આફ્રિકન ઇમિગ્રન્ટ્સમાં કેટલાક કેસ નોંધાયા છે.<ref>{{cite journal |author=Pfyffer GE, Auckenthaler R, van Embden JD, van Soolingen D |title=Mycobacterium canettii, the smooth variant of M. tuberculosis, isolated from a Swiss patient exposed in Africa |journal=Emerging Infect. Dis. |volume=4 |issue=4 |pages=631–4 |year=1998 |pmid=9866740 |pmc=2640258}}</ref> ''એમ. માઇક્રોટી'' મુખ્યત્વે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળે છે. જો કે આ રોગ પેદા કરતા એજન્ટની [[હાજરી]]ને ઓછી આંકવામાં આવી હોય તેવું શક્ય છે.<ref name="Niemann_2000">{{cite journal |author=Niemann S, Richter E, Dalügge-Tamm H, Schlesinger H, Graupner D, Königstein B, Gurath G, Greinert U, Rüsch-Gerdes S |title=Two cases of ''Mycobacterium microti'' derived tuberculosis in HIV-negative immunocompetent patients |journal=Emerg Infect Dis |volume=6 |issue=5 |pages=539–42 |year=2000 |pmid = 10998387 |doi=10.3201/eid0605.000516 |pmc=2627952}}</ref> અન્ય જાણીતા પેથોજેનિક [[માયકોબેક્ટેરિયા]]માં ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ લેપ્રે]]'' , ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ એવિયમ]]'' અને ''એમ કાન્સાસી'' નો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા બે બેક્ટેરિયા [[નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયા]] (NTM) જૂથના ભાગ છે. નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયાથી ટીબી કે [[રક્તપિત્ત]] થતો નથી પરંતુ તે ટીબી જેવા અન્ય ફેફસાને લગતા રોગ ''ચોક્કસ'' પેદા કરે છે.<ref name="ALA_1997">{{cite journal |author= |title=Diagnosis and treatment of disease caused by nontuberculous mycobacteria. This official statement of the American Thoracic Society was approved by the Board of Directors, March 1997. Medical Section of the American Lung Association |journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=156 |issue=2 Pt 2 |pages=S1–25 |year=1997 |pmid = 9279284}}</ref> === જોખમી પરિબળો === જે લોકો [[સિલિકોસિસ]]થી પીડાઇ રહ્યાં છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનો ''30 ગણો'' ભય હોય છે. સિલિકાના કણ શ્વસનતંત્રમાં તકલીફ ઉભી કરે છે જેને કારણે [[ફેગોસાયટોસિસ]] જેવો ઇમ્યુનોજેનિક પ્રતિભાવ ઉભો થાય છે અને લસિકા વાહિનીઓમાં જમા થાય છે.<ref>ટ્યુબરક્યુલોસિસ અને સિલિકોસિસ, જે. એચ. લી, કેન મેડ એસોક જે. 1948 એપ્રિલ; 58(4): 349–353. </ref> આ વિક્ષેપ અને [[મેક્રોફેજ]] કાર્યમાં અવરોધને કારણે ક્ષય રોગનું જોખમ વધી જાય છે.<ref>http://emedicine.medscape.com/article/302027-overview</ref> જે લોકોના મૂત્રપિંડ નકામા થઇ ગયા છે અને હિમોડાયાલિસિસ પર છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ સામાન્ય વ્યક્તિ કરતા 10-25 ગણુ વધું છે. [[ડાયાબિટીસ]]ના દર્દીઓમાં સક્રિય ટીબી થવાનું જોખમ વધુ હોય છે અને તે ડાયાબિટીસ વગરના વ્યક્તિની તુલનાએ ચાર ગણુ વધુ હોય છે. તેમાં પણ જે દર્દીઓને ઇન્શ્યુલિન પર આધાર રાખવો પડે છે અથવા જેમનો ડાયાબિટીસ પર કાબુ નથી તેમનામાં જોખમ વધી જાય છે. સક્રિય ટીબી સાથે સંકળાયેલી અન્ય તબીબી સ્થિતિઓમાં [[ગેસ્ટ્રેક્ટોમી]] અને માલએબસોર્પશ્ન, જેજુનોઇલીય બાયપાસ, રેનલ અને કાર્ડિયાક ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન, માથા અથવા ગળાનું કાર્સિનોમા અને અન્ય નિયોપ્લાઝમા (દાખલા તરીકે, ફેફસાનું કેન્સર, લિમ્ફોમા અને લ્યુકેમીયા)નો સમાવેશ થાય છે[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr4906a1.htm#tab3]. સિલિકોસિસ ટ્યુબરક્યુલોસિસનું જોખમ વધારતું હોવાથી વિવિધ (ઇનડોર) વાયુ પ્રદુષકોની રોગ પર અસર પર વધુ સંશોધન કરવું વધુ જરૂરી બનશે. સિલિકાના કેટલાક ઇનડોર ઉદભવ સ્થાનોમાં [[પેઇન્ટ]], [[કોન્ક્રીટ]] અને [[પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. ઓછું વજન પણ ક્ષય રોગના જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે. 18.5થી નીચો બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) 2-3 ગણુ જોખમ વધારે છે. જ્યારે બીજી બાજુ શરીરના વજનમાં વધારો ક્ષય રોગનું જોખમ ઘટાડે છે [http://archinte.ama-assn.org/cgi/content-nw/full/167/12/1297/IOI70054T5], [http://archinte.ama-assn.org/cgi/content-nw/full/167/12/1297/IOI70054F1]. [[ડાયાબિટીસ]]ના દર્દીઓ કોન્ટ્રાક્ટિંગ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામે વધુ અસુરક્ષિત હોય છે<ref>{{cite journal|author=Restrepo BI|title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: Renewal of old acquaintances|journal=Clin Infect Dis|year=2007|volume=45|pages=436–438|doi=10.1086/519939|pmid=17638190|last1=Restrepo|first1=BI|issue=4}}</ref> અને તેઓ સારવારને નબળો પ્રતિભાવ આપે છે, કદાચ નબળી દવા શોષણ ક્ષમતાને કારણે આમ થતું હશે.<ref>{{cite journal|author=Nijland HMJ, Ruslami R, Stalenhoef JE, ''et al.''|title=Exposure to rifampicin is strongly reduced in patients with tuberculosis and type 2 diabetes|journal=Clin Infect Dis|year=2006|volume=43|issue=7|pages=848–854|pmid=16941365|doi=10.1086/507543}}</ref> અન્ય સ્થિતિઓ કે જે ક્ષય રોગનું જોખમ વધારે છે તેમાં [[IV ડ્રગનો વધુ પડતો ઉપયોગ]], તાજેતરમાં ટીબીનો ચેપ લાગ્યો હોય અથવા ટીબીની આયોગ્ય સારવાર થઇ હોય તેવો ઇતિહાસ, અગાઉના ટીબીનું સૂચન કરતા હોય તેવા છાતીના એક્સરે કે જે લેઝન્સ અને નોબ્યુલ્સ દર્શાવે છે, [[કોર્ટિકોસ્ટિરોઇડ]] થેરાપીનો લાંબા સમયથી ઉપયોગ અને અન્ય રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિરોધી થેરાપી, નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા દર્દીઓ (એઇડ્સના 30-40 ટકા દર્દીઓને ક્ષય રોગ છે), [[હિમેટોલોજીક]] અને [[રેટિક્યુલોએન્ડોથેલિયલ]] રોગ જેમકે [[લ્યુકેમિયા]] અને [[હોડ્ગકિન્સ રોગ]], [[કિડનીની અંતિમ તબક્કામાં બિમારી]], આંતરડાની બાયપાસ સર્જરી, ક્રોનિક [[માલએબસોર્પશન]] સિન્ડ્રોમ, વિટામિન-ડીની ઊણપ<ref>{{cite journal|author=Nnoaham KE, Clarke A|title=Low serum vitamin D levels and tuberculosis: a systematic review and meta-analysis|journal=Int J Epidemiol|year=2008|volume=37|pages=113–19|doi=10.1093/ije/dym247|pmid=18245055|issue=1}}</ref> અને શરીરનું ઓછું વજન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Robbins"/><ref name="CDCcourse"/> 1940માં [[જોડીયા બાળકોમાં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસે]] સૂચવ્યું હતું કે ક્ષય રોગની શંકા વારસા સાથે સંકળાયેલી છે. જોડીયા બાળકોમાં જો કોઇ એકને ક્ષય રોગ હોય તો બીજામાં ક્ષય રોગની શક્યતા વધુ હોય છે.<ref>{{cite journal|author=Kallmann FJ, Reisner D|title=Twin studies on the significance of genetic factors in tuberculosis|journal=Am Rev Tuberc|year=1942|volume=16|pages=593–617}}</ref> આ તારણને [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસો દ્વારા તાજેતરમાં સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite journal|author=Jepson A, Fowler A, Banya W, ''et al.''|title=Genetic regulation of acquired immune responses to antigens of ''Mycobacterium tuberculosis:'' a study of twins in West Africa|journal=Infect Immun|year=2001|volume=69|pages=3989–94|pmid=11349068}}</ref><ref>{{cite journal|author=Sepulveda RL, Heiba IM, Navarrete C, Elston RC, Gonzalez B, Sorensen RU|title=Tuberculin reactivity after newborn BCG immunization in mono‐ and dizygotic twins|journal=Tuber Lung Dis|year=1994|volume=75|pages=138–43|pmid=8032047}}</ref><ref>{{cite journal|title=High heritability of antimycobacterial immunity in an area of hyperendemicity for tuberculosis disease|author=Cobat A, Gallant CJ, Simkin L, ''et al.''|journal=J Infect Dis|year=2010|volume=201|issue=1|pages=15–19|doi=10.1086/648611}}</ref> ''[[IL12B]]'' માં ચોક્કસ જીન પોલિમોર્ફિમિઝમ ક્ષય રોગની શક્યતા સાથે સંકળાયેલી છે.<ref>{{cite journal|author=Tso HW, Lau YL, Tam CM, Wong HS, Chiang KS|title=Associations between ''IL12B'' polymorphisms and tuberculosis in the Hong Kong Chinese population|journal=J Infect Dis|year=2004|volume=190|issue=5|pages=913–9|pmid=15295696|doi=10.1086/422693}}</ref> [[ટ્યુમર નેક્રોસિ ફેક્ટર આલ્ફા]] ([[સાયટોકિન]] સર્જતો સોજો)ને બ્લોક કરતી [[સંધિવા]]ની સારવાર સહિતની કેટલીક દવાઓ ટીબી સામેની પ્રતિકારક શક્તિમાં આ સાયટોકિનના મહત્વને કારણે સુપ્ત ચેપને સક્રિય કરવાનું જોખમ વધારે છે.<ref name="Mutlu_2006">{{cite journal |author=Mutlu G, Mutlu E, Bellmeyer A, Rubinstein I |title=Pulmonary adverse events of anti-tumor necrosis factor-alpha antibody therapy |journal=Am J Med |volume=119 |issue=8 |pages=639–46 |year=2006 | pmid = 16887405 | doi = 10.1016/j.amjmed.2006.01.015}}</ref> == વ્યવસ્થાતંત્ર == === ચેપ ફેલાવવો === {{Further|[[Transmission (medicine)]]}} પલ્મોનરી ટીબીના દર્દી જ્યારે ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે, બોલે છે અથવા બોલે છે ત્યારે તેઓ [[હવામાં તરી શકે તેવા]] ૦.5થી 5 [[µm]]વ્યાસવાળા નાના ટીપાઓ બહાર ફેંકે છે. એક જ છીંકમાં આવા 40,000 જેટલા ટીપાઓ બહાર ફેંકાય છે.<ref name="Cole_1998">{{cite journal |author=Cole E, Cook C |title=Characterization of infectious aerosols in health care facilities: an aid to effective engineering controls and preventive strategies |journal=Am J Infect Control |volume=26 |issue=4 |pages=453–64 |year=1998 |pmid=9721404 | doi = 10.1016/S0196-6553(98)70046-X}}</ref> આ પ્રત્યેક ટીપું બિમારીનું વહન કરી શકે છે. જો કે ટ્યુબરક્યુલોસિસની ચેપી માત્રા ઘણી ઓછી હોય છે અને દસથી ઓછા બેક્ટેરિયા શ્વાસમાં લેવાથી ચેપ લાગી શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Nicas M, Nazaroff WW, Hubbard A |title=Toward understanding the risk of secondary airborne infection: emission of respirable pathogens |journal=J Occup Environ Hyg |volume=2 |issue=3 |pages=143–54 |year=2005 |pmid=15764538 | doi = 10.1080/15459620590918466}}</ref><ref>{{cite journal |author=Behr MA, Warren SA, Salamon H, ''et al.'' |title=Transmission of Mycobacterium tuberculosis from patients smear-negative for acid-fast bacilli |journal=Lancet |volume=353 |issue=9151 |pages=444–9 |year=1999 |month=February |pmid=9989714}}</ref> જે લોકો ક્ષય રોગના દર્દીના સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી, અવારનવાર અથવા સતત આવે છે તેમને ચેપ લાગવાનું જોખવ વધુ હોય છે અને તેનો ચેપ લાગવાનો દર અંદાજે 22% હોય છે. સક્રિય પરંતુ ઇલાજ ના થયેલો હોય તેવો ટ્યુબરક્યુલોસિસનો દર્દી દર વર્ષે 10-15 અન્ય લોકોને ચેપ લગાડે છે.<ref name="WHO2004data"/> જેમના પર ક્ષય રોગનું જોખમ છે તેવા લોકોમાં, ક્ષય રોગની બિમારી વ્યાપક છે તેવા વિસ્તાર સતત હાજરી ધરાવતા લોકો, સ્વચ્છ કર્યા વગરની સોંય વડે દવા લેતા લોકો, વધુ જોખમ ધરાવતા રહેવાસીઓ અને કર્મચારીઓ ભેગા થતા હોય તેવા લોકો, તબીબી સારવાર ન લઇ શકતા હોય તેમજ ઓછી આવક ધરાવતા લોકો, ક્ષય રોગનું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા વંશમાંથી આવતા લોકો અથવા વંશીય લઘુમતિ વસતી, ક્ષય રોગનું ઊંચું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા લોકોના સંપર્કમાં આવતા બાળકો, [[HIV]]/[[AIDS]] જેવી બિમારીને કારણે [[રોગ પ્રતિકારકશક્તિ ગુમાવેલા]] લોકો, રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડતી હોય તેવી દવા લેતા લોકો અને ઊંચું જોખમ ધરાવતા દર્દીઓને સેવા આપતા આરોગ્ય સંભાળ કામદારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Griffith_1996">{{cite journal |author=Griffith D, Kerr C |title=Tuberculosis: disease of the past, disease of the present |journal=J Perianesth Nurs |volume=11 |issue=4 |pages=240–5 |year=1996 | pmid = 8964016 | doi = 10.1016/S1089-9472(96)80023-2}}</ref> માત્ર સક્રિય ટીબી ધરાવતા હોય તેવા લોકો દ્વારા જ ચેપ ફેલાય છે સુપ્ત ટીબી ધરાવતા લોકો દ્વારા નહીં<ref name="Robbins"/>. એક વ્યક્તિમાંથી બીજા વ્યક્તિમાં ચેપ લાગવાની શક્યતાનો આધાર વાહક દ્વારા બહાર ફેંકવામાં આવેલા ચેપી ટીપાઓની સંખ્યા, વાતાવાત વ્યવસ્થાની અસરકારકતા, સંપર્કનો સમયગાળો અને ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' [[સ્ટ્રેન]]ની [[ઘાતકતા]] પર રહેલો છે.<ref name="CDCcourse"/> આ ચેપ લાગવાની શૃંખલા સક્રિય રોગ ધરાવતા દર્દીને એકલો રાખવાથી અને તેને ક્ષય રોગ વિરોધી અસરકારક એન્ટિ-ટ્યુબરક્યુલસ થેરાપી શરૂ કરીને તોડી શકાય છે. આવી સારવારના બે સપ્તાહ બાદ [[બિનપ્રતિકારક]] સક્રિય ટીબી ધરાવતા લોકો સામાન્ય રીતે ચેપ ફેલાવતા અટકે છે. જો કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લાગે તો આ ચેપ લાગેલો નવો વ્યક્તિ ઓછામાં ઓછા 21 દિવસ અથવા ચાર સપ્તાહના સમય બાદ જ અન્ય કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લગાડી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/tuberculosis/DS00372/DSECTION=3|title=Causes of Tuberculosis|access-date=19 October 2007|date=21 December 2006|last=|first=|publisher=[[Mayo Clinic]]}}</ref> ક્ષય રોગ ધરાવતું માસ ખાવાથી પણ ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે. ''માયકોબેક્ટેરિયમ બોવિસ'' પ્રાણીઓમાં ક્ષય રોગ કરે છે. (નીચ દર્શાવેલી માહિતી જુઓ.) === રોગનો ઉદભવ અને વિકાસ === ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબર ક્યુલોસિસ'' નો ચેપ ધરાવતા લગભગ 90 ટકા લોકો [[એસિમ્પટમેટિક]], સુપ્ત ટીબી ચેપ ધરાવે છે. સુપ્ત ચેપ ક્ષય રોગની બિમારીમાં ફેરવાય તેવી માત્ર 10 ટકા શક્યતા હોય છે.<ref name="Robbins"/> જો કે જો તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો આવા સક્રિય ટીબી કેસોનો મૃત્યુ દર 50 ટકાથી વધુ છે.<ref name="TDRreport">ઓન્યેબ્યુજોહ, ફિલિપ અને રોક, ગ્રેહામ એ. ડબલ્યુ[https://web.archive.org/web/20041120214500/http://www.who.int/tdr/dw/tb2004.htm વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા બિમારી અવલોકન: કેન્દ્ર: ટ્યુબરક્યુલોસિસ.] ડિસેમ્બર 2004 ઉપયોગ 7 ઓક્ટોબર 2006.</ref> માયકોબેક્ટેરિયા જ્યારે [[પલ્મોનરી એલવીઇઓલી]]માં પહોંચે છે ત્યારે ક્ષય રોગનો ચેપ શરૂ થાય છે અહીં તેઓ એલવિયોલર [[મેક્રોફેજિસ]]ના [[એન્ડોસોમ્સ]]માં ઘૂસ મારે છે અને પોતાની સંખ્યા વધારે છે.<ref name="Robbins"/><ref name="Houben">{{cite journal |author=Houben E, Nguyen L, Pieters J |title=Interaction of pathogenic mycobacteria with the host immune system |journal=Curr Opin Microbiol |volume=9 |issue=1 |pages=76–85 |year=2006 | pmid = 16406837 | doi = 10.1016/j.mib.2005.12.014}}</ref> ફેફસામાં ચેપ લાગવાના પ્રારંભિક સ્થાનને [[ઘોન ફોકસ]] કહેવાય છે અને સામાન્ય રીતે તે ફેફસાની નીચેની બુટના ઉપરના ભાગમાં અથવા [[ઉપલી બુટ]]ના નીચેના ભાગમાં આવેલું હોય છે.<ref name="Robbins"/> બેક્ટેરિયા [[ડેન્ડ્રિટિક કોશિકા]] દ્વારા એકત્ર થાય છે જે રેપ્લિકેશન થવા દેતા નથી જો કે આ કોશિકા બેસિલીને સ્થાનિક [[મેડિયાસ્ટિનલ]] [[લિમ્ફ નોડ]] સુધી પરિવહન કરી શકે છે. ચેપનો વધુ વ્યાપ અન્ય માંસપેશી અને અવયવોમાં લોહીના પ્રવાહ દ્વારા થાય છે જેમાં ફેફસાના અન્ય ભાગ (ખાસ કરીને ફેફસાની બુટના ટોચના ભાગમાં),પેરિફેરલ લિમ્ફ નોડ્સ, કિડની, મગજ અને હાડકા સુધી સેકન્ડરી ટીબી લેઝન વિકસી શકે છે.<ref name="Robbins"/><ref name="Herrmann_2005">{{cite journal |author=Herrmann J, Lagrange P |title=Dendritic cells and ''Mycobacterium tuberculosis'': which is the Trojan horse? |journal=Pathol Biol (Paris) |volume=53 |issue=1 |pages=35–40 |year=2005 | pmid = 15620608 |doi=10.1016/j.patbio.2004.01.004}}</ref> શરીરના તમામ ભાગને ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે પરંતુ તે [[હૃદય]], [[હાડપિંજરના સ્નાયુ]], [[સ્વાદુપિંડ]] અને [[થાયરોઇડ]]ને ભાગેજ અસર કરી શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Agarwal R, Malhotra P, Awasthi A, Kakkar N, Gupta D |pmc=1090580 |title=Tuberculous dilated cardiomyopathy: an under-recognized entity? |journal=BMC Infect Dis |volume=5 |issue=1 |pages=29 |year=2005 |pmid=15857515 |doi=10.1186/1471-2334-5-29}}</ref> ટ્યુબરક્યુલોસિસનું સોજાને કારણે [[ગાંઠ]] થઇ ગયેલી સ્થિતિ તરીકે વર્ગીકરણ થયેલું છે. [[મેક્રોફેજ]], [[ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ]], [[બી લિમ્ફોસાઇટ્સ]] અને [[ફાઇબરોબ્લાસ્ટ]]નો ચેપી મેક્રોફેજને ફરતે [[લિમ્ફોસાઇટ્સ]] દ્વારા [[ગાંઠ]] રચવા માટે ભેગા થતા કોશિકાઓમાં સમાવેશ થાય છે. ગાંઠ માયકોબેક્ટેરિયાના ફેલાવાને અટકાવવા ઉપરાંત રોગ પ્રતિકારક તંત્રના કોશિકાના પ્રત્યાયન માટે સ્થાનિક વાતાવરણ પુરું પાડે છે. ગાંઠની અંદર ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ [[ઇન્ટરફેરોન ગેમા]] જેવા [[સાયટોકાઇન્સ]]નો સ્ત્રાવ કરે છે જે મેક્રોફેજીસને તે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા સક્રિય કરે છે કે જેનો તેમને ચેપ લાગ્યો છે. [[સાયટોટોક્સિક ટી કોશિકાઓ]] પણ [[પર્ફોરિન]] અને [[ગ્રેન્યુલોસિન]]નો સ્ત્રાવ કરીને ચેપી કોશિકાઓનો સીધો નાશ કરી શકે છે.<ref name="Houben"/> મહત્તની વાત છે કે, બેક્ટેરિયાનો ગાંઠમાં હંમેશા નાશ નથી કરી શકાતો પરંતુ તેને નિષ્ક્રિય બનાવી શકાય છે જે આખરે સુપ્ત ચેપમાં પરિણમે છે.<ref name="Robbins"/> માનવ ટ્યુબરક્યુલોસિસના ગ્રેન્યુલોમાસના અન્ય લક્ષણોમાં કોષિકાનું મૃત્યુ થવાની શરૂઆત થાય છે જેને [[નેક્રોસિસ]] કહેવાય છે, જે [[ટ્યુબરકલ્સ]]નું કેન્દ્ર છે. ખુલ્લી આંખે તે નરમ સફેદ ચીઝ જેવી ભાત ધરાવે છે અને તેને [[કેસીયસ]] [[નેક્રોસિસ]] કહેવાય છે.<ref name="Grosset">{{cite journal |author=Grosset J |title=''Mycobacterium tuberculosis'' in the extracellular compartment: an underestimated adversary |journal=Antimicrob Agents Chemother |volume=47 |issue=3 |pages=833–6 |year=2003 | pmid = 12604509 | doi = 10.1128/AAC.47.3.833-836.2003 |pmc=149338}}</ref> જો ટીબીના બેક્ટેરિયા નુક્શાન પામેલી પેશીમાંથી લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશ મેળવે તો તે સમગ્ર શરીરમાં ફેલાઇ શકે છે અને ચેપના ઘણા કેન્દ્રો રચી શકે છે જે પેસીમાં નાના સપેદ ટ્યુબરકલ્સ જેવા દેખાય છે. ક્ષય રોગનું આ ગંભીર સ્વરૂપ બાળકો અને મોટાઓમાં સૌથી સામાન્ય છે અને તેને [[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] કહેવામાં આવે છે. આવા ડિસસેમિનેટેડ ટીબીના દર્દીને જો સારવાર ન આપવામાં આવે તો તેનો મૃત્યુ દર લગભગ 100 ટકા છે. પરંતુ જો વહેલી સારવાર આપવામાં આવે તો તે ઘટીને લગભગ 10 ટકા થઇ શકે છે.<ref name="Kim_2003">{{cite journal |author=Kim J, Park Y, Kim Y, Kang S, Shin J, Park I, Choi B |title=Miliary tuberculosis and acute respiratory distress syndrome |journal=Int J Tuberc Lung Dis |volume=7 |issue=4 |pages=359–64 |year=2003 | pmid = 12733492}}</ref> ઘણા દર્દીઓમાં ચેપની વધ ઘટ થાય છે. પેશીનો નાશ અને નેક્રોસિસને સારવાર અને [[ફાઇબ્રોસિસ]] દ્વારા સંતુલિત કરી શકાય છે.<ref name="Grosset"/> અસરગ્રસ્ત પેશીના સ્થાને ડાઘો પડી જાય છે અને પોલાણમાં ચીઝ જેવું સફેદ નેક્રોટિક તત્વ ભરાય છે. સક્રિય બિમારી દરમિયાન આમાંના કેટલાક પોલાણ [[શ્વસન નળીની શાખાઓ]] સાથે જોડાય છે અને આ તત્વને ગળફા દ્વારા બહાર ફેંકી શકાય છે. તે જીવતા બેક્ટેરિયા ધરાવે છે અને માટે તે ચેપ ફેલાવી શકે છે. યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક દ્વારા સારવારથી બેક્ટેરિયાનો નાશ થાય છે અને રૂઝ આવે છે. સારવાર દરિમયાન અસરગ્રસ્ત વિસ્તારને સ્થાને ડાઘાવાળી પેશીઓ આવે છે.<ref name="Grosset"/> જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' નો ચેપ [[લોબર ન્યુમોનિયા]] બની શકે છે.<ref name="Sambandamurth_2002">{{cite journal |author=Sambandamurth, V, Wang, X, Chen, B, Russell, R, Derrick, S, Collins, F, Morris, S, Jacobs, W |title=A pantothenate auxotroph of ''Mycobacterium tuberculosis'' is highly attenuated and protects mice against tuberculosis |journal=Nat Med |volume=8 |issue=10 |pages=1171–74 |year=2002 | pmid = 12219086 |doi=10.1038/nm765}}</ref> == નિદાન == [[ચિત્ર:TB in sputum.png|thumb|ગળફામાં માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ (સ્ટેઇન્ડ રેડ) ]] તબીબી નમૂના ([[ગળફો]] અથવા [[પરુ]] )માં ક્ષય રોગના પ્રેરણાત્મક અંગ (''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' )ને ઓળખી કાઢીને ક્ષય રોગનું નિદાન ચોક્કસ થઇ શકે છે. જ્યારે આ શક્ય ન હોય ત્યારે ઇમેજિંગ (એક્સ-રે અથવા સ્કેન) અને અથવા [[ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ (મેન્ટોક્સ ટેસ્ટ)]]નો ઉપયોગ કરીને સંભવિત નિદાન કરી શકાય છે. ક્ષય રોગ નિદાનની મુખ્ય સમસ્યા તે છે કે આ ધીમે વૃદ્ધિ પામતા જીવાણુઓનું પ્રયોગશાળામાં કલ્ચરિંગ કરવું મુશ્કેલ છે. લોહી અથવા ગળફાને કલ્ચર થતા 4થી 12 સપ્તાહનો સમય લાગે છે. ક્ષય રોગના સંપૂર્ણ તબીબી મૂલ્યાંકનમાં તબીબી ઇતિહાસ, શારીરિક તપાસ, [[છાતીનો એક્સ-રે]], માઇક્રોબાયોલોજીકર સ્મીયર્સ અને કલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[સેરોલોજીકલ]] ટેસ્ટ, [[ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણના અર્થઘટનનો આધાર વ્યક્તિના ચેપ માટે જોખમ પરિબળ અને અન્ય ક્ષય રોગના દર્દી સાથે સંપર્ક અથવા નબળીરોગ પ્રતિકારક શક્તિ જેવા ક્ષય રોગના કારક પર રહે છે.<ref name="CDCcourse"/> અત્યારે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા વ્યક્તિમાં સુપ્ત ચેપનું નિદાન ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ દ્વારા કરવામં આવે છે જે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' માંથી બનાવેલા [[અર્ક]] પર વિલંબિત અતિસંવેદનશીલ પ્રકારનો પ્રતિભાવ આપે છે.<ref name="Robbins"/> ક્ષય રોગ સામે પ્રતિકારકતા ધરાવતા લોકો અથવા ભૂતકાળમાં ચેપ મટેલા લોકો અત્યારે જે લોકો ચેપ ધરાવે છે તેવી રીતે જ અતિસંવેદનશીલ પ્રતિભાવ આપશે માટે આ પરિક્ષણને અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઇએ તેમાં પણ જ્યાં ક્ષય રોગ પ્રતિકારક સામાન્ય છે તેવા દેશમાં રહેતા લોકોના પરિક્ષણમાં ખાસ.<ref name="Rothel_2005">{{cite journal |author=Rothel J, Andersen P |title=Diagnosis of latent ''Mycobacterium tuberculosis'' infection: is the demise of the Mantoux test imminent? |journal=Expert Rev Anti Infect Ther |volume=3 |issue=6 |pages=981–93 |year=2005 | pmid = 16307510 | doi = 10.1586/14787210.3.6.981}}</ref> ટ્યુબરક્યુલિન પરિક્ષણમાં પરિણામ ખોટી રીતે નકારાત્મક મળવાનો ગેરલાભ છે. તેમાં પણ ખાસ કરીને જ્યારે દર્દી [[સાર્કિયોડોસિસ]], હોડ્ગકિન્સ લિમ્ફોમા, કુપોષણ સાથે [[કો-મોર્બિડ]] હોય અથવા સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ બિમારી ધરાવતો હોય ત્યારે વિશેષ.<ref name="Robbins"/> નવી ઇન્ટરફેરોન રિલીઝ એસે (IGRAs) પદ્ધતિ આમાંની ઘણી સમસ્યાઓનો હલ લાવે છે. IGRAs એ ''કૃત્રિમ વાતાવરણમાં'' કરવામાં આવતું લોહીનું પરિક્ષણ છે જે ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ ચોક્કસ હોય છે. IGRAs [[ESAT-6]] જેવા માયકોબેક્ટેરિયલ પ્રોટીનના પ્રતિભાવમાં મુક્ત થયેલા [[ઇન્ટરફેરોન ગેમા]]ને શોધે છે.<ref name="Nahid_2006">{{cite journal |author=Nahid P, Pai M, Hopewell P |title=Advances in the diagnosis and treatment of tuberculosis |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=3 |issue=1 |pages=103–10 |year=2006 | pmid = 16493157 | doi = 10.1513/pats.200511-119JH |pmc=2658675}}</ref> તેના પર રોગપ્રતિકારકતા અથવા [[પર્યાવરણીય માયકોબેક્ટેરિયા]]ની અસર થતી નથી માટે તે ઓછા પ્રમાણમાં [[ખોટા હકારાત્મક]] પરિણામ આપે છે.<ref>{{cite journal |author=Pai M, Zwerling A, Menzies D |title=Systematic Review: T-Cell-Based Assays for the Diagnosis of Latent Tuberculosis Infection: An Update |journal=Ann. Intern. Med. |volume=149 |issue=3 |pages=1–9 |year=2008 |month=June |pmid=18593687}}</ref>એવો પણ પુરાવો છે કે ટીસ્પોટ ''ટીબી'' આઇજીઆરએ (T-SPOT TB IGRA)ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ સંવેદનશીલ છે.<ref>{{cite journal |author=Lalvani A, Richeldi L, Kunst H |title=Interferon gamma assays for tuberculosis |journal=Lancet Infect Dis |volume=5 |issue=6 |pages=322–4; author reply 325–7 |year=2005 |month=June |pmid=15919613 |doi=10.1016/S1473-3099(05)70118-3}}</ref> ક્ષય રોગ માટે નવા પરિક્ષણો વિકસાવાઇ રહ્યાં છે જે સસ્તા, ઝડપી અને વધુ ચોક્કસ ટીબી ટેસ્ટિંગ હોવાની આશા છે. તેમાં બેક્ટેરિયલ ડીએનએની ઓળખ માટે [[પોલિમરેઝ ચેન રિએક્શન]] એસેનો સમાવેશ થાય છે. ઝડપી અને સસ્તા ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટનો વિકાસ વિકાસશિલ દેશો માટે વધુ મૂલ્યવાન સાબિત થશે.<ref name="pmid11831744">{{cite journal |author=Reddy JR, Kwang J, Lechtenberg KF, Khan NC, Prasad RB, Chengappa MM |title=An immunochromatographic serological assay for the diagnosis of ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=Comp. Immunol. Microbiol. Infect. Dis. |volume=25 |issue=1 |pages=21–7 |year=2002 |month=January |pmid=11831744 |doi= 10.1016/S0147-9571(01)00016-9|url=}}</ref> == અવરોધકતા == ક્ષયરોગની અટકાયત અને અંકુશ બે સમાંતર અભિગમ અપનાવે છે. પ્રથમ અભિગમમાં, ક્ષય રોગના દર્દી અને તેના સંપર્કમાં આવતા લોકોને ઓળખવામાં આવે છે અને તેની સારવાર કરવામાં આવે છે. ચેપની ઓળખમાં ઘણીવાર ક્ષય રોગ માટે વધુ જોખમ ધરાવતા સમુદાયોનો સમાવેશ થાય છે. બીજા અભિગમમાં ટીબી સામે રક્ષણ આપવા માટે બાળકોનું [[રસીકરણ]] કરવામાં આવે છે. પુખ્ત લોકોને વિશ્વાસપાત્ર રક્ષણ આપી શકે તેવી કોઇ [[રસી]] ઉપલબ્ધ નથી. જો કે ઉષ્મકટીબંધીય વિસ્તારો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાની અન્ય જાતનું સ્તર ઊંચું હોય છે ત્યાં [[નોનટ્યુબરક્યુલોસિસ માયકોબેક્ટેરિયા]] સાથેનો સંપર્ક ઘણીવાર ક્ષય રોગ સામે રક્ષણ આપે છે.<ref name="Fine_2001">{{cite journal |author=Fine P, Floyd S, Stanford J, Nkhosa P, Kasunga A, Chaguluka S, Warndorff D, Jenkins P, Yates M, Ponnighaus J |title=Environmental mycobacteria in northern Malawi: implications for the epidemiology of tuberculosis and leprosy |journal=Epidemiol Infect |volume=126 |issue=3 |pages=379–87 |year=2001 | pmid = 11467795 | doi = 10.1017/S0950268801005532}}</ref> [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]]એ ક્ષય રોગને 1993માં વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી તરીકે જાહેર કર્યો હતો અને સ્ટોપ ટીબી પાર્ટનરશિપ નામની સંસ્થાએ [[ગ્લોબલ પ્લાન ટુ સ્ટોપ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] નામનો કાર્યક્રમ વિકસાવ્યો હતો જેણે 2006થી 2015ની વચ્ચે 1.4 કરોડ લોકોને ક્ષય રોગથી બચાવવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે.<ref>[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [http://www.stoptb.org/globalplan/ ક્ષય રોગ ભાગીદારી રોકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231124211/http://www.stoptb.org/globalplan/ |date=2006-12-31 }} 3 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref> ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' એક માત્ર માનવીમાં જ જોવા મળતા હોવાથી તેનો નાશ શક્ય છે. આ ઉદેશને અસરકારક રસી દ્વારા મદદ મળશે.<ref>{{cite journal |author=Martin C |title=Tuberculosis vaccines: past, present and future |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=186–91 |year=2006 |month=May |pmid=16582673 |doi=10.1097/01.mcp.0000219267.27439.1b}}</ref> === રસીઓ === ઘણા દેશો તેમના ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમના ભાગ રૂપે [[બેસિલસ કોલમેટ ગ્યુરિન]] (બીસીજી) રસીનો ઉપયોગ કરે છે તેમાં પણ ખાસ કરીને બાળકોમાં વિશેષ. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના જણાવ્યા મુજબ, આ દુનિયાભરમાં મોટે ભાગે વપરાત રસી છે 1993માં 172 દેશોના 85 ટકા શિશુઓને બીસીજીની રસી અપાઇ હતી.<ref name="BCG-use">[http://whqlibdoc.who.int/wer/WHO_WER_1995/WER1995_70_229-236%20(N%C2%B032).pdf ટ્યુબરક્યુલોસિસની અટકાયત માટે બીસીજી ફેરરસીકરણ પર વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનું નિવેદન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325104940/http://whqlibdoc.who.int/wer/WHO_WER_1995/WER1995_70_229-236%20%28N%C2%B032%29.pdf |date=2009-03-25 }}. જીનિવા: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા; 1995.</ref> આ ક્ષય રોગ માટેની સૌપ્રથમ રસી હતી અને તે 1905 અને 1921ની વચ્ચે ફ્રાન્સમાં [[પેશ્ચર ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] ખાતે વિકસાવાઇ હતી.<ref name="Bonah">{{cite journal |author=Bonah C |title=The 'experimental stable' of the BCG vaccine: safety, efficacy, proof, and standards, 1921–1933 |journal=Stud Hist Philos Biol Biomed Sci |volume=36 |issue=4 |pages=696–721 |year=2005 |pmid=16337557 |doi=10.1016/j.shpsc.2005.09.003 }}</ref> જો કે [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] સુધી બીસીજીનું મોટા પાયે રસીકરણ શરૂ કરાયું ન હતું.<ref name="Comstock">{{cite journal |author=Comstock G |title=The International Tuberculosis Campaign: a pioneering venture in mass vaccination and research |journal=Clin Infect Dis |volume=19 |issue=3 |pages=528–40 |year=1994 |pmid=7811874 }}</ref> બાળકોમાં ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપો (દાખલા તરીકે [[મેનિન્જાઇટિસ]])ને અટકાવવામાં બીસીજીની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા 80 ટકાથી વધુ છે. યુવકો અને પુખ્ત લોકામાં પલ્મોનરી ટીબી અટકાવવાની તેની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા બદલાતી રહે છે. તે 0થી 80 ટકાની રેન્જમાં છે. ક્ષય રોગનો સૌથી વધુ વ્યાપ ધરાવતા દક્ષિણ આફ્રિકામાં ત્રણ વર્ષથી નીચેની ઉંમરના દરેક બાળકને બીસીજીની રસી આપવામાં આવે છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20070630073246/http://www.who.int/immunization_monitoring/data/south_africa.pdf WHO/UNICEF Review of National Immunization Coverage 1980–2005: South Africa] (PDF). વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા(ઓગસ્ટ 2006). 8 જૂન 2007ના રોજ સુધારો કરાયો</ref> જો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાનો [[વ્યાપ]] ઓછો છે ત્યાં બીસીજી ઓછી અસરકારક છે માટે આ દેશોમાં સમગ્ર વસતીને બીસીજીની રસી અપાતી નથી. દાખલા તરીકે અમેરિકામાં ચોક્કસ માપદંડ સંતોષતા હોય તેમના સિવાયના લોકો માટે બીસીજીની રસીની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી.<ref name="CDCcourse"/> * નકારાત્મક ત્વચા પરિણામ સાથેના બાળકો કે જેઓ ઇલાજ નહીં કરાયેલા અથવા બિનઅસરકારક સારવાર લીધેલા દર્દીના સતત સપર્કમાં આવેલા હોય અથવા તેઓ [[મલ્ટિડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી]]ના સતત સંપર્કમાં આવવાના હોય. * વ્યક્તિગત વાતાવરણને આધારે આરોગ્યસંભાળ કાર્યકર ધ્યાનમાં લેવામાં આવતા હતા જેમાં એમડીઆર-ટીબી દર્દીઓની ઊંચી ટકાવારી જોવા મળતી હોય, એમડીઆર-ટીબીના ટ્રાન્સમિશનની શક્યતા, અને ક્ષય રોગ અંકુશની તકેદારીઓ લેવાઇ છે પરંતુ સફળ રહી ન હતી. બીસીજી પેડિયાટ્રીક ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપ સામે થોડું રક્ષણ આપે છે પરંતુ પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબી સામે તે અવિશ્વસનીય જોવા મળી છે. દુનિયાભરના રોગોમાં પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબીનું ભારણ સૌથી વધુ છે. દુનિયામાં અત્યારે ટીબીના ઇતિહાસમાં અગાઉ ક્યારેય ન નોંધાયા હોય તેટલા કેસ છે અને મોટા ભાગના લોકો તમામ વયજૂથના લોકો અને એચઆઇવીના દર્દી સહિત તમામ લોકોમાં રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇન સહિત ટીબીના તમામ સ્વરૂપને અટકાવી શકે તેવી નવી, વધુ અસરકારક રસી શોધવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત સાથે સહમત છે.<ref>સેડઓફ, જેરી. ટ્યુબરક્યુલોસિસ રસી વ્યૂહરચનાના અગાળના તબક્કા નેચર રિવ્યૂઝ માઇક્રોબાયોલોજી. ભાગ 4. જૂન 2006</ref> ક્ષય રોગના ચેપને અટકાવાવ માટે કેટલીક નવી રસીઓ વિકસાવાઇ છે. પ્રથમ [[રિકોમ્બિનન્ટ]] ટ્યુબરક્યુલોસિસ [[રસી]] આરબીસીજી30 (rBCG30) 2004માં અમેરિકામાં [[ક્લિનિકલ ટ્રાયલ]] તબક્કે પ્રવેશી હતી. તેને [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇન્ફેક્શિયસ ડિસીઝ]] દ્વારા પ્રયોજિત કરાઇ છે.<ref>{{cite press release |title=First U.S. Tuberculosis Vaccine Trial in 60 Years Begins |publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] |date=26 January 2004 |url=http://www.nih.gov/news/pr/jan2004/niaid-26.htm |access-date=27 September 2009 |archivedate=24 સપ્ટેમ્બર 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090924074417/http://www.nih.gov/news/pr/jan2004/niaid-26.htm }}</ref> 2005ના એક અભ્યાસે દશાવ્યું હતું કે, ઉંદરોમાં પરંપરાગત [[કેમોથેરાપી]] સાથે આપવામાં આવેલી [[ડીએનએ ટીબી રસી]] બેક્ટેરિયા દૂર થવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે તેમજ ફરીથી ચેપ લાગવાની શક્યતા સામે રક્ષણ આપે છે. માનવી માટે આ રસી ઉપલબ્ધ થવા માટે હજુ ચારથી પાંચ વર્ષનો સમય લાગશે. [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી]]ના એક જૂથની આગેવાનીવાળી ક્ષય રોગ માટે ઘણી અસરકારક રસી [[MVA85A]] દક્ષિણ આફ્રિકામાં અત્યારે [[બીજા તબક્કાના ટ્રાયલ]]માં છે અને તે જિનેટિકલી મોડીફાઇડ [[વેક્સિનિયા]] વાયરસ આધારિત છે. નવીન રસી વિકસાવવા માટે અન્ય ઘણી વ્યૂહરચનાઓનો ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે જેમાં હાયબ્રિડ-1 (Hybrid-1), હાયવેક4 (HyVac4) અથવા એમ72 જેવી [[સ્યુબ્યુનિટ રસી]] (બે રિકોમ્બિનન્ટ પ્રોટીનના ફ્યુઝન પરમાણુને [[એડજ્યુવાન્ટ]]માં છોડવામાં આવે છે.) અને એડી35 જેવી [[રિકોમ્બિનન્ટ]] એડિનોવાયરસિસનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Vaccine Research - Tuberculosis|publisher=[[Statens Serum Institut]]|url=http://www.ssi.dk/sw13853.asp|access-date=1 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=Statens Serum Institut (SSI), Intercell (ICLL), and Aeras Global Tuberculosis Vaccine Foundation (Aeras) announce the initiation of a clinical trial for a novel vaccine candidate|date=4 December 2007|publisher=[[Aeras Global TB Vaccine Foundation|Aeras]]|url=http://www.aeras.org/newscenter/news-detail.php?id=705|access-date=1 March 2009|archive-date=9 ઑગસ્ટ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809123604/http://www.aeras.org/newscenter/news-detail.php?id=705|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Vaccine Discovery — Overview|publisher=[[Aeras Global TB Vaccine Foundation|Aeras]]|url=http://www.aeras.org/our-approach/vaccine-development.php?discovery-overview|access-date=1 March 2009|archive-date=21 મે 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521214609/http://www.aeras.org/our-approach/vaccine-development.php?discovery-overview|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Tuberculosis Vaccine|publisher=[[Crucell]]|url=http://www.crucell.com/R_and_D-Clinical_Development-Tuberculosis_Vaccine|access-date=1 March 2009|archive-date=2 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121202153627/http://www.crucell.com/R_and_D-Clinical_Development-Tuberculosis_Vaccine|url-status=dead}}</ref> આમાંની કેટલીક રસી સોંય વગર આપી શકાય છે જેને કારણે જ્યાં એચઆઇવી ઘણો સામાન્ય છે ત્યાં રસી માટે પ્રથમ પસંદગી કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal|author=Dietrich J, Andersen C, Rappuoli R, Doherty TM, Jensen CG, Andersen P|title=Mucosal Administration of Ag85B-ESAT-6 Protects against Infection with ''Mycobacterium tuberculosis'' and Boosts Prior Bacillus Calmette-Guérin Immunity|journal=[[Journal of Immunology]]|year=2006|volume=177|pages=6353–6360|url=http://www.jimmunol.org/cgi/reprint/177/9/6353.pdf|format=[[Portable Document Format|PDF]]|access-date=1 March 2009}}</ref> આ તમામ રસીઓ માનવીમાં સફળ રીતે પરિક્ષણ કરાઇ છે અને ટીબી એન્ડિક ક્ષેત્રોમાં તે અત્યારે વધારાના પરિક્ષણ હેઠળ છે. વધુ સંશોધન કરવા માટે સંશોધકો અને નીતી ઘડવૈયાઓ રસી વિકસાવવાના નવા આર્થિક મોડલને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યાં છે જેમાં ઇનામો, કર રાહત અને [[એડવાન્સ માર્કેટ ખાતરીઓ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>વેબર, ડેવિડ અને ક્રેમર, માઇકલ. [http://www.who.int/bulletin/archives/79(8)735.pdf ઉપેક્ષિત ચેપી બિમારીઓ માટે ઔદ્યોગિક સંશોધનને ઉત્તેજનઃ આર્થિક દ્રષ્ટિએ(PDF).] ''વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનું બુલેટિન'' 79(8), 2001, pp. 693–801.</ref><ref>બાર્ડર, ઓવેન, ક્રેમર, માઇકલ, વિલિયમ્સ, હીદી. [http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1 "વિકસિત બજારની ખાતરીઓઃ ઉપેક્ષિત બિમારીઓ માટેની રસીમાં રોકાણને ઉત્તેજન આપવાની નીતિ,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061105083659/http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1 |date=2006-11-05 }} ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ્સ વોઇસ'' , ભાગ 3 (2006) અંક 3.</ref> ક્ષય રોગની નવી રસી વિકસાવવાની ઝુંબેશને [[ધ બિલ એન્ડ મેલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]] જોરદાર સમર્થન આપી રહ્યું છે. તાજેતરમાં તેણે છ વિવિધ રસીઓના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ માટે [[એરાસ ગ્લોબલ ટીબી વેક્સિન ફાઉન્ડેશન]]ને ૨૦ કરોડ ડોલરની ગ્રાન્ટ આપવાની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.aeras.org/news/Gatesgrant2007.html |title=એરાસને ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન તરફથી નવી ગ્રાન્ટ મળી |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227023805/http://www.aeras.org/news/Gatesgrant2007.html |url-status=dead }}</ref> == સ્ક્રિનિંગ == [[ચિત્ર:Mantoux tuberculin skin test.jpg|thumb|right|મેનટોક્સ ટ્યુબરસ્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]] [[મેન્ટોક્સ ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]] ઊંચું જોખમ ધરાવતા લોકોની નિયમિત તપાસ માટે કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00038873.htm |title=Screening for Tuberculosis and Tuberculosis Infection in High-Risk Populations Recommendations of the Advisory Council for the Elimination of Tuberculosis |work=CDC |access-date=15 June 2009}}</ref> [[ઇન્ટરફેરનો-વાય રિલીઝ એસે]] એ કેટલીક ચેપી બિમારીઓના નિદાનમાં ઉપયોગમાં લેવાતું લોહીનું પરિક્ષણ છે. ક્ષય રોગના નિદાન માટે અત્યારે બે ઇન્ટરફેરોન-વાય રિલીઝ એસે ઉપલબ્ધ છેઃ * [[ક્વાન્ટીફેરોન-ટીબી ગોલ્ડ]] (જેને અમેરિકા, યુરોપ અને જાપાનમાં પરવાનો મળેલો છે); અને * [[ટી-સ્પોટ.ટીબી]], [[એલિસ્પોટ]]નું એક સ્વરૂપે (જેને યુરોપમાં પરવાનો મળેલો છે). [[ચેસ્ટ ફોટોફ્લોરોગ્રાફી]]નો ક્ષય રોગના મોટા પાયે સ્ક્રિનીંગ માટે ઉપયોગ થાય છે. == સારવાર == ક્ષય રોગની સારવારમાં બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા માટે [[એન્ટિબાયોટિક્સ]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માયકોબેક્ટેરિયલ કોશિકા થરનું અસામાન્ય માળખા અને રસાયણિક બંધારણને કારણે અસરકારક ક્ષય રોગની સારવાર મુશ્કેલ છે કારણકે આવી કોશિકા દિવલા ઘણા એન્ટિબાયોટિક્સને બિનઅસરકારક બનાવી દે છે અને દવાઓના પ્રવેશમાં અવરોધ ઉભો કરે છે.<ref name="Acharya" et="" al="">{{cite journal |author=Acharya NPV(PV Acharya's Phd thesis at Universite de Paris, Sorbonne) Senn M and Lederer E |title=Sur la presence et structure de mycolate d'arabinose dans les lipides lies de deux souches de Mycobacteries|journal= Compte Rendu Acad Sci Hebd Acad Sci D. |volume=264 |pages=2173-2176 |year=1967}}</ref><ref name="Migliore">{{cite journal |author=Migliore D, Acharya NPV and Jolles P |title=Characterization of large quantities of glutamic acid in the walls of human virulent strains of mycobacteria.|journal= Compte Rendu Acad Sci Hebd Acad Sci D. |volume=263 |issue=11 |pages=846–8 |year=1966 | pmid = 4958543}}</ref><ref name="Acharya">{{cite journal |author=Acharya, PV and Goldman DS |title=Chemical composition of the cell wall of the H37Ra strain of ''Mycobacterium tuberculosis''.|journal= J Bacteriol|volume=102 |issue=3 |pages=733–9 |year=1970 | pmid = 4988039 |pmc=247620}}</ref><ref>{{cite journal |author=Brennan PJ, Nikaido H |title=The envelope of mycobacteria |journal=Annu. Rev. Biochem. |volume=64 |issue= |pages=29–63 |year=1995 |pmid=7574484 |doi=10.1146/annurev.bi.64.070195.000333}}</ref> ક્ષય રોગની સારવારમાં વ્યાપકપણે વપરાતા બે એન્ટિબાયોટિક્સમાં [[રિફામ્પિસિન]] અને[[આઇસોનિયાઝિડ]]નો સમાવેશ થાય છે. જો કે, અન્ય બેક્ટેરિયલ ચેપના ઉપચાર માટે એન્ટિબાયોટિકનો ટૂંકા ગાળા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે ક્ષય રોગની સારવામાં શરીરમાંથી માયકોબેક્ટેરિયાને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા માટે લાંબા ગાળાની (લગભગ 6થી ૨૪ મહિનાની) સારવાર આપવી પડે છે.<ref name="CDCcourse"/> સુપ્ત ટીબીની સારવારમાં સામાન્ય રીતે એક જ એન્ટિબાયોટિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે સક્રિય ક્ષય રોગની શ્રેષ્ઠ સારવારમાં બેક્ટેરિયામાં [[એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ]] વિકસાવવાનું જોખમ ઘટાડવા કેટલાક એન્ટિબાયોટિક્સના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="OBrien">{{cite journal |author=O'Brien R |title=Drug-resistant tuberculosis: etiology, management and prevention |journal=Semin Respir Infect |volume=9 |issue=2 |pages=104–12 |year=1994 | pmid = 7973169}}</ref> સુપ્ત ચેપ ધરાવતા લોકોને જીવનના પાછળના તબક્કે સક્રિય ક્ષય રોગ ના થાય તે માટે સારવાર આપવામાં આવે છે. દવા પ્રતિકારક ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામાન્ય ક્ષય રોગની જેમ જ ફેલાય છે. જે લોકોને ક્ષય રોગના રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇનથી ચેપ લાગ્યો છે તેમનામાં પ્રાથમિક પ્રતિકારક વિકસે છે. સંપૂર્ણપણે શંકાસ્પદ ક્ષય રોગ દર્દી ક્ષય રોગની થેરાપી દરમિયાન બીજા સ્તરની પ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવે છે (જેમાં તે પ્રતિકારક શક્તિ હાંસલ કરી લે છે).દર્દીએ યોગ્ય સારવાર લીધી ના હોય, દવાઓને યોગ્ય રીતે લીધી ના હોય અથવા હલકી ગુણવત્તાવાળી દવાઓ લીધી હોય તો આમ થાય છે.<ref name="OBrien"/> ઘણા વિકાસશીલ દેશોમાં ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી જાહેર આરોગ્યની સમસ્યા છે કારણકે તેની સારવાર માટે લાંબો સમય જોઇએ છે અને તેની દવાઓ ઘણી મોંઘી હોય છે. [[મલ્ટિ-ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] (MDR-TB)માં બેક્ટેરિયા સૌથી અસરકારક પ્રથમ હરોળના બે એન્ટિબાયોટિક [[રિફામ્પિસિન]] અને [[આઇસોનિયાઝિડ]] સામે પ્રતિકારક શક્તિ હાંસલ કરી લે છે. [[એક્સટેન્સિવ ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી]] (XDR-TB) પણ બીજી હરોળની ત્રણથી છ વર્ગની દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે.<ref name="MMWR2006"/> ક્ષય રોગની સારવાર માટે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા દ્વારા ભલામણ કરાતા [[ડોટ્સ]] (ડાયરેક્ટ ઓબ્ઝર્વ્ડ ટ્રીટમેન્ટ શોર્ટ-કોર્સ) ભારતના ચેન્નાઇ સ્થિત ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિસર્ચ સેન્ટર દ્વારા 1970માં હાથ ધરાયેલા તબીબી પરિક્ષણને આધારિત છે. ક્ષય રોગનો દર્દી ક્યા દેશમાં રહે છે તેના આધારે તેની સારવાર પદ્ધતિ નક્કી થાય છે. કારણકે મલ્ટિડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ પ્રથમ હરોળની તમામ દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે આવી સ્થિતિમાં દર્દીને સાજો કરવા માટે વૈકલ્પિક સારવાર પદ્ધતિ કે જેને ઘણીવાર સેકન્ડ-લાઇન એન્ટિટ્યુબરક્યુલોસિસ મેડિકેશન કહેવાય છે તેનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી બને છે. જો કે આવી ઉપચાર પદ્ધતિનો ખર્ચ ઘણો ઊંચો છે, આમ વિકાસશીલ દેશોમાં ગરીબ લોકો આવી સારવારનો નહીવત અથવા મર્યાદિત ઉપયોગ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=Farmer P |title=The major infectious diseases in the world--to treat or not to treat? |journal=N. Engl. J. Med. |volume=345 |issue=3 |pages=208–10 |year=2001 |month=July |pmid=11463018}}</ref> == આવર્તન == ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' સ્ટ્રેઇની ડીએનએ ફિન્ગરપ્રિન્ટનો ઉપયોગ કરીને હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસ સૂચવે છે કે રિકરન્ટ ટીબીમાં ફરીથી ચેપ લાગવાની પ્રક્રિયા અગાઉ વિચારવામાં આવી હતી તેના કરતા ઘણી નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં યોગદાન આપે છે.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S1473-3099(03)00607-8 |title=Recurrence in tuberculosis: relapse or reinfection? |year=2003 |last1=Lambert |first1=M |last2=Hasker |last3=Deun |last4=Roberfroid |last5=Boelaert |last6=Vanderstuyft |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=3 |pages=282 |pmid=12726976 |author2=Hasker |author3=Van Deun |author4=Roberfroid |author5=Boelaert |author6=Van Der Stuyft |issue=5}}</ref> 12થી 77 ટકા કેસો ફેરચેપને કારણે થયેલા હોય છે.<ref>{{cite journal |pmid=15831840 |year=2005 |last1=Verver |first1=S |last2=Warren |last3=Beyers |last4=Richardson |last5=Van Der Spuy |last6=Borgdorff |last7=Enarson |last8=Behr |last9=Van Helden |title=Rate of reinfection tuberculosis after successful treatment is higher than rate of new tuberculosis. |volume=171 |issue=12 |pages=1430–5 |doi=10.1164/rccm.200409-1200OC |journal=American journal of respiratory and critical care medicine |author2=Warren |author3=Beyers |author4=Richardson |author5=Van Der Spuy |author6=Borgdorff |author7=Enarson |author8=Behr |author9=Van Helden}} વધુ જુઓ * {{cite journal |pmid=8098637 |year=1993 |last1=Das |first1=S |last2=Chan |last3=Allen |last4=Mitchison |last5=Lowrie |title=Application of DNA fingerprinting with IS986 to sequential mycobacterial isolates obtained from pulmonary tuberculosis patients in Hong Kong before, during and after short-course chemotherapy. |volume=74 |issue=1 |pages=47–51 |journal=Tubercle and lung disease : the official journal of the International Union against Tuberculosis and Lung Disease |author2=Chan |author3=Allen |author4=Mitchison |author5=Lowrie}} * {{cite journal |pmid=8593378 |year=1995 |last1=Das |first1=S |last2=Paramasivan |last3=Lowrie |last4=Prabhakar |last5=Narayanan |title=IS6110 restriction fragment length polymorphism typing of clinical isolates of ''Mycobacterium tuberculosis'' from patients with pulmonary tuberculosis in Madras, south India. |volume=76 |issue=6 |pages=550–4 |journal=Tubercle and lung disease : the official journal of the International Union against Tuberculosis and Lung Disease |author2=Paramasivan |author3=Lowrie |author4=Prabhakar |author5=Narayanan}} * {{cite journal |pmid=12196086 |year=2002 |last1=García De Viedma |first1=D |last2=Marín |last3=Hernangómez |last4=Díaz |last5=Ruiz Serrano |last6=Alcalá |last7=Bouza |title=Tuberculosis recurrences: reinfection plays a role in a population whose clinical/epidemiological characteristics do not favor reinfection. |volume=162 |issue=16 |pages=1873–9 |journal=Archives of internal medicine |doi=10.1001/archinte.162.16.1873 |author2=Marín |author3=Hernangómez |author4=Díaz |author5=Ruiz Serrano |author6=Alcalá |author7=Bouza}} * {{cite journal |pmid=10519895 |year=1999 |last1=Van Rie |first1=A |last2=Warren |last3=Richardson |last4=Victor |last5=Gie |last6=Enarson |last7=Beyers |last8=Van Helden |title=Exogenous reinfection as a cause of recurrent tuberculosis after curative treatment. |volume=341 |issue=16 |pages=1174–9 |journal=The New England journal of medicine |doi=10.1056/NEJM199910143411602 |author2=Warren |author3=Richardson |author4=Victor |author5=Gie |author6=Enarson |author7=Beyers |author8=Van Helden}} * {{cite web|url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no11/pdfs/05-1207.pdf|title=Recurrent Tuberculosis and Exogenous Reinfection, Shanghai, China|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 October 2009}} </ref> == રોગના વલણનું પૂર્વાનુમાન == ટીબીના ચેપથી ક્ષય રોગની બિમારીમાં વિકાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે ટીબી બેસિલી પ્રતિકારક વ્યવસ્થાની સંરક્ષણ શક્તિને ખતમ કરી નાંખે અને પોતાની સંખ્યા વધારવાનું શરૂ કરી દે છે. પ્રાથમિક ક્ષય રોગના 1-5 ટકા કેસ હોય છે અને તે ચેપ લાગ્યાના તુરંત બાદ થાય છે.<ref name="Robbins"/> જો કે મોટા ભાગના કેસોમાં [[સુપ્ત ચેપ]] લાગે છે જે કોઇ ચોક્કસ લક્ષણો ધરાવતો નથી.<ref name="Robbins"/> આ સુપ્ત બેસિલી ઘણા વર્ષોના ચેપ બાદ આવા સુપ્ત કેસોના 2-23 ટકા કેસોમાં ક્ષય રોગ પેદા કરી શકે છે.<ref name="Parrish_1998">{{cite journal |author=Parrish N, Dick J, Bishai W |title=Mechanisms of latency in ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=Trends Microbiol |volume=6 |issue=3 |pages=107–12 |year=1998 | pmid = 9582936 | doi = 10.1016/S0966-842X(98)01216-5}}</ref> [[એચઆઇવી]]ના ચેપની જેમ ક્ષય રોગમાં પણ રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટવાની સાથે ચેપ ફરીથી સક્રિય થવાનું જોખમ વધે છે. ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' અને એચઆઇવી બંનેનો ચેપ ધરાવતા દર્દીમાં ફેર સક્રિયનું જોખમ દર વર્ષે 10 ટકા વધે છે.<ref name="Robbins"/><ref name="TDRreport"/> == રોગચાળાનું શાસ્ત્ર == [[ચિત્ર:Tuberculosis world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|ટ્યુબરક્યુલોસિસ માટે પ્રત્યેક 100,000 રહેવાસી દીઠ ડિસએબિલિટી-એડજસ્ટેડ લાઇફ યર.[186][187][188][189][190][191][192][193][194][195][196][197][198]]] [[ચિત્ર:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|thumb|alt=World map with sub-Saharan Africa in various shades of yellow, marking prevalences above 300 per 100,000, and with the U.S., Canada, Australia, and northern Europe in shades of deep blue, marking prevalences around 10 per 100,000. Asia is yellow but not quite so bright, marking prevalences around 200 per 100,000 range. South America is a darker yellow.|2007માં સબ-સહારન આફ્રિકામાં પ્રત્યેક એક લાખ વ્યક્તિ દીઠ ક્ષયો રોગનો વ્યાપ સૌથી વધુ હતો અને એશિયાની પ્રમાણમાં પણ પ્રમાણમાં ઊંચો હતો.<ref name=WHO2009-Burden>[199]</ref>]] [[ચિત્ર:TB incidence.png|thumb|ક્ષય રોગના નવા નોંધાયેલા કેસોની વાર્ષિક સંખ્યા.વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના આંકડા.<ref>વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) WHO અહેવાલ 2008: વૈશ્વિક ટ્યુબરક્યુલોસિસ અંકુશ 13 એપ્રિલ 2009ના રોજ સુધારો.</ref>]] દુનિયાની લગભગ ત્રીજા ભાગની વસતીને ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' નો ચેપ છે અને પ્રત્યેક સેકન્ડે એક નવી વ્યક્તિને ચેપ લાઘી રહ્યો છે.<ref name="WHO2004data">{{cite web |publisher=World Health Organization |url=http://who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html |title=Tuberculosis |year=2007 |access-date=12 November 2009 |archive-date=11 નવેમ્બર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091111125916/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html |url-status=dead }} ફેક્ટ શીટ N<sup>o</sup> 104.</ref> જો કે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ના તમામ ચેપ ક્ષય રોગમાં નથી ફેરવાતા અને કેટલાક ચેપ એસિમ્પટમેટિક હોય છે.<ref name="CDC">[[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ]]. [http://www.cdc.gov/od/oc/Media/pressrel/fs050317.htm ફેક્ટ શીટ: અમેરિકામાં ટ્યુબરક્યુલોસિસ] 17 માર્ચ 2005, 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો</ref> 2007માં અંદાજે 1.37 કરોડ લોકોને સક્રિય ક્ષય રોગ હતો જેમાં 93 લાખ નવા કેસ અને 18 લાખ મૃત્યુનો સમાવેશ થાય છે. વાષિક [[ચેપ]] દર આફ્રિકામાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 363 અને [[અમેરિકા]]માં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 32નો રહ્યો હતો.<ref name="WHO2009-Epidemiology">{{cite book |title=Global tuberculosis control: epidemiology, strategy, financing |author=World Health Organization |year=2009 |isbn=978 92 4 156380 2 |chapter=Epidemiology |chapterurl=http://who.int/entity/tb/publications/global_report/2009/pdf/chapter1.pdf |access-date=12 November 2009 |pages=6–33 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ટ્યુબરક્યુલોસિસ પ્રજનન કરી શકે તેવી ઊંમરવાળી મહિલાઓનો સૌથી મોટો ચેપી હત્યારો છે અને [[એચઆઇવી]] અને [[એઇડ્ઝ]]ના દર્દીઓના મૃત્યુનું કારણ બને છે.<ref>ક્ષય રોગ ભાગીદારી અટકાવો. [http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=95088 લંડન ટ્યુબરક્યુલોસિસ દર અત્યારે ત્રીજા વિશ્વના પ્રમાણ જેટલો.] ''પીઆર ન્યૂઝવાયર યુરોપ લિમિટેડ'' 4 ડિસેમ્બર 2002. 3 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref> એચઆઇવી ચેપમાં વધારો અને ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમોની ઉપેક્ષાથી ક્ષય રોગ ફરી સક્રિય થયો છે.<ref>{{cite journal |author=Iademarco MF, Castro KG |title=Epidemiology of tuberculosis |journal=Seminars in respiratory infections |volume=18 |issue=4 |pages=225–40 |year=2003 |pmid=14679472 |doi=10.1017/S0950268801005532}}</ref> [[ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇનનો ઉદભ પણ નવા રોગચાળામાં યોગદાન આપી રહ્યો છે. 2000થી 2004 દરમિયાન ટીબીના 20 ટકા કેસ પ્રમાણભૂત સારવાર સામે અને 2 ટકા કેસ [[બીજી હરોળની દવાઓ]] સામે પ્રતિકારક શક્તિ મેળવી ચૂક્યા હતા.<ref name="MMWR2006">{{cite journal |title=Emergence of ''Mycobacterium tuberculosis'' with extensive resistance to second-line drugs—worldwide, 2000–2004 |journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep |volume=55 |issue=11 |pages=301–5 |year=2006 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5511a2.htm | pmid = 16557213 |author1=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> ક્ષય રોગના નવા કેસ ઉભા થવાનો દર અલગ અલગ છે. આરોગ્ય સંભાળ વ્યવસ્થામાં તફાવતને કારણે બે પડોશી દેશોમાં પણ આ દર અલગ હોઇ શકે છે.<ref name="Sobero_2006">{{cite journal |author=Sobero R, Peabody J |title=Tuberculosis control in Bolivia, Chile, Colombia and Peru: why does incidence vary so much between neighbors? |journal=Int J Tuberc Lung Dis |volume=10 |issue=11 |pages=1292–5 |year=2006 | pmid = 17131791}}</ref> 2007માં [[સ્વિત્ઝર્લેન્ડ]]માં સૌથી ઉંચો અંદાજિત [[ચેપ દર]] હતો. ત્યાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 1,200 લોકોને ચેપ હતો. ભારતમાં કુલ સૌથી વધુ નવા કેસ નોંધાયા હતા. ભારતમાં અંદાજે 20 લાખ નવા કેસ નોંધાયા હતા.<ref name="WHO2009-Epidemiology"/> ફિલિપાઇન્સ ક્ષય રોગના કેસની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ દુનિયામાં ચોથા ક્રમે અને તે દક્ષિણ એશિયામાં વ્યક્તિ દીઠ કેસની મહત્તમ સંખ્યા ધરાવે છે. ફિલિપાઇન્સના બે તૃત્યાંશ ભાગના લોકોને ક્ષય રોગ છે અને દર વર્ષે વધુ 50 લાખ લોકોને ચેપ લાગે છે. વિકસિત રાષ્ટ્રોમાં ક્ષય રોગ ઓછો દેખાય છે અને તે મોટે ભાગે શહેરી રોગ છે. 2007માં, યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ પ્રત્યેક એક લાખ વ્યક્તિએ 15ની હતી અને [[પશ્ચિમ યુરોપ]]માં સૌથી વધુ ચેપ દર પોર્ટુગલ અને સ્પેનમાં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 30નો હતો. [[ચીન]]માં આ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 98 અને [[બ્રાઝિલ]]માં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 48 હતો. અમેરિકામાં 2007માં ક્ષય રોગના કેસનો કુલ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 4નો હતો.<ref name="WHO2009-Burden"/> કેનેડામાં અમૂક ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ક્ષય રોગ હજુ પણ હંમેશા મળી આવતો રોગ (endemic) છે.<ref>{{cite journal |url=http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102188560.html |title=Rural outbreaks of ''Mycobacterium tuberculosis'' in a Canadian province |journal=Abstr Intersci Conf Antimicrob Agents Chemother Intersci Conf Antimicrob Agents Chemother |year=1998 |month=September |volume=38 |pages=555 |id=abstract no. L-27 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118161808/http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102188560.html |url-status=dead }}</ref> ટીબીનો ચેપ લાગવાનો દર ઊંમર સાથે બદલાય છે. આફ્રિકામાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે તરૂણ અને નાના પુખ્ત લોકોને જ અસર કરે છે.<ref>[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [https://web.archive.org/web/20060716135331/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2006/pdf/full_report_correctedversion.pdf ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ રિપોર્ટ, 2006] - બિડાણ 1 ઊંચુ ભારણ ધરાવતા દેશોની માહિતી. (PDF) 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref> પરંતુ અમેરિકા જેવા દેશોમાં કે જ્યાં ક્ષય રોગના ચેપનો દર ઊંચીથી ઘટીને નીચો થયો છે ત્યાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે ઘરડા લોકોમાં અથવા નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળતી બિમારી છે<ref name="Robbins"/><ref>[13] ^ સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC). [http://www.cdc.gov/nchstp/tb/pubs/slidesets/surv/surv2005/default.htm 2005 સર્વેલન્સ સ્લાઇડ સેટ.] (12 સપ્ટેમ્બર 2006) 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref>. ક્ષય રોગ ચેપ પ્રત્યે લોકોને વધુ શંકાસ્પદ બનાવે તેવા ઘણા જાણીતા પરિબળો છે. વૈશ્વિક સ્તરે આમાંનું એક એચઆઇવી છે. [[એચઆઇવી]] સાથેનો ચેપ [[આફ્રિકાના પેટા સહારા]]ના દેશોમાં મોટી સમસ્યા છે કારણકે આ દેશોમાં એચઆઇવીના ચેપનો દર ઘણો ઊંચો છે.<ref name="WHOreport">[119] ^ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO). [http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/index.html ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ - સર્વેલન્સ, પ્લાનિંગ, ફાઇનાન્સિંગ WHO રિપોર્ટ 2006.] 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref><ref>{{cite journal |volume=358 |pages=1089–1092 |year=2008 |issue=11 |title=Tuberculosis in Africa—combating an HIV-driven crisis |author=Chaisson RE, Martinson NA |journal=N Engl J Med |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/11/1089?query=TOC |doi=10.1056/NEJMp0800809 |pmid=18337598}}</ref> રોજની 20 [[સિગરેટ]] પિવાથી પણ ક્ષયો રોગના જોખમમાં બેથી ચાર ગણો વધારો થાય છે.<ref>{{cite journal |title=Smoking and tuberculosis: the epidemiological association and pathogenesis |author=Davies PDO, Yew WW, Ganguly D, ''et al.'' |year=2006 |volume=100 |pages=291–8 |journal=Trans R Soc Trop Med Hyg |pmid=16325875 | doi = 10.1016/j.trstmh.2005.06.034 |issue=4 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Jha P, Jacob B, Gajalakshmi V, ''et al.'' |title=A nationally representative case–control study of smoking and death in India |journal=N Engl J Med |volume=358 |pages=1137–1147 |year=2008 |issue=11 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/11/1137?query=TOC | doi = 10.1056/NEJMsa0707719 |pmid=18272886 |last12=Peto |first12=R |last13=Rgi-Cghr |first13=Investigators }}</ref> ડાયાબિટીસ પણ એક મહત્ત્વનું જોખમ પરીબળ છે જે વિકાસશીલ દેશોમાં ઝડપથી વધી રહ્યું છે.<ref name="pmid17638190">{{cite journal |author=Restrepo BI |title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: renewal of old acquaintances |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=45 |issue=4 |pages=436–8 |year=2007 |month=August |pmid=17638190 |doi=10.1086/519939 |url=}}</ref> અન્ય રોગો કે જેનાથી ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ વધે છે તેમાં [[હોડ્ગકિન લિમ્ફોમા]], [[એન્ડ-સ્ટેજ રેનલ ડિસીઝ]], લાંબા ગાળાની ફેફસાની બિમારી, [[કુપોષણ]], અને[[દારૂ પિવાની આદત]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Robbins"/> ખોરાકની આદતથી પણ જોખમ વધી શકે છે. દાખલા તરીકે ભારતીય ઉપખંડમાંથી લંડનમાં આવીને વસેલા શાકાહારી હિંદુ એશિયનમાં, દરરોજની એક માછલી ખાતા અને માસાહારી મુસ્લિમોની તુલનાએ 8.5 ગણુ જોખમ વધુ છે. આ માટેના તર્કને આંકડાકીય સમર્થન મળ્યું નથી<ref>{{cite journal |author=Davis L |title=Vegetarian diet and tuberculosis in immigrant Asians |journal=Thorax |volume=50 |issue=8 |pages=915–6 |year=1995 |month=August |pmid=7570453 |pmc=474924 |doi=10.1136/thx.50.8.915-c}}</ref> તેમ છતાં આ ઊંચું જોખમ [[માઇક્રોન્યુટ્રીયન્ટ]]ની ઉણપને કારણે હોઇ શકે છે જેમાં ખાસ કરીને લોહ તત્વ, વિટામીન B12 અથવા વિટામિન Dનો સમાવેશ થાય છે. વધુ અભ્યાસે વિટામિન-ડીની ઉણપ અને ચેપી ક્ષય રોગના વધતા જોખમ વચ્ચેના સંબંધ અંગે વધુ પુરાવા આપ્યાં હતા.<ref>{{cite journal |author=Ustianowski A, Shaffer R, Collin S, Wilkinson RJ, Davidson RN |title=Prevalence and associations of vitamin D deficiency in foreign-born persons with tuberculosis in London |journal=The Journal of infection |volume=50 |issue=5 |pages=432–7 |year=2005 |month=June |pmid=15907552 |doi=10.1016/j.jinf.2004.07.006}}</ref><ref>{{cite journal |author=Nnoaham KE, Clarke A |title=Low serum vitamin D levels and tuberculosis: a systematic review and meta-analysis |journal=International journal of epidemiology |volume=37 |issue=1 |pages=113–9 |year=2008 |month=February |pmid=18245055 |doi=10.1093/ije/dym247}}</ref> વિકાસશીલ વિશ્વના અમુક ભાગમાં જોવા મળતી ગંભીર [[કુપોષણ]]ની સમસ્યા તેની [[રોગ પ્રતિકારક વ્યવસ્થા]] પર નુક્શાનકારક અસરને કારણે સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ વિકસાવવાનું જોખમ વધારે છે.<ref>{{cite journal |author=Schaible UE, Kaufmann SH |title=Malnutrition and infection: complex mechanisms and global impacts |journal=PLoS medicine |volume=4 |issue=5 |pages=e115 |year=2007 |month=May |pmid=17472433 |pmc=1858706 |doi=10.1371/journal.pmed.0040115 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0040115 }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=Lönnroth K, Raviglione M |title=Global epidemiology of tuberculosis: prospects for control |journal=Seminars in respiratory and critical care medicine |volume=29 |issue=5 |pages=481–91 |year=2008 |month=October |pmid=18810682 |doi=10.1055/s-0028-1085700}}</ref> ભીડભાડ અને નબળું પોષણ ક્ષય રોગ અને [[ગરીબી]] વચ્ચે જોવા મળેલા સંબંધને યોગદાન પુરુ પાડે છે.<ref>{{cite journal |author=Davies PD |title=The world-wide increase in tuberculosis: how demographic changes, HIV infection and increasing numbers in poverty are increasing tuberculosis |journal=Annals of medicine |volume=35 |issue=4 |pages=235–43 |year=2003 |pmid=12846265 |doi=10.1080/07853890310005713}}</ref><ref>{{cite journal |author=Spence DP, Hotchkiss J, Williams CS, Davies PD |title=Tuberculosis and poverty |journal=BMJ (Clinical research ed.) |volume=307 |issue=6907 |pages=759–61 |year=1993 |month=September |pmid=8219945 |pmc=1696420 |doi=10.1136/bmj.307.6907.759}}</ref> == ઇતિહાસ == {{Main|History of tuberculosis}} ક્ષય રોગ છેક [[પ્રાચિનકાળ]]થી માનવીમાં હાજર છે. ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ની સૌપ્રથમ સ્પષ્ટ ઓળખ આજથી 18,000 વર્ષ પહેલાની જંગલી ભેંસના અવશેષોમાં થઇ હતી.<ref name="Rothschild_2001">{{cite journal |author=Rothschild B, Martin L, Lev G, Bercovier H, Bar-Gal G, Greenblatt C, Donoghue H, Spigelman M, Brittain D |title=''Mycobacterium tuberculosis'' complex DNA from an extinct bison dated 17,000 years before the present |journal=Clin Infect Dis |volume=33 |issue=3 |pages=305–11 |year=2001 | pmid = 11438894 | doi = 10.1086/321886}}</ref> ક્ષય રોગ પ્રથમ પશુઓમાં ઉદભવ્યો અને બાદમાં માનવીમાં પ્રવેશ્યો હતો કે સમાન પૂર્વજો ધરાવતી વિવિધ જાતમાં ઉતર્યો હતો તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થઇ શક્યું નથી.<ref name="Pearce-Duvet_2006">{{cite journal |author=Pearce-Duvet J |title=The origin of human pathogens: evaluating the role of agriculture and domestic animals in the evolution of human disease |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=81 |issue=3 |pages=369–82 |year=2006 | pmid = 16672105 |doi=10.1017/S1464793106007020}}</ref> જો કે તે સ્પષ્ટ છે કે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ''એમ. બોવિસ'' થી જૂનો નથી જે પ્રમાણમાં તાજેતરમાં વિકસ્યો હોય તેમ જણાય છે. [[ચિત્ર:Mummy at British Museum.jpg|thumb|left|ઇજિપ્તના મમીની કરોડ રજ્જૂમાં ટ્યુબરક્યુલર ક્ષય જોવા મળ્યો હતો.તસવીર: બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં ઇજિપ્તનું મમી]] ભૂમધ્ય સમુદ્રના પશ્ચિમી વિસ્તારમાં આવેલા નિયોલિથિક સેટલમેન્ટમાંથી મળેલા હાડપિંજરના અવશેષો સૂચવે છે કે પ્રાગૈતિહાસિક ([[ઇ.સ. પૂર્વે]] 7,000 વર્ષ) માનવીમાં પણ ક્ષય રોગ હતો.<ref name="Hershkovitz_2008"> {{cite journal |author=Hershkovitz I, Donoghue HD, Minnikin DE, Besra GS, Lee OY-C, et al. |title= Detection and Molecular Characterization of 9000-Year-Old ''Mycobacterium tuberculosis'' from a Neolithic Settlement in the Eastern Mediterranean. |journal= PLoS ONE |volume= 3 |issue= 10 |pages= e3426 |date= 15 October 2008 |doi= 10.1371/journal.pone.0003426 |pmid=18923677 |last1=Hershkovitz |first1=I |last2=Donoghue |first2=HD |last3=Minnikin |first3=DE |last4=Besra |first4=GS |last5=Lee |first5=OY |last6=Gernaey |first6=AM |last7=Galili |first7=E |last8=Eshed |first8=V |last9=Greenblatt |first9=CL |pmc=2565837}}</ref> ઇ.સ. 3,000-2,400 પૂર્વેના મળી આવેલા [[મમી]]માં કરોડ રજ્જૂમાં ક્ષય રોગની હાજરી જોવા મળી હતી.<ref name="Zink_2003">{{cite journal |author=Zink A, Sola C, Reischl U, Grabner W, Rastogi N, Wolf H, Nerlich A |title=Characterization of ''Mycobacterium tuberculosis'' complex DNAs from Egyptian mummies by spoligotyping |journal=J Clin Microbiol |volume=41 |issue=1 |pages=359–67 |year=2003 | pmid = 12517873 | doi = 10.1128/JCM.41.1.359-367.2003 |pmc=149558}}</ref> થિસિસ ક્ષય રોગ માટે ગ્રીક શબ્દ છે ઇ.સ. 460 વર્ષ પૂર્વે [[તબીબી સારવાર આપતા લોકો]] (હિપોક્રેટક્સ)એ થિસિસને તે સમયની સૌથી વ્યાપક બિમારી તરીકે ઓળખી હતી. આ બિમારીમાં કફમાં લોહી પડવું, તાવ આવવો વગેરે લક્ષણોનો સમાવેશ થતો હતો જે હમેશા ઘાતક હતા.<ref>Hippocrates. [https://web.archive.org/web/20050211173218/http://classics.mit.edu/Hippocrates/aphorisms.mb.txt Aphorisms.] 7 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref> દક્ષિણ અમેરિકામાં ક્ષય રોગના સૌથી જૂના પુરાવા [[પેરાકાસ]]-કેવર્ના સંસ્કૃતિ (ઇ.સ. 750 વર્ષ પૂર્વેથી ઇ.સ. 100 સુધી) સાથે સંકળાયેલા છે.<ref> [http://memorias.ioc.fiocruz.br/98sup/6psa.html "સાઉથ અમેરિકા: પ્રિહિસ્ટોરિક ફાઇન્ડિંગ્સ"]. ''Memorias do Instituto Oswaldo Cruz'' , ભાગ. 98 (Suppl.I) જાન્યુઆરી 2003. 8 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref><ref name="Konomi_2002"> {{cite journal |author=Konomi N, Lebwohl E, Mowbray K, Tattersall I, Zhang D |title=Detection of mycobacterial DNA in Andean mummies |journal=J Clin Microbiol |volume=40 |issue=12 |pages=4738–40 |year=2002 | pmid = 12454182 | doi = 10.1128/JCM.40.12.4738-4740.2002 |pmc=154635}}</ref> === અન્ય નામો === ભૂતકાળમાં ટ્યુબરક્યુલોસિસને '''વપરાશ''' (consumption) કહેવામાં આવતો હતો કારણકે તે [[કફમાં લોહી]], તાવ, [[ફિકાશ]] અને અશક્તિ મારફતે શરીરને અંદરથી કોરી ખાતો હોય તેમ લાગતું હતું. અન્ય નામમાં ''થિસિસ'' (વપરાશ માટે ગ્રીક શબ્દ) અને ''થિસિસ પલ્મોનાલિસ'' , [[સ્ક્રોફ્યુલા]] (પુખ્તમાં) જે લસિકા તંત્રને અસરક કરે છે અને ગળાની ગ્રંથીઓ પર સોજો આવે છે ટેબસ મેસનટેરિકા પેટનો ટીબી અને ''[[લ્યુપસ વલ્ગરિસ]]'' , ચામડીનો ટીબી, અશક્તિ આવવી, શ્વેત પ્લેગ કારણકે પીડિત ફિક્કો પડી જાય છે. કિંગ્સ એવિલ કારણકે એવું માનવામાં આવતું હતું કે રાજાનો સ્પર્ષ સ્ક્રોફ્યુલાનું રૂઝ લાવશે અને [[પોટ્સ બિમારી]] અથવા કરોડ રજ્જુ અથવા સાંધાના ગિબ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Britannica1911">[http://www.1911encyclopedia.org/Tuberculosis ટ્યુબરક્યુલોસિસ] ''એનસાયક્લોપેડિયા બ્રિટનિકા,'' 11મી આવૃત્તિ</ref> <ref>[http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm "રુડીસ લિસ્ટ ઓપ આર્કેઇક મેડિકલ ટર્મ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709111154/http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm |date=2007-07-09 }}, '' પ્રાચીન તબીબી શબ્દો, બિમારીઓ અને મૃત્યુના કારણોનો અંગ્રેજી શબ્દકોશ'' , 9 ઓક્ટોબ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> [[ચિત્ર:RobertKoch.jpg|left|thumb|ડો. રોબર્ટ કોચે ટ્યુબરક્યુલોસિસ બેસિલસની શોધ કરી.]] ''[[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' - કે જે અત્યારે ડિસસેમિનેટેડ ટીબી તરીકે ઓળખાય છે તે ત્યારે થાય છે કે જ્યારે ચેપ રૂધિરાભિષણ તંત્રમાં ઘુસે છે જેને પગલે છાતીમાં બાજરી જેવી ટીબી બેસિલીની ગાંઠો થાય છે.<ref name="Britannica1911"/><ref>[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000624.htm ડિસસેમિનેટેડ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] એનઆઇએચ મેડિકલ એનસાયક્લોપેડિયા. 9 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> ક્ષય રોગને વૈજ્ઞાનિક [[રોબર્ટ કોચ]] પાછળ કોચની બિમારી પણ કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |author=Bhansali SK |title=Abdominal tuberculosis. Experiences with 300 cases |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=67 |issue=4 |pages=324–37 |year=1977 |month=April |pmid=879148}}</ref> === ફોકલોર === [[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]] પહેલા ક્ષય રોગને ઘણીવાર [[વેમ્પાયરવાદ]] તરીકે ગણવામાં આવતો હતો. પરિવારના એક સભ્યનું ક્ષય રોગને કારણે મૃત્યુ થાય એટલે અન્ય ચેપી સભ્યોનું આરોગ્ય પણ ધીમે ધીમે બગડવા માંડે છે. લોકો માનતા હતા કે મૂળ પીડિત પરિવારના અન્ય સભ્યોમાંથી જીવન ખેચે છે એટલે આમ થાય છે. વધુમાં ક્ષય રોગના દદીર્ના લક્ષણો લોકો જેને વેમ્પાયર માનતા હતા તેને મળતા આવતા હતા. ક્ષય રોગના દર્દીઓ જે લક્ષણો ધરાવે છે તેમાં લાલ, સૂજી ગયેલી આંખો(જે તેજસ્વી પ્રકાશ સામે સંવેદનશીલ પણ પેદા કરે છે), ફિક્કી પડી ગયેલી ચામડી, ઠંડું પડી ગયેલું શરીર, નબળું હૃદય અને ગળફામાં લોહી પડવું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે એવો વિચાર સૂચવતા હતા કે ચેપી દર્દીને ગુમાવેલું લોહી પાછુ મેળવવાનો એકમાત્ર રસ્તો લોહી ચુસવાનો છે.<ref name="Sledzik_1994">{{cite journal |author=Sledzik P, Bellantoni N |title=Brief communication: bioarcheological and biocultural evidence for the New England vampire folk belief |journal=Am J Phys Anthropol |volume=94 |issue=2 |pages=269–74 |year=1994 |url=http://users.net1plus.com/vyrdolak/tableone.htm |pmid=8085617 |doi=10.1002/ajpa.1330940210 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070109092915/http://users.net1plus.com/vyrdolak/tableone.htm |url-status=dead }}</ref> અન્ય લોક માન્યતા કહે છે કે ચેપી દર્દીને [[સમલેંગિક]] રાત્રી ઉજવણીમાં ભાગ લેવા ફરજ પાડવામાં આવતી હતી. પીડિત આરામ ન મળવાને કારણે ફિક્કો પડી જતો હતો. સમલેંગિક અને મૃતક વચ્ચે મજબૂત સંબંધ જોવા મળતો હોય તે સમયે આ માન્યતા સૌથી પ્રબળ બનતી હતી.<ref name="Briggs">[[કેથરાઇન બ્રિન્ગ્સ]], "કન્ઝમ્પ્શન" ,''એન સાયક્લોપેડીયા ઓફ ફેરીઝ'' , [[પેન્થિઓન બૂક્સ]], 1976, p. 80. ISBN 0-394-73467-X</ref> તેવી જ રીતે અન્ય એક લોક માન્યતા મુજબ, ડાકણો તેમની રાત્રી બેઠકોમાં મુસાફરી કરવા પીડિતને ઘોડામાં ફેરવતી હતી જેને પગલે પીડિતને આરામ ન મળતા તેને ક્ષય રોગ થતો હતો.<ref name="Briggs"/> ઓગણીસમી સદીમાં ક્ષય રોગને રોમાન્ટિક બનાવવામાં આવ્યો હતો. ઘણા લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ ક્ષેમ કુશળની ભાવના પેદા કરે છે જેને ''સ્પેસ થિસિકા'' કહેવાય છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગથી પીડાતા કલાકારો જેમ બિમારી ગંભીર બનતી જાય તેમ તેનામાં સર્જનાત્મકતા વધતી જાય છે. એવું પણ માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગ પીડિત તેના મૃત્યુ પહેલા ઊર્જાનો અંતિમ વિસ્ફોટ હાંસલ કરે છે જે મહિલાને વધુ સુંદર અને પુરૂષને વધુ સર્જનાત્મક બનાવે છે.<ref name="StudiesLiteraryImagination-Clark">લોલર, ક્લાર્ક. "ટ્રાન્સએટલાન્ટિક કન્ઝ્મ્પ્શન: ડિસીઝ, ફેમ એન્ડ લિટરરી નેશનાલિઝમ ઇન ડેવિડસન સિસ્ટર્સ, સાઉથી, એન્ડ પો", ''સ્ટડીઝ ઇન લિટરરી ઇમેજિનેશન'' , ફોલ 2003. [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3822/is_200310/ai_n9310101 findarticles.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208195644/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3822/is_200310/ai_n9310101 |date=2007-12-08 }} પર ઉપલબ્ધ 8 જૂન 2007ના રોજ સુધારો કરાયો</ref> 20મી સદીની શરૂઆતમાં કેટલાક લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ [[હસ્ત મૈથુન]]ને કારણે થાય છે.<ref>લૌમાન, એડવર્ડ ઓ. (1994) [http://books.google.com/books?id=72AHO0rE2HoC&printsec=frontcover#PPA80,M1 ''સોસિયલ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ સેક્સ્યુઆલિટીઃ સેક્સ્યુઅલ પ્રેક્ટિસ ઇન ધન યુનાઇટેડ સ્ટેટ''] , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ p 80, ISBN 0-226-47020-2</ref> === અભ્યાસ અને સારવાર === ક્ષય રોગનો અભ્યાસ કે જે ઘણીવાર [[થિશિયાટ્રી]] તરીકે ઓળખાય છે તે 1020માં [[ઇબ્ન સિના]] લિખિત ''[[કેનન ઓફ મેડિસિન]]'' જેટલો જૂનો છે. પલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસને [[ચેપી રોગ]] તરીકે ઓળખનાર તે પ્રથમ ફિઝિશિયન હતો. ક્ષય રોગના ડાયાબિટીસ સાથેના સંબંધને ઓળખનાર અને ક્ષય રોગ [[જમીન]] અને [[પાણી]]ના સંપર્કમાં આવવાથી પણ ફેલાય છે તેવું સૂચન કરનાર તે પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.<ref>વાય. એ. અલ-શરાહ (2003), "તબીબી શિક્ષણની આરબ પરંપરા અને તેનો યુરોપીયન પરંપરા સાથે સંબંધ", ''પ્રોસ્પેક્ટસ'' '''33''' (4), [[સ્પ્રિન્ગર]].</ref><ref>[[જ્યોર્જ સાર્ટન]], ''વિજ્ઞાનના ઇતિહાસની રજૂઆત '' . <br /> ([[સીએફ.]] ડો. એ. ઝહૂર અને ડો. ઝેડ હક (1997). [http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html વિજ્ઞાનના જાણીતા ઇતિહાસકારોના સુવાક્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080203140704/http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html |date=2008-02-03 }}, સાયબરિસ્તાન.)</ref> ક્ષય રોગનો ફેલાવો અટકાવવા માટે તેમણે [[ક્વેરેન્ટાઇન]]ની એટલે કે દર્દીને બધાથી અલગ અલાયદી જગ્યાએ રાખવાની પદ્ધતિ વિકસાવી હતી.<ref>ડેવિડ ડબલ્યુ. ચેન્ઝ, એસપીએચ, પીએચડી (ઓગસ્ટ 2003). "યુરોપીયન દવાના આરબ મૂળ", ''હાર્ટ વ્યૂઝ'' '''4''' (2).</ref> પ્રાચિન સમયમાં સારવારમાં પીડિતના ખોરાક પર ધ્યાન આપવામાં આવતું હતું. [[પ્લિની ધ એલ્ડરે]] તેની ''[[નેચરલ હિસ્ટરી]]'' માં કેટલીક પદ્ધતિઓ વર્ણવી છેઃ શિયાળના યકૃતને પાતળા વાઇન સાથે લેવું અથવા ગધેડીના માસનો સૂપ બનાવીને પિવો વગેરે.<ref>લાઇની ધ એલ્ડર, પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=GO8tcTpgj-0C|title=Roman Civilization|author=Naphtali Lewis, Meyer Reinhold}}</ref> ક્ષય રોગનું પલ્મોનરી સ્વરૂપ ટ્યુબરકલ્સ સાથે સંકળાયેલું છે તેવું [[ડો. રિચાર્ડ મોર્ટન]] દ્વારા પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name="WhoNamedIt-Calmette">તેને કોણે નામ આપ્યું? [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2413.html લિઓન ચાર્લ્સ એલબર્ટ કેલમેટ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041209211631/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2413.html |date=2004-12-09 }} 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref><ref name="MedHist1970-Trail">{{cite journal |author=Trail R |title=Richard Morton (1637–1698) |journal=Med Hist |volume=14 |issue=2 |pages=166–74 |year=1970 | pmid = 4914685 |pmc=1034037}}</ref> તેમ છતાં તેના વિવિધ લક્ષણોને કારણે 1820 સુધી ક્ષય રોગ એક જ રોગ તરીકે ઓળખી શકાયો ન હતો અને 1839 સુધી તેને ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામ આપવામાં આવ્યું ન હતું. [[જે એલ સ્કોનલીન]] દ્વારા તેને ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>ઝુર પેથોજીની ઇમ્પેટિજીન્સ. ઓસઝગ ઓસ ઇનર બ્રીફલિન્ચન મિટીંલન્ગ એન ડેન હેરોસગેબર. [Müller’s] ''Archiv für Anatomie, Physiologie und wissenschaftliche Medicin'' . 1839, પાનું 82.</ref> [[મેમથ કેવ]]ના માલિક ડો. [[જોહન ક્રોઘને]] 1838થી 1845 દરમિયાન ક્ષય રોગથી પીડાતા અનેક દર્દીઓને એક ગુફામાં ભેગા કર્યા હતા. તેને આશા હતી કે તે સતત તાપમાન અને ગુફાની શુદ્ધ હવાથી દર્દીઓની સારવાર કરી શકશે પરંતુ એક વર્ષની અંદર તમામ દર્દીઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>[http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html કેન્ટુકી: મેમથ કેવ લોન્ગ ઓન હિસ્ટરી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813140746/http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html |date=2006-08-13 }} ''[[CNN]]'' . 27 ફેબ્રુઆરી 2004. 8 ઓક્ટોબરના 2006ના રોજ સુધારો.</ref> સૌપ્રથમ ટીબી [[સેનેટોરિયમ]] 1854માં [[ગોર્બર્સડ્રોફ, જર્મની]] (Görbersdorf, Germany)(અત્યારનું [[સોકોલોવસ્કો, પોલેન્ડ]] (Sokołowsko, Poland))ખાતે હર્મન બ્રેહમર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="sanatoria">{{cite journal |author=McCarthy OR |title=The key to the sanatoria |journal=J R Soc Med |volume=94 |issue=8 |pages=413–7 |year=2001 | pmid = 11461990 |pmc=1281640}}</ref> ટ્યુબરક્યુલોસિસ પેદા કરતા [[બેસિલસ]] ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ની 24 માર્ચ 1882ના રોજ [[રોબર્ટ કોચ]] દ્વારા ઓખળ થઇ હતી અને તેનું વર્ણન કરાયું હતું. તેમને આ શોધ બદલ 1905માં [[ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબલ પ્રાઇઝ]] મળ્યું હતું.<ref>[[નોબેલ ફાઉન્ડેશન]]. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબેલ પ્રાઇઝ 1905.] 7 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref> પશુ અને માનવીના ટ્યુબરક્યુલોસિસ સમાન છે તેમ કોચ માનતા ન હતા જેને પગલે ચેપી દૂધને કારણે પણ ચેપ ફેલાઇ શકે છે તેવી ધારણાને માન્યતા મળવામાં મોડું થયું હતું. બાદમાં આ સ્ત્રોતને [[પેશ્ચ્યુરાઇઝેશન]] પ્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવામાં આવ્યો હતો. કોચે 1890માં ટ્યુબરકલ બેસિલીના [[ગ્લિસરીન]] અર્કને ટ્યુબરક્યુલોસિસના ઉપચાર તરીકે જાહેરાત કરી હતી. કોચે તેને ટ્યુબરસ્યુલિન એમ નામ આપ્યું હતું. તે અસરકારક ન હતું પરંતુ બાદમાં તેનો પ્રિ-સિમ્પટમેટિક ટ્યુબરક્યુલોસિસના પરિક્ષણ માટે ઉપયોગ શરૂ થયો હતો.<ref name="Waddington_2004">{{cite journal |author=Waddington K |title=To stamp out "so terrible a malady": bovine tuberculosis and tuberculin testing in Britain, 1890–1939 |journal=Med Hist |volume=48 |issue=1 |pages=29–48 |year=2004 | pmid = 14968644 |pmc=546294}}</ref> ક્ષય રોગ સામે સૌપ્રથમ પ્રતિકારક શક્તિ 1906માં [[એલબર્ટ કાલમેટ]] અને [[કમિલ ગૌરિને]] એટેન્યુએટેડ બોવાઇન સ્ટ્રેઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસમાંથી વિકસાવી હતી. તેને બીસીજી "BCG" ([[Bacillus of Calmette and Guérin]]) કહેવાઇ હતી. માનવી પર બીસીજી રસીનો સોપ્રથમ ઉપયોગ 1921માં ફ્રાન્સમાં થયો હતો<ref name="Bonah"/> પરંતુ [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ જ તેને અમેરિકા, ગ્રેટ બ્રિટન અને જર્મનીમાં વ્યાપક સ્વીકૃતિ મળી હતી.<ref name="Comstock"/> 19મી સદી અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં ક્ષય રોગ અથવા કન્ઝમ્પ્શન શહેરી ગરીબોની [[સ્થાનિક બિમારી]] તરીકે જાહેર આરોગ્ય માટે મોટો ચિંતાનો વિષય હતો.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/608235/tuberculosis/253299/Tuberculosis-through-history ટ્યુબરક્યુલોસિસ થ્રુ હિસ્ટરી]. ''એનસાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા.'' </ref> 1815માં ઇંગ્લેન્ડમાં દર ચાર મૃત્યુમાંથી એક મૃત્યુ ક્ષય રોગને કારણે થતી હતી, 1918 સુધીમાં ફ્રાન્સમાં દર છ મૃત્યુમાંથી એક મૃત્યુ ક્ષય રોગથી થતું હતું. 20મી સદીમાં ક્ષય રોગે 10 કરોલ લોકોનો ભોગ લીધો હતો.<ref>[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p ટોરી ઇએફ અને યોલ્કન આરએચ. 2005. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p ધેર બગ્સ આર વર્સ ધેન ધેર બાઇટ્સ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, 3 એપ્રિલ, p. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p B01.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}</ref> બિમારી ચેપી છે એવું 1880માં સ્થાપિત થયા બાદ બ્રિટનમાં ક્ષય રોગને [[સરકારને નોંધ કરાવવી પડે તેવી બિમારી]] જાહેર કરાઇ હતી. જાહેર સ્થળો પર લોકોને થૂંકતા અટકાવવા માટે ઘણી ઝુંબેશો ચલાવવામાં આવી હતી અને ચેપી ગરીબ દર્દીઓને જેલ જેવા લાગતા [[સેનેટોરિયા]]માં રહેવા ફરજ પડાતી હતી. મધ્યમ અને ઉપલા વર્ગ માટેના સેનેટોરિયામં દર્દીને શ્રેષ્ઠ સારવાર અને સતત તબીબી માર્ગદર્શન અપાતું હતું.<ref name="sanatoria"/> સેનેટોરિયાના તાજી હવા અને સમૂહજીવનના કથિત જે પણ લાભ હોય તેમ છતાં શ્રેષ્ઠ સ્થિતિમાં પણ ત્યાં રહેલા 50 ટકા લોકો પાંચ વર્ષની અંદર (1916) મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="sanatoria"/> [[ચિત્ર:TB poster.jpg|thumb|જાહેર આરોગ્ય આંદોલનોએ ક્ષય રોગને ફેલાતો અટકાવવા માટે પ્રયાસ કર્યા]] ટ્યુબરક્યુલોસિસ કાર્યક્રમો માટે ભંડોળ ઉભું કરવાના રસ્તા તરીકે 1904માં ડેનમાર્કમાં [[ક્રિસમસ સીલ્સ]]નું પ્રમોશન શરૂ થયું હતું. નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એસોસિયેશન (જેને બાદમાં [[અમેરિકન લન્ગ એસોસિયેશન]] કહેવામાં આવતું હતું)ને મદદ કરવા 1907-1908માં તેનું અમેરિકા અને કેનેડા સુધી વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું હતું. અમેરિકામાં ક્ષય રોગ ફેલાવવાની ચિંતાએ લોકોને [[થૂકદાની]] સિવાય થૂંકતા અટકાવવા માટેની ઝુંબેશ ચલાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. યુરોપમાં ક્ષય રોગનો મૃત્યુ દર 1850ના પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 500થી ઘટીને 1950માં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 50 થયો હતો. એન્ટિબાયોટિક્સ આવ્યા ન હતા તે પહેલા જાહેર આરોગ્યમાં સુધારો આવવાને કારણે ટ્યુબરક્યુલોસિસના કેસ ઘટી રહ્યાં હતા. આ બિમારી જાહેર આરોગ્ય માટે એટલી ખતરનાક હતી કે 1913માં બ્રિટનમાં જ્યારે [[મેડિકલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]]ની સ્થાપના થઇ ત્યારે તેની પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષયો રોગ અંગે સંશોધન કરવાની હતી.<ref>[[મેડિકલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ (UK)]]. [http://www.mrc.ac.uk/YourHealth/StoriesDiscovery/Tuberculosis/index.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ સંશોધનમાં એમઆરસીનું યોગદાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215135215/http://www.mrc.ac.uk/YourHealth/StoriesDiscovery/Tuberculosis/index.htm |date=2007-12-15 }} 2 જુલાઈ 2007ના રોજ સુધારો.</ref> 1946માં એન્ટિબાયોટિક [[સ્ટ્રોપ્ટોમાયસિન]] વિકસ્યા ન હતા ત્યાં સુધી આમ જ ચાલતું હતું. પરંતુ એન્ટી બાયોટિક્સની શોધ બાદ સારવાર અસરકારક અને શક્ય બની હતી. આ દવાની શોધ પહેલા સેનેટોરિયા સિવાયની એક માત્ર સારવાર સર્જિકલ ઇન્ટરવેન્શન હતી જેમાં [[ન્યુમોથોરેક્સ]] અથવા [[પ્લોમ્બેજ]] ટેકનિકનો સમાવેશ થાય છે આ ટેકનિકમાં ચેપી ફેફસાને આરામ કરવા દઇને ઘાને રૂઝ આવવા દેવાતું હતું. આ ટેકનિકથી થોડો લાભ થતો હતો પરંતુ 1950 બાદ તેનો ઉપયોગ બંધ કરી દેવાયો હતો.<ref name="Wolfart_1990">{{cite journal |author=Wolfart W |title=Surgical treatment of tuberculosis and its modifications—collapse therapy and resection treatment and their present-day sequelae |journal=Offentl Gesundheitswes |volume=52 |issue=8–9 |pages=506–11 |year=1990 | pmid = 2146567}}</ref> મલ્ટિડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીના ઉદભવે આ ચેપની સારવારના ભાગ રૂપે ફરીથી સર્જરી દાખલ કરી હતી. તેમાં, છાતીનું પોલાણ તબીબી રીતે દૂર કરતા ફેફસામાં બેક્ટોરિયાની સંખ્યા ઘટશે તેમજ બાકીના બેક્ટોરિયાનો લોહીના પ્રવાહમાં રહેલી દવાઓનો સંપર્ક વધારશે. તેનાથી કેમોથેરાપીની અસરકારકતા વધે છે એમ માનવામાં આવે છે.<ref name="Lalloo_2006">{{cite journal |author=Lalloo U, Naidoo R, Ambaram A |title=Recent advances in the medical and surgical treatment of multi-drug resistant tuberculosis |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=179–85 |year=2006 | pmid = 16582672 | doi = 10.1097/01.mcp.0000219266.27439.52}}</ref> આ બિમારી સંપૂર્ણપણે દૂર થઇ જશે તેવી આશા 1980માં [[ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇનના ઉદભવ સાથે ભાંગી પડી હતી. દાખલા તરીકે, બ્રિટનમા 1913માં ક્ષય રોગના દર્દીઓની સંખ્યા 1,17,000 હતી જે 1987માં ઘટીને 5,000 થઇ હતી પરંતુ 2000માં ફરીથી વધીને 6,300 અને 2005માં 7,600 થઇ હતી.<ref>{{cite web | url =http://www.hpa.org.uk/infections/topics_AZ/tb/epidemiology/table1.htm | title = Tuberculosis&nbsp;— Respiratory and Non-respiratory Notifications, England and Wales, 1913-2005 | publisher = Health Protection Agency Centre for Infections | date = 21 March 2007 | access-date = 1 August 2007}}</ref> ન્યૂ યોર્કમાં જાહેર આરોગ્ય સુવિધા દૂર કરવાથી તેમજ એચઆઇવીનો વ્યાપ વધવાથી 1980માં ક્ષય રોગનું ફરીથી જોર વધ્યું હતું. દવાનો કોર્ષ પુરો કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં હોય તેવા દર્દીઓની સંખ્યા ઊંચી છે. ન્યૂ યોર્કને [[મલ્ટિડ્રગ- રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇન (જેમાં રિફામ્પિન અને આઇસોનિયાઝીડ બંનેની સામે પ્રતિકારક શક્તિ) ધરાવતા 20,000 ક્ષય રોગના દર્દીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ક્ષય રોગે ફરીથી માથુ ઉચકતા વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાને 1993માં તેને વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી જાહેર કરવી પડી હતી.<ref>[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [https://web.archive.org/web/20041225163604/http://www.who.int/tb/hiv/faq/en/index.html]ટીબી અને એચઆઇવી અંગે વારંવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો0} 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો.</ref> દર વર્ષે સમગ્ર વિશ્વમાં લગભગ 5 લાખ જેટલા નવા કેસ મલ્ટિડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસના નોંધાય છે.<ref>[http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2009/tuberculosis_drug_resistant_20090402/en/index.html આરોગ્ય મંત્રીઓ ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીની સામે પ્રયત્નો તેજ બનાવશે]. ''વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા.'' </ref> === ઉત્ક્રાંતિ === ક્ષય રોગની વર્ષોથી માનવ જાત સાથે [[સહ-ઉત્ક્રાંતિ]] થઇ રહી છે.આ સંબંધ કદાચ કેટલાક લાખો વર્ષ જૂનો પણ હોઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Gutierrez MC, Brisse S, Brosch R, ''et al.'' |title=Ancient origin and gene mosaicism of the progenitor of ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=PLoS Pathog. |volume=1 |issue=1 |pages=e5 |year=2005 |month=September |pmid=16201017 |pmc=1238740 |doi=10.1371/journal.ppat.0010005 |url=http://www.plospathogens.org/article/info:doi/10.1371/journal.ppat.0010005}}</ref> ક્ષય રોગના ચિહ્નો ધરાવતા માનવીના સૌથી જૂના અવશેષ 9,000 વર્ષ જૂના છે.<ref>{{cite journal|author=Hershkovitz I, Donoghue HD, Minnikin DE, ''et al.''|title=Detection and molecular characterization of 9000-year-old ''Mycobacterium tuberculosis'' from a neolithic settlement in the eastern mediterranean|journal=PLoS ONE|volume=3|issue=10|pages=e3426|doi=10.1371/journal.pone.0003426|year=2008|pmid=18923677|last1=Hershkovitz|first1=I|last2=Donoghue|first2=HD|last3=Minnikin|first3=DE|last4=Besra|first4=GS|last5=Lee|first5=OY|last6=Gernaey|first6=AM|last7=Galili|first7=E|last8=Eshed|first8=V|last9=Greenblatt|first9=CL|pmc=2565837}}</ref> [[ઉત્ક્રાંતિ]] દરમિયાન ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસે'' તેના [[જીનોમ]]માં અસંખ્ય કોડિંગ અને નોનકોડિંગ રિજન ગુમાવ્યા હતા. આ નુક્શાનનો બેક્ટોરિયાના સ્ટ્રેઇન્સ વચ્ચે તફાવત પાડવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે. તેની અસર તે છે કે ''એમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' સ્ટ્રેઇન ભૌગોલિક રીતે બદલાય છે માટે તેમનો જીનેટિક તફાવતનો તેનું મૂળ શોધવા તેમજ પ્રત્યેક સ્ટ્રેઇનની હિલચાલ શોધવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે.<ref name="Rao_2005">{{cite journal |author=Rao K, Kauser F, Srinivas S, Zanetti S, Sechi L, Ahmed N, Hasnain S |title=Analysis of genomic downsizing on the basis of region-of-difference polymorphism profiling of ''Mycobacterium tuberculosis'' patient isolates reveals geographic partitioning |journal=J Clin Microbiol |volume=43 |issue=12 |pages=5978–82 |year=2005 |pmid=16333085 | doi=10.1128/JCM.43.12.5978-5982.2005 |pmc=1317167}}</ref> == સમાજ અને સંસ્કૃતિ == તેની મહત્વની ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓને અસર કરવાની ક્ષમતા મારફતે ક્ષય રોગનો યુરોપના ઇતિહાસ પર પ્રભાવ જોવા મળ્યો હતો અને કળાની થીમનો એક ભાગ બન્યો હતો તેમાં ખાસ કરીને સાહિત્ય, સંગીત અને ફિલ્મનો સમાવેશ થાય છે. === જાહેર આરોગ્ય === ક્ષય રોગ એ [[એઇડ્ઝ]] અને [[મેલેરિયા]] બાદ [[ગરીબી]] સાથે સંકળાયેલો ત્રીજો મુખ્ય રોગ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.wpro.who.int/media_centre/press_releases/pr_20020916.htm |title=WHO/Western Pacific Region-Poverty Issues Dominate RCM |work= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20050430093247/http://www.wpro.who.int/media_centre/press_releases/pr_20020916.htm |archive-date=2005-04-30 |url-status=live }}</ref> [[ગ્લોબલ ફંડ ટુ ફાઇટ એઇડ્ઝ, ટ્યુબરક્યુલોસિસ એન્ડ મેલેરિયા]]ની આ ચેપી રોગોની સમસ્યા હલ કરવા માટે જરૂરી ભંડોળ ઉભું કરવા માટે 2002માં શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. [[વૈશ્વિકરણ]]ને કારણે પણ આ રોગોને ફેલાવવામાં મદદ મળી છે. [[2007માં ક્ષય રોગનો ભય]] ફરી ફેલાયો હતો કે જ્યારે એન્ડ્રૂ સ્પીકર [[મલ્ટિ-ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] સાથે ટ્રાન્સએટલાન્ટિક ફ્લાઇટમાં પ્રવાસ કર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=ajze0qn17uXM&refer=home |title=Border Agents Failed to Stop Man With Tuberculosis (Update4) - Bloomberg.com |format= |work= |access-date=}}</ref> અમેરિકામાં, [[સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (સીડીસી)નો એક ભાગ [[નેશનલ સેન્ટર ફોર એચઆઇવી, એસટીડી એન્ડ ટીબી પ્રિવેન્શન]] જાહેર આરોગ્ય સર્વેલન્સ અને અટકાયત સંશોધન માટે જવાબદાર છે. == સંશોધન == [[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સ્ટ્રકચરલ જીનોમિક્સ કન્સોર્ટિયમ]]એ ક્ષય રોગનું નિદાન અને સારવારને લગતા સંશોધન કરતા વૈજ્ઞાનિકોનું એક વૈશ્વિક કન્સોર્ટિયમ છે. તેઓ ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' માંથી પ્રોટીનનું ત્રી-પારિમાણીય માળખું તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે.{{Citation needed|date=June 2009}} == અન્ય પ્રાણીઓનો ચેપ == ટ્યુબરક્યુલોસિસનો ચેપ [[સ્તનધારી પ્રાણીઓ]] દ્વારા ફેલાઇ શકે છે. જોકે બિલાડી અને કુતરા જેવા પાળતું પ્રાણીઓ ક્ષય રોગમાંથી મુક્ત છે પરંતુ જંગલી પ્રાણીઓ ચેપ ફેલાવી શકે છે. ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ બોવાઇસ]]'' પશુઓમાં ક્ષય રોગ કરે છે. પ્રાણીઓ અને ન્યૂ ઝીલેન્ડના હરણના ઝૂંડમાંથી ક્ષય રોગ નાબુદ કરવા માટે હાલ પ્રયત્નો થઇ રહ્યાં છે. પ્રાણીઓના ઝૂંડમાં એવા વિસ્તારોમાં ચેપ જોવા મળ્યો છે કે જ્યાં પીંછી જેવી પૂંછડી ધરાવતા પોસમ જેવા [[પ્રાકૃતિક તળાવો]] સ્થાનિક પશુધનના સંપર્કમાં આવતા હોય.<ref name="Tweddle_1994">{{cite journal |author=Tweddle N, Livingstone P |title=Bovine tuberculosis control and eradication programs in Australia and New Zealand |journal=Vet Microbiol |volume=40 |issue=1–2 |pages=23–39 |year=1994 | pmid = 8073626 | doi = 10.1016/0378-1135(94)90044-2}}</ref> પશુઓમાં ક્ષય રોગથી ઘેરાયેલું ન્યૂ ઝીલેન્ડ પોસમ નાબૂદી અને પશુધનમાં રોગના સ્તર પર નિયમિત સતત નજર દ્વારા રોગ પર અંકુશ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. [[આયર્લેન્ડ]] ગણરાજ્ય અને યુનાઇટેડ કિંગડમમાં [[બેઝર]]ને બોવાઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસનો ચેપ ફેલાવતી જાતીમાંની એક તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. પરિણામે, કેટલાક સમુદાયો, તેમાં પણ ખાસ કરીને ડેરી ખેડૂતો તરફથી સરકાર પર બોવાઇન ટુબીના કેસ ઘટાડવાના ઉદેશ સાથે ચોક્કસ વિસ્તારોમાં બેઝરને નાબૂદ કરવા સક્રિય ઝુંબેશ ચલાવવા દબાણ આવ્યું છે. ક્ષય રોગનો ચેપ ધરાવતા પશુની કતલ મુદ્દે તેની તરફેણ કરનારા અને વિરોધ કરનારા લોકો તેમના વલણના સમર્થનમાં તેમના અભ્યાસ રજૂ કરી રહ્યાં છે ત્યારે પશુની કતલની અસરકારકતા તે એક ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો છે.<ref>ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રિકલ્ચર એન્ડ ફૂડ (આયર્લેન્ડ). [http://www.agriculture.ie/index.jsp?file=animal_health/TB.xml ડિસીઝ એજ્યુકેશન સ્કીમ્સ- બોવાઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસ અને બ્રુસેલોસિસ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230205104/http://www.agriculture.ie/index.jsp?file=animal_health/TB.xml |date=2008-12-30 }} 8 મે 2006ના રોજ સુધારો કરાયો</ref> <ref>કેસિડી, માર્ટિન. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4044897.stm બેઝર્સ ટારગેટેડ ઓર બોવાઇન ટીબી.] ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' 2 ડિસેમ્બર 2004. 8 મે 2006ના રોજ સુધારો</ref><ref>નેશનલ ફેડરેશન ઓફ બેઝર ગ્રૂપ (આયર્લેન્ડ). [http://www.badger-killers.co.uk/Ireland/Ireland_news.html બોવાઇન ટીબીના જંગી વધારા માટે પશુઓ પર આક્ષેપ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819213705/http://www.badger-killers.co.uk/Ireland/Ireland_news.html |date=2007-08-19 }} 8 મે 2006ના રોજ સુધારો.</ref> દાખલા તરીકે, 18 જૂન 2007ના રોજ બેઝરની કરાયેલી કતલ પર ઇનડિપેન્ડન્ટ સ્ટડી ગ્રૂપના એક અભ્યાસમાં જણાવ્યા મુજબ કતલ અસરકારક રહે તેવી શક્યતા નથી અને તે ક્ષય રોગને ફેલાતો અટકાવવા માટે બહુ જ ઓછું યોગદાન આપી શકશે અને બેઝરની કતલથી ભવિષ્યમાં પશુઓમાં ક્ષય રોગ પર અંકુશ લાવી શકાશે નહીં. તેનાથી વિપરિત અન્ય એક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ચેપ ગ્રસ્ત પશુની કતલની નીતિની નોંધપાત્ર અસર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmselect/cmenvfru/130/130i.pdf |format=PDF|title=Badgers and cattle TB: the final report of the Independent Scientific Group on Cattle TB |access-date=4 July 2008 |publisher=House of Commons Environment, Food and Rural Affairs Committee}}</ref> 4 જુલાઇ 2008ના રોજ યુકે સરકારે કતલની સૂચિત નીતિનો વિરોધ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/7489413.stm |title=Farmers' anger on cull rejection |access-date=4 July 2008 |publisher=BBC News |date=4 July 2008 }}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બીજા વાંચનો == <div class="references-small"> * {{cite journal | author = Blumberg HM, Leonard MK, Jasmer RM | title = Update on the treatment of tuberculosis and latent tuberculosis infection | journal = JAMA | volume = 293 | issue = 22 | pages = 2776–84 | year = 2005 | pmid = 15941808 | doi = 10.1001/jama.293.22.2776}} * {{cite book | last = Dormandy | first = Thomas | title = The White Death | url = https://archive.org/details/whitedeathhistor0000dorm_p3o2 | publisher = New York University Press | location = New York | year = 2000 | isbn = 0814719279 }} * {{cite journal | author = Joint Tuberculosis Committee of the British Thoracic Society | title = Control and prevention of tuberculosis in the United Kingdom: code of practice 2000 | journal = Thorax | volume = 55 | issue = 11 | pages = 887–901 | year = 2000 | pmid = 11050256 | url = http://thorax.bmjjournals.com/cgi/content/abstract/55/11/887 | doi = 10.1136/thorax.55.11.887 | pmc = 1745632}} * {{cite book | last = Kidder | first = Tracy | title = [[Mountains Beyond Mountains]] | publisher = Random House Trade Paperbacks | location = New York | year = 2004 | isbn = 0812973011 }} હૈતી, પેરુ, રશિયા અને અન્ય દેસોમાં ટીબીની સારવાર અંગેનું જાહેરનામુ * {{cite book | last = Lawlor | first = Clark | title = Consumption and Literature | url = https://archive.org/details/consumptionliter0000lawl | publisher = Palgrave Macmillan | location = Basingstoke | year = 2007 | isbn = 0230020038 }} * {{cite journal | author = Nemery B, Yew WW, Albert R, ''et al.'' | title = Tuberculosis, nontuberculous lung infection, pleural disorders, pulmonary function, respiratory muscles, occupational lung disease, pulmonary infections, and social issues in AJRCCM in 2004 | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 171 | issue = 6 | pages = 554–62 | year = 2005 | pmid = 15753485 | doi = 10.1164/rccm.2412009}} * {{cite journal |last=Overlock |first=Melvin G. |authorlink= |coauthors= |year=1912 |month=January |title=[http://books.google.com/books?id=Vv--PfedzLAC&pg=PA294 Driving Tuberculosis Out Of Industry: The Overlock Agreement That Protects 2,000,000 Workers] |journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]] |volume=XXIII |issue= |pages=268–187 |id= |url= |access-date=10 July 2009 |quote= }} * {{Cite book | last = Ryan | first = Frank | title = The Forgotten Plague: How the Battle Against Tuberculosis Was Won — and Lost | url = https://archive.org/details/forgottenplagueh00ryan | place = Boston, MA | publisher = [[Little, Brown and Company]] | year = 1993 | isbn = 0-316-76380-2 }}. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ''Tuberculosis: The Greatest Story Never Told'' તરીકે સૌપ્રથમ વખત પ્રકાશિત થઇ હતી. * {{cite journal | author = Walton D, Farmer P | title = MSJAMA: the new white plague | journal = JAMA | volume = 284 | issue = 21 | pages = 2789 | year = 2000 | pmid = 11105192 | doi = 10.1001/jama.284.21.2789}} </div> ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * સામાન્ય માહિતી, જાહેર આરોગ્ય વેબસાઇટ અને રોગચાળાનું શાસ્ત્ર ** [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO) - [http://www.who.int/tb/en/ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605171514/http://www.who.int/tb/en/ |date=2015-06-05 }} ** [http://www.stoptb.org ધ સ્ટોપ ટીબી પાર્ટનરશિપ] - એક જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે ટ્યુબરક્યુલોસિસને દૂર કરવાના ઉદેશ સાથે 2000માં સ્થાપના ** [[સેન્ટ્રલ એશિયા હેલ્થ રીવ્યૂ]] (CAHR). [http://www.cahr.info/index_files/page0021.htm ઉઝબેકિસ્તાનમાં મલ્ટિ-ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસની વ્યાપક હાજરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130090003/http://www.cahr.info/index_files/page0021.htm |date=2012-01-30 }} ** [http://www.cdc.gov/tb/default.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ] CDC વેબસાઇટ પર ** [http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm ટ્યુબર ક્યુલોસિસ માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705100742/http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm |date=2007-07-05 }} યુકેની આરોગ્ય સંરક્ષણ સંસ્થા તરફથી ** કૈસર ફેમિલી ફાઉન્ડેશન [http://www.globalhealthfacts.org/topic.jsp?i=9 ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929005510/http://www.globalhealthfacts.org/topic.jsp?i=9 |date=2007-09-29 }} Globalhealthfacts.org. ** [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એજન્સી ફોર ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટ]] (USAID). [http://www.tbcta.org/Home/ ધ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કોએલિશનફોર ટેકનિકલ આસિસ્ટન્સ (TBCTA).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090910204000/http://www.tbcta.org/Home/ |date=2009-09-10 }} ** ક્ષય રોગ અને HIV: HIV ઇનસાઇટ નોલેજ બેઝ [http://hivinsite.org/InSite?page=kb-00&amp;doc=kb-05-01-06 પ્રકરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924162623/http://hivinsite.org/InSite?page=kb-00&doc=kb-05-01-06 |date=2014-09-24 }} અને[http://hivinsite.org/InSite?page=kbr-05-01-06 સંબંધિત સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115022604/http://hivinsite.org/InSite?page=kbr-05-01-06 |date=2010-11-15 }}. * ક્ષય રોગ પર દર્દીની માહિતી ** [http://www.medicinenet.com/tuberculosis/article.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ] Medicinenet.com પર (HON code compliant) ** (CDC) - [http://www.cdc.gov/tb/faqs/default.htm ક્ષય રોગ અંગે પ્રશ્નો અને જવાબો, 2007] ** [[ધ નોબલ પ્રાઇઝ વેબસાઇટ.]] [http://nobelprize.org/educational_games/medicine/tuberculosis/tbc/index.html ટ્યુબરક્યુલોસિસ એજ્યુકેશનલ ગેમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514121254/http://nobelprize.org/educational_games/medicine/tuberculosis/tbc/index.html |date=2008-05-14 }} * પ્રોફેશનલ માહિતી અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન ** [http://www.tbdb.org ટ્યુબરક્યુલોસિસ ડેટાબેઝ] એ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સંશોધનનું સંકલિત પ્લેટફોર્મ છે જે ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' અન્ય સંબંધિત જાતના જીનોમિક અને જીન એક્સપ્રેસન ડેટા એકત્ર કરે છે. ** ''[http://www.biohealthbase.org/GSearch/statsAutomation.do?decorator=Mycobacterium માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001231554/http://www.biohealthbase.org/GSearch/statsAutomation.do?decorator=Mycobacterium |date=2006-10-01 }}'' BioHealthBaseમાં (ટીબી જીનોમિક્સ અને પ્રટિઓમિક્સ ડેટાબેઝ) ** [[સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (CDC), ટ્યુબરક્યુલોસિસ નાબૂદીનો એક વિભાગ. [http://www.cdc.gov/tb/pubs/corecurr/default.htm કોર ક્યુરિક્યુલમ ઓન ટ્યુબરક્યુલોસિસ: વોટ ધ ક્લિનિસિયન શુડ નો.] 4થી આવૃત્તિ(2000). સુધારો, ઓગસ્ટ 2003. ** [http://www.tuberculosistextbook.com/ ટ્યુબરક્યુલોસિસ 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717111719/http://www.tuberculosistextbook.com/ |date=2011-07-17 }} - ક્ષય રોગ અંગેના સંશોધન, નિદાન અને સારવાર અંગેની પુસ્તક ** [http://ascb.org/ibioseminars/McKinney/McKinney1.cfm ટ્યુબરક્યુલોસિસ: એ પર્સિસ્ટન્ટ થ્રેટ ટુ ગ્લોબલ હેલ્થ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130053501/http://ascb.org/ibioseminars/mckinney/mckinney1.cfm |date=2009-01-30 }} જોન મેકકિની દ્વારા ઓન-લાઇન લેક્ચર * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/medicine-obituaries/6702592/Sir-John-Crofton.html સર જોહન ક્રોફ્ટન] - ડેઇલી ટેલિગ્રાફ ઓબિચ્યુઅરી [[શ્રેણી:રોગ]] [[શ્રેણી:બેક્ટેરિયાથી થતી બિમારીઓ]] [[શ્રેણી:પલ્મોનોલોજી (ફેફસા અંગેનું વિજ્ઞાન)]] [[શ્રેણી:માયકોબેક્ટેરિયમ-સંબંધિત ચામડીની સ્થિતિ]] [[શ્રેણી:ક્ષય રોગ]] [[શ્રેણી:ભારતમાં આરોગ્ય સમસ્યા]] [[શ્રેણી:આફ્રિકામાં આરોગ્ય]] 2mdxd3wb95p0iqbh6eqbsyumzaqt4wy 0 25360 904615 904031 2026-08-28T03:26:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904615 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox settlement |official_name=કેપ ટાઉન |native_name= ''Kaapstad (આફ્રિકાન્સ ભાષામાં)<br/>{{lang| xh| iKapa}}'' |nickname=The Mother City, The Tavern of the Seas |settlement_type=શહેર |motto=''Spes Bona'' ([[Latin]] for "Good Hope") |image_skyline=Cape Town Montage.png |imagesize=280px |image_caption=Top: [[V&A Waterfront]]. Centre left: [[Cape Town City Hall]]. Centre Right: [[City Bowl|Central Cape Town]]. Middle Left: [[Simon's Town]]. Middle Right: [[Bo-Kaap]]. Bottom: [[Table Mountain]] from [[Bloubergstrand]]. |image_flag=Flag of Cape Town.svg |image_seal=Capetown coa.jpg |seal_size= |city_logo= |citylogo_size= |image_map=OpenStreetMap Cape Town small.svg |mapsize= |map_caption=The Cape Town metropolitan area |image_map1=Map of the Western Cape with Cape Town highlighted.svg |mapsize= |map_caption1=Location in the Western Cape |pushpin_map=South Africa |pushpin_mapsize= |pushpin_map_caption=Location in South Africa |coordinates_region=ZA |subdivision_type=Country |subdivision_name={{Flag|South Africa}} |subdivision_type1=[[Provinces of South Africa|Province]] |subdivision_name1=[[Western Cape]] |subdivision_type2=[[Municipalities of South Africa|Municipality]] |subdivision_name2=[[City of Cape Town]] |government_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.capetown.gov.za/clusters/viewarticle3.asp?conid=12705 |title=Achmat Ebrahim is the new city manager of Cape Town |access-date=2007-03-25 |last=Pollack |first=Martin |date=2006-05-31 |publisher=City of Cape Town Metropolitan Municipality |archive-date=2008-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080404124249/http://www.capetown.gov.za/clusters/viewarticle3.asp?conid=12705 |url-status=dead }}</ref> |government_type=City council |leader_title=[[Mayor of Cape Town|Mayor]] |leader_name=[[Dan Plato]] |leader_party=[[Democratic Alliance (South Africa)|DA]] |leader_title1=Council |leader_name1=[[Cape Town City Council]] |leader_title2=City manager |leader_name2=Achmat Ebrahim |established_title=Founded |established_date=1652 |established_title1=Municipal government |established_date1=1839 |area_magnitude=1 E9 |area_footnotes=<ref name="S.Afr. MunDemBoard" /> |area_total_km2=2454.72 |elevation_max_m = 1590.4 |elevation_min_m = 0 |population_as_of=2007 |population_footnotes=<ref name="S.Afr. CS 2007" /> |population_total=3497097 |population_density_km2=auto |population_demonym=Capetonian <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Racial makeup | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/community_new/content.asp?link=interactivedata.asp |title=Community Survey 2007 interactive data |publisher=Statistics South Africa |access-date=19 October 2009 |archive-date=5 ઑગસ્ટ 2012 |archive-url=https://archive.is/20120805164522/http://www.statssa.gov.za/community_new/content.asp?link=interactivedata.asp |url-status=dead }}</ref> | demographics1_title1 = [[Coloured]] | demographics1_info1 = 44.0% | demographics1_title2 = [[Black African]] | demographics1_info2 = 34.9% | demographics1_title3 = [[White South African|White]] | demographics1_info3 = 19.3% | demographics1_title4 = [[Indian South African|Indian]] or [[Asian South African|Asian]] | demographics1_info4 = 1.8% <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Languages | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/census01/html/C2001Interactive.asp |title=Census 2001 interactive data |publisher=Statistics South Africa |access-date=19 October 2009 |archive-date=14 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070814142934/http://www.statssa.gov.za/census01/html/C2001Interactive.asp |url-status=dead }}</ref> | demographics2_title1 = [[Afrikaans language|Afrikaans]] | demographics2_info1 = 41.4% | demographics2_title2 = [[Xhosa language|Xhosa]] | demographics2_info2 = 28.8% | demographics2_title3 = [[English language|English]] | demographics2_info3 = 28.0% |timezone=[[South Africa Standard Time|SAST]] |utc_offset=+2 |latd=33 |latm=55 |lats=31 |latNS=S |longd=18 |longm=25 |longs=26 |longEW=E | coor_pinpoint = [[Cape Town City Hall|City Hall]] | coordinates_type = region:ZA_type:city(4000000) | coordinates_display = inline,title |postal_code_type=Postal code range |postal_code=7700 to 8099 |area_code=+27 (0)21 |twin1 = [[Aachen]] |twin1_country = {{DEU}} |twin2 = [[Haifa]] |twin2_country = {{ISR}} |twin3 = [[Hangzhou]] |twin3_country = {{CHN}} |twin4 = [[Miami-Dade County]] |twin4_country = {{USA}} |twin5 = [[Nice]] |twin5_country = {{FRA}} |twin6 = [[Saint Petersburg]] |twin6_country = {{RUS}} |website= [http://www.capetown.gov.za/ www.CapeTown.gov.za] }} '''કેપ ટાઉન''' (આફ્રિકાન્સ ભાષા: Kaapstad {{IPA-nl|ˈkɑːpstɐt|}}; Xhosa ભાષા:iKapa) [[દક્ષિણ આફ્રિકા|દક્ષિણ આફ્રિકા]]નું બીજા ક્રમનું સૌથી ગીચ વસ્તીવાળું શહેર છે,<ref name="S.Afr. CS 2007"/> અને સૌથી વિશાળ ભૂમિ વિસ્તાર સાથે તે સીટી ઓફ કેપ ટાઉન મહાનગર નગરપાલિકાનો ઔપચારિક ભાગ છે. તે પ્રાન્તિક મુખ્ય શહેર છે અને પશ્ચિમ કેપનું પ્રમુખ શહેર છે, સાથે જ તે દક્ષિણ આફ્રિકાની કાયદાકીય રાજધાની છે કેમકે ત્યાં દેશની સંસદ બેસે છે અને ધણી સરકારી કચેરીઓ પણ આવેલી છે. કેપ ટાઉન તેના બંદર માટે ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ છે સાથે જ કેપ ફ્લોરલ કિંગડમની પ્રાકૃતિક સજાવટ, જેમાં જાણીતા સ્થળો જેવા કે ટેબલ પર્વત અને કેપ પોઇન્ટનો સમાવેશ થાય છે. પ્રવાસ માટે કેપ ટાઉન આફ્રિકાની સૌથી લોકપ્રિય ફરવાની જગ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.expatcapetown.com/why-cape-town.html|title=Why Cape Town is one of the Best Tourist and Expat Destinations}}</ref> [[ટેબલ ખાડી]]ના કિનારે આવેલું, કેપ ટાઉનનો પ્રારંભિક વિકાસ [[ડચ]] જહાજો માટે ખાદ્યસામગ્રી (ભંડાર) મથક તરીકે [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. આ ડચ જહાજો [[પૂર્વ આફ્રીકા]], [[ભારત]] અને [[દૂર પૂર્વ]]ના દેશોની દરિયાઇ મુસાફરી કરતા હતા. એપ્રિલ 6, 1652માં [[જાન વાન રીબેક]] ત્યાં પહોંચી ને કેપ ટાઉનમાં દક્ષિણ આફ્રિકાની પહેલી કાયમી યુરોપીયન વસાહતની સ્થાપના કરી. [[કાસલ ઓફ ગુડ હોપ]] ખાતે આવેલી પહેલી યુરોપીયન દૂરની વસાહત તરીકેના તેના મૂળ કારણ તરીકે કેપ ટાઉને ઝડપી વિકાસ કર્યો, અને [[કેપ કોલોની]]નું આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક મથક બની ગયું. [[વીટવોટરસરાન્ડ ગોલ્ડ રશ]] અને [[જ્હોનિસબર્ગ]]ના વિકાસ થયો ત્યાં સુધી, કેપ ટાઉન દક્ષિણ આફ્રિકાનું એક મોટું શહેર બની રહ્યું. તે વિશ્વના સૌથી [[બહુ સાંસ્કૃતિક]] શહેરોમાંથી એક છે, જે દક્ષિણ આફ્રિકાના [[દેશવટો કરનારાઓ]] અને [[પરદેશી વસાહાતી]]ઓ માટે મહત્વના આશયની તેની ભૂમિકાને દર્શાવે છે. ૨૦૦૭ના આકડા મુજબ આ શહેરની અંદાજીત વસ્તી 3.5 મિલિયનની છે.<ref name="S.Afr. CS 2007">{{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/Publications/P03011/P030112007.pdf |publisher=Statistics South Africa |title=Community Survey, 2007: Basic Results Municipalities |format=PDF |access-date=2008-03-23 |archive-date=2013-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825124835/http://www.statssa.gov.za/Publications/P03011/P030112007.pdf |url-status=dead }}</ref> કેપ ટાઉનનો ભૂમિ વિસ્તાર {{convert|2455|km2|sqmi}}અન્ય દક્ષિણ આફ્રિકાના શહેરો કરતા વધારે છે, જેના પરિણામે તે અન્ય શહેરો કરતા ઓછી વસ્તી ગીચતા ધરાવે છે {{convert|1425|PD/sqkm|PD/sqmi}}.<ref name="S.Afr. MunDemBoard">{{cite web |url=http://www.demarcation.org.za/PortalPages/Info_1.aspx?type=Metropolitan&code=CPT&Prov=Western%20Cape&sT=Metropolitan&to=&frm=home |title=City of Cape Town |publisher=Municipal Demarcation Board |access-date=2008-03-23 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|left|જાન વાન રીબેઇકનું ટેબલ ખાડી પર આગમનનું એક ચિત્ર (ચાર્લ્સ બેલ દ્વારા)]] યુરોપીયનોએ 15મી સદીમાં આ વિસ્તારની મુલાકાત લીધી હતી તે પહેલા ક્યારે મનુષ્યો દ્વારા આ વિસ્તાર પર કબજો કરવામાં આવ્યો તેની કોઇ સ્પષ્ટા નથી. આ પ્રદેશનો સૌથી પહેલાનો જાણીતો શેષ ભાગ [[ફીશ હોએક]]ની પેર્સ ગુફામાં મળ્યો હતો અને જે 15,000 અને 12,000 વચ્ચેના વર્ષો પહેલાની તારીખ મુજબ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.antiquityofman.com/Peers_Cave.html|title=The Antiquity of man|publisher=SouthAfrica.info|access-date=2010-07-22|archive-date=2009-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301174424/http://www.antiquityofman.com/Peers_Cave.html|url-status=dead}}</ref> આ પ્રદેશના પહેલા રહેવાસીઓ અંગે ઇતિહાસમાં જૂજ લખાયું છે, કારણ કે ઇતિહાસમાં આ વિસ્તારનો ઉલ્લેખ 1486માં [[પાર્ટુગીસ]] [[શોધકર્તા]] [[બાર્ટોલોમુ ડીઅસ]] દ્વારા પહેલી વાર કરવામાં આવ્યો હતો અને તે પહેલા ઇતિહાસમાં આ અંગે કોઇ લેખિત માહિતી નથી. 1497માં [[વાસ્કો દ ગામા]]એ [[કેપ ઓફ ગુડ હોપ]]નું નિરીક્ષણ કર્યું હોવાની નોંધ છે, જો કે આ વિસ્તાર 1652 પહેલા યુરોપીયનોના નિયમિત સંપર્કમાં નહતો આવ્યો, [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા]]ના પ્રવાસી જહાજો માટે એક માર્ગ-મથકને કેપમાં સ્થાપિત કરવા [[રેડોયુટ ડુઇજીન્હોપ]]માં (જેને પાછળથી બદલીને [[કાસલ ઓફ ગુડ હોપ]]) [[જાન વાન રીબેક]] અને [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]ના અન્ય કર્મચારીઓને ({{lang-nl|Verenigde Oost-indische Compagnie}},વીઓસી (VOC)) જ્યારે કેપ મોકલવામાં આવ્યા ત્યારે તે યુરોપીયનોના નિયમિત સંપર્કમાં આવ્યું હતું. આ શહેર આ સમયે ધીરેથી વિકસ્યું, કારણ કે જરૂરી મજદૂર મેળવવા ખુબ જ મુશ્કેલ હતા. મજૂરની આ તંગીના કારણે શહેરમાં [[ઇન્ડોનેશિયા]] અને [[મડાગાસ્કાર]]માંથી મજૂરો આયાત કરવા પડ્યા. આમાંના ધણા [[કેપ કલર્ડ]] (અન્ય રંગની ચામડીવાળા) સમૂહોના પહેલા પૂર્વજો બન્યા. [[ફ્રેન્ચ ક્રાન્તિ]]કારક અને [[નેપોલીઓનીક]] યુદ્ધો વખતે, નેધરલેન્ડ પર વારંવાર ફ્રાન્સ દ્વારા કબજો કરાયો હતો, અને [[મહાન બ્રિટેને]] ડચ વસાહાતો પર પોતાનું નિયંત્રણ હાસલ કર્યું હતું. 1795માં બ્રિટેને કેપ ટાઉન પર પોતાનો કબજો જમાવ્યો, પણ 1803માં સંધિ દ્વારા કેપ ફરીથી નેધરલેન્ડના હસ્તક થઇ ગયું. બ્રિટિશ સેનાઓએ કેપને ફરીથી 1806માં મેળવી લીધું જેનું પરિણામ આવ્યું [[બ્લોબેર્ગસ્ટ્રાન્ડ]]ની લડાઇ. 1814ના [[એન્ગલો-ડચ કરાર]]માં, કેપ ટાઉનને હંમેશા માટે બ્રિટનને સુપરત કરી દેવાયું. નવી રચાયેલી [[કેપ કોલોની]]નું તે મુખ્ય શહેર બન્યું, જેનો વિસ્તાર 1800ની સાલમાં ખુબ જ સંપન્ન રીતે વિસ્તર્યો.{{Citation needed|date=June 2008}} 1867માં [[પશ્ચિમ ગ્રીક્યુલેન્ડ]]માં [[હીરા]]ની શોધ થતા, અને 1886માં [[વીટવોટરસ્ટ્રાન્ડ ગોલ્ડ રશ]]થી પ્રેરાવાને કારણે દક્ષિણ આફ્રિકામાં પરદેશી વસાહતીઓનું પૂર ઉમટી પડ્યું.{{Citation needed|date=June 2008}}1899-1902માં સ્વદેશી પ્રજાસત્તાક [[બોઅર]] અને બ્રિટિશ વસાહાતી સરકારની વચ્ચેના મતભેદોને કારણે [[બીજું બોઅર યુદ્ધ]] થયું, જેમાં બ્રિટનનો વિજય થયો. 1910માં, બ્રિટને [[યુનિયન ઓફ સાઉથ આફ્રિકા]]ની સ્થાપના કરી, જેણે કેપ કોલોનીના બે હારેલા બોર પ્રજાસ્તાકો અને બ્રિટિશ, [[કોલોની ઓફ નાટાલ]]ને સંગઠિત કર્યા. કેપ ટાઉન આ મંડળના કાયદા તૈયાર કરતું મુખ્ય શહેર બની ગયું, અને ત્યારબાદ [[પ્રજાસત્તાક દક્ષિણ આફ્રિકા]]નું. 1948ની રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં, [[રાષ્ટ્રીય પક્ષ]] ''[[રંગભેદ]]'' ના (વંશીય અલગતાવાદ) મુદ્દે તેના નીતિવાક્ય "[[શ્યામ ગેવાર]]" હેઠળ જીતી ગઇ. જે [[સમૂહ વિસ્તારના કાયદો]] તરફ દોરી ગયો, જે તમામ વિસ્તારને વંશ મુજબ વર્ગીકૃત કરતો હતો. કેપ ટાઉનના ઔપચારિક બહુ-વંશીય ઉપનગરોના ગેરકાયદેસર મકાનોને સાફ કરાયા કે તોડી પાડવામાં આવ્યા. જેનું કુખ્યાત ઉદાહરણ છે કેપ ટાઉનનું [[ડિસ્ટ્રિક્ટ સીક્સ]]. ત્યારબાદ 1965માં તેને ખાલી ગોરાઓનો પ્રદેશ તરીકે જાહેર કરાયો, અને ત્યાંના તમામ ઘરોને તોડી પાડવામાં આવ્યા અને 60,000થી પણ વધારે રહેવાસીઓને બળજબરીથી દૂર કરવામાં આવ્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.info/ess_info/sa_glance/history/districtsix.htm|publisher=SouthAfrica.info|title=Recalling District Six|date=19 August 2003}}</ref> આમાંના ધણા રહેવાસીઓએ [[કેપ ફ્લેટ્સ]] અને લાવેન્ડર હિલમાં ફરી સ્થાપિત થયા. રંગભેદ હેઠળ, કેપને "[[રંગીન]] મજૂરોની પસંદગી કરતા વિસ્તાર" તરીકે ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું, જેથી તે [[બાન્ટુસ]]નો બહિષ્કાર કરી શકે. અહીં "બાન્ટુસ" એટલે કાળી ચામડીના લોકો. કેપ ટાઉન ધણા પ્રતિ-રંગભેદની ચળવળોના નેતાઓનું ઘર હતું. [[રોબ્બેન આઇલેન્ડ]] પર, એક પહેલાનું પ્રાયશ્ચિત કરવાનો ટાપુ છે જે શહેરથી 10-કિલોમીટરના અંતરે આવેલો છે, ધણા નામાંકિત રાજકિય કેદીઓએને અહીં વર્ષો સુધી બંદી બનાવવામાં આવ્યા હતા. જાણીતી ચળવળોમાંની એક ચળવળ, જે રંગભેદનો અંત લાવવા માટે સૂચક બની હતી જેમાં, ફેબ્રુઆરી 11, 1990ના રોજ [[નેલ્સન મંડેલા]]એ તેમનું પ્રથમ જાહેર ભાષણ [[કેપ ટાઉનના સીટી હોલ]]ની બાલ્કની પરથી આપ્યું હતું જેના થોડાક કલાકો બાદ તેમને છૂટા કરવામાં આવ્યા હતા. તેમનું ભાષણ દેશ માટે નવા યુગની શરૂઆતના આગમનની જાહેરાત હતી, અને ચાર વર્ષ બાદ, 27 એપ્રિલ, 1994માં પ્રથમ [[લોકશાહી ચૂંટણી]]નું આયોજન કરવા આવ્યું. [[વિક્ટોરીયા &amp; અલ્ફ્રેડ વોટરફ્રન્ટ]]માં આવેલ નોબલ ચોરસમાં દક્ષિણ આફ્રિકાના ચાર [[નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર]] વિજેતાઓની મૂતિઓને રજૂ કરાઇ છે જેમના નામ આ પ્રમાણે છે – [[આલ્બર્ટ લુથુલી]], [[ડેસ્મોન્ડ ટુટુ]], [[એફ. ડબલ્યુ. ડે ક્લેર્ક]] અને [[નેલ્સન મંડેલા]]. 1994થી, આ શહેર [[એચઆઇવી]]/[[એડ્સ]] (HIV/AIDS), [[ફેફસાંનો ક્ષયરોગ]], [[ડ્રગ-આઘારીત ગુના]]માં હિંસક ધસારો અને હાલ ચાલી રહેલો પરદેશીઓ માટે તીવ્ર અણગમાની હિંસા જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે. એ જ સમયે, અર્થતંત્રમાં અપવાદરૂપ ધોરણે ધસારો જોવા મળી રહ્યો છે, આમ [[પ્રવાસન]] અને [[સ્થાવર મિલકત]] ઉદ્યોગોમાં તેજીને કારણે થયું છે.{{Citation needed|date=June 2008}} == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Cape Town SPOT 1186.jpg|thumb|left|સ્પોટ ઉપગ્રહ પરથી દેખાતું કેપ ટાઉન]] [[ચિત્ર:Satellite image of Cape peninsula.jpg|thumb|right|કેપ ટાઉનની એક લેન્ડસેટ છબી એસઆરટીએમ (SRTM) ઊંચાઇ માહિતીના આધારે.એવિએશનને બેગણો અતિશયોક્ત કરીને.]] કેપ ટાઉનનું કેન્દ્ર [[કેપ પેનીન્સુલા]]ના ઉત્તરી અંતમાં આવેલું છે. [[ટેબલ માઉન્ટેન]]ની રચના [[સીટી બાઉલ]]ની નાટકીયરીતે તેના પઠારની {{convert|1000|m|ft|abbr=on}}ઊંચાઇ પરથી પાછળની દિશામાં પડવાને કારણે થઇ છે, તેની આસપાસ નજીકના શિરોલંબવાળા ઊભા ખડકો છે જેવા કે [[ડેવિલ પીક]] અને [[લાયન હેડ]] આવેલા છે. કેટલીકવાર એક વાદળની પતળી પટ્ટી આ પર્વતો પર આવી જાય છે, અને તેના દેખાવની ભરપાઇ કરી દે છે, જેને બોલચાલની ભાષામાં "ટેબલક્લોથ" કહેવાય છે. પેનીન્સુલાની રચના ત્યારે થઇ જ્યારે નાટકીયરીતે પહાડીની ટોચની ધાર દક્ષિણ દિશા તરફ ધસીને [[એટલાન્ટીક સમુદ્ર]]ની અંદરની તરફ જતી રહી, આ અંતિમભાગ પર [[કેપ પોઇન્ટ]] આવેલું છે. કેપ ટાઉનના અધિકારિક શહેરની હદની અંદર લગભગ 70 શિખરો ઉપર{{Convert|1000|ft|m}} ([[પર્વત]]ની અમેરીકન વ્યાખ્યા પ્રમાણે) આવેલા છે. કેપ ટાઉનના કેટલાય ઉપનગરો [[કેપ ફ્લેટ્સ]]ના વિશાળ મેદાનો પર આવેલા છે, જે પેનીન્સુલાની તળભૂમિથી જોડાયેલું છે. કેપ ફ્લેટ્સ ઊંચું દરિયાઇ મેદાન છે જેમાં મોટા પ્રમાણમાં રેત આવેલી છે ભૂસ્તરશાસ્ત્ર પ્રમાણે આ બતાવે છે કે એક સમયે ટેબલ માઉન્ટન પોતે પણ એક ટાપુ હતો્{{Citation needed|date=May 2010}} === આબોહવા === {{climate chart | Cape Town |15.7 |26.1 |15 |15.6 |26.5 |17 |14.2 |25.4 |20 |11.9 |23.0 |41 | 9.4 |20.3 |69 | 7.8 |18.1 |93 | 7.0 |17.5 |82 | 7.5 |17.8 |77 | 8.7 |19.2 |40 |10.6 |21.3 |30 |13.2 |23.5 |14 |14.9 |24.9 |17 |float=right |clear=right |source=HKO<ref name="HKO" /> }} [[કેપ પેનીન્સુલા]] [[ભૂમધ્ય આબોહવા]]ને ([[કોપ્પેન]] ''Csb'' ) દર્શાવે છે, જેમાં હળવો, ભીનો શિયાળો, અને સૂકો તથા ખુબ જ ગરમ ઉનાળો હોય છે. શિયાળામાં, જે મે થી સપ્ટેમ્બર સુધી રહે છે, [[એટલાન્ટિક સમુદ્ર]]માંથી વિશાળ વાદળો ભારે [[કરાં સાથેના વરસાદ]] અને જોરદાર ઉત્તરી-પશ્ચિમી પવનોની સાથે આવે છે. શિયાળાના મહિનાઓ ઠંડા, લગભગ ઓછામાં ઓછું {{convert|17.5|C|0}} અને વધારેમાં વધારે {{convert|17.5|C|0}} ની સાથે આવે છે.<ref name="WMO">{{cite web |url=http://www.worldweather.org/035/c00138.htm |title=World Weather Information Service - Cape Town |access-date= 2010-05-04 }}</ref> મોટાભાગના શહેરનો વાર્ષિક વરસાદ શિયાળામાં પડે છે, પણ શહેરની પર્વતીય સ્થાનિક ભૂગોળના કારણે, વરસાદની માત્રા કેટલાક વિસ્તારો માટે ખુબ જ નાટકીય હોય રહે છે. [[ન્યૂલેન્ડ્સ]], શહેરના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલું દક્ષિણ આફ્રિકાનું સૌથી વરસાદી ઉપનગર છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.1stweather.com/regional/climate/index_climate.shtml |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2010-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100909000929/http://www.1stweather.com/regional/climate/index_climate.shtml |url-status=dead }}</ref> દર વર્ષે ખીણો અને દરિયાકિનારાના મેદાનોમાં સરેરાશ {{convert|515|mm|in|1}} વરસાદ પડે છે, જ્યારે પર્વતીય વિસ્તારોમાં સરેરાશ {{convert|1500|mm|in|0}} આટલો વરસાદ પડે છે. ઉનાળો, જે નવેમ્બર થી માર્ચ સુધી રહે છે, તે ગરમને સૂકો હોય છે. પેનીન્સુલામાં દક્ષિણ-પૂર્વમાંથી વારંવાર જોરદાર પવનો આવે છે, જેને સ્થાનિક ભાષામાં [[કેપ ડોક્ટર]] કહેવાય છે, કારણકે તે તમામ પ્રદૂષણને ફૂંકી દે છે અને હવાને ચોખ્ખી કરી દે છે. દક્ષિણ-પૂર્વીય પવન [[ઊંચું-દબાણ પદ્ઘતિ]]ને કારણે નિર્માણ પામે છે, જે દક્ષિણ એટલાન્ટીકથી પશ્ચિમ કેપ ટાઉનમાં રચાય છે, જેને [[દક્ષિણ-એટલાન્ટીક]] ઊંચાઇ કહેવાય છે. ઉનાળાનું તાપમાન હળવું હોય છે અને સરેરાશ વધુમાં વધુ તાપમાન {{convert|26.5|°C|0}} હોય છે. જ્યારે બેર્ગ પવનો આવે છે ત્યારે કેપ ટાઉન સહી ન શકાય તેટલું ગરમ થઇ જાય છે, બેર્ગ પવનોનો મતલબ પર્વતીય પવનો થાય છે જે [[કોરુ]]ના આંતરીક વિસ્તારોમાંથી ફૂંકાય છે. આવું ફેબ્રુઆરી ના કેટલાક અઠવાડિયા કે માર્ચની શરૂઆતમાં આવું બને છે. પાણીનું તાપમાન અંતર, 10 °[[C]] (50 °[[F]]) એટલાન્ટિક સીબોર્ડ, થી 22°[[C]] થી (72°[[F]]) ફોલ્સ ખાડીની વચ્ચે સુધી હોય છે. સરેરાશ વાર્ષિક સમુદ્રનું તાપમાન 13 °[[C]] (55 °[[F]]) ના એટલાન્ટીક સીબોર્ડની વચ્ચે હોય છે (જે કેલેફોર્નિયાના પાણીથી જેવું છે ઉદાહરણ તરીકે [[સાન ફ્રાનસિસ્કો]] કે [[બુગ સુર]]), અને ફોલ્સ ખાડીમાં 17 °[[C]] (63 °[[F]]) (ઉત્તરી ભૂમધ્ય તાપમાનની જેવુ જ, જેમ કે [[નાઇસ]] કે [[મોન્ટે કાર્લો]]) જેટલું તાપમાન રહે છે. {{Infobox Weather |collapsed = |metric_first= Yes |single_line= Yes |location=Cape Town (1961-1990) |Jan_Hi_°C = 26.1 |Feb_Hi_°C = 26.5 |Mar_Hi_°C = 25.4 |Apr_Hi_°C = 23.0 |May_Hi_°C = 20.3 |Jun_Hi_°C = 18.1 |Jul_Hi_°C = 17.5 |Aug_Hi_°C = 17.8 |Sep_Hi_°C = 19.2 |Oct_Hi_°C = 21.3 |Nov_Hi_°C = 23.5 |Dec_Hi_°C = 24.9 |Year_Hi_°C = 22.0 |Jan_Lo_°C = 15.7 |Feb_Lo_°C = 15.6 |Mar_Lo_°C = 14.2 |Apr_Lo_°C = 11.9 |May_Lo_°C = 9.4 |Jun_Lo_°C = 7.8 |Jul_Lo_°C = 7.0 |Aug_Lo_°C = 7.5 |Sep_Lo_°C = 8.7 |Oct_Lo_°C = 10.6 |Nov_Lo_°C = 13.2 |Dec_Lo_°C = 14.9 |Year_Lo_°C = 11.4 |Jan_Precip_mm = 15 |Feb_Precip_mm = 17 |Mar_Precip_mm = 20 |Apr_Precip_mm = 41 |May_Precip_mm = 69 |Jun_Precip_mm = 93 |Jul_Precip_mm = 82 |Aug_Precip_mm = 77 |Sep_Precip_mm = 40 |Oct_Precip_mm = 30 |Nov_Precip_mm = 14 |Dec_Precip_mm = 17 |Year_Precip_mm = 515 |Jan_Sun= 337.9 |Feb_Sun= 299.9 |Mar_Sun= 291.4 |Apr_Sun= 234.0 |May_Sun= 204.6 |Jun_Sun= 174.0 |Jul_Sun= 192.2 |Aug_Sun= 210.8 |Sep_Sun= 225.0 |Oct_Sun= 279.0 |Nov_Sun= 309.0 |Dec_Sun= 334.8 |Year_Sun= 3092.2 |Jan_Precip_days = 5.5 |Feb_Precip_days = 4.6 |Mar_Precip_days = 4.8 |Apr_Precip_days = 8.3 |May_Precip_days = 11.4 |Jun_Precip_days = 13.3 |Jul_Precip_days = 11.8 |Aug_Precip_days = 13.7 |Sep_Precip_days = 10.4 |Oct_Precip_days = 8.7 |Nov_Precip_days = 4.9 |Dec_Precip_days = 6.2 | source = Hong Kong Observatory <ref name= HKO >{{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/sa_zi/cape_town_e.htm | title = Climatological Normals of Cape Town | access-date = 2010-05-23 | publisher = [[Hong Kong Observatory]] | archive-date = 2011-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110427090817/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/sa_zi/cape_town_e.htm | url-status = dead }}</ref> | access-date = 2010-05-23 }} == ઉપનગરો == === સીટી બાઉલ === સીટી બાઉલ એક પ્રાકૃતિક [[એમ્ફિથિયેટર]]-આકારનો વિસ્તાર છે જેને સીમાએ [[ટેબલ ખાડી]] આવેલી છે અને તે [[સીંગલ ટેકરી]], [[લાઇન'સ હેડ]], [[ટેબલ પર્વત]] અને [[ડેવિલ'સ ટોચ]] જેવા પર્વતોથી સ્પષ્ટીકૃત છે. આ વિસ્તારમાં કેપ ટાઉનનો કેન્દ્રીય વ્યાપારી જિલ્લો, બંદર, [[કંપની ગાર્ડન]], અને રહેણાક ઉપનગરોના [[ડે વોટરકાન્ટ]], [[ડેવિલ'સ ટોચ]], [[ડિસ્ટ્રીક્ટ સીક્સ]], [[જોન્નેબ્લોમ]], [[ગાર્ડન્સ]], [[હિગ્ગોવાલે]], [[ઓરેન્જીઝીચ]], [[સ્કોટસ્ચ ક્લોફ]], [[ટામબોર્સ્કલોફ]], [[પશ્ચિમ વિદ્યાપીઠ]], [[વર્ડેહોઇક]], [[પશ્ચિમ વાલ્મર]] અને [[વુડસ્ટોક]] સમાવિષ્ટ છે. === ઉત્તરી ઉપનગરો === ઉત્તરી ઉપનગરોમાં બેલ્લવીલે, બોથસીંગ, બ્રાકેનફેલ, બ્રુકલીન, પશ્ચિમ બુર્ગુન્ડી, [[ડુર્બનવીલે]], [[ઇડગેમેડ]], [[ઇલસીસ રિવર]], [[ફાસરેટોન]], [[ગુડવુડ]], [[કેન્સીંગટોન]], [[કરાઇફોન્ટેન]], [[કુઇસ રિવર]], [[માઇટલેન્ડ]], [[મોન્ટે વિસ્ટા]], [[પેનોરમા]], [[પારોવ]], [[રીચવુડ]], [[થોર્ન્ટોન]], [[ટેબલ વ્યૂહ]], અને [[વેલ્ગેમોડે]]નો સમાવિષ્ટ થાય છે. === એટલાન્ટીક સીબોર્ડ === [[ચિત્ર:CampsBayFromLionsHead.jpg|thumb|right|લાયનના હેડના ચઢાણ માર્ગ પરથી કેમપ્સ ખાડીનો નજરો.]] [[ચિત્ર:Hout Bay panorama.jpg|thumb|right|ચેપમેનની ટોચ પરથી હ્યોટ ખાડીનો હવાઇ નજરો.ચેપમેનના પીક ડ્રાઇવ આ પર્વતના આધાર પરથી જોઇ શકાય છે.]] એટલાન્ટીક સીબોર્ડમાં બાન્ટ્રી ખાડી, [[કેમપ્સ ખાડી]], [[ક્લીફ્ટોન]], [[ફ્રેસ્નયે]], [[ગ્રીન પોઇન્ટ]], [[હોટ ખાડી,]] [[લાનડુડનો]], [[મોયુલે પોઇન્ટ]], [[સી પોઇન્ટ]], અને [[થ્રી એકર ખાડી]] સમાવિષ્ટ છે. === દક્ષિણ ઉપનગરો === દક્ષિણ ઉપનગરોમાં [[રોન્ડેબોસ્ચ]], [[ક્લારેમોન્ટ]], [[પલુમસ્ટેડ]], [[પીનેલેન્ડસ]], [[વાયનબર્ગ]], [[ન્યૂલેન્ડ્સ]], [[બેર્ગવલીટ]], [[કોન્સ્ટ્રનટીઆ]] અને [[બિશપકોર્ટ]] સમાવિષ્ટ છે. === દક્ષિણ પેનીન્સુલા === [[ચિત્ર:Simonstown.jpg|thumb|right|સીમોનના શહેરનું ઐતિહાસિક કેન્દ્ર]] મોટે ભાગે દક્ષિણ પેનીન્સુલાની ગણના , [[ભારતીય સમુદ્ર]]ના દક્ષિણના [[મુઇઝેન્બેર્ગ]] અને [[એટલાન્ટીક સમુદ્ર]]ના [[નોરોર્થોકે]]ના વિસ્તારો તરીકે થાય છે, જે [[કેપ પોઇન્ટ]]ના તમામ રસ્તા પર આવે છે. અત્યાર સુધી તે થોડુંક ગ્રામીણ હતું, પણ હવે આ વિસ્તારની નવા કિનારાના ઝડપી વિકાસથી અહીંની વસ્તીમાં પણ ઝડપી વધારો થયો છે અને વધુ વ્યવસ્થિત ગુહપ્રણાલીને ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે વિશાળ વિસ્તારોની ઉપ વહેંચણી કરવામાં આવી છે. તેમાં [[કેપ્રી ગામ]], [[ક્લોવેલી]], [[ફીશ હોઇક]], [[જલેન્લીર્ન]], [[કોલ્ક બે]], [[કોમ્મેટજીઇ]], [[મીસેફુમેલેલે]], [[મુઇઝેનબેર્ગ]], [[નોઓર્થોક]], [[ઓશન વ્યૂ]], [[સ્કાર્બોરોગ]], [[સીમાનસ શહેર]], [[સેન્ટ જેમ્સ]] સામાવિષ્ટ છે. [[સનીડલે]], અને [[સન વેલી]]. === કેપ ફ્લેટ્સ === કેપ ફ્લેટ્સ એક વિશાળ, નીચલા-સ્તરનો, સપાટ [[વિસ્તાર]] છે જે કેપ ટાઉનના દક્ષિણ પૂર્વીય વિસ્તારમાં આવેલો એક કેન્દ્રીય વ્યાપારી જિલ્લો છે. કેપ ટાઉનમાં મોટા ભાગના લોકો, આ વિસ્તારને 'ધ ફ્લેટ્સ' તરીકે ઓળખે છે. જેને કેટલાક લોકો દ્વારા નાંખી '[[રંગભેદ]]'નો ભોગ બનેલા લોકોના નાંખવાનું મેદાન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે 1950માં આ વિસ્તાર [[રંગભેદ]]વાળા લોકોનું ઘર હતું જેને સરકારે ગોરો ના હોય તેવા લોકો કહેતી હતી. [[ગ્રુપ એરિયા એક્ટ]] અને [[પાસ લૉઝ]] જેવા વંશ-આધારીત કાયદાઓના કારણે કાળા (સફેદ નહીં તેવા) લોકોને કેન્દ્રીય શહેરી વિસ્તારોથી ગોરા લોકો માટે બળજબરી પૂર્વક નીકાળવામાં આવ્યા અને ફ્લેટ્સમાં સરકારે બાંધેલી ટાઉનશીપમાં રહેવાની ફરજ પડાઇ, કે પછી ધણા લોકો જેમને [[કાળા]] લોકો તરીકે વર્ણવામાં આવે છે તેમને અનૌપચારિક સમજૂતીથી ફ્લેટ્સની અન્ય કોઇ જગ્યાએ બળજબરીથી ગેરકાયદેસર વિસ્તારમાં જીવન વિતાવવા લાગ્યા. ત્યારથી ફ્લેટ મોટાભાગની કેપ ટાઉનની વસ્તીનું ઘર છે. === પશ્ચિમ સમુદ્રતટ === પશ્ચિમ સમુદ્રતટમાં [[બ્લોબર્ગસ્ટ્રાન્ડ]], [[મીલ્નેર્ટોન]], [[ટેબલવ્યૂ]], [[પશ્ચિમ સમુદ્ર કિનારો]] અને એટલાન્ટીસનો સમાવેશ થાય છે. == સરકાર == [[ચિત્ર:CapeTownCityHall.jpg|thumb|right|કેપ ટાઉન સીટી હોલ.]] કેપ ટાઉનની સ્થાનિક સરકાર [[સીટી ઓફ કેપ ટાઉન]] છે જે એક [[મહાનગર નગરપાલિકા]] છે. કેપ ટાઉન 210-સભ્યોના [[શહેર ધારાસભા]]થી શાસિત છે. આ શહેર 105 મતઅધિકાર વિભાગોમાં વિભક્ત છે; પ્રત્યેક વિભાગ પ્રત્યક્ષરીતે ધારાસભાના એક સભ્યને ચૂંટે છે, તે જ સમય દરમિયાન અન્ય 105 સલાહકારો [[પાર્ટી-લીસ્ટ પ્રપૉર્શનલ રેપ્રિઝેન્ટેશન]] પ્રણાલી દ્વારા ચૂંટવામાં આવે છે. શહેરી ધારાસભા દ્વારા [[વહીવટી મેયર]] અને [[વહીવટી નાયબ]] મેયરની પસંદગી કરવામાં આવે છે. હાલની [[સ્થાનિક સરકારી ચૂંટણીઓ]]માં, ડેમોક્રેટિક એલયન્સ (ડીએ (DA)) સૌથી વિશાળ એકલો પક્ષ છે જે ધારાસભાની 210 બેઠકોમાંથી 90 બેઠકો ધરાવે છે, અન્ય આગળ પડતો પક્ષ છે [[આફ્રિકન રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] જેની પાસે 81 બેઠકો છે, પણ કોઇ પણ પક્ષ બહુમતી નથી ધરાવતો.<ref>{{cite web|url=http://www.elections.org.za/lgeresults/Static%20Report/95/Seats%20by%20Municipality%20LCMC/CPT-1.pdf|publisher=Independent Electoral Commission of South Africa|title=City of Cape Town, 2006 Local Government Elections: Seat Calculation Summary|date=3 April 2006|format=PDF|access-date=22 જુલાઈ 2010|archive-date=18 માર્ચ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060318004628/http://www.elections.org.za/lgeresults/Static+Report/95/Seats+by+Municipality+LCMC/CPT-1.pdf|url-status=dead}}</ref> અનેક પક્ષપલટા અને ચૂંટણી દ્વારા મળેલી સફળતાનાથી ડીએ (DA) પાસે હવે 97 સભ્યો છે. હાલમાં ડીએ (DA)નું [[સ્વતંત્ર લોકશાહી]] અને સંયુક્ત લોકશાહી ચળવળ નામના પક્ષો સાથે જોડાણ છે. આ જોડાણમાં 114 સભ્યોએ તેને સુખદાયી બહુમતી આપી છે. 29 એપ્રિલ 2009ના રોજ અગાઉના [[લોકશાહી જોડાણ]]ના વહીવટી મેયર [[હેલેન જીલ્લી]]એ [[પશ્ચિમ કેપ પ્રાન્ત સંસદ]]માં તેની પસંદગી અને ત્યારબાદ પશ્ચિમ કેપ પ્રાન્તના પ્રધાનમંત્રી તરીકેની ચૂંટણીના કારણે તેમને પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું. શહેરની ધારાસભાએ નવા વહીવટી મેયર તરીકે [[ડેન પ્લાટો]] અને વહીવટી નાયબ મેયર તરીકે [[ઇઆન નેલ્સન]]ને ચૂંટ્યા. નવા મેયરે એક નવી મેયરલ [[સમિતિને નિયુક્ત]] કરી. == વસ્તી-વિષયક માહિતી == [[ચિત્ર:Cape Town population density map.svg|thumb|right|કેપ ટાઉનની વસ્તી ગીચતા[46]]] [[ચિત્ર:Cape Town dominant language map.svg|thumb|right|કેપ ટાઉનની ગૃહ ભાષાઓની ભૂશાસ્ત્રની રીતે કરેલી વહેંચણી[47][48][49][50]]] [[2001ના દક્ષિણ આફ્રિકાની રાષ્ટ્રીય જનગણના]] મુજબ, કેપ ટાઉનની કુલ વસ્તી 2,893,251 લોકોની છે. અહીં 759,767 ઔપચારિક ઘરો છે, જેમાંથી 87.4% પાસે ફ્લશ કે કેમિકલ [[ટૉઇલેટ]] છે, અને 94.4% ઘરનો [[કચરો]] નગરપાલિકા દ્વારા અઠવાડિયામાં એકવાર ખસેડવામાં આવે છે. 80.1% જેટલા ઘરોમાં ઊર્જાના મૂળ સ્ત્રોત તરીકે [[વીજળી]]નો ઉપયોગ થાય છે. 16.1% ઘરો એક વ્યક્તિ દ્વારા શાસન હેઠળ ચલાવવામાં આવે છે.<ref name="statssa-census-2001">{{cite web|url=http://www.statssa.gov.za/census01/Census/Database/Census%202001/Census%202001.asp|title=Statistics South Africa: 2001 Census Results|access-date=2010-07-22|archive-date=2005-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20050411233106/http://www.statssa.gov.za/census01/Census/Database/Census%202001/Census%202001.asp|url-status=dead}}</ref> કુલ વસ્તીમાં [[રંગીન]] લોકોનો હિસાબ 48.13%, જેમાં [[કાળા આફ્રિકન]] 31%, [[ગોરાઓ]] 18.75%, અને [[એશિયન]] લોકો 1.43% છે. વસ્તીમાં 46.6% લોકોની ઉંમર 24 વર્ષ કરતા ઓછી છે, એ જ પ્રમાણે 5%ની ઉંમર 65 વર્ષ કરતા વધુ છે. શહેરમાં વચ્ચેની ઉંમર 26 વર્ષની છે, અને પ્રત્યેક 100 મહિલાઓએ, 92.4 પુરુષો છે. શહેરના રહેવાસીઓમાંથી 19.4% [[બેરોજગાર]] છે; કાળા બેરોજગારો 58.3%, રંગીન બેરોજગાર 38.1%, સફેદ 3.1% અને એશિયન બેરોજગારોની સંખ્યા 0.5% છે.<ref name="statssa-census-2001"/> કેપ ટાઉનના 41.4% રહેવાસીઓ ઘરમાં [[ઍફ્રિકાન્સ]], 28.7% [[ક્ષખોસ]], 27.9% [[અંગ્રેજી]], 0.7% [[સોથો]], 0.3% [[ઝૂલુ]], 0.1% [[તાસ્વાન]] ભાષા બોલે છે અને 0.7% ની વસ્તી અન-અઘિકારીક ભાષા તેમના ઘરમાં બોલે છે. 76.6% રહેવાસીઓ [[ખ્રિસ્તી]] ધર્મનું પાલન કરે છે, 10.7% ને કોઇ ધર્મ નથી, 9.7% લોકો [[મુસ્લિમ]], 0.5% લોકો [[યહૂદી]] અને 0.2% લોકો [[હિંદુ]] ધર્મનું પાલન કરે છે. 2.3% લોકો અન્ય કે અનિશ્ચિત માન્યતાઓમાં માને છે.<ref name="statssa-census-2001"/>4.2% રહેવાસીઓની ઉંમર 20 વર્ષની છે અને તેમને કોઇ પણ પ્રકાર [[શિક્ષણ]] નથી મળ્યું; 11.8% રહેવાસીઓએ થોડા પ્રમાણમાં પ્રાથમિક શાળાનું શિક્ષણ મેળવ્યું છે; 7.1% રહેવાસીઓએ ખાલી [[પ્રાથમિક શાળા]]નું શિક્ષણ પૂરું કર્યું છે; 38.9% થોડાક પ્રમાણમાં [[માધ્યમિક શાળા]]નું શિક્ષણ મેળવ્યું છે; 25.4% રહેવાસીઓએ ખાલી માધ્યમિક શાળા સુધીનું શિક્ષણ મેળવ્યું છે અને 12.6% પાસે માધ્યમિક શાળા કરતા વધુ ઊંચા સ્તરનું શિક્ષણ છે. એકદરે, 38.0% જેટલા રહેવાસીઓએ માધ્યમિક શાળા પૂર્ણ કરી છે. 20-65 વર્ષના કામ કરતા પુખ્તવયના લોકોની વચ્ચેની વાર્ષિક આવક [[ઝાર]] 25 774 છે. પુરુષોની વચ્ચેની વાર્ષિક આવક ઝાર 27 406 છે જેની સામે મહિલાઓની ઝાર 22 265 છે.<ref name="statssa-census-2001"/> == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:Cape Town CBD.jpg|thumb|right|પાછળ દેખાતી ABSA બેંકની ઇમારત સાથે કેપ ટાઉનનો કિનારાનો વિસ્તાર.]] પશ્ચિમ કેપ પ્રાન્ત માટે કેપ ટાઉન એક આર્થિક કેન્દ્ર છે, દક્ષિણ આફ્રિકાના બીજા મુખ્ય આર્થિક કેન્દ્ર અને આફ્રિકાના ત્રીજા મુખ્ય આર્થિક મથક તરીકે આ શહેરની ગણના થાય છે. તે પશ્ચિમ કેપના પ્રાદેશિક ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકેની ગરજ સારે છે. તે આ પ્રાન્તનું મુખ્ય બંદર અને હવાઇ મથક પણ છે. શહેરમાં મોટા પ્રધાનમંડળની હાજરી રહે છે – પશ્ચિમ કેપના મુખ્ય શહેર તરીકે અને [[રાષ્ટ્રીય સંસદ]]ની બેઠક એમ બંન્ને રીતે – જેને કારણે સરકારમાં સેવા આપતા ઉદ્યોગોના વિકાસમાં અને રાજ્યની આવકમાં વધારો થયો. કેપ ટાઉન ધણી [[પરિષદો]]નું આયોજન કરે છે, ખાસ કરીને હાલમાં વિસ્તારિત કરેલ [[કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રીય સભા કેન્દ્ર]], જેને 2003માં ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું હતું. કેપ ટાઉન હાલમાં સ્થાવર મિલકત અને [[બાંધકામ]] બજારમાં આવેલી તેજીની મજા માણી રહ્યું છે, 2010 વિશ્વ કપના કારણે સાથે જ ઉનાળાના ઘરો માટે કે અહીં હંમેશા માટે વસવાટ કરવા માટે કેટલાક લોકો આ શહેર ઘર ખરીદી રહ્યા છે. કેપ ટાઉન 9 વિશ્વ કપની હરીફાઇઓનું યજમાન છે, જે આ પ્રમાણે છે: 2010 વિશ્વ કપની છ પહેલા તબક્કાની હરીફાઇ, એક બીજા તબક્કાની હરીફાઇ, એક ત્રિમાસિક અંતિમ અને એક અંતિમ પહેલાની હરીફાઇન સમાવિષ્ટ છે. એક વ્યાપક શહેરી નવીનીકરણ યોજના હેઠળ કેન્દ્રીય વ્યાપાર જિલ્લોમાં અનેક નવી ઇમારતો અને નવીનીકરણનું કામ [[કેપ ટાઉન ભાગીદારી]]ના માર્ગદર્શન હેઠળ કરવામાં આવી રહ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.capetown.gov.za/econstats/econrep.asp|title=City of Cape Town: Economic Statistics|access-date=2010-07-22|archive-date=2007-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223232644/http://www.capetown.gov.za/econstats/econrep.asp|url-status=dead}}</ref> આવનારા 5 વર્ષોની અંદર કેન્દ્રીય વ્યાપાર પ્રદેશ ખાનગી ક્ષેત્રના રોકાણમાં ઝાર30-35 બિલિયનનો અંતર્પ્રવાહની આશા સેવી રહ્યો છે, જેને ભાગીદારીએ પણ પુષ્ટિ કરેલી છે. {{Citation needed|date=October 2008}}. સીબીડી (CBD)માં પોર્ટસાઇડ નામની એક 35 માળની ઇમારતને બાંધવામાં આવશે તે વાત હાલ પ્રસિદ્ધ થઇ છે.<ref>http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=656514={{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને અન્ય બે 26+ માળની ઇમારત પણ રેલ્વે મથકોની પાસે બાંધવામાં આવશે.<ref>http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=466130={{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> કેપ ટાઉન પાસે ચાર મુખ્ય કમર્શિયલ નોડ્સ (વાણિજ્ય સ્થળ) છે, જે કેપ ટાઉનના કેન્દ્રીય વ્યાપાર પ્રદેશની મોટાભાગની નોકરીની તકો અને કચેરીની જગ્યા ધરાવે છે. [[સેનચ્યૂરી સીટી]], [[બેલ્લાવીલ્લે]]/ટ્યગેર પટ્ટી અને [[ક્લારેમોન્ટ]] કમર્શિયલ નોડ (વ્યાપારી સ્થળો) સારી રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે અને તેમાં ધણી કચેરીઓ અને નિગમોના વડામથકો આવેલા છે. શહેરમાં વિમા કંપનીઓ, છૂટક વેચાણ સમૂહો, પ્રકાશકો, ડિઝાઇન હાઉસીસ, ફેશન ડિઝાઇનરો, શીપીંગ કંપનીઓ, પેટ્રોકેમીકલ કંપનીઓ, સ્થપતિઓ અને જાહેરાત કચેરીઓની મોટા ભાગની કંપનીઓના વડામથક અહીં આવેલા છે. મોટા ભાગની નીપજનો વેપાર [[કેપ ઓફ ટાઉનના બંદર]] કે [[કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રિય હવાઇ મથક]] દ્વારા થાય છે. કેપ ટાઉનમાં મોટા ભાગની જહાજ બનાવતી કંપનીઓની કચેરીઓ અને ઉત્પાદન સ્થળો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.southafricanboatbuilders.co.za|title=South African Boatbuilders Business Council|access-date=2021-07-09|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106214500/http://www.southafricanboatbuilders.co.za/|url-status=dead}}</ref> આ પ્રાન્તની દેશ માટે ઊર્જાના વિકાસ કેન્દ્ર તરીકે ગણના થાય છે, અત્યારનું [[કોર્બેર્ગ ન્યૂક્લિયર પાવર મથક]] પશ્ચિમ કેપની જરૂરિયાતો માટે ઊર્જા પૂરી પાડે છે. હાલમાં, તેલ શોધનારાઓએ એટલાન્ટીક સમુદ્રના સાગર કિનારે [[તેલ]] અને [[પ્રાકૃતિક ગેસ]]ની શોધ કરી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dme.gov.za|title=South African Department of Minerals and Energy|access-date=2021-12-25|archive-date=2009-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090103185805/http://www.dme.gov.za/|url-status=dead}}</ref> સાઉથ આફ્રિકામાં પશ્ચિમ કેપ એક મહત્વનો પ્રવાસી પ્રદેશ છે પ્રવાસન ઉદ્યોગના હિસાબ માટે પ્રાન્તનું [[જીપીડી]] (GDP) 9.8% છે અને પ્રાન્તના કામ કરતા 9.6% માણસોને તે નોકરી આપે છે. 2004માં, 1.5 મિલિયન આંતરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓએ આ વિસ્તારની મુલાકાત લીધી છે.<ref>{{cite book|url=http://www.capegateway.gov.za/Text/2005/12/dmo_annualreport_20042005.pdf|publisher=Cape Town Routes Unlimited|title=Annual Report 2004/2005|isbn=0-621-35496-1|format=PDF|access-date=2010-07-22|archive-date=2007-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070616054845/http://www.capegateway.gov.za/Text/2005/12/dmo_annualreport_20042005.pdf|url-status=dead}}</ref> કેપ ટાઉનમાં ખાણકામ ઉદ્યોગ પાછલા 6 વર્ષોથી તેજી જોઇ રહ્યો છે. 2002થી 6000 ખાણમજૂરોને ખાણકામ ઉદ્યોગમાં નોકરી મળી છે. {{Citation needed|date=June 2008}} આ શહેરને હાલમાં સાઉથ આફ્રિકામાં સૌથી વધુ વેપારી સાહસ ખેડનાર શહેરનું નામ આપવામાં આવ્યું છે, વ્યાપારની તકોની સંભાવના સરેરાશ રાષ્ટ્રના વ્યાપારની તકો કરતા કેપેટોનીયસના દર મુજબ ત્રણ ધણી વધારે છે. જેમની ઉંમર 18-64ની વચ્ચે છે તે 190% નવો વ્યાપાર કરવાની લક્ષ્યને અનુસરે છે, જ્યારે જ્હોનિસબર્ગમાં, સમાન વસ્તી સમુહ 60% થી વધુ જ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ મુજબ નવો વ્યાપાર કરવાનું પસંદ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.fin24.com/articles/default/display_article.aspx?Nav=ns&ArticleID=1518-1786_2389511|title=Cape Town breeds entrepreneurs|access-date=2010-07-22|archive-date=2009-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090126202204/http://www.fin24.com/articles/default/display_article.aspx?Nav=ns&ArticleID=1518-1786_2389511|url-status=dead}}</ref> == પર્યટન == [[ચિત્ર:Cape of good hope.JPG|thumb|right|કેપ ઓફ ગુડ હોપ]] [[ચિત્ર:Clifton 4th Beach.jpg|thumb|right|ક્લીફટોન 4th સાગરતટ]] [[ચિત્ર:Waterfront panorama.jpg|thumb|right|વિક્ટોરીયા &amp; એલ્ફ્રડ વોટરફોન્ટ ખાતે આવેલ સમગ્ર વિક્ટોરીયા ગોદીના ચિત્રપટનો નજરો, જેની પાછળના ભાગમાં ટેબલ પર્વત પણ દેખાય છે]] [[ચિત્ર:Cape Town Bo-Kaap city street.jpg|thumb|right|લાક્ષણિક કેપ માલય બો-કાઅપ જે કેપ ટાઉનના સૌથી વધુ મુલાકાતી સ્થળોમાંથી એક છે.]] [[ચિત્ર:Kirstenbosch - View from the Botanical Gardens.jpg|thumb|કીર્સ્ટેનબોસ્ચ રાષ્ટ્રિય વનસ્પતિશાસ્ત્રનો ઉદ્યાન]] કેપ ટાઉન એક માત્ર દક્ષિણ આફ્રિકાનું જ સૌથી જાણીતું આંતરાષ્ટ્રીય પ્રવાસી સ્થળ નથી પણ આફ્રિકાનું પણ છે. આ માટે જવાબદાર છે તેનું સુંદર વાતાવરણ, પ્રાકૃતિક પાશ્વભૂમિ અને સારી રીતે વિકસિત કરાયેલ કાયમી બાંધકામની રચના. આ શહેરમાં કેટલાક પ્રસિદ્ધ પ્રાકૃતિક લક્ષણો છે જે પ્રવાસીઓને તેની તરફ આકર્ષે છે, જેમાં સૌથી નોંધનીય છે [[ટેબલ માઉન્ટ]],<ref>{{cite web|url=http://www.thecape.org/|title=Table Mountain Aerial Cableway}}</ref> જે [[ટેબલ માઉન્ટેન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]]ના મોટા ભાગમાં રચાયેલું છે અને [[સીટી બાઉલ]]ના પાછલા વિસ્તારના અંતમાં આવેલું છે. પર્વતની ટોચ પર પહોંચવા માટે તમારે કાં તો પદયાત્રા કરવી પડે, કે પછી [[ટેબલ માઉન્ટેન કેબલ]]ને લેવી પડે.[[કેપ પોઇન્ટ]] [[કેપ પેનીન્સુલા]]ના અંતમાં આવેલું છે જેને જોરદાર ભૂશિર તરીકે ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.capepoint.co.za/|title=Cape Point, South Africa|access-date=2010-07-22|archive-date=2011-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928071905/http://www.capepoint.co.za/|url-status=dead}}</ref> ધણા પ્રવાસીઓ [[ચેપમેન્સ પીક ડ્રાઇવ]] સુધી પણ ગાડી ચલાવીને જાય છે, જે એક સાંકડો રસ્તો છે જે [[નોરર્ધોર્ક]] અને [[હોયુટ ખાડી]]ને જોડે છે. આ રસ્તાથી પ્રવાસીઓ એટલાન્ટીક સમુદ્ર અને પાસેના પર્વતોનો નજરો જોઇ શકે છે. તેવું પણ શક્ય છે કે કે તમે કાં તો પદયાત્રા કે ગાડી ચલાવેને [[સિંગલ ટેકરી]] પર જાઓ, જેથી સીટી બાઉલ અને ટેબલ પર્વતનું નિરીક્ષણ કરી શકો.<ref>{{cite web|url=http://www.nbi.ac.za/frames/kirstfram.htm|title=Kirstenbosch National Botanical Garden|access-date=2010-07-22|archive-date=2006-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20060811214746/http://www.nbi.ac.za/frames/kirstfram.htm|url-status=dead}}</ref> ધણા પ્રવાસીઓ [[કેપ ટાઉનના સાગરતટો]]ની પણ મુલાકાત લે છે, જેમાં સ્થાનિક રહેવાસીઓને કારણે જાણીતા છે.<ref name="CTbeaches">{{cite web|url=http://www.safarinow.com/cms/cape-town-beaches/irie.aspx|title=Cape Town Beaches|publisher=SafariNow.com}}</ref> શહેરની અજોડ ભૂગોળના કારણે, એક દિવસમાં કેટલાક અલગ અલગ સાગર કિનારાઓ જોવા શક્ય છે, અને આ પ્રત્યેક સાગર કિનારો અલગ પાશ્વભૂમિ અને હવામાન ધરાવે છે. કેપની પાણી મર્યાદાના માધ્યમથી ઠંડાથી સૌમ્ય વચ્ચે રહે છે, શહેરની બંન્ને બાજુઓ વચ્ચે આ તફાવત નાટકીય છે. એટલાન્ટીક સીબોર્ડ સરેરાશ વાર્ષિક પાણીનું તાપમાન [[કેલિફોર્નિયા]]ના સાગરતટોની આસપાસ {{convert|13|°C|°F|abbr=on}} ભાગ્યે જ વધારે હોય છે, ફોલ્સ ખાડી સાગરતટ ખૂબ જ ગરમ હોય છે, સામાન્યરીતે વાર્ષિક {{convert|16|and|17|C|F}} આટલાની વચ્ચે હોય છે. ઉત્તરી [[ભૂમધ્ય સમુદ્રના પ્રદેશ]]થી અને પાણીનું તાપમાનમાં ખુબ જ સમાનતા છે (ઉદાહરણ માટે [[નાઇસ]]). ઉનાળામાં, ફોલ્સ ખાડીનું પાણી સરેરાશ થોડુંક {{convert|20|°C|°F|abbr=on}}, {{convert|22|°C|°F|abbr=on}} સમાન ઊંચાઇ સાથે. [[દક્ષિણના દરિયા]]માંથી નીકળતા [[બેન્ગુલે કરંટ]]ના કારણે એટલાન્ટીક તટ પર આવેલા સમુદ્ર કિનારાઓનું પાણી ખુબ જ ઠંડુ હોય છે, એ જ રીતે [[ફોલ્સ ખાડી]]ના દરિયા કિનારાઓના પાણી લગભગ 10&nbsp;°C જેટલા ગરમ હોઇ શકે છે કારણકે આ પાણી પર [[અગુલ્હાસ કરંટ]]નો પ્રભાવ હોય છે, અને દક્ષિણ પૂર્વીય પવનની સપાટીને ગરમ કરવાની અસરના કારણે પણ આમ બને છે <ref name="CTbeaches"/>બંન્ને સાગરતટો સમાન પણે લોકપ્રિય છે, જો કે [[ક્લીફ્ટોન]]ના સંપન્ન સાગર કિનારાઓ અને એટલાન્ટીક તટ પર અન્ય જગ્યાઓને ઉપહાર ગૃહ અને કેફે વડે વધુ સારી રીતે વિકસિત કરવામાં આવી છે, ખાસ કરીને [[કેમપ્સ બે]]નો સમુદ્ર કિનારો જ્યાં વાઇબ્રન્ટ ઉપહારગૃહોની પટ્ટી અને સુલભ બાર આવેલા છે. સીમોન શહેરની પાસે આવેલો [[બોયુલ્ડેર્સ સાગર કિનારો]] ત્યાંના [[આફ્રિકન પેન્ગ્વિન]]ની વસાહતના કારણે પ્રસિદ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.simonstown.com/tourism/penguins/penguins.htm|title=The African Penguin|access-date=2010-07-22|archive-date=2013-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102120851/http://simonstown.com/tourism/penguins/penguins.htm|url-status=dead}}</ref> અહીં [[સર્ફીંગ]] ખુબ જ લોકપ્રિય છે અને આ શહેરમાં દર વર્ષે [[રેડ બુલ બીગ વેવ આફ્રિકા]] નામની સર્ફીંગ હરીફાઇનું આયોજન કરે છે.આ શહેરમાં કેટલાક નોંધનીય સંસ્કૃતિક આકર્ષણો આવેલા છે. [[વિક્ટોરિયા &amp; અલ્ફ્રેડ વોટરફન્ટ]], [[કેપ ટાઉનના બંદર]]ની [[ગોદીઓ]]ના ટોચ ભાગ પર બાંધેલા આ ઇમારત, પ્રવાસી આકર્ષણ તરીકે શહેરનું સૌથી વધુ વખત મુલાકાત લીધેલ સ્થળ છે. આ શહેરનું સૌથી લોકપ્રિય ખરીદી સ્થળ પણ છે, જેમાં હજારો દુકાનો અને [[ટુ ઓશન માછલી ઘર]] પણ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.waterfront.co.za/|title=The Victoria & Alfred Waterfront|access-date=2010-07-22|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109225059/http://www.waterfront.co.za/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aquarium.co.za/|title=The Two Oceans Aquarium}}</ref> V&amp;Aના આકર્ષણના એક ભાગ, તે એ છે કે બંદરમાં કામકાજ ચાલુ રહેતું હોય છે અને મુલાકાતીઓ જહાજને અંદર આવતા અને બહાર જતા જોઇ શકે છે, જે સ્થાનિક રીતે જાણીતું છે. V&amp;A નેલ્સન મંડેલા ગેટવેનો પણ યજમાન છે, જેનાથી [[રોબ્બેન ટા]]પુ માટે [[હોડીઓ]] રવાના થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.robben-island.org.za/|title=Robben Island|access-date=2010-07-22|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004093643/http://info@robben-island.org.za/|url-status=dead}}</ref> V&amp;Aથી એક હોડી લઇને [[હોયુટ ખાડી]], [[સીમોનના શહેર]] અને [[કેપ ફર સીલ]] વસાહાતોના સીલ અને ડુઇકેર ટાપુઓ તરફ જઇ શકાય છે. કેટલીક કંપનીઓ [[કેપ ફ્લેટ્સ]], એક સૌથી વધુ મિશ્ર રંગની ચામડીવાળી [[વસાહત]], અને [[ખાયેલેટીશા]], એક સૌથી વધુ કાળા લોકોની વસાહતની સફર કરાવવાની પણ તૈયારી બતાવે છે. એક વિકલ્પ તરીકે કેપ ટાઉનના વસાહતોમાં એક રાત માટે તમે સૂઇ પણ શકો છો. અહીં કેટલાક બી&amp;બીએસ (B&amp;Bs) છે જ્યાં તમે એક સલામત અને સાચી આફ્રિકન રાત્રિ પસાર કરી શકો છો.<ref>{{cite web|url=http://www.capetownmagazine.com/todonight/Western-Cape/Townships/Township-BaBs-Discover-what-true-African-hospitality-is-all-about~11|title=Township stays|access-date=2010-07-22|archive-date=2010-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210212638/http://www.capetownmagazine.com/todonight/Western-Cape/Townships/Township-BaBs-Discover-what-true-African-hospitality-is-all-about~11|url-status=dead}}</ref>કેપ ટાઉન તેના સ્થાપત્ય વારસા માટે પ્રસિદ્ધ છે, અને વિશ્વની ઊંચી ગીચતાની [[કેપ ડચ]] શૈલીની ઇમારતો અહીં આવેલી છે. કેપ ડચ શૈલીમાં, નેધરલેન્ડ, જર્મની અને ફ્રાન્સની સ્થાપત્ય પરંપરાઓનું જોડાણ કરવામાં આવે છે, જે [[કૉન્સ્ટન્ટીઆ]], કેન્દ્રીય વ્યાપારી જિલ્લામાં આવેલી જૂની સરકારી ઇમારતો, અને [[લોન્ગ સ્ટ્રીટ]]માં મોટા ભાગે જોવા મળે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.encounter.co.za/article/19.html|title=Cape Dutch Architecture|publisher=Encounter South Africa|access-date=2010-07-22|archive-date=2006-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20060618001306/http://www.encounter.co.za/article/19.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=A Comparative Evaluation of Urbanism in Cape Town|publisher=University of Cape Town Press|year=1977|pages=20–98|isbn=0-620-02535-2}}</ref> વાર્ષિક [[કેપ ટાઉન મિન્સ્ટ્રલ કાર્નિવલ]], જેનું જાણીતું [[ઍફ્રિકાન્સ]] નામ ''કાપસે કલોપ્સે'' છે, એક વિશાળ [[મિન્સ્ટ્રલ]]નો ઉત્સવ છે જે દર વર્ષે જાન્યુઆરી 2 કે "''ટવેબે નુવે જાર'' " (ઍફ્રિકાન્સ: બીજું [[નવું વર્ષ]])ના દિવસે ઉજવાય છે. મિન્સ્ટ્રલની કૂચમાં હરીફ ટુકડીઓ ભડકીલા રંગના પોશાકો પહેરે છે, કે પછી રંગીન છત્રી કે કોઇ સંગીત વાદ્યોને વગાડે છે. [[આર્ટસ્કેપ થીયેટર સેન્ટર]] કેપ ટાઉનનું મુખ્ય કળાઓને ભજવવાનું સ્થળ છે. કેપ ટાઉનની પરિવહન પ્રણાલી બાકીના દક્ષિણ આફ્રિકાથી જોડાયેલી છે; તે પ્રાન્તમાંથી અન્ય જગ્યાઓના ગેટવે તરીકેની સેવા પૂરી પાડે છે. શહેરથી એક દિવસના પ્રવાસ તરીકે [[કેપ વાઇનલેન્ડ]] અને ખાસ કરીને [[સ્ટેલ્લાન્બોચ]], [[પાર્લ]] અને [[ફ્રાન્સછોક]] શહેરોમાં જઇને ત્યાંના જોવાલાયક સ્થળો જોવા અને [[વાઇનને ચાખવા]] જવું ખુબ લોકપ્રિય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.tourismcapewinelands.co.za/|title=Cape Winelands|access-date=2010-07-22|archive-date=2004-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20040924231340/http://www.tourismcapewinelands.co.za/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.winelands.co.za/|title=The Western Cape wine lands|access-date=2010-07-22|archive-date=2014-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214131214/http://www.winelands.co.za/|url-status=dead}}</ref> [[વ્હેલને જોવી]] તે પ્રવાસીઓમાં ખુબ જ લોકપ્રિય છે: [[સોર્ધન રાઇટ વ્હેલ]] અને [[હમ્પબેક વ્હેલ]] સંવર્ધનના સમયે (ઓગસ્ટ થી નવેમ્બર) સાગર કિનારાની પાસે જોવા મળે છે અને [[બ્રાયડેની વ્હેલો]] અને [[કિલર વ્હેલ]] વર્ષના કોઇ પણ સમયે જોવો મળી શકે છે.<ref name="CTwhale">{{cite web|url=http://www.afton.co.za/whale-watching.htm|title=Cape Town Whale Watching|publisher=Afton Grove|access-date=2010-07-22|archive-date=2006-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20060422020303/http://www.afton.co.za/whale-watching.htm|url-status=dead}}</ref> તેની નજીકનું શહેર [[હેર્માનુસ]] તેના વ્હેલ ઉત્સવ માટે પ્રસિદ્ધ છે, પણ ફોલ્સ ખાડીમાં પણ વ્હેલને જોઇ શકાય છે.<ref name="CTwhale"/> [[હેવીસીડેની ડોલ્ફિનો]] અમુક જ પ્રદેશ મળી આવતી હોવાને કારણે કેપ ટાઉનના ઉત્તરી સાગર તટમાં તેને જોઇ શકાય છે; [[ડસ્કી ડોલ્ફિનો]] પણ તે જ સાગર કિનારા પર જીવે છે અને કેટલીકવાર રોબ્બેન ટાપુમાં હોડીમાંથી તેઓને જોઇ શકાય છે.<ref name="CTwhale"/>2004માં લગભગ 1.5 મિલિયન પ્રવાસીઓએ કેપ ટાઉનની મુલાકાત લીધી હતી, જેણે કુલ આર (R) 10 મિલિયનની વાર્ષિક આવક લાવી હતી.{{Citation needed|date=November 2007}}2006 વર્ષ માટે કરેલી આગાહી મુજબ 1.6 મિલિયન પ્રવાસીઓ કુલ આર (R) 12 બિલિયનો ખર્ચો કરશે તેવી અપેક્ષા સેવાઇ હતી.{{Who|date=November 2007}} પ્રવાસીઓના રહેવાના સૌથી લોકપ્રિય સ્થળોમાં આ મુજબ ળોનો સમાવેશ થાય છે [[કેમપ્સ ખાડી]], [[સી પોઇન્ટ]], [[વી&amp;એ (V&amp;A) વોટરફોન્ટ]], [[સીટી બાઉલ]], [[હોયુટ ખાડી]], [[કૉન્સ્ટન્ટ]], [[રોન્ડેબોસ્ચ]], [[ન્યૂલેન્ડ્સ]], [[સોમેરેસ્ટ પશ્ચિમ]], [[હેર્માનુસ]] અને [[સ્ટેલ્લાનબોસ્ચ]].<ref name="CTtourismstats">{{cite web|url=http://www.capetown-direct.com/article/cape-town-tourism-statistics|title=Cape Town Tourism Statistics|publisher=Cape Town Direct|access-date=2010-07-22|archive-date=2006-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061107151526/http://www.capetown-direct.com/article/cape-town-tourism-statistics|url-status=dead}}</ref>હાલમાં કેપ ટાઉનમાં રહેવાની ક્ષમતા 2690 સ્થાપનામાં 60,000 પથારીઓ (29, 800 ઓરડાઓ)જેટલી છે, જે તમામ દક્ષિણ આફ્રિકાના શહેરોમાં સૌથી વધારે છે. == સંચાર વ્યવસ્થા અને માધ્યમ == આ શહેરમાં કેટલાક છાપાઓ, સામાહિકો અને મુદ્રણ સુવિધાઓની કચેરીઓ આવેલી છે. આ શહેરમાં [[ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ન્યૂઝ એન્ડ મીડિયા]] એક મહત્વના [[અંગ્રેજી ભાષા]]ના છાપાઓને પ્રસિદ્ધ કરે છે જેના નામ છે, ''[[કેપ અર્ગુસ]]'' અને ''[[કેપ ટાઇમ્સ]]'' . [[નાસપેર્સ]], એ દક્ષિણ આફ્રિકાની સૌથી મોટી મીડિયા પેઢીઓનું સંગઠિત મંડળ છે જે, ''[[ડાઇ બુર્ગેર]]'' પ્રસિદ્ધ કરે છે, જે મહત્વ આફ્રિકન્સ ભાષાવાળું સમાચારપત્ર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.abyznewslinks.com/safri.htm|title=South Africa Newspapers|publisher=ABYZ News Links}}</ref> કેપ ટાઉન પાસે ધણા સ્થાનિક સમુદાયિક સમાચારપત્રો છે. અંગ્રેજીમાં કેટલાક મોટા સામુદાયિક સમાચારપત્રો આ પ્રમાણે છે, [[એથલોન]]માંથી ''[[એથલોન ન્યૂઝ]]'' , [[કૉન્સ્ટન્ટીઆબર્ગ]]માંથી ધ ''[[એટલાન્ટીક સન]]'' , ધ ''[[કોન્સ્ટન્ટીઆબર્ગ બુલેટીન]]'' , [[બેલવીલ્લે]]માંથી ધ ''[[સીટી વિઝન]]'' , [[ફોલ્સ ખાડી]]માંથી ધ ''[[ફોલ્સ બે ઇકો]]'' , [[હેલ્ડેરબર્ગ]]માંથી ધ ''[[હેલ્ડેરબર્ગ સન]]'' , મીચેલ્સ પ્લેનમાંથી ધ ''[[પ્લેન્સમેન]]'' , હ્યોટ ખાડીમાંથી ધ ''[[સેન્ટીનેલ ન્યૂઝ્સ]]'' , દક્ષિણ પેનેન્સુલામાંથી ધ ''[[સોર્ધન મેલ]]'' , [[દક્ષિણ ઉપનગરો]]માંથી ''[[સોર્ધન સબર્બ્ડ ટાટલર]]'' , ટેબલ વ્યૂહમાંથી ''[[ટેબલ ટોક]]'' અને ટાયગરવેલી/ડુર્બનવેલીમાંથી ''[[ટાગરટોક]]'' . ઍફ્રિકાન્સની ભાષાના સામુદાયિક સમાચારપત્રોમાં ''[[લાન્ડબો બુર્ગેર]]'' અને ધ ''[[ટાયગરબુર્ગેર]]'' નો સમાવેશ થાય છે. ''[[વુકની]]'', [[કેપ ફ્લેટ્સ]] આધારિત પ્રકાશન [[ખોસા]] ભાષામાં પ્રકાશિત થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dailyearth.com/IntnNews/southafrica.html|title=South Africa Newspapers|publisher=Daily Earth}}</ref> કેપ ટાઉન આકાશવાણી માધ્યમોનું કેન્દ્ર છે અને કેટલાક રેડિયો સ્ટેશનો માત્ર શહેરની અંદર પ્રસારિત થાય છે. [[94.5 કેએફએમ (Kfm)]] (94.5 [[એમએચઝેડ]] (MHz) [[એફએમ]] (FM)) અને [[ગુડ હોપ]] એફએમ (FM) (94–97 એમએચઝેડ (MHz) એફએમ (FM)) મોટાભાગે [[પોપ સંગીત]] વગાડે છે. હાર્ટ એફએમ (FM) (104.9 એમએચઝેડ એફએમ (MHz FM)), પહેલાનું P4 રેડિયો, [[જેઝ]] અને R&amp;B સંગીત વગાડે છે, જ્યારે ફાઇન મ્યુઝિક રેડિયો (101.3 એફએમ (FM)) [[પરંપરાગત સંગીત]] અને જેઝ વગાડે છે. બુશ રેડિયો એક સામુદાયિક રેડિયો મથક(89.5 [[એમએચઝેડ]] [[એફએમ]] (MHz FM) ) છે. [[વોઇઝ ઓફ ધ કેપ]] (95.8 એમએચઝેડ એફએમ (MHz FM)) અને [[કેપ ટોક]] (567 [[કેએચઝેડ]] (kHz) એમડબલ્યુ(MW)) શહેરના મુખ્ય [[વાતચીતના રેડિયો મથકો]] છે.<ref>{{cite web|url=http://www.biz-community.com/Companies/196/59.html|title=Radio companies|publisher=BizCommunity.Com}}</ref> [[કેપ ટાઉનની વિદ્યાપીઠ]] પણ પોતાનો રેડિયો મથક ચલાવે છે, [[યુસીટી (UCT)રેડિયો]] (104.5 [[એમએચઝેડ]] [[એફએમ]] (MHz FM)).[[એસએબીસી]] (SABC) (સાઉથ આફ્રિકા બોર્ડકાસ્ટીંગ કોર્પોરેશન)ની [[સી પોઇન્ટ]] ખાતે સેટેલાઇટ સ્ટુડિયોની સ્થાપના તેની આ શહેરમાં નાનકડી હાજરીને બતાવે છે. જોકે [[ઈ.ટીવી]]ની હાજરી અહીં મોટા પ્રમાણમાં છે, [[ગાર્ડન્સ]]માં લોન્ગલુફ સ્ટુડિયો ખાતે તેની એક મોટી ઇમારત આવેલી છે. શહેરમાં [[એમ (M)-નેટ]]ને આધાર સામગ્રી સાથે યોગ્ય રીતે રજૂ નથી કરાઇ. [[કેપ ટાઉન ટીવી]] એક સ્થાનિક ટીવી મથક છે, જેને અનેક સંસ્થાઓ દ્વારા ટેકો પૂરો પાડવામાં આવ્યો છે અને મુખ્યત્વે દસ્તાવેજી ચિત્રપટોને તેમાં દેખાડવામાં આવે છે. શહેરમાં અનેક નિર્માણ કંપનીઓ અને તેઓની સહાયક ઉદ્યોગો આવેલા છે, જે મોટા ભાગના દરિયાપારની જાહેરાતો, મોડલ શૂટ, ટીવી-શ્રેણી અને ચિત્રપટોના નિમાર્ણને ટેકો પૂરો પાડે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.filmmakersguide.co.za/filming_in_sa|title=South African Industry News|publisher=filmmakersguide.co.za|access-date=2010-07-22|archive-date=2010-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217122738/http://www.filmmakersguide.co.za/filming_in_sa|url-status=dead}}</ref> સ્થાનિક મીડિયા માળખું મુખ્યત્વે જ્હોનિસબર્ગમાં આવેલું છે. == રમત-ગમત == [[ચિત્ર:Kitesurfers-001.JPG|thumb|ટેબલ ખાડી પર ઉડતી પતંગ]] {| class="infobox" style="font-size:90%" |- style="text-align:center;background:#eee" !સ્થળ !રમત-ગમત !ક્ષમતા !ક્લબ (એસ) |- | [[કેપ ટાઉન સ્ટેડિઅમ]] | [[ફૂટબોલ]]/[[રગ્બિ]] | 69,070 | એન/એ (N/A) |- | [[ન્યૂલેન્ડ ક્રિકેટ મેદાન]] | [[ક્રિકેટ]] | 25,000 | [[કેપ કોબ્રાસ]], [[પશ્ચિમ પ્રાન્ત ક્રિકેટ]] |- | [[ન્યૂલેન્ડ રગ્બિ સ્ટેડિઅમ]] | [[રગ્બિ]] | 47,000 | [[સ્ટ્રોમર્સ]], [[પશ્ચિમ પ્રાન્ત]] |- | [[ઓથલોન સ્ટેડિઅમ]] | [[ફૂટબોલ]] | 24,000 | [[સાન્ટોસ ફૂટબોલ ક્લબ]] |- | [[ફીલીપ્પી સ્ટેડિઅમ]] | [[ફૂટબોલ]] | 5,000 | [[એજક્સ CT]] |- | [[બેલવીલ્લે વેલોડ્રોમ]] | [[સાયક્લિંગ]] (ટ્રેક) | 3,000 | [[પશ્ચિમ પ્રાન્ત સાયક્લિંગ]] |- | [[હાર્ટલેયવાલે હોકી કેન્દ્ર]] | [[મેદાનની હોકી]] | 2,000 | [[પશ્ચિમ પ્રાન્તની હોકી]] |- | [[ટ્રફહોલ સ્ટેડિઅમ]] | [[સોફ્ટબોલ]] | 3,000 | [[પશ્ચિમ પ્રાન્ત સોફ્ટબોલ]] |- | [[ગુડ હોપ કેન્દ્ર]] | વિવિધ અંત:ગૃહ રમતો | 6,000 | વિવિધ |- | [[રોયલ કેપ યાચ ક્લબ]] | [[વહાણ ચલાવવું]] | એન/એ (N/A) | [[રોયલ કેપ યાચ કલ્બ]] |- | [[ગ્રાન્ડ વેસ્ટ અરીના]] | વિવિધ | 6,000 | એન/એ (N/A) |- | [[ગ્રીન પોઇન્ટ વ્યાયામ રમતોનું સ્ટેડિઅમ]] | [[વ્યાયામ રમતો]], [[ફૂટબોલ]] | 5,000 | એન/એ (N/A) |- | [[ન્યૂલેન્ડ્સ સ્વીમિંગ પૂલ]] | [[સ્વીમિંગ]]/[[વોટર પોલો]]/[[ડ્રાઇવીંગ]] | 2,000 | [[ડબલ્યુપી (WP) એક્વેટિક્સ]] |- | [[ઓટશુમાન્ટો/બેર્ગ નદીનો પુલ]] | [[રોવીંગ]]/[[કાનોઇ]]-[[કાયાક]] | એન/એ (N/A) | એન/એ (N/A) |} [[ક્રિકેટ]], [[એસોશિએશન ફૂટબોલ]], [[સ્વીંમીંગ]] (તરવું), અને [[રગ્બિ યુનિયન]]એ કેપ ટાઉનના સૌથી લોકપ્રિય રમતોમાં છે જેમાં લોકો હિસ્સો લે છે.<ref>{{cite book|title=Time Out: Cape Town|url=https://archive.org/details/timeoutcapetown0000unse|publisher=Time Out Publishing|year=2006|pages=127–130: Sports|isbn=1-904978-12-6}}</ref> રગ્બિ યુનિયનમાં, કેપ ટાઉન [[પશ્ચિમ પ્રાન્ત]]ના ભાગનું ઘર છે, જે [[ન્યૂલેન્ડ્સ સ્ટેડિઅમ]] ખાતે રમે છે અને [[કુર્રી કપ]]માં હરીફાઇ કરે છે. વધુમાં, [[દક્ષિણ હેમીસ્ફેરે]]ની [[સુપર 14]] હરીફાઇમાં [[સ્ટ્રોમર્સ]] સાથે મળીને પશ્ચિમ પ્રાન્તના ખેલાડીઓ (વેલ્લીનગટના [[બોલેન્ડ કેવલિઅર્સ]]માંથી કેટલાક ખેલાડીઓની સાથે) ભાગ લીધો હતો. કેપ ટાઉન નિયમિતરીતે રાષ્ટ્રીય ટીમ, [[સ્પ્રીંગબોક્સ]]નું યજમાન બને છે, અને [[1995 રગ્બિ વિશ્વ કપ]]ના આયોજન વખતે ધણી હરીફાઇ જેમાં એક સેમી ફાઇનલ પણ સામાવિષ્ટ છે તેનું પણ તે યજમાન બન્યું હતું. એસોશિએશન ફુટબોલ, જે દક્ષિણ આફ્રિકામાં ''સોકર'' તરીકે વધુ સારી રીતે ઓળખાય છે, તે પણ લોકપ્રિય છે. દક્ષિણ આફ્રિકાના પ્રમિઅર લીગમાં, કેપ ટાઉનમાંથી બે [[કલ્બો]] [[પ્રમિઅર સોકર લીગ]] પીએસએલ (PSL)માં રમે છે. આ જૂથોના નામ છે [[એજેક્સ કેપ ટાઉન]] અને [[સાન્ટોસ]] છે, જેમાંથી એજેક્સ કેપ ટાઉનની રચના 1999ના [[સેવન સ્ટાર]] અને [[કેપ ટાઉન સ્પુર્સ]] જોડાણના કારણે થઇ હતી. દક્ષિણ આફ્રિકામાં થનાર [[એફઆઇએફએ (FIFA) 2010 વિશ્વ કપ]]ની કેટલીક હરિફાઇઓના સ્થળોમાં પણ કેપ ટાઉનનું નામ છે,<ref name="southafrica.info">{{cite web|url=http://www.southafrica.info/2010/2010-faq.htm|title=SA 2010: frequent questions|publisher=southafrica.info|access-date=2007-05-26|archive-date=2007-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070603155707/http://www.southafrica.info/2010/2010-faq.htm|url-status=dead}}</ref> જ્યાં અન્ય હરીફાઇઓ સાથે સેમી ફાઇનલ પણ સમાવિષ્ટ છે. મુખ્ય શહેરમાં એક નવી 70,000 બેઠકોના ક્રીંડાગણની ઇમારત ગ્રીન પોઇન્ટ વિસ્તારમાં છે જેનું નામ [[ગ્રીન પોઇન્ટ સ્ટેડિયમ]] છે. ક્રિકેટમાં, [[ન્યૂલેન્ડ ક્રિકેટ મેદાન]] ખાતે [[કેપ કોબ્રાસ]] કેપ ટાઉનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. [[પશ્ચિમ પ્રાન્ત ક્રિકેટ]] અને [[બોલેન્ડ ક્રિકેટ]] જૂથોના એકત્રીકરણના પરિણામે આ જૂથની રચના થઇ છે. આ લોકો [[સુપરસ્પોર્ટ]] અને [[સ્ટાન્ડર્ડ બેંક કપ શ્રેણી]]માં ભાગ લે છે. ન્યૂલેન્ડ્સ ક્રિકેટ મેદાન નિયમિત પણે આંતરાષ્ટ્રિય હરિફાઇઓનું આયોજન કરતી રહે છે. કેપ ટાઉને ઓલમ્પિક મહત્વકાંક્ષાઓ છે: કેપ ટાઉનને તેવા પાંચ ઉમેદવારોમાંથી એક હતું જેને [[આઇઓસી (IOC)]] દ્વારા [[2004 ઉનાળાની ઓલમ્પિક]] માટે અધિકૃત ઉમેદવારી માટે ઝપલાવવા માટે છેવટની યાદીમાં ઉમેરવામાં આવ્યું હતું. જોકે તે રમતો અંતમાં [[એથેન્સ]]માં ગઇ, અને કેપ ટાઉન ત્રીજા સ્થાને આવ્યું. [[2020 ઉનાળાના ઓલમ્પિક રમતો]] માટે દક્ષિણ આફ્રિકાના બોલી શહેર તરીકેની નિમણૂકમાં કેપ ટાઉનનું નામ દક્ષિણ આફ્રિકા ઓલમ્પિક સમિતિ કરે તેવી માંગણી કેપ ટાઉને કરી છે તેવા પણ કેટલાક અનુમાન છે.<ref>[http://www.gamesbids.com/cgi-bin/news/viewnews.cgi?category=5&amp;id=1049905279 સાઉથ આફ્રિકા એનાઉન્સ બીડ ફોર 2020 સમર ઓલ્મપિક ગેમ્સ], Gamesbids.com</ref> === રમતોની કાર્યક્રમો === {{See|List of sports events in Cape Town}} મહત્વની રાષ્ટ્રીય અને આંતરાષ્ટ્રિય રમતોના કાર્યક્રમો અંગે કેપ ટાઉન શહેરને યજમાન તરીકે વિશાળ અનુભવ છે. [[કેપ અર્ગુસ પીક 'એન પે સાયકલ ટુર]] વિશ્વની વિશાળ વ્યક્તિગત સમયની સાયકલ દોડ{{ndash}} છે અને તેવી પહેલી ધટના છે જે યુરોપની બહાર થઇ હોય જેમાં આંતરાષ્ટ્રિય સાયકલીંગ યુનીયનની ગોલ્ડન બાઇક શ્રેણીઓ પણ સમાવિષ્ટ છે. તેમાં લગભગ 35 000 સાયકલ ચલાવનારાઓ કેપ ટાઉનની આસપાસનો 109 kmનો રસ્તો પર સાયકલ ચલાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. [[અબ્સા કેપ એપિક]] તે વિશ્વમાં સૌથી લાંબો સંપૂર્ણ રીતે મરામત કરેલો પર્વત છે જે દોડ માટે બાઇક સ્ટેજ ઉપલબ્ધ કરાવે છે. કેપ ટાઉન કેટલીક નોંધનીય ઘટનાઓમાં યજમાન બન્યું છે જેમાં [[1995 રગ્બિ વિશ્વ કપ]], [[2003 ICC ક્રિકેટ વિશ્વ કપ]], અને વિવિધ રમતોની વિશ્વ હરિફાઇ જેવી કે વ્યાયામ રમતો, ફેન્સીંગ, વજન ઉપાડવું, હોકી, સાયકલીંગ, કનોઇંગ, જીમનાસ્ટીક અને અન્યનો સમાવેશ થાય છે. 11 જૂન થી 11 જુલાઇ 2010 સુધી, [[2010 એફઆઇએફએ (FIFA) વિશ્વ કપ]]નું યજમાન શહેર કેપ ટાઉન છે, જેનાથી તેના પ્રોફાઇલમાં મોટા કાર્યક્રમોનું આયોજન કરનાર શહેર તરીકે વધારો થયો છે. તે [[2009 ઇન્ડિયન પ્રિમિયર લીગ]] ક્રિકેટ હરીફાઇના અજમાન શહેરોમાંની પણ એક હતી. == શિક્ષણ == કેપ ટાઉનમાં સાર્વજનિક પ્રારંભિક અને માધ્યમિક શાળાઓ [[પશ્ચિમ કેપ શિક્ષણ વિભાગ]] દ્વારા ચાલે છે. આ પ્રાન્તિક વિભાગ સાત તાલુકાઓમાં વિભાજીત છે. આમાંથી ચાર મેટ્રોપોલ જિલ્લાઓ{{ndash}} છે મેટ્રોપોલ કેન્દ્રીય, ઉત્તર,દક્ષિણ, અને પૂર્વ{{ndash}} શહેરના વિવિધ વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://wced.wcape.gov.za/operations/emdc_links.html |title=Education Management and Development Centres (EMDCs) |access-date=2008-04-10 |publisher=Western Cape Education Department}}</ref> કેપ ટાઉનમાં, ધાર્મિક અને બિનસાંપ્રદાયિક એમ બંન્ને રીતની, ધણી ખાનગી શાળાઓ પણ છે. === ત્રીજી કક્ષાનું શિક્ષણ === [[ચિત્ર:UCT Upper Campus landscape view.jpg|right|thumb|250px|કેપ ટાઉન વિદ્યાપીઠનું મુખ્ય સ્થળ]] કેપ ટાઉનમાં સારી રીતે વિકસાવેલ [[ઉચ્ચસ્તરીય શિક્ષણ]] પ્રણાલીવાળી [[સાર્વજનિક વિદ્યાપીઠો]] આવેલી છે. કેપ ટાઉનમાં ત્રણ સાર્વજનિક વિદ્યાપીઠો પોતાની સેવા આપે છે: [[કેપ ટાઉન વિદ્યાપીઠ]] (યુસીટી (UCT)), [[પશ્ચિમ કેપની વિદ્યાપીઠ]] (યુડબલ્યુસી (UWC)) અને [[કેપ પેનીન્સુલા ટેકનોલોજીની વિદ્યાપીઠ]] (સીપીયુટી (CPUT)). આ ઉપરાંત, [[સ્ટેલ્લાન્બોસ્ચ વિદ્યાપીઠ]], જે શહેરમાં નથી આવેલી પણ શહેરની પાસે છે, આ વિદ્યાપીઠ સીટી બાઉલથી 50-કિલોમીટરના અંતરે આવેલી વિદ્યાપીઠ છે અને તેમાં વધારાના કેમ્પસ પણ છે, જેવા કે ટાયગરબર્ગ ફેકલ્ટી ઓફ હેલ્થ સાયન્સ અને બેલ્લવીલા બિઝનેસ પાર્ક. દક્ષિણ આફ્રિકાની આ બંન્ને વિદ્યાપીઠો કેપ ટાઉનની વિદ્યાપીઠ અને સ્ટેલ્લેન્બોસ્ચ વિદ્યાપીઠ આગળ પડતી વિદ્યાપીઠો છે. તેની પાછળ કારણ તે છે કે આ સંસ્થાઓને જાહેર અને ખાનગી એમ બંન્ને ક્ષેત્રો તરફથી સંપન્ન નાણાકીય ફાળો મળતો રહે છે માટે. UCT એક અંગ્રેજી ભાષા બોલતી સંસ્થા છે. તેમાં લગભગ 21,000 વિદ્યાર્થીઓ અને જેના MBA પ્રોગ્રોમને 2006ના નાણાકીય ટાઇમ્સ 51મો હોદ્દો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.capetown.gov.za/econstats/pdf/compete.zip|title=Competitiveness factors|publisher=City of Cape Town|access-date=2010-07-22|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927091123/http://www.capetown.gov.za/econstats/pdf/compete.zip|url-status=dead}}</ref> યુસીટી (UCT) આફ્રિકાની સૌથી ઊંચા હોદ્દાવાળી વિદ્યાપીઠ સાથે જ, તે આફ્રિકા એકમાત્ર એવી વિદ્યાપીઠ છે જે વિશ્વની ટોચની 200 વિદ્યાપીઠોની સૂચિમાં 146મો નંબર ધરાવે છે{{Citation needed|date=January 2010}}. જ્યારથી [[આફ્રિકન રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] સત્તામાં આવી છે ત્યારથી, પશ્ચિમ કેપ વિદ્યાપીઠમાં કેટલાક બંધારણીય ફેરફાર થયા છે જેવા કે, પરંપરાગત ગોરો ન હોય તેવી વિદ્યાપીઠોની વધુ નાણાકીય સહાય આપવી, જેનાથી પશ્ચિમ કેપની વિદ્યાપીઠને ફાયદો થયો.<ref>{{cite web|url=http://www.capetown.at/heritage/society/index.htm|title=Cape Town Society|publisher=CapeConnected|access-date=2010-07-22|archive-date=2009-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090928033036/http://www.capetown.at/heritage/society/index.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dispatch.co.za/1998/01/20/PAGE7.HTM|title=Education Cosas critical of education funding|publisher=Dispatch Online|access-date=2010-07-22|archive-date=2007-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20071224155137/http://www.dispatch.co.za/1998/01/20/PAGE7.HTM|url-status=dead}}</ref>જાન્યુઆરી 1, 2005ના રોજ, સાર્વજનિક કેપ પેનીન્સુલાની ટેકનોલોજીની વિદ્યાપીઠ કે જેની રચના, બે અલગ અલગ સંસ્થાઓ [[કેપ ટેકનીકોન]] અને [[પેનીન્સુલા ટેકનીકોન]]ના – જોડાણ ના કારણે થઇ હતી. આ નવી વિદ્યાપીઠ મુખ્યત્વે [[અંગ્રેજી]]માં શિક્ષણ આપે છે, જો કે કોઇ વ્યક્તિ કોઇ પણ અધિકૃત આફ્રિકન ભાષાઓમાં આ અભ્યાસક્રમોને લઇ શકે છે. આ સંસ્થા મોટે ભાગે [[રાષ્ટ્રીય ડિપ્લોમા]]ના એવોર્ડસ આપે છે. == પરિવહન == ;હવાઇ માર્ગ [[ચિત્ર:International flights from Cape Town International Airport.svg|thumb|right|કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રિય હવાઇ મથકથી દક્ષિણ આફ્રિકાની બહારના સ્થળો માટેના વિમાનોને બતાવતો નક્શો.]] [[કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રીય હવાઇ મથક]] દેશી અને આંતરાષ્ટ્રિય એમ બંન્ને વિમાનો માટે પોતાની સેવા પૂરી પાડે છે. તે દક્ષિણ આફ્રિકાનું બીજું સૌથી વિશાળ હવાઇ મથક છે અને કેપ પ્રદેશના પ્રવાસીઓ માટે એક મહત્વના ગેટવે તે તરીકે સેવા આપે છે. કેપ ટાઉનથી દક્ષિણ આફ્રિકાના મોટા ભાગના શહેરોની સીધા વિમાનોની સાથે જ અનેક આંતરાષ્ટ્રીય જગ્યાઓ પર ઉડતા વિમાનો પણ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.info/plan_trip/travel_tips/arriving/ctairport.htm|title=Cape Town International Airport|publisher=SouthAfrica.info|access-date=2010-07-22|archive-date=2006-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20060625211424/http://www.southafrica.info/plan_trip/travel_tips/arriving/ctairport.htm|url-status=dead}}</ref> કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રીય હવાઇ મથકે હાલમાં એક નવી કેન્દ્રીય મથકની ઇમારતને ખુલ્લી કરી જે [[2010 એફઆઇએફએ (FIFA) વિશ્વ કપ]] વખતે અનુમાન મુજબ પ્રવાસન વધવાથી ઉત્પન્ન થનાર વધારાની હવાઇ અવજવરની વ્યવસ્થા માટે વિકસાવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.suntimes.co.za/1998/05/17/news/cape/nct01.htm|publisher=Sunday Times|title=R150-million upgrade kicks off one of the biggest developments in Cape Town's history|date=17 May 1998|first=Bobby|last=Jordan|access-date=22 જુલાઈ 2010|archive-date=4 ડિસેમ્બર 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051204030148/http://www.suntimes.co.za/1998/05/17/news/cape/nct01.htm|url-status=dead}}</ref> અન્ય નવીનકરણમાં કેટલાક નવા વિશાળ વાહનો ઊભા રાખવાના ગરાજો, દેશી પ્રયાણ મથકને ફરીથી સમુ કરવું, એક નવી ઝડપી પરિવહન બસ પ્રણાલીના મથક અને એક નવા ડબલ-ડેકર માર્ગ પદ્ધતિ સમાવિષ્ટ છે. હવાઇ મથકની માલ લઇ જવાની સુવિધાઓને પણ વિસ્તારવામાં આવી છે અને અનેક વિશાય ખાલી જગ્યાઓને [[કચેરીના સ્થળ]] અને વીશી તરીકે વિકસાવવામાં આવી છે. આફ્રિકાના આગળ પડતા હવાઇ મથકો તરીકે [[વિશ્વ પ્રવાસ પુરસ્કાર]]ના અન્ય વિજેતાઓમાં કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રીય હવાઇ મથકનું પણ નામ આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ctru.co.za/C3/CapeTownInternationalAirportamongtheWorld.pdf|title=Cape Town International Airport|publisher=Cape Town Routes Unlimited|format=PDF|access-date=2010-07-22|archive-date=2014-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922094206/http://www.ctru.co.za/C3/CapeTownInternationalAirportamongtheWorld.pdf|url-status=dead}}</ref> ;સમુદ્ર [[ચિત્ર:Table Mountain from harbour.jpg|thumb|right|બંદરથી ટેબલ પર્વત]] કેપ ટાઉનની બંદર શહેર તરીકેની લાંબી પરંપરા છે. [[ટેબલ ખાડી]]માં આવેલું [[કેપ ટાઉનનું બંદર]], શહેરનું મુખ્ય બંદર છે, જે સીધેસીધું ઉત્તરના કેન્દ્રીય વ્યાપારી જિલ્લા પર સીથ સ્થિત છે.દક્ષિણ એટલાન્ટિકના વહાણો માટે આ બંદર એક કેન્દ્ર સમાન છે તે વિશ્વના સૌથી પ્રવૃત કોરિડોર્સની જગ્યાએ આવેલું છે. તે એક પ્રવૃત માલ ભરનાર બંદર છે, જે [[ડરબન]] બાદ દક્ષિણ આફ્રિકામાં બીજા નંબરે આવે છે. 2004માં, તેને 3,161 જહાજો અને 9.2 મિલિયન ટનના [[કાર્ગો]]ને હાથે ધર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.ports.co.za/port-operations.php|publisher=South African Port Operations|title=Introducing SAPO|access-date=2010-07-22|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928032052/http://www.ports.co.za/port-operations.php|url-status=dead}}</ref> [[કેપ પેનીન્સુલા]]ના કિનારે આવેલ [[ફોલ્સ ખાડી]]નું [[સીમોનના ટાઉન બંદર]] પર [[દક્ષિણ આફ્રિકા નૌકાદળ]]નું મુખ્ય મથક આવેલું છે. 2009માં કેપ ટાઉનના બંદરે (ખાસ કરીને [[વી &amp;એ (V&amp;A) વોટરફન્ટ]]) વિશ્વભરના સમાચાર માધ્યમોનું ધ્યાન ત્યારે ખેચ્યું જ્યારે તેને પ્રતિમાત્મક ઉતારુઓનું વહાણ [[ક્યૂઇ2]] (QE2)ને લંગરવાની યોજનાની જાહેરાત કરી. તેવું અનુમાન છે કે બંદર પર ક્યૂઇ2 (QE2)ની સ્થાપના 2010 એફઆઇએફએ (FIFA) વિશ્વ કપ માટે એક તરતા વિશ્રામગૃહ તરીકે કરવામાં આવી છે<ref>http://www.chriscunard.com/today-QE2.htmQE2{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Today: Cape Town date=2009|access-date= 12 September 2009.</ref> ;રેલ [[ચિત્ર:Kalk Bay Station 3.jpg|thumb|right|એક મેટ્રોરેલ ટ્રેન જે કાલ્ક ખાડીનું મથક છોડી રહી છે]] [[સ્પોઓર્નેટ]]ની ''[[શોશોલોઝા મેયલ]]'' એક પ્રવાસી રેલ છે તથા કેપ ટાઉનમાંથી પણ તેની અન્ય બે લાંબા-અંતરવાળી પ્રવાસી રેલ્વે સેવાઓ કાર્યરત છે: [[જ્હોનિસબર્ગ]]થી [[કિમબેર્લી]] રોજ જતી એક રેલ સેવા અને [[ડર્બન]]થી [[કેમબેર્લી]], [[બ્લોઇમફોન્ટેઇન]] અને [[પીટેરમારીટીઝબર્ગ]] અઠવાડિયામાં એક વાર જતી રેલ સેવા. આ રેલો [[કેપ ટાઉન રેલ્વે મથક]] પર સમાપ્ત થાય છે અને [[બેલવીલે]] ખાતે થોડા સમય માટે ઊભી રહે છે. કેપ ટાઉનમાં [[બ્લૂ ટ્રેન]] અને પાંચ સિતારા [[રોવોસ રેલ]] પણ છે જે એક પ્રવાસીને ધ્યાનમાં લઇને બનાવવામાં આવેલા વૈભવી રેલ્વેના અંતિમ વિરામસ્થાનો છે. [[મેટ્રોરેલ]] એક [[કમ્યૂટર રેલ્વે]] છે જે કેપ ટાઉન અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં કાર્યરત છે. મેટ્રોરેલ નેટવર્કમાં કેપ ટાઉનની બહારના ભાગના અને તમામ ઉપનગરોના મળીને કુલ 96 મથકો આવેલા છે. ;માર્ગો [[ચિત્ર:Cape Town N2.jpg|thumb|right|N2, જેને પશ્ચિમ કુંજમાર્ગ તરીકે પણ ઓળખાય છે, જે સીટી બાઉલમાં પ્રવેશ કરતી વખતે શરૂ થાય છે અને કેન્દ્રી વ્યાપાર જિલ્લામાં આવીને પૂર્ણ થાય છે]] કેપ ટાઉનમાં ત્રણ [[રાષ્ટ્રીય માર્ગો]] આવેલા છે: [[એન 1 (N1)]] જે કેપ ટાઉન સાથે [[બ્લોમફોન્ટેન]], [[જ્હોનિસબર્ગ]], [[પ્રેટોરીઆ]] અને [[ઝિમ્બાબવે]]ને જોડે છે; [[એન 2 (N2)]] કેપ ટાઉનને [[ઇલિઝાબેથ બંદર]], [[પૂર્વ લંડન]] અને [[ડરબન]]ની સાથે જોડે છે; અને [[એન 7 (N7)]] જે કેપ ટાઉનને [[ઉત્તરી કેપ પ્રાન્ત]] અને [[નામ્બિયા]]થી જોડે છે. એન 1 (N1) અને એન 2 (N2) બંન્ને કેન્દ્રીય વ્યાપારી જિલ્લામાંથી શરૂ થાય છે, અને સીબીડી (CBD)ના પૂર્વ ભાગમાં આવીને અલગ અલગ પડી જાય છે, એન 1 (N1) ઉત્તર પૂર્વીય ભાગમાં અને એન 2 (N2) દક્ષિણ પૂર્વાના [[કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રિય હવાઇ મથક]] તરીફ જાય છે. એન 7 (N7)ની શરૂઆત [[મીચેલસ પ્લેન]]થી થાય છે અને તે ઉત્તરની તરફ જાય છે, તે એન 1 (N1) અને એન 2 (N2)ની સાથે શહેરની બહાર જતા પહેલા વચ્ચેથી કપાય છે. કેપ ટાઉનમાં [[નિ:શુલ્ક રસ્તો]] અને [[બેવડા કેરિજવે એમ (M)-માર્ગો]]ની પ્રણાલી છે, જે શહેરના વિવિધ ભાગોને જોડે છે. [[એમ 3 (M3)]], એન 2 (N2)થી છૂટો પડેને દક્ષિણમાં [[ટેબલ પર્વત]]ના પૂર્વીય ઢોળાવ તરફ જઇને, સીટી બાઉલ સાથે [[મુઇઝેન્બેર્ગ]]ને જોડે છે. [[એમ 5 (M5)]], એન 1 (N1)થી છૂટો પડીને પૂર્વ દિશામાં આગાળ એમ ૩ (M3) તરફ જાય છે, અને કેપ ફ્લેટ્સથી સીબીડી (CBD)ને જોડે છે. [[આર300]], જેને અનઔપચારિક રીતે ''કેપ ફ્લેટ્સનો નિ:શુક્લ રસ્તો'' કહેવાય છે, જે [[મિટચેલ્સ પ્લેન]]ને [[બેલવીલે]]થી જોડે છે, એન 1 (N1) અને એન 2 (N2) આર300ને પણ જોડે છે. ;બસો [[ગ્લોડન એરો બસ સેવાઓ]] નિર્ધારીત બસ સેવાઓ છે જે સમગ્ર કેપ ટાઉનના મહા નગરના વિસ્તારોમાં સેવા આપે છે. કેપ ટાઉનથી દક્ષિણ આફ્રિકાના અન્ય શહેરો માટે કેટલીક કંપનીઓ લાંબી દૂરીની બસ સેવાઓ ચલાવે છે. ;એકિકૃત ઝડપી પરિવહન કેપ ટાઉને 1 તબક્કાની આઇઆરટી (IRT) પ્રણાલીના કામને લેવા માટે કુલ 5 બિલિયનનું રોકાણ કરીને તેને પૂર્ણ કર્યું છે. 1 તબક્કામાં પશ્ચિમ કિનારાની સેવાઓ, આંતરિક શહેરની સેવાઓ અને હવાઇમથક સાથેના જોડાણને સાંકળવામાં આવશે. 2010ની શરૂઆતની સેવાઓમાં એફઆઇએફએ (FIFA) વિશ્વ કપ માટે એક આંતરીક શહેર સેવા, ક્રીંડાગણ શટલ અને હવાઇ સેવાની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવાની જોગવાઇ પણ કરાઇ છે. કુલ 43 આઇઆરટી (IRT) વોલ્વો બસોની વ્યવસ્થા કરવાનો આદેશ પણ આપ્યો છે જેથી એપ્રિલ અને મે મહિના દરમિયાની જરૂરિયાતને પૂરી કરી શકાય. આ શરૂઆતમાં ગ્રાહકો માટે અનુકૂળ પેકેઝની અંદર તમામ યોગ્ય વિકલ્પને સંગઠિત કરવામાં આવ્યા છે આ સુવ્યવસ્થિત રીતો આ મુજબ છે: મેટ્રોરેલ્વે સેવાઓ, ધોરી માર્ગો પર માર્ગ-આધારીત સેવાઓ, પ્રણાલીગત બસ સેવાઓ, નાની બસ ટેક્સી સંકલન, ઉપ બસ સેવાઓ, પગ ચાલનાર અને સાયકલ ચલાવનાર માટે વધુ સારા પહોંચવાનો માર્ગ, મીટર ટેક્સી સંકલન, અને પાર્ક એન્ડ રાઇડ સુવિધાઓ. જે પ્રમુખ રીતે કેપ ટાઉન શહેર માર્ગ-આધારીત સાર્વજનિક પરિવહન સેવાઓને રૂપાંતરીત કરી રહી છે તે અભિગમને બસ રેપીડ ટ્રેન્ઝિટ બીઆરટી (BRT) એટલે કે ઝડપી બસ પરિવહન કહેવાય છે. બીઆરટી (BRT) એક ઊંચી-ગુણવત્તાવાળી બસ આધારિત પરિવહન પ્રણાલી છે જે ઝડપી, સુવિધાજનક, અને અસરકારક કિંમતે શહેરી ગતિશીલતાની સાથે રસ્તાની જમણી બાજુએ અલગ બાંધકામવાળી, ઝડપી અને વારંવાર ચાલતી, તથા લે-વેચમાં શ્રેષ્ઠ હોય તેવી, ગ્રાહક સેવાઓ પૂરી પાડે છે. ;ટેક્સીઓ [[ચિત્ર:Cape-Town-taxi-rank.jpg|thumb|right|રેલ્વે મથક તરફ કેપ ટાઉનની ટેક્સીની કતાર]] કેપ ટાઉનમાં બે પ્રકારની ટેક્સીઓ છે: [[મીટરવાળી ટેક્સીઓ]] અને [[નાનીબસ ટેક્સીઓ]]. બીજા શહેરો કરતા કેપ ટાઉનમાં, મીટરવાળી ટેક્સીઓને શહેરમાં યાચના મુજબ ભાડાઓ મુજબ શહેરમાં ગાડી ચલાવવાની છૂટ નથી અને તેમને જ્યારે તેમને કોઇ ખાસ જગ્યાએ બોલવવામાં આપે છે ત્યારે જ તે ત્યાં જાય છે. જે લોકો પાસેખાનગી વાહનોને માટે પૂરતા પૈસા નથી તેવી મોટી ભાગની વસ્તી માટે નાના આકારની બસ ટેક્સીઓ પરિવહન માટે માનક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.cape-town.org/directory.asp?McatId=8|publisher=CapeTown.org|title=Transport|access-date=2010-07-22|archive-date=2011-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20111128184051/http://www.cape-town.org/directory.asp?McatId=8|url-status=dead}}</ref> જોકે અનિવાર્યપણે, આ ટેક્સીઓ મોટેભાગે ખરાબર વ્યવસ્થાવાળી અને તેમની માર્ગની લાયકત મુજબ વારંવાર નથી આવતી. આ ટેક્સીઓ, વારંવાર અનિર્ધારીતે કોઇ પ્રવાસીને લેવા માટે રોકવામાં આવે છે, જેને કારણે અકસ્માતો પણ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_go1566/is_200209/ai_n7215423|title=South Africa's minibus wars: uncontrollable law-defying minibuses oust buses and trains from transit|publisher=LookSmart|access-date=2010-07-22|archive-date=2007-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071206115024/http://findarticles.com/p/articles/mi_go1566/is_200209/ai_n7215423|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pewclimate.org/global-warming-in-depth/all_reports/transportation_in_south_africa/trans_sa_execsumm.cfm|title=Transportation in Developing Countries: Greenhouse Gas Scenarios for South Africa|publisher=Pew Center|access-date=2010-07-22|archive-date=2007-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621192424/http://www.pewclimate.org/global-warming-in-depth/all_reports/transportation_in_south_africa/trans_sa_execsumm.cfm|url-status=dead}}</ref> દક્ષિણ આફ્રિકાના કામદાર વર્ગ દ્વારા પરિવહનની વધતી માંગની સાથે, નાની બસને સાંકળતા અકસ્માતોમાં જ્યારે મોટી દુર્ઘટના બનવાના દરો બને છે ત્યારે , નાનીબસ સેવાઓ મોટે ભાગે તેમના કાયદાકીય પ્રવાસી વળતરને આપવામાં નિષ્ફળ જાય છે. મીનીબસો મોટે ભાગે એક ધણીની માલિકીથી ચાલતી હોય છે, અને નફાકારક ટેક્સી માર્ગો માટે ચાલકો વચ્ચે સમય અંતરે ઝધડો થવાથી [[ટર્ફ વોર]] ચાલતું રહેતું હોય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.enterpriseafrica.org/repository/docLib/20060427_MC_GPI_EATaxi_060323.pdf|format=pdf|title=Taxing Alternatives: Poverty Alleviation and the South African Taxi/Minibus Industry|publisher=Enterprise Africa! Research Publications|access-date=2010-07-22|archive-date=2008-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625232203/http://www.enterpriseafrica.org/repository/docLib/20060427_MC_GPI_EATaxi_060323.pdf|url-status=dead}}</ref> == પડોશના નગરો - બાજુ બાજુના નગરો == કેપ ટાઉનમાં છ [[ટિ્વન સીટી્સ-સીસ્ટર સીટી્સ]] (જોડિયા શહેરો-બહેન નગરો) છે, જેમની સૂચિ નીચે મુજબ છે: {| class="wikitable" border="1" |- ! દેશ ! શહેર ! સ્થાપિત |- | {{Flag|Germany}} | [[આચેન]]<ref>{{cite web |url=http://www.aachen-kapstadt.de/e_start.html |title=Agenda 21 Partnership Cape Town - Aachen |access-date=5 March 2010 |archive-date=24 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224222014/http://www.aachen-kapstadt.de/e_start.html |url-status=dead }}</ref> | 2000 |- | {{Flag|Israel}} | [[હાઇફા]]<ref>{{cite web |url=http://www.haifa.muni.il/Haifa/en-us/Pages/CAPE-TOWN.aspx |title=Cape Town |publisher=Haifa City |access-date=5 March 2010 |archive-date=15 ડિસેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215222941/https://haifa.muni.il/Haifa/en-us/Pages/CAPE-TOWN.aspx |url-status=dead }}</ref> | 1975 |- | {{Flag|China}} | [[હેન્ગજ્હોય]]<ref>{{cite web |url=http://www.capetown.gov.za/en/ExternalRelations/Documents/City%20of%20Hangzhou.pdf |title=Agreement on the Establishment of Relations of Friendship between the City of Hangzhou of the People's Republic of China and the City of Cape Town of the Republic of South Africa |date=18 April 2005 |access-date=5 March 2010 |archive-date=9 ઑક્ટોબર 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105716/http://www.capetown.gov.za/en/ExternalRelations/Documents/City%2520of%2520Hangzhou.pdf |url-status=dead }}</ref> | 2005 |- | {{Flag|United States}} | [[માયામી-ડાડે તાલુકો]]<ref>{{cite web |url=http://www.capetown.gov.za/en/ExternalRelations/Documents/MIAMI-DADE.pdf |title=Declaration of Intent between the City of Cape Town, Republic of South Africa and Miami-Dade County, United States of America |page=11 |date=23 April 2007 |access-date=5 March 2010 |archive-date=27 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103408/http://www.capetown.gov.za/en/ExternalRelations/Documents/MIAMI-DADE.pdf |url-status=dead }}</ref> | 2007 |- | {{Flag|France}} | [[નાઇસ]]<ref>{{cite web |url=http://www.nice.fr/Municipalite/Villes-jumelees-avec-la-Ville-de-Nice |title=Villes jumelées avec la Ville de Nice |publisher=Ville de Nice |access-date=5 March 2010 |language=French |archive-date=25 જૂન 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6He6UzpyJ?url=http://www.nice.fr/ |url-status=dead }}</ref> | 1974 |- | {{Flag|Russia}} | [[સેન્ટ પીટરબર્ગ]]<ref>{{citeweb|url=http://eng.gov.spb.ru/figures/ities|title=Saint Petersburg in figures - International and Interregional Ties|publisher=Saint Petersburg City Government|access-date=2008-03-23|archive-date=2009-02-24|archive-url=https://archive.today/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities|url-status=dead}}</ref> | 2001 |} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons|Cape Town|Cape Town}} {{wikivoyage|Cape Town}} ;સરકાર * [http://www.capetown.gov.za/ સીટી ઓફ કેપ ટાઉનની અધિકૃત વેબસાઇટ] * [http://www.capegateway.gov.za/ કેપ ગેટવે, પશ્ચિમ કેપ પ્રાન્તની અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060711051503/http://www.capegateway.gov.za/ |date=2006-07-11 }} ;અધર<!-- ડુ નોટ એડવર્ટાઇઝ હીયર કમર્શીયલ લીન્ક્સ વીલ બી રીમૂવ્ડ એઝ સ્પામ. --> * [http://www.capetown.travel/ કેપ ટાઉન પ્રવાસનની અધિકૃત વેબસાઇટ ] * [http://www.tourismcapetown.co.za/ કેપ ટાઉન રુટ્સ અનલિમિટેડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126003322/http://www.tourismcapetown.co.za/ |date=2007-11-26 }} (વેસ્ટર્ન કેપ ટુરિઝમની અધિકૃત વેબસાઇટ) [[શ્રેણી:કેપ ટાઉન]] [[શ્રેણી:આફ્રિકાના મુખ્ય શહેરો]] 1n6da40ig2uh990ft6hyldkcfhnh4e2 0 28979 904611 904326 2026-08-28T02:24:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904611 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch |name =Kanishka I |title =[[Kushan]] king |image =[[ચિત્ર:KanishkaCoin3.JPG|270px]] |caption =<small>Gold coin of '''Kanishka I''' (late issue, c.150 AD). Kanishka standing, clad in heavy Kushan coat and long boots, flames emanating from shoulders, holding standard in his left hand, and making a sacrifice over an altar. Bactrian legend in Greek script (with the addition of the Kushan [[Ϸ]] "sh" letter): ϷΑΟΝΑΝΟϷΑΟ ΚΑΝΗϷΚΙ ΚΟϷΑΝΟ ("Shaonanoshao Kanishki Koshano"): "King of Kings, Kanishka the Kushan".</small> |reign =[[Kushan]]: 127 AD - 151 AD |coronation =c. AD 127 |othertitles =King of Kings, the Great Saviour, the Son of God, the Shah, the Kushan |full name =Kanishka (I) |Religion=[[Buddhism]] |predecessor =[[Vima Kadphises]] |successor =[[Huvishka]] |suc-type = |heir = |queen = |consort = |spouse 1 = |spouse 2 = |spouse 3 = |spouse 4 = |spouse 5 = |spouse 6 = |issue = |royal house = |dynasty = |royal anthem = |father = |mother = |date of birth = |place of birth = |date of death = |place of death = |date of burial = |place of burial = }} '''કનિષ્ક''' (સંસ્કૃતઃ कनिष्क, બે્ક્ટ્રિયન ભાષા:''Κανηϸκι'', મધ્ય ચીન:迦腻色伽)એ મધ્ય એશિયામાં સ્થિત કુષાણ સામ્રાજ્યનો રાજા હતો. સામાન્ય સંવસ્તરની બીજી શતાબ્દીમાં બેક્ટ્રિયાથી માંડીને ઉત્તર [[ભારત]] સુધી પોતાનું સામ્રાજ્ય વિસ્તારતો શાસક, જે પોતાના સૈન્ય, રાજનીતિક અને આધ્યાધ્યામિક સિદ્ધીઓ માટે જાણીતો હતો. તેની મુખ્ય રાજધાની પુરુશપુરામાં (વર્તમાનમાં [[પાકિસ્તાન]]ના ઉત્તર પશ્ચિમમાં આવેલું પેશાવર), જ્યારે [[પાકિસ્તાન]]ના તક્ષશિલા, [[અફઘાનિસ્તાન|અફ્ઘાનિસ્તાન]]ના બેગ્રામ અને [[ભારત]]ના [[મથુરા]] શહેરોમાં પ્રાદેશિક રાજધાનીઓ હતી. == મહાન કુષાણ રાજા == કનિષ્ક યુએઝી રાજવંશના કુષાણ હતા. તે પૂર્વીય ઈરાન, ભારત-યુરોપિયન ભાષા, જે બેક્ટ્રિયન તરીકે જાણીતી હતી તેનો ઉપયોગ કરતા. (કહી શકાય "αρια," ઉ.દા. રબાતક શિલાલેખમાં “આર્યન”), જે તેમના શિલાલેખોમાં ગ્રીક હસ્તલિપિમાં જોઈ શકાય છે. તેમ છતાં કુષાણો જે ભાષા મૂળ રીતે બોલતા હતા તે નિશ્ચિત નથી; શક્ય છે કે તે ટોચારિઅનનું સ્વરૂપ હોઈ શકે. શિલાલેખોની “આર્યન” ભાષા મધ્ય ઈરાનની ભાષા હતી,<ref>ગોનીલ (2002), પેજ. 84-90.</ref> સંભવત: “આર્ય” અથવા “અરિઅના”માં બોલાતી તે એક છે. (આધુનિક હેરાત અન્સ આસપાસનો પ્રદેશ હતો, પરિણામ સ્વરૂપ અંશત: રીતે કુષાણની ભાષા સાથે સુસંગત નથી (અથવા યુએઝી), પરંતુ સ્થાનિક લોકો સાથે પ્રત્યાયનના હેતુસર અપનાવવામાં આવી. કુષાણ રાજાઓના એક પ્રભાવશાળી વારસ દ્વારા પ્રદર્શિત, રબાતક શિલાલેખ પ્રમાણે કનિષ્ક વિમા કડફેસેસના ઉત્તરાધિકારી હતા.<ref>નિકોલસ સીમ્સ-વિલિયમ એન્ડ જોએ ક્રીબ્બ (1995/6): "એ ન્યૂ બેક્ટ્રિયન ઈન્સક્પીશ્ન ઓફ કનિષ્ક ધ ગ્રેટ." ''સિલ્ક રોડ આર્ટ એન્ડ આર્કેઓલોજી'' 4 (1996), પેજ. 75-142.</ref><ref>નિકોલસ સિમ્સ-વિલિયમ (1998): "ફર્ધર નોટ્સ ઓન ધી બેક્ટ્રિયન ઈનસ્ક્રીપ્શન ઓ રાબતાક, વીથ એન એપેન્ડીક્સ ઓન ધી નેમ ઓફ કુજાલા કાડફીસેસ એન્ડ વિમા તકાતુ ઈન ચાઈનીસ." ''પ્રોસિડીંગ ઓફ ધી થર્ડ યુરોપિયન કોન્ફરેન્સ ઓફ ઈરાનિયન સ્ટડીઝ પાર્ટ 1: ઓલ્ડ એન્ડ મિડલ ઈરાનિયન સ્ટડીસ''. એડિટેડ બાય નિકોલસ સિમ્સ-વિલિયમ્સ. વિસબાદેન. 1998, પેજ. 79 , 93 </ref> કનિષ્ક વિષે ઘણાં મુદ્રાલેખો છે, બૌદ્ધ ધમર્ના મહાન પુરસ્કર્તા સ્વરૂપે તેઓ બૌદ્ધ ધાર્મિક પરંપરાઓમાં સંરક્ષિત છે. બૌદ્ધ ધર્મ પાળનારા લોકો, ભારતના રાજા [[અશોક]] અને હર્ષવર્ધન તેમજ ભારતીય-ગ્રીક રાજા મેનાન્દેર(મિલિન્દ)ની જેમ તેમને પણ મહાન બૌદ્ધ રાજા તરીકે ઓળખાવે છે. કનિષ્કના સંવત્સરનો કુષાણો અને બાદમાં મથુરામાં ગુપ્ત લોકો દ્વારા પંચાગ તરીકે લગભગ ત્રણ દાયકાઓ સુધી ઉપયોગ કરાયો. હેરી ફેલ્કના નક્કર સંશોધનને આધારે કનિષ્કના સંવત્સર (યુગ)ની શરૂઆત 127 સીઈ (CE)માં થઈ હોવાનું હાલમાં ઘણાં લોકો માને છે.<ref>ફોક, હેરી (2001): "ધી યુગા ઓફ શ્ફુજીદ્ધવાજા એન્ડ ધી એરા ઓફ ધી કુષાણ." ''સિલ્ક રોજ આર્ટ એન્ડ આર્કિયોલોજી '' સાત, પેજ. 121-136; ફોક, હેરી (2004): "ધી કનિષ્કા એરા ઈન ગુપ્તા રિકોર્ડસ." ''સિલ્ક રોડ આર્ટ એન્ડ આર્કિયોલોજી '' X (2004), પેજ. 167-176.</ref> વાસ્તવિક સ્ત્રોત છતાં, 227 સીઈ (CE) એ કનિષ્કના નામનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના કુષાણનો એક વર્ષ તરીકે ઉલ્લેખ આપે છે. ચીનના તેમજ અન્ય સ્રોતોના આધારે ફ્લેક દ્વારા નિષ્કર્ષિત કરાયું કે, કુષાણ શતાબ્દીઓ પછીથી હંમેશા “સેંકડો પતન” સાથે 127 સીઈ(CE)નો આરંભ થયો હતો. == દક્ષિણ અને મધ્ય એશિયામાં વિજય == કનિષ્ક સામ્રાજ્ય નિશ્ચિતરૂપે વિશાળ હતું. તે દક્ષિણ ઉઝબેકિસ્તાન અને તઝિકિસ્તાનથી ઉત્તર ભારત તરફ ઉત્તર પશ્ચિમમાં અમુ દર્યા (ઓક્સસ)ની ઉત્તરે, અને તે જ રીતે દક્ષિણ પૂર્વમાં [[મથુરા]] સુધી વિસ્તારેલું હતું. (રબાતક શિલાલેખના ઉલ્લેખો પ્રમાણે પાટલીપુત્ર અને શ્રી ચાંપા પણ તેના હેઠળ હતું.) તેના રાજ્યક્ષેત્રમાં [[કાશ્મીર]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો, જ્યાં કનિષ્કપુર શહેર આવેલું હતું, જેનું નામકરણ તેના બાદ થયું અને તે બારામુલાથી દૂર નહોતું, અહીં આજે પણ વિશાળ સ્તૂપનો મૂળભાગ આવેલો છે. મધ્ય એશિયા પર તેની પકડનું જ્ઞાન તેના સારી રીતે સ્થાપિત વિસ્તારથી ઓછું હતું. લેટર હાનના પુસ્તક, ''હોઉ હન્શુ'' માં ટાંકવામાં આવ્યું છે કે જનરલ બાન ચાઓએ 90 સીઈ (CE)માં ખોતન નજીક 70,000 માણસો સાથેની કુષાણ સેના સાથે યુદ્ધ કર્યું હતું, જેનું નેતૃત્વ અજ્ઞાત કુષાણ અથવા વાઈસરોય ક્ષીઈ (ચીનની ભાષામાં : 謝) દ્વારા કરવામાં આવ્યું. જોકે બાન ચાઓએ વિજયી હોવાનો દાવો કર્યો હતો, તેમણે જમીનને આગ લગાડવાની નીતિ (સ્ક્રોચ અર્થ પોલિસી)નો ઉપયોગ કરી કુષાણોને પીછેહટ માટે મજબૂર કર્યા, અંતે બીજી સદીની શરૂઆતમાં આ પ્રાન્ત કુષાણ સેનાએ ગુમાવ્યો પડ્યો.<ref>ચવાન્નાસ, એડોયાર્ડ. તોરિષ જેનેરેક્સ ચીનોસ ડા લા ડાયનેસ્ટ ડેસ હાન ઓરિએન્ટેક્સ. પાન ટિચ’આઓ (32-102 પેજ. C.); – સોન ફિલ્સ પાન યંગ; – લેઆંગ કી’ઈન (112 પેજ. સી ચેપ્ટેરિયા LXXVII ડુ ''હેઉ હાન ચોઉ'' ." ''ટી’ઓઉન્ગ પાઓ '' 7, પેજ. 232 એન્ડ નોટ 3.</ref> પરિણામરૂપે એક અવધિ માટે (જ્યાં સુધી ચીનનું નિયંત્રણ આવ્યું ''સી'' . 127 સીઈ (CE))<ref>હિલ, જ્હોન ઈ. 2003. "અન્નોટેડ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધી ચેપ્ટર ઓન ધી વેસ્ટર્ન રિજીયન અકોર્ડિંગ ટુ ધી ''હોઉ હાન્સુ'' ." 2જી ડ્રાફ્ટ એડિશન. ([http://depts.washington.edu/silkroad/texts/hhshu/hou_han_shu.html ઓન-લાઈન]).</ref> કુષાણ રાજ્યક્ષેત્રનું ટુંકા સમયગાળા માટે અનુક્રમે કષ્ગર, ખોતાન અને યાર્કખંડ તરીકે વિસ્તરણ થયું. જ્યાં તરીમ બસીનમાં ચીનની સંભવિત પરિસંપતિ હતી, જે હાલનું આધુનિક ઝિંજિયાંગ છે. તરીમ બેસીનમાં કનિષ્કના ઘણાં સિક્કાઓ મળી આવ્યા છે. દક્ષિણ એશિયા અને રોમ વચ્ચે ભૂમિ (સિલ્ક રોડ) અને સમુદ્ર એમ બંને વ્યાપાર માર્ગનું નિયંત્રણ એ કનિષ્કના મુખ્ય શાહી લક્ષ્યોમાંથી એક હોવાનું જણાય છે. == કનિષ્કના નાણા સિક્કા == [[ચિત્ર:Coin of Kanishka depicting Helios.jpg|thumb|300px|right|પ્રાચીન ગ્રીક દેવ સૂર્યના દેવત્વ સાથે કનિષ્ક 1નો સોનાનો સિક્કો. (c.120 AD).સિક્કાની મુખ્ય બાજુઃ ઊભેલા કનિષ્ક, ભારે કુષાણ કોટ અને લાંબા બૂટ પહેરીને, ખભાઓમાંથી જ્વાળાઓ છોડતાં, તેમના ડાબા હાથમાં ખભાઓમાંથી નીકળતી જ્વાળાઓ, ડાબા હાથમાં માનક પકડીને, અને યજ્ઞવેદી પર બલિ ચઢાવતા.ગ્રીક દંતકથા ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗϷΚΟΥ “[સિક્કો] કનિષ્કનો, રાજાઓના રાજા”.સિક્કાની પાછળની બાજુઃ જમણા હાથથી આશીર્વાદની ચેષ્ટા રચતા, ગ્રીક શૈલીમાં ઊભેલા સૂર્ય દેવગ્રીક લિપિમાં દંતકથાઃ ΗΛΙΟΣ સૂર્ય દેવ.જમણે કનિષ્ક આદ્યાક્ષરી મુદ્રા (તમઘા)]] કનિષ્કના સિક્કા ભારતીય-આર્યન, ગ્રીસ, ઈરાની અને સુમેર-ઈલામાઈટ દેવત્વનું વર્ણન કરે છે, જે તેમની માન્યતાઓમાં ધાર્મિક સમન્વયતાનું પ્રદર્શન કરે છે. તેમના શાસનકાળમાં શરૂઆતથી કનિષ્ક સિક્કાઓ ગ્રીસ ભાષા તેમજ હસ્તલિપિમાં કોતરણી કામ ધરાવે છે, અને ગ્રીસ દિવત્વોને શબ્દ ચિત્રમાં રજૂ કરે છે. બાદમાં સિક્કાઓએ બેક્ટ્રિયન ભાષામાં બેક્ટ્રિયન મુદ્રાલેખ ધારણ કર્યા, ઈરાનની ભાષા (બેક્ટ્રિયન) સ્પષ્ટ રીતે કુષાણો દ્વારા બોલવામાં આવતી અને ત્યારબાદ ઈરાનની કોઈ એક અનુરૂપ ગ્રીસ દેવત્વો પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યા. કુષાણના તમામ સિક્કાઓ – બેક્ટ્રિયન ભાષામાં મુદ્રાલેખ સાથેનો પણ એક – એ સુધારાયેલી ગ્રીક હસ્તલિપિમાં લખાયેલા હતા, જેમાં “કુશાન” (Kushan) અને “કનિષ્ક” (Kanishka)ના શબ્દોના રૂપમાં /''સ'' / (''શ'' )નું પ્રતિનિધિત્વ કરતું વધારાનું એક પ્રતીકાત્મક ચિન્હ (''Ϸ'' ) હતું. તેમના સિક્કાઓ પર, રાજાને સામાન્ય રીતે એક લાંબા કોટ અને પગની ઘૂંટી સુધીની પટલૂનમાં અને તેમના ખભામાંથી નીકળતી આગની લપટોની સાથે દાઢીવાળા પુરૂષના રૂપમાં દર્શાવાયા છે. તેમણે મોટા ગોળ જૂતા પહેર્યા છે અને હાથમાં એક કટાર જેવી દેખાતી લાંબી તલવાર અને ભાલા સાથે સશસ્ત્ર છે. તે હંમેશા નાની યજ્ઞવેદી પર બલિ કરતા જોઈ શકાય છે. કનિષ્કની આદમકદની પ્રતિમામાં તેમણે <span class="goog-gtc-fnr-highlight">નીચેના ભાગ</span>માં આ પ્રકારના જ વસ્ત્રો ધારણ કર્યા છે, તેના કોટની નીચે ભરતકામ કરેલી કડક બાંયો છે અને તેના પાયજામા જરાં વળેલા છે અને તેના બુટમાં આર બેસાડેલી છે, તાલિબાનો દ્વારા તોડી પાડવામાં આવ્યું ત્યાર સુધી આ શિલ્પ કાબુલના મ્યુઝિયમમાં હતું.<ref>ફ્રાન્સિસ વુડ, ''ધી સિલ્ક રોડ: ટુ થાઉઝન્ડ યર્સ ઈન ધી હાર્ટ ઓફ એશિયા '' 2002, ઈલ્યુસ પેજ 39.</ref> === પ્રાચીન ગ્રીક (હેલેનિસ્ટીક) કાળ === તેમના શાસનકાળની શરૂઆતના કેટલાક સિક્કાઓ ગ્રીસની ભાષા અને ગ્રીસ હસ્તલિપિમાં મુદ્રાલેખ ધરાવે છે : ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ'' ΚΟΥ, ''બાસિલેઅસ બાસિલિઓન કનેષ્કોઉ'' “કનિષ્કનો [સિક્કો] રાજાઓનો રાજા.” પારંભના આ સિક્કાઓ ગ્રીસના દેવત્વોનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે: * ΗΛΙΟΣ (''એલિઓસ'' હેલિઓસ), ΗΦΑΗΣΤΟΣ (''એફાએસ્ટોસ'' હેફાઈસ્ટોસ), ΣΑΛΗΝΗ (''સાલેને'' સાલેને), ΑΝΗΜΟΣ (''અનેમોસ'' અનેમોસ) === ઈરાની/ભારતીય તબક્કો === [[ચિત્ર:AdshoCarnelianSeal.jpg|thumb|250px|ઈરાનિયન દેવત્વ અદ્શો ( ગ્રીક શબ્દોમાં ΑΘϷΟ દંતકથા)નું પ્રતિનિધિત્વ કરતી કુષાણ રત્ન(Carnelian)ની મહોર, ડાબે ત્રિરત્ન ચિહ્ન, અને જમણે કનિષ્ક રાજવંશનું નિશાન.દેવત્વ પેંગડાઓનો ઉપયોગ કરે છે.]] નીચે આપેલા સિક્કાઓ પર બેક્ટ્રિયન ભાષાની અવધિ જોવા મળે છે, જેમાં ગ્રીકને સ્થાને ઈરાની અને ભારતીય દેવત્વોને જોઈ શકાય છે. * ΑΡΔΟΧ''Ϸ'' Ο (''અર્ડોક્સશો'' , અશિ વંગુહિ) * ΛΡΟΟΑΣΠΟ (''લ્રુર્રોઆસ્પો'' , ડ્ર્વાસ્પા) * ΑΘ''Ϸ'' Ο (''અડશો'' , અતર) * ΦΑΡΡΟ (''ફાર્રો'' , મૂર્તિમંતરૂપ ખ્વારેન્હા) * ΜΑΟ (''માઓ'' , માહ) * ΜΙΘΡΟ, ΜΙΙΡΟ, ΜΙΟΡΟ, ΜΙΥΡΟ (''મિથ્રો'' , ''મિરો'' , ''મિઓરો'' , ''મિઉરો'' , મિથ્રાના ભિન્ન સ્વરૂપ) * ΜΟΖΔΟΟΑΝΟ (''મોઝ્ડઆઉઆનો'' , “મઝ્દા વિજયાંકિત?") * ΝΑΝΑ, ΝΑΝΑΙΑ, ΝΑΝΑ''Ϸ'' ΑΟ (અખિલ એશિયાઈ ''નાના'' ના ભિન્ન સ્વરૂપ, સોગ્ડિઅન ''ન્નય'' , પારસી સંદર્ભમાં અરેડ્વિ સુરા અનાહિતા અર્થ થાય છે. * ΜΑΝΑΟΒΑΓΟ (''માનાઓબાગો'' , વોહુ મનહ) * ΟΑΔΟ (''ઓઆડો'' , વાતા) * ΟΡΑΛΑΓΝΟ (''ઓર્લાગ્નો'' , વેરેથ્રગ્ન) ફક્ત કેટલાક ભારતીય દેવત્વો નીચે પ્રમાણે ઉપયોગમાં લેવાયા: * ΒΟΔΔΟ (''બોડ્ડો'' , બુદ્ધ), * ''Ϸ'' ΑΚΑΜΑΝΟ ΒΟΔΔΟ (''શકામાનો બોદ્ધ'' , શક્યામુનિ બુદ્ધ) * ΜΕΤΡΑΓΟ ΒΟΔΔΟ (''મેટ્રાગો બોડ્ડો'' , બોધિસત્વ મૈત્રેય) વધુમાં ΟΗ''Ϸ'' Ο (''ઓએશો'' )(''oesho'' ) ને લાંબા સમય સુધી ભારતીય [[શિવ]]નું પ્રતિનિધિત્વ માનવામા આવતા, હાલના સંશોધનો ઓએશોએ અવેસ્તન વાયુ શિવ સાથે સંકલિત હોવાનો નિર્દેશ કરે છે.<ref>{{Cite book|last=Sims-Williams|first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London|publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>એચ. હમ્બક, 1975, પેજ.402-408. કે.ટાન્ડેબે, 1997, પેજ.277, એમ.કાર્ટેર, 1995, પેજ.152. જી. ક્રાઈબ્બ, 1997, પેજ .40. રેફરેન્સીસ સિટ્ડ ઈન "દે લ 'ઈન્ડુસ અ લ'ઓક્ષુસ".</ref> == કનિષ્ક અને બૌદ્ધ ધર્મ == [[ચિત્ર:KanishkaI.jpg|thumb|300px|right]] [[ચિત્ર:Coin of Kanishka depicting Gautam Buddha.jpg|thumb|300px|right|બુદ્ધના પ્રતિનિધિત્વ સાથે કનિષ્ક પ્રથમનો સોનાનો સિક્કો (c.120 AD).સિક્કાની મુખ્ય બાજુએઃ ઊભેલા કનિષ્ક..,ભારે કુષાણ કોટ પહેરેલા અને લાંબા બૂટમાં, ખભાઓમાંથી નીકળતી જ્વાળાઓ, ડાબા હાથમાં માનક પકડીને, અને યજ્ઞવેદી પર બલિ ચઢાવતા. ગ્રીક લિપિમાં કુષાણ ભાષાની દંતકથા (કુષાણના Ϸ "શ" અક્ષરના ઉમેરા સાથે): ϷΑΟΝΑΝΟϷΑΟ ΚΑΝΗϷΚΙ ΚΟϷΑΝΟ (“શાઓનાનોશાઓ કનિશ્કિ કોશાનો”): “રાજાઓના રાજા, કનિષ્ક કુષાણ”.સિક્કાની પાછળની બાજુએ: ગ્રીક શૈલીમાં ઊભેલા બુદ્ધ, તેમના જમણા હાથથી “કોઈ ડર નહિ” ની ચેષ્ટા રચતા (અભય મુદ્રા ), અને તેમના ડાબા હાથમાં તેમના ઝભ્ભાની પાટલી પકડેલા.ગ્રીક લિપિમાં દંતકથા, ΒΟΔΔΟ “બોડ્ડો”, બુદ્ધ માટે. જમણે કનિષ્ક આદ્યાક્ષરી મુદ્રા (તમઘા)]] બૌદ્ધ પરંપરામાં કનિષ્કની પ્રતિષ્ઠા મુખ્યત્વે, ઈસુના મૃત્યુના 78 વર્ષ બાદ(AD) [[કાશ્મીર]]માં કનિષ્કે યોજેલી 4થી બૌદ્ધ સભા પર આધારિત છે. 32 શારીરિક સંકેતો પર આધારિત બૌદ્ધના ચિત્રો તેમના સમયમાં બનાવાયા હતા. તેમણે ઈસુના મૃત્યુના 78 વર્ષ બાદ (AD) પંચાંગ શરૂ કર્યુ હતુ, જે આજે ભારતીય રાષ્ટ્રીય પંચાંગ તરીકે સ્વીકારાયું છે. તેમણે ધ ગાંધાર સ્કૂલ ઓફ ગ્રીસો-બુદ્ધીસ્ટ અને [[મથુરા]] સ્કૂલ ઓફ હિન્દુ આર્ટ એમ બંનેને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડ્યું (કુષાણ શાસનમાં પ્રવર્તતી અપરિહાર્ય ધાર્મિક સમન્વયતા). કનિષ્ક અંગતપણે બૌદ્ધ અને પર્શિયન દેવ મિથ્રા (સૂર્ય અને મિત્રતાના દેવ)ને સ્વીકારતા હોવાનું ભાસે છે. પાકિસ્તાનના પેશાવરમાં સ્થિત કનિષ્ક સ્તૂપ તેમનો બૌદ્ધ સ્થાપત્યને સૌથી મોટો ફાળો હતો. પુરાતત્વવિદ્દોએ 1908-1909માં ફરી એ સ્તૂપનો પાયો શોધી કાઢ્યો, તેમણે જણાવ્યું કે સ્તૂપનો વ્યાસ 286 ફૂટનો હતો. ગ્ઝુઆન ઝાંગ જેવા ચાઈનીઝ જાત્રાળુઓના અહેવાલ દર્શાવે છે કે તેની ઉંચાઈ 600થી 700 (ચાઈનીઝ) ”ફૂટ” (= આશરે 180-210 મીટર અથવા 591-689 ફૂટ.) હતી અને તે રત્નથી ઢંકાયેલો હતો.<ref>ડોબ્બીન્સ, કે. વોલ્ટન. (1971). ''ધી સ્ટુપા એન્ડ વિહાર ઓફ કનિષ્ક વન'' . ધી એશિયાટીક સોસિયટી ઓફ બેન્ગાલ મોનોગ્રાફ સિરીઝ, વોલ્યુમ. XVIII. કલકત્તા.</ref> ચોક્કસપણે આ વિશાળ બહુમાળી ઈમારત પ્રાચીન વિશ્વની અજાયબીઓમાં ક્રમ ધરાવે છે. એમ કહેવાય છે કે કનિષ્ક વિશેષરૂપે બૌદ્ધ વિદ્વાન અશ્વઘોષાની નજીક હતા, જે તેમના ધાર્મિક સલાહકાર બન્યા. === બૌદ્ધ ચલણ પદ્ધતિ === કનિષ્કના બૌદ્ધ સિક્કાઓ સરખામણીએ અસામાન્ય છે (જો કે કનિષ્કના ઓળખી શકાયેલા સિક્કાઓમાંના એક ટકા મુજબ). કેટલાક સિક્કાઓ પર મુખ્ય બાજુએ કનિષ્ક અને ઊલટી બાજુએ ઊભેલા બુદ્ધ પ્રાચીન ગ્રીક શૈલીમાં દર્શાવાયેલા છે. કેટલાક પર શક્યમુનિ બુદ્ધ અને મૈત્રેય પણ દર્શાવાયેલા છે. કનિષ્કના તમામ સિક્કાઓની જેમ, કોતરણી કેટલેક અંશે ખરબચડી અને અનુપાત અમાપસર હોય છે; બુદ્ધની છબી ઘણીવાર થોડી ખરાબ થયેલી હોય છે, વધુ પડતા મોટા કાન અને કુષાણ રાજાની જેમ અલગ અલગ ફેલાયેલા પગ સાથે, પ્રાચીન ગ્રીક શૈલીઓનું બેડોળ અનુકરણ દર્શાવે છે. કનિષ્કના બૌદ્ધ સિક્કાઓના ત્રણ પ્રકાર જાણી શકાયા છેઃ ==== ઊભેલા બુદ્ધ ==== પ્રાચીન ગ્રીક શૈલીમાં ઊભેલા બુદ્ધ, ગ્રીક લિપિમાં "બોડ્ડો" (Boddo) નો ઉલ્લેખ કરીને, તેમના હાથમાં તેમના સામાનનો ડાબો છેડો પકડીને, અભય મુદ્રાનો આકાર લે છે. બુદ્ધના ફક્ત છ કુષાણ સિક્કાઓ જાણી શકાયા છે (જેમાંનો છઠ્ઠો સિક્કો ઘરેણાંઓના એક પ્રાચીન ટુકડાંનો મધ્યભાગ છે, આ કનિષ્ક બુદ્ધ સિક્કો હ્રદય આકારના માણેક રત્નની વીંટીથી શણગારાયેલો છે). આ તમામ સિક્કાઓ કનિષ્ક પ્રથમ હેઠળ સોનામાં ઢાળવામાં આવેલા હતા, પરંતુ તે કનિષ્કના અન્ય સોનાના સિક્કાઓની સરખામણીએ ઘણા નાના છે (લગભગ ઓબોલ(obol)ના માપના) [obol એ drachmaનો છઠ્ઠો ભાગ છે અને drachmaએ ગ્રીસમાં ચલણ તરીકે euro વપરાવા લાગ્યા તે પહેલા વપરાતા ચાંદીના સિક્કાનું ચલણ છે] [[ચિત્ર:BronzeBuddha.JPG|thumb|120px|left|કનિષ્કના સિક્કાઓ જેવી સમાન લાક્ષણિકતાઓ સાથે તાંબાના ઊભેલા બુદ્ધ.ગાંધાર,સામાન્ય રીતે 3જી-4થી સદીના.]] બુદ્ધ મઠવાસી ઝભ્ભા, ''અંતરવસકા'' , ''ઉત્તરસંગા'' અને ઓવરકોટ ''સંઘટી'' પહેરીને રજૂ કરાયા છે. કાન અત્યંત પહોળા અને લાંબા છે, સિક્કાના નાના માપ પ્રમાણે જરૂરી શક્યવત પ્રતિકાત્મક અતિશયોક્તિ ચિત્રાયેલી હોઈ શકે છે, પરંતુ બીજી રીતે બુદ્ધની 3જી-4થી સદીની કેટલીક ગાંધારન મૂર્તિઓમાં સામાન્યપણે દ્રશ્યમાન છે. તેમનો સમૃદ્ધ અંબોડો તેમના ઉષ્ણીષ (માથા પર ઉપસેલા વિદ્ધતાના ઢેકા)ને ઢાંકે છે, અનેક દાખલાઓમાં અત્યંત અલંકૃત અથવા ઘણીવાર ગોળાકાર રીતે, પછીની ગાંધારની બુદ્ધ પ્રતિમાઓમાં પણ દ્રશ્યમાન છે. સામાન્ય રીતે, આ સિક્કાઓ પર બુદ્ધનું ચિત્રણ પહેલેથી જ ખૂબ પ્રતિકાત્મક છે, અને વધુ પ્રાકૃતિક અને પ્રાચીન ગ્રીક ચિત્રોમાં દર્શાવાયેલા પૂર્વકાલીન ગાંધાર શિલ્પો કરતાં ઘણું જૂદું છે. ઘણી કોતરણીઓમાં, મૂંછ સ્પષ્ટ છે. તેમના જમણા હાથની હથેળીમાં [[ચક્ર]]નું નિશાન છે, અને કપાળ પર દિવ્ય વિશ્વને જોઈ શકતી ત્રીજી આંખ (ઉર્ના) છે. એક, બે અથવા ત્રણ રેખાઓનું બનેલું તેજોમંડળ તેમની ચોતરફ આવેલું છે. ==== “શક્યમુનિ બુદ્ધ” ==== [[ચિત્ર:KushanCoinsShakyamuni.jpg|thumb|300px|કનિષ્કની ચલણ પદ્ધતિમાં (ϷΑΚΑΜΑΝΟ ΒΟΔΔΟ “શકમાનો બોડ્ડો”ની દંતકથા સાથે) “શક્યમુનિ બુદ્ધ”ની રજૂઆત.]] [[ચિત્ર:KushanMaitreyaTotal.jpg|thumb|300px|કનિષ્કની ચલણ પદ્ધતિમાં (ΜΕΤΡΑΓΟ ΒΟΔΔΟ “મેત્રાગો બોડ્ડો”ની દંતકથા સાથે) “મૈત્રેય” ની રજૂઆત.]] શક્યમુનિ બુદ્ધ (“શકમાનો બૌડો”ની દંતકથા સાથે, એટલે કે શકમુનિ બુદ્ધ, પ્રાચીન બુદ્ધનું અન્ય એક નામ સિદ્ધાર્થ ગૌતમ), આગળની તરફ ઊભેલા છે, ડાબો હાથ તેમની કેડ પર છે અને જમણા હાથથી અભય મુદ્રા રચે છે. આ તમામ સિક્કાઓ માત્ર તાંબાના છે, અને સામાન્ય રીતે જીર્ણ થયેલા છે. બુદ્ધના નામ પર રહેલા સિક્કાઓની સરખામણીએ શક્યમુનિ બુદ્ધનો ઝભ્ભો ઘણો હલકો છે, તે સ્પષ્ટપણે શરીરની રૂપરેખા બતાવે છે, લગભગ પારદર્શક રીતે. આ કદાચ મઠવાસી વસ્ત્રના પ્રથમ બે પડ ''અંતરવસકા'' અને ''ઉત્તરસંગા'' છે. આ ઉપરાંત, તેમનો ઝભ્ભો (ઉપર દર્શાવાયા મુજબ ડાબા હાથમાં પકડવાને બદલે) ડાબા બાહુ પર વાળેલો છે, તો વળી માત્ર બિમારન પેટી (પૂર્વીય અફઘાનિસ્તાનના જલાલાબાદ પાસે આવેલા એક સ્થળનું નામ બિમારન છે, ત્યાંથી મળી આવેલી બુદ્ધના અવશેષો સાચવવાની નાનકડી સોનાની પેટી બિમારન પેટી તરીકે ઓળખાય છે) માં આ હાવભાવ જણાયા છે અને ''ઉત્તરીય'' જેવા ખેસનું સૂચક છે. તેમનો ભરાવદાર અંબોડો તેમના ઉષ્ણીષ (માથા પર ઉપસેલા વિદ્ધતાના ઢેકા)ને ઢાંકતો, અને સાદું અથવા બમણું પ્રભામંડળ, ક્યારેક તેજસ્વી, તેમના માથાની ચોતરફ આવેલું છે. ==== “મૈત્રેય બુદ્ધ” ==== બોધિસત્વ મૈત્રેય (“મૈત્રેય બૌડો”ની દંતકથા સાથે) સિંહાસન પર પલાંઠી વાળેલા છે, તેમણે પાણીનું પાત્ર પકડેલું છે, અને અભય મુદ્રા પણ રચે છે. આ સિક્કાઓ માત્ર તાંબાના હોવાનું જાણી શકાયું છે, અને ખરાબ રીતે જીર્ણ થયેલા છે. સૌથી સ્પષ્ટ સિક્કાઓ પર, મૈત્રેય ભારતીય રાજકુંવરનું બાજુબંધ પહેરેલા ભાસે છે, અને ઘણીવાર મૈત્રેયની મૂર્તિઓ પર આ લક્ષણ જોવાયું છે. સિંહાસન નાના થાંભલાઓથી શણગારાયેલું છે, એમ દર્શાવે છે કે સિક્કારૂપે મૈત્રેયની રજૂઆત સીધેસીધી રીતે અગાઉથી અસ્તિત્વ ધરાવતી એવા જાણીતા લક્ષણ ધરાવતી મૂર્તિની નકલ કરાયેલી છે. “બુદ્ધ” માટે મૈત્રેયની લાયકાત અચોક્કસ છે, કારણકે તેઓ બોધિસત્વને બદલે છે (તેઓ ભવિષ્યના બુદ્ધ છે). આ કુષાણ તરફથી બૌદ્ધ બ્રહ્માંડવિજ્ઞાનનું મર્યાદિત જ્ઞાન દર્શાવતું હોઈ શકે છે. કનિષ્કના સિક્કાઓ પર રજૂ કરાયેલા અન્ય દેવતાઓ કરતાં આ ત્રણ પ્રકારોનું ચિત્રણ ઘણું અલગ છે. કનિષ્કના તમામ દેવતાઓ બંને તરફ બતાવાયેલા છે, જ્યારે બુદ્ધ માત્ર આગળ બતાવાયેલા છે, જે દર્શાવે છે કે ઊભેલા બુદ્ધ અને બેઠેલા બુદ્ધની મૂર્તિઓની સમકાલીન આગળની રજૂઆત પરથી તેની નકલ કરાયેલી હતી.<ref>ધી ક્રોસરોડ ઓઉ એશિયા , પેજ201</ref> બુદ્ધ અને શક્યમુનિ એમ બંનેની રજૂઆતમાં બંને ખભા મઠવાસી ઝભ્ભાથી ઢંકાયેલા છે, જે દર્શાવે છે કે નમૂના સ્વરૂપે વપરાયેલી મૂર્તિઓ ધ ગાંધાર સ્કૂલ ઓફ આર્ટની હતી, નહિં કે [[મથુરા]]ની. === કનિષ્ક કાસ્કેટ (શબપેટી) === [[ચિત્ર:KanishkaCasket.JPG|thumb|left|170px|બ્રહ્મા અને ઈન્દ્ર દ્વારા ઘેરાયેલા બુદ્ધ, અને નીચેના ભાગના મધ્યમાં ઊભેલા કનિષ્ક સાથેનું,127 સીઈ (CE)નું “કનિષ્ક કાસ્કેટ”,બ્રિટિશ સંગ્રહાલય.]] [[ચિત્ર:ShahJiKiDheriStupa.jpg|thumb|200px|શાહ-જી-કી-ધેરીમાં કનિષ્ક સ્તૂપના અવશેષો.]] 127 સીઈ (CE)માં કનિષ્કના શાસન કાળના પ્રથમ વર્ષના સમયગાળાના “કનિષ્ક કાસ્કેટ” અથવા “કનિષ્ક સમાધિ”, કનિષ્કના સ્તૂપની નીચેના ભોંયરાંમાંથી, 1908-1909માં પેશાવરના છેવાડાના વિસ્તાર શાહ-જી-ધેરીમાંથી પુરાતત્વીય ખોદકામ દરમિયાન મળી આવ્યા હતા.<ref>એચ. હાર્ગ્રેવ્સ, એચ. (1910-11): "એક્સિવેશન એટ શાહ-જી-કી ધેરી"; ''આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા, 1910-11'' , પેજ. 25-32.</ref><ref>ડી. બી. સ્પોનેર (1908-9): "એક્સાવેશન્સ એટ શાહ-જી-કી ધેરી."; ''આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા, 1908-9'' , પેજ. 38-59.</ref> હવે તે પેશાવર સંગ્રહાલયમાં છે, અને તેની નકલ બ્રિટિશ સંગ્રહાલયમાં છે. એમ કહેવાય છે કે તેમાં બુદ્ધના હાડકાંના ત્રણ ટુકડાંઓ છે, જે હવે બર્માના મંડલયમાં સચવાયેલા છે. કાસ્કેટ ખરોશ્થીને સમર્પિત છે. શિલાલેખમાં સૂચવાયેલું: : “(*મહારા)જસા કનિષ્કસા કનિષ્ક-પુરે નગરે અયા ગધા-કરએ દેયા-ધર્મે સર્વા-સત્વના હિત-સુહર્થા ભવતુ મહાસેનાસા સઘરકી દસા અગિસલા નવ-કર્મી અના*કનિષ્કસા વિહરે મહાસેનાસા સંઘરમે” [[ચિત્ર:KanishkaDetail.JPG|thumb|201px|કનિષ્ક કાસ્કેટ પર, ઈરાનિયન સૂર્ય દેવ અને ચંદ્ર દેવથી ઘેરાયેલા, કનિષ્કના લક્ષણો.બ્રિટિશ સંગ્રહાલય.]][[ચિત્ર:Buddha relics.JPG|thumb|right|200px|બ્રિટિશરો દ્વારા 1910માં બર્માના મંડલય મોકલાયેલા, પાકિસ્તાનના પેશાવરના કનિષ્ક સ્તૂપના બુદ્ધ અવશેષો.ટેરેસા મેર્રિગન, 2005]] આ શબ્દો તેના રચયિતા, ''અગેસિલાસ'' નામના ગ્રીક કલાકાર દ્વારા હસ્તાક્ષરિત છે, જેણે કનિષ્કના સ્તૂપ(કૈત્ય)ના કામની દેખરેખ રાખી હતી, જે એ વાતની પુષ્ટિ કરે છે કે એટલા પહેલાના સમયમાં ગ્રીકની બૌદ્ધ યથાર્થવાદમાં પ્રત્યક્ષ ભાગીદારી હતી: “સેવક અગિસલાઓસ, મહાસેનાના આશ્રમમાં કનિષ્કના વિહારમાં કામનો દેખરેખ રાખનાર હતો ” (“દસા અગિસલા નવ-કર્મી અના*કનિષ્કસા વિહરા મહાસેનાસા સંઘરમે ”) કાસ્કેટના ઢાંકણાં પર એક કમળ આસન પર બુદ્ધ દર્શાવાયેલા છે, અને [[બ્રહ્મા]] અને ઈન્દ્ર દ્વારા તેમની પૂજા થઈ રહી છે. ઢાંકણાંની ધાર પર ઉડતાં હંસની ભાત કરાયેલી છે. કાસ્કેટની બહારની બાજુ કનિષ્ક સમ્રાટનું પ્રતિનિધિત્વ દર્શાવે છે, કદાચ પોતે કનિષ્ક, તેમની બંને તરફ ઈરાનિયન સૂર્ય અને ચંદ્ર દેવ સાથે. બાજુઓ પર બેઠેલા બુદ્ધના બે ચિત્રો આવેલા છે, જેની રાજવી વ્યક્તિઓ દ્વારા પૂજા થઈ રહી છે. મૂળ ગ્રીક શૈલીમાં દ્રશ્યની ફરતે દેવદૂતો દ્રારા ફૂલનો હાર ઝીલાયેલો છે. કાસ્કેટ પર કનિષ્કનો અધિકાર તાજેતરમાં વિવાદિત છે, ખાસ કરીને શૈલીગત મુદ્દે (દાખલા તરીકે કનિષ્ક કરતાં વિપરિતરૂપે કાસ્કેટ પર દર્શાવાયેલા શાસકને ઊગેલી દાઢી નથી). તેને બદલે, કાસ્કેટ ઘણીવાર કનિષ્કના વારસદાર હુવિશ્કા અધિકૃત મનાય છે. === બૌદ્ધ પરંપરામાં કનિષ્ક === બૌદ્ધ પરંપરામાં, કનિષ્ક ઘણીવાર બુદ્ધ ધર્મમાં પરિવર્તિત થતાં પહેલા, શ્રી-ધર્મ-પિતક-નિદાન સૂત્ર મુજબ, હિંસક, શ્રદ્ધાવિહિન શાસક તરીકે વર્ણવાયેલા છે: :“આ સમયે ન્ગાન-સીનો રાજા (પહ્લાવા) ઘણો મૂર્ખ અને હિંસક સ્વાભવનો હતો....ત્યાં એક ભિક્ષુક (સાધુ) અર્હત હતો જેણે રાજા દ્વારા કરાતાં ખરાબ કામો જોઈને તેને પસ્તાવો કરાવવાની ઈચ્છા કરી. તેથી તેની અલૌકિક શક્તિ દ્વારા તેણે રાજાને નરકની પીડાઓ બતાવી. રાજા ડરી ગયો હતો અને તેને પસ્તાવો થયો. ” ''{{IAST|Śri-dharma-piṭaka-nidāna sūtra}}'' <ref>કુમાર, બલદેવ. 1973. ''ધી અર્લી {{IAST|Kuṣāṇas}}'' . પેજ 95 ન્યુ ડેલ્હી, સ્ટેર્લીંગ પબ્લીશર્સ.</ref> વધુમાં, કનિષ્કનું આગમન કથિતરૂપે બુદ્ધ દ્વારા પહેલા જ કહી દેવાયેલું હતુ, સાથોસાથ તેના સ્તૂપનું બાંધકામ પણ: :“. . . બુદ્ધે, માટીનો સ્તૂપ બનાવનારા નાના છોકરાને ચીંધીને....[કહ્યું] તે સ્થળે {{IAST|Kaṇiṣka}} તેના નામનો સ્તૂપ ઊભો થશે.” ''વિનય સૂત્ર'' <ref>કુમાર, બલદેવ. 1973. ''ધી અર્લી {{IAST|Kuṣāṇas}}'' . પેજ 91 ન્યુ ડેલ્હી, સ્ટેર્લીંગ પબ્લીશર્સ. </ref> [[ચિત્ર:Coin of Kanishka depicting Maitreya.jpg|thumb|300px|બોધિસત્વ મૈત્રેય “મેત્રાગો બૌડો” સાથે કનિષ્કનો સિક્કો.]] આ જ વાર્તા ડનહુઅંગમાંથી મળી આવેલા ખોતાનના વીંટામાં પુનરાવર્તિત કરાયેલી છે, જેમાં સૌથી પહેલા વર્ણવાયું હતું કે કઈ રીતે બુદ્ધના મૃત્યુના 400 વર્ષ બાદ કનિષ્ક આવી પહોંચશે. લેખમાં એ પણ વર્ણવાયેલું છે કે કઈ રીતે કનિષ્ક તેનો સ્તૂપ ઊભો કરવા આવશે: :“એક ઈચ્છા આ રીતે ઉદભવી [કનિષ્કને એક વિશાળ સ્તૂપ બનાવવાની]....એ સમયે ચાર વિશ્વ-કારભારીઓ રાજાનું મન જાણી ગયા. તેથી રાજાને માટે તેમણે નાના છોકરાઓનું સ્વરૂપ લીધું....[અને] માટીનું સ્તૂપ બનાવવાનું શરૂ કર્યુ....છોકરાઓએ કહ્યું [કનિષ્કને] ’અમે બનાવી રહ્યા છે {{IAST|Kaṇiṣka-stūpa}}.’....….એ સમયે છોકરાઓએ તેમનું સ્વરૂપ બદલ્યું….[અને] તેમને કહ્યું, ’મહાન રાજા, બુદ્ધની ભવિષ્યવાણી મુજબ તારા દ્વારા {{IAST|Saṅghārāma}} સંપૂર્ણ બંધાશે (?) વિશાળ સ્તૂપ સાથે અને અહીં સારા ગુણવાન લોકોના અવશેષો આવકારાવા જ જોઈએ...જે લવાશે."<ref>કુમાર, બલદેવ, 1973. ''ઘી અર્લી {{IAST|Kuṣāṇas}}'' . પેજ 89 ન્યુ ડેલ્હી, સ્ટેર્લીંગ પબ્લીશર્સ.</ref> ગ્ઝુઆંગઝંગ જેવા, ભારતમાં ચાઈનીઝ તીર્થયાત્રીઓ, જેમણે 630 સીઈ (CE)માં પ્રવાસ કર્યો તેમણે પણ વાર્તા આપી: :“કનિષ્ક તમામ જમ્બુદ્વીપાઓ (ભારતીય ઉપખંડ)માં સર્વોપરી બન્યા પરંતુ તેમને કર્મમાં વિશ્વાસ ન હતો, અને તેમણે બૌદ્ધ ધર્મ સાથે અપમાનભર્યું વર્તન કર્યું. જ્યારે તેઓ જંગલી દેશમાં શિકાર કરી રહ્યા ત્યારે તેમને સફેદ સસલું દેખાયું; રાજાએ પીછો કર્યો અને સસલું અચાનક અદ્રશ્ય થઈ ગયું [ભવિષ્યના સ્તૂપના સ્થળ પર]....[જ્યારે સ્તૂપનું બાંધકામ આયોજન મુજબ નહોતું થઈ રહ્યું] રાજાએ હવે ધીરજ ગુમાવી અને [કામ] પડતું મૂક્યું....[પરંતુ] રાજા ચેતી ગયા, કારણકે [તેમણે અનુભવ્યું] તેઓ સ્પષ્ટ રીતે અલૌકિક શક્તિઓથી દોરાઈને આવ્યા હતા, તેથી તેમણે તેમની ભૂલો કબૂલી અને શરણે થયા. આ બંને સ્તૂપ હજુ અસ્તિત્વમાં છે અને રોગોથી પીડાતા લોકોના ઉપચાર માટે આશ્રય બનાવાયેલા છે.”<ref>ગ્ઝુઆન્ગ, કોટેડ ઈન: કુમાર, બલદેવ. 1973. ''ધી અર્લી {{IAST|Kuṣāṇas}}'' . પૃષ્ઠ 112. ન્યૂ ડેલ્હી, સ્ટેર્લીંગ પબ્લીશર્સ.</ref> === બૌદ્ધ ધર્મનું ચીન સ્થાનાંતરણ === કદાચ તરીમ બસિન તટપ્રદેશમાં કનિષ્કના વિસ્તરણે ચીનમાં બૌદ્ધ ધર્મના સ્થાનાંતરણની શરૂઆત કરી. ગાંધાર પ્રદેશના બૌદ્ધ સાધુઓએ બીજી સદી (CE)ના મધ્ય ભાગમાંથી ઉત્તરીય એશિયાની દિશામાં બૌદ્ધ વિચારોનું સ્થાનાંતરણ અને બૌદ્ધ વિચારોનો વિકાસ કરવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો. કુષાણ સાધુ, લોકકસેમા (c. 178 સીઈ(CE)), મહાયન બૌદ્ધ ધર્મગ્રંથોનું ચાઈનીઝમાં ભાષાંતર કરનાર પ્રથમ વ્યક્તિ બન્યા અને ચાઈનીઝ પાટનગર લોયંગમાં તેમણે ભાષાંતર કચેરી સ્થાપી. મધ્ય એશિયાઈ અને પૂર્વ એશિયાઈ બૌદ્ધ સાધુઓએ આવનારી સદીઓમાં મજબૂત વિનિમય જાળવ્યો હોવાનું જણાય છે.કદાચ કનિષ્કનો ઉત્તરાધિકારી હુવિશ્કા રહ્યો હતો. આ કેવી રીતે અને ક્યારે બન્યું તે હજુ અચોક્કસ છે. એ હકીકત કે ત્યારે કનિષ્ક નામના અન્ય કુષાણ રાજાઓ પણ હતા તે માત્ર વધુ એક જટીલ પરિબળ છે. <gallery> File:Coin of Kanishka depicting Mozdoano.jpg|મોઝદોઆનાના દેવત્વ સાથે કનિષ્ક. File:KanishkaCoinFacing.jpg|કનિષ્કનો સિક્કો. File:KanishkaICoinFoundInAhinposhAfghanistan.jpg|અહીન પોશમાંથી મળી આવેલો કનિષ્કનો સિક્કો. File:KanishkaICoin.JPG|સિક્કો. </gallery> == કલ્પનામાં == મંગા શ્રેણીમાં, ''બેર્સેર્ક'' , સમ્રાટ ગનિષ્ક ગ્રિફ્ફિથના દુશ્મન તરીકે કામ કરે છે, ''બેર્સેર્ક'' રાજા કનિષ્ક પર આધારિત હતો. મંગામાં, તે ચુસ્ત બૌદ્ધ પણ છે અને તેના સામ્રાજ્યને સંબંધિત મૂર્તિઓથી શણગારે છે અને ઉત્સાહથી તેનો પ્રચાર કરે છે. તેના અસલ જીવનના સમકક્ષની માફક, ગનિષ્ક પણ તેના મહેલને પ્રખ્યાત બૌદ્ધ મૂર્તિઓથી શણગારે છે, પરંતુ તેના સ્વભાવને અનુરૂપ બનાવવા રાક્ષસરૂપ કરીને. “કનિષ્ક” આર્જેન્ટિનાના રોક બેન્ડ લોસ બ્રુજોસના સૌથી લોકપ્રિય ગીતોમાંનું એક ગીત પણ છે, કુષાણ રાજા અને તેની પત્નીનો ઉલ્લેખ કરતું આ ગીત, આલ્બમ ''ફિન દે સેમાના સલ્વાજેમાં રજૂ થયું હતું (Wild Weekend)''. == નોંધ == {{Reflist}} == સંદર્ભો == *{{cite book|last=Kulke|first=Hermann|last2=Rothermund|first2=Dietmar|authorlink=|title=A history of India|url=https://archive.org/details/historyofindia0000herm|year=1998|publisher=Routledge|location=London; New York|isbn=0-415-15482-0}} *ફોઉચર, એમ. એ. 1901. "નોટ્સ સુર લા જીઓગ્રાફિન એન્સિન ડુ ગાંધારા (કમેન્ટાયર અ અન ચેપ્ટરા દે હ્યુએન-ત્સાંગ)." ''બીઈએફઈ O'' નં. 4, ઓક્ટો. 1901, પેજ.322–369. *ગોનિલ, ઘેરાર્ડો (2002). ધી "આર્યન" ભાષા. જેએસએઆઈ 26 (2002), પેજ. 84–90. *{{cite book|last=Bopearachchi|first=Osmund|authorlink=Bopearachchi|title=De l'Indus à l'Oxus, Archéologie de l'Asie Centrale|year=2003|publisher=Association imago-musée de Lattes|location=Lattes|language=French|isbn=2-9516679-2-2}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.kushan.org કુષાણ ઇતિહાસ વિશેની કાચી માર્ગદર્શિકા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=2004-09-25 }} * [http://coinindia.com/galleries-kanishka.html કનિષ્ક સિક્કાઓની ઓનલાઈન યાદી] * [http://www.coinarchives.com/a/results.php?results=200&amp;search=Kanishka&amp;Thumb=1 કનિષ્કના સિક્કાઓ ] * [http://www.kushan.org/essays/chronology/kanishka.htm કનિષ્ક યુગના પ્રારંભ સંદર્ભેના વિવાદો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041009191332/http://www.kushan.org/essays/chronology/kanishka.htm |date=2004-10-09 }} * [http://www.bpmurphy.com/COTW/week2.htm કનિષ્ક બૌદ્ધ ધર્મના સિક્કાઓ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817052335/http://www.bpmurphy.com/COTW/week2.htm |date=2009-08-17 }} * [http://www.trincoll.edu/classes/relg254pics/relg254pics/class3/if000000.htm કનિષ્ક કાસ્કેટ (શબપેટી)ના ચિત્રો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109171953/http://www.trincoll.edu/classes/relg254pics/relg254pics/class3/if000000.htm |date=2009-01-09 }} {| align="center" cellpadding="2" border="2" |- | width="30%" align="center"| પુરોગામી<br />'''વિમા કેડફિસેસ ''' | width="40%" align="center"| ''' કુષાણ શાસક | width="30%" align="center"| અનુગામી<br />'''હ્યુવિસ્કા ''' |} [[શ્રેણી:કુષાણ સામ્રાજ્ય]] [[શ્રેણી:પાકિસ્તાનનો ઈસ્લાપૂર્વેનો વારસાગત ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:એશિયામાં બીજી સદીના શાસકો]] omhpmpk5x5ukwq5hde0o5nndqmpfmxd 0 29589 904610 763757 2026-08-28T01:42:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904610 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{Infobox file format | name = MPEG-1 or MPEG-2 Audio Layer III | icon = | logo = | extension = .mp3<ref name="mp3-name">{{cite web |url=http://www.iis.fraunhofer.de/EN/pr/Presse/pressemitteilungen_2005/20050712_PM_MP3.jsp |title=Happy Birthday MP3! |publisher=Fraunhofer IIS |date=2005-07-12 |access-date=2010-07-18 |archive-date=2008-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415021914/http://www.iis.fraunhofer.de/EN/pr/Presse/pressemitteilungen_2005/20050712_PM_MP3.jsp |url-status=dead }}</ref> | mime = audio/mpeg,<ref>{{cite web |url=http://tools.ietf.org/html/rfc3003 |title=The audio/mpeg Media Type - RFC 3003 |publisher=IETF |date=November 2000 |access-date=2009-12-07}}</ref> audio/MPA,<ref>{{cite web |url=http://tools.ietf.org/html/rfc3555#page-24 |title=MIME Type Registration of RTP Payload Formats - RFC 3555 |publisher=IETF |date=July 2003 |access-date=2009-12-07}}</ref> audio/mpa-robust<ref name="rfc5219">{{cite web |url=http://tools.ietf.org/html/rfc5219 |title=A More Loss-Tolerant RTP Payload Format for MP3 Audio - RFC 5219 |publisher=IETF |date=February 2008 |access-date=2009-12-07}}</ref> | type code = | uniform type = | magic = | owner = | released = {{Start date|1993|df=yes}}<ref name="11172-3">{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=22412 |title=ISO/IEC 11172-3:1993 - Information technology -- Coding of moving pictures and associated audio for digital storage media at up to about 1,5 Mbit/s -- Part 3: Audio |publisher=ISO |year=1993 |access-date=2010-07-14}}</ref> | latest release version = | latest release date = <!-- {{Start date and age|YYYY|mm|dd|df=yes}} --> | genre = Audio compression format, [[audio file format]] | container for = | contained by = | extended from = | extended to = | standard = [[ISO/IEC 11172-3]],<ref name="11172-3" /> <br/>[[ISO/IEC 13818-3]]<ref name="13818-3">{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?csnumber=22991 |title=ISO/IEC 13818-3:1995 - Information technology -- Generic coding of moving pictures and associated audio information -- Part 3: Audio |publisher=ISO |year=1995 |access-date=2010-07-14}}</ref> | free = | url = }} ચેતવણી: મેં જગ્યા ઓછી થાય એ માટે અને ફેરફાર કરવાની સરળતા માટે કોપી પેસ્ટ કર્યું છે. લીંક અને રેફરન્સ પછીથી પણ ઉમેરી શકાય છે. પ્લીસ આને ડીસ્ટર્બ ન કરો. એમ્પેગ-૧ અથવા એમ્પેગ-૨ અવાજ થર ૩ સામાન્યપણે એમપીથ્રી ના નામે ઓળખાય છે. એમપીથ્રી રીત અવાજને કંપ્યુટરમાં નાખવાની એક સાંકેતિક પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિનો ઈજારો મેળવવામાં આવ્યો છે. એમપીથ્રી રીત કંપ્યુટરના કે કંપ્યુટર જેવા અવાજ સાંભળવાના ઉપકરણના સ્મૃતિપટમાં ઓછી જગ્યા રોકવા માટે અવાજનો અમુક ભાગ જવા દે છે. એમપીથ્રી રીત અવાજ લેણદેણ કરવાની એક પદ્ધતિ પણ છે. એમપીથ્રી રીત મુવિંગ પિક્ચર એકસ્પર્ટસ્ ગ્રુપના એમ્પેગ-૧ માંનકનો એક ભાગ હતી અને પછી એમ્પેગ-૨ ના માનકનો ભાગ પણ બની. એમપીથ્રી રીત અવાજનો અમુક ભાગ જવા દેવાની એવી રીત છે કે અવાજનો ઘણો ભાગ જવા દેવા છતાં પણ મોટાભાગના લોકોને જાણે એમ જ લાગે છે કે તેઓ અસલ સંગીત સાંભળી રહ્યા છે. એમપીથ્રી રીતથી બનાવેલો ૧.૨૮ લાખ બીટ પ્રતિ સેકંડના ગતિનો સંગ્રહ સંગીતની સીડી કરતા કંપ્યુટરમાં લગભગ ૧૧ ગણી ઓછી જગ્યા રોકે છે. એમપીથ્રી રીત વત્તોઓછી ગતિ લઈને, વત્તીઓછી ગુણવત્તા વાળો અને કંપ્યુટરમાં વત્તીઓછી જગ્યા રોકતો આપણી જરૂરીયાત પ્રમાણેનો સંગ્રહ બનાવી શકે છે. એમપીથ્રી રીત કંપ્યુટરમાં વપરાતી જગ્યાની બાબતમાં ઘણી કાર્યક્ષમ છે. ટુંકાણમાં એમપીથ્રી રીત આપણી અવાજ સંભાળવાની માનસિક અને શ્રાવ્ય પ્રતિકૃતિ બનાવી, અવાજમાંથી અમુક ભાગો ઓછા કરી કે કાઢી નાખી એ ખાલી જગ્યામાં બીજા અવાજો મૂકી, જગ્યાનો પુરેપુરો ઉપયોગ કરે છે. ==ઇતિહાસ== ===એમપીથ્રી રીત કેવી રીતે આવી એ વિકાસની ગાથા=== એમ્પીથ્રી રીત આપણા બધાની સંભાળવાની એક એવી ક્ષતિ પર આધારિત છે કે જેને આપણે 'શ્રાવ્ય મુખવટો' કહી શકીએ. ૧૮૯૪ માં આલ્ફ્રેડ માર્શલ મેયરે બતાવ્યું કે ઓછા કંપનવાળા અવાજનો એક ભાગ વધારે કંપનવાળા અવાજના બીજા ભાગને પુરેપુરો અશ્રાવ્ય કરી શકે છે, જાણે કે એ અવાજ પર મુખવટો મૂકી દીધો હોય. ૧૯૫૯ માં રીચાર્ડ એહમરે આ ક્ષતિને પુરેપુરી રીતે બતાવતા ગ્રાફો જાહેર કર્યા. અર્ન્સ્ટ ટેર્હાટ અને એના સાથીઓએ આ ક્ષતિને કંપ્યુટરમાં વાપરી શકાય એવી રીત બતાવી. આ પછી ઘણા લેખકોના ઘણા અહેવાલો આવ્યા અને એને લીધે આ ક્ષતિનુ પ્રમાણ અને રંગપટ આપણને મળ્યા. ૧૯૭૯ માં માંન્ફ્રેડ શ્રોડર અને એના સાથીઓએ બેલ લેબ્સ મરે હીલ ન્યુ જર્સીમાં અને એમ. એ. ક્રાસ્નરે બંનેએ અમેરિકામાં સ્વતંત્ર રીતે 'શ્રાવ્ય મુખવટા'ને વાપરી કમ્પુટરમાં અવાજને નાખવા અને કાઢવાની રીતની દરખાસ્ત કરી હતી. ક્રાસ્નરે 'શ્રાવ્ય મુખવટા' ને વાપરી એવું યંત્ર બનાવ્યું કે જે બોલીને (સંગીતને નહીં) કમ્પુટરમાં નાખી શકે. એ એવો પહેલો વૈજ્ઞાનિક હતો કે જેણે આવું યંત્ર બનાવ્યું. પણ ક્રાસ્નરે એની જાહેરાત એક ખાસ જાણીતા નહીં એવા લિંકન લેબોરેટરી ટેકનીકલ રીપોર્ટમાં કરી અને એ કારણસર 'શ્રાવ્ય મુખવટો' વૈજ્ઞાનિકો માટે સામાન્ય રીત બનતા થોડા વખત માટે રહી ગયો. માંન્ફ્રેડ શ્રોડર ઘણો જાણીતો વૈજ્ઞાનિક હતો પણ એની જાહેરાત પણ બીજા કોઈ નકારાત્મક પરિણામને લીધે વધારે લોકપ્રિય થતા રહી ગઈ. શ્રોડર અને ક્રાસ્નરે એબર્હાર્ડ ઝ્વીકરની અવાજનાં રંગપટમાંથી ચૂંટવાની અને મુખવટો આપવાની રીત આગળ વધારી. અને ઝ્વીકરે, હારવી ફ્લેચરે અને એના બેલ લેબ્સમાં સાથીઓએ કરેલા કામને આગળ વધાર્યું. પછી આઈ ત્રીપલ ઇ ના જર્નલ ઓન સિલેક્ટેડ એરીઆસ ઇન કામુનીકેશનસ્માં મુખવટો વાપરીને અવાજને સંકોચવાની ઘણી રીતો પ્રગટ થઇ. ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૮ના આ પ્રકાશને મુખવટો વાપરીને અવાજને સંકોચાનની ઘણી રીતો અને ઘણા ઝડપી યંત્રો જાહેર કર્યા. એમપીથ્રી રીતના નિકટતમ પૂર્વજો "કંપનના ક્ષેત્રને અનુસરી અવાજને કંપ્યુટરમાં નાખવાની સારામાં સારી રીત" (ઓસીએફ), અને 'શ્રાવ્ય ગ્રહણશક્તિ જોઈ અવાજનું તે પ્રમાણે રૂપાંતર કરી કંપ્યુટરમાં નાખવાની રીત' (પીએક્ષએફએમ) છે. આ બે રીતો અને થોમસન-બ્રાન્ડ્ટની અવાજનો જથ્થાને ફેરબદલ કરવાની રીત લઈ, તેમનુ મિશ્રણ કરી એક 'આસ્પેક્' નામની રીત બનાવવામાં આવી. આ રીતને એમ્પેગને સોંપવામાં પણ આવી અને આ રીતે ગુણવત્તાનું ઇનામ પણ જીત્યું પણ 'બહુ જટિલ છે' એવી ભૂલભરેલી માન્યતાને કારણે તરછોડવામાં આવી. ઓસીએફ રીતનું પહેલું વ્યહવારિક યંત્ર મોટોરોલાની ૫૬૦૦૦ 'વીજળીમાં ઢાળેલા સંદેશાઓને લઇ એના આંકડા બનાવી એની પર વિવિધ ક્રિયાઓ કરવાની સીલીકોન ચીપ' (ડીએસપી) ને લઈને બનાવવામાં આવ્યું. ક્રાસ્નરનું યંત્ર વ્યહવારિક ઉપયોગ માટે ઘણું જટિલ અને ધીમું હતું એટલે એને છોડી દેવામાં આવ્યું. એ તો આપણે જોયું કે ઓસીએફ અને પીએક્ષએફએમ એમપીથ્રી રીતના પૂર્વજો છે. એમપીથ્રી રીતના પિતાઓ કાર્લ્હૈાઈન્ઝ બ્રાન્ડનબર્ગ, જે પી.એચ.ડી. પછી કામ કરતા હતા, અને જેમ્સ ડી જ્હોનસ્ટન (જેજે) બેઉ બેલ લેબ થી છે. એમણે ફ્રોનહોફર સોસાયટી ફોર ઇન્ટીગ્રેટેડ સરકીટસ્, એરલાન્ગન સાથે મળી આ રીત બનાવી. એમ્પીટુ રીતનો આમાં બહુ ઓછો ફાળો છે. કાર્લ્હૈાઈન્ઝ બ્રાન્ડનબર્ગ જર્મનીની એરલાન્ગન-ન્યુરેમ્બર્ગ યુંનીવર્સીટીના પી.એચ.ડી. વિદ્યાર્થી હતા અને ૧૯૮૦ ના શરૂઆતના વષોથી અવાજને સંકોચવાની રીતો પર કામ કરતા હતા, એમની મુખ્ય જિજ્ઞાસા અવાજને લોકો કેવી રીતે સંભાળે એ હતી. ૧૯૮૯ માં એમણે પી.એચ.ડી. પૂરું કર્યું. અને એરલાન્ગન-ન્યુરેમ્બર્ગ યુંનીવર્સીટીમાં આસીસ્ટંટ પ્રોફેસર બન્યા. એમનું અવાજના સંકોચનનું કામ તો ફ્રોનહોફર સોસાયટી સાથે મળી ચાલુ જ હતું. ૧૯૯૩ માં એ ફ્રોનહોફર ઇન્સટીટયુટમાં જોડાયા. ===એમપીથ્રી બધા માટે=== આઈએસઓ એમ્પેગ ઓડીઓ કમિટીએ (૧૯૯૧-૧૯૯૬) માં કંપ્યુટરની સી ભાષામાં લખેલો અધિકૃત પ્રોગ્રામ બનાવ્યો. આને પછીથી આઈએસઓ-૧૧૧૭૨-૫ નામ આપવામાં આવ્યું. આ પ્રોગ્રામે એમ્પેગ થર ૧, થર ૨ અને થર ૩ લઈને સંકોચન કરવાની અધિકૃત રીતો બતાવી. It was approved as a committee draft of ISO/IEC technical report in March 1994 and printed as document CD 11172-5 in April 1994.[34] It was approved as a draft technical report (DTR/DIS) in November 1994,[35] finalized in 1996 and published as international standard ISO/IEC TR 11172-5:1998 in 1998.[36] The reference software in C language was later published as a freely available ISO standard.[37] Working in non-real time on a number of operating systems, it was able to demonstrate the first real time hardware decoding (DSP based) of compressed audio. Some other real time implementation of MPEG Audio encoders were available for the purpose of digital broadcasting (radio DAB, television DVB) towards consumer receivers and set top boxes. On July 7, 1994, the Fraunhofer Society released the first software MP3 encoder called l3enc.[38] The filename extension .mp3 was chosen by the Fraunhofer team on July 14, 1995 (previously, the files had been named .bit).[1] With the first real-time software MP3 player Winplay3 (released September 9, 1995) many people were able to encode and play back MP3 files on their PCs. Because of the relatively small hard drives back in that time (~ 500–1000 MB) lossy compression was essential to store non-instrument based (see tracker and MIDI) music for playback on computer. h9y67ss36f7dzqyvc4lradyls7kbawp 0 30822 904573 904544 2026-08-27T13:06:57Z ~2026-46526-21 88788 /* */ 904573 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = દડવા હમીરપરા | state_name = ગુજરાત | district = રાજકોટ | taluk_names = ગોંડલ | latd = 21.96118 | longd= 70.803452 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''દડવા હમીરપરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[રાજકોટ જિલ્લો| રાજકોટ જિલ્લા]]માં આવેલા [[ ગોંડલ તાલુકો| ગોંડલ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. દડવા હમીરપરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. દડવા હમીર પરાનો ઇતિહાસ દડવા ગામ કાઠી દરબાર શ્રી ભોકા વાળા પોતાના ગીરાશના બાર ગામ ભેગા કરી ને દડવા મોટા ગામ ૧૭ મી સદીમા વસાવ્યું હમીર પરા તેમના જ વંશજ કાઠી દરબાર શ્રી હમીરવાળા એ વસાવ્યું ઉપરાત હોથલી અને ઉમરાળી ગામ પણ હમીરવાળા ના ગીરાશના હતા દરબાર શ્રી ભોકાવાળા જેતપુર ભાગદાર હતા વાળા કાઠી મા ભાગની પ્રથા પ્રચલિત હતી જૂના જેતપુર તાલુકા નીચે વાળા કાઠીના ૧૪૩ ગામો હતા જે જુના જેતપુર ભાયત ના નકશાળા જોવા મળે છે ગીર થી લઈને ભાદર કાઠો અને જસદણ ની નજીકના ગામો વાળા કાઠીઓના હતા ત્યારે અંગ્રેજ ની સરકાર નહોતી વાળા કાઠીઓ ભાગદાર હતા ભાગદાર ગીરાશ દાર તાલુકદાર તરીકે ઓળખાતા હતા ઇસ. ૧૮૧૮ પછી અંગેજ ની સરકાર આખા કાઠીયાવાડ ની સતા હાસલ કરી રાજકોટ મા કાઠીયાવાડ એજન્સી ની સ્થાપના થતા નાના મોટા રાજવી અને ગરાશ દાર એજન્સી ના કાયદા મુજ ની સતા ભોગવતા ઇસ. ૧૯૪૭ મા દેશને આઝાદ થયો ત્યારે નગર પાલિકા અને પંચાયતી રાજ મા કાઠીયાવાડના બધા જ ગામો ને જોડી દેવા મા આવ્યા ત્યારે દડવા હમીરપરા સયુંકત ગ્રામ પંચાયત ની છે ગોંડલ તાલુકો અને રાજકોટ જિલ્લા મા દડવા હમીર પરા ગામનો સમાવેશ થયો [[શ્રેણી:ગોંડલ તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] o1gtbwhvx6pizyzk1i2g5bwousgk9g4 904576 904573 2026-08-27T13:23:03Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/~2026-46526-21|~2026-46526-21]] ([[User talk:~2026-46526-21|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 879308 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = દડવા હમીરપરા | state_name = ગુજરાત | district = રાજકોટ | taluk_names = ગોંડલ | latd = 21.96118 | longd= 70.803452 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''દડવા હમીરપરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[રાજકોટ જિલ્લો| રાજકોટ જિલ્લા]]માં આવેલા [[ ગોંડલ તાલુકો| ગોંડલ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. દડવા હમીરપરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગોંડલ તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 953jrxrt1kjink8bigzkyj90828w0y0 0 31006 904609 904523 2026-08-28T01:17:34Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904609 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |url=https://archive.org/details/metamagicalthema0000hofs |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |url=https://archive.org/details/alanturinglifele0000unse |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10<sup>19</sup> દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10<sup>22</sup>થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | url = https://archive.org/details/governmentmachin0000agar | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | url = https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | url = https://archive.org/details/electricuniverse0000boda_a1q6 | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | url = https://archive.org/details/isbn_9780465029907 | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | url = https://archive.org/details/visiblehandmanag00chan | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | url = https://archive.org/details/manwhoknewtoomuc0000leav | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | url = https://archive.org/details/madmandreamsoftu0000levi_y7k7 | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | url = https://archive.org/details/ultragoestowarse0000lewi | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | url = https://archive.org/details/infoculturesmith00luba | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] 4poo0czkp8lt2lxvky78vefkvpgp4gr 0 32697 904612 904052 2026-08-28T02:33:34Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904612 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Indiandishes.jpg|thumb|ભારતીય શાકભાજીયુક્ત કરીઓની વિવિધતાઓ]] [[ચિત્ર:Chicken makhani.jpg|right|thumb|ભારતીય રેસ્ટોરન્ટમાં પીરસાયેલી બટર ચિકન વાની.]] [[ચિત્ર:Red roast duck curry.jpg|thumb|થાઇલૅન્ડની રેડ રોસ્ટ ડક કરી (ગરમ અને મસાલેદાર).]] [[ચિત્ર:Rice and chenopodium album leaf curry with potatoes and onions40.JPG|thumb|ભાત અને ડુંગળી તથા બટાકા સહિતની ચેનોપોડિયમ આલ્બમ લીફ કરી; એક શાકાહારી કરી વાની. ]] '''કરી''' ({{IPAc-en|icon|ˈ|k|ʌr|i}}) એ સમસ્ત પશ્ચમી સંસ્કૃતિમાં મસાલેદાર વાનીની એક વિવિધતા માટે વપરાતું સર્વસામાન્ય નામ છે, ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશી, (દક્ષિણ) ભારતીય, પાકિસ્તાની, શ્રીલંકન, થાઈ અથવા અન્ય દક્ષિણી તથા દક્ષિણ-પૂર્વીય એશયાઈ રાંધણકળામાં આ વાની બને છે. કરી પાઉડરમાં જે ત્રણ પ્રકારના મસાલા મોટા ભાગે જોવા મળે છે તે છે હળદર, ધાણા અને [[જીરું]]. તે સિવાય વધારાના મસાલાની વિશાળ શ્રેણી તેમાં ઉમેરાઈ શકે છે, જેનો આધાર ભૌગોલિક પ્રદેશ અને તેમાં પડતા બીજા ખોરાકો પર છે (જેમ કે માંસ, માછલી, મસૂર, ચોખા વગેરે).<ref>રાઘવન એસ. હૅન્ડબુક ઑફ સ્પાઇસિસ, સીઝનિંગ્સ ઍન્ડ ફલૅવરિંગ્સ. સી.આર.સી. પ્રેસ, 2007 ISBN 0-8493-2842-X, પૃ. 302 </ref> "કરી" શબ્દ "સૂપ" અથવા "સ્ટયૂ" સાથે એ અર્થમાં સમાનાર્થી છે કે તેમાં કોઈ વિશિષ્ટ ઘટક એવો નથી જે "કરી" બનાવવા માટે અનિવાર્ય હોય. કરીની લોકપ્રિયતા તાજેતરના દસકાઓમાં ભારતીય ઉપખંડમાંથી બહાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાંધણકળામાં મહત્ત્વપૂર્ણ રીતે વિસ્તરી છે. પરિણામે, પ્રત્યેક સંસ્કૃતિએ કરીને પોતાના અનોખા સ્વાદ અને સાંસ્કૃતિક ભાવુકતાને અનુકૂળ થાય તે રીતે પોતાની તળપદી રીતે રાંધવા માટે મસાલા પસંદ કર્યા છે. તેથી થાઈ, બ્રિટિશ, જાપાનીઝ અને જમૈકા રાંધણકળામાં અત્યંત લોકપ્રિયતા સાથે હવે કરીને સમસ્ત એશિયાની અથવા [[ગ્લોબલાઇઝેશન|વૈશ્વિક]] વાની કહી શકાય છે. == વ્યુત્પત્તિ == {{Wiktionary}} "કરી" શબ્દ એ તમિલ શબ્દ ''{{IAST|ka<u>r</u>i}}'' (கறி)ની અંગ્રેજી આવૃત્તિ છે,<ref>આધુનિક અર્થમાં આ સામાન્ય રીતે મૂળ અંગ્રેજી ''કરી'' માંથી સ્વીકારવામાં આવ્યું. તેની જોડણી ગમે તેમ પણ તેના જૂના સ્વરૂપમાં દેખાય છે "cury" કુકિંગ (ફ્રેન્ચ ''cuire'' માંથી), જે પહેલાં ફોર્મે ઑફ કુરીના સ્વરૂપમાં જોડેલું હતું, 1390ની એક પાકશાસ્ત્રના પુસ્તકમાંથી.</ref><ref>{{Cite web |url=http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:705.hobson |title=University of Chicago |publisher=Dsal.uchicago.edu |date=2001-09-01 |access-date=2009-06-08 |archive-date=5 સપ્ટેમ્બર 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060905045121/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:705.hobson |url-status=dead }}</ref> જેનો અર્થ થાય છે "સૉસ" એટલે કે મસાલેદાર પ્રવાહી, જે સામાન્ય રીતે રસા વગર અથવા રસા સહિત મસાલાઓ સાથે શાકભાજીઓ/માંસ સાથેની વાની સમજવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.cookeryonline.com/India/INDIA4.html#K |title=Indian Cookery Terms |publisher=Cookeryonline.com |date=2007-02-24 |access-date=2009-06-08}}</ref> == ભારતીય ઉપખંડ == === આંધ્ર રસોઈપ્રથા === આંધ્ર રાંધણકળા મસાલેદાર હોય છે અને તેનો સ્વાદ અનોખો હોય છે. જો કે [[આંધ્ર પ્રદેશ]]ની રસોઈકળામાં પ્રાદેશિક વિવિધતા રહેલી છે. આંધ્ર પ્રદેશના પશ્ચિમે તેલંગણામાં અંબાલી, જોન્ના રોટી/જવારની રોટલી, સજજા રોટી/સજજા અનાજની રોટલી તથા હૈદરાબાદી બિરયાની જેવી વાનીઓ હોય છે. આ પ્રદેશમાં કરીમાં લવિંગ, તજ, જાયફળ, વરિયાળી, અને કડી પત્તા જેવા મસાલાનો સ્વાદ અને સુગંધ ઉમેરવામાં આવે છે. આંધ્ર પ્રદેશના સમુદ્ર કિનારાના વિસ્તારોની રસોઈકળામાં શાકભાજીઓમાંથી અનેક પ્રકારની કરી અને થોડા પ્રકારની કરી માંસમાંથી બનાવવાની વિધિઓ પ્રચલિત છે. આ પ્રદેશમાં, કરીમાં ધાણા પાઉડર, આખું [[જીરું]] અથવા તેનો પાઉડર, કાળા મરી પાઉડર, લાલ તીખાં મરચાં, [[હિંગ]], ઘી, મેથી, કડી પત્તા અને હળદર વગેરેના સ્વાદ-સુગંધ ઉમેરવામાં આવે છે. જો કે અહીંની કરીમાં એ જ શાકભાજીઓનો વપરાશ થાય છે, તેમ છતાં આંધ્ર પ્રદેશના સમુદ્ર કિનારાના પ્રદેશની કરીનો સ્વાદ તેલંગણા કરી કરતાં સદંતર ભિન્ન હોય છે. આ વાતે જ કરીને ચુસ્ત વાનીને બદલે એક સંકલ્પના બનાવી દીધી છે. તેમાં સ્થાનિક મસાલાના વપરાશ સાથે તેના સ્વાદ બદલાય છે. કરીને મુખ્યત્વે ભાત(ચોખા) સાથે ખાવામાં આવે છે. === બંગાળી, બાંગ્લાદેશી અને ઓરિયા રસોઈપ્રથા === {{Main|Bangladeshi cuisine|Bengali cuisine|Oriya cuisine}} [[ચિત્ર:Beef Curry in Bangladesh.jpg|right|thumb|ઢાકા, બાંગ્લાદેશમાં શેકેલી ડુંગળી સાથે પીરસાયેલી બીફ કરી]] બંગાળી રાંધણપ્રથામાં કરીની અતિરેકતાનો સમાવેશ થાય છે. જળફળ અને તાજી માછલી બંગાળીઓનો ખૂબ જ પ્રિય આહાર છે, અને તેની સાથે જમવા માટે અનેક પ્રકારની કરી બનાવવાની વિધિઓ શોધી કાઢવામાં આવી છે. ખસખસના બીજની જેમ રાઈ અને રાઈનું (સરસિયું) તેલ ઘણી વાનીઓમાં ઉમેરવામાં આવે છે. ઓરિસ્સાના લોકોની પણ આહારની એવી જ આદતો છે અને તેઓ આ રીતે અનેક પ્રકારની કરી બનાવવામાં પણ નિપુણ છે. આ વાતની સાબિતી એ છે કે [[પશ્ચિમ બંગાળ]]માં ઓરિસ્સાના અસંખ્ય લોકો મુખ્ય રસોઈયા તરીકે કામે લાગ્યા છે. === ગુજરાતી અને રાજસ્થાની રસોઈપ્રથા === {{Main|Gujarati cuisine}}{{main|Rajasthani cuisine}} વિશિષ્ટ [[ગુજરાત|ગુજરાતી]] અને [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાની]] રાંધણકળાને થાળી કહેવામાં આવે છે, જેમાં [[રોટલી]] (ઘઉંના લોટના ફુલકાં), દાળ, ચાવલ (ભાત) અને શાક(સબ્જી)(શાકભાજીઓ અને મસાલાનાં વિવિધ મિશ્રણો, જેને હલાવીને રાંધવા અથવા તળવામાં આવે છે અને તે તીખું કે મીઠું હોય છે)-નો સમાવેશ થાય છે. આ વાનીઓ સ્વાદ પ્રમાણે સુગંધ અને ગરમીમાં ભિન્ન ભિન્ન હોય છે. === કર્ણાટક રસોઈપ્રથા === {{Main|Cuisine of Karnataka}} [[ચિત્ર:Karnatakadishes.jpg|thumb|કર્ણાટક, ભારતની વિવિધ કરી-આધારિત વાનીઓ.]] કર્ણાટકના મોટા ભાગના સમુદ્ર કિનારાના પ્રદેશોમાં કરીના પ્રકાર વિશિષ્ટરૂપે શાકાહારી અથવા માંસ તથા માછલીવાળા હોય છે. તેમના સામાન્ય સ્વાદમાં તેઓ વિવિધ શાકભાજીઓ, મસાલા, નારિયેળ તથા ગોળનો વપરાશ કરે છે. તેમની કરી સૂકી અને રસાવાળી હોય છે. કેટલીક વિશિષ્ટ સૉસ આધારિત વાનીઓમાં સારુ, ગોજ્જુ, થૉવ્વે, હુલી, મૅજ્જિગ હુલીનો સમાવેશ થાય છે; જે દક્ષિણમાં બનતી "કડી" જેવી જ હોય છે, સાગુ અથવા કૂટુ, જે ગરમ ભાત સાથે ભેળવીને ખાવામાં આવે છે. === મલયાલી રસોઈપ્રથા === {{Main|Cuisine of Kerala}} [[કેરળ]]ની વિશિષ્ટ મલયાલી કરીઓમાં છીણેલું કોપરું અથવા કોપરાનું દૂધ, કરી પત્તા અને વિવિધ મસાલાઓનો સમાવેશ થાય છે. લગભગ દરેક વાનીમાં રાઈનો ઉપયોગ થાય છે. તે સાથે ડુંગળી, કરી પત્તા, ગરમ તેલમાં તળેલા લાલ મરચાંના ટુકડા પણ નાખવામાં આવે છે. મોટા ભાગની માંસાહારી વાનીઓમાં ખૂબ વધારે મસાલા નાખવામાં આવે છે. કેરળ તેના પરંપરાગત સાદ્યા માટે પ્રખ્યાત છે, જે શાકાહારી ભોજન સાથે પીરસવામાં આવે છે અને તેની સાથે પરિપ્પુ (લીલા ચણા), પાપડમ, થોડું ઘી, [[સાંબાર|સંભાર]], રસમ, અવિયાલ, કાલન, ખીચડી, પાચડી, ઇંજીપુલી, કૂટ્ટુકારી, અથાણું (કેરી, લીંબુનું), થોરન, એકથી ચાર પ્રકારના પાયસમ, બોલી, ઓલન, પુલિસેરી, મોરુ (છાશ), ઉપ્પેરી, કેળા વેફર વગેરે વધારાની વાનીઓ પણ પીરસવામાં આવે છે. આ સાદ્યા પરંપરાગત રીતે કેળાના પાન પર પીરસવામાં આવે છે. === ઉત્તર ભારતીય રસોઈપ્રથા === [[ચિત્ર:Vegthali.jpg|thumb|રોટલી સાથે પીરસાતી ભારતીય શાકભાજીયુક્ત કરીઓ.]] ઉત્તર ભારતીય રસોઈપ્રથામાં મુગલાઈ રસોઈકળા, કાશ્મરની રસોઈકળા, અવધી પાક-પ્રણાલી, ઉત્તર પ્રદેશની રસોઈકળા અને ભોજપુરી રાંધણકળાનો સમાવેશ થાય છે. ''કઢી'' એક વિશિષ્ટ વાની છે, જે હલાવીને એકરસ કરેલા દહીં અથવા છાશને ઘીના વઘાર તથા બેસન સાથે ઉકાળીને બનાવવામાં આવે છે. તેમાં ઉમેરાતા મસાલા વિભિન્ન પ્રકારના હોય છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે તેમાં હળદર અને કાળી રાઈના દાણા ઉમેરાય છે. તે મોટા ભાગે ભાત સાથે ખાવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારત, જયાં વાનીઓને ''સૂકી'' અને ''તરી'' (રસાદાર) એમ બે વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. ‘''કરી'' ’ શબ્દ હિન્દી-ઉર્દૂ શબ્દ ‘''તરી'' ’ સાથે ધ્વનિ-સામ્યતા ધરાવે છે. (તરી શબ્દ [[ફારસી]] ભાષાના ''તર'' શબ્દ પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ‘''ભીનું'' ’ જેવો થાય છે,) અને તેને મસાલાની હાજરી યા ગેરહાજરી સાથે અથવા વાની ભારતીય છે કે નથી તેની સાથે કોઈ લેવાદેવા પણ નથી (દાખલા તરીકે, કોઈ પણ સ્ટયૂ, મસાલેદાર હોય યા ન હોય તો પણ એને કરી વાની તરીકે લેખવામાં આવે છે અને તેનું સાદું કારણ એ છે કે તે ભીનું છે).<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=Fk8FQa2ZSFQC |title=India| author=Sarina Singh |publisher=Lonely Planet |access-date=2010-05-17|quote=generally cooked sukhi (dry) or tari (in a sauce) | isbn=9781740596947}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=E2saAQAAIAAJ|title=Hanklyn-janklin: a stranger's rumble-tumble guide to some words, customs, and quiddities, Indian and Indo-British| author=Nigel B. Hankin |publisher=Banyan Books |access-date=2010-05-17|quote=In the north, a hot savoury gravy-like sauce, ideally containing ghee, added to vegetables or into which a chapati may be dipped, will be termed tari}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=HkPwaXWipVcC|title=Colloquial Urdu: the complete course for beginners|author=Tej K. Bhatia, Ashok Koul|publisher=Routledge|access-date=2010-05-17|quote="Do you like spicy food or curry? In America, curry is the name of a dish but this is not the case in India. Curry is neither always spicy not is curry powder usually sold. Curry is usually liquid (tari vali)" tar:wet, tari:liquid, tari vali sabzi | isbn=9780415135405}}</ref> [[ઉર્દુ ભાષા|ઉર્દૂ]]માં કરીને સામાન્ય રીતે ''સાલન'' (سالن) તરીકે સૂચવવામાં આવે છે. ''મસાલા'' સહિતની વાની માટે હિન્દી-ઉર્દૂમાં સમાનાર્થી શબ્દ છે ''મસાલેદાર'' .<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=HkPwaXWipVcC|title=Colloquial Urdu: the complete course for beginners|author=Tej K. Bhatia, Ashok Koul|publisher=Routledge|access-date=2010-05-17|quote="Hamare yahan (America) curry ka matlab koi masaledar Hindustani khana hai. In America, curry is any spicy (masaledar) Indian dish" | isbn=9780415135405}}</ref> === પાકિસ્તાની === {{Main|Pakistani cuisine}} [[ચિત્ર:Riceandcereal.JPG|thumb|ભાત સાથે કરીવાળા રાજમા.]] [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાની]] લોકપ્રિય કરી છે કરાહી (કડાહી), જે સૂકા વાટેલા મસાલામાં મટન અથવા ચિકન સાથે રાંધવામાં આવે છે. લાહોરી કરાહીમાં [[લસણ]], મસાલા અને સરકો પડે છે. પેશાવરી કરાહી સાદી વાની છે, જે ફકત માંસ, નમક, ટમેટાં અને કોથમીર કે ધાણા સહિત બનાવવામાં આવે છે. === પંજાબી રસોઈપ્રથા === {{Main|Punjabi cuisine}} પંજાબી કરી મોટા ભાગે મસાલા (મસાલાના મિશ્રણ), દેશી ઘી સાથે છૂટથી નાખેલા માખણ અને મલાઈ પર આધારિત હોય છે. કેટલીક વાનીઓ ફકત પંજાબની જ વિશેષતા છે, જેવી કે માહા દી દાલ અને સારોં દા સાગ (સરસોં કા સાગ). === સિંધી રસોઈપ્રથા === {{Main|Sindhi cuisine}} [[સિંધ|સિંધી]] રસોઈકળા, સિંધી લોકોની રસોઈકળા સૂચવે છે. મોટા ભાગના સિંધી ઘરોમાં રોજિંદા આહારમાં ઘઉંની રોટલી (ફુલ્કાં) અને ભાત સાથે બીજી બે વાની એક રસાદાર અને એક સૂકીનો સમાવેશ થાય છે. === તમિલ અને સિંહાલી રસોઈપ્રથા === {{Main|South Indian cuisine|Sri Lankan cuisine}} તમિલ રસોઈકળામાં મસાલાના મિશ્રણ તથા તેની મેળવણી દ્વારા વિશિષ્ટ સ્વાદ અને સુગંધ પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે, જેમાં કરી પત્તા, આમલી, ધાણા, આદુ, લસણ, [[મરચું]], મરી, ખસખસ, રાઈના દાણા, તજ, લવિંગ, ઇલાયચી, [[જીરું]], વરિયાળી કે સૂવા દાણા, મેથી, જાયફળ, કોપરું, હળદર મૂળ અથવા પાઉડર, ગુલાબજળ નાખવામાં આવે છે. તેમાં [[દાળ|મસૂર]], [[શાકભાજી]]ઓ તથા દૂધની બનાવટોનું મિશ્રણ અનિવાર્ય હોય છે, અને તે મોટા ભાગે ભાત સાથે પીરસવામાં આવે છે. પરંપરાગત શાકાહારી આહારો માંસાહારી વાનીઓની વિશાળ શ્રેણી પર રાજય કરે છે જેમાં પરંપરાગત તમિલ મસાલા અને પકાવવાની રીત પ્રમાણે તૈયાર કરવામાં આવતી મીઠા પાણીની માછલી અને સમુદ્રી ખાદ્ય સામેલ છે. આ પદ્ધતિ ચારેય દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યો માટે સુખદ છે. શ્રીલંકન રસોઈપ્રથામાં સામાન્ય રીતે દરરોજના ભોજનમાં લેવામાં આવતા ભાત (ચાવલ) કોઈ વિશિષ્ટ પ્રસંગે, મસાલેદાર કરી સાથે બપોરના ભોજન તથા રાતના ભોજનમાં જોવા મળી શકે છે. ‘ભાત અને કરી’ શ્રીલંકન વાનીઓની શ્રેણી સૂચવે છે. == અન્ય દક્ષિણ એશિયાઈ રસોઈપ્રથા == === અફઘાન અને પશ્તુન રસોઈપ્રથા === {{Main|Afghan cuisine|Pashtun cuisine}} ઉત્તર-પશ્ચમી પાકિસ્તાનમાં પશ્તુન લોકોની રસોઈપ્રથા લગભગ તેના પાડોશી અફઘાનિસ્તાનની રસોઈપ્રથા જેવી જ છે, જે મોટા ભાગે ઘઉં, [[મકાઈ]], જવ અને ચોખા જેવા અનાજ પર આધારિત હોય છે. તે સિવાય તેમાં દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રભાવનો મોટો ઉમેરો થાય છે. આ વાનીઓ સાથે દૂધની બનાવટો (દહીં, છાશ), વિવિધ અખરોટ, સ્થાનિક શાકભાજી અને તાજા સૂકાં ફળોનો સથવારો તો હોય જ છે. === ઉત્તરપૂર્વી ભારતીય અને નેપાળી રસોઈપ્રથા === {{Main|Nepalese cuisine|Cuisine of Assam|Naga cuisine|Sikkimese cuisine|Tripuri cuisine}} ઉત્તર-પૂર્વી ભારતની કરી ભારતના અન્ય ભાગો કરતાં સદંતર જુદી છે. આ વિસ્તારની રસોઈપ્રથા તેના બર્મા અને તિબેટ જેવા પાડોશીઓથી પ્રભાવિત છે. ત્યાં જાણીતા ભારતીય મસાલાનો ઉપયોગ ઓછો થાય છે. ભારતના આ પ્રદેશમાં [[યાક]](ચમરી ગાય)નું માંસ લોકપ્રિય છે. દાળભાત, ચોખા અને મસૂરનો સૂપ એ [[નેપાળ]]ની સ્થાયી વાની છે. નેપાળના નેવારો દ્વારા સદીઓથી જે રસોઈપ્રથા વિકસિત થઈ છે તે નેવા રસોઈપદ્ધતિનો પ્રકાર છે. == અન્ય એશિયાઈ રસોઈપ્રથા == === ચાઇનીઝ રસોઈપ્રથા === {{See also|Chinese cuisine}} ચાઇનીઝ કરીઓ(咖哩, gā lǐ)માં વિશિષ્ટરૂપે ચિકન, બીફ, માછલી, ઘેટાના બચ્ચાનું માંસ અથવા અન્ય માંસ, લીલા મરી, ડુંગળી, બટેટાંના મોટા ટુકડા અને વિવિધ અન્ય ઘટકો તથા મસાલાવાળી મંદ મસાલેદાર પીળી કરી સૉસ, જેને વરાળમાં બાફેલા ભાત ઉપર રેડીને પીરસવામાં આવે છે. સફેદ મરી, સૉયા સૉસ, તીખો સૉસ અને/અથવા તીખાં મરચાંના તેલને કરીના સ્વાદમાં વધારો કરવા માટે ઉમેરી શકાય છે. કરી સૉસની સર્વસામાન્ય ચાઇનીઝ વિવિધતા સામાન્ય રીતે પાઉડર રૂપે વેચાય છે. એવું લાગે છે કે એ સિંગાપોરિયન અને મલેશિયન વિવિધતામાંથી ઊતરી આવી છે, જે દેશોએ ચીનમાં સતય સૉસ પણ પ્રચલિત કર્યો. વંશીય કૅન્ટોનીઝ (કુઆલા લમ્પુરમાં પ્રભાવી), આ પીળો, ચાઇનીઝ-મલેશિયન પ્રકાર કુદરતી રીતે કૅન્ટોનીઝ દ્વારા ચીનમાં પ્રચલિત કરવામાં આવ્યો, અને તે વિશિષ્ટરૂપે હોંગકોંગ રસોઈપ્રથામાં સાકાર થયો. (દિલચસ્પ રીતે, મલય સતયને વંશીય તેઓચ્યૂ દ્વારા વિપુલ સફળતા સહિત ચીનમાં પ્રચલિત કરવામાં આવ્યો હોય એવું દેખાય છે, જેણે સિંગાપુરના બીજા સૌથી મોટા ચાઇનીઝ જૂથનું નિર્માણ કર્યું અને તે થાઇલૅન્ડમાં પ્રભાવ ધરાવનાર જૂથ છે.) ચાઇનીઝ કરીના ઘણા વિવિધ પ્રકારો છે, જે દરેક રેસ્ટૉરન્ટ પર આધાર રાખે છે. બીજી એશિયન કરી જેવી નહીં, જે સામાન્ય રીતે ઘટ્ટ સ્વરૂપ ધરાવતી હોય છે, પરંતુ ચાઇનીઝ કરી મોટા ભાગે પાણી જેવી પાતળી હોય છે.{{Citation needed|date=March 2010}} "ગૅલિમિયન" (મલેશિયન "કરી મી" અથવા કરી નૂડલ્સમાંથી) એ લોકપ્રિય ચાઇનીઝ કરી વાનગી છે. === જાપાનીઝ રસોઈપ્રથા === [[ચિત્ર:Curry rice by Hyougushi in Kyoto.jpg|thumb|જાપાની શૈલીની કારે-રાઈસુ (કરીભાત)]] [[ચિત્ર:Curry-bun,curry-pan,katori-city,japan.JPG|thumb|કારે-પાન (કરી બ્રેડ)]] {{Main|Japanese curry}} સન 2005માં કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણ મુજબ, {{Nihongo|Japanese curry|カレー|karē}} એ લોકો જેને એક વર્ષમાં સરેરાશ 125 વખત ખાય છે એવી જાપાનમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય વાનીઓ માંહેની એક છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.sbcurry.com/qa/number_1.html|title=Curry Q&A|author=S&B Foods Inc|language=Japanese|access-date=2008-04-11}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તે સામાન્ય રીતે ''કરે રાઈસુ'' — કરી તરીકે ખાવામાં આવે છે, ભાત અને ઘણી વખત આથેલાં શાકભાજીઓ સાથે એ જ થાળીમાં પીરસવામાં આવે છે અને ચમ્મચ વડે ખાવામાં આવે છે. કૅન્ટીનમાં બપોરના ભોજનમાં આ વાની સામાન્ય છે. [[જાપાન|જાપાને]] પોતાની રાષ્ટ્રીય સ્વ-અલગતાવાદી (સાકોઉ) નીતિનો અંત આણ્યો ત્યાર પછીના મેઇજી યુગ(1868–1912)માં બ્રિટિશ દ્વારા જાપાનમાં કરીનું પ્રચલન થયું, અને [[જાપાન]]માં કરીનું પાશ્ચાત્ય વાની રૂપે વર્ગીકરણ થયું. તેનું સમગ્ર દેશમાં વિસ્તરણ થયું તેનો યશ જાપાનના લશ્કર અને નૌકાદળે તેને સામાન્ય રૂપે અપનાવી તેને જાય છે. આ બન્ને દળોએ કરીને પ્રગાઢ રૂપે અપનાવીને સુવિધાજનક ક્ષેત્ર અને નૌકાદળના કૅન્ટીનની રસોઈમાં અનિવાર્ય બનાવી દીધી, તે ત્યાં સુધી કે અનિવાર્ય લશ્કરી ભરતીથી લઈને આ વાનીનો અનુભવ લેવા માટે દેશના દૂર સુદૂરનાં સ્થળોએ તેને અપનાવી લીધી. જાપાન સમુદ્રી સ્વરક્ષણ દળમાં દર શુક્રવારે બપોરના ભોજનમાં કરી પરંપરાગત વાની બની ગઈ છે અને ઘણાં વહાણોમાં તેમની અનોખી આગવી પદ્ધતિએ કરી બને છે. જાપાનની પ્રમાણભૂત કરીમાં ડુંગળી, ગાજર, બટેટાં, કયારેક અજમો અને માંસનો સમાવેશ થાય છે અને તેને મોટી દેગમાં રાંધવામાં આવે છે. કયારેક તેમાં મીઠાશ વધારવા માટે છીણેલાં સફરજન અને મધ નાખવામાં આવે છે અને કયારેક તેને બદલે બીજી શાકભાજીઓનો પણ વપરાશ થાય છે. કરીમાં માંસ, પૉર્ક, બીફ અને ચિકન ખૂબ જ લોકપ્રિય છે, કરીની લોકપ્રિયતા ઘટવા સાથે આ ઘટકો ઉમેરવાં પડ્યાં છે. ઉત્તરી અને પૂર્વી જાપાનમાં, તેમાં ટૉકયોનો પણ સમાવેશ થાય છે, કરી માટે માંસ અત્યંત લોક પસંદગી પામે છે. પશ્ચિમ જાપાનમાં બીફ વધારે સામાન્ય છે, તેમાં ઓસાકાનો સમાવેશ થાય છે અને ઓકિનાવામાં ચિકન વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://curryken.fc2web.com/minzoku/minzoku.htm ધ કરી રાઇસ રિસર્ચ] (જાપાનીમાં)</ref> કરીને પકવીને સામાન્ય રીતે ઘટ્ટ ઇંટના રૂપમાં વેચવામાં આવે છે, જેને માંસ અને શાકભાજીના મિશ્રણમાં ઓગાળવામાં આવે છે. ઘણી વખત કરી-ભાત ઉપર બ્રેડ કરેલી પૉર્ક કટલેટ (તોનકાત્સુ) મૂકવામાં આવે છે, તેને ''કાત્સુ-કરે'' ("કટલેટ કરી") કહેવામાં આવે છે. કોરોક્કે (બટેટાં ક્રોકટલેટ્સ) પણ સામાન્ય ઉપરની સજાવટ લેખાય છે. ભાત સાથે હોય તે સિવાય ''કરે અદોન'' (કરીના સ્વાદવાળા સૂપમાં જાડી નૂડલ્સ) અને ''કરે-પાન'' ("કરી બ્રેડ" - ખૂબ તળેલી પાતળી બ્રેડને કરીની મધ્યમાં રાખવી) પણ લોકપ્રિય છે. કોરિયામાં જાપાને પોતાના આધિપત્ય દરમ્યાન 20મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં કરી પ્રચલિત કરી અને તેથી તે લગભગ જાપાનીઝ આવૃત્તિ જેવી જ છે.તેના સામાન્ય ઘટકોમાં ભાત, કરી સૉસ, શાકભાજીઓ, કિમ્ચી, ભૂંજેલું પૉર્ક અને વસાબી હોય છે. === દક્ષિણ-પશ્ચિમ એશિયાઈ રસોઈપ્રથા === {{See also|Cuisine of Cambodia|Cuisine of Laos|Cuisine of Singapore}} દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા, જેમાં [[કમ્બોડીયા|કંબોડિયા]] લાઑસ, થાઈલૅન્ડ અને કેટલાક દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાઈ લઘુમતી જૂથોનો સમાવેશ થાય છે, તેમની કરીનો પ્રકાર તેમનો આગવો છે. એટલું નોંધી લો કે આ દેશો પર ભારતીય સંસ્કૃતિ અને રસોઈકળાનો ઘણો પ્રભાવ છે, કારણ કે સદીઓ પહેલાં દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રવાસીઓ ભારત આવતા રહેતા હતા. ==== બર્મીઝ રસોઈપ્રથા ==== {{See also|Cuisine of Burma}} બર્મીઝ રસોઈપ્રથામાં કરી વિશે ઘણા વિભિન્ન આધારો અને સમજણ છે. લગભગ તમામ પ્રકારની બર્મીઝ કરીમાં મુખ્ય ઘટક લીલી ડુંગળી (જે કરીનો રસો બનાવવામાં અને મુખ્ય અંગ રૂપે ભાગ ભજવે છે), ભારતીય મસાલા અને લાલ મરચું હોય છે . સામાન્ય રીતે માંસ અથવા માછલી એ લોકપ્રિય કરી માટે મુખ્ય ઘટકો છે. બર્મીઝ કરીનું બે પ્રકારમાં સામાન્યીકરણ થઈ શકે તેજ મસાલા વાનીઓ, જે ઉત્તર ભારતીય અથવા પાકિસ્તાની પ્રભાવને પ્રગટ કરે છે અને બીજો પ્રકાર છે મંદ ‘મીઠી’ કરીનો. બર્મીઝ કરીમાં મોટા ભાગે અત્યધિક ભારે માત્રામાં નારિયેળનું દૂધ હોય છે, આ રીતે તે મોટા ભાગની દક્ષિણપૂર્વી એશિયન કરી કરતાં જુદી પડે છે. તેમાં નિયમિત ઘટકો રૂપે લીલી ડુંગળી, લસણ અને વાટેલું મરચું હોય છે. ગરમ મસાલા, સૂકાં મરચાંનો પાઉડર, [[જીરું|જીરા]] પાઉડર, હળદર અને ન્ગાપી, આથેલી માછલી અથવા પ્રૉન્સમાંથી બનાવેલી લૂગદી વગેરે હોય છે. બર્મીઝ કરી ખૂબ જ તૈલી હોય છે, કારણ કે આહાર લાંબો વખત ટકે તે માટે તેમાં ઉપરથી વધારાનું તેલ ઉમેરવામાં આવે છે. તેમાં સ્પૅગેટી હોય છે, જે નાન ગ્યી થૉહ્ક કહેવાતા ઘટકની સમકક્ષ હોય છે, જેમાં ઘઉં અથવા ચોખાના નૂડલ્સ હોય છે અને તે ઘટ્ટ ચિકન કરી સાથે ખાવામાં આવે છે. ==== ઇંડોનેશિયન રસોઈપ્રથા ==== [[ચિત્ર:Rendang plate.jpg|thumb|ભાત સાથે રેન્ડાન્ગ.]] {{See also|Cuisine of Indonesia}} ઇંડોનેશિયામાં, ગુલાઇ અને કરી અથવા કરે નામની વાનીઓ કરી પર આધારિત હોય છે. તે ઘણી વખત ખૂબ જ સ્થાનિક વિવિધ રીતે બને છે અને ઉપલબ્ધ માંસ તથા શાકભાજીઓનો તેમાં ઉપયોગ થાય છે. તેઓ તેમાં વિવિધ પ્રકારનાં માંસ (ચિકન, બીફ, ભેંસ અને બકરાનાં માંસ સ્વાદિષ્ટ "ગુલાઇ કામ્બંગ"માં નાખે છે), સમુદ્રી ખાદ્યમાં (ઝીગાં માછલી, કરચલા, નાની છીપવાળી માછલી, સમુદ્રફીણ વગેરે), મસાલેદાર સૉસમાં માછલી અથવા શાકભાજી વગેરે ઉમેરી શકે છે. તેઓ સ્થાનિક ઘટકો, જેવાં કે [[મરચું|તીખાં મરી]], કફીર લીંબુ પત્તાં, લેમન ગ્રાસ, ગાલાંગલ, ઇંડોનેશિયન બે વૃક્ષનાં પાન અથવા સલામ પાન, કેન્ડલનટ્સ, હળદર, હળદરનાં પાન, અસમ જેલુગુર, અસમ કાંડીસ, ઝીંગીની લૂગદી (તેરાસી), [[જીરું]], ધાણા તથા નારિયેળનું દૂધ વાપરે છે. એક લોકપ્રિય રેનડૅન્ગ કરી પશ્ચિમ સુમાત્રાન રસોઈકળામાંથી આવીને છવાઈ ગઈ છે. અધિકૃત રેનડૅન્ગ કરી બનાવનારા વૉટર બફેલોના માંસને ઘટ્ટ નારિયેળ દૂધમાં ધીમી આંચે કલાકો સુધી પકાવે છે, જેથી માંસ મૃદુ અને સ્વાદિષ્ટ બને છે. અસીહમાં, કરી દૌન સલામ કોજા અથવા દૌન કરી (કરી પત્તા) વપરાય છે. [[:id:Opor ayam|ઓપોર અયામ]] એ કરીનો બીજો પ્રકાર છે, જેનો સ્વાદ બિલકુલ ગુલાઈ જેવો જ હોય છે. કેટલાક{{Who|date=October 2010}} કહે છે કે જાવામાં ઓપોર નામ ચારે તરફ વપરાય છે તે ગુલાઇ નામને જ સૂચવે છે (ગુલાઇ શબ્દ સુમાત્રામાં વપરાય છે), તેમ છતાં ઓપોરમાં (સામાન્ય રીતે) તજ નથી વપરાતા, જયારે ગુલાઇમાં તજ વપરાય છે. ઓપોર ઈદ{{dn}}ની આસપાસના દિવસોમાં પારિવારિક ભોજનના એક ભાગ રૂપે જાણીતું છે, જયારે ગુલાઇ પશ્ચિમ સુમાત્રાનાં રેસ્ટૉરન્ટોમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે. ==== મલેશિયન રસોઈપ્રથા ==== {{See also|Cuisine of Malaysia}} પ્રાચીન વ્યાપાર માર્ગો જે રીતે અનેક દેશોને જોડતા હતા તેમણે મલેશિયન રસોઈ પ્રથા પર ઘેરી છાપ છોડી છે. જયારે કરીએ શરૂઆતમાં પોતાનો માર્ગ મલેશિયન સમુદ્ર કિનારા સુધી શોધ્યો હશે તે ભારતીય જનસંખ્યા દ્વારા શોધ્યો હશે, તે ત્યારથી મલય અને ચીનીને પણ જોડનારો બની ગયો છે. મલેશિયન કરી રાજયે રાજયે જુદી પડે છે, ત્યાં સુધી કે સમાન વંશીય જૂથોમાં પણ તે ઘણાં કારણોથી પ્રભાવિત છે, પછી તે સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક, કૃષિ વિષયક કે આર્થિક હોઈ શકે. મલેશિયન કરીમાં વિશિષ્ટ રૂપે કરી પાઉડરો વપરાય છે, જે હળદર, નારિયેળનું દૂધ, શૅલૉટ (ડુંગળી જેવો છોડ), આદુ, બેલાકન (ઝીંગીની લૂગદી), મરચાં અને લસણ વડે સમૃદ્ધ હોય છે. ઘણી વખત તેમાં આમલી પણ વપરાય છે. રેનડૅન્ગ એ એક બીજા પ્રકારની કરી છે, જે મલેશિયા, સિંગાપુર અને ઇન્ડોનેશિયામાં આહારમાં લેવાય છે. જો કે તે પરંપરાગત મલેશિયન કરી કરતાં વધુ સૂકી હોય છે અને તેમાં મોટા ભાગે માંસ અને નારિયેળના દૂધનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. રેનડૅન્ગનો ઉલ્લેખ મલય સાહિત્યમાં હિકાયત અમીર હમઝાહ<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=rahQDaE0bD8C&pg=PA10&dq=rendang+hikayat |title=Hikayat Amir Hamzah |publisher=Books.google.com |date= |access-date=2009-06-08 | isbn=9789831921166}}</ref> (1550-an)<ref>{{Cite web |url=http://mcp.anu.edu.au/N/AHmz_bib.html |title=malay concordance project |publisher=Mcp.anu.edu.au |date= |access-date=2009-06-08 |archive-date=6 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706113928/http://mcp.anu.edu.au/N/AHmz_bib.html |url-status=dead }}</ref> દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો, જે ઇન્ડોનેશિયા, સિંગાપુર અને મલેશિયાના લોકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. મલેશિયામાં કરીમાં તમામ પ્રકારની વસ્તુઓ પડે છે , જેમાં માંસ, ચિકન, ઝીંગી, સમુદ્ર ફેણી, માછલી, ઓબરયીન (જાંબુડિયો રંગ), ઈંડાં તથા શાકભાજીઓનો સમાવેશ થાય છે. ==== ફિલિપાઈન રસોઈપ્રથા ==== {{See also|cuisine of the Philippines}} ફિલિપાઈન્સમાં મોટા ભાગે કરી વાનીઓની સાંકડી અને લાંબી શ્રેણી જોવા મળી શકે છે. એક ખાસ પ્રકારની કરી વાનીમાં સામાન્ય રીતે માંસ તરીકે કાં તો પૉર્ક અથવા ચિકનનો ઉપયોગ થશે અને તેને અન્ય સ્થાનિક વાનીની જેમ એ જ રીતે રાંધવામાં આવશે, જેવી કે અડોબો, કાલદેરેટા અને મેચાડો, જેમાં વધારાના ઘટકો રૂપે બટેટાં, વે પાન અને કયારેક ગાજર નાખવામાં આવશે. ==== થાઈ રસોઈપ્રથા ==== {{See also|Cuisine of Thailand}} થાઈ પાક-પ્રણાલીમાં, કરી માંસ, માછલી અને/અથવા શાકભાજીઓ સહિત સૉસમાં બનાવવામાં આવે છે, જે મરચાં, મસાલા અને ઓસડિયાંની લૂગદી પર આધારિત હોય છે. તેઓ સ્થાનિક ઘટકોનો વપરાશ કરે છે, જેવાં કે તીખાં મરી, કફીર લીંબુ પાન, લેમનગ્રાસ, ગલાંગલ અને, મધ્ય તથા દક્ષિણી થાઈ રસોઈપ્રથામાં નારિયેળનું દૂધ પણ નાખવામાં આવે છે. ઉત્તરી અને ઉત્તરપૂર્વી થાઈ કરીમાં સામાન્ય રીતે નારિયેળનું દૂધ નથી પડતું. તાજી વનસ્પતિ, મસાલા અને બીજા તાજા ઘટકોના ઉપયોગને લીધે થાઈ કરી ભારતીય કરી કરતાં વધુ સુગંધિત અને લિજ્જતદાર બને છે. પશ્ચિમમાં, કેટલીક થાઈ કરીને તેના રંગ વડે વર્ણવવામાં આવે છે; લાલ કરીમાં લાલ મરચાં વપરાય છે, જ્યારે લીલી કરીમાં લીલાં મરચાં. પીળી કરીને ''કાએંગ કરી'' (વિવિધ જોડણી દ્વારા) કહેવામાં આવે છે, જેનો થાઈમાં અક્ષરશઃ અનુવાદ "કરી સૂપ" થશે જે મહદ અંશે ભારતીય કરી જેવી જ હોય છે, જેમાં હળદર, [[જીરું]] તથા બીજા સૂકા મસાલા પડે છે. થોડી વાનીઓ ભારતીય શૈલીનો કરી પાઉડર (થાઈઃ ''પોંગ કરી'' ) પણ વાપરે છે. થાઈ કરીઓઃ * પીળી કરી * મસ્સામન કરી * લીલી કરી * લાલ કરી * ફાનાએંગ કરી * ખાઓ સોઈ * કાએંગ હૅન્ગલ * કાએંગ લ્યૂએંગ ==== વિયતનામી રસોઈપ્રથા ==== {{See also|Cuisine of Vietnam}} [[વિએટનામ|વિયેતનામ]]માં, કરીને ''કા રી (cà ri)'' કહેવામાં આવે છે. વિયેતનામી કરીમાં નારિયેળનું દૂધ, બટેટાં, મીઠાં બટેટાં, અળવી મૂળ, ચિકન વગેરે પડે છે અને તેને ઉપરથી શણગારવા માટે સિલાન્ટ્રો તથા લીલી ડુંગળી વપરાય છે અને તે ભારતીય કરી કરતાં સૂપ જેવી વધારે હોય છે. બકરા કરી પણ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ તે કેટલાક વિશિષ્ટ રેસ્ટૉરન્ટ્સમાં જ ઉપલબ્ધ હોય છે. કરી સામાન્ય રીતે બૅગેટી, ચોખાની સેવ અથવા ઉકાળેલા ચોખા સાથે ખાવામાં આવે છે. લોકો પોતાને ઘેર ફકત કુટુંબના સભ્યની દરેક મરણતિથિ પર સામાન્ય રીતે ચિકન કરી બનાવે છે. વિયેતનામી કરીને દક્ષિણી આહાર લેખવામાં આવે છે. == અન્ય રસોઈપ્રથાઓ == બીજા દેશોની કરીમાં જે-તે દેશની પોતાની વિશેષતા અને વિવિધતા હોય છે, તેમાં બહુ જાણીતાં ઉદાહરણોમાં સમાવિષ્ટ છેઃ * દક્ષિણ આફ્રિકા: કૅપ મલય કરીઓ અને ડર્બન કરીઓ * કૅરિબિયન: કરી ગોટ (બકરા કરી) * ફિજી, સામોઆ અને ટોંગા: સામાન્ય રીતે "કરે" અથવા "કલે" નામથી જાણીતી છે, કરીડ લૅમ્બ, મટન અને ચિકન સ્ટ્યૂમાં મસાલો લોકપ્રિય ઘટક છે. તે મોટા ભાગે નારિયેળના દૂધ સાથે બનાવવામાં આવે છે અને ભાત અથવા ટૅરો સાથે પીરસવામાં આવે છે. * ઇથોપિયા: વૅટ, ઘટ્ટ, ભરપૂર મસાલેદાર સ્ટયૂ * જર્મની: કરીવર્સ્ટ * મધ્ય આફ્રિકા: મગફળી સ્ટયૂ, જો કે ટેકનિકલી એ કરી નથી, એક સમાન શૈલીની વાની છે. * મધ્ય યુરોપ: ગુલાશ એક મસાલેદાર સ્ટ્યૂ અથવા સૂપ, જે સામાન્ય રીતે પૅપ્રિકા (હંગેરિયન મરચું), લસણ બટેટાં, બીફ અથવા પૉર્ક અને સુવાદાણા સહિત બનાવવામાં આવે છે. તે ભાત સાથે પીરસવામાં નથી આવતી. કરી પાઉડરને બીજી રસોઈમાં પ્રાસંગિક ઘટક તરીકે વાપરવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, "કરી સૉસ" (''સૉસ આઉ કરી'' , કયારેક તો ફકત ''આઉ કરી'' ) કલાસિક ફ્રેન્ચ બેચામેલની વિવિધતા. === બ્રિટિશ રસોઈપ્રથા === {{See also|Anglo-Indian cuisine}} બ્રિટિશ રાંધણકળાની પરંપરામાં "કરી" શબ્દ પ્રાથમિક રૂપે એ સૂચવવા વપરાયો કે આ વાની સૉસ-આધારિત સુગંધિત અને સ્વાદિષ્ટ વાની છે, જે કરી પાઉડર અથવા પાઉડર અને તેલની લૂગદીમાંથી બનાવવામાં આવે છે. જો કે, આદુ અને લસણ જેવા તાજા મસાલા અને પ્રાથમિક મસાલા તરીકે તાજા દળેલા સૂકા મસાલા પણ કયારેક ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. બ્રિટનમાં સર્વ પ્રથમ કરી બનાવવાની રીત 1747માં હન્નાહ ગ્લાસે દ્વારા લખાયેલા પુસ્તક ‘''ધ આર્ટ ઑફ કૂકરી મેડ પ્લેન ઍન્ડ ઇઝી'' ’માં જોવા મળી.<ref>{{Cite book| title= The art of cookery, made plain and easy | url= https://archive.org/details/artofcookerymade00glas | author=Hannah Glasse | id=OCLC 4942063 | year = 1747}}</ref> તેમના પુસ્તકની પ્રથમ આવૃત્તિમાં "કરી" પકાવવા માટે ફકત મરી અને ધાણાનો જ વપરાશ દાખવવામાં આવ્યો હતો. પુસ્તકની ચોથી આવૃત્તિમાં હળદર અને આદુ જેવા સુસંગત સામાન્ય ઘટકોનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ગરમ મસાલાનો ઉલ્લેખ નથી, જે દર્શાવે છે કે ત્યારે મરચાંનો ઉપયોગ ભારત પૂરતો મર્યાદિત હતો- [[મરચું|મરચાંના છોડ]]નો ઉછેર 15મી શતાબ્દીની આસપાસ ભારતમાં થયો અને તે વખતે તે ફકત દક્ષિણ ભારતમાં જ લોકપ્રિય હતો. 19મી શતાબ્દીમાં લખાયેલાં રસોઈ અંગેનાં અનેક પુસ્તકોમાં લેખકોએ કરી વાની બનાવવાની વિધિનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેવાં કે ચાર્લ્સ એલ્મી ફ્રૅન્કૅટેલી અને શ્રીમતી બીટૉન. ''મિસિસ બીટૉન્સ બુક ઑફ હાઉસહૉલ્ડ મૅનેજમેન્ટ'' માં આપેલી કરી પાઉડર બનાવવાની વિધિમાં કોથમીર, હળદર, તજ, લાલ મરચું, રાઇ, આદુ, બધા મસાલા અને મેથીના ઉપયોગની વાત કરી છે; તેમ છતાં તેમણે નોંધ લખી છે કે "કોઈ પ્રતિષ્ઠિત દુકાન" પરથી પાઉડર ખરીદવો વધુ કિફાયતી રહેશે.<ref>{{Cite book| title= Mrs. Beeton's book of household management | author=Isabella Mary Beeton | pages=215 | isbn=0-304-35726-X | year = 1861}}</ref> સન 1810માં બ્રિટિશ બંગાળી ઉદ્યોગસાહસિક સેક દીન મહમદે ઇંગ્લૅન્ડમાં પ્રથમ કરી હાઉસ ખોલ્યું: [[લંડન]]માં ‘ધ હિંદુસ્તાની કૉફી હાઉસ’.<ref>{{Cite news|title=Curry house founder is honoured|date=29 September 2005|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/4290124.stm|access-date=2008-10-09 | location=London}}</ref> દંતકથાનુસાર, 19મી સદીમાં કરી બનાવવાનો એક પ્રયત્ન વર્સેસ્ટરશાયર સૉસની શોધમાં પરિણમ્યો.<ref>{{Cite book| title= Curry: A tale of cooks and conquerors | url= https://archive.org/details/currytaleofcooks0000coll | author=Lizzie Collingham | isbn=0 09 943786 4 | year = 2006 | publisher = Vintage | chapter = Curry Powder| pages=[https://archive.org/details/currytaleofcooks0000coll/page/149 149]–150 }}</ref> 1950 પછીના દાયકાઓમાં બ્રિટિશ રાજમાંથી થતી આયાત અને દક્ષિણ એશિયામાંથી કાયમી વસવાટ માટે આવતા લોકોના પરિણામે બ્રિટનમાં કરીની લોકપ્રિયતા વધતી ચાલી. 1970ના દાયકાના પ્રારંભ સુધીમાં બ્રિટનમાં પોણા ભાગના ભારતીય રેસ્ટોરન્ટ્સના માલિકો બંગાળી મૂળના હતા. તેમાંથી મોટા ભાગના પૂર્વ પાકિસ્તાનથી આવેલા હતા, જે પાછળથી 1971માં બાંગ્લાદેશ બન્યો. બાંગ્લાદેશી રેસ્ટોરન્ટ્સ માલિકો સિલ્હટના ઉત્તરપૂર્વી પ્રાંતમાંથી મોટી સંખ્યામાં આવ્યા. 1998 સુધી, યુકેમાં લગભગ 85% કરી રેસ્ટોરન્ટ્સ બ્રિટિશ-બાંગ્લાદેશી રેસ્ટોરન્ટ્સ હતા,<ref>{{Cite web|url=http://www.curryhouse.co.uk/scene/ethnshow.htm|title=UK Curry Scene|access-date=2006-12-12}}</ref> પરંતુ 2003માં આ આંકડો ઘટીને 65% થઈ ગયો.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/177_food/page5.shtml|title=Indian Curry in London|access-date=2006-12-12}}</ref> વર્તમાનમાં [[લંડન]]ના કેટલાક ભાગોમાં અને આગળ જતા ઉત્તરમાં પણ બાંગ્લાદેશી રેસ્ટોરન્ટ્સનું પ્રભુત્વ સામાન્ય રીતે ઘટી રહ્યું છે. ગ્લાસગોમાં બીજા કોઈ કરતાં પંજાબી મૂળના લોકોના રેસ્ટોરન્ટ્સ વધારે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.menumagazine.co.uk/book/restauranthistory.html|title=The history of the "ethnic" restaurant in Britain|access-date=2006-12-12|archive-date=14 જાન્યુઆરી 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114124618/http://www.menumagazine.co.uk/book/restauranthistory.html|url-status=dead}}</ref> રેસ્ટોરન્ટની માલિકી મૂળ કયાંના વંશજોની છે તેની હકીકતને બાજુએ મૂકીએ તો મેનુ (વાની-યાદી) મોટા ભાગે ભારતીય ઉપખંડ દ્વારા ઘણીવાર પ્રભાવિત હોય છે (કયારેક તેમાં નેપાળી વાનીઓનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે), અને ક્યારેક વધુ આગળના ક્ષેત્ર તરફ જતાં વિવિધ વાનીઓ (જેવી કે ઇરાની વાનીઓ) પણ મળી આવે છે. ભારતીય આહાર ઉપર થોડા બ્રિટિશ પરિવર્તનો હવે યુકેમાંથી ભારત તરફ નિકાસ થવા પામ્યાં છે.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8635456.stm|title=Can the British curry take off in India?|access-date=2010-04-23 | work=BBC News | date=2010-04-21}}</ref> બ્રિટિશ શૈલીનાં કરી રેસ્ટોરન્ટ્સ હવે કૅનેડા, [[ઑસ્ટ્રેલિયા]] અને ન્યૂઝીલૅન્ડમાં પણ લોકપ્રિય બન્યાં છે. બ્રિટિશ રસોઈપ્રથામાં કરી એક અભિન્ન ભાગ બની ગઈ છે, તે ત્યાં સુધી કે 1990ના દશકના ઉત્તરાર્ધ સુધીમાં ચિકન ટિક્કા મસાલાનો "એક સાચી બ્રિટિશ રાષ્ટ્રીય વાની" તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/race/story/0,,657407,00.html|title=Robin Cook's chicken tikka masala speech|access-date=2006-12-12 | work=The Guardian | location=London | date=2001-04-19}}</ref> હવે તે ઇન્ટરસિટી રેલ ટ્રેનો પર પણ કરકરા સ્વાદ તરીકે અને પિઝા ઉપરની અંતિમ સજાવટ રૂપે ઉપલબ્ધ છે. અન્ય બ્રિટિશ કરી સાધિતમાં સામેલ છે "કૉરોનેશન ચિકન", એક ઠંડી વાની, જેની શોધ 1953માં રાણી એલિઝાબેથ બીજાના રાજયારોહણની સ્મૃતિ જાળવી રાખવાના માનમાં થઈ અને તે સાથે '''કરી સૉસ''' (અથવા '''કરીનો રસો''' ), જેને ચિપ્સ જેવા પરંપરાગત બ્રિટિશ ફાસ્ટ ફૂડ સાથે સામાન્ય રીતે ગરમ પીરસવામાં આવે છે. કરી સૉસમાં પ્રસંગવશાત સુલ્તાના પણ સામેલ હોય છે. ==== બ્રિટિશ કરી હાઉસ ==== ભારતીય ઉપખંડના લગભગ તમામ ભાગોમાં અને તેની બહાર પણ કરીનું આહારમાં સ્થાન છે. નામ આપીએ તો ભારત, બાંગ્લાદેશ અને [[પાકિસ્તાન]], અહીં વપરાતાં સ્થાનિક ઘટકોના આધારે તેની શૈલી, સ્વાદ અને સુગંધની માત્રાઓ બદલાતી રહે છે. બંગાળીઓ યુકે(UK)નાં મોટાં શહેરોમાં ઔદ્યોગિક કર્મચારી રૂપે સ્થાયી થયા હતા. લંડનમાં બંગાળીઓ પૂર્વ છેડા પર સ્થિર થયા. પૂર્વ બંગાળમાંથી સદીઓથી આવતા અનેક વસાહતીઓ જે બંદરના ધક્કાઓ પર અને વહાણવટામાં કામ કરતા હતા તેઓને બોલાવવા માટેનું ઇસ્ટ એન્ડ પ્રથમ બંદર બન્યું હતું. તેઓના નિયમિત રોકાણે ફૂડ/કરી દુકાનો ખોલવાનો માર્ગ તૈયાર કરી દીધો. એ હાટડીઓ તમામ પુરુષ કામદારોને આહાર પૂરો પાડતી હતી અને કેટલાક દસકાઓ પછી તેમનાં કુટુંબો પણ પોતાના દેશમાંથી આવીને ત્યાં જ સ્થિર થયાં. આ વાની તમામ પ્રકારના સૉસ માટે સમાન આધારના ઉપયોગ દ્વારા વિલક્ષણ બની છે. જયારે વ્યકતગત વાની તૈયાર કરવામાં આવે છે ત્યારે તેમાં તે પ્રકારના મસાલા ઉમેરવામાં આવે છે. આદર્શ "ફીડસ્ટૉક" હોય છે સામાન્ય રીતે ડુંગળી, લસણ અને તાજા આદુનું તળેલું મિશ્રણ, જેમાં વિશિષ્ટ વાનીના આધારે વિવિધ મસાલા ઉમેરવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં લવિંગ, તજ, એલાયચી, મરચાં, સૂકાં મરી, જીરું અને રાઈના દાણાનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે. ધાણાનો પાઉડર રસાને ઘટ્ટ બનાવવા માટે ઉમેરવામાં આવે છે, તથા હળદરનો પાઉડર વાનીને રંગ આપવા તથા તેની પાચન ગુણવત્તા માટે ઉમેરવામાં આવે છે. તાજા અથવા ડબાબંધ ટમેટાં અને બેલ પેપર્સ તો ઉમેરણમાં સર્વસામાન્ય હોય છે. વધુ સારી ગુણવત્તા ધરાવતાં રેસ્ટોરન્ટો સામાન્ય રીતે દરરોજના આધારે નવા સૉસ બનાવશે, તેમાં તેઓ તાજા ઘટકો વાપરશે અને જયાં શકય હશે ત્યાં પોતાના દળેલા મસાલા જ વાપરશે. વધુ આધુનિક પ્રતિષ્ઠાનો મોટા ભાગે થીજાવેલા અથવા સૂકવેલા ઘટકો તથા પહેલેથી પૅક કરેલા મસાલા મિશ્રણો વાપરતા હોય છે. તેમ છતાં પરંપરાગત વાનીઓનાં નામ એકસરખાં હોઈ શકે છે, પરંતુ તેને બનાવવાની રીત સામાન્ય રીતે એકસરખી નથી હોતી. * કોરમા/કુરમા મંદ, રંગે પીળો, બદામ અને કોપરાના છીણ સહિતનો. * કરી - મધ્યમ, બદામી, રસા જેવો સૉસ. * બિરયાની - મસાલાવાળો ભાત અને માંસ સાથે રાંધેલા તથા સામાન્ય રીતે શાકાહારી કરી સૉસ સાથે પીરસવામાં આવે છે. * દુપિયાઝા/દોપિયાઝા - મધ્યમ કરી, શબ્દનો અર્થ છે "ડબલ ડુંગળી", ઉકાળેલી અને તળેલી ડુંગળીનો ઉપયોગ તેના પ્રાથમિક ઘટક તરીકે કરવામાં આવે છે. * પસંદ - મંદ કરી સૉસ, જે મલાઈ, નારિયેળ દૂધ અને બદામ અથવા કાજુ સાથે બનાવવામાં આવે છે. * રોગન જોશ ("રોગન"(ચરબી) અને "જોશ"(ઊર્જા/ગરમી જેને અંગ્રેજો "સ્પાઈસીનેસ" અથવા ઉષ્ણતામાન સાથે સરખાવે છે)) ટમેટાં અને પપ્રિકા (હંગેરીનાં મરચાં) સહિત મધ્યમ. * ભુના - મધ્યમ, ગાઢો સૉસ, થોડાં શાકભાજી. * ધાનસાક - મધ્યમ/તીખું, મીઠું અને ખાટા સૉસ સાથે મસૂર (મૂળ પારસી વાની) આ વાનીમાં મોટા ભાગે અનાનાસ નાખવામાં આવે છે. * મદ્રાસ - સરસ ગરમ કરી, રંગે લાલ અને મરચાં પાઉડરના ભરપૂર ઉપયોગ સહિત. * પાઠિયા - તીખી, સામાન્ય રીતે મદ્રાસ જેવી જ, લીંબુના રસ અને ટૉમેટી પુરી સાથે. * જાલફ્રેઝી - ડુંગળી, લીલાં મરચાં અને ગાઢો સૉસ. * [[સાંબાર|સાંભાર]] - મધ્યમ તીખો-ગરમ, મસૂર અને લીંબુ વડે બનાવેલી ખાટી કરી. * વિન્દાલૂ - આને સામાન્ય રીતે કલાસિક "હૉટ" રેસ્ટોરન્ટ કરી માનવામાં આવે છે, જો કે સાચી વિન્દાલૂ મસાલાના કોઈ ખાસ સ્તરને નિર્ધારિત નથી કરતી. આ નામ મૂળ યુરોપિયન છે, જે પૉર્ચુગીઝ શબ્દ "vinha d'alhos"માંથી તારવવામાં આવ્યું છે, મૅરિનેડ(માંસ પકાવવાના મસાલા)માં વાઈન(દારૂ) ("vinho") અથવા કયારેક સરકો, તથા લસણ ("alho") હોય છે, તે ગરમ વાતાવરણમાં બગડી જતા પૉર્કને બચાવવા માટે વપરાય છે. * ફાલ - અત્યંત તીવ્ર તીખી વાની, જેમાં દળેલું મરચું, આદુ અને વરિયાળીનો વપરાશ થાય છે. 1960ના દશકમાં બ્રિટનમાં તંદૂર રજૂ થયું અને તંદૂરી તથા ટિક્કા ચિકન વાનીઓ લોકપ્રિય બની; કહેવાય છે કે ચિકન ટિક્કા મસાલાની શોધ ગ્લાસગોમાં થઈ. બીજી વાનીઓને તેની વિવિધ ગુણો સાથે જુદી પાડી શકાય. તેમાં જે ઉત્તર ભારતીય મૂળની છે, જેવી કે બટર ચિકન, જે મંદ હોવાનો ઝુકાવ ધરાવે છે, અને દક્ષિણ ભારતની પકાવવાની રીત તીખું વલણ ધરાવે છે. ==== બાલ્તી કરી ==== {{Main|Balti (food)}} [[ચિત્ર:Balti gosht.jpg|thumb|right|પાકિસ્તાની શૈલીની બાલ્તી કરી]] બાલ્તી એ કરીની શૈલી છે, જે ઇંગ્લૅન્ડ<ref>{{Cite web |url=http://oed.com/bbcwordhunt/list.html#balti |title=Wordhunt appeal list - Balderdash Wordhunt - Oxford English Dictionary |publisher=Oed.com |date= |access-date=2009-06-08 |archive-date=9 જુલાઈ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090709215254/http://www.oed.com/bbcwordhunt/list.html#balti |url-status=dead }}</ref>ના બર્મિંગહામમાં વિકસિત થઈ હોય એવું મનાય છે, પછી તે બીજા પશ્ચિમી દેશોમાં ફેલાઈ. તેને પકાવવાની અને પીરસવાની પરંપરાગત રીત એવી જ છે, ખાસ કરીને તે ઢાળેલા લોખંડના વાસણમાં બનાવવામાં આવે છે. એમ માનવામાં આવે છે કે તેનું મૂળ સ્થાન પાકિસ્તાનના બાલ્તિસ્તાન પ્રદેશમાં છે, ત્યાંથી તેને લાવીને યુકે(UK)માં પ્રચલિત કરનારા આદ્ય સ્થાપકો દક્ષિણ એશિયાઈ વસાહતીઓ છે. ==== ઘેર કરી હાઉસ રસોઈપ્રથા ==== બ્રિટનમાં કરી હાઉસની વધતી જતી ખ્યાતિએ અનેક પ્રકાશનોને પ્રોત્સાહિત કયાર્ં, જેનો ઉદ્દેશ હતો કરી હાઉસ વાની બનાવવાની વિધિ બતાવવાનો, અધિકૃત ભારતીય રસોઈપ્રથાના વિરોધ છતાં તેને ઘેર બનાવી શકાય છે. તેમાં ઉલ્લેખનીય પ્રકાશન છે ક્રિસ ધિલ્લોંનું પુસ્તક - ''ધ કરી સિક્રેટ'' , જે પ્રથમ 1989માં પ્રકાશિત થયું, પરંતુ તેને તાજેતરમાં 2008માં પુનઃમુદ્રિત કરવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite book| last = Dhillon | first = Kris | title = The Curry Secret | publisher = Right Way | isbn = 978-0716021919}}</ref> પુસ્તકના પ્રકાશન પહેલાં પોતાના ભારતીય શૈલીના રેસ્ટોરન્ટમાંના પોતાના જાતઅનુભવનો અહેવાલ તેમણે રજૂ કર્યો છે.<ref> {{Cite web| last = Dhillon | first = Kris | title = About Kris Dhillon | url = http://www.thecurrysecret.co.uk/About%20kris%20Dhillon/index.html | access-date = 5 April 2010 }}</ref> તેનાથી વિરુદ્ધ, 1990માં બ્રુસ એડવડર્ઝ દ્વારા લેખોની ટૂંકી માલિકાઓ પ્રકાશિત કરવામાં આવી. તેનો આધાર હતો રેસ્ટોરન્ટના ગ્રાહક તેના અનુભવોનું અનુકરણ કરવાના પ્રયત્નોમાં મોટા ભાગે કઈ ચીજોને અવગણીને પ્રયોગો કરી શકાય. આ માલિકામાં ત્રણ લેખો કરી કલબ મૅગેઝિનમાં પ્રકાશિત થયા.<ref>{{Cite news| last = Edwards | first = Bruce | title = Curry House Cookery | work = Curry Club Magazine, Winter issue 1990 }}</ref> ત્રણ વર્ષ પછી એ જ સામયિકમાં એડવડર્ઝે પ્રતિપુષ્ટિ માલિકા પ્રકાશિત કરી. તેમાં તેણે એ માહિતીનો ઉપયોગ કર્યો જે તેણે ભારતીય રેસ્ટોરન્ટની પાછળનું દશ્ય જોયું અને તેમાંથી તેને શીખવા મળ્યું.<ref>{{Cite news| last = Edwards | first = Bruce | title = Curry House Cookery | work = Curry Club Magazine, first issue of 1993 }}</ref> એડવડર્ઝના લેખોનો સંદર્ભ આજે પણ સભ્યો દ્વારા ઑનલાઈન ફોરમ "કરી રેસિપીઝ ઑનલાઈન" પરથી લેવામાં આવે છે, જયાં તેણે આગળની પ્રતિપુષ્ટિ રૂપે થોડી ટૂંકી નોંધો અનૌપચારિક ઢબે પ્રકાશિત કરી છે.<ref>{{Cite web | last = Edwards | first = Bruce | title = Comments received from Bruce Edwards 14 October 2008 | url = http://cr0.co.uk/curry/index.php?topic=3074.0 | access-date = 5 April 2010 | archive-date = 14 ઑગસ્ટ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110814012604/http://cr0.co.uk/curry/index.php?topic=3074.0 | url-status = dead }}</ref> === વેસ્ટ ઇન્ડીઝ === વેસ્ટ ઇન્ડીઝમાં કરી ખૂબ જ લોકપ્રિય વાની છે. વિભિન્ન યુરોપિયન સત્તાઓ દ્વારા ભારતમાંથી ભારતીય કરારબદ્ધ નોકરોને લાવવામાં આવ્યા, તેઓ વેસ્ટ ઇન્ડીઝમાં પોતાની સંસ્કૃતિ સાથે આ વાની બનાવવાની વિધિ પણ લેતા આવ્યા. જમૈકા અને ત્રિનિદાદમાં કરી ગોટને ખૂબ જ પ્રાધાન્ય મળ્યું. કરી બન્ને રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકે છે, બિન ખર્ચાળ રીતે અને કૅરેબિયન રેસ્ટોરન્ટોમાં ઊંચી કિંમતે પણ. તેમાં ઉમેરવાના ઘટકોની શ્રેણી પણ ચિકન અથવા શાકભાજીઓથી લઈને ઝીંગી અને શંખ જેવી ઢાલમાં રહેતા દરિયાઈ જીવો સુધી લાંબી છે. વેસ્ટ ઇન્ડીઝની કરીનાં ઉદાહરણોમાં સામેલ છેઃ * જમૈકા: ખાસ કરીને ચિકન, બકરાનું માંસ, માછલી અને ઝીંગી સહિતની કરી. * ત્રિનિદાદ અને ટૉબેગો: મોટા ભાગે ઉલ્લેખનીય ચિકન, બકરો, ઝીંગી સહિતની કરી અને કરી આલૂ * ગુયાના: ચિકન કરી, ગોટ કરી, બતક કરી, ઝીંગા કરી, બીફ કરી (મુસ્લિમો ખાય છે), આલૂ કરી, માછલી (વિભિન્ન પ્રકારની માછલી) કરી, વગેરે. == કરી પાઉડર == {{Main| Curry powder}} ભારતીય રસોઈનો ઘેર બેઠાં લગભગ એવો જ સ્વાદ લેવા માટે બ્રિટિશરોએ પોતાના ''રાજ'' દરમ્યાન વિવિધ મસાલાના જુદાં જુદાં સંયોજનોના સંમિશ્રણો કરીને કરી પાઉડર વિકસિત કર્યો. મસાલા એટલે સ્પાઇસિસ, અને એક ઘટ્ટ, લૂગદીદાર સૉસને આ નામ આપવામાં આવ્યું, જેનું સંયોજન મસાલા સાથે ઘી, માખણ, પામ તેલ અથવા નારિયેળ દૂધ સાથે કરવામાં આવે છે. મોટા ભાગના વ્યાપારી કરી પાઉડર બ્રિટન, યુ.એસ.(U.S.) અને કૅનેડામાં ઉપલબ્ધ છે તે વધુ પડતી દળેલી હળદરવાળા હોય છે, જેનાથી ખૂબ પીળો સૉસ બને છે. આ પાશ્ચાત્ય પીળી કરીના પાઉડરમાં થોડી માત્રામાં જે ઘટકો હોય છે તેમાં હંમેશાં ધાણા, જીરું, મેથી, રાઈ, મરચું, કાળા મરી અને મીઠું હોય છે. એ વાત વારંવાર ભારપૂર્વક કહેવી જોઈએ કે ભારતમાં જે કરી પાઉડરો અને લૂગદીઓ ઉત્પાદિત કરવામાં અને વપરાશમાં લેવામાં આવે છે તે ખૂબ જ વૈવિધ્યપૂર્ણ હોય છે; કેટલીક લાલ, કેટલીક પીળી, થોડીક ભૂખરી, કેટલીક પાંચ પ્રકારના મસાલાવાળી અને કેટલીક વીસથીયે વધારે મસાલાયુક્ત હોય છે. આ પહેલાં જે મસાલાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તે સિવાય ભારતમાં વિભિન્ન કરી પાઉડરોમાં બીજા મસાલા સર્વ સામાન્ય જોવા મળે છે તેમાં ‘ઑલસ્પાઇસ’ રૂપે સફેદ મરી, દળેલી રાઈ, દળેલી સૂંઠ, તજ, શેકેલું જીરું, લવિંગ, જાયફળ, જાવંત્રી, લીલી ઈલાયચીના દાણા અથવા કાળી ઈલાયચીની શીંગો, વે પત્તા અને કોથમીરનો સમાવેશ થાય છે. == સ્વાસ્થ્ય લાભો == કેટલાક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે કરીમાં રહેલા ઘટકો કેટલાક રોગોથી બચવામાં મદદ કરી શકે છે, તેમાં કૉલન (મોટા આંતરડાનું) કેન્સર અને અલઝેઇમર(સ્મૃતિધ્વંસ)નો રોગ સમાવિષ્ટ છે.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/597525.stm |title=HEALTH &#124; "Curry is cancer fighter" |publisher=BBC News |date=2000-01-10 |access-date=2009-06-08 | location=London}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1668932.stm |title=HEALTH &#124; Curry "may slow Alzheimer's" |publisher=BBC News |date=2001-11-21 |access-date=2009-06-08 | location=London}}</ref> ઘણા અભ્યાસોએ દાવો કર્યો છે કે કરીમાં રહેલા ગરમ અને વધુ તીખા ઘટકો પ્રત્યે દુઃખાવા અભિગ્રહકની પ્રતિક્રિયાને લીધે એન્ડોર્ફિન નામનો અંતરસ્રાવી ગ્રંથિનો સ્રાવ થાય છે. ખરેખર, કરી એ અત્યંત શકિતશાળી કામોત્તેજક વાજીકર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.metro.co.uk/weird/808411-chocolate-curry-launched-for-valentine-s-day|title=Chocolate curry launched for Valentine’s Day|publisher=Metro.co.uk|access-date=2 April 2011|archive-date=2 સપ્ટેમ્બર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902061148/http://www.metro.co.uk/weird/808411-chocolate-curry-launched-for-valentine-s-day|url-status=dead}}</ref>મસાલાની વિવિધતા અઅને સ્વાદ તથા સુગંધને લીધે જટિલ ઇંદ્રિયજન્ય પ્રતિક્રિયા સાથે કુદરતી ઊંચાઈ પ્રાપ્ત થાય છે, જેથી પછી તેવો સ્વાદ માણવાની પ્રબળ ઇચ્છા જાગે છે અને વધુ ગરમ, તીખી કરી ખાવાનું મન થાય છે. કેટલાક લોકો આને વ્યસન માને છે, પરંતુ બીજા સંશોધકો આ કિસ્સામાં ‘વ્યસન’ શબ્દનો ઉપયોગ કરવાનો વિરોધ કરે છે.<ref>બીબીસી(BBC) ન્યૂઝ [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/989256.stm બ્રિટિશ "ઍડિકટેડ ટુ કરી"]</ref> == આ પણ જુઓ == * ભાત અને કરી * ધ કરી કલબ * કરી ચિકન * ત્રિનિદાદ અને ટૉબેગોની રસોઈપ્રથા * રૅપ રોટી * દક્ષિણ એશિયાઈ રસોઈપ્રથા * ભારતીય રસોઈપ્રથા == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == {{cookbook|Curry}} {{Commons category|Curry}} * ''કરી કલબ ઇન્ડિયન રેસ્ટોરન્ટ કુકબુક'' , પિયાત્કુસ, લંડન — ISBN 0-86188-378-0 અને ISBN 0-86188-488-4 (1984થી 2009) * કે.ટી. આચય. ''અ હિસ્ટોરિકલ ડિકશનરી ઑફ ઇન્ડિયન ફૂડ'' ([[દિલ્હી]]: ઑકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ) 1998 * પૅટ ચૅપમૅન ''ઇન્ડિયાઃ ફૂડ ઍન્ડ કુકિંગ'' , ન્યૂ હૉલૅન્ડ, લંડન — ISBN 978-1-84537-619-2 (2007) * '' ઇન્ડિયન ફૂડઃ અ હિસ્ટોરિકલ કમ્પેનિયન]'' . (દિલ્હી: ઑકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ) 1994 * ''ન્યૂ કરી બાઇબલ'' , જહોન બ્લેક પ્રકાશકો દ્વારા પુનઃ પ્રકાશિત ISBN 978-1-84358-159-8 (2005) * ડેવિડ બર્ટન. ''ધ રાજ એટ ટેબલ'' ([[લંડન]]: ફૅબર ઍન્ડ ફૅબર) 1993 * ''પૅટ ચૅપમૅન્સ કરી બાઇબલ'' , હોલ્ડર ઍન્ડ સ્ટ — ISBN 0-340-68037-7 અને ISBN 0-340-68037-7 અને ISBN 0340 68562 X અને ISBN 0-340-68562-X (1997) * ઇ.એમ. કૉલિંગહામ. ''કરીઃ અ બાયોગ્રાફી'' (લંડનઃ ચાટ્ટો ઍન્ડ વિન્ડસ) 2005 * મધુર જૅફરી. ''ઍન ઇન્વિટેશન ટુ ઇન્ડિયન કુકિંગ'' (લંડનઃ પેંગ્વિન) 1975 * ''પિટિટ પ્લૅટ્સ કરી'' , હૅચેટ મારાબાઉટ, પૅરિસ — ISBN 2-501-03308-6 (2000) {{Use dmy dates|date=September 2010}} [[શ્રેણી:કરી]] [[શ્રેણી:પાકિસ્તાની રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:પંજાબી રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:ભારતીય રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:ઇંડોનેશિયન રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:જાપાનીઝ રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:વિયેતનામી રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:બંગાળી રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:થાઈ રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:મલેશિયન રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:મલય રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:કર્ણાટક રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:તમિલ રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:શ્રીલંકન રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજીરસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:તમિલ શબ્દો અને વાક્ય ખંડો]] 4gnytxotbuu4ga1jivlq6x5majhnll9 0 33962 904623 751007 2026-08-28T08:58:39Z ~2026-46766-44 88812 904623 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સડોદર | state_name = ગુજરાત | district = જામનગર | taluk_names = જામજોધપુર | latd =21.9018 | longd= 70.031869 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''સડોદર''' એ ગામ [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]માં આવેલા [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[જામનગર જિલ્લો| જામનગર જિલ્લા]]માં આવેલા [[જામજોધપુર તાલુકો| જામજોધપુર તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. સડોદર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ત થયેલી છે. આ ગામ મહાન ક્રિકેટર મહારાજા જામ રણજિત સિંહનું જન્મસ્થળ છે.તથા મહાન ક્રિકેટર દુલિપ સિંહ પણ સડોદરના સંતાન હતાં. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:જામજોધપુર તાલુકો]] <nowiki>*</nowiki> [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] qpwz7cqa6okcs4ycfq9zhqtpeg7k2u9 904626 904623 2026-08-28T09:03:46Z ~2026-46766-44 88812 /* */ સડોદર ગામના લેખમાં માહિતીનો ઉમેરો અને સુધારો 904626 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સડોદર | state_name = ગુજરાત | district = જામનગર | taluk_names = જામજોધપુર | latd =21.9018 | longd= 70.031869 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''સડોદર''' એ ગામ [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]માં આવેલા [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[જામનગર જિલ્લો| જામનગર જિલ્લા]]માં આવેલા [[જામજોધપુર તાલુકો| જામજોધપુર તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. સડોદર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ત થયેલી છે. આ ગામ મહાન ક્રિકેટર મહારાજા જામ રણજિત સિંહનું જન્મસ્થળ છે.તથા મહાન ક્રિકેટર દુલિપ સિંહ પણ સડોદરના સંતાન હતાં. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:જામજોધપુર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 2gtzimx5jq76gfo6aqgry8zfavvn7si 0 45627 904614 891401 2026-08-28T03:02:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904614 wikitext text/x-wiki [[File:Birth place of Mahatma Gandhi.jpg|thumb|250px|[[મહાત્મા ગાંધી]]નું જન્મ સ્થાન, [[પોરબંદર]].]]'''કીર્તિ મંદિર''' એ [[ભારત]]નાં [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં [[પોરબંદર]] શહેરમાં [[મહાત્મા ગાંધી]] અને [[કસ્તુરબા]]ની સ્મૃતિમાં બંધાયેલું સ્મૃતિ મંદિર છે.<ref name=a>{{Cite web |url=http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html |title=Kirti Mandir,History, Porbandar |access-date=2013-01-08 |archive-date=2015-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103163201/http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html |url-status=dead }}</ref><ref name="b">{{Cite web |url=http://www.porbandaronline.com/cityguide/kirtimandir.htm |title=Kirthi Mandir, the birth-place of the father of our nation, Mahatma Gandhi, is the main centre of attraction for the tourists. It was built by Shri Nanji Kalidas and Shri Purushottam Mistry. |access-date=2013-01-08 |archive-date=2013-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130101022549/http://www.porbandaronline.com/cityguide/kirtimandir.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=c>{{Cite web |url=http://www.holidayiq.com/Kirti-Mandir-Porbandar-Sightseeing-739-884.html |title=Kirti Mandir, Porbandar, Gujarat |access-date=2013-01-08 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029133131/https://www.holidayiq.com/Kirti-Mandir-Porbandar-Sightseeing-739-884.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.porbandaronline.com/places/kirtimandir.php |title=Kirti Mandir, Porbandar |access-date=2013-01-08 |archive-date=2013-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317110514/http://www.porbandaronline.com/places/kirtimandir.php |url-status=dead }}</ref> == પશ્ચાદ્ભૂમિ == કીર્તિ મંદિરની બાજુમાં જ ગાંધી પરિવારના પૂર્વજોના ઘર આવેલું છે કે જ્યાં ૨ ઓક્ટોબર ૧૮૬૯ના રોજ મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ થયો હતો.<ref name="a2">{{Cite web|title=Kirti Mandir,History, Porbandar|url=http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103163201/http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|archive-date=3 January 2015|access-date=14 June 2011}}</ref><ref name="c2">{{Cite web|title=Kirti Mandir, Porbandar, Gujarat|url=http://www.holidayiq.com/Kirti-Mandir-Porbandar-Sightseeing-739-884.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029133131/https://www.holidayiq.com/Kirti-Mandir-Porbandar-Sightseeing-739-884.html|archive-date=29 October 2019|access-date=14 June 2011}}</ref> જ્યારે ગાંધીજીને છેલ્લી વખત ૧૯૪૪માં બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા [[આગા ખાન મહેલ|આગા ખાન પેલેસ]]<nowiki/>માંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે પોરબંદરની રહેણાંક જનતાએ તેમના જન્મસ્થળ પર એક સ્મારક બનાવવાનું નક્કી કર્યું હતું, જે તેમાં રહેતા ગાંધી પરિવારના સભ્યો પાસેથી ખરીદવામાં આવ્યું હતું.<ref name="a2" /> ગાંધીએ નોંધણી દસ્તાવેજો પર હસ્તાક્ષર કરીને લેખિતમાં તેમની લેખિત સંમતિ આપી હતી, જે હવે કીર્તિ મંદિર સંકુલમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="a3">{{Cite web|title=Kirti Mandir,History, Porbandar|url=http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103163201/http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|archive-date=3 January 2015|access-date=14 June 2011}}</ref> પૂર્વજોનું ઘર હવે કીર્તિ મંદિર સંકુલનો એક ભાગ છે. ==ઇતિહાસ== મૂળ ત્રણ માળનું મકાન હવેલી જેમ બાંધવામાં આવ્યું છે, જેને ગાંધીજીના પરદાદા હરજીવન રાયદાસ ગાંધીએ સત્તરમી સદીમાં ખરીદ્યું હતું. ઉપરના માળો વર્ષો દરમિયાન ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. ગાંધીજીના પિતા કરમચંદ, કાકા તુલસીદાસ અને દાદા ઉત્તમચંદ અહીં રહેતા હતા. આ બધા જ પોરબંદર રજવાડાના [[જેઠવા]] [[રાજપૂત]] શાસકોના દીવાન (વડાપ્રધાન) રહ્યા હતા.<ref>{{Cite web|title=Kirti Mandir|url=http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=1277&webpartid=1650|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928051924/http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=1277&webpartid=1650|archive-date=28 September 2011|access-date=14 June 2011}}</ref> [[File:"kirti mandir".jpg|thumb|right|કિર્તિ મંદિર]] કીર્તિ મંદિરનો શિલાન્યાસ ૧૯૪૭માં ગાંધીજીના જીવનકાળ દરમિયાન [[ગોપાળદાસ અંબઈદાસ દેસાઈ|દરબાર ગોપાલદાસ દેસાઈ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. ઘર ખરીદવા અને સંગ્રહાલય બનાવવા માટેના નાણાં [[નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતા]] દ્વારા દાનમાં આપવામાં આવ્યા હતા.<ref name="b2">{{Cite web |url=http://www.porbandaronline.com/cityguide/kirtimandir.htm |title=Kirthi Mandir, the birth-place of the father of our nation, Mahatma Gandhi, is the main centre of attraction for the tourists. It was built by Shri Nanji Kalidas and Shri Purushottam Mistry. |access-date=2013-01-08 |archive-date=2013-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130101022549/http://www.porbandaronline.com/cityguide/kirtimandir.htm |url-status=dead }}</ref> આ સ્મારક ૧૯૫૦માં પૂર્ણ થયું હતું, ત્યાં સુધીમાં તો ગાંધી મૃત્યુ પામ્યા હતા. ગૃહમંત્રી [[વલ્લભભાઈ પટેલ|સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ]] દ્વારા ૨૭ મે ૧૯૫૦ના રોજ તેનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું અને તે ભારત સરકારને આપવામાં આવ્યું હતું. તે ૭૯ ફૂટ ઊંચું છે, જે ગાંધીજીના ૭૯ વર્ષના જીવનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં હિંદુ, બૌદ્ધ, [[જૈન ધર્મ|જૈન]] અને [[પારસી]] મંદિરો તેમજ ચર્ચો અને મસ્જિદોનાં સ્થાપત્ય તત્વો સામેલ છે.<ref name="a6">{{Cite web|title=Kirti Mandir,History, Porbandar|url=http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103163201/http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|archive-date=3 January 2015|access-date=14 June 2011}}</ref> આ સ્થાપત્યના વાસ્તુકાર પોરબંદરના રહેવાસી પુરુષોત્તમભાઈ મિસ્ત્રી હતા. <ref name="b3">{{Cite web |url=http://www.porbandaronline.com/cityguide/kirtimandir.htm |title=Kirthi Mandir, the birth-place of the father of our nation, Mahatma Gandhi, is the main centre of attraction for the tourists. It was built by Shri Nanji Kalidas and Shri Purushottam Mistry. |access-date=2013-01-08 |archive-date=2013-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130101022549/http://www.porbandaronline.com/cityguide/kirtimandir.htm |url-status=dead }}</ref> ==સ્મારક== કીર્તિ મંદિરની મધ્યમાં મહાત્મા અને કસ્તુરબા ગાંધીના જીવન-કદના તૈલચિત્રો છે. કારણ કે ગાંધી પોતાને દેવતા બનવા માંગતા ન હતા, તેથી પુષ્પમાલાનો ઉપયોગ થયો નથી. તેમના જીવન અને ઉપદેશોનું પ્રતીક 'સત્ય' અને 'અહિંસા' શબ્દો તેમના પગની નજીક મૂકવામાં આવ્યા છે.<ref name="a4">{{Cite web|title=Kirti Mandir,History, Porbandar|url=http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103163201/http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|archive-date=3 January 2015|access-date=14 June 2011}}</ref> જમણી બાજુએ [[મગનલાલ ગાંધી]] અને [[મહાદેવભાઈ દેસાઈ|મહાદેવ દેસાઈ]] સ્મારક તરીકે બે ઓરડાઓ છે, અને ડાબી બાજુનો ઓરડો સંગ્રહાલયના પ્રદર્શન માટે છે. આ ત્રણ ઓરડાઓમાં ખાદીભંડારની વસ્તુઓ, હસ્તકલાની વસ્તુઓ, પુસ્તકોના વેચાણ માટેનું કેન્દ્ર, કાર્યાલય ખંડ અને સ્વાગત ખંડ છે. કસ્તુરબા મહિલા પુસ્તકાલય કીર્તિ મંદિરમાં આવેલું છે.<ref name="a5">{{Cite web|title=Kirti Mandir,History, Porbandar|url=http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103163201/http://www.kirtimandir.org/aboutkirtimandir.html|archive-date=3 January 2015|access-date=14 June 2011}}</ref> કીર્તિ મંદિર આ નગરનું મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણ છે. વિદેશી મહાનુભાવો અને ભારતીય રાજકારણીઓ કીર્તિ મંદિરની મુલાકાત લે છે. ગાંધીનો જન્મ જ્યાં થયો હતો તે સ્થળને ઓળખ માટે [[સ્વસ્તિક]]<nowiki/>થી ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યું છે. <ref name="c3">{{Cite web|title=Kirti Mandir, Porbandar, Gujarat|url=http://www.holidayiq.com/Kirti-Mandir-Porbandar-Sightseeing-739-884.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029133131/https://www.holidayiq.com/Kirti-Mandir-Porbandar-Sightseeing-739-884.html|archive-date=29 October 2019|access-date=14 June 2011}}</ref> ==ચિત્ર ગેલેરી== <gallery> Image:Birth Place of Gandhi.jpg|ગાંધીજીનું ઘર, ડિસે.‘૧૨. Image:Kirti Mandir Gallery.jpg|કસ્તુરબા અને ગાંધીજીનાં આદમકદનાં તૈલચિત્રો. Image:Study room of Gandhi.jpg|ગાંધીજીનો અભ્યાસ કક્ષ. </gallery> ==સંદર્ભો== {{Reflist}} {{Commonscat|Kirti Mandir, Porbandar|કિર્તી મંદિર, પોરબંદર}} {{મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:પોરબંદર જિલ્લો]] [[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી]] [[શ્રેણી:સ્મારક સંસ્થા]] [[શ્રેણી:ઐતિહાસિક સ્થળો]] [[શ્રેણી:ગાંધી સંગ્રહાલય]] lm8lg6nbahc4uoprrn4rawwwqtcophf 10 51694 904621 354903 2026-08-28T08:39:59Z Dsvyas 561 Protected "[[ઢાંચો:Taxonomy]]": આત્યંતિક ભાંગફોડિયા પ્રવૃત્તિ ([ફેરફાર કરો=માત્ર આપમેળે ખાતરી થયેલા સભ્યોને માન્ય રાખો] (અનિશ્ચિત) [ખસેડો=માત્ર આપમેળે ખાતરી થયેલા સભ્યોને માન્ય રાખો] (અનિશ્ચિત)) 354903 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{rank|}}}|<!-- Cell stating the rank: --> {{!}} {{ucfirst:{{lc:{{anglicise rank| {{{rank|}}} }} }} }}:<!-- Cell stating the taxon's name, italicized if necessary, with authority: --> {{!}} <span class="{{lc:{{anglicise rank|{{{rank}}} }} }}" style="white-space:nowrap;">{{#switch:{{lc:{{{rank}}} }} |genus|ichnogenus|oogenus|subgenus|ichnosubgenus|oosubgenus|sectio|subsectio|series|subseries|species|ichnospecies|oospecies|subspecies|ichnosubspecies|oosubspecies=''{{{link}}}'' |{{{link}}} }}</span>{{#if:{{{auth|}}} |<br /><small>{{{auth}}}</small>}} {{!}}- }}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 9w8zz1e4t1rfdirqfmosyfgtn5mzg6g 0 80459 904619 899372 2026-08-28T07:58:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904619 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = તરલા દલાલ | image = | alt = તરલા દલાલ | caption = તરલા દલાલ | birth_date = ૩ જૂન ૧૯૩૬ | birth_place = [[પુણે]], ભારત | death_date = ૬ નવેમ્બર ૨૦૧૩ | death_place = [[મુંબઈ]], ભારત | nationality = ભારતીય | occupation = રસોઇકલા લેખક, ટીવી કાર્યક્રમકાર | years_active = ૧૯૬૬-૨૦૧૩ | awards = પદ્મશ્રી પુરસ્કાર | website = {{url|http://www.tarladalal.com}} }} '''તરલા દલાલ''' (૩ જૂન ૧૯૩૬ - ૬ નવેમ્બર ૨૦૧૩) ભારતીય રસોઈકળાના નિષ્ણાંત, રસોઈકળાના પુસ્તકના લેખક અને ઘણા બધા રસોઈ શોના આગેવાન (હોસ્ટ) હતા.<ref>રસોડામાં પુરૂષોની સશક્તિકરણ![http://www.deccanherald.com/content/180872/mans-empowerment-kitchen.html]</ref><ref>Rendezvous with Tarla Dalal[http://videos.sify.com/with-Tarla-Dalal-SIFY-watch-Rendezvous-watch-klmq4hifgje.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317212433/http://videos.sify.com/with-Tarla-Dalal-SIFY-watch-Rendezvous-watch-klmq4hifgje.html |date=2012-03-17 }}</ref> તેમની પ્રથમ રાંધણકળા બુક, ‘ધ પ્લેઝર ઓફ વેજીટેરિયન કુકિંગ’ સૌ પ્રથમ 1974માં પ્રકાશિત થઈ હતી. ત્યાર બાદ તો તેમણે 100 કરતાં વધારે બુક્સ લખી નાખી અને 30 લાખ નકલો કરતાં પણ વધારે નકલોનું વેચાણ થયું. તેઓ સૌથી મોટી ભારતીય ફુડ વેબ સિરીઝ પણ ચલાવતા હતા અને પખવાડિયામાં એક વાર ‘કૂકિંગ એન્ડ મોર’ મેગેઝિન પણ પ્રકાશિત કરતાં હતા. તેમના કુકિંગ શોમાં ‘ધ તરલા દલાલ શો’ અને ‘કૂક ઈટ અપ વિથ તરલા દલાલ’નો સમાવેશ થાય છે. જો કે તેમણે વિવિધ પ્રકારની રાંધણકળા અને સ્વાસ્થ્યવર્ધક વાનગીઓ વિશે પણ લખ્યું, તેઓ ખાસ તો ભારતીય વાનગીઓમાં કુશળ હતા તેમાં પણ ગુજરાતી અને બંગાળી વાનગીઓમાં. તેમને વર્ષ 2007માં ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મ શ્રી થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા જે તેમને રાંધણકળાના ક્ષેત્રમાંની ભારતની સૌથી પહેલી અને એક માત્ર વ્યક્તિ બનાવે છે.<ref>Padma Shri Award[http://pib.nic.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=24379]</ref> તેમને વર્ષ 2005માં ‘ઈન્ડિયન મર્ચન્ટ્સ ચેમ્બર’ દ્વારા ‘વુમન ઓફ ધ યર’ના ખિતાબથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>Biography of Tarla Dalal[http://news.biharprabha.com/2013/11/the-biography-celebrated-indian-chef-tarla-dalal/]{{Dead link|date=માર્ચ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ૬ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ હૃદયહુમલાના કારણે તેમનું અવસાન થયું હતું. <ref>તરલા દલાલ મૃત્યુ પામ્યા.[http://archive.mid-day.com/news/2013/nov/061113-celebrity-chef-tarla-dalal-passes-away-mumbai.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228171104/https://archive.mid-day.com/news/2013/nov/061113-celebrity-chef-tarla-dalal-passes-away-mumbai.htm |date=2019-12-28 }}</ref> == કારકિર્દી == દલાલે 1966માં રસોઈકળાના વર્ગો લેવાની શરૂઆત તેમના ઘરેથી જ કરી હતી જે 1974માં તેમની પ્રથમ કૂક બુક ‘ધ પ્લેઝર ઓફ વેજીટેરિયન કૂકિંગ’ ના પ્રકાશિત થવા માટે જવાબદાર બન્યું. આ બુકની 1,500,000 જેટલી નકલો વેચાઈ છે. સમય સાથે તેમના પ્રશંસકોનો વર્ગ વધતો જ ગયો અને તે ઘર ઘરમાં જાણીતું નામ બની ગયા અને ગૃહિણીઓ તેમજ રાંધણકળાના નિષ્ણાંતો પોતાની રસોઈને લઈને તેમના નામના સમ ખાવા લાગ્યા હતા. તરલા દલાલના નામ પર લોકોમાં વિદેશી વાનગીઓને રજૂ કરવાનો અને પ્રખ્યાત કરવાનો શ્રેય પણ છે. તેઓએ ધણી બધી વિદેશી માંસાહારી વાનગીઓને જુદી જુદી રીતે શાકાહારી વાનગીઓમાં ફેરવી નાખીને બનાવતા શીખવી. તેમણે રાંધણકળાક્ષેત્રે ક્રાંતિ સર્જી નાખી અને સૌથી વધારે વેચાણ થઈ હોય એવી રસોઈકળાની બુકના લેખક બન્યા. તેમના પુસ્તકોને હિન્દી, ગુજરાતી, મરાઠી, બંગાળી, ડચ અને રશિયન જેવી ભાષાઓમાં અનુવાદ પણ કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે કુકિંગ મેગેઝિન પણ પ્રકાશિત કરી હતી. વર્ષ 2007માં તેમણે ‘ટોટલ હેલ્થ સિરિઝ’ નામની કૂક બુક શ્રેણી શરૂ કરી હતી. <ref>{{Cite web |url=http://www.siliconindia.com/shownews/Top_Women_Chefs_in_India-nid-94071-cid-51.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-03-20 |archive-date=2016-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114152941/http://www.siliconindia.com/shownews/Top_Women_Chefs_in_India-nid-94071-cid-51.html |url-status=dead }}</ref> વર્ષ 2000માં તેમની શ્રેણી ‘રેડી-ટૂ-કૂક મિક્સીસ’ અને ‘તરલા દલાલ મિક્સીસ’ આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ આહાર લિમિટેડ દ્વારા લેવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.thehindubusinessline.com/2000/04/27/stories/112702c1.htm]</ref> == અંગત જીવન == તરલા દલાલ અને તેમના પતિ નલીન, જેમનું અવસાન વર્ષ 2005માં થયું, તેઓ ત્રણ બાળકોના માતા-પિતા હતા. વર્ષ 2005થી તેઓ દક્ષિણ મુંબઈના નેપિયન સી રોડના એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતા હતા. 6 નવેમ્બર 2013ના રોજ તેમના રહેઠાણે જ હૃદય હુમલો આવતા તેમનું અવસાન થયું હતું. <ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-07/mumbai/43773479_1_cookbooks-sanjeev-kapoor-home-cooks |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-03-20 |archive-date=2013-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111000448/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-07/mumbai/43773479_1_cookbooks-sanjeev-kapoor-home-cooks |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{અધિકૃત વેબસાઇટ|http://www.tarladalal.com}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૬માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૧૩માં મૃત્યુ]] gxld0zhlh3x70xwu9efkay5zm0d0t2z 0 82515 904618 494325 2026-08-28T06:16:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904618 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Chaurasi_Khambon_ki_Chhatri.jpg|thumb|300x300px|ચોર્યાસીસ્તંભ છત્રી, બુંદી]] ચોર્યાસીસ્તંભ છત્રી અથવા 84-Pillared Cenotaph એક ઐતિહાસિક સ્થળ છે, જે [[બુંદી (શહેર)|બુંદી]] નગર, [[રાજસ્થાન]], [[ભારત]] ખાતે આવેલ છે. આ ઈમારતનું નિર્માણ ઈ. સ. ૧૬૮૩ના વર્ષમાં બુંદીના મહારાજા રાવ રાજા અનિરુદ્ધ દ્વારા તેમના સૌતેલા ભાઈ દેવાના સ્મારક તરીકે કરાવવામાં આવ્યું હતું. તેને સંગીત મહારાણિની છત્રી પણ કહેવામાં આવે છે. આ ઈમારતનું માળખું એક વિશાળ શિવલિંગ કે જે શણગારેલ છત કે જે ૮૪ (ચોર્યાસી) સ્તંભોનો આધાર ધરાવે છે તેના દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ છે; પરંપરા એવી છે કે આ સ્તંભોને ગણતી વખતે કોઈપણ વ્યક્તિ ૮૪ સ્તંભો સુધી પહોંચવા માટે અસમર્થ ગણાય છે. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://jatinchhabra.com/starting-my-bundi-trip-with-chaurasi-khambon-ki-chhatri/ ચોર્યાસીસ્તંભ છત્રી, બુંદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170412135023/http://jatinchhabra.com/starting-my-bundi-trip-with-chaurasi-khambon-ki-chhatri/ |date=2017-04-12 }} [[શ્રેણી:રાજસ્થાનનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] 8c9id502sgjk26l4ipnrrwwlt5wzgbm 0 109201 904631 891289 2026-08-28T10:46:13Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904631 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ | logo = | logo_size = | caption = | type = પબ્લિક કંપની | traded_as = બીએસઈઃ FINTECH એનએસઈઃ FINANTECH | fate = | predecessor = | successor = | foundation = 1988 | founder = | defunct = | location_city = ચેન્નઈ | location_country = ભારત | area_served = | key_people = એસ. રાજેન્દ્રન, મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર અને સીઈઓ વેંકટ ચારી, ચૅરમૅન<ref>[http://www.ftindia.com/investors/corporategovernance/bod.htm Board of Directors]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120816005815/http://www.ftindia.com/investors/corporategovernance/bod.htm |date=16 August 2012 }}</ref> | industry = નાણાકીય ક્ષેત્ર/બૅન્કિંગની કોમ્પ્યુટર સર્વિસીસ<ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/computers-software/63moonstechnologies/FT02|title=63 Moons Technologies Ltd. Stock Price, Share Price, Live BSE/NSE, 63 Moons Technologies Ltd. Bids Offers. Buy/Sell 63 Moons Technologies Ltd. news & tips, & F&O Quotes, NSE/BSE Forecast News and Live Quotes|website=www.moneycontrol.com}}</ref> | products = સોફ્ટવેર | services = | revenue = રૂ।. 3.8 મિલ્યન (55,000 અમેરિકન ડૉલર) (2016ના આંકડા પ્રમાણે)<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/stockreach_financials.aspx?scripcode=526881&expandable=0 |title=BSE Plus |publisher=Bseindia.com |access-date=25 September 2010 |archive-date=23 ફેબ્રુઆરી 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223212552/http://www.bseindia.com/stock-share-price/stockreach_financials.aspx?scripcode=526881&expandable=0 |url-status=dead }}</ref> | operating_income = | net_income = | assets = | equity = | owner = | num_employees = 857 (ડિસેમ્બર 2016ના આંકડા પ્રમાણે) | parent = | divisions = | homepage = {{URL|https://www.63moons.com/}} | footnotes = }} '''ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ''' (એફટીઆઇએલ) (નવું નામ 63 ટેક્નૉલૉજીસ લિમિટેડ) ભારતની નાણાકીય સેવાઓની કંપની છે.<ref>{{cite news | 1= | url= https://www.livemint.com/Companies/n6M8Za5i2MwDJcJaoKk6IP/FTIL-changes-name-to-63-Moons-Technologies-Ltd.html | title= Financial Technologies changes name to 63 Moons | access-date= 2019-10-25 | archive-date= 2019-08-08 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190808111801/https://www.livemint.com/Companies/n6M8Za5i2MwDJcJaoKk6IP/FTIL-changes-name-to-63-Moons-Technologies-Ltd.html | url-status= dead }}</ref> આ કંપની નાણાકીય બજારોના સર્જન માટે તથા તેમાં ટ્રેડિંગ કરવા માટેની ટેક્નૉલૉજી આઇપી (ઇન્ટેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી - બૌદ્ધિક સંપદા) પૂરી પાડે છે. <ref>{{ cite news|url=https://www.business-standard.com/company/63-moons-tech-4756/information/company-history|title=63 MOONS TECHNOLOGIES LTD. (63MOONS) - COMPANY HISTORY}}</ref> કંપની ISO 27001:2005 અને 9001:2000 પ્રમાણપત્ર ધરાવે છે.<ref>{{ cite news | url= https://www.business-standard.com/company/63-moons-tech-4756/info | title= 63 MOONS TECHNOLOGIES LTD. (63MOONS) - COMPANY INFORMATION}}</ref> ઉપરાંત, અદ્યતન નાણાકીય બજારોની રચના માટે અને તેમાં ટ્રેડિંગ માટેનું કૌશલ્ય તથા ટેક્નૉલૉજી આઇપી ઑફર કરે છે. કંપની દ્વારા ઑફર કરાતાં સોલ્યુશન્સમાં એક્સચેન્જ સોલ્યુશન્સ, બ્રોકરેજ સોલ્યુશન્સ, મેસેજિંગ સોલ્યુશન્સ તથા ટેક્નૉલૉજી અને પ્રોસેસ કન્સલ્ટિંગનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{ cite news | url=https://www.business-standard.com/company/63-moons-tech-4756/information/company-history | title= 63 MOONS TECHNOLOGIES LTD. (63MOONS) - COMPANY HISTORY}}</ref> ==પાર્શ્વભૂ== ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ ગ્રુપની મુખ્ય કંપની ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ (એફટીઆઇએલ)નું કામકાજ 1988માં શરૂ થયું હતું. તેનો આઇપીઓ 1995માં આવ્યો હતો. <ref>{{ cite news | url=https://www.business-standard.com/company/63-moons-tech-4756/information/company-history | title= 63 MOONS TECHNOLOGIES LTD. (63MOONS) - COMPANY HISTORY}}</ref> 2015માં કંપનીનું નામ બદલીને 'ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ'થી '63 મૂન્સ ટેક્નૉલૉજીસ લિમિટેડ' કરવામાં આવ્યું.<ref>{{cite news | url=https://www.moneycontrol.com/company-facts/63moonstechnologies/history/FT02?classic=true | title= 63 Moons Technologies}}</ref> ==સ્થાપક== જિજ્ઞેશ શાહ ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ (ઇન્ડિયા) લિમિટેડના સ્થાપક અને ચૅરમૅન ઈમેરિટસ છે. <ref>{{ cite news | url=https://www.livemint.com/Companies/7CfjTZgZaDUxQLoz8wrT8H/NCLT-bars-Jignesh-Shah-nine-others-from-being-directors-in.html | title= NCLT bars Jignesh Shah, nine others from being directors in companies}}</ref> તેઓ અગાઉ બૉમ્બે સ્ટૉક એક્સચેન્જ (બીએસઈ)માં કાર્યરત હતા.<ref>{{ cite news | url=https://www.financialexpress.com/archive/nsel-crisis-ftils-jignesh-shah-arrested-for-alleged-role-in-rs-5600-crore-scam/1248242/ | title= NSEL crisis: FTIL's Jignesh Shah arrested for alleged role in Rs 5,600-crore scam}}</ref> તેઓ વિશ્વના આઠમા ક્રમાંકે આવતા કોમોડિટી વાયદા બજાર - મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ ઑફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (એમસીએક્સ)ના પણ સ્થાપક છે.<ref>{{cite news | url= https://www.fortuneindia.com/investing/the-fall-of-jignesh-shah/100585 | title= The fall of Jignesh Shah | access-date= 2019-10-25 | archive-date= 2019-08-08 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190808111801/https://www.fortuneindia.com/investing/the-fall-of-jignesh-shah/100585 | url-status= dead }}</ref> ==કામકાજ== એટમ ટેક્નૉલૉજીસઃ એટમ ટેક્નૉલૉજીસ લિમિટેડ 63 મૂન્સ ટેક્નૉલૉજીસ હેઠળ કાર્યરત પૅમેન્ટ્સ સેવાઓની કંપની છે.<ref>{{cite news | url= https://www.livemint.com/Companies/1g2OQsAh79QSSVclXSxkwJ/Japans-NTT-Data-buys-majority-stake-in-fintech-firm-Atom-Te.html | title= Japan’s NTT Data buys 55% stake in Atom Tech for $9 million | access-date= 2019-10-25 | archive-date= 2019-08-08 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190808111804/https://www.livemint.com/Companies/1g2OQsAh79QSSVclXSxkwJ/Japans-NTT-Data-buys-majority-stake-in-fintech-firm-Atom-Te.html | url-status= dead }}</ref> ટિકર પ્લાન્ટઃ ટિકર પ્લાન્ટ વિશ્લેષણ સેવાઓ પૂરી પાડતું માધ્યમ છે. તેમાં સ્થાનિક તથા આંતરરાષ્ટ્રીય એક્સચેન્જો ઉપરાંત ઓટેસ માર્કેટ્સની બજારસંબંધી માહિતી રિયલ ટાઇમ ધોરણે આપવામાં આવે છે. ટિકર પ્લાન્ટ કોમોડિટીઝ, ફોરેક્સ તથા ઈક્વિટીમાં ઇન્ફર્મેશન ટેક્નૉલૉજી આધારિત સેવાઓ પૂરી પાડે છે.<ref>{{ cite news | url= http://www.aceindia.com/content/ace-ties-tickerplant-market-data-will-be-available-real-time-basis | title= Ace ties up with TickerPlant; Market Data will be available on real time basis}}</ref><ref>{{cite news | url= https://www.businesstoday.in/magazine/special/the-great-enabler--jignesh-shah/story/1196.html | title= The great enabler - Jignesh Shah | access-date= 2019-10-25 | archive-date= 2019-08-08 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190808111804/https://www.businesstoday.in/magazine/special/the-great-enabler--jignesh-shah/story/1196.html | url-status= dead }}</ref> એફટીઆઇએલે અનેક સ્થાનિક તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સાહસોની સ્થાપના કરી હતી. તેની અનેક પેટા કંપનીઓ હતી, જેમાં નૅશનલ બલ્ક હૅન્ડલિંગ કૉર્પોરેશન (એનબીએચસી),<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/ftil-completes-sale-of-nbhc-stake-to-ivf-for-rs-241-74-crore/articleshow/34261345.cms?from=mdr|title=FTIL completes sale of NBHC stake to IVF for Rs 241.74 crore}}</ref> મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ (એમસીએક્સ), દુબઈ ગોલ્ડ ઍન્ડ કોમોડિટીઝ એક્સચેન્જ (ડીજીસીએક્સ),<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/business/stock/63-moons-technologies-ltd_finantech/reports|title=63 Moons Technologies Ltd.}}</ref> ઇન્ડિયન એનર્જી એક્સચેન્જ (આઇઈએક્સ),<ref>{{cite news|url=https://www.rediff.com/money/2008/mar/17elec.htm|title=IEX to transform electricity trade in India}}</ref> એમસીએક્સ સ્ટૉક એક્સચેન્જ (એમસીએક્સ-એસએક્સ),<ref>{{cite news|url=https://www.financialexpress.com/archive/financial-technologies-promoted-mcx-to-exit-3-exchange-ventures/1227920/|title=Financial Technologies-promoted MCX to exit 3 exchange ventures|access-date=2019-10-25|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014124537/https://www.financialexpress.com/archive/financial-technologies-promoted-mcx-to-exit-3-exchange-ventures/1227920/|url-status=dead}}</ref> ડોમ,<ref>{{cite news|url=https://www.siliconindia.com/shownews/MCX-deploys-FTILs-DOME-and-CnS-nid-64660-cid-2.html|title=MCX deploys FTIL's DOME and CnS|access-date=2019-10-25|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014124536/https://www.siliconindia.com/shownews/MCX-deploys-FTILs-DOME-and-CnS-nid-64660-cid-2.html|url-status=dead}}</ref> રિસ્ક સોલ્યુશન્સ,<ref>{{cite news|url=http://pacificsolutiontech.com/risk-management-solutions-for-banks.html|title=Risk Management Solutions for Banks|access-date=2019-10-25|archive-date=2019-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021074955/http://pacificsolutiontech.com/risk-management-solutions-for-banks.html|url-status=dead}}</ref> સિંગાપોર મર્કન્ટાઇલ એક્સચેન્જ (એસએમએક્સ)<ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Money/9jFj666F4j6CS9dMBVG2gN/FTIL-to-launch-bourses-in-Singapore-Bahrain-Mauritius-in-2.html|title=FTIL to launch bourses in Singapore, Bahrain, Mauritius in 2010}}</ref> અને બૂર્સ આફ્રિકા<ref>{{cite news|url=https://www.vccircle.com/financial-technologies-acquires-60-stake-bourse-africa/|title=Financial Technologies Acquires 60% Stake In Bourse Africa}}</ref> નો સમાવેશ થાય છે. કંપનીની મુખ્ય પ્રૉડક્ટ - ઓડિનનો ઉપયોગ સિક્યૉરિટીઝ અને કોમોડિટીઝના ટ્રેડિંગમાં કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/business/stock/63-moons-technologies-ltd_finantech/reports|title=63 Moons Technologies Ltd.}}</ref> ફાઇનાન્શિયલ ટેક્નૉલૉજીસ (ઇન્ડિયા)એ ઑક્ટોબર 2010માં મોરિશિયસમાં અનેકવિધ ઍસેટ્સ માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય એક્સચેન્જ - ગ્લોબલ બોર્ડ ઑફ ટ્રેડ (જીબીઓટી)ની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.ptinews.com/pressrelease/3248_press-subGlobal-Board-of-Trade-Ltd--GBOT--Formally-Launched-by-the-Prime-Minister-of-the-Republic-of-Mauritius-Today|title=Global Board of Trade Ltd (GBOT) Formally Launched by the Prime Minister of the Republic of Mauritius Today}}</ref> ફેબ્રુઆરી 2011માં બહેરિન ફાઇનાન્શિયલ એક્સચેન્જ (બીએફએક્સ)નો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો, જે મધ્ય પૂર્વ અને ઉત્તર આફ્રિકામાં અનેકવિધ ઍસેટ્સ માટેનું પ્રથમ એક્સચેન્જ હતું.<ref>{{cite news|url=https://www.moneylife.in/article/financial-technologies-launches-bahrain-financial-exchange-bfx-to-go-live-from-7th-february/13598.html|title=Financial Technologies launches Bahrain Financial Exchange; BFX to go live from 7th February|access-date=2019-10-25|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014124536/https://www.moneylife.in/article/financial-technologies-launches-bahrain-financial-exchange-bfx-to-go-live-from-7th-february/13598.html|url-status=dead}}</ref> વર્તમાનમાં, એફટીઆઇએલે તમામ સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી સાહસોમાંથી પોતાનો હિસ્સો વેચી દીધો છે.<ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/jignesh-shah-resigns-as-ftil-md-to-become-chairman-emeritus/868842|title=Jignesh Shah Resigns as FTIL MD, to Become Chairman Emeritus}}</ref> ==સીએસઆર પ્રવૃત્તિઓ== એફટીઆઇએલ મહિલા સશક્તિકરણ, <ref>{{cite news | url= https://csrbox.org/India_Company_Maharashtra-Financial-Technologies-India-Limited_5794 | title= Financial Technologies India Limited | access-date= 2019-10-25 | archive-date= 2019-08-09 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190809124736/https://csrbox.org/India_Company_Maharashtra-Financial-Technologies-India-Limited_5794 | url-status= dead }}</ref> પર્યાવરણ રક્ષણ, કર્મચારી સક્રિયતા પ્રવૃત્તિઓ, શિક્ષણપ્રસાર, આરોગ્ય, અને સામાજિક કલ્યાણ તથા કર્મચારીઓના વ્યવસાયી કૌશલ્યની વૃદ્ધિ<ref>{{ cite news | url= https://economictimes.indiatimes.com/63-moons-technologies-ltd/directorsreport/companyid-8164.cms | title= 63 Moons Technologies Ltd.}}</ref> જેવાં ક્ષેત્રે સખાવતી કાર્ય કરે છે. પર્યાવરણ વિશે જાગરૂકતા લાવવા માટે તેણે સૂત્રો તૈયાર કરવાની સ્પર્ધા રાખી હતી. ઉપરાંત, દર વર્ષે રક્તદાન શિબિરનું આયોજન પણ કરવામાં આવે છે. મુંબઈ મોબાઇલ ક્રેશ, સ્ટાન્ડર્ડ ચાર્ટર્ડ મોબાઇલ મેરેથોન, જેવાં કાર્યોમાં પણ એ સક્રિય ભાગ લે છે.<ref>{{cite news | url= https://blog.thevoiceofnation.com/international/businesseconomy/ftils-social-initiatives-make-huge-impact-mumbai/ | title= FTIL’s social initiatives make a huge impact in Mumbai | access-date= 2019-10-25 | archive-date= 2022-04-03 | archive-url= https://web.archive.org/web/20220403113225/https://blog.thevoiceofnation.com/international/businesseconomy/ftils-social-initiatives-make-huge-impact-mumbai/ | url-status= dead }}</ref> ==પુરસ્કાર/સમ્માન== કંપનીને અનેક પુરસ્કાર મળી ચૂક્યાં છે. તેમાં ઍમિટી કૉર્પોરેટ એક્સેલન્સ ઍવોર્ડ, આઇટી પીપલ ઍવોર્ડ ફોર પ્રૉડક્ટ ઇનોવેશન, એક્સચેન્જ ઍન્ડ બ્રોકરેજ પ્રૉડક્ટ્સ, ગુર્જર રત્ન ઍવોર્ડ,<ref>{{ cite news | url= https://www.ndtv.com/business/stock/63-moons-technologies-ltd_finantech/reports | title= 63 Moons Technologies Ltd.}}</ref> અર્ન્સ્ટ ઍન્ડ યંગ આંત્રપ્રેન્યોર ઑફ ધ યર 2006 ઍવોર્ડ ફોર બિઝનેસ ટ્રાન્સફોર્મેશન,<ref>{{cite news | url= https://www.ey.com/in/en/about-us/entrepreneurship/entrepreneur-of-the-year/entrepreneur_of_the_year_award-hall_of_fame-old | title= Past winners | access-date= 2019-10-25 | archive-date= 2019-08-09 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190809140250/https://www.ey.com/in/en/about-us/entrepreneurship/entrepreneur-of-the-year/entrepreneur_of_the_year_award-hall_of_fame-old | url-status= dead }}</ref> આઇટી સેવાઓ - એસએમઈ શ્રેણી<ref>{{ cite news | url= https://www.dsci.in/content/dsci-excellence-awards-2011 | title= DSCI EXCELLENCE AWARDS 2011}}</ref> માં સલામતી બદલ ડીએસસીઆઇ એક્સેલન્સ ઍવોર્ડ્સ 2011 અને ગોલ્ડન પીકોક એચઆર એક્સેલન્સ ઍવોર્ડ<ref>{{ cite news | url= https://www.thehindubusinessline.com/companies/financial-tech-wins-golden-peacock-hr-excellence-award-2011/article23056034.ece | title= Financial Tech wins ‘Golden Peacock HR Excellence Award’ 2011}}</ref> નો સમાવેશ થાય છે. કંપનીને વર્ષ 2011ના ફિનટેક 100 રૅન્કિંગમાં પણ સ્થાન મળ્યું હતું.<ref>{{ cite news | url= https://www.ndtv.com/business/stock/63-moons-technologies-ltd_finantech/reports | title= 63 Moons Technologies Ltd.}}</ref> ==સંદર્ભ== {{Reflist|30em}} lkndq85si5lq0m63owo5snzlwrsghns 2 130614 904572 902076 2026-08-27T12:50:21Z Snehrashmi 41463 [[m:Kerala Culture Month 2026|Kerala Culture Month 2026]] 904572 wikitext text/x-wiki <div style="align: center; padding: 1em; border-width: 4px; border-style: groove; border-color: lightblue; background-color: #eee"> <div style="border-style:solid; border-color:pink; background-color:AliceBlue; border-width:1px; text-align:left; padding:9px;" class="plainlinks"> {{Navboxes | title = વિકિપીડિયા પ્રતિયોગિતાઓ અને ઉજવણીઓમાં મારું યોગદાન | list = {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Kerala Culture Month 2026|Kerala Culture Month 2026]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>૧૭[https://wikistar.toolforge.org/campaigns/kcm26/leaderboard] <br><small>(રાષ્ટ્રીય)</small>}} |list1 = [[કોચિન બંદર]] {{*}} [[કોચિન શિપયાર્ડ]] {{*}} [[સાન્તા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, કોચી]] {{*}} [[અલાપ્પુઝા બીચ]] {{*}} [[અલાપ્પુઝા લાઇટહાઉસ]] {{*}} [[અલુવા]] {{*}} [[અલુવા મહાદેવ મંદિર]] {{*}} [[એર્ણાકુલમ જીલ્લો]]<small>(વિ.)</small> {{*}} [[કોલ્લમ બીચ]] {{*}} [[તંગસ્સેરી]] {{*}} [[કોલ્લમ બંદર]] {{*}} [[મહેન્દ્ર કપૂર]] {{*}} [[મલપ્પુરમ જિલ્લો]]<small>(વિ.)</small> {{*}} [[એલેપ્પી જિલ્લો]]<small>(વિ.)</small> {{*}} [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] {{*}} [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]]<small>(વિ.)</small> {{*}} [[વયનાડ જિલ્લો]]<small>(વિ.)</small> {{*}} [[કણ્ણૂર જિલ્લો]]<small>(વિ.)</small> {{*}} [[અંજરાકંડી નદી]] {{*}} [[એલેપ્પી કાથી]] {{*}} [[આરણમુલા કન્નાડી]] {{*}} [[અટ્ટાપડી તુવેર]] {{*}} [[કેરળની પિત્તળના જડતરકામવાળી નાળિયેરના કાચલાની હસ્તકળા]] {{*}} [[ચેંદમંગલમ સાડી]] {{*}} [[ચેંગાલિકોડન નેન્દ્રન કેળાં]] {{*}} [[એડયુર મરચું]] {{*}} [[કુથમપલ્લી ધોતી અને સેટ મુંડુ]] {{*}} [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]] {{*}} [[મલબાર મરી]] {{*}} [[તિરુર નાગરવેલનું પાન]] {{*}} [[મટ્ટા ચોખા]] {{*}} [[પોક્કાલી ચોખા]] {{*}} [[કેરળની સ્ક્રૂ પાઈન હસ્તકલા]] {{*}} [[વાયનાડ ગંધકસાલા ચોખા]] {{*}} [[વાયનાડ જીરાકસાલા ચોખા]] {{*}} [[સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ, કોચી]] {{*}} [[કોચીની સંસ્કૃતિ]] {{*}} [[ફોર્ટ કોચી]] {{*}} [[પય્યન્નુર પવિત્ર વીંટી]] {{*}} [[મરાયૂર ગોળ]] {{*}} [[કાસરગોડ સાડી]] {{*}} [[મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ]] {{*}} [[એલેપ્પી લીલી એલચી]] {{*}} [[કુથમપલ્લી સાડી]] {{*}} [[કે. જે. યેશુદાસ]] {{*}} [[બેકલ કિલ્લો]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>૮૮[https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026/Results] <br><small>(વૈશ્વિક)</small>}} |list1 = [[ધ મ્યુઝિયમ ઓફ એબેન્ડન્ડ સિક્રેટ્સ]] {{*}} [[ધ લોસ્ટ લેટર (ચલચિત્ર)]] {{*}} [[નિયોફાઇટ્સ (કાવ્ય)]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Feminism and Folklore 2026|વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[સુરસા]] {{*}} [[ઇલા]] {{*}} [[વેદવતી]] {{*}} [[માયા સીતા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ભાનુમતી (યાદવ રાજકુમારી)]] {{*}} [[માધવી (રાજકુમારી)]] {{*}} [[ઇરાવતી]] {{*}} [[‎કુબ્જા]] {{*}} [[હાડી રાણી]] {{*}} [[લલિતા સખી]] {{*}} [[મેના ગુર્જરી (નાટક)]] {{*}} [[ભારતમાં મહિલા મતાધિકાર]] <small>* શ્રેષ્ઠ લેખ</small> }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[વિકિપીડિયા:એશિયાઈ માસ ૨૦૨૫]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[હડપ્પા]] {{*}} [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[સિંધુ લિપિ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎મેહરગઢ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ઢાકેશ્વરી મંદિર]] {{*}} [[‎બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય]] {{*}} [[ચૂરિયો જાબલ દુર્ગા માતા મંદિર]] {{*}} [[શારદાપીઠ]] {{*}} [[‎‎રાનીગટ્ટ]] {{*}} [[નર્તકી (પ્રાગૈતિહાસિક શિલ્પ)]] {{*}} [[ચન્હુ-દડો]] {{*}} [[ફાતિમા બેગમ]] {{*}} [[મકલી ટેકરી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[તક્ષશિલા સંગ્રહાલય]] {{*}} [[સેરી બહલોલ]] {{*}} [[લખન-જો-દડો]] {{*}} [[આઝાદી મિનાર]] {{*}} [[હડપ્પા સંગ્રહાલય]] {{*}} [[પાકિસ્તાનનો હિન્દુ, બૌદ્ધ અને જૈન સ્થાપત્ય વારસો]] {{*}} }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[વિકિપીડિયા:ગાંધી જયંતિ ઍડિટાથોન ૨૦૨૫]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>—}} |list1 = [[મંગળપ્રભાત]] {{*}} [[હરિજન (સાપ્તાહિક)]] {{*}} [[ગાંધી શાંતિ પુરસ્કાર]] {{*}} [[‎નોઆખલી નરસંહાર]] {{*}} [[સોડપુર ખાદી આશ્રમ]] {{*}} [[‎ઔંધ પ્રયોગ]] {{*}} [[ગાંધી સ્મારક સંગ્રહાલય, મદુરાઈ]] {{*}} [[ગાંધી સંગ્રહાલય, પટના]] {{*}} [[‎‎મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય સ્મારક નિધિ]] {{*}} <nowiki>શ્રેણી:ગાંધી સંગ્રહાલય</nowiki> {{*}} }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>૯૧[https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2025/Results] <br><small>(વૈશ્વિક)</small>}} |list1 = [[ઓક્સાના શ્વેટ્સ]] {{*}} [[ટાઈમસ્ટેમ્પ (ફિલ્મ)]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Feminism and Folklore 2025|વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[દમયંતી]] {{*}} [[સુદેશણા]] {{*}} [[હિડિમ્બા]] {{*}} [[સત્યવતી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ઉલૂપી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[અંબા (પૌરાણિક પાત્ર)|અંબા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ગંગા (દેવી)|ગંગા]] {{*}} [[‎ઉત્તરા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[રુક્મિણી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[શર્મિષ્ઠા]] {{*}} [[યશોદા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[સુભદ્રા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎રતિ]] {{*}} [[‎દુર્ગા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎પૂતના]] {{*}} [[‎સત્યભામા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎ચિત્રાંગદા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎માદ્રી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎અંબાલિકા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[કુંતી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎મિત્રવિન્દા]] {{*}} [[‎સરસ્વતી દેવી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎મેનકા]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>૧૧૭[https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2024/Results] <br><small>(વૈશ્વિક)</small>}} |list1 = [[સંત સોફિયા દેવળ, કીવ]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Feminism and Folklore 2024|વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[અંજની]] {{*}} [[અપ્સરા]] {{*}} [[અવન્તીબાઈ]] {{*}} [[વેલુ નાચ્ચિયાર]] {{*}} [[ઝલકારીબાઈ]] {{*}} [[ચીમનાબાઈ પ્રથમ]] {{*}} [[વિજયા મહેતા]] {{*}} [[‎રાણી દુર્ગાવતી]] {{*}} [[ઉદા દેવી]] {{*}} [[બેગમ હઝરત મહલ]] {{*}} [[વસૂરીમાલા]] {{*}} [[મનસા દેવી]] {{*}} [[‎સુશીલા નાયર]] {{*}} [[‎સરલાદેવી ચૌધરાણી]] {{*}} [[‎રુક્મિણી લક્ષ્મીપતિ]] {{*}} [[‎ભારતમાતા (ચિત્ર)]] {{*}} [[‎ઘૃતાચી]] {{*}} [[‎રંભા (અપ્સરા)]] {{*}} [[‎ત્રિદેવી]] {{*}} [[‎ગાંધારી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎ભારત માતા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎તિલોત્તમા (અપ્સરા)]] <small>(વિ.)</small> }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Feminism and Folklore 2023|વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૩]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[અહલ્યા]] {{*}} [[શકુંતલા]] {{*}} [[કૈકેયી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[યક્ષિણી]] {{*}} [[સોનલ માનસિંહ]] {{*}} [[બાલાસરસ્વતી]] {{*}} [[બેગમ અખ્તર]] {{*}} [[‎અમૂલ ગર્લ]] {{*}} [[શિરીન વજીફદાર]] {{*}} [[દમયંતી જોશી]] {{*}} [[દેવિકા રાણી]] {{*}} [[‎ઈન્દુમતી ચીમનલાલ શેઠ]] {{*}} [[‎વાયોલેટ આલ્વા]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>૯૬[https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2023/Results] <br><small>(વૈશ્વિક)</small>}} |list1 = [[મારિયા (નવલકથા)]] {{*}} [[વેલેરિયન પોલિશચક]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|Indic Wiki Improve-a-thon 2022]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>—}} |list1 = [[‎ગંગા નારાયણ સિંહ]] {{*}} [[‎સાગરમલ ગોપા]] {{*}} [[‎આર. શ્રીનિવાસન]] {{*}} [[‎લક્ષ્મણ નાયક]] {{*}} [[જંગલ મહલ]] {{*}} [[‎બિપિનચંદ્ર પાલ]] {{*}} [[પુલિન બિહારી દાસ]] {{*}} [[સુરેન્દ્રનાથ ટાગોર]] {{*}} [[વંદે માતરમ્‌ (સાપ્તાહિક)]] {{*}} [[વંદે માતરમ્‌ (પેરિસ આવૃત્તિ)]] {{*}} [[અવિનાશચંદ્ર ભટ્ટાચાર્ય]] {{*}} [[બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય]] {{*}} [[ભવાની મંદિર (પત્રિકા)]] {{*}} [[તલવાર (સામયિક)]] {{*}} [[‎અરવિંદ ઘોષ]] {{*}} [[‎ઢાકા અનુશીલન સમિતિ]] {{*}} [[ચારુચંદ્ર બોઝ]] {{*}} [[‎ઉલ્લાસકર દત્ત]] {{*}} [[‎બિપિન બિહારી ગાંગુલી]] {{*}} [[પ્રતુલચંદ્ર ગાંગુલી]] {{*}} [[‎શિવદાસ ઘોષ]] {{*}} [[‎માતાદીન વાલ્મીકિ]] {{*}} [[‎રામપ્રસાદ વૈરાગી]] {{*}} [[હરગોવિંદ પંત]] {{*}} [[સોહનલાલ પાઠક]]‎ {{*}} [[શ્રીશચંદ્ર મિત્ર]] {{*}} [[‎હરિદાસ દત્ત]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:June Month Celebration 2022 edit-a-thon|June Month Celebration 2022 edit-a-thon]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>—}} |list1 = [[આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ]] {{*}} [[તેલંગાણા દિવસ]] {{*}} [[‎વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ]] {{*}} [[‎વિશ્વ સંગીત દિવસ]] {{*}} [[આંતરરાષ્ટ્રીય માદક પદાર્થ સેવન અને અવૈધ વ્યાપાર વિરોધ દિન]] {{*}} [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જાહેર સેવા દિવસ]] {{*}} [[‎હેલેન કેલર દિવસ]] {{*}} [[આંતરરાષ્ટ્રીય વિધવા દિવસ]] {{*}} [[વિશ્વ રેફ્રિજરેશન દિવસ]] {{*}} [[આંતરરાષ્ટ્રીય અત્યાચાર પીડિત સમર્થન દિવસ]] {{*}} [[‎વિશ્વ શરણાર્થી દિવસ]] {{*}} [[‎‎હેલસિંકી દિવસ]] {{*}} [[‎‎આંતરરાષ્ટ્રીય આફ્રિકી બાળ દિવસ]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:International Women's Month 2022 edit-a-thon|International Women's Month 2022 edit-a-thon]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[પુનિતા અરોરા]] {{*}} [[માધુરી કાનિટકર]] {{*}} [[પદ્મા બંદોપાધ્યાય]] {{*}} [[‎વિજયાલક્ષ્મી પંડિત]] {{*}} [[કમલા નેહરુ]] {{*}} [[સ્વરૂપ રાણી નેહરુ ]]{{*}} [[મધુમિતા બિષ્ત]] {{*}} [[મૃણાલિની કુંટે]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:International Mother Language Day 2022 edit-a-thon|International Mother Language Day 2022 edit-a-thon]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>—}} |list1 = [[આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષા દિવસ]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Feminism and Folklore 2022|વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૨]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[લતા મંગેશકર]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ઇસ્મત ચુગતાઈ]] {{*}} [[‎પુનિતા અરોરા]] {{*}} [[‎માધુરી કાનિટકર]] {{*}} [[પદ્મા બંદોપાધ્યાય]] {{*}} [[વિજયાલક્ષ્મી પંડિત]] {{*}} [[‎કમલા નેહરુ]] {{*}} [[સ્વરૂપ રાણી નેહરુ]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon|Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>—}} |list1 = [[કનુ ગાંધી (વૈજ્ઞાનિક)]] {{*}} [[રામચંદ્ર ગાંધી]] {{*}} [[‎મગનલાલ ગાંધી]] {{*}} [[‎દેવદાસ ગાંધી]] {{*}} [[રામદાસ ગાંધી]] {{*}} [[‎શિવ પ્રસાદ ગુપ્ત]]{{*}} [[બ્રિજ કૃષ્ણ ચાંદીવાલા]] {{*}} [[નાતાલ ઇન્ડિયન કોંગ્રેસ]] {{*}} [[‎‎ગાંધી-ઇરવિન કરાર]] {{*}} {{*}} [[પૂના કરાર]] {{*}} [[‎‎જમનાલાલ બજાજ]] {{*}} [[શહીદ દિવસ]] {{*}} [[લીલા ગાંધી]] {{*}} }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[m:Festive Season 2021 edit-a-thon|Festive Season 2021 edit-a-thon]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>—}} |list1 = [[‎આંબેડકર જયંતિ]] {{*}} [[સશસ્ત્ર દળ ધ્વજ દિવસ]] {{*}} [[‎અમદાવાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સાહિત્ય મહોત્સવ]] {{*}} [[‎આંતરરાષ્ટ્રીય હિમાલય મહોત્સવ]] {{*}} [[કુતુબ મહોત્સવ]] {{*}} [[‎રાજસ્થાન આંતરરાષ્ટ્રીય લોક મહોત્સવ]] {{*}} [[‎ગોવા મુક્તિ દિવસ]] {{*}} [[‎કાલા ઘોડા કલા મહોત્સવ]] {{*}} [[‎‎શિવાજી જયંતિ]] {{*}} [[‎‎નેતાજી જયંતિ]] {{*}} [[‎ભારતીય સેના દિવસ]] {{*}} [[‎‎ધમ્મચક્ર પ્રવર્તન દિવસ]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[વિકિપીડિયા:એશિયાઈ માસ ૨૦૨૧|એશિયાઈ માસ ૨૦૨૧]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[શેખ મુજીબુર રહેમાન]] {{*}} [[મીરપુર ખાસ]] {{*}} [[ચૌધરી રહમત અલી]] {{*}} [[‎કાહુ-જો-દડો]] {{*}} [[જાથિભંગા હત્યાકાંડ]] {{*}} [[લાહોર સંગ્રહાલય]] {{*}} [[ગંગારામ]] {{*}} [[રાષ્ટ્રીય પુસ્તકાલય (કમ્બોડિયા)]] {{*}} [[સંસ્કૃતિ દિવસ (જાપાન)]] {{*}} [[શાઇસ્તા સુહરાવર્દી ઇકરામુલ્લાહ]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[વિકિપીડિયા:ગુજરાતી વિકિપીડિયા ઍડિટાથૉન ૨૦૨૧|ગુજરાતી વિકિપીડિયા ઍડિટાથૉન ૨૦૨૧]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>દ્વિતીય<br>}} |list1 = [[કાન્તા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[આત્મસિદ્ધિ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[સિદ્ધાન્તસાર]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎કવિજીવન]] {{*}} [[નટમંડળ]] {{*}} [[મિથ્યાભિમાન (નાટક)]] {{*}} [[નારીપ્રતિષ્ઠા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[આત્મનિમજ્જન]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎‎ગુજરાતી સાહિત્ય મહોત્સવ]] {{*}} [[સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[‎ચંદ્રકાંત સાંઘાણી]] {{*}} [[શાન્તા ગાંધી]] {{*}} [[મનીષા જોશી]] {{*}} [[જશવંત ઠાકર]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[વિકિપીડિયા:વિકિ લવ્સ વુમન ૨૦૨૧|વિકિ લવ્સ વુમન ૨૦૨૧]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[અહિલ્યાબાઈ હોલકર]] {{*}} [[સવિતા આંબેડકર]] {{*}} [[રમાબાઈ આંબેડકર]] {{*}} [[‎ચંદ્રમુખી બસુ]] {{*}} [[આશાદેવી આર્યનાયકમ]] {{*}} [[રૂપાબાઈ ફરદૂનજી]] {{*}} [[સુભદ્રા જોશી]] {{*}} [[‎શકુંતલા દેવી]] {{*}} [[‎‎સુમના રોય]] {{*}} [[‎‎કિરણ દેસાઈ]] {{*}} [[‎સુશીલા ગણેશ માવળંકર]] {{*}} [[‎‎પ્રેમલતા અગ્રવાલ]] {{*}} [[બચેન્દ્રી પાલ]] {{*}} [[પ્રભા ખેતાન]] {{*}} [[‎જસ્મા ઓડણ]] {{*}} [[શાન્તા ગાંધી]] {{*}} [[મનીષા જોશી]] {{*}} [[નીરજા ભનોત]] {{*}} [[સાવિત્રી ખાનોલકર]] {{*}} [[‎સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = ગુજરાતી સાહિત્યની ઍડિટાથૉન ૨૦૨૧ |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[પ્રકાશ ન. શાહ]] {{*}} [[આપણો ધર્મ]] {{*}} [[જન્મભૂમિ (સમાચારપત્ર)]] {{*}} [[અસૂર્યલોક]] {{*}} [[પૂર્વાલાપ]] {{*}} [[દિલીપ ઝવેરી]] {{*}} [[જવાહર બક્ષી]] {{*}} [[ગઝલવિશ્વ]] {{*}} [[ધબક]] {{*}} [[ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં પરિવેશની કાર્યસાધકતા]] {{*}} [[રંભા ગાંધી]] {{*}} [[કિરણસિંહ ચૌહાણ]] {{*}} [[કરમશી દામજી]] {{*}} [[ધ્વનિલ પારેખ]] {{*}} [[રાજેશ વણકર]] {{*}} [[નયન દેસાઈ]] {{*}} [[કૃષ્ણલાલ ઝવેરી]] {{*}} [[હરિલાલ ધ્રુવ]] {{*}} [[જનક દવે]] {{*}} [[હર્ષદ ત્રિવેદી]] {{*}} [[અભિનવનો રસવિચાર]] {{*}} [[ડાંડિયો]] {{*}} [[પ્રિયંવદા]] {{*}} [[ભાવેશ ભટ્ટ]] {{*}} [[જયા મહેતા]] {{*}} [[ગુલફામ]] {{*}} [[ગંગાબાઈ યાજ્ઞિક]] {{*}} [[રશીદ મીર]] {{*}} [[ફૂલચંદ ગુપ્તા]] {{*}} [[નાઝિર દેખૈયા]] {{*}} [[સ્વપ્નતીર્થ]] {{*}} [[સધરા જેસંગનો સાળો]] {{*}} [[મારી હકીકત]] {{*}} [[જય જય ગરવી ગુજરાત]] {{*}} [[નર્મકોશ]] {{*}} [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી]] {{*}} [[જયંત મેઘાણી]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[વિકિપીડિયા:ગુજરાતી સંસ્કૃતિ અને સભ્યતા વિશેની ઍડિટાથોન ૨૦૨૦|ગુજરાતી સંસ્કૃતિ અને સભ્યતા વિશેની ઍડિટાથોન ૨૦૨૦]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>તૃતીય}} |list1 = [[મૂળરાજ સોલંકી]] {{*}} [[ભીમદેવ સોલંકી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[કર્ણદેવ સોલંકી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[વલ્લભરાજ]] {{*}} [[દુર્લભરાજ]] {{*}} [[સોલંકી વંશ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[તારંગા]] {{*}} [[કુમારપાળ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[મૂળરાજ દ્વિતીય]] {{*}} [[ભીમદેવ દ્વિતીય]] {{*}} [[વસ્તુપાળ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[વાઘેલા વંશ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[રાણકદેવી]] {{*}} [[ગુજરાતનું સ્થાપત્ય]] {{*}} [[વેસ્ટર્ન ઇન્ડિયા સ્ટેટ્સ એજન્સી]] {{*}} [[અજયપાળ]] {{*}} [[ત્રિભુવનપાળ]] {{*}} [[લાટના ચાલુક્ય]] {{*}} [[ગુજરાત સલ્તનત]] {{*}} [[બરોડા એન્ડ ગુજરાત સ્ટેટ્સ એજન્સી]] {{*}} [[મલ્હારરાવ ગાયકવાડ]] {{*}} [[મહી કાંઠા એજન્સી]] {{*}} [[અહમદશાહ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[કલેશ્વરી સ્મારક સમુહ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ચાવડા વંશ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[દેવની મોરી (તા. ભિલોડા)|દેવની મોરી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[રાણકદેવી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[વનરાજ ચાવડા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[વિકિપીડિયા:વિકિ લવ્સ વુમન ૨૦૨૦|વિકિ લવ્સ વુમન ૨૦૨૦]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[સુધા મૂર્તિ]] {{*}} [[તારાબાઈ]] {{*}} [[રાજકુમારી અમૃત કૌર]] {{*}} [[પંડિતા રમાબાઈ]] {{*}} [[આનંદી ગોપાલ જોષી]] {{*}} [[સરલાબહેન]] {{*}} [[સરલા દેવી]] {{*}} [[કાદમ્બિની ગાંગુલી]] {{*}} [[રોમિલા થાપર]] {{*}} [[અરુંધતિ રોય]] {{*}} [[શબાના આઝમી]] {{*}} [[કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય]] {{*}} [[દુર્ગાબાઈ દેશમુખ]] {{*}} [[નિર્મલા દેશપાંડે]] {{*}} [[એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી]] {{*}} [[રમાબાઈ રાનડે]] {{*}} [[રઝિયા સુલતાન]] {{*}} [[અરુણા આસફ અલી]] {{*}} [[સાવિત્રીબાઈ ફુલે]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = [[વિકિપીડિયા:Project Tiger Writing Contest/2019|પ્રોજેક્ટ ટાઇગર લેખન સ્પર્ધા ૨૦૧૯]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = પ્રથમ તબક્કો <br> {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>તૃતીય}} |list1 = [[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]] {{*}} [[રાજદીપ સરદેસાઈ]] {{*}} [[કિશનસિંહ ચાવડા]] {{*}} [[અબ્રાહમ લિંકન]] {{*}} [[અમરીશ પુરી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[સૌરવ ગાંગુલી]] {{*}} [[ગૌતમ અદાણી]] {{*}} [[નીલમ સંજીવ રેડ્ડી]] {{*}} [[મુકેશ]] {{*}} [[જ્‌હોન એફ કેનેડી]] {{*}} [[જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ]] {{*}} [[ગુજરાતમાં વાવનો ઇતિહાસ]] {{*}} [[રેવા (ફિલ્મ)]] {{*}} [[ખુદીરામ બોઝ]] {{*}} [[શિમલા કરાર]] {{*}} [[હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા]] <small>(વિ.)</small> |group2 = દ્વિતીય તબક્કો <br> {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>દ્વિતીય}} |list2 = [[પરવીન શાકીર]] {{*}} [[ખેડા સત્યાગ્રહ]] {{*}} [[ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટો]] {{*}} [[નાગરપારકર જૈન મંદિરો]] {{*}} [[તક્ષશિલા]] {{*}} [[ફાતિમા ઝીણા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[અહમદ વલી]] {{*}} [[લાલભાઈ દલપતભાઈ સંગ્રહાલય]] {{*}} [[ઈરાકની ટપાલ ટિકિટ અને ટપાલસેવાનો ઇતિહાસ]] {{*}} [[બારિન્દ્રકુમાર ઘોષ]] {{*}} [[વાસુદેવ બળવંત ફડકે]] {{*}} [[મદનલાલ ધિંગરા]] {{*}} [[બદરુદ્દીન તૈયબજી]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[અઝેરબીજાનની ટપાલ ટિકિટ અને ટપાલસેવાનો ઇતિહાસ]] {{*}} [[રાસબિહારી બોઝ]] {{*}} [[આઝાદ હિંદ ફોજ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[મહાત્મા જ્યોતિરાવ ફુલે]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[જનરલ મોહન સિંહ]] |group3 = તૃતીય તબક્કો <br> {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list3 = [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] {{*}} [[અબ્બાસ તૈયબજી]] {{*}} [[વીરચંદ રાઘવજી ગાંધી]] {{*}} [[ચંદ્રશેખર આઝાદ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ચંપારણ સત્યાગ્રહ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[જે.બી.કૃપલાની]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[રામ મનોહર લોહિયા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[રામ પ્રસાદ બિસ્મિલ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[અબ્દુલ કલામ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[લાલા હરદયાળ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[જયપ્રકાશ નારાયણ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[વરાહગીરી વેંકટગીરી]] {{*}} [[શંકર દયાલ શર્મા]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[સાહિર લુધિયાનવી]] {{*}} [[એમ. સી. ચાગલા]] {{*}} [[અમૃતા શેરગિલ]] (વિ.) {{*}} [[ઝૈલસિંઘ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[જામીની રોય]] {{*}} [[લાલા લાજપતરાય]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ]] {{*}} [[ચિતરંજનદાસ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[કે. કામરાજ]] {{*}} [[દાંડી સત્યાગ્રહ]] <small>(વિ.)</small> {{*}} [[ગોળમેજી પરિષદ]] }} {{Navbox |name = |titlestyle = background:#FFC369; <!--lighter orange to ease eye-strain--> |title = એશિયાઈ માસ ૨૦૧૯ |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = |group1 = {{center|<small>વિજેતા ક્રમ</small><br>પ્રથમ}} |list1 = [[પરવીન શાકીર]] {{*}} [[ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટો]] {{*}} [[નાગરપારકર જૈન મંદિરો]] {{*}} [[તક્ષશિલા]] {{*}} [[અહમદ વલી]] {{*}} [[ઈરાકની ટપાલ ટિકિટ અને ટપાલસેવાનો ઇતિહાસ]] {{*}} [[અઝેરબીજાનની ટપાલ ટિકિટ અને ટપાલસેવાનો ઇતિહાસ]] }} <small>નોંધ : (વિ.) વિસ્તાર કરેલા લેખ સૂચવે છે.</small> }} 3o18a976vv0fe0vef37sen19o4pe8vu 0 150180 904628 901633 2026-08-28T09:20:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904628 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Ukuleles_and_guitars_in_the_music_room_of_a_primary_school_in_Stord,_Norway_2018-03-13_distorted_panorama_B.jpg|thumb| નોર્વેની એક પ્રાથમિક શાળામાં વિવિધ રંગીન સંગીતનાં સાધનો દેશમાં સંગીતની લોકપ્રિયતા દર્શાવે છે.]] '''[[નોર્વે|નોર્વેમાં]] સંગીતને ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે''' . આ કારણે, સંગીત અહીંના સમાજનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તેની કેટલીક ઝલક અહીં જોઈ શકાય છે. == પરંપરાગત સંગીત == * હાર્ડિંગફેલે : નોર્વેજીયન લોકસંગીતમાં આ એક પ્રકારનું વાયોલિન (વાયોલિન) મુખ્ય વાદ્ય છે. * અહીંના લોકગીતો સામાન્ય રીતે કુદરતી સૌંદર્ય, પ્રેમ અને લોકકથાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે. * જોઇક : એ સામી સમુદાયનું પરંપરાગત સંગીત છે - ઉત્તરી નોર્વેમાં રહેતા સ્વદેશી લોકોની આ ગાયન શૈલી છે.<ref>https://www.fjordtours.com/en/norway/people-and-culture/norwegian-folk-music</ref> <ref>https://worldmusiccentral.org/world-music-resources/musician-biographies/norwegian-music/</ref><ref>https://www.usn.no/english/academics/find-programmes/norwegian-folk-music-norwegian-folk-art/</ref> == આધુનિક અને લોકપ્રિય સંગીત == ; પોપ અને ઇલેક્ટ્રોનિક * ઓરોરા : આ એક આંતરરાષ્ટ્રીય પોપ સ્ટાર છે જે તેમના રહસ્યમય અવાજ અને ઊંડાણ ભરેલા ગીતો માટે જાણીતી છે. * એલન વોકર : "ફેડેડ" ગીત દ્વારા પ્રખ્યાત થયેલા કળાકાર, તે વિશ્વભરમાં EDM માં એક જાણીતું નામ છે. * એસ્ત્રિદ એસ અને સિગ્રિદ : પોપ ગાયકોની એક નવી પેઢી છે જે વૈશ્વિક સ્તરે પ્રખ્યાત થઈ રહી છે. ; રોક અને મેટલ * આ-હા : આ કલાકારોનું ૧૯૮૦ના દાયકામાં ટેક ઓન મી હિટ થયું - આ ગીત હજી પણ નોર્વેની સૌથી મોટી સંગીત નિકાસમાંની એક છે. * બ્લેક મેટલ : નોર્વેનું મેટલ સંગીત પ્રદર્શન અત્યંત પ્રભાવશાળી રહ્યું છે - મેહેમ, બુર્ઝુમ અને ડિમ્મુ બોર્ગીર જેવા બેન્ડે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ આપી. <ref>{{Cite web |url=https://www.authenticvacations.com/discover-norways-music-on-your-travels |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2025-04-14 |archive-date=2025-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413140151/https://www.authenticvacations.com/discover-norways-music-on-your-travels/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.sofn.com/blog/norwegian-folk-music-in-pop-music/</ref><ref>https://nymusikk.no/en/om-nymusikk-english</ref> == જાઝ અને ક્લાસિકલ == નોર્વેમાં ખૂબ જ સમૃદ્ધ જાઝ પરંપરા છે, જાન ગારબારેક દ્વારા સંચાલિત આ પદ્ધતિના પ્રમુખ કળાકાર છે. <ref>https://ecmrecords.com/artists/jan-garbarek/</ref> નોર્વેજીયન ઓર્કેસ્ટ્રા અને સંગીત શિક્ષણ પ્રણાલી ખૂબ જ મજબૂત છે. <ref>https://jazzoutofnorway.no/</ref> == કોન્સર્ટ == આના ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે: * Øyafestivalen ( ઓસ્લો ફેસ્ટિવલ ): ઇન્ડી, રોક અને પોપ સંગીત માટે અગ્રણી ઇવેન્ટ છે. <ref>{{Cite web |url=https://www.visitoslo.com/en/trade-media-cruise/media/oslo-in-the-media/oyafestivalen/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2025-04-14 |archive-date=2025-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413142156/https://www.visitoslo.com/en/trade-media-cruise/media/oslo-in-the-media/oyafestivalen/ |url-status=dead }}</ref> * બર્ગેનફેસ્ટ : બર્ગેન શહેરની મધ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય અને નોર્વેજીયન કલાકારોનું એક અદભુત પ્રદર્શન. <ref>https://www.bergenfest.no/</ref> * રિદ્દુ રીદ્દુ: સામી અને સ્વદેશી સંસ્કૃતિનો એક ઉત્સવ છે, જેમાં પરંપરાગત સંગીત અને આધુનિક પ્રદર્શન બંનેનો સમાવેશ થાય છે. <ref>https://riddu.no/en</ref> == સંગીત અને સમાજ == નોર્વેમાં, બાળકોને શાળામાં સંગીત શિક્ષણ આપવામાં આવે છે, અને દરેક શહેરમાં સંગીત શાળાઓ ઉપલબ્ધ છે. <ref>https://www.musicalchairs.info/norway/conservatoires</ref> સરકાર સંગીત માટે ઘણો ટેકો પૂરો પાડે છે - કલાકારોને નાણાંકીય સહાય, સ્ટુડિયોમાં પ્રવેશ અને કોન્સર્ટનું આયોજન અને પ્રદર્શનની તકો પૂરી પાડે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:નોર્વે]] ozlp4mxmks1vumod34zf93k3twg49g9 0 151590 904595 889101 2026-08-27T17:56:09Z ~2026-46675-70 88808 904595 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=કાળી કાકણસાર|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Pseudibis papillosa'' |volume=2016 |page=e.T22697528A93619283 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22697528A93619283.en |access-date=19 November 2021}}</ref>|image=Pair of Red-naped ibis (Pseudibis papillosa).jpg|image_caption=કાળી કાકણસારોની એક જોડ|taxon=Pseudibis papillosa|authority=([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1824)|synonyms=''Inocotis papillosus''<ref name=fbi1>{{cite book|url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/362/mode/2up|pages=362–363|title=The Fauna of British India, including Ceylon and Burma. Birds. Volume 4| year=1898| publisher=Taylor and Francis|place= London|author=Blandford, W.T.}}</ref>|range_map=Pseudibis papillosa map.svg|range_map_caption=Approximate distribution range}} કાળી કાકણસાર ('''''સ્યુડિબિસ પેપિલોસા''''') કાકણસાર પ્રકારના પંખિઓની એક પ્રજાતિ છે જે [[ભારતીય ઉપખંડ]] મેદાનો, કૃષિ ક્ષેત્રો અને શહેરોમાં જોવા મળે છે. આ પ્રદેશના અન્ય કાકણસારથી વિપરીત તે જળાશયોમાં ઘણી વાર જોવા મળતું નથી અને ઘણીવાર સૂકા ખેતરોમાં જોવા મળે છે, પરંતુ વધારે તો આ પંખી ભીની ભૂમિ ધરાવતા વિસ્તારો તરફ વધુ આકર્ષાતુ જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે જોડી અથવા નાના સમુહમાં જોવા મળે છે અને ખભા પર સફેદ ડાઘ અને માથા પર અને ગરદન પર કિરમજી લાલ ચામડીના ડાઘ સાથે એકદમ ઘેરા માથા સાથે લગભગ આખા કાળા શરીર ને કારણે તરત જ ઓળખી શકાય છે. તેનો અવાજ મોટો હોય છે આથી દુર સુધી સંભલાય છે અને ખાસ કરીને માળા બનાવતિ વખતે ઘોંઘાટ કરે છે. તે મોટા ભાગે મોટા વૃક્ષ અથવા પામની ટોચ પર માળો બનાવે છે, અને વધુને વધુ જોડીઓ સેલ ફોન ટાવર્સ અને વીજળીના પિલિયન ટાવર્સ પર માળા બનાવતી જોવા મળી રહી છે. == વર્ણન == [[ચિત્ર:Red-naped_Ibis.jpg|left|thumb|પુખ્ત વયના ન હોય એવા પંખીનું માથું પણ લાલ રંગની પીછા રહીત ચામડી દર્શાવે છે]] કાળી કાકણસાર એ નામ પ્રમાણે એક મોટાભાગે કાળા રંગનું લાંબા પગ અને લાંબી નીચેની તરફ વાંકી વળતી હોય એવી ચાંચ ધરાવતું એક પક્ષી છે. પાંખના પીંછા અને પૂંછડી વાદળી-લીલા ચળકાટ સાથે કાળા રંગના હોય છે જ્યારે ગરદન અને શરીર ભૂરા રંગના અને ચળકાટ વગરના હોય છે. ખભા પર સફેદ પટ્ટો દેખાય છે અને પીછાં વિનાના માથા પર તેજસ્વી લાલ રંગની ચામડીના પટ્ટાઓ હોય છે. આ પીછા રહીત ભાગ, તકનીકી રીતે એક કારંકલ, એ એક ત્રિકોણાકાર પેચ છે, જેમાં ટોચ પર મુગટ જેવી રચના હોય છે અને ગરદનની પાછળ ત્રિકોણનો આધાર હોય છે, જે પુખ્ત પક્ષીઓમાં વિકસે છે. આંખની કીકી નારંગી લાલ રંગની હોય છે. નર અને માદા બનેં જાતિઓ દેખાવમાં સમાન હોય છે અને યુવાન પક્ષીઓ ભુખરા રંગના હોય છે અને શરૂઆતમાં એમના માથા પર તાજનો અભાવ હોય છે. તેના ચાંચ અને પગ ભૂખરા રંગના હોય છે પરંતુ પ્રજનનની મોસમ દરમિયાન લાલ રંગના થઈ જાય છે. અંગૂઠામાં ફ્રિંજિંગ પટલ હોય છે અને તે તળિયે સહેજ જાળીદાર હોય છે. .<ref name="whistler">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/popularhandbooko033226mbp#page/n545/mode/2up|title=Popular Handbook of Indian Birds|last=Whistler, Hugh|publisher=Gurney and Jackson|year=1949|edition=4th|location=London|pages=497–498}}</ref> સામાન્ય આ પંખી બોલતા સાંભળવામાં આવતા નથી એટલા શાંત હોય છે પરંતુ વહેલી સવારે અને સાંજના સમયે અને માળો બાંધતી વખતે બોલતા સંભળાય છે. એમનો અવાજ મોટેથી ચીસો પાડતી હોય એવો લાગે છે, ચીસો પાડવાની શ્રેણી છે. એમની ચીસોનો અવાજ શરુવાતમાં મોટો અને અંત તરફ ધીમો થતો જાય છે. નિશાચર કોલ દુર્લભ હોવા છતા શહેરી વાતાવરણમાં કયારેક સાંભળવા મળી જાય છે.<ref name=":9">{{Cite journal|last=Shekhawat|first=Deependra Singh|last2=Bhatnagar|first2=C.|date=2015|title=A nocturnal call of the black ibis (Pseudibis papillosa)|journal=Taprobanica: The Journal of Asian Biodiversity|language=en-US|volume=7|issue=1|pages=56|doi=10.4038/tapro.v7i1.7192|doi-access=free}}</ref> આ પ્રજાતિને જ્યારે દૂરથી જોવામાં આવે ત્યારે ભૂલમાં આ પંખીની જેમ જ ભીની જમીન પર ચારો શોધતા રહેતા પાન કાકણસાર તરીકે ઓળખવાની ભૂલ થઈ જાય છે, આ ભુલ ન થાય એ માટે એ યાદ રાખવું જરુરી બને છે કે પાન કાકણસાર કદમાં થોડા નાના હોય છે અને વધુ ઘોંઘાટીયા હોય છે, ઉપરાંત પાન કાકણસારમાં પાંખ પર સફેદ રંગનો અભાવ હોય છે અને પાન કાકણસારનું માથું સંપૂર્ણપણે પીંછાથી ઢંકાયેલું હોય છે.<ref name="whistler">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/popularhandbooko033226mbp#page/n545/mode/2up|title=Popular Handbook of Indian Birds|last=Whistler, Hugh|publisher=Gurney and Jackson|year=1949|edition=4th|location=London|pages=497–498}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWhistler,_Hugh1949">Whistler, Hugh (1949). </cite></ref> == વિતરણ અને નિવાસસ્થાન == કાળી કાકાણસાર [[ભારતીય ઉપખંડ]] ના મેદાનોમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલી છે. રાજસ્થાનમાં અરાવલ્લી પર્વતો પર પણ સામાન્ય છે પરંતુ પર્વતો પરના વૃક્ષોનો ઉપયોગ કરવાનું સંપૂર્ણપણે ટાળે છે. આ કાકણસારોમાં તળાવો, કાદવ, નદીના પટ, સિંચિત ખેતરો, સૂકા પડતર ખેતરો, ગામો, નગરો અને શહેરોનો ઉપયોગ થાય છે. વધુ ભીની ભૂમિ પણ મોટી સંખ્યામાં કાળી કાકણસારોને આકર્ષે છે, પરંતુ આ પક્ષીઓ મોટે ભાગે સૂકા ક્ષેત્રોમાં ઘાસચારો કરે છે, ઉનાળા દરમિયાન ઘાસચારા માટે ભીની ભૂમિના ઉપયોગમાં વધારો કરે છે. અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારોમાં, તે સામાન્ય રીતે ૨ થી ૪ ના નાના ટોળામાં જોવા મળે છે, જે કુટુંબ જૂથો હોઈ શકે છે, જેમાં મોટા જૂથો પ્રમાણમાં દુર્લભ છે. ભીના સ્થળો અને ઋતુઓમાં ઓછી માત્રામાં કાકણસાર જોવામાં આવી હતી. <ref name=":6">{{Cite journal|last=Kittur|first=Swati|last2=Sundar|first2=K. S. Gopi|date=2022|title=Red-naped Ibis Pseudibis papillosa density across time and space in south Asian farmlands: the influence of location, season, and rainfall|url=https://storkibisspoonbill.org/wp-content/uploads/2024/03/2022KitturSundar_RNIAcrossSpaceTime_Final.pdf|journal=SIS Conservation|volume=4|pages=69–77}}</ref> તે ગુજરાત, [[હરિયાણા]], [[પંજાબ]], રાજસ્થાન અને ગંગાના મેદાનોમાં પ્રજનન કરતું નિવાસી પંખી છે. દક્ષિણ ભારતમાં પણ જોવા મળે છે પરંતુ તે વનપ્રદેશો અથવા દ્વીપકલ્પના અત્યંત દક્ષિણપૂર્વના શુષ્ક ક્ષેત્રમાં અથવા શ્રીલંકામાં જોવા મળતું નથી. નીચાણવાળા નેપાળમાં, મોટાભાગની કાળી કાકણસારો ખેતરાળ વિસ્તારોમાં જોવા મળી હતી, પરંતુ એમના મોટાભાગના માળાઓ જંગલોમાં જોવા મળ્યા હતા. કાળી કાકણસાર સામાન્ય રીતે ગામડાઓ, નગરો અને મોટા-શહેરોનો ઉપયોગ ખોરાક, માળો બાંધવા અને રોસ્ટિંગ માટે કરે છે.<ref name=":11">{{Cite journal|last=Tere|first=A.|date=2022|title=Observations of colonially-nesting Red-naped Ibis Pseudibis papillosa at Amla, Gujarat: nest tree preference and breeding success|url=https://storkibisspoonbill.org/wp-content/uploads/2024/03/2022Tere_ColonialNestingRNI_Final.pdf|journal=SIS Conservation|volume=4|pages=40–47}}</ref> == ખોરાક == [[ચિત્ર:Red-naped_ibis_(Pseudibis_papillosa)_immature.jpg|thumb|એક કિશોર કાળી. કાકણસાર]] પ્રારંભિક નિરીક્ષકો અને પેટની સામગ્રીની તપાસમાં તેમના આહારમાં ક્રસ્ટેશિયન્સ (પ્રોન, ક્રિકેટ, જંતુઓ (બીટલ, તિત્તીધોડા, ઝીંગા, વીંછી, કેરીયન અને દેડકા) નો સમાવેશ થતો હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. ત્યારપછીના વધારાના અવલોકનોએ બતાવ્યું છે કે લાલ-નેપ્ડ આઇબિસ વધુ સર્વભક્ષી છે, જે કેરીયન, જંતુઓ, દેડકા, અન્ય નાના કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓ અને અનાજને ખાય છે. તેઓ મુખ્યત્વે સૂકી ખુલ્લી જમીન અને હઠીલા ખેતરોમાં ઘાસચારો કરે છે, કેટલીકવાર ખુલ્લા અળસિયા, વિક્ષેપિત જંતુઓ અને ભમરોના ઝાડ માટે ખોદકામ કરવા માટે જમીન પર એગ્રેટ અને અન્ય પક્ષીઓ સાથે જોડાય છે. તેઓ ચાલે છે અને અન્ય સ્પર્શેન્દ્રિય-ખોરાક આપતી આઇબિસની જેમ, નરમ જમીનમાં તપાસ કરે છે. ભાગ્યે જ પાણીમાં ઊતરી જાય છે પરંતુ કરચલા છિદ્રોમાં છુપાયેલા દેડકાઓની શોધમાં જોવા મળે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે કચરાના ઢગલામાં સસ્તન પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓના મૃતદેહો ખાય છે. નાના શહેરોમાં, લાલ-નેપ્ડ આઇબિસ પુખ્ત રોક કબૂતરોનો શિકાર કરે છે અને ઇમારતો પરના માળાઓમાંથી તેમના ઇંડા મૂકે છે. નગરોની નજીક, આઇબિસીસ રસ્તાના જીવને ખાઈ ગયા હતા અને ટ્રાફિક સાથે અથડામણમાં મૃત પશુઓના હાડકાના મજ્જાને બહાર કાઢ્યા હતા. દુષ્કાળ દરમિયાન તેઓ માંસ ખાતા કેરિઅન અને જંતુના લાર્વાને ખાતા જોવા મળ્યા હતા. તેઓ મગફળી અને અન્ય પાકો પણ ખાય છે. બ્રિટિશ ભારતમાં, ગળી ઉગાડનારાઓ તેને ઉપયોગી માનતા હતા કારણ કે તેઓ ખેતરોમાં મોટી સંખ્યામાં ઝીંગા ખાય છે અને તેમને "પ્લાન્ટરનો મિત્ર" ઉપનામ મળ્યું હતું. દિલ્હીમાં પુખ્ત અને કિશોર પક્ષીઓ બોમ્બાક્સ સીબાના ફૂલો ખોદીને અમૃત પીતા હોય તેવું લાગે છે. લાલ-નેપ્ડ આઇબિસ દ્વારા માછીમારી દુર્લભ છે અને જળાશયોમાં જોવા મળે છે.<ref name=":4" /> કાળી કાકણસારો રાત્રી નિવાસ માટે મોટા સમુહમાં એકઠી થતી જોવા મળે છે અને અંગરેજી "વી" અક્ષરને મળતી આવતી રચનામાં સમુહમાં ઉડતી જોવા મળે છે.<ref name="whistler">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/popularhandbooko033226mbp#page/n545/mode/2up|title=Popular Handbook of Indian Birds|last=Whistler, Hugh|publisher=Gurney and Jackson|year=1949|edition=4th|location=London|pages=497–498}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWhistler,_Hugh1949">Whistler, Hugh (1949). </cite></ref> == પ્રજનન == {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Pseudibis-papillosa|species=Red-naped ibis}}સંવર્ધનની મોસમ બદલાતી રહે છે પરંતુ મોટાભાગે માર્ચ અને ઓક્ટોબરની વચ્ચે હોય છે અને ચોમાસા પહેલા આવે છે. જ્યારે જોડી-બંધન થાય છે, ત્યારે સ્ત્રીઓ ઘાસચારાના મેદાનો પર પુરુષો પાસેથી ખોરાક માંગે છે. નર પણ માળાના સ્થળેથી ટ્રમ્પેટ કરે છે. માળાઓ મુખ્યત્વે મોટી લાકડીના પ્લેટફોર્મ છે જેનો વ્યાસ ૩૫-૬૦ સે. મી. અને લગભગ ૧૦-૧૫ સે. પતંગો અને ગીધની જેમ જૂના માળાઓનો ફરીથી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માળાઓ છૂટક રીતે ભૂસાથી ઢંકાયેલા હોય છે અને ઇંડા ઉછેરવામાં આવે ત્યારે પણ માળોમાં તાજી સામગ્રી ઉમેરવામાં આવે છે. માળાઓ સામાન્ય રીતે જમીનથી ૬-૧૨ મીટરની ઊંચાઈએ, વડ (''ફિકસ બેંગાલેન્સિસ'') અથવા પીપળ (''[[પીપળો|ફિકસ રિલિજિયોસા]]'') વૃક્ષો પર હોય છે, જે ઘણીવાર માનવ વસવાટની નજીક હોય છે. આઇબિસ જોડીઓ મુખ્યત્વે વૃક્ષો પર બેસતી વખતે મૈથુન કરે છે. ઇંડા ૨ થી ૪ સંખ્યામાં હોય છે અને આછા વાદળી લીલા રંગના હોય છે. તેઓ વિરલ રીતે વળાંકવાળા હોય છે અને તેમાં નિસ્તેજ લાલ રંગના ડાઘા હોય છે. નર અને માદા બંને લાલ-નેપ્ડ આઇબિસ ઇંડાને ઉશ્કેરે છે જે ૩૩ દિવસ પછી ઉગે છે. ઉદયપુરમાં શહેરની હદમાં વસેલા કેટલાક જોડીઓ ''આઝાદિરચ્તા ઇન્ડિકા'' (ભારતની મૂળ વૃક્ષ પ્રજાતિ) પર માળો બાંધવાનું પસંદ કરે છે, પરંતુ ઉદયપુર શહેરમાં ''નીલગિરી'' એસપી સાથે પરિચય કરાવ્યો હતો. (એક વૃક્ષ પ્રજાતિઓ ભારતમાં અને ''ફિકસ રિલિજિયોસા'' (ભારતમાં ધાર્મિક માન્યતાઓ દ્વારા સંરક્ષિત મૂળ વૃક્ષ) માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. બચ્ચાઓના સફળ ઉછેર પછી, લાલ-ગળાવાળા આઇબિસ માળાઓ લાલ-ગરદનવાળા ફાલ્કન્સ (ગુજરાતના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં ''ફાલ્કો ચિકક્વેરા'') ની જોડી દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યા હતા. તેલંગાણામાં, લાલ-ગળાવાળી આઇબિસના જૂના માળાનો ઉપયોગ લાલ-ગરદનવાળા ફાલ્કન દ્વારા કરવામાં આવતો હતો, જેની ઉપર લાલ-ગળાવાળા આઇબિસનો સક્રિય માળ હતો, જે બંને વીજળીના પિલિયન ટાવર પર સ્થિત હતા.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Juvvadi|first=Pranay S.|date=2022|title=Nesting substrates of Red-Naped Ibis Pseudibis papillosa in human dominated landscapes of Telangana, India|url=https://storkibisspoonbill.org/wp-content/uploads/2024/03/2022Juvvadi_RNI_Telangana_Final.pdf|journal=SIS Conservation|volume=4|pages=48–54}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} [[શ્રેણી:પક્ષી]] h7s8cd6nugrdgk0xb0mojbobxhkvvmm 0 154739 904581 904476 2026-08-27T13:48:53Z MichealBVN 88262 /* ફિલ્મી રૂપાંતરણ */ 904581 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ધ ગોડફાધર | title_orig = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | author = [[મારીયો પુઝો]] | country = અમેરિકા | language = [[અંગ્રેજી]] | genre = ક્રાઇમ ફિક્શન | publisher = જી પી પુટનામ્સ સન્સ | pub_date = ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ | pages = 446 | isbn = 978-0-399-10341-4 }} '''ધ ગોડફાધર''' ({{lang-en|The Godfather}}) એ અમેરિકન લેખક મારીયો પુઝો દ્વારા લખાયેલી એક અત્યંત પ્રખ્યાત ગુનાહિત નવલકથા છે. આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ નવલકથા ન્યૂ યોર્ક સિટી અને લોંગ આઇલેન્ડમાં સક્રિય એક કાલ્પનિક માફિયા પરિવાર અને તેના વડા વિટો કોર્લિયોન, જેઓ 'ધ ગોડફાધર' તરીકે ઓળખાય છે, તેમની વાર્તાની વિગતવાર રજૂઆત કરે છે. આ વાર્તા મુખ્યત્વે વર્ષ ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે, અને તેમાં ડોન વિટો કોર્લિયોનના પ્રારંભિક બાળપણથી લઈને પુખ્ત વયના સુધીના જીવનની ભૂતકાળની વાર્તા નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તક ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહ્યું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની કરોડો નકલો વેચાઈ હતી.<ref>"The New York Times Best Seller List - 1969" (PDF). Hawes Publications.</ref> == મુખ્ય પ્લોટ અને વાર્તા == વાર્તા ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ દરમિયાન અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક સિટીમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો—કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની પર આધારિત છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પારિવારિક મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે અને આ જ કારણે તેમને બધા 'ગોડફાધર' કહે છે. વાર્તામાં વળાંક ત્યારે આવે છે જ્યારે તુર્ક ડ્રગ ડીલર વર્જિલ સોલોઝો, ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયની ઓફર લઈને આવે છે અને વિટોના ખિસ્સામાં રહેલા રાજકારણીઓ તથા પોલીસ કાયદાની મદદના બદલામાં તેમને ૩૦% હિસ્સો આપવાનું નક્કી કરે છે. જોકે, ડોન વિટો ડ્રગ્સની આ ઓફરનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે, ત્યારે સોલોઝો ડોન વિટો પર જીવલેણ હુમલો કરાવે છે. વિટોને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવે છે અને તેઓ બચી જાય છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ (૧૯૩૯-૧૯૪૫) માં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો વિટોનો નાનો પુત્ર માઇકલ, માફિયા બિઝનેસથી દૂર રહેતો હતો. હોસ્પિટલમાં પિતા પર થનારા બીજા હુમલાને તે નિષ્ફળ બનાવે છે, આ દરમિયાન ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન માર્ક મેકક્લસ્કી, જેણે ડોન વિટોની સુરક્ષા કરતા માણસોને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા હતા જેથી સોલોઝોના માણસો પોતાનું કામ પતાવી શકે, તેની સાથે માઇકલની દલીલ થાય છે. આ દલીલથી ગુસ્સે થઈને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી માઇકલના જડબા પર જોરદાર મુક્કો મારે છે. આ અપમાન અને પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલાનો બદલો લેવા માટે માઇકલ પોતાના મોટા ભાઈ સોની કોર્લિયોન અને કોર્લિયોન પરિવારની મંજૂરી લઈને તે બ્રોન્ક્સ રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાયેલી એક સત્તાવાર મીટિંગ દરમિયાન શૌચાલયમાં છુપાવેલી રિવોલ્વર કાઢીને તે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ને ગોળી મારીને હત્યા કરી નાખે છે અને ધરપકડથી બચવા માટે સિસિલિ ભાગી જાય છે. વાર્તામાં આગળ વધતાં, પોલીસ કેપ્ટનની હત્યાના સમાચાર ન્યૂઝપેપરમાં હેડલાઇન બને છે. કોર્લિયોન પરિવાર પોતાના પેરોલ (લાંચ) પર રહેલા પત્રકારો દ્વારા અખબારોમાં પર્દાફાશ કરે છે કે કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ડ્રગ્સના કાળા કારોબાર અને સોલોઝો સાથે સંકળાયેલો હતો. આમ છતાં, ન્યૂયોર્કની પોલીસ પોતાના કેપ્ટનની હત્યાથી ગુસ્સે ભરાઈને માફિયાઓના તમામ ધંધાઓ પર સતત રેડ પાડે છે.પોલીસના આ કડક વલણને કારણે માફિયાઓનો આખો આર્થિક વ્યવહાર ઠપ થઈ જાય છે. પરિણામે, ન્યૂયોર્કના બાકીના ચારેય પરિવારો કોર્લિયોન પરિવારની વિરુદ્ધ થઈ જાય છે અને તેમની વચ્ચે એક ભયાનક ગેંગ-વોર શરૂ થાય છે. આ લોહિયાળ ગેંગ-વોર દરમિયાન, બારઝિની પરિવારના માણસો દ્વારા યોજનાબદ્ધ રીતે ઘાત લગાવીને સોનીની ટોલબૂથ હાઇવે પર નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ, સિસિલિમાં ડોન વિટો ના જુના મિત્ર ડોન ટોમાંસીનો ના આશ્રય હેઠળ રહેતા માઇકલને સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલી સાથે પ્રેમ થતાં તેઓ લગ્ન કરે છે. પરંતુ ડોન બારઝિનીના માણસો માઇકલના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને લાંચ આપી ખરીદી લે છે. ફેબ્રિઝિયો દ્વારા કારમાં ગોઠવેલા બોમ્બ બ્લાસ્ટમાં માઇકલના બદલે એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. સોનીના કરુણ મોતથી ડોન વિટો અંદરથી સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડે છે. તેઓ વધુ લોહી વહેવડાવવા માંગતા નથી, તેથી ગેંગવોર રોકવા માટે ન્યૂયોર્કના પાંચેય પરિવારોની એક મોટી મીટિંગ બોલાવીને સમાધાન કરે છે. આ મીટિંગમાં ડોન વિટો બાકીના પરિવારોને ડ્રગ્સના બિઝનેસમાં શરતી મદદ કરવાનું સ્વીકારે છે, જેના બદલામાં તેઓ બારઝિની અને તાતાગ્લિયા પરિવાર પાસેથી માઇકલની સુરક્ષાનું વચન લે છે. આ સમાધાનને કારણે સિસિલિમાં છુપાયેલો માઇકલ સહી-સલામત અમેરિકા પાછો આવી જાય છે. માઇકલના અમેરિકા પરત આવ્યા બાદ, ડોન વિટો નિવૃત્તિ લે છે અને માઇકલને પરિવારના નવા ડોન (ઉત્તરાધિકારી) બનાવે છે વિટો માઇકલના મુખ્ય સલાહકાર (કન્સિલિયરી) બનીને તેને પડદા પાછળથી બિઝનેસની બધી બારીકીઓ શીખવે છે. આ દરમિયાન માઇકલ પોતાની જૂની ગર્લફ્રેન્ડ કે આદમ્સને શોધી કાઢે છે, માઇકલ તેને આદમ્સને વચન આપે છે કે આવનારા પાંચ વર્ષમાં તેઓ આખો બિઝનેસ કાયદેસર (લીગલ) કરી દેશે અંતે કેય તેની સાથે લગ્ન કરી લે છે અને તેઓને બે બાળકો થાય છે. કોર્લિયોન પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર કરવા માટે માઇકલ ઓલિવ ઓઇલનો વ્યવસાય બંધ કરી નેવાડા શિફ્ટ થવાનું વિચારે છે. જેના માટે તે લાસ વેગાસમાં મો ગ્રીન પાસે જઈ તેનો કેસિનો ખરીદવાની ઓફર કરે છે. મો ગ્રીન ગુસ્સામાં દલીલ કરી કેસિનો વેચવાની સાફ ના પાડી દે છે અને કોર્લિયોન વિરુદ્ધ બારઝિનીને મદદ કરવા તૈયાર થાય છે, જ્યારે કે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારના પૈસાનું જ રોકાણ હતું. વાર્તાના પાંચ વર્ષ પછી, વૃદ્ધાવસ્થા અને માંદગીને કારણે ડોન વિટોનું સ્વાસ્થ્ય બગડે છે. એક દિવસ, બગીચામાં માઇકલના પુત્ર એન્થોની સાથે રમતી વખતે, તેમને હાર્ટ અટેક આવવાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. તેમના ફ્યુનરલ (અંતિમ સંસ્કાર) વખતે કોર્લિયોન પરિવારના કેપો ટેસિયો દ્વારા માઇકલને કહેવામાં આવે છે કે તેણે બારઝિની સાથે માઇકલની એક સુરક્ષિત મીટિંગ ગોઠવી છે.આ સાંભળતા જ માઇકલ સમજી જાય છે કે ટેસિયો જ અસલી ગદ્દાર છે. ભૂતકાળમાં ડોન વિટોએ માઇકલને સમજાવ્યો હતો કે સોનીની હત્યા અને પરિવાર પર થયેલા તમામ હુમલા પાછળ અસલી હાથ ડોન એમિલિયો બારઝિનીનો જ છે. વિટોએ ચેતવણી આપી હતી કે જે કોઈ પણ વ્યક્તિ બારઝિની સાથે મીટિંગ ગોઠવીને માઇકલની સુરક્ષાની જવાબદારી લેશે, તે જ પરિવારનો ગદ્દાર હશે; કારણ કે તે મીટિંગ માઇકલની હત્યા કરવા માટે ગોઠવવામાં આવી હશે. માઇકલ તેની બહેન કોનીના દીકરાનો ગોડફાધર (ધર્મપિતા) બને છે, ચર્ચની બેપ્ટિઝમ વિધિ બાદ માઇકલના આદેશથી તેના તમામ દુશ્મનોનો ખાતમો કરવામાં આવે છે. જેમાં લાસ વેગાસમાં કેસિનો વેચવાની ના પાડવા, ગદ્દારી કરવા અને માઇકલના ભાઈ ફ્રેડો પર હાથ ઉપાડવા બદલ મો ગ્રીનની હત્યા કરાય છે, તેમજ ડોન ફિલિપ તાતાગ્લિયા અને ડોન એમિલિયો બારઝિનીની પણ હત્યા કરવામાં આવે છે. માઇકલ સિસિલિમાં થયેલા પોતાની પત્ની એપોલોનિયાના મોતનો બદલો લેવા માટે ગદ્દાર ફેબ્રિઝિયોને શોધી કાઢે છે. જે ન્યૂયોર્કના બફેલો વિસ્તારમાં નામ બદલીને પિઝેરિયા (પિઝાની દુકાન) ચલાવતો હોય છે, અને માઇકલના એક શૂટર દ્વારા શૉટગનથી તેની હત્યા કરવામાં આવે છે. માઇકલ ગદ્દારી માટે ટેસિયોને પણ માફ નથી કરતો અને તેની હત્યા કરવા માટે ગાડીમાં લઈ જવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઇકલ તેના બહેનોઈ કાર્લો પાસે સોનીની હત્યામાં બારઝિનીને મદદ કરવાની વાત કબૂલ કરાવે છે. ખરેખર, કાર્લોએ કોની સાથે ઝઘડો કરી તેને માર માર્યો હતો, જેના કારણે ગુસ્સે ભરાયેલા સોનીએ રસ્તા વચ્ચે કાર્લોને ખૂબ જ ક્રૂરતાપૂર્વક પીટ્યો હતો.આ જ અપમાનના બદલામાં કાર્લો ફરીથી ગર્ભવતી કોની પર હાથ ઉપાડી સોનીને ઉશ્કેરે છે અને ઘાત લગાવીને બેઠેલા બારઝિનીના માણસો હાથે તેની હત્યા કરાવે છે. આ ગદ્દારીની ખબર પડતાં જ માઇકલ પ્લાન મુજબ કાર્લોને કારમાં બેસાડે છે, જ્યાં પાછળની સીટ પરથી ક્લેમેન્ઝા તેના ગળામાં વાયર ભેરવીને ગળું દબાવી તેની હત્યા કરી નાખે છે. આમ, માઇકલ કોર્લિયોન પોતાના તમામ દુશ્મનો અને ગદ્દારોનો સફાયો કરીને ન્યૂયોર્કનો સૌથી શક્તિશાળી અને એકચક્રી માફિયા ડોન બને છે. == પાત્રો == === મુખ્ય પાત્રો === * '''વિટો કોર્લિયોન''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંથી એક એવા કોર્લિયોન પરિવારના વડા, "ગોડફાધર", કાર્મેલાના પતિ તેમજ સોની, ફ્રેડો, માઇકલ અને કોનીના પિતા તથા ટોમ હેગનના દત્તક પિતા. * '''માઇકલ કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનનો નાનો પુત્ર, જે સોની અને ફ્રેડોનો નાનો ભાઈ તેમજ કોનીનો મોટો ભાઈ, એપોલોનિયા વિટેલી અને કે આદમ્સના પતિ છે છે. તેઓ શરૂઆતમાં માફિયા બિઝનેસથી દૂર રહેવા માંગતા હતા, પરંતુ આગળ જતાં તેઓ કોર્લિયોન માફિયા પરિવારના ઉત્તરાધિકારી બને છે, અને ન્યૂયોર્કના તમામ દુશ્મન પરિવારોનો ખાતમો કરીને ન્યૂયોર્કના એકચક્રી શક્તિશાળી ડોન બને છે. * '''સોની કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનના સૌથી મોટા, ઉતાવળિયા અને આક્રમક પુત્ર, સેન્ડ્રાના પતિ તેમજ ફ્રેડો, માઇકલ અને કોનીના મોટા ભાઈ. ગેંગ-વોર દરમિયાન ટોલબૂથ હાઇવે પર બારઝિની પરિવારના માણસો દ્વારા ઘાત લગાવીને તેમની નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવે છે. * '''ફ્રેડો કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનના વચલા અને નબળા પુત્ર, જે સોનીના નાના ભાઈ તેમજ માઈકલ અને કોનીના મોટા ભાઈ છે. * '''ટોમ હેગન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોન નો દત્તક પુત્ર તેમજ કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય સલાહકાર અને વકીલ. * '''કાર્મેલા "મામા" કોર્લિયોન''' – ડોન વિટોની પત્ની અને સોની, ફ્રેડો, માઇકલ તથા કોનીની માતા તેમજ ટોમ હેગનની દત્તક માતા. * '''કે આદમ્સ''' – માઈકલ કોર્લિયોનની ગર્લફ્રેન્ડ અને પાછળથી તેની બીજી પત્ની. * '''કોની કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનની એકમાત્ર પુત્રી તથા સોની, ફ્રેડો અને માઇકલની સૌથી નાની બહેન, જેના લગ્નથી વાર્તાની શરૂઆત થાય છે. * '''પીટર ક્લેમેન્ઝા''' – કોર્લિયોન પરિવારના વફાદાર કેપોરેજીમ અને ડોન વિટોના જૂના મિત્ર. જ્યારે માઇકલ કોર્લિયોન દુશ્મન સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ની હત્યા કરવાનું નક્કી કરે છે, ત્યારે ક્લેમેન્ઝા જ તેને બંદૂક ચલાવવાની તાલીમ આપે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં બંદૂક છુપાવીને મદદ કરે છે. * '''સાલ્વાટોર સાલ ટેસિયો''' – કોર્લિયોન પરિવારના અન્ય એક વફાદાર કેપોરેજીમ, જે પાછળથી ડોન વિટોના મૃત્યુ પછી દુશ્મનો સાથે હાથ મિલાવે છે. જ્યારે માઇકલ કોર્લિયોનને તેમની આ ગદ્દારીની ખબર પડે છે, ત્યારે તેને ગાડીમાં બેસાડીને દ્વારા તેની હત્યા કરવા માટે લઈ જવામાં આવે છે. * '''લુકા બ્રાસી''' – ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી વફાદાર, ક્રૂર અને ડરામણો શૂટર, જેને સોલોઝો અને તાતાગ્લિયા પરિવાર પ્લાનપૂર્વક ગળું દબાવીને મારી નાખે છે. * '''જોની ફોન્ટેન''' – ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર અને પ્રખ્યાત હોલીવુડ ગાયક તેમજ સુપરસ્ટાર અભિનેતા. * '''કાર્લો રિઝી''' – કોનીનો પતિ, જે કોનીને માર મારવા બદલ સોનીના હાથે રસ્તા પર ખૂબ માર ખાય છે; જેના બદલામાં તે બર્ઝિનીને મદદ કરીને કોર્લિયોન પરિવાર સાથે ગદ્દારી કરે છે અને સોનીની બર્ઝિનીના માણસો દ્વારા ટોલબૂથ હાઇવે પર હત્યા કરાવે છે. છેલ્લે માઇકલ તેના છોકરાના ગોડફાધર બન્યા બાદ, કાર્લોને આ ગદ્દારી માટે ક્લેમેન્ઝાના હાથે ગળું દબાવીને મરાવી નાખે છે. * '''વર્જિલ સોલોઝો''' – 'ધ ટર્ક' તરીકે ઓળખાતો હેરોઇનનો સ્મગલર, જે ડોન વિટો પર જીવલેણ હુમલો કરાવે છે. જેના બદલામાં મિટિંગ દરમિયાન બ્રોન્ક્સની એક રેસ્ટોરન્ટમાં માઇકલ કોર્લિયોન પોતાના પિતા પર થયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી બંનેની ગોળી મારીને હત્યા કરી નાખે છે. * '''કેપ્ટન માર્ક મેકક્લસ્કી''' – ન્યૂયોર્ક પોલીસનો ભ્રષ્ટ કેપ્ટન, જે સોલોઝો પાસેથી મોટી લાંચ લઈને કોર્લિયોન પરિવાર વિરુદ્ધ કામ કરે છે. તે હોસ્પિટલમાંથી ડોન વિટોના સુરક્ષા ગાર્ડ્સને હટાવીને દુશ્મનો માટે રસ્તો સાફ કરી આપે છે અને ત્યાં પહોંચેલા માઇકલને પકડીને મોઢા પર જોરદાર થપ્પડ મારે છે. આ અપમાન અને પિતા પર થયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે આગળ જતાં માઇકલ બ્રોન્ક્સની એક રેસ્ટોરન્ટમાં મીટિંગ દરમિયાન તેની સોલોઝો સાથે હત્યા કરી નાખે છે. * '''અલ નેરી''' – માઇકલ કોર્લિયોનનો અત્યંત વફાદાર અંગત રક્ષક અને શૂટર, જે કોર્લિયોન પરિવાર માટે લુકા બ્રાસી જેવું જ સ્થાન લે છે. માઇકલના આદેશથી તે પોલીસના ગણવેશમાં જઈને દુશ્મન ડોન એમિલિયો બર્ઝિનીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. * '''ફિલિપ તાતાગ્લિયા''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંના એક તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા અને સોલોઝોના મુખ્ય બિઝનેસ પાર્ટનર, જે બારઝિની સાથે મળીને કોર્લિયોન પરિવાર વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડે છે. વાર્તાના અંતમાં, માઇકલ કોર્લિયોનના આદેશથી ડોન એમિલિયો બર્ઝિની સાથે તેમની પણ હત્યા કરવામાં આવે છે, જ્યારે તેઓ એક હોટેલના રૂમમાં પોતાની રખત સાથે સૂતા હોય છે. * '''એમિલિયો બારઝિની''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંથી એક એવા બારઝિની પરિવારના અત્યંત શક્તિશાળી વડા અને અંડરવર્લ્ડના મુખ્ય સૂત્રધાર, જે કોર્લિયોન પરિવારના સામ્રાજ્યને તોડવા માટે પડદા પાછળથી બધી ચાલ ચાલે છે. વાર્તાના અંતમાં, માઇકલ કોર્લિયોનના આદેશથી પોલીસ યુનિફોર્મમાં આવેલા હિટમેન અલ નેરી દ્વારા ન્યૂયોર્ક કાઉન્ટી કોર્ટહાઉસના પગથિયાં પર ગોળી મારીને તેમની હત્યા કરવામાં આવે છે. === સહાયક પાત્રો === * '''એપોલોનિયા વિટેલી''' – સિસિલીની એક અત્યંત સુંદર સ્થાનિક યુવતી, જેની સાથે માઇકલ સિસિલી પ્રવાસ દરમિયાન પ્રેમમાં પડે છે અને લગ્ન કરે છે. જો કે, કોર્લિયોન પરિવારનો એક બોડીગાર્ડ ગદ્દારી કરે છે અને માઇકલને મારવા માટે કારમાં બોમ્બ ફિટ કરી દે છે, જેમાં માઇકલની જગ્યાએ એપોલોનિયા જેવી કાર ચાલુ કરે છે કે તરત જ બોમ્બ બ્લાસ્ટ થતાં તેનું કરુણ મૃત્યુ થાય છે. * '''ડોન ટોમાસિનો''' – સિસિલીમાં કોર્લિયોન પરિવારના જૂના મિત્ર, જે માઇકલ જ્યારે સિસિલી ભાગી જાય છે ત્યારે તેને આશરો આપે છે. * '''જેન્કો અબાન્દાનદો''' – કોર્લિયોન પરિવારના પ્રથમ મુખ્ય સલાહકાર (કન્સિલીયરી) અને ડોન વિટોના બાળપણના ખાસ મિત્ર. તેઓ લાંબી માંદગી બાદ હોસ્પિટલમાં કેન્સરના કારણે મૃત્યુ પામે છે, જેના પછી ટોમ હેગનને પરિવારના નવા કન્સિલીયરી બનાવવામાં આવે છે. * '''અમેરિગો બોનાસેરા''' – ન્યૂયોર્કનો એક પ્રખ્યાત શવ-સંસ્કાર કરનાર અને ડોન વિટોનો જૂનો પરિચિત, જે પોતાની પુત્રીને ન્યાય અપાવવા માટે ડોન વિટો પાસે મદદ માંગે છે અને વાર્તાના પ્રારંભ માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. * '''ડોન ચિચિયો''' – સિસિલીનો ક્રૂર માફિયા બોસ, જેની વિટો કોર્લિયોન હત્યા કરીને તેના પરિવાર (માતા, પિતા, અને મોટા ભાઈ) ની હત્યા નો બદલો લે છે. * '''ડોન ફેનુચી''' – ન્યૂયોર્કના લિટલ ઇટાલી વિસ્તારનો બ્લેકમેલર અને ગુંડો, જેની હત્યા કરીને વિટો કોર્લિયોન પાવરફુલ બને છે. * '''જેક વોલ્ટ્ઝ''' – હોલીવુડનો એક અત્યંત શક્તિશાળી, પ્રભાવશાળી અને અહંકારી ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર, જે ડોન વિટોના ધર્મપુત્ર જોની ફોન્ટેનને પોતાની ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા આપવાની સાફ ના પાડી દે છે. ડોન વિટોના આદેશથી તેના સૌથી કિંમતી રેસિંગ ઘોડાનું કપાયેલું માથું સવારે જેક વોલ્ટ્ઝના જ પલંગમાંથી લોહીલુહાણ હાલતમાં મળી આવે છે, જેનાથી તે ભયભીત થઈને જોનીને ફિલ્મમાં લઈ લે છે. * '''બ્રુનો તાતાગ્લિયા''' – ફિલિપ તાતાગ્લિયાનો પુત્ર અને સોલોઝોનો બિઝનેસ પાર્ટનર. પિતા ડોન વિટો પર થયેલા જીવલેણ હુમલા અને લુકા બ્રાસીની હત્યાના બદલા તરીકે સોની કોર્લિયોન દ્વારા ગેંગ-વોર દરમિયાન તેની હત્યા કરવામાં આવે છે. * '''મો ગ્રીન''' – લાસ વેગાસનો મોટો કેસિનો માલિક, જે કોર્લિયોન પરિવારને કેસિનો વેચવાની ના પાડે છે અને કોર્લિયોન વિરુદ્ધ ડોન એમિલિયો બાર્ઝિની મદદ કરે છે. તેણે એકવાર માઇકલના ભાઈ ફ્રેડોને થપ્પડ પણ મારી હોય છે, જેના લીધે માઇકલ લાસ વેગાસમાં તેની હત્યા કરાવી નાખે છે. * '''ફેબ્રિઝિયો''' – સિસિલીમાં માઇકલ કોર્લિયોનનો અંગત બોડીગાર્ડ, જે દુશ્મનો સાથે મળીને ગદ્દારી કરે છે. તે માઇકલને મારવા માટે કારમાં બોમ્બ ફિટ કરે છે, જેમાં માઇકલની જગ્યાએ તેની પત્ની એપોલોનિયાનું કરુણ મૃત્યુ થાય છે. માઇકલના આદેશથી તેના માણસો ફેબ્રિઝિયોને અમેરિકામાં શોધી કાઢે છે અને ગોળી મારીને તેનો અંત આણે છે. == પ્રતિભાવ == 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'માં રોજર જેલિનેકે લખ્યું હતું કે આ પુસ્તક "અતિશય સફળ થવા માટે જ સર્જાયું હતું, અને તે માત્ર એટલા માટે નહીં કે માફિયા અત્યારે સમાચારોમાં છે. પુઝોની નવલકથા એક અદ્ભુત કલ્પના સમાન છે, જે કોઈ પણ પરિણામની ચિંતા વગર હિંસક વ્યક્તિગત સત્તાનો એક કુશળ ચિતાર રજૂ કરે છે. કોર્લિયોન 'પરિવાર'ના ભોગ બનનારા લોકો કાં તો ગુંડાઓ છે અથવા તો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારીઓ છે - એટલે કે એવા લોકો જેને વાસ્તવિક જીવનમાં તમે કે હું ક્યારેય મળવા ઈચ્છીશું નહીં. ડોન વિટો કહેતા તેમ, આ બધું માત્ર ધંધો છે, અંગત કંઈ જ નથી. પુસ્તકમાં સામાન્ય લોકોની ઝલક પણ જોવા મળતી નથી, તેથી વાચકને આ વૃદ્ધ વડા (ડોન વિટો) સિવાય અન્ય કોઈ પાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવાની તક મળતી નથી, જેઓ પોતાના વહાલા પરિવાર માટે દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા છે."<ref>{{cite news| location=New York| work=The New York Times| first=Roger | last=Jellinek | title=Just Business, Not Personal| date=4 March 1969}}</ref> આ નવલકથા 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'ની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને માત્ર બે વર્ષમાં જ તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web | title="The Godfather" Turns 40 |work=CBS News|publisher=CBS Interactive Inc. | url=http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ | date=March 15, 2012 | access-date=July 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717004801/http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ |archive-date=July 17, 2014 |url-status=live}}</ref> આ નવલકથા પીબીએસ ની 'ધ ગ્રેટ અમેરિકન રીડ' દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી "અમેરિકાના ૧૦૦ સૌથી પ્રિય પુસ્તકો" ની યાદીમાં ૫૩મા ક્રમે સ્થાન પામી છે.<ref>[https://www.pbs.org/the-great-american-read/books/#/ The Great American Read. "America’s 100 most-loved books." PBS. Retrieved 15 January 2024.]</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમ માં, વર્ષ ૨૦૦૩માં બીબીસી ની 'ધ બિગ રીડ' દ્વારા દેશના ટોચના ૨૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકો શોધવાના હેતુથી કરાયેલા સર્વેક્ષણમાં આ નવલકથા ૯૧મા ક્રમે રહી હતી. == ફિલ્મી રૂપાંતરણ == મારિયો પૂઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજુ બજારમાં સંપૂર્ણપણે આવ્યું પણ નહોતું, ત્યારે જ લોસ એન્જલસના પ્રખ્યાત પ્રોડક્શન હાઉસ 'પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ'ની નજર આ વાર્તા પર પડી હતી. તે સમયે મારિયો પૂઝો આર્થિક સંકટમાં હોવાથી, પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે વર્ષ ૧૯૬૭ માં પુસ્તક પૂરું થાય તે પહેલાં જ માત્ર ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલર (આશરે ૧૦.૬ લાખ રૂપિયા) માં આ નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાના સત્તાવાર રાઇટ્સ (હક્કો) ખરીદી લીધા હતા. જો કે, કરાર મુજબ જો ફિલ્મ બને તો પૂઝોને વધારાના ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર (આશરે ૬૮ લાખ રૂપિયા) આપવાનું નક્કી થયું હતું. ત્યારબાદ જ્યારે ૧૯૬૯માં નવલકથા બજારમાં આવી ત્યારે તેણે જબરદસ્ત વ્યાપારી સફળતા મેળવી અને સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી બેસ્ટસેલર યાદીમાં રહી હતી, જેને કારણે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે આ વાર્તા પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ફિલ્મ પ્રોડક્શન હાઉસે તે સમયે હૉલિવૂડમાં પ્રમાણમાં નવા અને એક નવશિક્ષિત દિગ્દર્શક તરીકે સંઘર્ષ કરી રહેલા ૨૯ વર્ષના ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલાને આ ફિલ્મનું નિર્દેશન સોંપ્યું હતું. જો કે, કોપ્પોલાએ પોતાના અદભુત વિઝન (દ્રષ્ટિકોણ) અને સૂઝબૂઝથી કામ લઈને, મારિયો પૂઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મનું શાનદાર પટકથા (સ્ક્રીનપ્લે) લેખન કર્યું અને [[ધ ગોડફાધર (ફિલ્મ)|ફિલ્મ]]<nowiki/>નું ભવ્ય નિર્માણ પૂર્ણ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં હૉલિવૂડના સૌથી મહાન અને પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓ પૈકીના એક એવા માર્લોન બ્રાન્ડોએ ડોન વિટો કોર્લિયોન ('ધ ગોડફાધર') તરીકે અને [[અલ પચિનો]] એ માઈકલ કોર્લિયોનની યાદગાર ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મે દુનિયાભર માં અંદાજે ૨૬.૯ કરોડ અમેરિકન ડોલરની કમાણી કરી હતી અને તે બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ ટાઈમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી. આ સાથે તે વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કમાણી કરનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મે ત્રણ એકેડેમી એવોર્ડ (ઓસ્કાર), પાંચ ગોલ્ડન ગ્લોબ અને એક ગ્રેમી એવોર્ડ સહિત અનેક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો જીત્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળેલું છે અને તેણે વૈશ્વિક સ્તરે ગેંગસ્ટર સિનેમા માટે એક નવો બેંચમાર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=2 કલાક 55 મિનિટની આ ક્રાઈમ થ્રિલર ફિલ્મે મચાવ્યો ગદર, IMDb 9.2 રેટિંગ સાથે મચાવી રહી છે ધૂમ!|url=https://sandesh.com/gallery/news/entertainment/the-godfather-crime-thriller-jio-hotstar-imdb-rating|url-status=live|access-date=2026-08-12|website=Sandesh|language=gu}}</ref> આ વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાને કારણે વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં તેના પરથી પ્રેરિત થઈને અનેક સત્તાવાર અને અનધિકૃત રીમેક ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|url-status=live|access-date=2026-08-11|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == ગુજરાતી અનુવાદ અને પ્રકાશન == [[File:Gujarati edition cover.jpg|thumb|ગોડફાધર ગુજરાતી એડિશન પુસ્તકનું મુખપૃષ્ઠ]] મારિયો પુઝોની આ વિશ્વપ્રસિદ્ધ ક્રાઇમ થ્રિલર નવલકથાનો સત્તાવાર ગુજરાતી અનુવાદ જાણીતા કટારલેખક અને સાહિત્યકાર [[સૌરભ શાહ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. આ અનુવાદિત પુસ્તક સૌપ્રથમ વર્ષ ૨૦૧૨-૨૦૧૩માં ગુજરાતના અમદાવાદ શહેરના અગ્રણી પ્રકાશન ગૃહ 'આર. આર. શેઠ એન્ડ કંપની' દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=https://rrsheth.com/shop/godfather/ |title=આર. આર. શેઠ બુક્સ: ગોડફાધર ગુજરાતી પુસ્તકની સત્તાવાર વિગત |access-date=2026-07-22 |archive-date=2026-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260722140504/https://rrsheth.com/shop/godfather/ |url-status=dead }}</ref> સૌરભ શાહે મૂળ અંગ્રેજી લખાણની અમેરિકન-ઇટાલિયન માફિયા સંસ્કૃતિ, તેના વિશિષ્ટ સંવાદો અને અંડરવર્લ્ડના જટિલ વાતાવરણને ગુજરાતી ભાષાના પ્રવાહ સાથે એવી રીતે સાંકળ્યું છે કે વાચકને તે અનૂદિત હોવા છતાં એક 'મૌલિક ગુજરાતી સંસ્કરણ' જેવો આસ્વાદ આપે છે. === અનુવાદ પાછળ ની ઈતિહાસ અને પૃષ્ઠભૂમિ === અનુવાદક સૌરભ શાહે આ ક્લાસિક કૃતિ સાથેના પોતાના દાયકાઓ જૂના જોડાણ અને ઇતિહાસનો ક્રમબદ્ધ ઉલ્લેખ કર્યો છે.<ref name="newspremi-hollywood">{{cite news |last=શાહ |first=સૌરભ |title=હૉલિવુડ ઠીક છે પણ બૉલિવુડ-ઢોલીવુડ શું કામ? |url=https://www.newspremi.com/godfather-hollywood/ |work=ન્યૂઝપ્રેમી |date=માર્ચ ૨૦૨૨}}</ref> માર્ચ ૧૯૭૨માં અમેરિકામાં રિલીઝ થયેલી 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મ ભારતમાં છેક ચાર વર્ષ પછી, એટલે કે ૧૯૭૬માં પહેલી વાર મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ હતી. તે એ જમાનો હતો જ્યારે કૉલેજકાળ દરમિયાન તેઓ પોતાના મિત્રો સાથે કૉલેજમાં ગુટલી (ક્લાસ બંક) મારીને 'ધ ગન્સ ઑફ નેવરોન' અને 'વ્હેર ઇગલ્સ ડેર' જેવી લોકપ્રિય અને દાયકા જૂની હૉલિવૂડની ફિલ્મો જોવા જતા હતા. જો કે, વર્ષ ૧૯૭૬માં જ્યારે 'ધ ગોડફાધર' મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ ત્યારે કોઈ કારણસર તેઓ આ ફિલ્મ થિયેટરમાં જોઈ શક્યા નહોતા અને લાંબા સમય સુધી આ નવલકથા વાંચવાનું પણ બન્યું ન હતું. કૉલેજના પાછલા વર્ષોમાં તેઓ જેફ્રી આર્ચર, ઇરવિંગ વૉલેસ, સિડની શેલ્ડન, આર્થર હેલી અને રૉબર્ટ લુડલમ જેવા થ્રિલર સાહિત્યના પ્રખ્યાત પશ્ચિમી લેખકોના વાચક બની ચૂક્યા હતા. ત્યારબાદ, તેમણે જીવનમાં સૌપ્રથમ વાર 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મ ભાડાના વીડિયો પ્લેયર પર જોઈ હતી. સમય જતાં ફિલ્મ પ્રત્યેના અતિશય લગાવને કારણે તેમણે આ ફિલ્મની વીસીડી, ડીવીડી અને છેવટે બ્લૂ-રે આવૃત્તિઓ વસાવી હતી. આ ફિલ્મના વારંવારના અવલોકનને કારણે તેમને ફિલ્મના એકેએક સંવાદો (ડાયલોગ) ઉપરાંત કલાકારોના નાનામાં નાના હાવભાવ પણ મોઢે થઈ ગયા હતા. તેમણે મૂળ 'ધ ગોડફાધર' નવલકથાની હાર્ડબાઉન્ડ અને પેપરબેક સહિત ત્રણેક પ્રકારની અંગ્રેજી આવૃત્તિઓ તેમજ મારિયો પૂઝો લિખિત 'ધ ગૉડફાધર પેપર્સ' અને આ વિષયના અડધો ડઝન જેટલા દમદાર ગ્રંથો, કલાકારો તથા દિગ્દર્શકો વિશેના પુસ્તકોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો, જે આ નવલકથાના પ્રોપર ગુજરાતી અનુવાદ માટે પાયારૂપ બન્યો હતો. લાંબા સમય સુધી આ ફિલ્મ માત્ર નાના પડદે જોયા બાદ, માર્ચ ૨૦૨૨માં જ્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે આ ફિલ્મના ૫૦ વર્ષ પૂરા થવા પર વિશ્વના પ્રમુખ શહેરો સહિત મુંબઈના મોટા પડદા પર તેને ફરી રિલીઝ કરી, ત્યારે મુંબઈના થિયેટર પર આ ફિલ્મ એક અઠવાડિયાના બદલે ત્રણ અઠવાડિયા સુધી હાઉસફુલ ચાલી હતી. આ પ્રસંગે અનુવાદકે પોતાના જીવનમાં પ્રથમ વખત મોટા સ્ક્રીન (થિયેટર) પર આ ફિલ્મ જોઈને તેને 'અલૌકિક અનુભવ' ગણાવ્યો હતો. == સિક્વલ (આગળનો ભાગ) == ૧૯૮૪માં, મારિયો પુઝો દ્વારા 'ધ ગોડફાધર' ની સિક્વલ પ્રકાશિત થઈ હતી. 'ધ સિસિલિયન શીર્ષક ધરાવતી આ નવલકથા "ગિયુલીઆનો" (સાલ્વાટોર ગિયુલીઆનો) ના જીવનની આસપાસ ફરે છે, પરંતુ તેમાં કોર્લિયોન પરિવાર અને ખાસ કરીને માઇકલ કોર્લિયોનને મુખ્ય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. કાલક્રમિક રીતે આ વાર્તા માઇકલ જ્યારે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કરીને સિસિલિ ભાગી જાય છે ત્યારની છે; તે અમેરિકા પાછો ફરે તે પહેલાં જ ડોન વિટો કોર્લિયોન તેને સિસિલિમાં એક મહત્વનું કામ સોંપે છે કે તેણે ગિયુલીઆનોને પોતાની સાથે અમેરિકા લાવવાનો છે. કોપીરાઈટના કારણોસર, માઈકલ સિમિનો દ્વારા આ નવલકથા પરથી બનેલી ફિલ્મ અનુકૂલનમાંથી કોર્લિયોન પરિવારની ભૂમિકાને હટાવી દેવામાં આવી હતી, જેને ગોડફાધર ફિલ્મ શ્રેણીનો ભાગ ગણવામાં આવતી નથી. ૨૦૦૪માં, રેન્ડમ હાઉસે માર્ક વાઈનગાર્ડનર દ્વારા લિખિત પ્યુઝોની 'ધ ગોડફાધર' ની સિક્વલ 'ધ ગોડફાધર રિટર્ન્સ' પ્રકાશિત કરી હતી (પુઝોના "ધ ગોડફાધર" ના અંત પછી તરત જ વાર્તા શરૂ કરે છે. તે ૧૯૫૫ થી ૧૯૬૨ ના વર્ષોને આવરી લે છે, તેમજ પ્રથમ નવલકથાની ઘટનાઓ પહેલાં માઇકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ પૃષ્ઠભૂમિ પ્રદાન કરે છે. ફિલ્મ "ધ ગોડફાધર ભાગ II" ની બધી ઘટનાઓ આ નવલકથાના સમયમર્યાદામાં બને છે, પરંતુ તેનો ઉલ્લેખ ફક્ત પૃષ્ઠભૂમિમાં જ કરવામાં આવ્યો છે. નવલકથામાં એક પરિશિષ્ટ છે જે નવલકથાઓની ઘટનાઓને ફિલ્મોની ઘટનાઓ સાથે સાંકળવાનો પ્રયાસ કરે છે.). વાઈનગાર્ડનર દ્વારા આ શ્રેણીની આગામી સિક્વલ 'ધ ગોડફાધર્સ રિવેન્જ' ૨૦૦૬માં બહાર પાડવામાં આવી હતી (જે વાર્તાને ૧૯૬૩ થી ૧૯૬૪ માં આગળ ધપાવે છે, જેમાં, નિક ગેરાસીના બદલાનો પ્લાન અને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિના પરિવાર સાથે માફિયા પરિવારોના ટકરાવની રાજકીય વાર્તા છે). આ નવલકથાઓ પ્યુઝોની મૂળ નવલકથાની વાર્તાને આગળ ધપાવે છે. ૨૦૧૨માં, મારિયો પુઝોની બિન-નિર્મિત પટકથા "ધ ફેમિલી કોર્લિયોન" પર આધારિત એક પ્રિક્વલ નવલકથા એડ ફાલ્કો દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ વાર્તા ૧૯૩૩ થી ૧૯૩૪ ના વર્ષો (ગ્રેટ ડિપ્રેશન અને દારૂબંધીના અંતિમ દિવસો) ની સમયમર્યાદા પર આધારિત છે. તે વિટો કોર્લિયોન કેવી રીતે ન્યૂયોર્કના સૌથી શક્તિશાળી ડોન બને છે, સોની કોર્લિયોન પિતાની મરજી વિરુદ્ધ પોતાની યુવાનીના દિવસોમાં કઈ રીતે ગુનાખોરીના રસ્તે ચડીને કોર્લિયોન ફેમિલી માફિયા ગેંગમાં જોડાય છે તેમજ ટોમ હેગન કૌટુંબિક વ્યવસાયમાં કેવી રીતે પ્રવેશ કરે છે તેની વાર્તા કહે છે. ૨૦૨૬માં એવી સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે, માર્ક વાઈનગાર્ડનર ઉપરાંત હવે પ્રખ્યાત લેખિકા એડ્રિયાના ટ્રિજિયાની દ્વારા આ શ્રેણીની એક નવી સત્તાવાર નવલકથા લખવામાં આવી રહી છે. આ પુસ્તકનું શીર્ષક "કોની" રાખવામાં આવ્યું છે અને તે ૨૦૨૭ના અંતમાં પ્રકાશિત થવાનું છે. આ નવલકથા પણ પુઝોની એસ્ટેટ (વારસદારો) દ્વારા મંજૂર કરાયેલી સત્તાવાર સિક્વલ છે, જેમાં પ્રથમ વખત ગોડફાધરની આખી વાર્તાને ડોન વિટો કોર્લિયોનની એકમાત્ર પુત્રી કોની કોર્લિયોનના દ્રષ્ટિકોણ થી રજૂ કરવામાં આવશે. == વાસ્તવિક જીવનનો પ્રભાવ == આ નવલકથાનો એક મોટો ભાગ વાસ્તવિક ઘટનાઓ પર આધારિત છે, ખાસ કરીને ન્યૂ યોર્ક અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં સક્રિય માફિયા સંગઠન 'ફાઇવ ફેમિલીઝ' (પાંચ પરિવારો) નો ઇતિહાસ આ વાર્તાનો મુખ્ય આધાર છે. આ નવલકથામાં વાસ્તવિક જીવનના ગેંગસ્ટરો અને તેમના સાથીદારોના ઘણા સંદર્ભો વણી લેવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર પ્રખ્યાત ગાયક અને અભિનેતા ફ્રેન્ક સિનાટ્રા પર આધારિત છે, જ્યારે મો ગ્રીનનું પાત્ર કુખ્યાત કેસિનો માલિક બગ્સી સિગેલ પર આધારિત છે. મુખ્ય પાત્ર ડોન વિટો કોર્લિયોનનું વ્યક્તિત્વ વાસ્તવિક જીવનના અંડરવર્લ્ડ ડોન ફ્રેન્ક કોસ્ટેલો અને કાર્લો ગેમ્બિનોના પાત્રોના મિશ્રણથી તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઉપરાંત, માઇકલ કોર્લિયોનનું વ્યક્તિત્વ જોસેફ બોનન્નો અને તેમના પુત્ર બિલ બોનન્નોના જીવનથી પ્રેરિત છે. બિલ પણ માઇકલની જેમ જ શરૂઆતમાં માફિયા ધંધાથી દૂર રહીને યુનિવર્સિટીમાં કાયદાનો અભ્યાસ કરતા હતા, પરંતુ પાછળથી પિતા પર થયેલા હુમલા અને બદલાતા સંજોગોના કારણે તેઓ અનિચ્છાએ પરિવારના અંડરવર્લ્ડ સામ્રાજ્યના વડા બન્યા હતા. જ્યારે સોની કોર્લિયોનનું આક્રમક પાત્ર ન્યૂ યોર્કના હિંસક ગેંગસ્ટર કાર્માઈન ગલાંતે અને ક્રેઝી જો ગાલો પર આધારિત છે. == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:નવલકથા]] [[શ્રેણી:અમેરિકન નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯ની અમેરિકન નવલકથાઓ]] 01q7arwwao28580sex8scaqtrxig8oc 904596 904581 2026-08-27T17:59:37Z MichealBVN 88262 /* */ 904596 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ધ ગોડફાધર | title_orig = ધ ગોડફાધર | image = File:Godfather logo.svg | caption = | author = [[મારીયો પુઝો]] | country = અમેરિકા | language = [[અંગ્રેજી]] | genre = ક્રાઇમ ફિક્શન | publisher = જી પી પુટનામ્સ સન્સ | pub_date = ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ | pages = 446 | isbn = 978-0-399-10341-4 }} '''ધ ગોડફાધર''' ({{lang-en|The Godfather}}) એ અમેરિકન લેખક મારીયો પુઝો દ્વારા લખાયેલી એક અત્યંત પ્રખ્યાત ગુનાહિત નવલકથા છે. આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ નવલકથા ન્યૂ યોર્ક સિટી અને લોંગ આઇલેન્ડમાં સક્રિય એક કાલ્પનિક માફિયા પરિવાર અને તેના વડા વિટો કોર્લિયોન, જેઓ 'ધ ગોડફાધર' તરીકે ઓળખાય છે, તેમની વાર્તાની વિગતવાર રજૂઆત કરે છે. આ વાર્તા મુખ્યત્વે વર્ષ ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે, અને તેમાં ડોન વિટો કોર્લિયોનના પ્રારંભિક બાળપણથી લઈને પુખ્ત વયના સુધીના જીવનની ભૂતકાળની વાર્તા નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તક ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહ્યું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની કરોડો નકલો વેચાઈ હતી.<ref>"The New York Times Best Seller List - 1969" (PDF). Hawes Publications.</ref> == મુખ્ય પ્લોટ અને વાર્તા == વાર્તા ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ દરમિયાન અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક સિટીમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો—કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની પર આધારિત છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પારિવારિક મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે અને આ જ કારણે તેમને બધા 'ગોડફાધર' કહે છે. વાર્તામાં વળાંક ત્યારે આવે છે જ્યારે તુર્ક ડ્રગ ડીલર વર્જિલ સોલોઝો, ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયની ઓફર લઈને આવે છે અને વિટોના ખિસ્સામાં રહેલા રાજકારણીઓ તથા પોલીસ કાયદાની મદદના બદલામાં તેમને ૩૦% હિસ્સો આપવાનું નક્કી કરે છે. જોકે, ડોન વિટો ડ્રગ્સની આ ઓફરનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે, ત્યારે સોલોઝો ડોન વિટો પર જીવલેણ હુમલો કરાવે છે. વિટોને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવે છે અને તેઓ બચી જાય છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ (૧૯૩૯-૧૯૪૫) માં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો વિટોનો નાનો પુત્ર માઇકલ, માફિયા બિઝનેસથી દૂર રહેતો હતો. હોસ્પિટલમાં પિતા પર થનારા બીજા હુમલાને તે નિષ્ફળ બનાવે છે, આ દરમિયાન ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન માર્ક મેકક્લસ્કી, જેણે ડોન વિટોની સુરક્ષા કરતા માણસોને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા હતા જેથી સોલોઝોના માણસો પોતાનું કામ પતાવી શકે, તેની સાથે માઇકલની દલીલ થાય છે. આ દલીલથી ગુસ્સે થઈને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી માઇકલના જડબા પર જોરદાર મુક્કો મારે છે. આ અપમાન અને પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલાનો બદલો લેવા માટે માઇકલ પોતાના મોટા ભાઈ સોની કોર્લિયોન અને કોર્લિયોન પરિવારની મંજૂરી લઈને તે બ્રોન્ક્સ રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાયેલી એક સત્તાવાર મીટિંગ દરમિયાન શૌચાલયમાં છુપાવેલી રિવોલ્વર કાઢીને તે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ને ગોળી મારીને હત્યા કરી નાખે છે અને ધરપકડથી બચવા માટે સિસિલિ ભાગી જાય છે. વાર્તામાં આગળ વધતાં, પોલીસ કેપ્ટનની હત્યાના સમાચાર ન્યૂઝપેપરમાં હેડલાઇન બને છે. કોર્લિયોન પરિવાર પોતાના પેરોલ (લાંચ) પર રહેલા પત્રકારો દ્વારા અખબારોમાં પર્દાફાશ કરે છે કે કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ડ્રગ્સના કાળા કારોબાર અને સોલોઝો સાથે સંકળાયેલો હતો. આમ છતાં, ન્યૂયોર્કની પોલીસ પોતાના કેપ્ટનની હત્યાથી ગુસ્સે ભરાઈને માફિયાઓના તમામ ધંધાઓ પર સતત રેડ પાડે છે.પોલીસના આ કડક વલણને કારણે માફિયાઓનો આખો આર્થિક વ્યવહાર ઠપ થઈ જાય છે. પરિણામે, ન્યૂયોર્કના બાકીના ચારેય પરિવારો કોર્લિયોન પરિવારની વિરુદ્ધ થઈ જાય છે અને તેમની વચ્ચે એક ભયાનક ગેંગ-વોર શરૂ થાય છે. આ લોહિયાળ ગેંગ-વોર દરમિયાન, બારઝિની પરિવારના માણસો દ્વારા યોજનાબદ્ધ રીતે ઘાત લગાવીને સોનીની ટોલબૂથ હાઇવે પર નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ, સિસિલિમાં ડોન વિટો ના જુના મિત્ર ડોન ટોમાંસીનો ના આશ્રય હેઠળ રહેતા માઇકલને સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલી સાથે પ્રેમ થતાં તેઓ લગ્ન કરે છે. પરંતુ ડોન બારઝિનીના માણસો માઇકલના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને લાંચ આપી ખરીદી લે છે. ફેબ્રિઝિયો દ્વારા કારમાં ગોઠવેલા બોમ્બ બ્લાસ્ટમાં માઇકલના બદલે એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. સોનીના કરુણ મોતથી ડોન વિટો અંદરથી સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડે છે. તેઓ વધુ લોહી વહેવડાવવા માંગતા નથી, તેથી ગેંગવોર રોકવા માટે ન્યૂયોર્કના પાંચેય પરિવારોની એક મોટી મીટિંગ બોલાવીને સમાધાન કરે છે. આ મીટિંગમાં ડોન વિટો બાકીના પરિવારોને ડ્રગ્સના બિઝનેસમાં શરતી મદદ કરવાનું સ્વીકારે છે, જેના બદલામાં તેઓ બારઝિની અને તાતાગ્લિયા પરિવાર પાસેથી માઇકલની સુરક્ષાનું વચન લે છે. આ સમાધાનને કારણે સિસિલિમાં છુપાયેલો માઇકલ સહી-સલામત અમેરિકા પાછો આવી જાય છે. માઇકલના અમેરિકા પરત આવ્યા બાદ, ડોન વિટો નિવૃત્તિ લે છે અને માઇકલને પરિવારના નવા ડોન (ઉત્તરાધિકારી) બનાવે છે વિટો માઇકલના મુખ્ય સલાહકાર (કન્સિલિયરી) બનીને તેને પડદા પાછળથી બિઝનેસની બધી બારીકીઓ શીખવે છે. આ દરમિયાન માઇકલ પોતાની જૂની ગર્લફ્રેન્ડ કે આદમ્સને શોધી કાઢે છે, માઇકલ તેને આદમ્સને વચન આપે છે કે આવનારા પાંચ વર્ષમાં તેઓ આખો બિઝનેસ કાયદેસર (લીગલ) કરી દેશે અંતે કેય તેની સાથે લગ્ન કરી લે છે અને તેઓને બે બાળકો થાય છે. કોર્લિયોન પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર કરવા માટે માઇકલ ઓલિવ ઓઇલનો વ્યવસાય બંધ કરી નેવાડા શિફ્ટ થવાનું વિચારે છે. જેના માટે તે લાસ વેગાસમાં મો ગ્રીન પાસે જઈ તેનો કેસિનો ખરીદવાની ઓફર કરે છે. મો ગ્રીન ગુસ્સામાં દલીલ કરી કેસિનો વેચવાની સાફ ના પાડી દે છે અને કોર્લિયોન વિરુદ્ધ બારઝિનીને મદદ કરવા તૈયાર થાય છે, જ્યારે કે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારના પૈસાનું જ રોકાણ હતું. વાર્તાના પાંચ વર્ષ પછી, વૃદ્ધાવસ્થા અને માંદગીને કારણે ડોન વિટોનું સ્વાસ્થ્ય બગડે છે. એક દિવસ, બગીચામાં માઇકલના પુત્ર એન્થોની સાથે રમતી વખતે, તેમને હાર્ટ અટેક આવવાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. તેમના ફ્યુનરલ (અંતિમ સંસ્કાર) વખતે કોર્લિયોન પરિવારના કેપો ટેસિયો દ્વારા માઇકલને કહેવામાં આવે છે કે તેણે બારઝિની સાથે માઇકલની એક સુરક્ષિત મીટિંગ ગોઠવી છે.આ સાંભળતા જ માઇકલ સમજી જાય છે કે ટેસિયો જ અસલી ગદ્દાર છે. ભૂતકાળમાં ડોન વિટોએ માઇકલને સમજાવ્યો હતો કે સોનીની હત્યા અને પરિવાર પર થયેલા તમામ હુમલા પાછળ અસલી હાથ ડોન એમિલિયો બારઝિનીનો જ છે. વિટોએ ચેતવણી આપી હતી કે જે કોઈ પણ વ્યક્તિ બારઝિની સાથે મીટિંગ ગોઠવીને માઇકલની સુરક્ષાની જવાબદારી લેશે, તે જ પરિવારનો ગદ્દાર હશે; કારણ કે તે મીટિંગ માઇકલની હત્યા કરવા માટે ગોઠવવામાં આવી હશે. માઇકલ તેની બહેન કોનીના દીકરાનો ગોડફાધર (ધર્મપિતા) બને છે, ચર્ચની બેપ્ટિઝમ વિધિ બાદ માઇકલના આદેશથી તેના તમામ દુશ્મનોનો ખાતમો કરવામાં આવે છે. જેમાં લાસ વેગાસમાં કેસિનો વેચવાની ના પાડવા, ગદ્દારી કરવા અને માઇકલના ભાઈ ફ્રેડો પર હાથ ઉપાડવા બદલ મો ગ્રીનની હત્યા કરાય છે, તેમજ ડોન ફિલિપ તાતાગ્લિયા અને ડોન એમિલિયો બારઝિનીની પણ હત્યા કરવામાં આવે છે. માઇકલ સિસિલિમાં થયેલા પોતાની પત્ની એપોલોનિયાના મોતનો બદલો લેવા માટે ગદ્દાર ફેબ્રિઝિયોને શોધી કાઢે છે. જે ન્યૂયોર્કના બફેલો વિસ્તારમાં નામ બદલીને પિઝેરિયા (પિઝાની દુકાન) ચલાવતો હોય છે, અને માઇકલના એક શૂટર દ્વારા શૉટગનથી તેની હત્યા કરવામાં આવે છે. માઇકલ ગદ્દારી માટે ટેસિયોને પણ માફ નથી કરતો અને તેની હત્યા કરવા માટે ગાડીમાં લઈ જવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઇકલ તેના બહેનોઈ કાર્લો પાસે સોનીની હત્યામાં બારઝિનીને મદદ કરવાની વાત કબૂલ કરાવે છે. ખરેખર, કાર્લોએ કોની સાથે ઝઘડો કરી તેને માર માર્યો હતો, જેના કારણે ગુસ્સે ભરાયેલા સોનીએ રસ્તા વચ્ચે કાર્લોને ખૂબ જ ક્રૂરતાપૂર્વક પીટ્યો હતો.આ જ અપમાનના બદલામાં કાર્લો ફરીથી ગર્ભવતી કોની પર હાથ ઉપાડી સોનીને ઉશ્કેરે છે અને ઘાત લગાવીને બેઠેલા બારઝિનીના માણસો હાથે તેની હત્યા કરાવે છે. આ ગદ્દારીની ખબર પડતાં જ માઇકલ પ્લાન મુજબ કાર્લોને કારમાં બેસાડે છે, જ્યાં પાછળની સીટ પરથી ક્લેમેન્ઝા તેના ગળામાં વાયર ભેરવીને ગળું દબાવી તેની હત્યા કરી નાખે છે. આમ, માઇકલ કોર્લિયોન પોતાના તમામ દુશ્મનો અને ગદ્દારોનો સફાયો કરીને ન્યૂયોર્કનો સૌથી શક્તિશાળી અને એકચક્રી માફિયા ડોન બને છે. == પાત્રો == === મુખ્ય પાત્રો === * '''વિટો કોર્લિયોન''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંથી એક એવા કોર્લિયોન પરિવારના વડા, "ગોડફાધર", કાર્મેલાના પતિ તેમજ સોની, ફ્રેડો, માઇકલ અને કોનીના પિતા તથા ટોમ હેગનના દત્તક પિતા. * '''માઇકલ કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનનો નાનો પુત્ર, જે સોની અને ફ્રેડોનો નાનો ભાઈ તેમજ કોનીનો મોટો ભાઈ, એપોલોનિયા વિટેલી અને કે આદમ્સના પતિ છે છે. તેઓ શરૂઆતમાં માફિયા બિઝનેસથી દૂર રહેવા માંગતા હતા, પરંતુ આગળ જતાં તેઓ કોર્લિયોન માફિયા પરિવારના ઉત્તરાધિકારી બને છે, અને ન્યૂયોર્કના તમામ દુશ્મન પરિવારોનો ખાતમો કરીને ન્યૂયોર્કના એકચક્રી શક્તિશાળી ડોન બને છે. * '''સોની કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનના સૌથી મોટા, ઉતાવળિયા અને આક્રમક પુત્ર, સેન્ડ્રાના પતિ તેમજ ફ્રેડો, માઇકલ અને કોનીના મોટા ભાઈ. ગેંગ-વોર દરમિયાન ટોલબૂથ હાઇવે પર બારઝિની પરિવારના માણસો દ્વારા ઘાત લગાવીને તેમની નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવે છે. * '''ફ્રેડો કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનના વચલા અને નબળા પુત્ર, જે સોનીના નાના ભાઈ તેમજ માઈકલ અને કોનીના મોટા ભાઈ છે. * '''ટોમ હેગન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોન નો દત્તક પુત્ર તેમજ કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય સલાહકાર અને વકીલ. * '''કાર્મેલા "મામા" કોર્લિયોન''' – ડોન વિટોની પત્ની અને સોની, ફ્રેડો, માઇકલ તથા કોનીની માતા તેમજ ટોમ હેગનની દત્તક માતા. * '''કે આદમ્સ''' – માઈકલ કોર્લિયોનની ગર્લફ્રેન્ડ અને પાછળથી તેની બીજી પત્ની. * '''કોની કોર્લિયોન''' – ડોન વિટો અને કાર્મેલા કોર્લિયોનની એકમાત્ર પુત્રી તથા સોની, ફ્રેડો અને માઇકલની સૌથી નાની બહેન, જેના લગ્નથી વાર્તાની શરૂઆત થાય છે. * '''પીટર ક્લેમેન્ઝા''' – કોર્લિયોન પરિવારના વફાદાર કેપોરેજીમ અને ડોન વિટોના જૂના મિત્ર. જ્યારે માઇકલ કોર્લિયોન દુશ્મન સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ની હત્યા કરવાનું નક્કી કરે છે, ત્યારે ક્લેમેન્ઝા જ તેને બંદૂક ચલાવવાની તાલીમ આપે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં બંદૂક છુપાવીને મદદ કરે છે. * '''સાલ્વાટોર સાલ ટેસિયો''' – કોર્લિયોન પરિવારના અન્ય એક વફાદાર કેપોરેજીમ, જે પાછળથી ડોન વિટોના મૃત્યુ પછી દુશ્મનો સાથે હાથ મિલાવે છે. જ્યારે માઇકલ કોર્લિયોનને તેમની આ ગદ્દારીની ખબર પડે છે, ત્યારે તેને ગાડીમાં બેસાડીને દ્વારા તેની હત્યા કરવા માટે લઈ જવામાં આવે છે. * '''લુકા બ્રાસી''' – ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી વફાદાર, ક્રૂર અને ડરામણો શૂટર, જેને સોલોઝો અને તાતાગ્લિયા પરિવાર પ્લાનપૂર્વક ગળું દબાવીને મારી નાખે છે. * '''જોની ફોન્ટેન''' – ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર અને પ્રખ્યાત હોલીવુડ ગાયક તેમજ સુપરસ્ટાર અભિનેતા. * '''કાર્લો રિઝી''' – કોનીનો પતિ, જે કોનીને માર મારવા બદલ સોનીના હાથે રસ્તા પર ખૂબ માર ખાય છે; જેના બદલામાં તે બર્ઝિનીને મદદ કરીને કોર્લિયોન પરિવાર સાથે ગદ્દારી કરે છે અને સોનીની બર્ઝિનીના માણસો દ્વારા ટોલબૂથ હાઇવે પર હત્યા કરાવે છે. છેલ્લે માઇકલ તેના છોકરાના ગોડફાધર બન્યા બાદ, કાર્લોને આ ગદ્દારી માટે ક્લેમેન્ઝાના હાથે ગળું દબાવીને મરાવી નાખે છે. * '''વર્જિલ સોલોઝો''' – 'ધ ટર્ક' તરીકે ઓળખાતો હેરોઇનનો સ્મગલર, જે ડોન વિટો પર જીવલેણ હુમલો કરાવે છે. જેના બદલામાં મિટિંગ દરમિયાન બ્રોન્ક્સની એક રેસ્ટોરન્ટમાં માઇકલ કોર્લિયોન પોતાના પિતા પર થયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કી બંનેની ગોળી મારીને હત્યા કરી નાખે છે. * '''કેપ્ટન માર્ક મેકક્લસ્કી''' – ન્યૂયોર્ક પોલીસનો ભ્રષ્ટ કેપ્ટન, જે સોલોઝો પાસેથી મોટી લાંચ લઈને કોર્લિયોન પરિવાર વિરુદ્ધ કામ કરે છે. તે હોસ્પિટલમાંથી ડોન વિટોના સુરક્ષા ગાર્ડ્સને હટાવીને દુશ્મનો માટે રસ્તો સાફ કરી આપે છે અને ત્યાં પહોંચેલા માઇકલને પકડીને મોઢા પર જોરદાર થપ્પડ મારે છે. આ અપમાન અને પિતા પર થયેલા હુમલાનો બદલો લેવા માટે આગળ જતાં માઇકલ બ્રોન્ક્સની એક રેસ્ટોરન્ટમાં મીટિંગ દરમિયાન તેની સોલોઝો સાથે હત્યા કરી નાખે છે. * '''અલ નેરી''' – માઇકલ કોર્લિયોનનો અત્યંત વફાદાર અંગત રક્ષક અને શૂટર, જે કોર્લિયોન પરિવાર માટે લુકા બ્રાસી જેવું જ સ્થાન લે છે. માઇકલના આદેશથી તે પોલીસના ગણવેશમાં જઈને દુશ્મન ડોન એમિલિયો બર્ઝિનીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. * '''ફિલિપ તાતાગ્લિયા''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંના એક તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા અને સોલોઝોના મુખ્ય બિઝનેસ પાર્ટનર, જે બારઝિની સાથે મળીને કોર્લિયોન પરિવાર વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડે છે. વાર્તાના અંતમાં, માઇકલ કોર્લિયોનના આદેશથી ડોન એમિલિયો બર્ઝિની સાથે તેમની પણ હત્યા કરવામાં આવે છે, જ્યારે તેઓ એક હોટેલના રૂમમાં પોતાની રખત સાથે સૂતા હોય છે. * '''એમિલિયો બારઝિની''' – ન્યૂયોર્કના પાંચ માફિયા પરિવારોમાંથી એક એવા બારઝિની પરિવારના અત્યંત શક્તિશાળી વડા અને અંડરવર્લ્ડના મુખ્ય સૂત્રધાર, જે કોર્લિયોન પરિવારના સામ્રાજ્યને તોડવા માટે પડદા પાછળથી બધી ચાલ ચાલે છે. વાર્તાના અંતમાં, માઇકલ કોર્લિયોનના આદેશથી પોલીસ યુનિફોર્મમાં આવેલા હિટમેન અલ નેરી દ્વારા ન્યૂયોર્ક કાઉન્ટી કોર્ટહાઉસના પગથિયાં પર ગોળી મારીને તેમની હત્યા કરવામાં આવે છે. === સહાયક પાત્રો === * '''એપોલોનિયા વિટેલી''' – સિસિલીની એક અત્યંત સુંદર સ્થાનિક યુવતી, જેની સાથે માઇકલ સિસિલી પ્રવાસ દરમિયાન પ્રેમમાં પડે છે અને લગ્ન કરે છે. જો કે, કોર્લિયોન પરિવારનો એક બોડીગાર્ડ ગદ્દારી કરે છે અને માઇકલને મારવા માટે કારમાં બોમ્બ ફિટ કરી દે છે, જેમાં માઇકલની જગ્યાએ એપોલોનિયા જેવી કાર ચાલુ કરે છે કે તરત જ બોમ્બ બ્લાસ્ટ થતાં તેનું કરુણ મૃત્યુ થાય છે. * '''ડોન ટોમાસિનો''' – સિસિલીમાં કોર્લિયોન પરિવારના જૂના મિત્ર, જે માઇકલ જ્યારે સિસિલી ભાગી જાય છે ત્યારે તેને આશરો આપે છે. * '''જેન્કો અબાન્દાનદો''' – કોર્લિયોન પરિવારના પ્રથમ મુખ્ય સલાહકાર (કન્સિલીયરી) અને ડોન વિટોના બાળપણના ખાસ મિત્ર. તેઓ લાંબી માંદગી બાદ હોસ્પિટલમાં કેન્સરના કારણે મૃત્યુ પામે છે, જેના પછી ટોમ હેગનને પરિવારના નવા કન્સિલીયરી બનાવવામાં આવે છે. * '''અમેરિગો બોનાસેરા''' – ન્યૂયોર્કનો એક પ્રખ્યાત શવ-સંસ્કાર કરનાર અને ડોન વિટોનો જૂનો પરિચિત, જે પોતાની પુત્રીને ન્યાય અપાવવા માટે ડોન વિટો પાસે મદદ માંગે છે અને વાર્તાના પ્રારંભ માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. * '''ડોન ચિચિયો''' – સિસિલીનો ક્રૂર માફિયા બોસ, જેની વિટો કોર્લિયોન હત્યા કરીને તેના પરિવાર (માતા, પિતા, અને મોટા ભાઈ) ની હત્યા નો બદલો લે છે. * '''ડોન ફેનુચી''' – ન્યૂયોર્કના લિટલ ઇટાલી વિસ્તારનો બ્લેકમેલર અને ગુંડો, જેની હત્યા કરીને વિટો કોર્લિયોન પાવરફુલ બને છે. * '''જેક વોલ્ટ્ઝ''' – હોલીવુડનો એક અત્યંત શક્તિશાળી, પ્રભાવશાળી અને અહંકારી ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર, જે ડોન વિટોના ધર્મપુત્ર જોની ફોન્ટેનને પોતાની ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા આપવાની સાફ ના પાડી દે છે. ડોન વિટોના આદેશથી તેના સૌથી કિંમતી રેસિંગ ઘોડાનું કપાયેલું માથું સવારે જેક વોલ્ટ્ઝના જ પલંગમાંથી લોહીલુહાણ હાલતમાં મળી આવે છે, જેનાથી તે ભયભીત થઈને જોનીને ફિલ્મમાં લઈ લે છે. * '''બ્રુનો તાતાગ્લિયા''' – ફિલિપ તાતાગ્લિયાનો પુત્ર અને સોલોઝોનો બિઝનેસ પાર્ટનર. પિતા ડોન વિટો પર થયેલા જીવલેણ હુમલા અને લુકા બ્રાસીની હત્યાના બદલા તરીકે સોની કોર્લિયોન દ્વારા ગેંગ-વોર દરમિયાન તેની હત્યા કરવામાં આવે છે. * '''મો ગ્રીન''' – લાસ વેગાસનો મોટો કેસિનો માલિક, જે કોર્લિયોન પરિવારને કેસિનો વેચવાની ના પાડે છે અને કોર્લિયોન વિરુદ્ધ ડોન એમિલિયો બાર્ઝિની મદદ કરે છે. તેણે એકવાર માઇકલના ભાઈ ફ્રેડોને થપ્પડ પણ મારી હોય છે, જેના લીધે માઇકલ લાસ વેગાસમાં તેની હત્યા કરાવી નાખે છે. * '''ફેબ્રિઝિયો''' – સિસિલીમાં માઇકલ કોર્લિયોનનો અંગત બોડીગાર્ડ, જે દુશ્મનો સાથે મળીને ગદ્દારી કરે છે. તે માઇકલને મારવા માટે કારમાં બોમ્બ ફિટ કરે છે, જેમાં માઇકલની જગ્યાએ તેની પત્ની એપોલોનિયાનું કરુણ મૃત્યુ થાય છે. માઇકલના આદેશથી તેના માણસો ફેબ્રિઝિયોને અમેરિકામાં શોધી કાઢે છે અને ગોળી મારીને તેનો અંત આણે છે. == પ્રતિભાવ == 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'માં રોજર જેલિનેકે લખ્યું હતું કે આ પુસ્તક "અતિશય સફળ થવા માટે જ સર્જાયું હતું, અને તે માત્ર એટલા માટે નહીં કે માફિયા અત્યારે સમાચારોમાં છે. પુઝોની નવલકથા એક અદ્ભુત કલ્પના સમાન છે, જે કોઈ પણ પરિણામની ચિંતા વગર હિંસક વ્યક્તિગત સત્તાનો એક કુશળ ચિતાર રજૂ કરે છે. કોર્લિયોન 'પરિવાર'ના ભોગ બનનારા લોકો કાં તો ગુંડાઓ છે અથવા તો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારીઓ છે - એટલે કે એવા લોકો જેને વાસ્તવિક જીવનમાં તમે કે હું ક્યારેય મળવા ઈચ્છીશું નહીં. ડોન વિટો કહેતા તેમ, આ બધું માત્ર ધંધો છે, અંગત કંઈ જ નથી. પુસ્તકમાં સામાન્ય લોકોની ઝલક પણ જોવા મળતી નથી, તેથી વાચકને આ વૃદ્ધ વડા (ડોન વિટો) સિવાય અન્ય કોઈ પાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવાની તક મળતી નથી, જેઓ પોતાના વહાલા પરિવાર માટે દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા છે."<ref>{{cite news| location=New York| work=The New York Times| first=Roger | last=Jellinek | title=Just Business, Not Personal| date=4 March 1969}}</ref> આ નવલકથા 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'ની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને માત્ર બે વર્ષમાં જ તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web | title="The Godfather" Turns 40 |work=CBS News|publisher=CBS Interactive Inc. | url=http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ | date=March 15, 2012 | access-date=July 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717004801/http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ |archive-date=July 17, 2014 |url-status=live}}</ref> આ નવલકથા પીબીએસ ની 'ધ ગ્રેટ અમેરિકન રીડ' દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી "અમેરિકાના ૧૦૦ સૌથી પ્રિય પુસ્તકો" ની યાદીમાં ૫૩મા ક્રમે સ્થાન પામી છે.<ref>[https://www.pbs.org/the-great-american-read/books/#/ The Great American Read. "America’s 100 most-loved books." PBS. Retrieved 15 January 2024.]</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમ માં, વર્ષ ૨૦૦૩માં બીબીસી ની 'ધ બિગ રીડ' દ્વારા દેશના ટોચના ૨૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકો શોધવાના હેતુથી કરાયેલા સર્વેક્ષણમાં આ નવલકથા ૯૧મા ક્રમે રહી હતી. == ફિલ્મી રૂપાંતરણ == મારિયો પૂઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજુ બજારમાં સંપૂર્ણપણે આવ્યું પણ નહોતું, ત્યારે જ લોસ એન્જલસના પ્રખ્યાત પ્રોડક્શન હાઉસ 'પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ'ની નજર આ વાર્તા પર પડી હતી. તે સમયે મારિયો પૂઝો આર્થિક સંકટમાં હોવાથી, પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે વર્ષ ૧૯૬૭ માં પુસ્તક પૂરું થાય તે પહેલાં જ માત્ર ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલર (આશરે ૧૦.૬ લાખ રૂપિયા) માં આ નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાના સત્તાવાર રાઇટ્સ (હક્કો) ખરીદી લીધા હતા. જો કે, કરાર મુજબ જો ફિલ્મ બને તો પૂઝોને વધારાના ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર (આશરે ૬૮ લાખ રૂપિયા) આપવાનું નક્કી થયું હતું. ત્યારબાદ જ્યારે ૧૯૬૯માં નવલકથા બજારમાં આવી ત્યારે તેણે જબરદસ્ત વ્યાપારી સફળતા મેળવી અને સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી બેસ્ટસેલર યાદીમાં રહી હતી, જેને કારણે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે આ વાર્તા પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ફિલ્મ પ્રોડક્શન હાઉસે તે સમયે હૉલિવૂડમાં પ્રમાણમાં નવા અને એક નવશિક્ષિત દિગ્દર્શક તરીકે સંઘર્ષ કરી રહેલા ૨૯ વર્ષના ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલાને આ ફિલ્મનું નિર્દેશન સોંપ્યું હતું. જો કે, કોપ્પોલાએ પોતાના અદભુત વિઝન (દ્રષ્ટિકોણ) અને સૂઝબૂઝથી કામ લઈને, મારિયો પૂઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મનું શાનદાર પટકથા (સ્ક્રીનપ્લે) લેખન કર્યું અને [[ધ ગોડફાધર (ફિલ્મ)|ફિલ્મ]]<nowiki/>નું ભવ્ય નિર્માણ પૂર્ણ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં હૉલિવૂડના સૌથી મહાન અને પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓ પૈકીના એક એવા માર્લોન બ્રાન્ડોએ ડોન વિટો કોર્લિયોન ('ધ ગોડફાધર') તરીકે અને [[અલ પચિનો]] એ માઈકલ કોર્લિયોનની યાદગાર ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મે દુનિયાભર માં અંદાજે ૨૬.૯ કરોડ અમેરિકન ડોલરની કમાણી કરી હતી અને તે બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ ટાઈમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી. આ સાથે તે વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કમાણી કરનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મે ત્રણ એકેડેમી એવોર્ડ (ઓસ્કાર), પાંચ ગોલ્ડન ગ્લોબ અને એક ગ્રેમી એવોર્ડ સહિત અનેક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો જીત્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળેલું છે અને તેણે વૈશ્વિક સ્તરે ગેંગસ્ટર સિનેમા માટે એક નવો બેંચમાર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=2 કલાક 55 મિનિટની આ ક્રાઈમ થ્રિલર ફિલ્મે મચાવ્યો ગદર, IMDb 9.2 રેટિંગ સાથે મચાવી રહી છે ધૂમ!|url=https://sandesh.com/gallery/news/entertainment/the-godfather-crime-thriller-jio-hotstar-imdb-rating|url-status=live|access-date=2026-08-12|website=Sandesh|language=gu}}</ref> આ વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાને કારણે વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં તેના પરથી પ્રેરિત થઈને અનેક સત્તાવાર અને અનધિકૃત રીમેક ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|url-status=live|access-date=2026-08-11|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == ગુજરાતી અનુવાદ અને પ્રકાશન == [[File:Gujarati edition cover.jpg|thumb|ગોડફાધર ગુજરાતી એડિશન પુસ્તકનું મુખપૃષ્ઠ]] મારિયો પુઝોની આ વિશ્વપ્રસિદ્ધ ક્રાઇમ થ્રિલર નવલકથાનો સત્તાવાર ગુજરાતી અનુવાદ જાણીતા કટારલેખક અને સાહિત્યકાર [[સૌરભ શાહ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. આ અનુવાદિત પુસ્તક સૌપ્રથમ વર્ષ ૨૦૧૨-૨૦૧૩માં ગુજરાતના અમદાવાદ શહેરના અગ્રણી પ્રકાશન ગૃહ 'આર. આર. શેઠ એન્ડ કંપની' દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=https://rrsheth.com/shop/godfather/ |title=આર. આર. શેઠ બુક્સ: ગોડફાધર ગુજરાતી પુસ્તકની સત્તાવાર વિગત |access-date=2026-07-22 |archive-date=2026-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260722140504/https://rrsheth.com/shop/godfather/ |url-status=dead }}</ref> સૌરભ શાહે મૂળ અંગ્રેજી લખાણની અમેરિકન-ઇટાલિયન માફિયા સંસ્કૃતિ, તેના વિશિષ્ટ સંવાદો અને અંડરવર્લ્ડના જટિલ વાતાવરણને ગુજરાતી ભાષાના પ્રવાહ સાથે એવી રીતે સાંકળ્યું છે કે વાચકને તે અનૂદિત હોવા છતાં એક 'મૌલિક ગુજરાતી સંસ્કરણ' જેવો આસ્વાદ આપે છે. === અનુવાદ પાછળ ની ઈતિહાસ અને પૃષ્ઠભૂમિ === અનુવાદક સૌરભ શાહે આ ક્લાસિક કૃતિ સાથેના પોતાના દાયકાઓ જૂના જોડાણ અને ઇતિહાસનો ક્રમબદ્ધ ઉલ્લેખ કર્યો છે.<ref name="newspremi-hollywood">{{cite news |last=શાહ |first=સૌરભ |title=હૉલિવુડ ઠીક છે પણ બૉલિવુડ-ઢોલીવુડ શું કામ? |url=https://www.newspremi.com/godfather-hollywood/ |work=ન્યૂઝપ્રેમી |date=માર્ચ ૨૦૨૨}}</ref> માર્ચ ૧૯૭૨માં અમેરિકામાં રિલીઝ થયેલી 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મ ભારતમાં છેક ચાર વર્ષ પછી, એટલે કે ૧૯૭૬માં પહેલી વાર મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ હતી. તે એ જમાનો હતો જ્યારે કૉલેજકાળ દરમિયાન તેઓ પોતાના મિત્રો સાથે કૉલેજમાં ગુટલી (ક્લાસ બંક) મારીને 'ધ ગન્સ ઑફ નેવરોન' અને 'વ્હેર ઇગલ્સ ડેર' જેવી લોકપ્રિય અને દાયકા જૂની હૉલિવૂડની ફિલ્મો જોવા જતા હતા. જો કે, વર્ષ ૧૯૭૬માં જ્યારે 'ધ ગોડફાધર' મુંબઈમાં રિલીઝ થઈ ત્યારે કોઈ કારણસર તેઓ આ ફિલ્મ થિયેટરમાં જોઈ શક્યા નહોતા અને લાંબા સમય સુધી આ નવલકથા વાંચવાનું પણ બન્યું ન હતું. કૉલેજના પાછલા વર્ષોમાં તેઓ જેફ્રી આર્ચર, ઇરવિંગ વૉલેસ, સિડની શેલ્ડન, આર્થર હેલી અને રૉબર્ટ લુડલમ જેવા થ્રિલર સાહિત્યના પ્રખ્યાત પશ્ચિમી લેખકોના વાચક બની ચૂક્યા હતા. ત્યારબાદ, તેમણે જીવનમાં સૌપ્રથમ વાર 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મ ભાડાના વીડિયો પ્લેયર પર જોઈ હતી. સમય જતાં ફિલ્મ પ્રત્યેના અતિશય લગાવને કારણે તેમણે આ ફિલ્મની વીસીડી, ડીવીડી અને છેવટે બ્લૂ-રે આવૃત્તિઓ વસાવી હતી. આ ફિલ્મના વારંવારના અવલોકનને કારણે તેમને ફિલ્મના એકેએક સંવાદો (ડાયલોગ) ઉપરાંત કલાકારોના નાનામાં નાના હાવભાવ પણ મોઢે થઈ ગયા હતા. તેમણે મૂળ 'ધ ગોડફાધર' નવલકથાની હાર્ડબાઉન્ડ અને પેપરબેક સહિત ત્રણેક પ્રકારની અંગ્રેજી આવૃત્તિઓ તેમજ મારિયો પૂઝો લિખિત 'ધ ગૉડફાધર પેપર્સ' અને આ વિષયના અડધો ડઝન જેટલા દમદાર ગ્રંથો, કલાકારો તથા દિગ્દર્શકો વિશેના પુસ્તકોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો, જે આ નવલકથાના પ્રોપર ગુજરાતી અનુવાદ માટે પાયારૂપ બન્યો હતો. લાંબા સમય સુધી આ ફિલ્મ માત્ર નાના પડદે જોયા બાદ, માર્ચ ૨૦૨૨માં જ્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે આ ફિલ્મના ૫૦ વર્ષ પૂરા થવા પર વિશ્વના પ્રમુખ શહેરો સહિત મુંબઈના મોટા પડદા પર તેને ફરી રિલીઝ કરી, ત્યારે મુંબઈના થિયેટર પર આ ફિલ્મ એક અઠવાડિયાના બદલે ત્રણ અઠવાડિયા સુધી હાઉસફુલ ચાલી હતી. આ પ્રસંગે અનુવાદકે પોતાના જીવનમાં પ્રથમ વખત મોટા સ્ક્રીન (થિયેટર) પર આ ફિલ્મ જોઈને તેને 'અલૌકિક અનુભવ' ગણાવ્યો હતો. == સિક્વલ (આગળનો ભાગ) == ૧૯૮૪માં, મારિયો પુઝો દ્વારા 'ધ ગોડફાધર' ની સિક્વલ પ્રકાશિત થઈ હતી. 'ધ સિસિલિયન શીર્ષક ધરાવતી આ નવલકથા "ગિયુલીઆનો" (સાલ્વાટોર ગિયુલીઆનો) ના જીવનની આસપાસ ફરે છે, પરંતુ તેમાં કોર્લિયોન પરિવાર અને ખાસ કરીને માઇકલ કોર્લિયોનને મુખ્ય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. કાલક્રમિક રીતે આ વાર્તા માઇકલ જ્યારે સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કરીને સિસિલિ ભાગી જાય છે ત્યારની છે; તે અમેરિકા પાછો ફરે તે પહેલાં જ ડોન વિટો કોર્લિયોન તેને સિસિલિમાં એક મહત્વનું કામ સોંપે છે કે તેણે ગિયુલીઆનોને પોતાની સાથે અમેરિકા લાવવાનો છે. કોપીરાઈટના કારણોસર, માઈકલ સિમિનો દ્વારા આ નવલકથા પરથી બનેલી ફિલ્મ અનુકૂલનમાંથી કોર્લિયોન પરિવારની ભૂમિકાને હટાવી દેવામાં આવી હતી, જેને ગોડફાધર ફિલ્મ શ્રેણીનો ભાગ ગણવામાં આવતી નથી. ૨૦૦૪માં, રેન્ડમ હાઉસે માર્ક વાઈનગાર્ડનર દ્વારા લિખિત પ્યુઝોની 'ધ ગોડફાધર' ની સિક્વલ 'ધ ગોડફાધર રિટર્ન્સ' પ્રકાશિત કરી હતી (પુઝોના "ધ ગોડફાધર" ના અંત પછી તરત જ વાર્તા શરૂ કરે છે. તે ૧૯૫૫ થી ૧૯૬૨ ના વર્ષોને આવરી લે છે, તેમજ પ્રથમ નવલકથાની ઘટનાઓ પહેલાં માઇકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ પૃષ્ઠભૂમિ પ્રદાન કરે છે. ફિલ્મ "ધ ગોડફાધર ભાગ II" ની બધી ઘટનાઓ આ નવલકથાના સમયમર્યાદામાં બને છે, પરંતુ તેનો ઉલ્લેખ ફક્ત પૃષ્ઠભૂમિમાં જ કરવામાં આવ્યો છે. નવલકથામાં એક પરિશિષ્ટ છે જે નવલકથાઓની ઘટનાઓને ફિલ્મોની ઘટનાઓ સાથે સાંકળવાનો પ્રયાસ કરે છે.). વાઈનગાર્ડનર દ્વારા આ શ્રેણીની આગામી સિક્વલ 'ધ ગોડફાધર્સ રિવેન્જ' ૨૦૦૬માં બહાર પાડવામાં આવી હતી (જે વાર્તાને ૧૯૬૩ થી ૧૯૬૪ માં આગળ ધપાવે છે, જેમાં, નિક ગેરાસીના બદલાનો પ્લાન અને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિના પરિવાર સાથે માફિયા પરિવારોના ટકરાવની રાજકીય વાર્તા છે). આ નવલકથાઓ પ્યુઝોની મૂળ નવલકથાની વાર્તાને આગળ ધપાવે છે. ૨૦૧૨માં, મારિયો પુઝોની બિન-નિર્મિત પટકથા "ધ ફેમિલી કોર્લિયોન" પર આધારિત એક પ્રિક્વલ નવલકથા એડ ફાલ્કો દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ વાર્તા ૧૯૩૩ થી ૧૯૩૪ ના વર્ષો (ગ્રેટ ડિપ્રેશન અને દારૂબંધીના અંતિમ દિવસો) ની સમયમર્યાદા પર આધારિત છે. તે વિટો કોર્લિયોન કેવી રીતે ન્યૂયોર્કના સૌથી શક્તિશાળી ડોન બને છે, સોની કોર્લિયોન પિતાની મરજી વિરુદ્ધ પોતાની યુવાનીના દિવસોમાં કઈ રીતે ગુનાખોરીના રસ્તે ચડીને કોર્લિયોન ફેમિલી માફિયા ગેંગમાં જોડાય છે તેમજ ટોમ હેગન કૌટુંબિક વ્યવસાયમાં કેવી રીતે પ્રવેશ કરે છે તેની વાર્તા કહે છે. ૨૦૨૬માં એવી સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે, માર્ક વાઈનગાર્ડનર ઉપરાંત હવે પ્રખ્યાત લેખિકા એડ્રિયાના ટ્રિજિયાની દ્વારા આ શ્રેણીની એક નવી સત્તાવાર નવલકથા લખવામાં આવી રહી છે. આ પુસ્તકનું શીર્ષક "કોની" રાખવામાં આવ્યું છે અને તે ૨૦૨૭ના અંતમાં પ્રકાશિત થવાનું છે. આ નવલકથા પણ પુઝોની એસ્ટેટ (વારસદારો) દ્વારા મંજૂર કરાયેલી સત્તાવાર સિક્વલ છે, જેમાં પ્રથમ વખત ગોડફાધરની આખી વાર્તાને ડોન વિટો કોર્લિયોનની એકમાત્ર પુત્રી કોની કોર્લિયોનના દ્રષ્ટિકોણ થી રજૂ કરવામાં આવશે. == વાસ્તવિક જીવનનો પ્રભાવ == આ નવલકથાનો એક મોટો ભાગ વાસ્તવિક ઘટનાઓ પર આધારિત છે, ખાસ કરીને ન્યૂ યોર્ક અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં સક્રિય માફિયા સંગઠન 'ફાઇવ ફેમિલીઝ' (પાંચ પરિવારો) નો ઇતિહાસ આ વાર્તાનો મુખ્ય આધાર છે. આ નવલકથામાં વાસ્તવિક જીવનના ગેંગસ્ટરો અને તેમના સાથીદારોના ઘણા સંદર્ભો વણી લેવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર પ્રખ્યાત ગાયક અને અભિનેતા ફ્રેન્ક સિનાટ્રા પર આધારિત છે, જ્યારે મો ગ્રીનનું પાત્ર કુખ્યાત કેસિનો માલિક બગ્સી સિગેલ પર આધારિત છે. મુખ્ય પાત્ર ડોન વિટો કોર્લિયોનનું વ્યક્તિત્વ વાસ્તવિક જીવનના અંડરવર્લ્ડ ડોન ફ્રેન્ક કોસ્ટેલો અને કાર્લો ગેમ્બિનોના પાત્રોના મિશ્રણથી તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઉપરાંત, માઇકલ કોર્લિયોનનું વ્યક્તિત્વ જોસેફ બોનન્નો અને તેમના પુત્ર બિલ બોનન્નોના જીવનથી પ્રેરિત છે. બિલ પણ માઇકલની જેમ જ શરૂઆતમાં માફિયા ધંધાથી દૂર રહીને યુનિવર્સિટીમાં કાયદાનો અભ્યાસ કરતા હતા, પરંતુ પાછળથી પિતા પર થયેલા હુમલા અને બદલાતા સંજોગોના કારણે તેઓ અનિચ્છાએ પરિવારના અંડરવર્લ્ડ સામ્રાજ્યના વડા બન્યા હતા. જ્યારે સોની કોર્લિયોનનું આક્રમક પાત્ર ન્યૂ યોર્કના હિંસક ગેંગસ્ટર કાર્માઈન ગલાંતે અને ક્રેઝી જો ગાલો પર આધારિત છે. == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:નવલકથા]] [[શ્રેણી:અમેરિકન નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯ની અમેરિકન નવલકથાઓ]] ofqekkcrd2od9uwm6r6844nkr4etnir 0 154962 904600 904377 2026-08-27T18:23:32Z MichealBVN 88262 /* ૧૯૭૨–૧૯૮૩: વૈશ્વિક લોકપ્રિયતા અને સફળતા */ 904600 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''અલ પચિનો''' નું હુલામણુ નામ ધરાવતા '''આલ્ફ્રેડો જેમ્સ પચિનો''' (જન્મ એપ્રિલ ૨૫, ૧૯૪૦), એક અમેરિકન અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા છે. ૨૦મી સદીના સૌથી પ્રભાવશાળી અને મહાન કલાકારોમાંના એક ગણાતા અલ પચિનોએ<ref>{{Cite news|title=Pacino named 'greatest film star'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3001463.stm|date=2003-05-05|access-date=2026-08-12|language=en-GB}}</ref> પાંચ દાયકાથી વધુ લાંબી કારકિર્દીમાં અસંખ્ય યાદગાર ભૂમિકાઓ ભજવી છે. તેઓ અભિનયનો "ટ્રિપલ ક્રાઉન" (ઓસ્કાર, એમી અને ટોની એવોર્ડ) મેળવનારા જૂજ વૈશ્વિક કલાકારોમાં સામેલ છે. == પ્રારંભિક જીવન == આલ્ફ્રેડો જેમ્સ પચિનોનો જન્મ અમેરિકા ના ન્યૂયોર્ક શહેરના મેનહટન વિસ્તારમાં આવેલા ઈસ્ટ હાર્લેમમાં ૨૫ એપ્રિલ, ૧૯૪૦ના રોજ થયો હતો. તેઓ તેમના સિસિલિયન અમેરિકન માતા રોઝ અને પિતા સાલ્વાટોર પચિનોનું એકમાત્ર સંતાન હતા. તેમના પિતા ઇટાલીના સેન ફ્રાટેલોથી આવીને અમેરિકામાં વસ્યા હતા. જ્યારે અલ પચિનો માત્ર બે વર્ષના હતા ત્યારે તેમના માતા-પિતાના છૂટાછેડા થઈ ગયા હતા. માતા-પિતા અલગ થયા પછી, તેમના માતા તેમને સાઉથ બ્રોન્ક્સ વિસ્તારમાં લઈ ગયા હતા. ત્યાં તેઓ તેમના નાના-નાની કેટ અને જેમ્સ ગેરાર્ડી સાથે રહેતા હતા. તેમના નાના-નાની નાની ઉંમરે ઇટાલીના પ્રખ્યાત કોર્લિયોન ગામમાંથી આવીને અમેરિકામાં વસ્યા હતા. અલગ થયા પછી અલ પચિનોના પિતા કેલિફોર્નિયા જતા રહ્યા હતા, જ્યાં તેમણે વીમા વેચાણકર્તા અને રેસ્ટોરન્ટના માલિક તરીકે કામ શરૂ કર્યું હતું. જ્યારે અલ પચિનો ત્રણ-ચાર વર્ષના હતા, ત્યારથી જ તેમના માતા તેમને નિયમિત રીતે સિનેમા હોલમાં ફિલ્મો જોવા લઈ જતા હતા. ફિલ્મો જોયા પછી તેઓ મનમાં જ તે પાત્રોના સંવાદો વાગોળવાનું શરૂ કરી દેતા હતા. અલ પચિનોનું હુલામણું નામ સોની બોય હતું, જે તેમની માતાએ તે સમયના પ્રખ્યાત ગાયક અલ જોલ્સનના એક લોકપ્રિય ગીત પરથી રાખ્યું હતું, જે તેઓ અવારનવાર અલ પચિનો માટે ગાતા હતા. પચિનો એ હર્મન રિડર જુનિયર હાઈસ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ તેમણે અંગ્રેજી સિવાયના મોટાભાગના વિષયોના વર્ગો છોડી દીધા હતા. તેમના જુનિયર હાઈસ્કૂલના શિક્ષિકા બ્લેન્ચ રોથસ્ટીને નાની ઉંમરે જ તેમની અભિનય ક્ષમતા ઓળખી લીધી હતી. તેમણે અલ પચિનોને શાળાના નાટકોમાં ભૂમિકાઓ આપી અને વિદ્યાર્થીઓની સભાઓમાં બાઇબલના પાઠ વાંચવાનું કામ સોંપ્યું. તે શિક્ષિકાએ તેમના પરિવારના એપાર્ટમેન્ટની મુલાકાત લીધી અને તેમની નાનીને ખાસ કહ્યું કે આ બાળક આ જ કામ માટે બન્યો છે, જેને અલ પચિનો પોતાના જીવનનો સૌથી મોટો વળાંક માને છે. ત્યારબાદ ઓડિશન આપીને તેમણે હાઈસ્કૂલ ઓફ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. જોકે તેમની માતા તેમના આ નિર્ણયથી અસંમત હતા, કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે ગરીબ લોકો અભિનય ન કરે. આ બાબતે ઘરમાં ઝઘડો થતાં તેમણે ઘર છોડી દીધું હતું. પચિનો એ પોતાના સપના પૂરા કરવા અને ખર્ચ ઉઠાવવા માટે સંદેશવાહક, હોટેલમાં વાસણ સાફ કરવાના સહાયક, સફાઈ કામદાર, ટેલિફોન ઓપરેટર અને ટપાલ ક્લાર્ક જેવી ઓછી આવક વાળી નોકરીઓ કરી હતી. આ સમય દરમિયાન તેઓ ન્યૂયોર્કના અંડરગ્રાઉન્ડ થિયેટરોમાં બેઝમેન્ટ નાટકોમાં અભિનય કરતા હતા. કિશોરાવસ્થામાં તેમણે એક્ટર્સ સ્ટુડિયો નામની સંસ્થામાં જોડાવાનો પ્રયાસ કર્યો પરંતુ તેઓ રિજેક્ટ થયા. ત્યારબાદ તેઓ એચબી સ્ટુડિયોમાં જોડાયા, જ્યાં તેમની મુલાકાત અભિનયના શિક્ષક ચાર્લી લોટન સાથે થઈ, જેઓ પાછળથી તેમના માર્ગદર્શક અને શ્રેષ્ઠ મિત્ર બન્યા. આ સ્ટુડિયોના હોલ અને ડાન્સ રૂમ સાફ કરવાના બદલામાં સંસ્થાએ તેમને મફતમાં ક્લાસ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. રાત્રિના સમયે અલ પચિનો શેરીઓમાં ફરતા ફરતા શેક્સપિયરના સંવાદોની પ્રેક્ટિસ કરતા હતા. આ સમયગાળામાં તેઓ ઘણીવાર બેરોજગાર અથવા બેઘર રહ્યા હતા, અને ક્યારેક શેરીઓમાં, થિયેટરોમાં અથવા મિત્રના ઘરે સૂઈ જતા હતા. વર્ષ ૧૯૬૨માં પચિનોના માતાનું ત્રેતાલીસ વર્ષની નાની ઉંમરે અવસાન થયું હતું. તેના પછીના જ વર્ષે તેમના નાનાનું પણ અવસાન થયું. અલ પચિનો આ સમયને પોતાના જીવનનો સૌથી મુશ્કેલ તબક્કો માને છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ તે સમયે બાવીસ વર્ષના હતા અને તેમના જીવનના સૌથી પ્રભાવશાળી બે લોકો ચાલ્યા ગયા હતા, જેના કારણે તેઓ સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડ્યા હતા. એચબી સ્ટુડિયોમાં ચાર વર્ષ વિતાવ્યા પછી, અલ પચિનોએ એક્ટર્સ સ્ટુડિયો માટે સફળતાપૂર્વક ઓડિશન આપ્યું. ત્યાં તેમણે અભિનયના પ્રખ્યાત કોચ લી સ્ટ્રાસબર્ગ હેઠળ પદ્ધતિસરના અભિનયનો અભ્યાસ કર્યો. આ જ લી સ્ટ્રાસબર્ગ પાછળથી અલ પચિનો સાથે ધ ગોડફાધર ભાગ બે ફિલ્મમાં પણ જોવા મળ્યા હતા. પાછળથી આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં તેમણે સ્ટ્રાસબર્ગ અને આ સંસ્થાની તેમના જીવન પર પડેલી અસર વિશે વાત કરી હતી કે એક્ટર્સ સ્ટુડિયોનું તેમના જીવનમાં ખૂબ મોટું સ્થાન છે અને લી સ્ટ્રાસબર્ગને જેટલું સન્માન મળવું જોઈતું હતું તેટલું નથી મળ્યું. ચાર્લી લોટન પછી આ સંસ્થાએ જ તેમની કારકિર્દીને એક નવી દિશા આપી હતી, જેના કારણે તેઓ અન્ય નાની-મોટી નોકરીઓ છોડીને સંપૂર્ણપણે અભિનય તરફ વળી શક્યા હતા. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે લી સ્ટ્રાસબર્ગ સાથે કામ કરવું ખૂબ જ ઉત્સાહજનક હતું કારણ કે તેઓ જ્યારે કોઈ દ્રશ્ય કે લોકો વિશે વાત કરતા ત્યારે એટલા રસપ્રદ લાગતા કે બસ તેમને સાંભળતા જ રહેવાનું મન થાય. તેઓ અભિનેતાઓને ખૂબ પ્રેમ કરતા અને અભિનયની અદ્ભુત સમજ ધરાવતા હતા. == અંગત જીવન == === સંબંધો અને બાળકો === પચિનોનો તેમની 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મના સહ-અભિનેત્રી ડાયેન કીટન સાથે લાંબો સંબંધ રહ્યો હતો. તેમનો આ ઉતાર-ચઢાવવાળો સંબંધ 'ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૩' ના શૂટિંગ પછી પૂરો થયો હતો. આ સિવાય તેઓ જીલ ક્લેબર્ગ, ટ્યુઝડે વેલ્ડ, માર્થે કેલર, વેરુસ્કા વોન લેહન્દોર્ફ, કેથલીન ક્વિનલાન, લિન્ડાલ હોબ્સ અને પેનેલોપ એન મિલર સાથે પણ સંબંધોમાં રહ્યા હતા. પચિનોનો આર્જેન્ટિનાની અભિનેત્રી લ્યુસિલા પોલાક સાથે ૨૦૦૮ થી ૨૦૧૮ સુધી ૧૦ વર્ષ લાંબો સંબંધ રહ્યો હતો. પચિનોને ચાર બાળકો છે. તેમની સૌથી મોટી દીકરી જૂલી મેરીનો જન્મ ૧૬ ઓક્ટોબર ૧૯૮૯ના રોજ થયો હતો, જે તેમની અને એક્ટિંગ કોચ જેન ટેરન્ટની દીકરી છે. આ સિવાય ૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ના રોજ આઈવીએફ પદ્ધતિ દ્વારા તેમને બે જોડિયા બાળકો થયા હતા, જેમની માતા અભિનેત્રી બેવર્લી ડી એન્જેલો છે, જેમની સાથે પચિનો ૧૯૯૭ થી ૨૦૦૩ સુધી સંબંધમાં રહ્યા હતા. ત્યારબાદ ૨૦૨૨ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન ફિલ્મ નિર્માતા નૂર અલ્ફલ્લાહ સાથેના સંબંધોથી ૧૫ જૂન ૨૦૨૩ના રોજ તેમને એક દીકરો થયો હતો.<ref>{{Cite web|last=Gujarati|first=TV9|date=2023-05-31|title=Al Pacinoની 53 વર્ષ નાની ગર્લફ્રેન્ડ બનશે માતા, 82 વર્ષની ઉંમરે ચોથી વખત પિતા બનશે એક્ટર|url=https://tv9gujarati.com/entertainment/hollywood-actor-al-pacino-is-going-to-be-a-father-for-the-fourth-time-at-the-age-of-82-with-53-year-younger-girlfriend-768236.html|access-date=2026-08-12|website=TV9 Gujarati|language=gu}}</ref>૮૩ વર્ષની ઉંમરે પચિનો દુનિયાના સૌથી મોટી ઉંમરે પિતા બનનારા વ્યક્તિઓમાંથી એક બન્યા છે, કોરોના લોકડાઉન બાદ ૨૦૨૨માં શરૂ થયેલો આ સંબંધ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪માં સત્તાવાર રીતે પૂરો થયો હતો અને બંને અલગ થઈ ગયા હતા<ref>{{Cite web|date=2023-09-07|title=પીઢ અભિનેતા અલ પચિનો અને નૂર અલફલ્લાહ અલગ થયા: બાળકનો જન્મ ત્રણ મહિના પહેલા થયો હતો, નૂરે કસ્ટડી અને પૈસા માંગ્યા|url=https://www.divyabhaskar.co.in/entertainment/bollywood/news/veteran-actors-al-pacino-and-noor-alfallah-split-131802804.html|access-date=2026-08-12|website=Divya Bhaskar|language=gu}}</ref>, પચીનો એ ક્યારેય લગ્ન કર્યા નથી. == કારકિર્દી == === ૧૯૬૭–૧૯૭૧: થિયેટર ભૂમિકાઓ અને ફિલ્મ સફરની શરૂઆત === [[File:Al Pacino - Hummel.jpg|thumb|upright|અલ પચિનો ૧૯૭૭માં ધ બેઝિક ટ્રેનિંગ ઑફ પાવ્લો હમેલ નાટકમાં અભિનય કરતા.]] ૧૯૬૭માં અલ પચિનોએ બોસ્ટનના ચાર્લ્સ પ્લેહાઉસમાં અવેક એન્ડ સિંગ નાટકથી વ્યાવસાયિક રંગમંચ કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ત્યારબાદ અમેરિકા હુર્રા નાટકમાં કામ દરમિયાન તેમની મુલાકાત અભિનેત્રી જીલ ક્લેબર્ગ સાથે થઈ, બંને વચ્ચે પાંચ વર્ષ સુધી પ્રેમસંબંધ રહ્યો, અને ત્યારબાદ તેઓ ન્યૂયોર્ક શહેરમાં પાછા ફર્યા હતા. વર્ષ ૧૯૬૮માં પચિનોએ એસ્ટોર પ્લેસ થિયેટરમાં ઇઝરાયેલ હોરોવિટ્ઝના ધ ઇન્ડિયન વોન્ટ્સ ધ બ્રોન્ક્સ નામના નાટકમાં મર્ફ નામના શેરી ગુંડાની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ નાટક ૧૭ જાન્યુઆરી, ૧૯૬૮ના રોજ શરૂ થયું હતું અને તેના કુલ એકસો સિત્યોતેર શો થયા હતા. આ નાટકની સાથે જ હોરોવિટ્ઝનું બીજું નાટક ઈટ્સ કોલ્ડ ધ સુગર પ્લમ પણ દર્શાવવામાં આવતું હતું, જેમાં જીલ ક્લેબર્ગ મુખ્ય ભૂમિકામાં હતી. આ નાટકમાં શાનદાર અભિનય માટે પચિનોને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ઓબી એવોર્ડ મળ્યો હતો, જ્યારે જોન કાઝલેને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. માર્ટિન બ્રેગમેને આ નાટક જોયું અને તેઓ પચિનોના મેનેજર બન્યા હતા. આ ભાગીદારી આવનારા વર્ષોમાં ખૂબ જ સફળ સાબિત થઈ, કારણ કે બ્રેગમેને જ પચિનોને ધ ગોડફાધર, સેર્પીકો અને ડોગ ડે આફ્ટરનૂન જેવી મહાન ફિલ્મો કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. પોતાની સ્ટેજ કારકિર્દી વિશે પચિનોએ જણાવ્યું હતું કે માર્ટિન બ્રેગમેને જ મારી શોધ કરી હતી જ્યારે હું પચીસ-છવ્વીસ વર્ષનો હતો અને તેઓ મારા મેનેજર બન્યા હતા. હું આજે જે પણ સ્થાને છું તે માર્ટીના કારણે જ છું અને હું ખરેખર તેમનો ઋણી છું. ૨૫ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૬૯ના રોજ પચિનોએ બેલાસ્કો થિયેટર ખાતે ડોન પીટરસનના ડઝ અ ટાઈગર વેર અ નેકટાઈ નામના નાટકથી બ્રોડવે થિયેટરમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. આ નાટક ઓગણચાળીસ શો પછી ૨૯ માર્ચ, ૧૯૬૯ના રોજ બંધ થઈ ગયું હતું, પરંતુ પચિનોના અભિનયના ખૂબ જ વખાણ થયા હતા અને ૨૦ એપ્રિલ, ૧૯૬૯ના રોજ તેમને આ ભૂમિકા માટે પ્રતિષ્ઠિત ટોની એવોર્ડ મળ્યો હતો. પચિનોએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં પણ સ્ટેજ પર અભિનય ચાલુ રાખ્યો હતો અને ધ બેઝિક ટ્રેનિંગ ઓફ પાવલો હમેલ નામના નાટક માટે પોતાનો બીજો ટોની એવોર્ડ જીત્યો હતો. આ સિવાય તેમણે રિચાર્ડ ધ થર્ડ નામના નાટકમાં મુખ્ય શીર્ષક ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૮૦ના દાયકા મા ડેવિડ મેમેટના અમેરિકન બફેલો નામના નાટકમાં દેખાયા પછી પચિનોએ ફરીથી સ્ટેજ પર મોટી સફળતા મેળવી હતી, જેના માટે તેમને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ ૧૯૯૦ પછી પચીનો સ્ટેજ કાર્યોમાં યુજેન ઓ નીલના હ્યુગી, ઓસ્કાર વાઈલ્ડના સાલોમે અને વર્ષ ૨૦૦૫માં લાઈલ કેસ્લરના ઓર્ફન્સ નામના નાટકોના પુનઃપ્રસારણનો સમાવેશ થાય છે. એક્ટર્સ સ્ટુડિયોમાં અભ્યાસ કરતી વખતે પચીનોને સમજાયું હતું કે તેમની પાસે અભિનયની એક અદ્ભુત ભેટ છે અને તેમને આ કામમાં ખૂબ આનંદ આવતો હતો, જોકે તેમના શરૂઆતના કામો આર્થિક રીતે બહુ ફાયદાકારક નહોતા. સ્ટેજ પર સફળતા મેળવ્યા પછી પચિનોએ વર્ષ ૧૯૬૯માં પેટ્ટી ડ્યુક અભિનીત એક સ્વતંત્ર ફિલ્મ મી, નેટલીમાં ટૂંકી ભૂમિકા ભજવીને ફિલ્મી દુનિયામાં પ્રવેશ કર્યો હતો. વર્ષ ૧૯૭૦માં પચિનોએ ક્રિએટિવ મેનેજમેન્ટ એસોસિએટ્સ નામની ટેલેન્ટ એજન્સી સાથે કરાર કર્યા હતા. ત્યારબાદ વર્ષ ૧૯૭૧માં આવેલી ફિલ્મ ધ પેનિક ઇન નીડલ પાર્કમાં એક હેરોઈનના બંધાણી યુવકની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવીને તેમણે ફીચર ફિલ્મમાં મુખ્ય અભિનેતા તરીકે સત્તાવાર શરૂઆત કરી હતી. === ૧૯૭૨–૧૯૮૩: વૈશ્વિક લોકપ્રિયતા અને સફળતા === [[File:Al Pacino with James Caan.jpg|thumb|upright|left|વર્ષ ૧૯૭૨ની આસપાસ જેમ્સ કાન સાથે અલ પચિનો]] ડિરેક્ટર ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાએ પચિનોને મારીયો પુઝો ની ૧૯૬૯ માં પ્રકાશિત થયેલી સુપર હિટ માફિયા નવલકથા પર આધારિત ફિલ્મ [[ધ ગોડફાધર (ફિલ્મ)|ધ ગોડફાધર]] માં માઈકલ કોર્લિયોનની મુખ્ય ભૂમિકા માટે પસંદ કર્યા હતા, જે વર્ષ ૧૯૭૨ રિલીઝ થઈ હતી. જોકે આ ભૂમિકા મેળવવા માટે જેક નિકોલસન, રોબર્ટ રેડફોર્ડ, વોરેન બીટી અને તે સમયે ખૂબ જ ઓછા જાણીતા એવા રોબર્ટ ડી નિરોએ પણ પ્રયાસો કર્યા હતા. તેમ છતાં દિગ્દર્શક ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાએ '''અલ પચિનો'''ની જ પસંદગી કરી હતી; કારણ કે પચિનો પોતે ઇટાલિયન મૂળના હતા અને તેમની એકટિંગ માં એક ખાસ તીવ્રતા હતી જે કોપોલાને 'માઇકલ કોર્લિયોની'ના પાત્ર માટે જોઈતી હતી. શરૂઆતમાં પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ સ્ટુડિયોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ આ પસંદગીથી નારાજ થયા હતા, કારણ કે તેઓ આ ભૂમિકા માટે કોઈ વધુ પ્રખ્યાત અભિનેતાને લેવા માંગતા હતા. જોકે, ફિલ્મમાં પચીનોના પ્રખ્યાત 'રેસ્ટોરન્ટ શૂટઆઉટ દ્રશ્ય'ના શૂટિંગ પછી તેઓ માની ગયા હતા. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર તમામ રેકોર્ડ તોડીને '''ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર''' સાબિત થઈ અને તે વર્ષની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મ બની. આ ફિલ્મમાં પચિનોના અદ્ભુત અભિનયને કારણે તેમને '''ઓસ્કાર એવોર્ડ'''નું નામાંકન મળ્યું હતું. તેમના આ પરફોર્મન્સને ફિલ્મ જગતમાં એક અત્યંત તીવ્ર અને પ્રભાવશાળી એક્ટિંગના સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ તરીકે જોવામાં આવે છે. આ સાથે જ, માઇકલ કોર્લિયોનીનું આ પાત્ર આજે પણ સિનેમાના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત પ્રખ્યાત અને આઇકોનિક પાત્ર માનવામાં આવે છે. <ref>{{Cite web|date=2013-12-18|title=અલ પચિનોના એક ફેન એ બાકસની ૧ લાખ દીવાસળીઓમાંથી 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મના તેમના પ્રખ્યાત પાત્ર 'માઇકલ કોર્લિયોની'નું એક અત્યંત સુંદર અને અદભુત સ્ટેચ્યુ તૈયાર કર્યું છે.|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/ajab-artist-tomislav-horvat-created-a-sculpture-of-al-pacino-with-matchboxes-in19-mon-4468137-pho.html|url-status=live|access-date=2026-08-12|website=Divya Bhaskar|language=gu}}</ref> લાંબા સમય સુધી એવી અફવાઓ હતી કે પચિનોએ તે વર્ષના ઓસ્કાર એવોર્ડ સમારોહનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. અફવા મુજબ તેઓ શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાની શ્રેણીમાં નામાંકિત થવાથી નારાજ હતા, કારણ કે ફિલ્મમાં મુખ્ય અભિનેતાનો ઓસ્કાર જીતનાર સહ-કલાકાર માર્લોન બ્રાન્ડો કરતાં અલ પચિનોનો સ્ક્રીન પર દેખાવાનો સમય વધુ હતો. જોકે, વર્ષ ૨૦૨૪માં પ્રકાશિત થયેલી પોતાની આત્મકથામાં અલ પચિનોએ આ અફવાઓનું સંપૂર્ણ ખંડન કર્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી છે કે તે સમયે અચાનક મળેલી વૈશ્વિક લોકપ્રિયતા અને પ્રખ્યાતિના કારણે તેઓ ખૂબ ડરી ગયા હતા અને માનસિક રીતે સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા. આ અતિશય ભયના કારણે અને તે જ સમયે બોસ્ટનમાં થિયેટરના કામમાં વ્યસ્ત હોવાને લીધે તેઓ તે ઓસ્કાર સમારોહમાં હાજર રહી શક્યા નહોતા. ૧૯૭૩માં, પચિનોએ જીન હેકમેન સાથે સ્કેરક્રો ફિલ્મમાં કામ કર્યું હતું, જેને કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પ્રતિષ્ઠિત પામ ડી ઓર એવોર્ડ મળ્યો હતો. એ જ વર્ષે, ન્યૂ યોર્ક સિટીના પોલીસ ઓફિસર ફ્રેન્ક સેર્પિકોની સાચી વાર્તા પર આધારિત સેર્પિકો ફિલ્મમાં શાનદાર એક્ટિંગ કરવા બદલ પચીનોને બેસ્ટ એક્ટરના ઓસ્કાર એવોર્ડ માટે નોમિનેશન મળ્યું હતું. આ ફિલ્મમાં તેમણે સાથી પોલીસ અધિકારીઓનો ભ્રષ્ટાચાર ખુલ્લો પાડવા માટે અંડરકવર ઓપરેશન કર્યું હતું. [[File:Pacino as Serpico in 1973.jpg|thumb|upright|૧૯૭૩માં સેર્પિકો ફિલ્મના પાત્રમાં પચીનો]] ત્યારબાદ ૧૯૭૪માં, ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ 'ધ ગોડફાધર'ની સિક્વલ મૂવીમાં પચિનોએ ફરી એકવાર માઇકલ કોર્લિયોનીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સુપર હિટ રહી અને સાથે બેસ્ટ પિક્ચરનો ઓસ્કાર જીતનારી ઇતિહાસની પહેલી સિક્વલ બની હતી. આ રોલ માટે પચીનોને ત્રીજી વખત ઓસ્કાર નોમિનેશન મળ્યું હતું, જે માઇકલ કોર્લિયોનીના પાત્ર માટે તેમનું લીડ કેટેગરીમાં બીજું નોમિનેશન હતું. પ્રખ્યાત મેગેઝિન ન્યૂઝવીકે ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૨ માં તેમના પરફોર્મન્સને સિનેમાના ઇતિહાસમાં કોઈ વ્યક્તિના હૃદયના કઠોર થવાની પ્રક્રિયાનું સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|date=2025-08-01|title=અમદાવાદના આશ્રમ રોડ પર આવેલા પ્રયોગશાળા હોલ ખાતે અલ પચિનોની સુપરહિટ ક્લાસિક ફિલ્મ સર્પિકો નું ખાસ સ્ક્રીનિંગ યોજાયું|url=https://english.gujaratsamachar.com/news/lifestyle-fashion/have-a-leisurely-weekend-with-drama-laughter-and-more-in-ahmedabad-65361255554|url-status=live|access-date=2026-08-12|website=Gujarat Samachar|language=en}}</ref> ૧૯૭૫માં, પચિનોને બેંક લૂંટારા જોન વોજટોવિચની સાચી વાર્તા પર આધારિત 'ડોગ ડે આફ્ટરનૂન' ફિલ્મથી વધુ એક મોટી બોક્સ ઓફિસ પર બ્લોકબસ્ટર સફળતા મળી, આ ફિલ્મનું નિર્દેશન સિડની લુમેટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમણે થોડા વર્ષો પહેલા 'સેર્પિકો' ફિલ્મમાં પણ તેમની સાથે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મ માટે પચિનોને ફરી એકવાર ઓસ્કારમાં બેસ્ટ એક્ટરનું નામાંકન મળ્યું હતું. [[File:Al Pacino Penelope Allen in Dog Day Afternoon.jpg|thumb|upright|૧૯૭૫માં આવેલી ડોગ ડે આફ્ટરનૂન ફિલ્મના એક દ્રશ્યમાં પચિનો]] ત્યારબાદ ૧૯૭૭માં, સિડની પોલેક દ્વારા નિર્દેશિત 'બોબી ડીયરફિલ્ડ' ફિલ્મમાં પચિનોએ એક રેસ-કાર ડ્રાઇવરની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લૉપ થઈ હતી, પરંતું આ શાનદાર રોલ માટે તેમને ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ્સમાં બેસ્ટ એક્ટરનું નામાંકન મળ્યું હતું. તેમની આના પછીની ફિલ્મ કોર્ટરૂમ ડ્રામા આધારિત 'એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ' હતી. જે સુપર હિટ બની સાથે આ ફિલ્મમાં પચિનોની અદ્ભુત એક્ટિંગ રેન્જના ફિલ્મ વિવેચકોએ ખૂબ વખાણ કર્યા અને તેમને ચોથી વખત બેસ્ટ એક્ટરના ઓસ્કાર એવોર્ડ માટે નોમિનેશન મળ્યું. જોકે, તે વર્ષે આ એવોર્ડ 'ક્રેમર વર્સિસ ક્રેમર' ફિલ્મ માટે ડસ્ટિન હોફમેનને મળ્યો હતો, રસપ્રદ વાત એ છે કે આ ફિલ્મની ઓફર પહેલા પચિનોને થઈ હતી પણ તેમણે આ રોલ કરવાની ના પાડી દીધી હતી. ૧૯૭૦ના દાયકા દરમિયાન, પચિનોને કુલ પાંચ ઓસ્કાર નામાંકન મળ્યા હતા, જેમાં સેર્પિકો, ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૨, ડોગ ડે આફ્ટરનૂન અને એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ ફિલ્મો માટે બેસ્ટ એક્ટરના ચાર નામાંકન સામેલ હતા. ૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં પચિનોની કારકિર્દીમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. ન્યૂ યોર્કના ગે સમુદાયના વિરોધનો સામનો કરનારી તેમની વિવાદાસ્પદ ફિલ્મ 'ક્રૂઝિંગ' અને કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ 'ઓથર! ઓથર!' બોક્સ ઓફિસ પર ખાસ સફળ ન રહી અને ફિલ્મ વિવેચકોએ પણ તેના નકારાત્મક રિવ્યૂ આપ્યા હતા. જોકે, ૧૯૮૩માં બ્રાયન ડી પાલ્મા દ્વારા નિર્દેશિત ગેંગસ્ટર ક્રાઇમ એક્શન ડ્રામા ફિલ્મ 'સ્કારફેસ'માં તેમનું પરફોર્મન્સ તેમની કારકિર્દીનું સૌથી મોટું હાઇલાઇટ અને યાદગાર પાત્ર સાબિત થયું. શરૂઆતમાં આ ફિલ્મમાં બતાવેલી અતિશય હિંસાના કારણે વિવેચકોએ તેની આકરી ટીકા કરી હતી, પરંતુ સમય જતાં આ ફિલ્મને સિનેમા જગતમાં ભારે પ્રશંસા મળી. આ ફિલ્મે બોક્સ ઓફિસ પર ઘણું સારું પ્રદર્શન કર્યું,તેમજ ફિલ્મમાં ક્યુબન ડ્રગ લોર્ડ 'ટોની મોન્ટાના' નો દમદાર રોલ ભજવવા બદલ પચિનોને ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડનું નામાંકન મળ્યું હતું. પચિનોએ ભજવેલું ટોની મોન્ટાનાનું આ પાત્ર આજે પણ સિનેમાના ઇતિહાસમાં એક આઇકોનિક ગેંગસ્ટર પાત્ર તરીકે જોવામાં આવે છે. === ૧૯૮૪–૧૯૯૯: ૪ વર્ષનો બ્રેક અને જબરદસ્ત વાપસી === અમેરિકન ક્રાંતિ દરમિયાન એક શિકારીની વાર્તા પર આધારિત તેમની ૧૯૮૫ની ફિલ્મ 'રેવલ્યુશન' કમાણી અને વિવેચકો બંને દ્રષ્ટિએ નિષ્ફળ રહી હતી. પચિનોએ આ નિષ્ફળતા માટે ફિલ્મના ઉતાવળિયા પ્રોડક્શનને જવાબદાર ગણાવ્યું હતું, જેના કારણે તેમણે ફિલ્મોમાંથી ચાર વર્ષનો બ્રેક લીધો હતો. આ સમય દરમિયાન પચિનો ફરી રંગમંચ તરફ વળ્યા. તેમણે 'ક્રિસ્ટલ ક્લિયર', 'નેશનલ એન્થમ્સ' અને અન્ય નાટકોના વર્કશોપ પ્રોડક્શન્સ તૈયાર કર્યા; તેમજ ૧૯૮૮માં પ્રોડ્યુસર જોસેફ પેપના 'ન્યૂ યોર્ક શેક્સપિયર ફેસ્ટિવલ'માં 'જુલિયસ સીઝર' નાટકમાં પણ અભિનય કર્યો. ફિલ્મોમાંથી લીધેલા આ બ્રેક વિશે પચિનોએ જણાવ્યું હતું કે: "મને યાદ છે જ્યારે ૧૯૭૪-૭૫માં બધું બરાબર ચાલી રહ્યું હતું, ત્યારે હું સ્ટેજ પર 'ધ રેઝિસ્ટિબલ રાઇઝ ઓફ આર્ટુરો ઉઇ' નાટક કરી રહ્યો હતો. તે સમયે મેં ક્યાંક વાંચ્યું કે હું સ્ટેજ પર એટલે પાછો ફર્યો છું કારણ કે મારું ફિલ્મી કરિયર ડૂબી રહ્યું છે! થિયેટર પ્રત્યે લોકોની આવી નકારાત્મક વિચારસરણી રહી છે, જે કમનસીબ છે." પચિનોએ ૧૯૮૯માં 'સી ઓફ લવ' ફિલ્મથી ફરી મોટા પડદા પર વાપસી કરી, જેમાં તેમણે એક એવા ડિટેક્ટિવની ભૂમિકા ભજવી હતી જે અખબારની સિંગલ્સ કોલમ દ્વારા શિકાર શોધતા સિરિયલ કિલરની શોધ કરે છે. આ ફિલ્મને વિવેચકો તરફથી ખૂબ જ સારા રિવ્યૂઝ મળ્યા હતા, અને બોક્સ ઓફિસ પર એક મોટી સુપરહિટ ફિલ્મ સાબિત થઈ હતી. ૧૯૯૦માં આવેલી 'ડિક ટ્રેસી' ફિલ્મ પણ બોક્સ ઓફિસ પર વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી હતી. આ ફિલ્મમાં 'બિગ બોય કેપ્રિસ'ની ભૂમિકા ભજવવા માટે પચિનોને એકેડેમી એવોર્ડ એટલે કે ઓસ્કારનું નોમિનેશન મળ્યું હતું. પ્રખ્યાત ફિલ્મ વિવેચક રોજર એબર્ટે પચિનોના વખાણ કરતા તેમને આખી ફિલ્મમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર ગણાવ્યા હતા.આ જ વર્ષમાં આગળ જતાં, તેમણે ગોડફાધર સિરીઝના ત્રીજા ભાગ 'ધ ગોડફાધર ૩' માં તેમના સૌથી પ્રખ્યાત પાત્રોમાંના એક, માઈકલ કોર્લિયોન તરીકે પુનરાગમન કર્યું હતું. જોકે આ ફિલ્મ આર્થિક રીતે સફળ હિટ સાબિત થઈ હતી, પરંતુ તે તેના અગાઉના બંને ભાગો જેટલી મોટી સફળતા મેળવી શકી નહોતી, અને પચીનોના પરિપક્વ અને લાગણીસભર અભિનયના વિવેચકો દ્વારા વ્યાપક વખાણ કરવામાં આવ્યા હતા. આ શાનદાર અભિનય માટે તેમને મોશન પિક્ચર ડ્રામા શ્રેણીમાં 'બેસ્ટ એક્ટર' (શ્રેષ્ઠ અભિનેતા) તરીકે પ્રતિષ્ઠિત ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડનું નોમિનેશન પણ મળ્યું હતું. ૧૯૯૧માં પચિનોએ 'ફ્રેન્કી અને જોની' ફિલ્મમાં મિશેલ ફીફર સાથે અભિનય કર્યો, જેમણે અગાઉ 'સ્કારફેસ' ફિલ્મમાં પણ તેમની સાથે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં પચિનોએ જેલમાંથી મુક્ત થયેલા એક રસોઈયાની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે પોતાની સાથે રેસ્ટોરન્ટમાં કામ કરતી એક વેઈટ્રેસ સાથે સંબંધની શરૂઆત કરે છે. આ ફિલ્મ ટેરેન્સ મેકનેલીના ૧૯૮૭ના પ્રખ્યાત નાટક પરથી બનાવવામાં આવી હતી. વિવેચકો તરફથી આ ફિલ્મને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હતો અને બોક્સ ઓફિસ પર આ ફિલ્મ એવરેજ સાબિત થઈ હતી, જોકે પચિનોએ પાછળથી જણાવ્યું હતું કે તેમને આ પાત્ર ભજવવાની ખૂબ મજા આવી હતી. ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સના વિવેચક જેનેટ મેસ્લિને પચિનોના વખાણ કરતા લખ્યું હતું કે, પચિનો આટલા સરળ અને આકર્ષક અગાઉ ક્યારેય દેખાયા નથી અને મિશેલ સાથેના તેમના દ્રશ્યો ખૂબ જ સચોટ અને પ્રમાણિક છે. ૧૯૯૨માં આવેલી માર્ટિન બ્રેસ્ટની ફિલ્મ 'સેન્ટ ઓફ અ વુમન'માં એક ગુસ્સાવાળા અને અંધ યુએસ આર્મી લેફ્ટનન્ટ કર્નલ ફ્રેન્ક સ્લેડની યાદગાર ભૂમિકા ભજવવા માટે પચિનોને તેના પછીના વર્ષે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો એકેડેમી એવોર્ડ એટલે કે ઓસ્કાર મળ્યો હતો. આ જ વર્ષે તેમને 'ગ્લેનગેરી ગ્લેન રોસ' ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા તરીકે પણ નોમિનેશન મળ્યું હતું. આ સાથે જ પચિનો એક જ વર્ષમાં બે અલગ-અલગ ફિલ્મો માટે બે એક્ટિંગ નોમિનેશન મેળવનારા અને મુખ્ય ભૂમિકા માટે ઓસ્કાર જીતનારા ઇતિહાસના પ્રથમ પુરુષ અભિનેતા બન્યા હતા. ૧૯૯૩માં પચિનોએ ગુનાહિત ડ્રામા ફિલ્મ 'કાર્લિટોઝ વે' માં સીન પેન સાથે અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મ ન્યૂયોર્ક સ્ટેટ સુપ્રીમ કોર્ટના જજ એડવિન ટોરેસ દ્વારા લખાયેલી નવલકથાઓ 'કાર્લિટોઝ વે' (૧૯૭૫) અને 'આફ્ટર અવર્સ' (૧૯૭૯) પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન જાણીતા ડાયરેક્ટર બ્રાયન ડી પાલ્માએ કર્યું, જેમની સાથે પચિનોએ અગાઉ ૧૯૮૩ની તેમની હિટ, આઇકોનિક ક્લ્ટ ક્લાસિક ફિલ્મ 'સ્કારફેસ' માં કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં પચિનોએ કાર્લિટો બ્રિગાન્તે નામના એક એવા ગેંગસ્ટરની ભૂમિકા ભજવી હતી જે પોતાના ભ્રષ્ટ વકીલની મદદથી જેલમાંથી મુક્ત થાય છે અને હવે સુધરી જવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે. રિલીઝ સમયે બોક્સ ઓફિસ પર આ ફિલ્મ સરેરાશ સફળ રહી હતી, અને તેને મિશ્ર પ્રતિભાવો મળ્યા હતા, પરંતુ પાછળથી તે સિનેમા જગતમાં એક 'કલ્ટ ક્લાસિક' ગેંગસ્ટર ફિલ્મ તરીકે પ્રખ્યાત થઈ હતી. ત્યારબાદ ૧૯૯૫માં પચિનોએ માઈકલ મેનની પ્રખ્યાત એક્શન ક્રાઈમ થ્રિલર ફિલ્મ 'હીટ' માં કામ કર્યું, જેમાં તેઓ અને રોબર્ટ ડી નિરો પ્રથમ વખત મોટા પડદા પર એકસાથે જોવા મળ્યા હતા (જોકે આ બંને કલાકારો અગાઉ 'ધ ગોડફાધર ભાગ ૨' માં પણ હતા, પરંતુ તેમાં બંનેનો એક પણ સીન સાથે નહોતો). આ ફિલ્મને વિવેચકોએ ખૂબ વખાણી હતી અને તે બોક્સ ઓફિસ પર સુપરહીટ ફિલ્મ સાબિત થઈ હતી. આજે પણ આ ફિલ્મને સિનેમા જગતની એક માસ્ટરપીસ સિનેમેટિક અને ઇતિહાસની સૌથી પ્રભાવશાળી 'હીસ્ટ' ફિલ્મોમાંની એક ગણવામાં આવે છે.૧૯૯૬માં પચિનોએ તેમના પોતાના દિગ્દર્શનમાં બનેલી થિયેટ્રિકલ ડોક્યુડ્રામા ફિલ્મ 'લુકિંગ ફોર રિચાર્ડ' માં અભિનય કર્યો હતો, જેમાં વિલિયમ શેક્સપિયરના નાટકના દ્રશ્યો અને લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં શેક્સપિયરની પ્રાસંગિકતા દર્શાવવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી પરંતુ વિવેચકો તરફથી તેને સારો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. ૧૯૯૭માં આવેલી રહસ્યમય થ્રિલર ફિલ્મ 'ધ ડેવિલ્સ એડવોકેટ' માં પચિનોએ શેતાનની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં કીઆનુ રીવ્સ પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર 'સુપરહિટ' સાબિત થઈ હતી. જાણીતા વિવેચક રોજર એબર્ટે લખ્યું હતું કે, પચિનોએ શેતાનનું આ પાત્ર અદભુત ઉત્સાહ અને આનંદ સાથે ભજવ્યું છે.તે જ વર્ષે આવેલી બાયોગ્રાફીકલ ગેંગસ્ટર ડ્રામા ફિલ્મ 'ડોની બ્રાસ્કો' પણ બોક્સ ઓફિસ પર સુપરહીટ રહી હતી. આ ફિલ્મ ૧૯૭૦ના દાયકામાં ન્યૂયોર્કના કુખ્યાત 'બોનાનો માફિયા પરિવાર' ની અંદર ઘૂસણખોરી કરનાર અંડરકવર એફબીઆઈ એજન્ટ જોસેફ પિસ્ટોન (ડોની બ્રાસ્કો) ના વાસ્તવિક ઓપરેશન પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મમાં પચિનોએ ન્યૂયોર્કના વાસ્તવિક ગેંગસ્ટર 'લેફ્ટી રુગિએરો ની જીવંત ભૂમિકા ભજવી હતી, જેઓ અજાણતામાં એફબીઆઈ એજન્ટ (જોની ડેપ) ને પોતાના માફિયા સામ્રાજ્યની અંદર લાવે છે જે બાદમાં આખા ગેંગનો સફાયો કરે છે. ૧૯૯૯માં પચિનોએ ઓસ્કારમાં મલ્ટિપલ નોમિનેશન મેળવનારી ફિલ્મ 'ધ ઇન્સાઇડર' માં રસેલ ક્રો સાથે એક ટીવી પ્રોડ્યુસરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેને વિવેચકોએ ખૂબ જ વખાણી હોવા છતાં ઊંચા બજેટને કારણે બોક્સ ઓફિસ પર તે 'ફ્લોપ' સાબિત થઈ હતી. આ જ વર્ષે તેઓ ઓલિવર સ્ટોનની ફિલ્મ 'એની ગિવન સન્ડે' માં પણ જોવા મળ્યા હતા, જે બોક્સ ઓફિસ પર 'એવરેજ' હિટ રહી હતી. === ૨૦૦૦–૨૦૧૮: ટેલિવિઝન ભૂમિકાઓ અને રંગમંચ પર વાપસી === ૨૦૦૦ની સાલથી પચિનોએ ત્રણ ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ જીત્યા હતા; જેમાં પ્રથમ એવોર્ડ ૨૦૦૧માં સિનેમા જગતમાં તેમના આજીવન યોગદાન બદલ સેસિલ બી ડીમિલ એવોર્ડ તરીકે આપવામાં આવ્યો હતો. ૨૦૦૦માં પચિનોએ જેરી ઓરબેક સાથે ઇરા લેવિસના નાટક પર આધારિત ઓછા બજેટની ફિલ્મ 'ચાઇનીઝ કોફી' માં અભિનય કર્યો હતો, જેને વિવિધ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. મુખ્યત્વે બે મુખ્ય પાત્રો વચ્ચેની વન-ઓન-વન વાતચીત પર આધારિત આ ફિલ્મને પૂર્ણ કરવામાં લગભગ ત્રણ વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો અને તેનું સંપૂર્ણ ભંડોળ પચિનોએ પોતે પૂરું પાડ્યું હતું. 'ચાઇનીઝ કોફી' ફિલ્મને પચિનો દ્વારા પ્રોડ્યુસ કરવામાં આવેલી અન્ય બે દુર્લભ ફિલ્મો 'ધ લોકલ સ્ટિગ્મેટિક' અને 'લુકિંગ ફોર રિચાર્ડ' ની સાથે 'પચિનો: એન એક્ટર્સ વિઝન' નામના એક ખાસ ડીવીડી બોક્સ સેટમાં સામેલ કરવામાં આવી હતી, જે ૨૦૦૭માં રિલીઝ થઈ હતી. પચિનોએ આ ફિલ્મો ધરાવતી ડિસ્ક માટે પ્રસ્તાવના અને ઉપસંહાર પણ તૈયાર કર્યા હતા. [[File:Al Pacino.jpg|thumb|left|upright|૨૦૦૪ના વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પચિનો]] ૨૦૦૨માં પચિનોએ પ્રખ્યાત દિગ્દર્શક ક્રિસ્ટોફર નોલાનની મનોવૈજ્ઞાનિક થ્રિલર ફિલ્મ 'ઇન્સોમ્નિયા' માં અભિનય કર્યો હતો, જે આ જ નામની એક નોર્વેજીયન ફિલ્મની રિમેક હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે વિલિયમ્સ અને હિલેરી સ્વાન્ક જેવા કલાકારો સાથે કામ કર્યું હતું, જેમાં પચિનોએ અલાસ્કાના એક નાના શહેરમાં હત્યાની તપાસ કરવા આવેલા લોસ એન્જલસના એક અનુભવી ડિટેક્ટિવની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. વિવેચકો તરફથી પચિનો અને રોબિન વિલિયમ્સ બંનેના અભિનયના ખૂબ જ વખાણ કરવામાં આવ્યા હતા. સાથે આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર હિટ સાબિત થઈ હતી. ત્યારબાદ આવેલી તેમની આગામી ફિલ્મ 'સિમોન' ને વિવેચકો તરફથી ખાસ પ્રશંસા ન મળી અને તે બોક્સ ઓફિસ પર 'ફ્લોપ' સાબિત થઈ હતી. ૨૦૦૨માં તેમણે 'પીપલ આઈ નો' ફિલ્મમાં એક પબ્લિસિસ્ટની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં પચિનોના અભિનયના વખાણ થયા હોવા છતાં આ નાની ફિલ્મ પર લોકોનું ખાસ ધ્યાન ગયું નહોતું અને તે બોક્સ ઓફિસ પર 'ફ્લોપ' રહી હતી. પોતાની વ્યાવસાયિક સફળતા પછી ભાગ્યે જ સહાયક ભૂમિકા ભજવનારા પચિનોએ, ૨૦૦૩માં વિવેચકો અને બોક્સ ઓફિસ પર ભારે 'ડિઝાસ્ટર' સાબિત થયેલી ફિલ્મ 'ગીગ્લી' માં દિગ્દર્શક માર્ટિન બ્રેસ્ટના આગ્રહ ખાતર એક નાની ભૂમિકા સ્વીકારી હતી. ૨૦૦૩માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'ધ રિક્રુટ' માં પચિનો એક સીઆઈએ રિક્રુટર તરીકે જોવા મળ્યા હતા અને તેમની સાથે કોલિન ફેરેલ પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા. આ ફિલ્મને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હતો અને તે બોક્સ ઓફિસ પર 'એવરેજ' હિટ રહી હતી, જોકે પચિનોએ આ ફિલ્મ વિશે જણાવ્યું હતું કે આ એવી ફિલ્મ હતી જેને તેઓ વ્યક્તિગત રીતે સમજી શક્યા નહોતા. ત્યારબાદ પચિનોએ ૨૦૦૩ની એચબીઓ મિની-સિરીઝ 'એન્જલ્સ ઇન અમેરિકા' માં વકીલ રોય કોનની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે ટોની કુશ્નરના પુલિત્ઝર પ્રાઈઝ વિજેતા નાટક પર આધારિત હતી. આ શાનદાર અભિનય માટે પચિનોએ ૨૦૦૪માં તેમનો ત્રીજો ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ જીત્યો હતો. ૨૦૦૪માં આવેલી ફિલ્મ 'ધ મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ' માં પચિનોએ શાયલોકની ભૂમિકા ભજવી હતી. વિવેચકોએ પરંપરાગત રીતે એક વિલન તરીકે દર્શાવવામાં આવતા આ પાત્રમાં સંવેદનશીલતા અને ઊંડાણ લાવવા બદલ તેમના ખૂબ વખાણ કર્યા હતા. ૨૦૦૫માં આવેલી 'ટુ ફોર ધ મની' ફિલ્મમાં પચિનોએ એક સ્પોર્ટ્સ ગેમ્બલિંગ એજન્ટ અને મેથ્યુ મેકોનહીના માર્ગદર્શકની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હતો અને ઊંચા બજેટના કારણે તે બોક્સ ઓફિસ પર 'ફ્લોપ' સાબિત થઈ હતી. ધ વોશિંગ્ટન પોસ્ટના વિવેચકે લખ્યું હતું કે, પચિનોએ એટલી બધી વખત માર્ગદર્શકની ભૂમિકા ભજવી છે કે હવે તેમને કિંગમેકરનો એવોર્ડ મળવો જોઈએ. પચિનોએ તેમની મહાન ગેંગસ્ટર સીરીઝ ફિલ્મ 'ધ ગોડફાધર' ના આધારે વર્ષ ૨૦૦૬માં બનેલી વિડીયો ગેમ 'ધ ગોડફાધર: ધ ગેમ' માં માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ કે ચહેરો આપવાની સાફ ના પાડી દીધી હતી, જેના કારણે ઇલેક્ટ્રોનિક આર્ટસ નામની ગેમ કંપનીને તેમનો ચહેરો કે અવાજ વાપરવાની કાનૂની મંજૂરી મળી નહોતી. વાસ્તવમાં, તેમણે આ રમત માટે એટલા માટે ના પાડી હતી કારણ કે તે જ વર્ષે તેઓ પહેલેથી જ અન્ય એક હરીફ ગેમિંગ કંપની વિવેન્ડી ગેમ્સ સાથે પોતાની જ પ્રખ્યાત ક્લ્ટ ક્લાસિક ગેંગસ્ટર ફિલ્મ સ્કારફેસ (૧૯૮૩) પર આધારિત વિડીયો ગેમ 'સ્કારફેસ: ધ વર્લ્ડ ઇઝ યોર્સ' માટે કરારબદ્ધ થઈ ચૂક્યા હતા. તે કરારની શરતો મુજબ તેઓ એકસાથે બે મોટી વિડીયો ગેમ્સને પોતાની મંજૂરી આપી શકે તેમ નહોતા. જોકે, તેમણે 'સ્કારફેસ' ગેમમાં પોતાનો ચહેરો વાપરવાની સંપૂર્ણ મંજૂરી આપી હતી, પરંતુ ઉંમરના કારણે બદલાતા અવાજને લીધે ટોની મોન્ટાનાના પાત્રના અવાજ માટે તેમણે પોતે જ અલ્ પચિનો જેવો જ અવાજ ધરાવતા એક અન્ય ડબિંગ કલાકારની પસંદગી કરી આપી હતી. ૨૦૦૬માં અમેરિકન ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા પચિનોને ૩૫મા લાઈફ એચીવમેન્ટ એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા અને આ જ વર્ષે ટ્રિનિટી કોલેજ ડબલિનની યુનિવર્સિટી ફિલોસોફિકલ સોસાયટીએ તેમને માનદ સભ્યપદ એનાયત કર્યું હતું. ૨૦૦૭માં પચિનોએ જોર્જ ક્લૂની અને બ્રેડ પિટ જેવા સ્ટાર્સ સાથે 'ઓશન્સ થર્ટીન' ફિલ્મમાં વિલન અને કેસિનો માલિક વિલી બેન્કની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે બોક્સ ઓફિસ પર વૈશ્વિક સ્તરે ૩૧ કરોડ ડોલરની કમાણી કરીને મોટી 'સુપરહિટ' સાબિત થઈ હતી. ૨૦૦૮માં આવેલી તેમની રોમાંચક ફિલ્મ '૮૮ મિનિટ્સ' વિવેચકોને પસંદ ન આવી છતાં પચિનોના અભિનયના વખાણ થયા હતા, અને તે બોક્સ ઓફિસ પર 'એવરેજ' હિટ રહી હતી. આ જ વર્ષે તેઓ રોબર્ટ ડી નિરો સાથે 'રાઇટિયસ કિલ' ફિલ્મમાં ન્યૂ યોર્કના ડિટેક્ટિવ તરીકે જોવા મળ્યા હતા, જેને નકારાત્મક રિવ્યૂઝ મળ્યા હોવા છતાં તે બોક્સ ઓફિસ પર પોતાની પડતર કિંમત વસૂલ કરીને 'એવરેજ' હિટ સાબિત થઈ હતી. ૨૦૧૦માં પચિનોએ રંગમંચ પર વાપસી કરીને 'ધ મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ' નાટકમાં શાયલોકનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જેના માટે તેમને ટોની એવોર્ડનું નોમિનેશન મળ્યું હતું. આ જ વર્ષે તેમણે એચબીઓ કંપનીની બાયોપિક ફિલ્મ 'યૂ ડોન્ટ નો જેક' માં ડૉ. જેક કેવોર્કિયનની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે પચિનોએ તેમનો બીજો એમી એવોર્ડ અને ચોથો ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ જીત્યો હતો. ૨૦૧૧માં તેઓ 'જેક એન્ડ જીલ' નામની કોમેડી ફિલ્મમાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિવેચકોએ ખૂબ જ ખરાબ ગણાવી હતી અને પચિનોને તેના માટે સૌથી ખરાબ સહાયક અભિનેતાનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. જોકે, બોક્સ ઓફિસ પર આ ફિલ્મ ૧૪.૯ કરોડ ડોલરની કમાણી સાથે 'એવરેજ' હિટ રહી હતી. પચિનોએ પાછળથી ખુલાસો કર્યો હતો કે તેમના એકાઉન્ટન્ટની જેલ થવાને કારણે તેઓ આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા, તેથી પૈસાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે તેમણે આ ફિલ્મ સ્વીકારી હતી. ૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ના રોજ પચિનોને તેમના દ્વારા દિગ્દર્શિત અને અભિનીત ડોક્યુમેન્ટ્રી-ડ્રામા ફિલ્મ 'વાઇલ્ડ સાલોમે' ના પ્રીમિયર પહેલાં પ્રતિષ્ઠિત 'ગ્લોરી ટુ ધ ફિલ્મમેકર' એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ ફિલ્મમાં હેરોદની ભૂમિકા ભજવનારા પચિનોએ આ ફિલ્મને પોતાની કારકિર્દીનો સૌથી વ્યક્તિગત પ્રોજેક્ટ ગણાવ્યો હતો. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામાએ પચિનોને દેશના સર્વોચ્ચ કલા સન્માન 'નેશનલ મેડલ ઓફ આર્ટસ' થી નવાજ્યા હતા. આ જ સમયગાળા દરમિયાન પચિનોએ રંગમંચ પર વાપસી કરીને 'ગ્લેનગેરી ગ્લેન રોસ' નાટકની ૩૦મી વર્ષગાંઠના વિશેષ શો કર્યા હતા. ૨૦૧૩માં તેઓ મ્યુઝિક પ્રોડ્યુસરના જીવન પર આધારિત એચબીઓ કંપનીની બાયોપિક ફિલ્મ 'ફિલ સ્પેક્ટર' માં મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. [[File:Manglehorn 03 (15272211442).jpg|thumb|૨૦૧૪ના ટોરોન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પચિનો]] ૨૦૧૫માં પચિનોએ કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ 'ડેની કોલિન્સ' માં એક ઘરડા રોક સ્ટારની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ અદભુત અભિનય માટે તેમને ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનું નોમિનેશન મળ્યું હતું અને બોક્સ ઓફિસ પર આ નાની ફિલ્મને 'એવરેજ' સફળતા મળી હતી. આ જ વર્ષના અંતમાં તેમણે ખાસ તેમના માટે જ લખાયેલા નાટક 'ચાઇના ડોલ' ના સતત ૯૭ શો કરીને રંગમંચ પર ઇતિહાસ રચ્યો હતો. ૨૦૧૬માં કલા જગતમાં તેમના અતુલ્ય યોગદાન બદલ પ્રતિષ્ઠિત 'કેનેડી સેન્ટર ઓનર' એવોર્ડથી તેમનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. નિવૃત્તિ લેવા અંગે પચિનોએ ખુલાસો કર્યો હતો કે અભિનય હવે તેમના સ્વભાવનો એક એવો ભાગ બની ગયો છે કે તેઓ ક્યારેય કામ છોડવા વિશે વિચારી પણ શકતા નથી. ત્યારબાદ ૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ રિલીઝ થયેલી એચબીઓની ટેલિવિઝન ફિલ્મ 'પાટેર્નો' માં તેમણે ફૂટબોલ કોચ જો પાટેર્નોની યાદગાર ભૂમિકા ભજવી હતી. === ૨૦૧૯–વર્તમાન === ૨૦૧૯માં પચિનોએ હોલિવૂડના સુપરસ્ટારસ બ્રેડ પિટ અને લિયોનાર્ડો ડીકેપ્રીયો સાથે ક્વેન્ટિન ટેરેન્ટિનોની કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ 'વન્સ અપોન અ ટાઇમ ઇન હોલીવુડ' માં અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર એક મોટી 'સુપરહિટ' સાબિત થઈ હતી. ૨૦૧૯ના અંતમાં પચિનોએ માર્ટિન સ્કોર્સેઝની પ્રખ્યાત ગેંગસ્ટર નેટફ્લિક્સ ફિલ્મ 'ધ આઇરિશમેન' માં રોબર્ટ ડી નિરો અને જો પેસી સાથે અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મમાં તેમણે અમેરિકાના ઇતિહાસના પ્રખ્યાત અને વાસ્તવિક વ્યક્તિ જીમી હોફાની જીવંત ભૂમિકા ભજવી હતી, જેઓ 'ઇન્ટરનેશનલ બ્રધરહુડ ઓફ ટીમસ્ટર્સ' નામના શક્તિશાળી લેબર યુનિયનના પ્રમુખ હતા. ૧૯૭૫માં તેમના રહસ્યમય રીતે ગુમ થવાની અને અમેરિકન માફિયાઓ સાથેના તેમના સંબંધોની સત્ય ઘટના પર આધારિત આ ફિલ્મમાં પચિનોના પર્ફોર્મન્સને ભારે પ્રશંસા મળી હતી. આ પ્રથમ વખત હતું જ્યારે પચિનોએ સ્કોર્સેઝ સાથે કામ કર્યું હોય. પચીનોના શાનદાર અભિનય માટે તેમને ઓસ્કાર એવોર્ડ્સમાં બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર (શ્રેષ્ઠ સહ-અભિનેતા) તરીકેનું નોમિનેશન પણ મળ્યું હતું, અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ રિલીઝ હોવા છતાં ઓનલાઇન મીડિયામાં આ ફિલ્મને પ્રચંડ સફળતા રહી હતી. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં પચિનોએ એમેઝોન પ્રાઇમ વીડિયોની સિરીઝ 'હન્ટર્સ' માં મેયર ઓફરમેન નામના કાલ્પનિક નાઝી શિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે ૨૦૦૩ પછી તેમની પ્રથમ ટેલિવિઝન સિરીઝ હતી અને તે પ્રેક્ષકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય થઈ હતી. ૨૦૨૧માં પચિનોએ રિડલી સ્કોટની ફિલ્મ 'હાઉસ ઓફ ગુચી' માં એલ્ડો ગુચીની યાદગાર ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હોવા છતાં પચિનો, લેડી ગાગા અને જેરેડ લેટોના અભિનયને ખાસ હાઇલાઇટ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ 'એવરેજ' રહી હતી. આ જ વર્ષે તેઓ 'અમેરિકન ટ્રેઇટર' ફિલ્મમાં મુખ્ય બચાવ પક્ષના વકીલ તરીકે જોવા મળ્યા હતા. ત્યારબાદ ૨૦૨૩માં પચિનોએ માઇકલ કીટનની ફિલ્મ 'નોક્સ ગોઝ અવે' માં જેવિયર ક્રેન નામના ચોર અને ફિક્સરની સહાયક ભૂમિકા ભજવીને મોટા પડદા પર વાપસી કરી હતી, જેનું પ્રીમિયર ટોરોન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૨૪માં પચિનોએ વિખ્યાત કલાકાર અમેદેઓ મોદિગ્લિઆનીના જીવન પર આધારિત ફિલ્મ 'મોદી, થ્રી ડેઝ ઓન ધ વિંગ ઓફ મેડનેસ' માં અભિનય કર્યો હતો, જેનું નિર્માણ તેમણે જોની ડેપ અને બેરી નવીદી સાથે મળીને કર્યું હતું. આ ફિલ્મ ડેનિસ મેકઇન્ટાયરના એક પ્રખ્યાત નાટક પર આધારિત હતી. ૨૦૨૫માં પચિનો પાંચ સ્વતંત્ર (ઇન્ડિપેન્ડન્ટ) ફિલ્મોમાં જોવા મળ્યા હતા. તેમની પ્રથમ ફિલ્મ એક હોરર ફિલ્મ 'ધ રિચ્યુઅલ' હતી, જેમાં તેમણે ડેન સ્ટીવન્સ સાથે પાદરી થિયોફિલસ રીસિન્જરની ભૂમિકા ભજવી હતી; જોકે આ ફિલ્મને વિવેચકો તરફથી નકારાત્મક સમીક્ષાઓ મળી હતી. તેમની બીજી ફિલ્મ 'બિલી નાઈટ' હતી, જે યુવા ફિલ્મ નિર્માતાઓની મહત્વાકાંક્ષા અને કલાત્મક સફર પર આધારિત એક ડ્રામા ફિલ્મ હતી. આ ફિલ્મનું પ્રીમિયર રોડ આઇલેન્ડ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫માં તેઓ અન્ય બે ફિલ્મો 'ડેડ મેન્સ વાયર' અને 'ઇન ધ હેન્ડ ઓફ દાંતે' માં નાની ભૂમિકાઓમાં જોવા મળ્યા હતા, જે બંને ફિલ્મોનું વર્લ્ડ પ્રીમિયર વેનિસ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. 'ડેડ મેન્સ વાયર' માં તેમણે એક અમીર મોર્ટગેજ બ્રોકરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે તેમના ભૂતકાળના પ્રખ્યાત અભિનયની યાદ અપાવે છે. જ્યારે નેટફ્લિક્સની ફિલ્મ 'ઇન ધ હેન્ડ ઓફ દાંતે' માં તેમની ટૂંકી ભૂમિકાના વિવેચકો દ્વારા ખૂબ જ વખાણ કરવામાં આવ્યા હતા. ૨૦૨૫ની તેમની છેલ્લી ફિલ્મ નિક પિઝોલેટોની 'ઇઝીઝ વોલ્ટ્ઝ' હતી, જેમાં તેઓ વિન્સ વોન સાથે જોવા મળ્યા હતા અને તેનું પ્રીમિયર ટોરોન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં વિશેષ પ્રસ્તુતિ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૨૬માં પચિનોની જૂની ફિલ્મ 'એની ગિવન સન્ડે' ના એક પ્રખ્યાત લોકર રૂમ મોનોલોગ (ભાષણ)નો ઉપયોગ ફાઈઝર કંપનીના એક રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાપન અભિયાન (જાહેરાત) માટે કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ જૂન ૨૦૨૬માં તેઓ 'કિલિંગ કાસ્ટ્રો' ફિલ્મમાં સીઆઈએ એજન્ટ રોબર્ટ માહ્યુની મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા, જેનું ભવ્ય પ્રીમિયર ટ્રાઇબેકા ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. તેમજ વર્ષ ૨૦૨૬ના અંતમાં અથવા ૨૦૨૭ની શરૂઆતમાં પચીનો ઓસ્કાર વિજેતા દિગ્દર્શક બેરી લેવિન્સનની આગામી મિસ્ટ્રી થ્રિલર ફિલ્મ 'એસેસિનેશન' માં પણ જોવા મળશે. અમેરિકન પ્રમુખ જ્હોન એફ. કેનેડીની હત્યાના કાવતરા પર આધારિત આ ફિલ્મમાં પચીનો સાથે, [[બ્રેન્ડન ફ્રેઝર]], જેસિકા ચેસ્ટેન, બ્રાયન ક્રેન્સ્ટન અને જેરેડ લેટો જેવા મોટા હોલીવુડ ના કલાકારો પણ મહત્વના પાત્રો ભજવતા જોવા<ref>{{Cite web|last=Service|first=Express News|date=2024-11-01|title=Jessica Chastain, Brendan Fraser, Bryan Cranston to star alongside Al Pacino in 'Assassination'|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/english/2024/Nov/01/jessica-chastain-brendan-fraser-bryan-cranston-to-star-alongside-al-pacino-in-assassination|access-date=2026-08-18|website=The New Indian Express|language=en}}</ref>. == પ્રતિભાવ અને વારસો == અલ પચિનોને અવારનવાર સિનેમા અને થિયેટર જગતના સૌથી મહાન અને પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંથી એક માનવામાં આવે છે. તેમના ખાસ પ્રકારના તીવ્ર, સચોટ અને ગંભીર તેમજ વિસ્ફોટક અભિનય માટે જાણીતા પચિનોએ ન્યૂ હોલીવુડ યુગના એક દિગ્ગજ તરીકે નામના મેળવી હતી. ધ ગ્લોબ એન્ડ મેલ અખબારે તેમને ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતની કાઉન્ટર-કલ્ચર પેઢીના આઇકોન તરીકે વર્ણવ્યા હતા. રોન રોઝનબૌમે તેમને હોલીવુડના હેમ્લેટ કહ્યા હતા, જ્યારે ઓલિવર સ્ટોને તેમને સ્ટ્રીટ હેમ્લેટ તરીકે ઓળખાવ્યા હતા, જે વિલિયમ શેક્સપિયરની કૃતિઓ પ્રત્યે પચિનોના ઊંડા આદર અને તેમના પાત્રોમાં શેક્સપિયરન શૈલીની ગંભીર કરુણતા લાવવાની તેમની ક્ષમતાને દર્શાવે છે. વર્ષ ૨૦૦૩માં, બ્રિટિશ ટેલિવિઝન દર્શકોએ ચેનલ ૪ ના એક સર્વેક્ષણમાં પચિનોને સર્વકાલીન મહાન મૂવી સ્ટાર તરીકે ચૂંટ્યા હતા, અને તેમનો સમાવેશ વીએચ૧ ની સર્વકાલીન ૨૦૦ મહાન પૉપ કલ્ચર આઇકોન્સની યાદીમાં પણ કરવામાં આવ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૨માં, એસ્કવાયર મેગેઝિનની સિનેમા ઇતિહાસના ૧૦૦ સૌથી મહાન અભિનેતાઓની યાદીમાં પચિનોને છઠ્ઠા ક્રમે રાખવામાં આવ્યા હતા. તેના પછીના વર્ષે, એસ્કવાયર મેગેઝિને તેમનો સમાવેશ ૧૦ શ્રેષ્ઠ જીવંત અભિનેતાઓની યાદીમાં પણ કર્યો હતો. લી સ્ટ્રાસ્બર્ગના માર્ગદર્શન હેઠળ તેઓ 'મેથડ એક્ટિંગ' શૈલી શીખ્યા હતા. સ્ટ્રાસ્બર્ગે તેમના વિશે કહ્યું હતું કે, કેટલાક કલાકારો પાત્રો ભજવે છે, જ્યારે અલ પચિનો પોતે તે પાત્ર બની જાય છે. તેઓ પાત્રની ઓળખ એટલી હદ સુધી અપનાવી લે છે કે નાટક કે ફિલ્મ પૂરી થયા પછી પણ લાંબા સમય સુધી તે જ પાત્રમાં જીવતા રહે છે. જોકે, પચિનો પોતે એવું માને છે કે તેઓ સંપૂર્ણપણે માત્ર મેથડ એક્ટર નથી, પરંતુ તેમના મતે શબ્દો એ તેમની ભાવનાત્મક સ્થિતિનો જ એક ભાગ હોવા જોઈએ અને તેઓ સ્ક્રિપ્ટ વગર પણ દ્રશ્યો સુધારવાની કસરતો કરે છે. 'શિકાગો રીડર' અખબારે આ બાબતની પ્રશંસા કરતા લખ્યું હતું કે, તેઓ એક એવા અદ્ભુત મેથડ એક્ટર છે જેઓ સહજ અભિવ્યક્તિ મેળવવા માટે ક્યારેય અચકાતા નથી. 'ડોગ ડે આફ્ટરનૂન' અને 'સર્પિકો' ફિલ્મોના દિગ્દર્શક સિડની લ્યુમેટે કહ્યું હતું કે, બધું જ તેમના અંદરના એક અદ્ભુત કેન્દ્રમાંથી બહાર આવે છે. હું તેની નજીક જવાનું પણ ન વિચારી શકું, કારણ કે તે પૃથ્વીના કેન્દ્રની નજીક જવા જેવું હશે. તેમના અંદરથી જે બહાર આવે છે તે માત્ર અને માત્ર તેમનું પોતાનું જ છે. 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મોના ડાયરેક્ટર ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાએ જણાવ્યું હતું કે, મેં સૌથી પહેલા તેમની બુદ્ધિમત્તા નોંધી હતી. તેઓ પોતાની આવડતનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે સારી રીતે જાણે છે. તેમની પાસે જે આકર્ષક ગુણ અને એક ખાસ પ્રકારનો અંદાજ છે, તેનો તેઓ ભરપૂર ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{Cite news|title=Al Pacino was nearly fired from ‘The Godfather.’ The rest is history.|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/al-pacino-was-nearly-fired-from-the-godfather-the-rest-is-history/2016/11/29/9e3f6ac6-aa86-11e6-977a-1030f822fc35_story.html|newspaper=The Washington Post|date=2016-11-29|access-date=2026-08-13|issn=0190-8286|language=en-US|first=Karen|last=Heller}}</ref> આ સિવાય, ફિલ્મના સ્ક્રીન ટેસ્ટના એડિટિંગનું કામ સંભાળતા માર્સિયા લુકાસે નોંધ્યું હતું કે, પચિનોની આંખોમાં સામેની વ્યક્તિને એકદમ ઝંઝેડી નાખવાનું આકર્ષણ છે.<ref>{{cite web|title=The Anniversary You Can't Refuse: 40 Things You Didn't Know About The Godfather|date=March 14, 2012|website=Time|url=https://entertainment.time.com/2012/03/15/the-anniversary-you-cant-refuse-40-things-you-didnt-know-about-the-godfather/slide/very-few-people-wanted-al-pacino-for-michael/|accessdate=August 14, 2026|archive-date=January 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102144248/http://entertainment.time.com/2012/03/15/the-anniversary-you-cant-refuse-40-things-you-didnt-know-about-the-godfather/slide/very-few-people-wanted-al-pacino-for-michael/|url-status=live}}</ref> પચિનો ની ઘણી ફિલ્મો અમેરિકન સિનેમામાં ક્લાસિક એટલે કે સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ બની ચૂકી છે, જેમાંની તેમની ચાર ફિલ્મો ''ધ ગોડફાધર'', ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ટુ'', ''ડોગ ડે આફ્ટરનૂન'' અને ''સ્કારફેસ'' ને યુ.એસ. લાઇબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસની નેશનલ ફિલ્મ રજિસ્ટ્રી માં સાચવવા માટે પસંદ કરવામાં આવી છે. ફિલ્મ ઉદ્યોગના કલાકારો દ્વારા પસંદ કરાયેલી ટાઇમ આઉટ મેગેઝિનની ૧૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મોની યાદીમાં પણ પચિનોની ત્રણ ફિલ્મોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. === લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં === {{multiple image |perrow = 1 |total_width=200 | align = left | direction = | image1 = | image2 = Tony Montana - Scarface - Graffiti.jpg | image3 = 112 Mural al passeig de Circumval·lació (Barcelona), Al Pacino.jpg | footer = ૨૦૧૨માં વિનવુડ અને ૨૦૨૫માં બાર્સિલોના ખાતે પચિનોના "ટોની મોન્ટાના" પાત્રના ભીંતચિત્રો (મ્યુરલ્સ) | footer_align = left }} પચિનો નો ટેલિવિઝન, સંગીત, ફિલ્મો અને વ્યાપક લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ (પોપ કલ્ચર) માં ઘણો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આનું મુખ્ય કારણ તેમની ફિલ્મોની ભૂમિકાઓ છે, જેણે તેમને હિંમત, મક્કમતા અને શક્તિના એક કાયમી સાંસ્કૃતિક પ્રતીક બનાવ્યા છે. વલ્ચર મેગેઝિને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, "તેમને 'અનન્ય અલ પચિનો' કહેવાનું મન થાય, ભલે તેઓ વિશ્વમાં સૌથી વધુ નકલ (નકલ ઉતારવામાં) કરવામાં આવતા અભિનેતા છે." એન્ટરટેઇનમેન્ટ વીકલીએ જણાવ્યું હતું કે તેમની અભિનયની આગવી શૈલીએ "કોમેડી કલાકારોની આખી પેઢીઓને રોજગારી પૂરી પાડી છે." તેમની સૌથી વધુ નકલ કરનારા પ્રખ્યાત કલાકારોમાં કેવિન સ્પેસી અને એલેક બાલ્ડવિનનો સમાવેશ થાય છે. સ્પેસીએ કહ્યું હતું કે, "આપણે બધા અલ પચિનોની નકલ કરવાનું પસંદ કરીએ છીએ તેનું કારણ એ છે કે તેમણે એવા પાત્રો ભજવ્યા છે જે અવિસ્મરણીય છે, અને અલ પચિનો માટે આ માત્ર એક વ્યવસાય નથી, પણ એક કળા છે." તેમના અદ્ભુત પાત્રાલેખનો અમેરિકન ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની ૧૦૦ યર્સ... શ્રેણીમાં સ્થાન પામ્યા છે, જેમાં ૧૦૦ મહાન ફિલ્મી પાત્રોની યાદીમાં તેમના બે પાત્રો (નાયક તરીકે ફ્રેન્ક સેર્પિકો અને ખલનાયક તરીકે માઇકલ કોર્લિયોન) નો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકન સિનેમાના ટોચના ૧૦૦ સંવાદો ની યાદીમાં તેમના ત્રણ સંવાદો સામેલ છે: માઇકલ કોર્લિયોનનો "તમારા મિત્રોને નજીક રાખો, પણ તમારા દુશ્મનોને વધુ નજીક રાખો"; ટોની મોન્ટાનાનો "સે હેલો ટુ માય લીટલ ફ્રેન્ડ!"; અને સોની વોર્ટકિકનો "એટિકા! એટિકા!". મોટા પડદાથી આગળ વધીને લોકપ્રિય બનેલા અન્ય સંવાદોમાં ...એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ ફિલ્મનો "આખી ટ્રાયલ જ નિયમ વિરુદ્ધ છે!", સેન્ટ ઓફ અ વુમન ફિલ્મનો "હૂ-આહ!", અને ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૩ ફિલ્મનો "જેમ મેં વિચાર્યું કે હું બહાર નીકળી ગયો છું, તેઓ મને પાછો અંદર ખેંચી લે છે" નો સમાવેશ થાય છે. ધ વોશિંગ્ટન પોસ્ટે જણાવ્યું હતું કે, "અન્ય લગભગ કોઈપણ અભિનેતા કરતાં તેમની સાથે સંવાદોની વધુ અમીટ રેખાઓ જોડાયેલી છે, જે માત્ર પાત્રો કેવી રીતે લખાયા હતા તેનો જ નહીં પરંતુ તેમણે કેવી રીતે તે પાત્રોને પોતાના બનાવી લીધા તેનો પુરાવો છે." એમ્પાયર મેગેઝિને વિશ્વભરના વાચકોના મતદાન દ્વારા માઇકલ કોર્લિયોન અને ટોની મોન્ટાનાને અત્યાર સુધીના સૌથી મહાન ફિલ્મી પાત્રો તરીકે પસંદ કર્યા હતા. એન્ટરટેઇનમેન્ટ વીકલીએ ડોની બ્રાસ્કો ફિલ્મમાં તેમની લેફ્ટી રુગિએરોની ભૂમિકાને "૧૦૦ સૌથી મહાન અભિનય જેમને ઓસ્કાર મળવો જોઈતો હતો પણ મળ્યો નથી" ની યાદીમાં સામેલ કરી હતી. પચિનોએ મનોરંજન ઉદ્યોગની અસંખ્ય હસ્તીઓને પ્રભાવિત કર્યા છે અને તેમના દ્વારા તેઓ પ્રશંસા પામ્યા છે, જેમાં સ્ટીવ બુસેમી, જેફ્રી રાઈટ, બોબી કેનાવાલે, જેવિયર બાર્ડેમ, માઈકલ ઈમ્પેરિઓલી અને જેમી ફોક્સ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જોન કુસાક, રસેલ ક્રો, જોની ડેપ, કોલિન ફેરેલ અને મેથ્યુ મેકકોનાઘી સહિતના તેમના કેટલાક સહ-કલાકારોએ (કો-સ્ટાર્સ) પણ સ્વીકાર્યું હતું કે પચિનો આ પ્રોજેક્ટ્સમાં સામેલ હોવાની ખાતરી થયા પછી જ તેઓ તેમાં જોડાવા માટે સહમત થયા હતા. === બોલિવૂડ પર અલ પચીનોનો પ્રભાવ === હોલીવુડના દિગ્ગજ અભિનેતા અલ પચીનો ની અભિનય શૈલી, સંવાદોની રજૂઆત અને તેમના આઇકોનિક પાત્રોએ ભારતીય સિનેમા એટલે કે બોલિવૂડ જગત પર એક ઊંડી અને કાયમી છાપ છોડી છે. બોલિવૂડના મહાનાયક [[અમિતાભ બચ્ચન]] ની પ્રખ્યાત ફિલ્મ અગ્નિપથ માં વિજય દીનાનાથ ચૌહાણનું પાત્ર, તેમની વૉઇસ એક્ટિંગ અને ડાયલોગ બોલવાનો વિશિષ્ટ લહેકો પણ અલ પચીનોએ સ્કારફેસ ફિલ્મમાં અપનાવેલી અવાજની શૈલીથી ભારે પ્રેરિત હતો.<ref>{{Cite web|date=2020-02-16|title=Film of the Month: Amitabh’s Agneepath is more than mere Scarface, maloom?|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/film-of-the-month-agneepath-amitabh-bachchan-6270570/|access-date=2026-08-13|website=The Indian Express|language=en}}</ref> બોલિવૂડના પ્રખ્યાત અભિનેતા સંજય દત્ત એ પોતે એક ઈન્ટરવ્યુમાં ખુલાસો કર્યો હતો કે તેઓ અલ પચીનોની સુપ્રસિદ્ધ ફિલ્મ સ્કારફેસ માં તેમના અભિનયથી એટલા પ્રભાવિત થયા હતા કે તેઓ તે પાત્રને બોલિવૂડમાં પોતાની રીતે જીવંત કરવા માંગતા હતા. આ જ પ્રેરણાના પરિણામે તેમણે પોતાની કરિયરની સૌથી યાદગાર ફિલ્મ વાસ્તવ કરી, જેમાં પચીનોના ટોની મોન્ટાના પાત્રની ઝલક તેમના રઘુ ના આઇકોનિક પાત્રમાં સ્પષ્ટ જોવા મળી હતી. <ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=અલ પચિનોની સ્કારફેસ જોઈને વાસ્તવમાં રોલ નિભાવ્યો : સંજય દત્ત|url=https://sandesh.com/supplement/after-seeing-al-pacino-39-s-scarface-played-the-real-role-sanjay|url-status=live|access-date=2026-08-12|website=Sandesh|language=gu}}</ref> આ સિવાય ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓએ અલ પચીનોની ફિલ્મોની વાર્તા અને પાત્રોને દેશી રંગમાં ઢાળીને ઘણી હિટ ફિલ્મો આપી છે. અભિનેતા મિથુન ચક્રવર્તી ની ૧૯૮૯માં આવેલી ફિલ્મ મુજરીમ પણ અલ પચીનોની સ્કારફેસ ફિલ્મનું જ એક શાનદાર ભારતીય રૂપાંતરણ હતું, જેમાં મિથુનદાએ પચીનોની એક્ટિંગ સ્ટાઇલને પોતાની આગવી રીતે પડદા પર ઉતારી હતી. આ ઉપરાંત રામ ગોપાલ વર્માની ફિલ્મ સરકાર (પચિનો ની ગોડફાધર ફિલ્મ થી પ્રેરિત) માં અભિષેક બચ્ચન નું પાત્ર અને પ્રકાશ ઝા ની ફિલ્મ રાજનીતિ માં રણબીર કપૂર નું પાત્ર પણ માઇકલ કોર્લિયોન પાત્રની ભારતીય આવૃત્તિ સમાન હતું. રણબીર કપૂરના આ જ અભિનય કૌશલ્યને જોઈને પ્રખ્યાત ફિલ્મ ડિરેક્ટર સંદીપ રેડ્ડી વંગાએ એક ઈન્ટરવ્યુમાં કહ્યું હતું કે, રણબીર કપૂર એ રૉબર્ટ ડી નીરો, અલ પચીનો અને કમલ હાસનનું અદભુત મિશ્રણ છે.<ref>{{Cite web|date=2023-11-24|title=રૉબર્ટ દ નીરો, અલ પચીનો અને કમલ હાસનનું મિશ્રણ છે રણબીર : સંદીપ રેડ્ડી વંગા|url=https://www.gujaratimidday.com/entertainment-news/bollywood-news/article/animal-sandeep-reddy-vanga-says-ranbir-kapoor-is-a-fusion-of-robert-de-niro-al-pacino-and-kamal-haasan-207204|url-status=live|access-date=2026-08-13|website=www.gujaratimidday.com|language=gu}}</ref> ખાસ વાત એ છે કે રણબીર કપૂરે ન્યૂ યોર્કની લી સ્ટ્રાબર્ગ થિયેટર એન્ડ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાંથી અભિનયની સત્તાવાર તાલીમ લીધી છે, જ્યાંથી ભૂતકાળમાં ખુદ અલ પચીનોએ પણ એક્ટિંગ શીખી હતી. રણબીરે તાજેતરમાં આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં ખુલાસો કર્યો હતો કે જ્યારે તેઓ ન્યૂ યોર્કમાં વિદ્યાર્થી (સ્ટુડન્ટ) તરીકે અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે અલ પચીનો બ્રોડવે થિયેટર પર સલોમી નાટક નું રીડિંગ કરી રહ્યા હતા. તે સમયે પચીનો તરફથી માત્ર એક નાની પ્રશંસા કે ઝલક મેળવવા માટે રણબીર સતત ત્રણ કલાક સુધી બહાર લાઈનમાં ઊભા રહ્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=શર્મા,|first=રિયા|date=2026-04-05|title=રણબીર કપૂરે અલ પચીનોને મળવા માટે ત્રણ કલાક સુધી રાહ જોવાની ક્ષણો યાદ કરી, કહ્યું કે ક્વેન્ટિન ટેરેન્ટિનોએ 'મને આંગળી બતાવી હતી. - હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ.|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-recalls-waiting-3-hours-to-meet-al-pacino-says-quentin-tarantino-ramayana-natalie-portman-101775385855089.html|url-status=live|access-date=2026-08-13|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> નવા યુગના સિનેમાની વાત કરીએ તો, નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી એ ગેંગ્સ ઓફ વાસેપુર ફિલ્મમાં ભજવેલું ફેઝલ ખાનનું પાત્ર પણ પચીનોની છાપ ધરાવતું હતું. બોલિવૂડના જાણીતા અભિનેતા અલી ફઝલ બાળપણથી જ અલ પચીનોના ખૂબ મોટા ફેન રહ્યા છે. લંડનમાં એક નાટક દરમિયાન ફઝલને ખુદ પચીનોને રૂબરૂ મળવાની અને તેમની સાથે વાતચીત કરવાની સુવર્ણ તક મળી હતી, જેને તેઓ પોતાના જીવનની સૌથી યાદગાર ક્ષણ ગણાવે છે. <ref>{{Cite news|title='Raakh' star Ali Fazal shares how his childhood obsession with Al Pacino led to an unforgettable encounter: 'First time I was really starstruck'|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/raakh-star-ali-fazal-shares-how-his-childhood-obsession-with-al-pacino-led-to-an-unforgettable-encounter-first-time-i-was-really-starstruck/articleshow/132066608.cms|newspaper=The Times of India|date=2026-06-29|access-date=2026-08-13|issn=0971-8257}}</ref> ફઝલ સહિત બોલિવૂડના અસંખ્ય કલાકારોએ જાહેરમાં સ્વીકાર્યું છે કે અલ પચીનોના અભિનેત્વે સિનેમા પ્રત્યેની તેમની સમજને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે. == ફિલ્મોગ્રાફી == ''અલ પચિનો ફિલ્મોગ્રાફી પણ જુઓ.'' {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| વર્ષ ! rowspan="2"| ફિલ્મ ! colspan="4"| યોગદાન ! rowspan="2"| ભૂમિકા ! rowspan="2"| નોંધ |- ! width="65"| નિર્દેશક ! width="65"| નિર્માતા ! width="65"| લેખક ! width="65"| અભિનેતા |- | ૧૯૬૯ | ''મી, નેટલી'' | | | | {{Yes}} | ટોની | મુખ્ય ભૂમિકા — પ્રથમ ફિલ્મ |- | ૧૯૭૧ | ''ધ પેનિક ઇન નીડલ પાર્ક'' | | | | {{Yes}} | બોબી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૭૨ | ''ધ ગોડફાધર'' | | | | {{Yes}} | માઇકલ કોર્લિયોની | સહ અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૭૩ | ''સ્કેરક્રો'' | | | | {{Yes}} | ફ્રાન્સિસ લાયનલ ડેલ્બુચી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૭૩ | ''સેર્પિકો'' | | | | {{Yes}} | ફ્રેન્ક સેર્પિકો | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૭૪ | ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૨'' | | | | {{Yes}} | માઇકલ કોર્લિયોની | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૭૫ | ''ડોગ ડે આફ્ટરનૂન'' | | | | {{Yes}} | સોની વોર્ટઝિક | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૭૭ | ''બોબી ડીયરફિલ્ડ'' | | | | {{Yes}} | બોબી ડીયરફિલ્ડ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૭૯ | ''એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ'' | | | | {{Yes}} | આર્થર કિરકલેન્ડ | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૮૦ | ''ક્રૂઝિંગ'' | | | | {{Yes}} | સ્ટીવ બર્ન્સ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૮૨ | ''ઓથર! ઓથર!'' | | | | {{Yes}} | ઇવાન ટ્રેવલિયન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૮૩ | ''સ્કારફેસ'' | | | | {{Yes}} | ટોની મોન્ટાના | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૮૫ | ''રેવલ્યુશન'' | | | | {{Yes}} | ટોમ ડોબ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૮૯ | ''સી ઓફ લવ'' | | | | {{Yes}} | ડિટેક્ટિવ ફ્રેન્ક કેલર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૦ | ''ડિક ટ્રેસી'' | | | | {{Yes}} | અલ્ફોન્સ બિગ બોય કેપ્રિસ | સહ-અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૯૦ | ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૩'' | | | | {{Yes}} | માઇકલ કોર્લિયોની | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૧ | ''ફ્રેન્કી એન્ડ જોની'' | | | | {{Yes}} | જોની | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૨ | ''ગ્લેનગેરી ગ્લેન રોસ'' | | | | {{Yes}} | રિચાર્ડ રોમા | સહ-અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૯૨ | ''સેન્ટ ઓફ અ વુમન'' | | | | {{Yes}} | લેફ્ટનન્ટ કર્નલ ફ્રેન્ક સ્લેડ | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર વિજય |- | ૧૯૯૩ | ''કાર્લિટોઝ વે'' | | | | {{Yes}} | કાર્લિટો બ્રિગાન્ટે | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૫ | ''હીટ'' | | | | {{Yes}} | લેફ્ટનન્ટ વિન્સન્ટ હેના | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૬ | ''સિટી હોલ'' | | | | {{Yes}} | મેયર જોન પેપાસ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૭ | ''ડોની બ્રાસ્કો'' | | | | {{Yes}} | બેન્જામિન લેફ્ટી રુગિરો | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૭ | ''ધ ડેવિલ્સ એડવોકેટ'' | | | | {{Yes}} | જોન મિલ્ટન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૯ | ''ધ ઇન્સાઇડર'' | | | | {{Yes}} | લોવેલ બર્ગમેન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૯ | ''એની ગિવન સન્ડે'' | | | | {{Yes}} | ટોની ડી અમાટો | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૨ | ''ઇન્સોમ્નિયા'' | | | | {{Yes}} | વિલ ડોર્મર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૨ | ''સિમોન'' | | | | {{Yes}} | વિક્ટર ટેરેન્સકી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૩ | ''ધ રિક્રુટ'' | | | | {{Yes}} | વોલ્ટર બર્ક | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૦૪ | ''ધ મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ'' | | | | {{Yes}} | શાયલોક | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૫ | ''ટુ ફોર ધ મની'' | | | | {{Yes}} | વોલ્ટર અબ્રામ્સ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૭ | ''ઓશન્સ થર્ટીન'' | | | | {{Yes}} | વિલી બેન્ક | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૦૭ | ''૮૮ મિનિટ્સ'' | | | | {{Yes}} | ડોક્ટર જેક ગ્રેમ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૮ | ''રાઇટિયસ કિલ'' | | | | {{Yes}} | ડિટેક્ટિવ ડેવિડ ફિસ્ક | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૦ | ''યૂ ડોન્ટ નો જેક'' | | | | {{Yes}} | જેક કેવોર્કિયન | મુખ્ય ભૂમિકા — ટેલિવિઝન ફિલ્મ |- | ૨૦૧૧ | ''ધ સન ઓફ નો વન'' | | | | {{Yes}} | ડિટેક્ટિવ ચાર્લ્સ સ્ટેનફોર્ડ | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૧૧ | ''જેક એન્ડ જીલ'' | | | | {{Yes}} | તેઓ પોતે | મહેમાન ભૂમિકા |- | ૨૦૧૨ | ''સ્ટેન્ડ અપ ગાઇઝ'' | | | | {{Yes}} | વેલ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૩ | ''સાલોમે'' | {{Yes}} | | {{Yes}} | {{Yes}} | કિંગ હેરોડ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ۲۰۱۴ | ''મેંગલહોર્ન'' | | | | {{Yes}} | એ જે મેંગલહોર્ન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૪ | ''ધ હમ્બલિંગ'' | | {{Yes}} | | {{Yes}} | સાયમન એક્સલર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૫ | ''ડેની કોલિન્સ'' | | | | {{Yes}} | ડેની કોલિન્સ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૬ | ''મિસકન્ડક્ટ'' | | | | {{Yes}} | ચાર્લ્સ અબ્રામ્સ | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૧૭ | ''હેંગમેન'' | | | | {{Yes}} | ડિટેક્ટિવ રે આર્ચર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૯ | ''વન્સ અપોન અ ટાઇમ ઇન હોલીવુડ'' | | | | {{Yes}} | માર્વિન શ્વાર્ઝ | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૧૯ | ''ધ આઇરિશમેન'' | | | | {{Yes}} | જીમી હોફા | સહ-અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૨૦૨૧ | ''હાઉસ ઓફ ગુચી'' | | | | {{Yes}} | આલ્ડો ગુચી | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૨૩ | ''નોક્સ ગોઝ અવે'' | | | | {{Yes}} | ઝેવિયર ક્રેન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૨૪ | ''મોડી'' | | {{Yes}} | | {{Yes}} | મોરિસ ગેંગનેટ | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૨૫ | ''ડેડ મેન્સ વાયર'' | | | | {{Yes}} | એમ એલ હોલ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૨૫ | ''ઇન ધ હેન્ડ ઓફ દાંતે'' | | | | {{Yes}} | અંકલ કાર્માઇન | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૨૫ | ''ધ રિચ્યુઅલ'' | | | | {{Yes}} | ફાધર થિયોફિલસ રીસિંગર | મુખ્ય ભૂમિકા |} === નિર્દેશક અને નિર્માતા તરીકે વિશેષ ફિલ્મો === અલ પચિનોએ અભિનેતા સિવાય ડિરેક્ટર (નિર્દેશક) અને પ્રોડ્યુસર (નિર્માતા) તરીકે પણ કેટલીક ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રાયોગિક અને ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મો બનાવી છે, જેની યાદી નીચે મુજબ છે: {| class="wikitable" |- ! વર્ષ !! ફિલ્મ !! ભૂમિકા !! નોંધ |- | ૧૯૮૯ || ''ધ લોકલ સ્ટિગ્મેટિક'' || નિર્માતા અને અભિનેતા || આ એક પ્રાયોગિક ફિલ્મ હતી જેને થિયેટરમાં રિલીઝ કરવાને બદલે માત્ર ખાસ સ્ક્રીનિંગ માટે જ રાખવામાં આવી હતી. |- | ૧૯૯૬ || ''લુકિંગ ફોર રિચાર્ડ'' || નિર્દેશક, નિર્માતા અને લેખક || પચિનોની નિર્દેશક તરીકેની આ પ્રથમ સત્તાવાર ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ હતી, જેના માટે તેમને ડિરેક્ટર્સ ગિલ્ડ ઓફ અમેરિકાનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. |- | ૨૦૦૦ || ''ચાઇનીઝ કોફી'' || નિર્દેશક અને અભિનેતા || આ એક અનોખી ડ્રામા ફિલ્મ હતી જે સંપૂર્ણ રીતે બે પાત્રો વચ્ચેની વાતચીત પર આધારિત હતી. |- | ૨૦૧૧ || ''વાઇલ્ડ સાલોમે'' || નિર્દેશક અને લેખક || ઓસ્કાર વાઇલ્ડના નાટક પર આધારિત આ એક અર્ધ-ડોક્યુમેન્ટરી (Docudrama) ફિલ્મ હતી. |} == પુરસ્કારો == === એકેડમી (ઓસ્કર) એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:26em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:25em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૩ | બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર | ''ધ ગોડફાધર'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત |<ref>{{Cite web|date=2014-10-04|title=The 46th Academy Awards {{!}} 1974|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1974|access-date=2026-08-18|website=www.oscars.org|language=en}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૪ | બેસ્ટ એક્ટર | ''સર્પિકો'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૫ | બેસ્ટ એક્ટર | ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૨'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૬ | બેસ્ટ એક્ટર | ''ડોગ ડે આફ્ટરનૂન'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૮૦ | બેસ્ટ એક્ટર | ''...એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૯૧ | બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર | ''ડિક ટ્રેસી'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" rowspan=2 | ૧૯૯૩ | બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર | ''ગ્લેન્ગેરી ગ્લેન રોસ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | બેસ્ટ એક્ટર | ''સેન્ટ ઓફ અ વુમન'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા |<ref>{{Cite web|date=2014-10-04|title=The 66th Academy Awards {{!}} 1994|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1994|access-date=2026-08-18|website=www.oscars.org|language=en}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૦ | બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર | ''ધ આઇરિશમેન'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === બાફ્ટા એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:26em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:25em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૩ | મોસ્ટ પ્રોમિસિંગ ન્યૂકમર ટુ લીડિંગ ફિલ્મ રોલ્સ | ''ધ ગોડફાધર'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૫ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ લીડિંગ રોલ | ''સર્પિકો'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૬ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ લીડિંગ રોલ | ''ડોગ ડે આફ્ટરનૂન'' / ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૨'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા |<ref>{{Cite web|title=Awards|url=https://www.bafta.org/awards/|access-date=2026-08-18|website=Bafta|language=en}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ૧૯૯૧ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ સપોર્ટિંગ રોલ | ''ડિક ટ્રેસી'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૦ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ સપોર્ટિંગ રોલ | ''ધ આઇરિશમેન'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === એમી એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:26em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:25em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | rowspan=2 | ૨૦૦૪ | rowspan=3 | આઉટસ્ટેન્ડિંગ લીડ એક્ટર ઇન અ મિનિસિરીઝ ઓર મૂવી | ''એન્જલ્સ ઇન અમેરિકા'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા |<ref>{{Cite web|title=2004 Emmy Awards Nominees & Winners|url=https://www.televisionacademy.com/awards/nominees-winners/2004|access-date=2026-08-18|website=Television Academy|language=en}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ૨૦૧૦ | ''યુ ડોન્ટ નો જેક'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૧૩ | ''ફિલ સ્પેક્ટર'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:26em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:25em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૩ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''ધ ગોડફાધર'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૪ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''સર્પિકો'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૫ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૨'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૬ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''ડોગ ડે આફ્ટરનૂન'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૮ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''બોબી ડિયરફિલ્ડ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૮૦ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''...એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૮૩ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – મ્યુઝિકલ ઓર કોમેડી | ''ઑથર! ઑથર!'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૮૪ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''સ્કારફેસ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૯૦ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''સી ઓફ લવ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" rowspan=2 | ૧૯૯૧ | બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર – મોશન પિક્ચર | ''ડિક ટ્રેસી'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૩'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" rowspan=2 | ૧૯૯૩ | બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર – મોશન પિક્ચર | ''ગ્લેન્ગેરી ગ્લેન રોસ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''સેન્ટ ઓફ અ વુમન'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૦૧ | સેસિલ બી. ડીમિલ એવોર્ડ | — | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૦૪ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મિનિસિરીઝ ઓર મોશન પિક્ચર – ટેલિવિઝન | ''એન્જલ્સ ઇન અમેરિકા'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૧૧ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મિનિસિરીઝ ઓર મોશન પિક્ચર – ટેલિવિઝન | ''યુ ડોન્ટ નો જેક'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૧૪ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મિનિસિરીઝ ઓર મોશન પિક્ચર – ટેલિવિઝન | ''ફિલ સ્પેક્ટર'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૧૬ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ મોશન પિક્ચર – મ્યુઝિકલ ઓર કોમેડી | ''ડેની કોલિન્સ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૦ | બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર – મોશન પિક્ચર | ''ધ આઇરિશમેન'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૧ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ ટેલિવિઝન સિરીઝ – ડ્રામા | ''હન્ટર્સ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === ગ્રેમી એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:26em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:25em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૨૦૦૧ | બેસ્ટ સ્પોકન વર્ડ આલ્બમ | ''ધ કમ્પ્લીટ શેક્સપિયર સોનેટ્સ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === સ્ક્રીન એક્ટર્સ ગિલ્ડ એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:26em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:25em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૨૦૦૪ | આઉટસ્ટેન્ડિંગ મેલ એક્ટર ઇન અ મિનિસિરીઝ ઓર ટેલિવિઝન મૂવી | ''એન્જલ્સ ઇન અમેરિકા'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૧૧ | આઉટસ્ટેન્ડિંગ મેલ એક્ટર ઇન અ મિનિસિરીઝ ઓર ટેલિવિઝન મૂવી | ''યુ ડોન્ટ નો જેક'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૧૪ | આઉટસ્ટેન્ડિંગ મેલ એક્ટર ઇન અ મિનિસિરીઝ ઓર ટેલિવિઝન મૂવી | ''ફિલ સ્પેક્ટર'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" rowspan=3 | ૨૦૨૦ | આઉટસ્ટેન્ડિંગ મેલ એક્ટર ઇન અ સપોર્ટિંગ રોલ | ''ધ આઇરિશમેન'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | આઉટસ્ટેન્ડિંગ કાસ્ટ ઇન અ મોશન પિક્ચર | ''ધ આઇરિશમેન'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | આઉટસ્ટેન્ડિંગ કાસ્ટ ઇન અ મોશન પિક્ચર | ''વન્સ અપોન અ ટાઇમ ઇન હોલીવુડ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૨ | આઉટસ્ટેન્ડિંગ કાસ્ટ ઇન અ મોશન પિક્ચર | ''હાઉસ ઓફ ગુચી'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === ટોની એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:26em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:25em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૧૯૬૯ | બેસ્ટ સપોર્ટિંગ ઓર ફીચર્ડ એક્ટર ઇન અ પ્લે | ''ડઝ અ ટાઇગર વેર અ નેકટાઇ?'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૭૭ | બેસ્ટ લીડિંગ એક્ટર ઇન અ પ્લે | ''ધ બેઝિક ટ્રેનિંગ ઓફ પાવલો હમેલ'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૧૧ | બેસ્ટ લીડિંગ એક્ટર ઇન અ પ્લે | ''ધ મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{Commons category}} * {{imdb name|0000199|અલ પચિનો}} [[શ્રેણી:અમેરિકન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:ઓસ્કાર વિજેતા અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] kow10r5bnvgqe3m4slhcowyv99ooown 0 155005 904639 904375 2026-08-28T11:58:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 904639 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''બ્રેન્ડન જેમ્સ ફ્રેઝર''' (જન્મ ૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮) એ એક અમેરિકન અને કેનેડિયન અભિનેતા છે. ચાર દાયકાથી વધુ લાંબી કારકિર્દી ધરાવતા ફ્રેઝર ૧૯૯૦ના દાયકાની કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ ''જ્યોર્જ ઓફ ધ જંગલ'', પ્રખ્યાત હોરર-એક્શન એડવેન્ચર ''ધ મમી'' સીરિઝમાં 'રિક ઓ'કોનેલ' અને ''જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ'' જેવી ફિલ્મોમાં ભજવેલી તેમની યાદગાર ભૂમિકાઓ માટે જાણીતા છે. <ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/brendan-fraser |title=Brendan Fraser |date=May 1, 2015 |encyclopedia=The Canadian Encyclopedia |first=Paul |last=Williams |access-date=August 17, 2026 |archive-date=July 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723185742/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/brendan-fraser |url-status=live }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == બ્રેન્ડન ફ્રેઝરનો જન્મ ૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮ના રોજ અમેરિકાના ઇન્ડિયાનાપોલિસ ખાતે કેનેડિયન માતા-પિતા કેરોલ મેરી અને પીટર ફ્રેઝરને ત્યાં થયો હતો. તેઓ ચાર ભાઈઓમાં સૌથી નાના છે. તેમના પિતા કેનેડિયન ફોરેન સર્વિસ ઓફિસર તરીકે કાર્યરત હતા, જ્યારે તેમના મામા જ્યોર્જ જેનરેક્સે ૧૯૫૨ની ઓલિમ્પિકમાં કેનેડા માટે ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો. ફ્રેઝર આઇરિશ, સ્કોટિશ, જર્મન, ચેક અને ફ્રેન્ચ-કેનેડિયન મૂળના છે અને તેઓ અમેરિકા તથા કેનેડા બંને દેશોનું બેવડું નાગરિકત્વ ધરાવે છે. નાનપણમાં તેમનો પરિવાર વારંવાર સ્થળાંતર કરતો હોવાથી તેઓ યુરેકા, સિએટલ, ઓટાવા, નેધરલેન્ડ્સ અને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જેવા વિવિધ સ્થળોએ ઉછર્યા હતા. તેમણે પ્રારંભિક શિક્ષણ ડેટ્રોઇટ અને બેલેવ્યુની શાળાઓમાં મેળવ્યા બાદ ટોરોન્ટોની અપર કેનેડા કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૭૦ના દાયકામાં લંડનમાં વેકેશન દરમિયાન વેસ્ટ એન્ડ ખાતે તેમણે પોતાનો પ્રથમ પ્રોફેશનલ થિયેટર શો 'ઓલિવર!' જોયો, જેણે તેમનામાં અભિનય પ્રત્યેનો રસ જગાડ્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 'ઓકલાહોમા!' નામના હાઇ-સ્કૂલ મ્યુઝિકલ પ્રોડક્શનના કોરસમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ફ્રેઝરે ૧૯૯૦માં સિએટલની 'કોર્નિશ કોલેજ ઓફ ધ આર્ટ્સ'માંથી ગ્રેજ્યુએશન પૂર્ણ કર્યું હતું. ત્યારપછી તેમણે ન્યૂયોર્ક સિટીની એક નાની એક્ટિંગ કોલેજમાં અભિનયની શરૂઆત કરી. તેઓ સધર્ન મેથોડિસ્ટ યુનિવર્સિટીમાંથી 'માસ્ટર ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ ઇન એક્ટિંગ'નો અભ્યાસ કરવાનું વિચારી રહ્યા હતા, પરંતુ હોલીવુડની મુલાકાત લીધા બાદ તેમણે અભ્યાસના બદલે ફિલ્મોમાં નસીબ અજમાવવા ત્યાં જ સ્થાયી થવાનો નિર્ણય કર્યો. == અંગત જીવન == ૪ જુલાઈ, ૧૯૯૩ના રોજ લોસ એન્જલસ આગમન પછી ટૂંક સમયમાં જ બ્રેન્ડન ફ્રેઝર અભિનેત્રી એફ્ટોન સ્મિથને વિનોના રાઇડરના ઘરે એક કાર્યક્રમ દરમિયાન મળ્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=Vargas|first=Alani|date=2023-03-26|title=Brendan Fraser Met His Ex-Wife Afton Smith With The Help Of Winona Ryder|url=https://www.nickiswift.com/1237131/brendan-fraser-met-his-ex-wife-afton-smith-with-the-help-of-winona-ryder/|access-date=2026-08-17|website=Nicki Swift|language=en-US}}</ref> સ્મિથે ફ્રેઝરની ફિલ્મ ''જ્યોર્જ ઓફ ધ જંગલ'' માં નાની ભૂમિકા પણ ભજવી હતી. તેમણે ૨૭ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૯૮ના રોજ લગ્ન કર્યા અને તેમને ત્રણ પુત્રો છે, <ref>{{Cite web|last=Agate|first=Samantha|date=2022-04-15|title=Brendan Fraser Was Married Once to His ‘George of the Jungle’ Costar: Meet His Ex-Wife Afton Smith|url=https://closerweekly.com/brendan-frasers-ex-wife-afton-smith-marriage-divorce-details/|access-date=2026-08-17|website=closerweekly.com|language=en-US}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>જેમાંથી બે પુત્રો મોડલિંગ ક્ષેત્રે સક્રિય છે. ડિસેમ્બર ૨૦૦૭માં ફ્રેઝર અને એફ્ટોન સ્મિથે છૂટાછેડા લેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. કોર્ટ દ્વારા ફ્રેઝરને આગામી ૧૦ વર્ષ માટે દર મહિને ૫૦,૦૦૦ ડોલર ભરણપોષણ અને ૨૫,૦૦૦ ડોલર બાળ ઉછેર માટે ચૂકવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. ૨૦૧૧માં ફ્રેઝરે આ રકમ ઘટાડવા માટે કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી, જ્યારે સ્મિથે તેમના પર કેટલીક આર્થિક સંપત્તિ છુપાવવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો. ૨૦૧૪માં કોર્ટે આ બંને અરજીઓ ફગાવી દીધી હતી. જો કે, છૂટાછેડા પછી પણ પોતાના પુત્રોના ઉછેરમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા બદલ આ બંને પૂર્વ જીવનસાથીઓની પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. [[File:Brendan Fraser (30864334034) (cropped).jpg|thumb|right|upright| ડિસેમ્બર ૨૦૧૬માં ન્યૂયોર્ક સિટી ખાતે બ્રેન્ડન ફ્રેઝર]] સ્મિથે ત્યારપછી અભિનય છોડીને પુસ્તક લેખન અને રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવી છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨થી ફ્રેઝર મેકઅપ આર્ટિસ્ટ જીનની મૂર સાથે સંબંધમાં છે. આ કપલે ૨૦૨૨ના વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પ્રથમ વખત સાથે હાજરી આપી હતી, અને ફ્રેઝરે ૯૫મા એકેડેમી એવોર્ડ્સમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ઓસ્કાર એવોર્ડ સ્વીકારતી વખતે મૂર પ્રત્યે પોતાનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો. ફ્રેઝર ફ્રેન્ચ ભાષા પણ બોલી શકે છે અને તેઓ ફિલ્મએઇડ ઇન્ટરનેશનલના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં સેવા આપે છે. તેઓ એક કુશળ કલાપ્રેમી ફોટોગ્રાફર છે અને તેમણે પોતાની ફિલ્મો તથા ટેલિવિઝન શોમાં પણ આ ક્ષમતા પ્રદર્શિત કરી છે. આ ઉપરાંત, તેઓ એક કુશળ કલાપ્રેમી તીરંદાજ પણ છે. === સ્વાસ્થ્ય અને શારીરિક સંઘર્ષ === વર્ષ ૨૦૧૮માં ફ્રેઝરે જાહેરમાં ખુલાસો કર્યો હતો કે 'ધ મમી' સીરિઝ અને અન્ય એક્શન-એડવેન્ચર ફિલ્મોમાં સતત જાતે જોખમી સ્ટન્ટ્સ કરવાને કારણે તેમના શરીર પર ભારે નકારાત્મક અસર પડી હતી. આ ફિલ્મોના શૂટિંગ દરમિયાન લાગેલી ગંભીર ઈજાઓના પરિણામે તેમણે લગભગ સાત વર્ષના લાંબા સમયગાળા સુધી હોસ્પિટલમાં વારંવાર દાખલ થવું પડ્યું હતું. આ દરમિયાન તેમણે કરોડરજ્જુની સર્જરી, ઘૂંટણની આંશિક બદલી અને અવાજના તંતુઓની ગંભીર સર્જરીઓ સહિત અનેક ઓપરેશન કરાવવા પડ્યા હતા, જેના કારણે તેઓ લાંબા સમય સુધી ફિલ્મી પડદાથી દૂર રહ્યા હતા. === ફિલિપ બર્ક સામે ઉત્પીડનનો આક્ષેપ અને ગોલ્ડન ગ્લોબ વિવાદ === વર્ષ ૨૦૧૮માં ફ્રેઝરે જાહેરમાં ખુલાસો કર્યો હતો કે વર્ષ ૨૦૦૩માં એક કાર્યક્રમ દરમિયાન હોલીવુડ ફોરેન પ્રેસ એસોસિએશનના તત્કાલીન પ્રમુખ ફિલિપ બર્કે તેમનું શારીરિક ઉત્પીડન કર્યું હતું. ફ્રેઝરના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઘટનાને કારણે તેઓ ભારે માનસિક આઘાતમાં સરી પડ્યા હતા અને પોતાની કારકિર્દી પર અસર પડવાના ડરથી તેઓ લાંબો સમય સુધી મૌન રહ્યા હતા. ફિલિપ બર્કે શરૂઆતમાં આ વાતને સંપૂર્ણપણે ખોટી ગણાવી હતી, પરંતુ બાદમાં તેમણે સ્વીકાર્યું હતું કે તેમણે મજાકમાં આવું કર્યું હતું. છૂટાછેડા, સ્વાસ્થ્યની સમસ્યાઓ, માતાનું અવસાન અને આ ગંભીર ઘટનાના આઘાતને કારણે ફ્રેઝર ભારે ડિપ્રેશનનો ભોગ બન્યા હતા, જેના લીધે તેમની કારકિર્દીમાં મોટો વિરામ આવ્યો હતો. આ ઘટના બાદ એવું પણ માનવામાં આવતું હતું કે આ આક્ષેપોને કારણે તેમને હોલીવુડમાં બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમને કામ મળવાનું બંધ થઈ ગયું હતું. ત્યારબાદ વર્ષ ૨૦૨૧માં ફિલિપ બર્ક દ્વારા મોકલવામાં આવેલો એક ભડકાવ અને વિવાદાસ્પદ ઈમેલ જાહેરમાં લીક થઈ ગયો હતો. આ ઈમેલ લીક થતાં જ ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ્સનું આયોજન કરતી સંસ્થા પર ચોમેરથી ભારે ફિટકાર વરસ્યો હતો અને મોટો વિવાદ સર્જાયો હતો. આ દબાણ હેઠળ આવીને સંસ્થાએ તાત્કાલિક ધોરણે ફિલિપ બર્કને સભ્યપદમાંથી હંમેશા માટે હાંકી કાઢ્યા હતા. આ ઘટના પછી સંસ્થાએ હોલીવુડમાં પોતાની ખરાબ થયેલી છબી સુધારવા માટે અને વિવાદ શાંત કરવા માટે બ્રેન્ડન ફ્રેઝરનો સંપર્ક કરીને તેમને ફરીથી એવોર્ડ સમારોહમાં બોલાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ખાસ કરીને વર્ષ ૨૦૨૩માં જ્યારે ફ્રેઝરને 'ધ વ્હેલ' ફિલ્મ માટે ઓસ્કાર એવોર્ડ મળ્યો અને તેમણે હોલીવુડમાં પાછી પોતાની પ્રતિષ્ઠા મેળવી, ત્યારે ગોલ્ડન ગ્લોબ્સ સંસ્થાએ પોતાના એવોર્ડ શોની ગરિમા અને વિશ્વસનીયતા પાછી મેળવવા માટે ફ્રેઝરને આગામી સમારોહમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે જોડાવા માટે ફરીથી સત્તાવાર આમંત્રણ મોકલ્યું હતું. જો કે, ફ્રેઝરે આ આમંત્રણનો સ્વીકાર કરવાની સ્પષ્ટ મનાઈ કરી દીધી હતી. તેમણે જડબાતોડ જવાબ આપતાં જણાવ્યું હતું કે, તેમની માતાએ તેમને દંભી બનતા નથી શીખવ્યું કે જે સંસ્થાએ ભૂતકાળમાં તેમની સાથે ખોટું કર્યું હોય ત્યાં તેઓ માત્ર પુરસ્કાર લેવા કે શો વધારવા માટે જાય. પોતાના આ જ આત્મસન્માનને કારણે તેમણે ઓસ્કાર વિજય પછી પણ ગોલ્ડન ગ્લોબ્સ સંસ્થાના તમામ સમારોહથી અંતર જાળવી રાખ્યું હતું. == કારકિર્દી == === ૧૯૯૧–૧૯૯૭: કારકિર્દીની શરૂઆત === વર્ષ ૧૯૯૧માં બ્રેન્ડન ફ્રેઝરે વિયેતનામ યુદ્ધ પર આધારિત ફિલ્મ 'ડોગફાઇટ' માં એક નાવિકની નાની ભૂમિકા ભજવીને હોલીવુડમાં ડેબ્યુ કર્યું હતું. ત્યારબાદ વર્ષ ૧૯૯૨માં આવેલી કોમેડી ફિલ્મ 'એન્સિનો મેન' માં તેમને મુખ્ય અભિનેતા તરીકે પ્રથમ મોટો બ્રેક મળ્યો. આ ફિલ્મમાં તેમણે વર્તમાન સમયમાં જીવતા થઈ ગયેલા એક પ્રાગૈતિહાસિક ગુફામાનવનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે બોક્સ ઓફિસ પર એક સામાન્ય હિટ ફિલ્મ સાબિત થઈ હતી પણ આજે તે લોકોમાં લોકપ્રિય છે.<ref>{{Cite web|last=Press-Enterprise|first=Vanessa Franko {{!}} The|date=2017-05-23|title=Hey bu-ddy! ‘Encino Man’ turns 25 — but here’s where the ’90s comedy was really filmed|url=https://www.ocregister.com/2017/05/22/hey-bu-ddy-encino-man-turns-25-but-heres-where-the-90s-comedy-was-really-filmed/|access-date=2026-08-17|website=Orange County Register|language=en-US}}</ref> તે જ વર્ષે તેમણે ડ્રામા ફિલ્મ 'સ્કૂલ ટાઈઝ' માં કામ કર્યું, જેમાં તેમણે ખાનગી શાળામાં સામાજિક ભેદભાવનો સામનો કરતા એક યહૂદી ક્વાર્ટરબેક ખેલાડીની ગંભીર ભૂમિકા ભજવી હતી અને આ ફિલ્મને બોક્સ ઓફિસ પર સાધારણ સફળતા મળી હતી. વર્ષ ૧૯૯૪ થી ૧૯૯૭ વચ્ચે તેમણે પોતાની કારકિર્દીને આગળ વધારતા ઘણી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. આ દરમિયાન આવેલી ફિલ્મ 'વિથ ઓનર્સ' અને 'એરહેડ્સ' બોક્સ ઓફિસ પર સાધારણ સફળ રહી હતી, પરંતુ તેનાથી ફ્રેઝરના અભિનયની ભારે પ્રશંસા થઈ હતી. ત્યારબાદ તેમણે 'ધ પેશન ઓફ ડાર્કલી નૂન', 'મિસિસ વિન્ટરબોર્ન' અને 'ધ ટ્વીલાઇટ ઓફ ધ ગોલ્ડ્સ' જેવી ફિલ્મોમાં પણ વિવિધ પાત્રો ભજવ્યા હતા. આ ઉપરાંત તેમણે વર્ષ ૧૯૯૫ની હિટ ફિલ્મ 'નાઉ એન્ડ ધેન' માં એક નાની ભૂમિકા ભજવી હતી અને પોતાની જૂની પ્રખ્યાત ફિલ્મ 'એન્સિનો મેન' ના પાત્રને યાદ કરતા 'સન ઇન લો' અને 'ઇન ધ આર્મી નાઉ' જેવી ફિલ્મોમાં મેહમાન ભૂમિકા (કેમિયો) પણ કરી હતી. ફિલ્મો ઉપરાંત તેમણે વર્ષ ૧૯૯૫માં ગેફન પ્લેહાઉસ ખાતે યોજાયેલા એક નાટકમાં વિક્ટરનું પાત્ર ભજવીને થિયેટર જગતમાં પણ પોતાના અભિનયની શરૂઆત કરી હતી. === ૧૯૯૭–૨૦૦૧: વૈશ્વિક સફળતા === વર્ષ ૧૯૯૭માં આવેલી કોમેડી ફિલ્મ 'જ્યોર્જ ઓફ ધ જંગલ' થી ફ્રેઝરને તેમની કારકિર્દીની પ્રથમ મોટી વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. એનિમેટેડ શ્રેણી પર આધારિત આ ફિલ્મે બોક્સ ઓફિસ પર ધમાકેદાર કમાણી કરી અને એક મોટી સુપરહિટ ફિલ્મ સાબિત થઈ. ત્યારબાદ વર્ષ ૧૯૯૮માં આવેલી ડ્રામા ફિલ્મ 'ગોડ્સ એન્ડ મોન્સ્ટર્સ' બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ સાબિત થઈ હોવા છતાં, ફ્રેઝરે આ ફિલ્મમાં પોતાના ઉત્કૃષ્ટ પરફોર્મન્સથી સાબિત કર્યું કે તેઓ માત્ર કોમેડી જ નહીં પરંતુ ગંભીર અને જટિલ પાત્રો પણ ખૂબ જ પ્રભાવશાળી રીતે ભજવી શકે છે. આ ફિલ્મમાં એક માળી તરીકેના તેમના અભિનય માટે સમીક્ષકો દ્વારા તેમની ભારે પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. [[File: Brendan Fraser at Canada's Walk of Fame induction.jpg |thumb|left|upright| વર્ષ ૨૦૦૬માં કેનેડાના વોક ઓફ ફેમ સમારોહ દરમિયાન બ્રેન્ડન ફ્રેઝર]] ફ્રેઝરે પોતાની કારકિર્દીની સૌથી મોટી વ્યાવસાયિક સફળતા ત્યારે મેળવી જ્યારે તેમણે વર્ષ ૧૯૯૯માં આવેલી પ્રખ્યાત હોરર-એક્શન એડવેન્ચર ફિલ્મ 'ધ મમી' માં મુખ્ય સાહસિક પાત્ર 'રિક ઓ'કોનેલ' ની ભૂમિકા ભજવી. આ ફિલ્મ વૈશ્વિક બોક્સ ઓફિસ પર એક જબરદસ્ત મોટી બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી, જેનાથી હોલીવુડની સૌથી સફળ 'ધ મમી' ફ્રેન્ચાઈઝીની ભવ્ય શરૂઆત થઈ હતી. આ મોટી સફળતાએ ફ્રેઝરને ૧૯૯૦ના દાયકાના હોલીવુડના સૌથી મોટા અને લોકપ્રિય સુપરસ્ટાર તરીકે સ્થાપિત કરી દીધા.<ref>{{Cite web|last=Naahar|first=Rohan|date=2024-04-29|title=‘The Mummy’ Re-Release Unwraps Impressive Domestic Box Office Haul|url=https://collider.com/the-mummy-rerelease-domestic-box-office/|access-date=2026-08-17|website=Collider|language=en}}</ref> આ મોટી સફળતાઓની વચ્ચે, તેમણે 'ડડલી ડુ-રાઇટ' અને 'મંકીબોન' જેવી ફિલ્મોમાં પણ કામ કર્યું હતું, પરંતુ આ ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર અસફળ રહી હતી. જો કે, આ સમયગાળા દરમિયાન આવેલી તેમની રોમેન્ટિક કોમેડી ફિલ્મ 'બ્લાસ્ટ ફ્રોમ ધ પાસ્ટ' બોક્સ ઓફિસ પર હિટ રહી હતી અને વર્ષ ૨૦૦૦માં આવેલી કાલ્પનિક કોમેડી ફિલ્મ 'બેડેઝલ્ડ' ને પણ બોક્સ ઓફિસ પર સારી સફળતા મળી હતી. આ સિવાય તેમણે હોલીવુડના મહાન કલાકાર માર્લોન બ્રાન્ડો સાથે એક એનિમેટેડ ફિલ્મ 'બિગ બગ મેન' માટે પોતાનો અવાજ પણ આપ્યો હતો. === ૨૦૦૧–૨૦૦૮: વ્યાવસાયિક સફળતા અને વૈવિધ્યપૂર્ણ ભૂમિકાઓ === વર્ષ ૨૦૦૧માં બ્રેન્ડન ફ્રેઝર 'ધ મમી' ફ્રેન્ચાઈઝીના બીજા ભાગ 'ધ મમી રિટર્ન્સ' માં ફરી એકવાર 'રિક ઓ'કોનેલ' તરીકે પાછા ફર્યા હતા. આ ફિલ્મે તેના પહેલા ભાગ કરતાં પણ વધુ ધમાકેદાર કમાણી કરીને વિશ્વભરમાં એક મોટી બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ તરીકે સફળતા મેળવી હતી. આ ફિલ્મ માત્ર વૈશ્વિક સ્તરે જ નહીં, પરંતુ ભારતમાં પણ ખૂબ જ લોકપ્રિય અને મોટી હિટ સાબિત થઈ હતી. તે જ વર્ષના અંતમાં તેમણે નાટક 'કેટ ઓન અ હોટ ટીન રૂફ' માં કામ કરીને સ્ટેજ પર પોતાના અભિનય માટે ઉત્કૃષ્ટ સમીક્ષાઓ મેળવી હતી. ત્યારબાદ વર્ષ ૨૦૦૨માં તેમણે રાજકીય ડ્રામા ફિલ્મ 'ધ ક્વાઇટ અમેરિકન' માં કામ કર્યું, આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ફલોપ્ સાબિત થઈ હતી પણ તેને સમીક્ષકો દ્વારા ખૂબ જ પસંદ કરવામાં આવી હતી. વર્ષ ૨૦૦૩માં તેમણે એનિમેટેડ કોમેડી ફિલ્મ 'લૂની ટ્યુન્સ: બેક ઇન એક્શન' માં મુખ્ય માનવ પાત્ર ભજવવાની સાથે અન્ય પાત્રો માટે પોતાનો અવાજ પણ આપ્યો હતો. વર્ષ ૨૦૦૪માં તેઓ અસંખ્ય કલાકારોથી સજ્જ અને શ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો ઓસ્કાર એવોર્ડ જીતનારી ફિલ્મ 'ક્રેશ' માં જોવા મળ્યા હતા, જેમાં તેમણે લોસ એન્જલસના ડિસ્ટ્રિક્ટ એટર્નીની મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. [[File:7.27.08BrendanFraser.jpg|thumb|right|upright| જુલાઈ ૨૦૦૮માં 'ધ મમી: ટોમ્બ ઓફ ધ ડ્રેગન એમ્પરર' ફિલ્મના પ્રીમિયર દરમિયાન બ્રેન્ડન ફ્રેઝર]] તેમણે ટેલિવિઝન શો 'સ્ક્રબ્સ', 'કિંગ ઓફ ધ હિલ' અને 'ધ સિમ્પસન્સ' માં પણ અતિથિ ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. માર્ચ ૨૦૦૬માં તેમને કેનેડાના 'વોક ઓફ ફેમ' માં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા, અને આ સન્માન મેળવનારા તેઓ અમેરિકામાં જન્મેલા પ્રથમ અભિનેતા બન્યા હતા. આ ફ્રેન્ચાઈઝીમાં છ વર્ષના લાંબા વિરામ બાદ, ઓગસ્ટ ૨૦૦૮માં રિલીઝ થયેલી 'ધ મમી' સીરિઝના ત્રીજા ભાગ 'ધ મમી: ટોમ્બ ઓફ ધ ડ્રેગન એમ્પરર' માં ફ્રેઝર ફરી એકવાર પોતાના મુખ્ય પાત્રમાં પાછા ફર્યા હતા. આ ફિલ્મનું શૂટિંગ મોન્ટ્રીયલ ખાતે થયું હતું અને તેમાં તેમની સાથે મુખ્ય વિલન તરીકે પ્રખ્યાત અભિનેતા જેટ લી પણ જોવા મળ્યા હતા. આ ત્રીજો ભાગ બોક્સ ઓફિસ પર હિટ સાબિત થયો હતો અને તેણે વિશ્વભરમાં સારી કમાણી કરી હતી, પરંતુ તે આ સીરિઝના અગાઉના બંને ભાગો જેટલી મોટી અને ઐતિહાસિક સફળતા મેળવી શક્યો ન હતો. તે જ વર્ષે તેમણે સાયન્સ-ફિક્શન ફિલ્મ 'જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ' માં કામ કર્યું જે બોક્સ ઓફિસ પર એક મોટી હિટ ફિલ્મ સાબિત થઈ હતી. આ સાથે જ તેમણે કાલ્પનિક ફિલ્મ 'ઇંકહાર્ટ' માં પણ મુખ્ય કલાકાર તરીકે અભિનય કર્યો હતો, જે તે સમયે બોક્સ ઓફિસ પર એક મોટી ડિઝાસ્ટર એટલે કે સુપરફ્લોપ સાબિત થઈ હતી, જો કે આજે વર્ષો પછી ઘણા લોકો તેને એક કલ્ટ ફિલ્મ તરીકે ખૂબ પસંદ કરે છે. === ૨૦૦૯–૨૦૨૦: કારકિર્દીમાં ઉતાર-ચઢાવ અને ટેલિવિઝન તરફ પ્રયાણ === વર્ષ ૨૦૧૦માં ફ્રેઝરે 'એલિંગ' નામના નાટક દ્વારા બ્રોડવે થિયેટરમાં વાપસી કરી હતી, પરંતુ નબળી સમીક્ષાઓને કારણે આ નાટક માત્ર એક જ અઠવાડિયામાં બંધ થઈ ગયું હતું. તે જ વર્ષે તેમની કોમેડી ફિલ્મ 'ફરી વેન્જન્સ' રિલીઝ થઈ હતી, જે સમીક્ષકો દ્વારા ભારે નકારવામાં આવી હતી અને બોક્સ ઓફિસ પર પણ ફ્લોપ સાબિત થઈ હતી. આ આર્થિક અસફળતા બાદ તેમણે પોતાની મેનેજમેન્ટ એજન્સી પણ બદલી નાખી હતી. વર્ષ ૨૦૧૦માં તેમણે 'હોલ લોટા સોલ' નામની ફિલ્મમાં કામ કર્યું હતું. ત્યારબાદ વર્ષ ૨૦૧૧માં તેઓ 'ધ લેજન્ડ ઓફ વિલિયમ ટેલ: 3D' ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવવાના હતા, પરંતુ તેનું શૂટિંગ વારંવાર પાછળ ઠેલાતું ગયું હતું. આ દરમિયાન ફ્રેઝરે તેમના કરાર મુજબના બાકી વેતન માટે ફિલ્મના પ્રોડ્યુસર સામે કોર્ટમાં કેસ કર્યો હતો, જેના જવાબમાં પ્રોડ્યુસરે પણ તેમના પર વળતો કેસ કર્યો હતો, જેને ફ્રેઝરે દેવું ચૂકવવામાંથી બચવાનો એક નકામો પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૩માં તેઓ અસંખ્ય કલાકારોથી સજ્જ ડાર્ક કોમેડી ફિલ્મ 'પોન શોપ ક્રોનિકલ્સ' માં એલ્વિસ પ્રેસ્લીના નકલ કરનાર પાત્ર તરીકે જોવા મળ્યા હતા, પરંતુ આ સમયગાળામાં તેમની મોટાભાગની ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર કોઈ ખાસ કમાણી કરી શકી ન હતી. વર્ષ ૨૦૧૯માં ફ્રેઝરે ભારતીય સિનેમામાં પણ ઝંપલાવ્યું હતું. તેમણે બોલિવૂડની ક્રાઇમ થ્રિલર ફિલ્મ 'લાઇન ઓફ ડિસેન્ટ' માં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હથિયારોના ગેરકાયદેસર વેપારી અને છૂપા પોલીસ એજન્ટ 'ચાર્લી' ની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref>{{Cite web|last=Bhushan|first=Nyay|date=2016-08-03|title=First Look: Brendan Fraser in Indian Drama ‘The Field’|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/first-look-brendan-fraser-indian-916798/|access-date=2026-08-17|website=The Hollywood Reporter|language=en-US}}</ref> આ ફિલ્મમાં તેમની સાથે બોલિવૂડના દિગ્ગજ વિલન અભિનેતા પ્રેમ ચોપરા, રોનિત રોય અને અભય દેઓલ જેવા જાણીતા કલાકારોએ મુખ્ય ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. વાસ્તવમાં, આ પાત્ર માટે શરૂઆતમાં હોલીવુડના પ્રખ્યાત સ્વર્ગસ્થ અભિનેતા રે લિઓટાને પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેમના સ્થાને પછીથી બ્રેન્ડન ફ્રેઝરને આ ફિલ્મમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/brendan-fraser-replaces-ray-liotta-903015 |title=Brendan Fraser Replaces Ray Liotta in Indian Mafia Thriller 'The Field' |last=Bhushan |first=Nyay |date=June 15, 2016 |work=The Hollywood Reporter |access-date=August 17 2026 |archive-date=June 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615181111/http://www.hollywoodreporter.com/news/brendan-fraser-replaces-ray-liotta-903015 |url-status=live}}</ref> આ ફિલ્મમાં પોતાના પાત્રના સંવાદો એકદમ સચોટ રીતે બોલવા માટે ફ્રેઝરે ખાસ કરીને હિન્દી ભાષા બોલવાની ભારે તાલીમ પણ લીધી હતી. ફ્રેઝરે ત્યારપછી ટેલિવિઝન ડ્રામા શ્રેણી 'ધ અફેર' ની ત્રીજી સીઝનમાં એક જેલ ગાર્ડ ગુન્થરની નકારાત્મક ભૂમિકા ભજવી હતી. વર્ષ ૨૦૧૮માં શરૂ થયેલી શ્રેણી 'ટ્રસ્ટ' માં તેમણે જેમ્સ ફ્લેચર ચેસનું મહત્વનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ઉપરાંત તેમણે 'ટાઇટન્સ' શ્રેણીમાં રોબોટમેન તરીકે ઓળખાતા ક્લિફોર્ડ સ્ટીલના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો અને તેની સ્પિન-ઓફ શ્રેણી 'ડૂમ પેટ્રોલ' માં પણ તેમણે આ જ પાત્ર માટે અવાજ આપવાની સાથે-સાથે ભૂતકાળના દ્રશ્યોમાં અભિનય પણ કર્યો હતો. ફ્રેઝરે ત્યારપછી ટેલિવિઝન ડ્રામા શ્રેણી 'ધ અફેર' ની ત્રીજી સીઝનમાં એક જેલ ગાર્ડ ગુન્થરની નકારાત્મક ભૂમિકા ભજવી હતી. વર્ષ ૨૦૧૮માં શરૂ થયેલી શ્રેણી 'ટ્રસ્ટ' માં તેમણે જેમ્સ ફ્લેચર ચેસનું મહત્વનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ઉપરાંત તેમણે 'ટાઇટન્સ' શ્રેણીમાં રોબોટમેન તરીકે ઓળખાતા ક્લિફોર્ડ સ્ટીલના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો અને તેની સાથે જોડાયેલી પેટા-શ્રેણી 'ડૂમ પેટ્રોલ' માં પણ આ જ પાત્ર માટે અવાજ આપવાની સાથે જૂના દ્રશ્યોમાં અભિનય પણ કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|last=Andreeva|first=Nellie|date=2018-08-21|title=‘Doom Patrol’: Brendan Fraser To Star As Robotman In DC Universe TV Series|url=https://deadline.com/2018/08/doom-patrol-brendan-fraser-cast-robotman-cliff-steele-dc-universe-series-1202449702/|access-date=2026-08-17|website=Deadline|language=en-US}}</ref> કારકિર્દીના લાંબા વિરામ અને સંઘર્ષ પછી હોલીવુડમાં તેમની આ શાનદાર વાપસીને દુનિયાભરના ચાહકો દ્વારા પ્રેમથી 'બ્રેનેસાંસ' નામ આપવામાં આવ્યું હતું. એક પ્રખ્યાત ટેલિવિઝન કાર્યક્રમ દરમિયાન ફ્રેઝરે પોતે ચાહકો દ્વારા આપવામાં આવેલા આ ખાસ નામનો સ્વીકાર કર્યો હતો અને તેમના પ્રત્યે આભાર પણ વ્યક્ત કર્યો હતો. === ૨૦૨૦–વર્તમાન: ઐતિહાસિક વાપસી અને ઓસ્કાર વિજય === સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૦માં ફ્રેઝરને સ્ટીવન સોડરબર્ગની ક્રાઇમ ફિલ્મ 'નો સડન મૂવ' માં ગેંગસ્ટર ડગ જોન્સની ભૂમિકા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા, અને આ રોલ તેમણે વર્ષ ૨૦૨૧માં ખૂબ જ અદ્ભુત રીતે ભજવ્યો હતો. આ ફિલ્મ કોરોના મહામારીના સમયગાળા દરમિયાન થિયેટરોને બદલે સીધી જ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર રિલીઝ કરવામાં આવી હતી, જ્યાં તેને દર્શકો તરફથી ખૂબ જ સારો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો અને સમીક્ષકો દ્વારા પણ આ ફિલ્મને ભારે પ્રશંસા સાથે સફળ જાહેર કરવામાં આવી હતી. વર્ષ ૨૦૨૨માં આવેલી ડેરેન એરોનોફસ્કીની સાયકોલોજિકલ ડ્રામા ફિલ્મ 'ધ વ્હેલ' માં તેમણે ચાર્લી નામના ખૂબ જ વધારે વજન ધરાવતા અંગ્રેજી શિક્ષકની હૃદયસ્પર્શી ભૂમિકા ભજવી હતી. દિગ્દર્શક એરોનોફસ્કીએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ આ ફિલ્મની મુખ્ય ભૂમિકા માટે એક દાયકાથી યોગ્ય કલાકારની શોધ કરી રહ્યા હતા. તેમણે ફ્રેઝરને એક નાના બજેટની બ્રાઝિલિયન ફિલ્મના ટ્રેલરમાં જોયા પછી જ આ રોલ માટે પસંદ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. દિગ્દર્શકના જણાવ્યા અનુસાર, ફ્રેઝરના ચહેરાના હાવભાવ જોઈને તેમને તરત જ અહેસાસ થઈ ગયો હતો કે આ મુશ્કેલ પાત્ર માત્ર બ્રેન્ડન ફ્રેઝર જ અદ્ભુત રીતે ભજવી શકે છે. [[File: The Whale Venice.jpg|thumb| સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨માં વેનિસ ખાતે 'ધ વ્હેલ' ફિલ્મની પત્રકાર પરિષદ દરમિયાન બ્રેન્ડન ફ્રેઝર]] સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨માં વેનિસ આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવમાં આ ફિલ્મનું પ્રથમ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું. ફ્રેઝરે આ રોલની તૈયારી માટે જાહેરમાં જણાવ્યું હતું કે તેમણે સ્થૂળતા સામે કામ કરતી એક સંસ્થાની મદદ લીધી હતી અને આ બીમારીથી પીડાતા લગભગ ૮ થી ૧૦ લોકો સાથે ઇન્ટરનેટ પર વિડીયો કોલ દ્વારા લાંબી વાતચીત કરીને તેમના વાસ્તવિક દર્દ અને વાર્તાઓને સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ફિલ્મ મહોત્સવમાં ફ્રેઝરના આ અદ્ભુત અભિનયને જોઈને ત્યાં હાજર તમામ લોકો ભાવુક થઈ ગયા હતા અને ફિલ્મના અંતે સભાખંડમાં હાજર લોકોએ સતત ૬ મિનિટ સુધી ઉભા થઈને તાળીઓ વગાડીને તેમને ભવ્ય સન્માન આપ્યું હતું.<ref>{{Cite web|last=Keslassy|first=Ramin Setoodeh,Zack Sharf,Elsa|date=2022-09-04|title=Brendan Fraser Breaks Down in Tears as ‘The Whale’ Gets Huge 6-Minute Standing Ovation in Venice|url=https://variety.com/2022/film/news/brendan-fraser-cries-the-whale-venice-standing-ovation-1235337836/|access-date=2026-08-17|website=Variety|language=en-US}}</ref> આ ફિલ્મ માત્ર ૩ મિલિયન ડોલરના અત્યંત મર્યાદિત બજેટમાં બનાવવામાં આવી હતી. પરંતુ, ફિલ્મ રિલીઝ થતાં જ ફ્રેઝરના ઉત્કૃષ્ટ અભિનયે સમગ્ર વિશ્વના સિનેમા પ્રેમીઓને રડાવી દીધા હતા. સાવ નાના બજેટમાં બનેલી આ ફિલ્મે વિશ્વભરમાં ૫૭ મિલિયન ડોલરથી વધુની ધમાકેદાર કમાણી કરીને બોક્સ ઓફિસ પર એક મોટી બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ તરીકે અસાધારણ સફળતા મેળવી. આ અદ્ભુત અભિનય માટે વર્ષ ૨૦૨૩માં ફ્રેઝરને વિશ્વનો સૌથી પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર એટલે કે 'શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ઓસ્કાર એવોર્ડ' એનાયત કરવામાં આવ્યો<ref>{{cite news |title=Brendan Fraser wins best actor Oscar for 'The Whale' |url=https://www.reuters.com/lifestyle/brendan-fraser-wins-best-actor-oscar-whale-2023-03-13/ |website=Reuters |date=March 12, 2023 |access-date=August 17, 2025 |archive-date=March 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313052828/https://www.reuters.com/lifestyle/brendan-fraser-wins-best-actor-oscar-whale-2023-03-13/ |url-status=live }}</ref>, જેને હોલીવુડના ઇતિહાસનું સૌથી મોટું અને ભાવુક પુનરાગમન માનવામાં આવે છે, ફ્રેઝર ઓસ્કર જીત મેળવનાર પ્રથમ કેનેડિયન બન્યા હતા. ત્યારબાદ ફ્રેઝરે મહાન દિગ્દર્શક માર્ટિન સ્કોર્સેસીની પ્રખ્યાત ફિલ્મ 'કિલર્સ ઓફ ધ ફ્લાવર મૂન' માં વકીલ હેમિલ્ટનની એક નાની પરંતુ પ્રભાવશાળી ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ સાબિત થઈ હોવા છતાં, તેમાં ફ્રેઝરે ભજવેલા વકીલના રોલ અને તેમના જોરદાર અભિનયના ઘણા વખાણ થયા હતા. આ સાથે જ તેમણે એમેઝોન પ્રાઇમ વિડિયો પર સીધી રિલીઝ થયેલી એક્શન-કોમેડી ફિલ્મ 'બ્રધર્સ' માં પણ કામ કર્યું હતું, જેમાં તેમણે એક ભ્રષ્ટ પોલીસ ઓફિસર તરીકે કોમેડી વિલનની અદ્ભુત ભૂમિકા ભજવી હતી. ઓક્ટોબર ૨૦૨૧માં સુપરહીરો ફિલ્મ 'બેટગર્લ' માં તેમને મુખ્ય વિલન ફાયરફ્લાયની ભૂમિકા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ પ્રોડક્શન હાઉસની આંતરિક નીતિઓ બદલાવાને કારણે વર્ષ ૨૦૨૨માં આ આખી ફિલ્મ રિલીઝ કરવાનું રદ કરવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ ૨૦૨૩ના અંતમાં તેમણે એક પ્રખ્યાત ઓડિયો ડ્રામા પુસ્તક માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો અને ડિઝની વર્લ્ડના એક ખાસ કાર્યક્રમમાં મુખ્ય વક્તા તરીકે પણ હાજરી આપી હતી. વર્ષ ૨૦૨૫માં ફ્રેઝરે જાપાનીઝ ડાયરેક્ટર હિકારીની કોમેડી ડ્રામા ફિલ્મ રેન્ટલ ફેમિલીમાં સંઘર્ષ કરી રહેલા અભિનેતા ફિલિપ વેન્ડરપ્લોઇગ નો રોલ કર્યો હતો. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સારી ન ચાલી પણ ફ્રેઝરના ઘણા વખાણ કરવામા આવ્યા હતા. ફિલ્મમાં ફિલિપ તરીકે તેમનો અભિનય ખૂબ જ સારો અને નોંધનીય હતો.<ref>{{Cite web|last=Hammond|first=Pete|date=2025-11-26|title=Brendan Fraser On Choosing ‘Rental Family’, Lessons From Oscar Night & If Reports Are True Of A New ‘Mummy’ In His Future – The Actor’s Side|url=https://deadline.com/video/brendan-fraser-video-interview-oscars-rental-family/|access-date=2026-08-17|website=Deadline|language=en-US}}</ref> વર્ષ ૨૦૨૬માં તેમની કારકિર્દીનો વધુ એક મોટો વળાંક આવ્યો, જ્યારે મે ૨૦૨૬માં બીજા વિશ્વયુદ્ધ પર આધારિત તેમની ઐતિહાસિક થ્રિલર ફિલ્મ પ્રેશર રિલીઝ થઈ. આ ફિલ્મમાં તેમણે અમેરિકન જનરલ ડ્વાઇટ ડી. આઇઝનહાવરનું મુખ્ય પાત્ર ખૂબ જ અદ્ભુત રીતે ભજવ્યું છે. વર્ષ ૨૦૨૬માં તેમની કારકિર્દીનો વધુ એક મોટો વળાંક આવ્યો, જ્યારે મે ૨૦૨૬માં બીજા વિશ્વયુદ્ધ પર આધારિત તેમની ઐતિહાસિક થ્રિલર ફિલ્મ 'પ્રેશર' રિલીઝ થઈ. આ ફિલ્મમાં તેમણે અમેરિકન જનરલ ડ્વાઇટ ડી. આઇઝનહાવરનું મુખ્ય પાત્ર ખૂબ જ અદ્ભુત રીતે ભજવ્યું છે. <ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/07/brendan-fraser-play-dwight-d-eisenhower-d-day-movie-pressure-andrew-scott-1236017441/|title=Brendan Fraser To Star As Dwight D. Eisenhower In D-Day Movie 'Pressure' About The Historic Normandy Landings|website=Deadline Hollywood|first=Andreas|last=Wiseman|date=July 22, 2024|access-date=August 17 2026|archive-date=December 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203163658/https://deadline.com/2024/07/brendan-fraser-play-dwight-d-eisenhower-d-day-movie-pressure-andrew-scott-1236017441/|url-status=live}}</ref> તેમજ વર્ષ ૨૦૨૬ના અંતમાં અથવા ૨૦૨૭ની શરૂઆતમાં ફ્રેઝર ઓસ્કાર વિજેતા દિગ્દર્શક બેરી લેવિન્સનની આગામી મિસ્ટ્રી થ્રિલર ફિલ્મ 'એસેસિનેશન' માં પણ જોવા મળશે. અમેરિકન પ્રમુખ જ્હોન એફ. કેનેડીની હત્યાના કાવતરા પર આધારિત આ ફિલ્મમાં ફ્રેઝરની સાથે હોલીવુડના મહાન અભિનેતા [[અલ પચિનો]], જેસિકા ચેસ્ટેન, બ્રાયન ક્રેન્સ્ટન અને જેરેડ લેટો પણ મહત્વના પાત્રો ભજવતા જોવા મળશે<ref>{{Cite web|last=Service|first=Express News|date=2024-11-01|title=Jessica Chastain, Brendan Fraser, Bryan Cranston to star alongside Al Pacino in 'Assassination'|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/english/2024/Nov/01/jessica-chastain-brendan-fraser-bryan-cranston-to-star-alongside-al-pacino-in-assassination|access-date=2026-08-17|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> આ ઉપરાંત, ૨૦૨૫ માં સત્તાવાર જાહેરાત મુજબ ફ્રેઝર ફરી એકવાર 'ધ મમી' સીરિઝની ચોથી ફિલ્મમાં પોતાના સૌથી પ્રખ્યાત પાત્ર 'રિક ઓ'કોનેલ' તરીકે ધમાકેદાર વાપસી કરવા જઈ રહ્યા છે. આ ફિલ્મ ૧૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૭ના રોજ સિનેમાઘરોમાં રિલીઝ થવાની છે, જેમાં તેમની સાથે 'ધ મમી' અને 'ધ મમી રીટર્ન્સ' ની મુખ્ય અભિનેત્રી રચેલ વેઇઝ પણ ફરી એકવાર ઇવેલિનના રોલમાં જોવા મળશે અને આ જોડી વર્ષો પછી ફરીથી સ્ક્રીન શેર કરશે.<ref>{{Cite web|last=Rubin|first=Rebecca|date=2025-11-04|title=Brendan Fraser, Rachel Weisz Reuniting for Fourth ‘Mummy’ Movie|url=https://variety.com/2025/film/news/the-mummy-4-brendan-fraser-rachel-weisz-1236569746/|access-date=2026-08-17|website=Variety|language=en-US}}</ref> == ફિલ્મોગ્રાફી == ''બ્રેન્ડન ફ્રેઝરની ફિલ્મોગ્રાફી પણ જુઓ.'' {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| વર્ષ ! rowspan="2"| ફિલ્મ ! colspan="4"| યોગદાન ! rowspan="2"| ભૂમિકા ! rowspan="2"| નોંધ |- ! width="65"| નિર્દેશક ! width="65"| નિર્માતા ! width="65"| લેખક ! width="65"| અભિનેતા |- | ૧૯૯૧ | ''ડોગફાઇટ'' | | | | {{Yes}} | નાવિક નં. ૧ | પ્રથમ ફિલ્મ |- | rowspan="2"| ૧૯૯૨ | ''એન્સિનો મેન'' | | | | {{Yes}} | લિંક | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''સ્કૂલ ટાઇઝ'' | | | | {{Yes}} | ડેવિડ ગ્રીન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="3"| ૧૯૯૩ | ''ટ્વેન્ટી બક્સ'' | | | | {{Yes}} | સેમ માસ્ટ્રેવ્સ્કી | સહાયક ભૂમિકા |- | ''સન ઇન લૉ'' | | | | {{Yes}} | લિંક | અણઘડ મહેમાન ભૂમિકા |- | ''યંગર એન્ડ યંગર'' | | | | {{Yes}} | વિન્સ્ટન યંગર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="4"| ૧૯૯૪ | ''વિથ ઓનર્સ'' | | | | {{Yes}} | મોન્ટી કેસલર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''એરહેડ્સ'' | | | | {{Yes}} | ચેસ્ટર "ચેઝ" ડાર્બી ઓગિલ્વી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ઇન ધ આર્મી નાઉ'' | | | | {{Yes}} | લિંક | અણઘડ મહેમાન ભૂમિકા |- | ''ધ સ્કાઉટ'' | | | | {{Yes}} | સ્ટીવ નેબ્રાસ્કા | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="2"| ૧૯૯૫ | ''ધ પેશન ઓફ ડાર્કલી નૂન'' | | | | {{Yes}} | ડાર્કલી નૂન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''નાઉ એન્ડ ધેન'' | | | | {{Yes}} | વિયેતનામ વેટરન | અણઘડ મહેમાન ભૂમિકા |- | rowspan="3"| ૧૯૯૬ | ''કિડ્સ ઇન ધ હોલ: બ્રેઇન કેન્ડી'' | | | | {{Yes}} | પ્લેસેબો પેશન્ટ | સહાયક ભૂમિકા |- | ''મિસિસ વિન્ટરબોર્ન'' | | | | {{Yes}} | બિલ વિન્ટરબોર્ન / હ્યુ વિન્ટરબોર્ન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ગ્લોરી ડેઝ'' | | | | {{Yes}} | ડગ | મહેમાન ભૂમિકા |- | rowspan="2"| ૧૯૯૭ | ''ધ ટ્વાઇલાઇટ ઓફ ધ ગોલ્ડ્સ'' | | | | {{Yes}} | ડેવિડ ગોલ્ડ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''જ્યોર્જ ઓફ ધ જંગલ'' | | | | {{Yes}} | જ્યોર્જ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="2"| ૧૯૯૮ | ''સ્ટિલ બ્રેથિંગ'' | | | | {{Yes}} | ફ્લેચર મેકબ્રેકન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ગોડ્સ એન્ડ મોનસ્ટર્સ'' | | | | {{Yes}} | ક્લેટન બૂન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="3"| ૧૯૯૯ | ''બ્લાસ્ટ ફ્રોમ ધ પાસ્ટ'' | | | | {{Yes}} | એડમ વેબર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ધ મમી'' | | | | {{Yes}} | રિક ઓ'કોનેલ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ડડલી ડુ-રાઇટ'' | | | | {{Yes}} | ડડલી ડુ-રાઇટ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૦ | ''બેડાઝલ્ડ'' | | | | {{Yes}} | એલિયટ રિચાર્ડ્સ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="2"| ૨૦૦૧ | ''મંકીબોન'' | | | | {{Yes}} | સ્ટુઅર્ટ "સ્ટુ" માઇલી / સ્ટેનલી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ધ મમી રિટર્ન્સ'' | | | | {{Yes}} | રિક ઓ'કોનેલ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૨ | ''ધ ક્વાયેટ અમેરિકન'' | | | | {{Yes}} | એલ્ડન પાઇલ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="2"| ૨૦૦૩ | ''ડિકી રોબર્ટ્સ: ફોર્મર ચાઇલ્ડ સ્ટાર'' | | | | {{Yes}} | પોતે | મહેમાન ભૂમિકા |- | ''લૂની ટ્યુન્સ: બેક ઇન એક્શન'' | | | | {{Yes}} | ડી.જે. ડ્રેક / પોતે | મુખ્ય ભૂમિકા અને અવાજની ભૂમિકા |- | ૨૦૦૪ | ''ક્રેશ'' | | | | {{Yes}} | રિક કેબોટ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="2"| ૨૦૦૬ | ''જર્ની ટુ ધ એન્ડ ઓફ ધ નાઇટ'' | | | | {{Yes}} | પોલ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ધ લાસ્ટ ટાઇમ'' | | {{Yes}} | | {{Yes}} | જેમી બશન્ટ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૭ | ''ધ એર આઇ બ્રેથ'' | | | | {{Yes}} | પ્લેઝર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="3"| ૨૦૦૮ | ''જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ'' | | {{Yes}} | | {{Yes}} | પ્રોફેસર ટ્રેવર એન્ડરસન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ધ મમી: ટોમ્બ ઓફ ધ ડ્રેગન એમ્પરર'' | | | | {{Yes}} | રિક ઓ'કોનેલ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ઇન્કહાર્ટ'' | | | | {{Yes}} | મોર્ટિમર ફોલચાર્ટ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૯ | ''જી.આઈ. જો: ધ રાઇઝ ઓફ કોબ્રા'' | | | | {{Yes}} | સાર્જન્ટ જ્યોફ્રી સ્ટોન IV | અણઘડ મહેમાન ભૂમિકા |- | rowspan="2"| ૨૦૧૦ | ''એક્સ્ટ્રાઓર્ડિનરી મેઝર્સ'' | | | | {{Yes}} | જ્હોન ક્રોલી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ફ્યુરી વેન્જન્સ'' | | {{Yes}} | | {{Yes}} | ડેન સેન્ડર્સ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૨ | ''હોલ લોટા સોલ'' | | | | {{Yes}} | જો મેગ્વાયર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | rowspan="6"| ૨૦૧૩ | ''એસ્કેપ ફ્રોમ પ્લેનેટ અર્થ'' | | | | {{Yes}} | સ્કોર્ચ સુપરનોવા | અવાજની ભૂમિકા |- | ''અ કેસ ઑફ યુ'' | | | | {{Yes}} | ટોની | સહાયક ભૂમિકા |- | ''હેર બ્રેઇન્ડ'' | | | | {{Yes}} | લિયો સર્લી | સહાયક ભૂમિકા |- | ''પોન શોપ ક્રોનિકલ્સ'' | | | | {{Yes}} | રિકી બાલ્ડોસ્કી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''બ્રેકઆઉટ'' | | {{Yes}} | | {{Yes}} | જેક ડેમસન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ''ગિમ્મી શેલ્ટર'' | | | | {{Yes}} | ટોમ ફિટ્ઝપેટ્રિક | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૧૪ | ''ધ નટ જોબ'' | | | | {{Yes}} | ગ્રેસન | અવાજની ભૂમિકા |- | rowspan="2"| ૨૦૧૯ | ''ધ પોઇઝન રોઝ'' | | | | {{Yes}} | માઇલ્સ મિચેલ | સહાયક ભૂમિકા |- | ''લાઇન ઓફ ડીસેન્ટ'' | | | | {{Yes}} | ચાર્લી "ચારુ" જોલપિન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૨૦ | ''ધ સિક્રેટ ઓફ કર્મા'' | | | | {{Yes}} | એનિમસ / રોનાય | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૨૧ | ''નો સડન મૂવ'' | | | | {{Yes}} | ડગ જોન્સ | સહાયક ભૂમિકા |- | rowspan="3"| ૨૦૨૨ | ''ડાયમેન્શન્સ'' | | | | {{Yes}} | એનિમસ / રોનાય | વૈકલ્પિક સંસ્કરણ |- | ''બેટગર્લ'' | | | | {{Yes}} | ટેડ કાર્સન / ફાયરફ્લાય | રિલીઝ ન થયેલી ફિલ્મ |- | ''ધ વ્હેલ'' | | | | {{Yes}} | ચાર્લી | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર વિજય |- | ૨૦૨૩ | ''કિલર્સ ઓફ ધ ફ્લાવર મૂન'' | | | | {{Yes}} | ડબ્લ્યુ. એસ. હેમિલ્ટન | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૨૪ | ''બ્રધર્સ'' | | | | {{Yes}} | જિમી ફારફુલ | સહાયક ભૂમિકા |- ! scope="row" rowspan="2"| ૨૦૨૫ | ''[[સી લાયન્સ ઓફ ધ ગાલાપાગોસ]]'' | | | | {{Yes}} | વર્ણનકર્તા | ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ |- | ''[[રેન્ટલ ફેમિલી]]'' | | | | {{Yes}} | ફિલિપ વેન્ડરપ્લોઇગ | |- ! scope="row" rowspan="2"| ૨૦૨૬ | ''[[પ્રેશર (૨૦૨૬ ફિલ્મ)|પ્રેશર]]'' | | | | {{Yes}} | [[ડ્વાઇટ ડી. આઇઝનહોવર]] | |- | ''[[ડાયમન્ડ (૨૦૨૬ ફિલ્મ)|ડાયમન્ડ]]'' | | | | {{Yes}} | 'ડેની બોય' મેકવિકાર | |} == પુરસ્કારો == === એકેડમી (ઓસ્કર) એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:29em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:27em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૨ | બેસ્ટ એક્ટર | ''ધ વ્હેલ'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- |} === બાફ્ટા એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:29em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:27em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૨ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ લીડિંગ રોલ | ''ધ વ્હેલ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === ક્રિટિક્સ ચોઇસ એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:29em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:27em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- ! colspan=5 | ક્રિટિક્સ ચોઇસ મૂવી એવોર્ડ્સ |- | style="text-align:center;" | ૨૦૦૫ | બેસ્ટ કાસ્ટ | ''ક્રેશ'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૨ | બેસ્ટ એક્ટર | ''ધ વ્હેલ'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- ! colspan=5 | ક્રિટિક્સ ચોઇસ સુપર એવોર્ડ્સ |- | ૨૦૨૨ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ સુપરહીરો સિરીઝ | ''ડૂમ પેટ્રોલ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ૨૦૨૩ | બેસ્ટ એક્ટર ઇન અ સુપરહીરો સિરીઝ | ''ડૂમ પેટ્રોલ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:29em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:27em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૨ | બેસ્ટ એક્ટર – મોશન પિક્ચર – ડ્રામા | ''ધ વ્હેલ'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === સ્ક્રીન એક્ટર્સ ગિલ્ડ એવોર્ડ્સ === {| class=wikitable |- ! scope="col" style="width:5em;" | વર્ષ ! scope="col" style="width:29em;" | કેટેગરી ! scope="col" style="width:27em;" | નામાંકિત કૃતિ ! scope="col" style="width:5em;" | પરિણામ ! scope="col" class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૨૦૦૫ | આઉટસ્ટેન્ડિંગ કાસ્ટ ઇન અ મોશન પિક્ચર | ''ક્રેશ'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૨ | આઉટસ્ટેન્ડિંગ એક્ટર ઇન અ લીડિંગ રોલ | ''ધ વ્હેલ'' | style="background:#66BB6A; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૨૪ | આઉટસ્ટેન્ડિંગ કાસ્ટ ઇન અ મોશન પિક્ચર | ''કિલર્સ ઓફ ધ ફ્લાવર મૂન'' | style="background:#F06292; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} === અન્ય એવોર્ડ્સ === {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:5em;" | વર્ષ ! style="width:29em;" | એસોશિએશન ! style="width:27em;" | કેટેગરી ! style="width:27em;" | કૃતિ ! style="width:8em;" | પરિણામ ! class="unsortable" | સંદર્ભ |- | style="text-align:center;" | ૧૯૯૩ | શિકાગો ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | મોસ્ટ પ્રોમિસિંગ એક્ટર | ''એન્સિનો મેન'' | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news |url=https://www.slashfilm.com/1131472/adam-sandler-fought-to-cast-brendan-fraser-in-the-1994-comedy-airheads/ |title=Adam Sandler Fought To Cast Brendan Fraser In The 1994 Comedy Airheads |date=December 8, 2022 |website=[[/Film]] |first=Anya |last=Stanley |access-date=April 10, 2023 }}</ref> |- | style="text-align:center;" | ૧૯૯૭ | સિએટલ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ | બેસ્ટ એક્ટર | ''સ્ટિલ બ્રિધિંગ'' | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૯૮ | બ્લોકબસ્ટર એન્ટરટેઇનમેન્ટ એવોર્ડ્સ | ફેવરિટ એક્ટર/એક્ટ્રેસ – ફેમિલી | ''જ્યોર્જ ઓફ ધ જંગલ'' | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૧૯૯૯ | ક્લોટ્રુડિસ સોસાયટી ફોર ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ફિલ્મ | બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર | ''ગોડ્સ એન્ડ મોન્સ્ટર્સ'' | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" rowspan="2" | ૨૦૦૦ | સેટર્ન એવોર્ડ | બેસ્ટ એક્ટર | rowspan="2" | ''ધ મમી'' | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | બ્લોકબસ્ટર એન્ટરટેઇનમેન્ટ એવોર્ડ | ફેવરિટ એક્ટર – એક્શન | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૦૧ | ટીન ચોઇસ એવોર્ડ્સ | ફિલ્મ – ચોઇસ એક્ટર | rowspan="2" | ''ધ મમી રિટર્ન્સ'' | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" rowspan="2" | ૨૦૦૨ | કિડ્સ ચોઇસ એવોર્ડ્સ | ફેવરિટ મૂવી એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ઓનલાઇન ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન એસોસિએશન | બેસ્ટ ગેસ્ટ એક્ટર ઇન અ કોમેડી સિરીઝ | ''સ્ક્રબ્સ'' | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૦૪ | ઓનલાઇન ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન એસોસિએશન | બેસ્ટ ગેસ્ટ એક્ટર ઇન અ કોમેડી સિરીઝ | ''સ્ક્રબ્સ'' | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" rowspan="2" | ૨૦૦૫ | ગોથમ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ | બેસ્ટ એન્સેમ્બલ કાસ્ટ | rowspan="2" | ''ક્રેશ'' | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | હોલીવુડ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ એવોર્ડ | એન્સેમ્બલ ઓફ ધ યર | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" rowspan="2" | ૨૦૦૮ | નેશનલ મૂવી એવોર્ડ્સ | બેસ્ટ મેલ પર્ફોર્મન્સ | ''ધ મમી: ટોમ્બ ઓફ ધ ડ્રેગન એમ્પરર'' | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | શોશ્ટ એવોર્ડ | ફિલ્મમાં ડિસિંગ્વિશ્ડ ડિકેડ ઓફ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ | — | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | style="text-align:center;" | ૨૦૦૯ | આઈજીએન સમર મૂવી એવોર્ડ્સ | ફેવરિટ કેમિયો | ''જી.આઈ. જો: ધ રાઇઝ ઓફ કોબ્રા'' | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" rowspan="25" | ૨૦૨૨ | બ્લેક ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ એવોર્ડ્સ | rowspan="10" | બેસ્ટ એક્ટર | rowspan="57" | ''ધ વ્હેલ'' | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|last=Neglia|first=Matt|date=December 22, 2022|title=The 2022 Black Film Critics Circle (BFCC) Winners|url=https://nextbestpicture.com/the-2022-black-film-critics-circle-bfcc-winners/|access-date=December 12, 2022|website=NextBestPicture}}</ref> |- | કેપ્રિ હોલીવુડ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | લાસ વેગાસ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | નેવાડા ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | ન્યૂ મેક્સિકો ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એવોર્ડ્સ | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | નોર્થ ટેક્સાસ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | ફિલાડેલ્ફિયા ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | ફોનિક્સ ક્રિટિક્સ સર્કલ | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | ફોનિક્સ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | સેન્ટ લૂઇસ ગેટવે ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | TIFF ટ્રિબ્યુટ એવોર્ડ્સ | એક્ટર એવોર્ડ | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | વુમન ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ | rowspan="2" | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | ડલાસ–ફોર્ટ વર્થ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | રનર-અપ | |- | ફ્લોરિડા ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | રનર-અપ | |- | સનસેટ સર્કલ એવોર્ડ્સ | rowspan="2" | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | શિકાગો ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ગોથમ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ | આઉટસ્ટેન્ડિંગ લીડ પર્ફોર્મન્સ | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ગ્રેટર વેસ્ટર્ન ન્યૂ યોર્ક ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ઇન્ડિયાના ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ્સ એસોસિએશન | બેસ્ટ લીડ પર્ફોર્મન્સ | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | નોર્થ કેરોલિના ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ઓનલાઇન ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | પોર્ટલેન્ડ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | સાન ડિએગો ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | સાન ફ્રાન્સિસ્કો બે એરિયા ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | સિએટલ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | style="text-align:center;" rowspan="32" | ૨૦૨૩ | સેટેલાઇટ એવોર્ડ્સ | બેસ્ટ એક્ટર – મોશન પિક્ચર | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા |<ref>{{Cite web|last=Neglia|first=Matt|date=2022-12-08|title=The 2022 Satellite Award (IPA) Nominations|url=https://nextbestpicture.com/the-2022-satellite-award-ipa-nominations/|access-date=2026-08-18|website=Next Best Picture|language=en-US}}</ref> |- | AARP મૂવીઝ ફોર ગ્રોનઅપ્સ એવોર્ડ | rowspan="8" | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | સેન્ટ્રલ ફ્લોરિડા ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | ડિસ્કસિંગફિલ્મ ક્રિટિક એવોર્ડ્સ | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | હવાઈ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | હોલીવુડ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | મ્યુઝિક સિટી ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | નોર્થ ડકોટા ફિલ્મ સોસાયટી | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | ઓક્લાહોમા ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | પામ સ્પ્રિંગ્સ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ | સ્પોટલાઇટ એવોર્ડ | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | સાન્ટા બાર્બરા ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ | અમેરિકન રિવેરા એવોર્ડ | style="background:#66BB6A; color:#000; text-align:center;" | વિજેતા | |- | કોલંબસ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | બેસ્ટ લીડ પર્ફોર્મન્સ | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | રનર-અપ | |- | જ્યોર્જિયા ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | rowspan="2" | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | રનર-અપ | |- | આયોવા ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | રનર-અપ | |- | કેન્સાસ સિટી ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ | બેસ્ટ લીડ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | રનર-અપ | |- | ટોરોન્ટો ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | રનર-અપ | |- | AACTA ઇન્ટરનેશનલ એવોર્ડ્સ | બેસ્ટ એક્ટર – ઇન્ટરનેશનલ | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | એલાયન્સ ઓફ વિમેન ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ્સ | rowspan="2" | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ઓસ્ટિન ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | શિકાગો ઇન્ડી ક્રિટિક્સ | rowspan="2" | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ડેનવર ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ડોરિયન એવોર્ડ્સ | લીડ ફિલ્મ પર્ફોર્મન્સ ઓફ ધ યર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | હ્યુસ્ટન ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | rowspan="2" | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | લેટિનો એન્ટરટેઇનમેન્ટ જર્નાલિસ્ટ્સ એસોસિએશન | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | લંડન ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ | એક્ટર ઓફ ધ યર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | મિનેસોટા ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એલાયન્સ | rowspan="7" | બેસ્ટ એક્ટર | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | નોર્થ કેરોલિના ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | ઓનલાઇન ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | પોર્ટલેન્ડ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | સાન ડિએગો ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | સાન ફ્રાન્સિસ્કો બે એરિયા ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સર્કલ | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- | સિએટલ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ સોસાયટી | style="background:#F06292; color:#000; text-align:center;" | નામાંકિત | |- |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{Commons category}} * {{imdb name|0000409|બ્રેન્ડન ફ્રેઝર}} [[શ્રેણી:અમેરિકન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:કેનેડિયન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:ઓસ્કાર વિજેતા અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] ozodkipo0o1b20ct3q65ryxt0qraaa8 1 155078 904582 904560 2026-08-27T15:28:51Z Dsvyas 561 પાનું ખાલી કરી દેવાયું 904582 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1 155081 904583 904571 2026-08-27T15:29:24Z Dsvyas 561 પાનું ખાલી કરી દેવાયું 904583 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 155082 904574 2026-08-27T13:19:58Z MichealBVN 88262 {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904574 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે. nh4e7vmiaup3qqm9rywz8eizk6aug6p 904585 904574 2026-08-27T17:48:20Z MichealBVN 88262 904585 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == સંદર્ભ == {{reflist}} 9bpca6ohfhs3p0rmgkcwfladq197bbu 904597 904585 2026-08-27T18:15:17Z MichealBVN 88262 /* વાર્તા */ 904597 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૫થી ૧૯૫૫ દરમિયાન ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} bdfxg875voa9ak1aq17sqy0cus3yvyv 904598 904597 2026-08-27T18:16:32Z MichealBVN 88262 /* વાર્તા */ 904598 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૫થી ૧૯૫૫ દરમિયાન ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} llj1rf24qm7jrabwf8q45aethhbst31 904599 904598 2026-08-27T18:21:29Z MichealBVN 88262 /* કલાકારો */ 904599 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૫થી ૧૯૫૫ દરમિયાન ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન * સ્ટર્લિંગ હેડન — કેપ્ટન મેકક્લસ્કી * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોર ટેસિયો * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ * વિટો સ્કોટી — ડોન ફિલિપ તાતાગ્લિયા * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની == સંદર્ભ == {{reflist}} cjqufx9tke9sgfvo9ia9u1we0bd0bpj 904601 904599 2026-08-27T18:33:31Z MichealBVN 88262 /* કલાકારો */ 904601 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૫થી ૧૯૫૫ દરમિયાન ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર == સંદર્ભ == {{reflist}} 9hetyv71o44gb3auoqeo3vc58bynrwe 904602 904601 2026-08-27T18:34:39Z MichealBVN 88262 /* વાર્તા */ 904602 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર == સંદર્ભ == {{reflist}} 6jjqyiihm7s9wticm7x7mhmo78xn5zt 904603 904602 2026-08-27T18:37:56Z MichealBVN 88262 /* સંદર્ભ */ 904603 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} 9fjasl33wl8xgyq3c4l4uskbnewi1y8 904604 904603 2026-08-27T18:42:07Z MichealBVN 88262 /* બાહ્ય કડીઓ */ 904604 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] bkit0jfxa4dcv5cp2aac1y4vr63cxzc 904605 904604 2026-08-27T18:47:24Z MichealBVN 88262 /* */ 904605 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] awc6r3m66woms8t7jpllmx0mi4nawhu 904606 904605 2026-08-27T18:53:30Z MichealBVN 88262 904606 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] frdajafu9ydrev7ve2umkqq51nqyecu 904607 904606 2026-08-27T19:09:50Z MichealBVN 88262 /* નિર્માણ */ 904607 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] ckijfh04nm6lr6ys0euo7zx4y4ofxf0 904629 904607 2026-08-28T10:07:30Z MichealBVN 88262 /* દિગદર્શન અને લેખન */ 904629 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. === અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ === મારિયો પુઝોની સુપરહિટ નવલકથા ધ ગોડફાધર પરથી પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી ત્યારે અસલી માફિયા વર્તુળોમાં તેનો વિરોધ શરૂ થયો. કેટલાક માફિયા સભ્યોને પહેલેથી જ પુઝોની નવલકથા પસંદ નહોતી અને તેઓ માનતા હતા કે તેમાં ઇટાલિયન-અમેરિકન લોકોને ખરાબ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ જ વાર્તા ફિલ્મના રૂપમાં પડદા પર આવવાની હતી, જેના કારણે તેમનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. ન્યૂયોર્કની પાંચ મુખ્ય માફિયા પરિવારોમાંના એક કોલંબો પરિવારના વડા જોસેફ "જો" કોલંબોએ પોતાની ઇટાલિયન-અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ લીગ મારફતે ફિલ્મનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો. ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન મળેલી ધમકીઓ અને વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ જો કોલંબો સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે થયેલી સમજૂતીના ભાગરૂપે ફિલ્મમાં "માફિયા" અને "કોસા નોસ્ટ્રા" જેવા શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવામાં આવ્યો. આ સમજૂતી બાદ કોલંબોએ ફિલ્મના શૂટિંગમાં અડચણ ઊભી કરવાને બદલે ફિલ્મને સહકાર આપ્યો અને શૂટિંગ દરમિયાન સુરક્ષા પણ પૂરી પાડી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં ડોન વિટો ના વફાદાર ખતરનાક બોડીગાર્ડ લુકા બ્રાસીનું પાત્ર ભજવનાર લેની મોન્ટાના વાસ્તવિક જીવનમાં કોલંબો પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા અને જો કોલંબોના બોડીગાર્ડ તરીકે પણ કામ કરતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન અસલી માફિયા સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સેટ પર નજર રાખતા હતા. ખાસ કરીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં કોનીના લગ્નના લાંબા દૃશ્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો ખરેખર માફિયા વર્તુળો સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે ફિલ્મના ઘણા દૃશ્યોમાં દેખાતું વાતાવરણ માત્ર અભિનય પૂરતું નહોતું, પરંતુ તે સમયની વાસ્તવિક ઇટાલિયન-અમેરિકન માફિયા દુનિયાની નજીકનું પણ હતું. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] owf6kv54c4zaydalkln571ydun7un9p 904630 904629 2026-08-28T10:28:51Z MichealBVN 88262 /* અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ */ 904630 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. === અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ === મારિયો પુઝોની સુપરહિટ નવલકથા ધ ગોડફાધર પરથી પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી ત્યારે અસલી માફિયા વર્તુળોમાં તેનો વિરોધ શરૂ થયો. કેટલાક માફિયા સભ્યોને પહેલેથી જ પુઝોની નવલકથા પસંદ નહોતી અને તેઓ માનતા હતા કે તેમાં ઇટાલિયન-અમેરિકન લોકોને ખરાબ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ જ વાર્તા ફિલ્મના રૂપમાં પડદા પર આવવાની હતી, જેના કારણે તેમનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. ન્યૂયોર્કની પાંચ મુખ્ય માફિયા પરિવારોમાંના એક કોલંબો પરિવારના વડા જોસેફ "જો" કોલંબોએ પોતાની ઇટાલિયન-અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ લીગ મારફતે ફિલ્મનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો. ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન મળેલી ધમકીઓ અને વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ જો કોલંબો સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે થયેલી સમજૂતીના ભાગરૂપે ફિલ્મમાં "માફિયા" અને "કોસા નોસ્ટ્રા" જેવા શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવામાં આવ્યો. આ સમજૂતી બાદ કોલંબોએ ફિલ્મના શૂટિંગમાં અડચણ ઊભી કરવાને બદલે ફિલ્મને સહકાર આપ્યો અને શૂટિંગ દરમિયાન સુરક્ષા પણ પૂરી પાડી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં ડોન વિટો ના વફાદાર ખતરનાક બોડીગાર્ડ લુકા બ્રાસીનું પાત્ર ભજવનાર લેની મોન્ટાના વાસ્તવિક જીવનમાં કોલંબો પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા અને જો કોલંબોના બોડીગાર્ડ તરીકે પણ કામ કરતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન અસલી માફિયા સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સેટ પર નજર રાખતા હતા. ખાસ કરીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં કોનીના લગ્નના લાંબા દૃશ્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો ખરેખર માફિયા વર્તુળો સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે ફિલ્મના ઘણા દૃશ્યોમાં દેખાતું વાતાવરણ માત્ર અભિનય પૂરતું નહોતું, પરંતુ તે સમયની વાસ્તવિક ઇટાલિયન-અમેરિકન માફિયા દુનિયાની નજીકનું પણ હતું. === કલાકારોની પસંદગી === ડોન વિટો કોર્લિયોનનું પાત્ર ફિલ્મનું સૌથી મહત્વનું અને પ્રભાવશાળી પાત્ર હતું. કોપોલા ઇચ્છતા હતા કે આ ભૂમિકા માર્લોન બ્રાન્ડો ભજવે. બ્રાન્ડોમાં ડોન વિટો માટે જરૂરી વ્યક્તિત્વ, રુઆબ અને પાત્રમાં ઊંડાઈ લાવવાની ક્ષમતા હતી, પરંતુ પેરામાઉન્ટ બ્રાન્ડોને લેવા તૈયાર નહોતું. તેનું એક કારણ એ હતું કે તેમની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી અને તેમના સેટ પરના મુશ્કેલ સ્વભાવને કારણે સ્ટુડિયો પણ ચિંતિત હતો. તેમ છતાં, કોપોલા પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા. બ્રાન્ડોએ ખાનગી રીતે આપેલા સ્ક્રીન ટેસ્ટમાં વિટો કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી. તેમણે મોઢામાં કપાસ ભરીને અવાજમાં ભારેપણું લાવ્યું અને અરીસાની સામે પાત્રની હાવભાવ તથા બોલવાની રીત અજમાવી. આ સ્ક્રીન ટેસ્ટ જોયા બાદ પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થયા અને અંતે પેરામાઉન્ટે કોપોલાને બ્રાન્ડોને ડોન વિટોની ભૂમિકા માટે લેવાની મંજૂરી આપી, પરંતુ કેટલીક શરતો સાથે. બ્રાન્ડોએ પોતાની સામાન્ય ફી કરતાં ઓછી રકમમાં કામ કરવું અને શૂટિંગ દરમિયાન તેમના કારણે ફિલ્મના નિર્માણમાં કોઈ વિલંબ ન થાય તેની ખાતરી માટે બોન્ડ આપવો જરૂરી હતો. ફિલ્મની કમાણીમાં હિસ્સો મળવાના કરારને કારણે બ્રાન્ડોએ અંતે આશરે ૧૬ લાખ અમેરિકન ડોલર કમાયા. માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પણ કોપોલાની પસંદગી શરૂઆતથી જ અલ પચીનો હતા. પરંતુ પેરામાઉન્ટ આ મુખ્ય ભૂમિકા માટે કોઈ મોટા સ્ટારને લેવા માગતું હતું. તે સમયે પચીનો હજી નવા કલાકાર હતા. કોપોલા જોકે પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા, કારણ કે તેમને પચીનોમાં માઈકલના પાત્ર માટે જરૂરી તીવ્રતા અને અંદરની શાંતિ બંને જોવા મળતી હતી. પચીનો ઇટાલિયન મૂળના હોવાથી પણ કોપોલાને લાગતું હતું કે તે આ પાત્રને વધુ સ્વાભાવિક રીતે રજૂ કરી શકશે. પેરામાઉન્ટે અંતે પચીનોને પસંદ તો કર્યા, પરંતુ શરૂઆતના શૂટિંગ દરમિયાન તેમના અભિનયથી સ્ટુડિયો સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ નહોતો અને તેમને ફિલ્મમાંથી કાઢી મૂકવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી. કોપોલાએ તેમને તક આપવા માટે એક અલગ રસ્તો અપનાવ્યો. ફિલ્મના થોડા શરૂઆત ના દૃશ્યો શૂટ કર્યા બાદ તેમણે સીધું માઈકલનું લુઇઝ રેસ્ટોરન્ટ ગોળીબાર નું પ્રસિદ્ધ દૃશ્ય વહેલું શૂટ કર્યું, જેમાં માઈકલ વર્જિલ સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. આ દૃશ્યમાં અલ પચીનોએ જે તીવ્ર અને સંયમિત અભિનય કર્યો તે જોઈને પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થઈ ગયા. તેમને સમજાઈ ગયું કે માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પચીનો કરતાં વધુ યોગ્ય પસંદગી કદાચ કોઈ નહીં હોય. ત્યારબાદ પચીનોને ફિલ્મમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા. ટોમ હેગનના પાત્ર માટે કોપોલાની શરૂઆતથી જ પસંદગી રોબર્ટ ડુવાલ હતા. અન્ય કેટલાક કલાકારોના સ્ક્રીન ટેસ્ટ લીધા બાદ અંતે કોપોલાની પસંદગી માનવામાં આવી અને ડુવાલને ટોમ હેગનની ભૂમિકા મળી. જોની ફોન્ટેનના પાત્ર માટેની પસંદગીની વાત થોડી રસપ્રદ હતી. તે સમયે નાઇટક્લબમાં જાણીતા ગાયક અલ માર્ટિનોને એક મિત્રે મારિયો પુઝોની નવલકથા વાંચ્યા બાદ કહ્યું હતું કે જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર તેમના વ્યક્તિત્વને મળતું આવે છે. માર્ટિનોએ ત્યારબાદ ફિલ્મના નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીનો સંપર્ક કર્યો અને રડ્ડીએ તેમને આ ભૂમિકા આપી. પરંતુ કોપોલા ફિલ્મના દિગ્દર્શક બન્યા બાદ માર્ટિનોને આ ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને તેમની જગ્યાએ ગાયક વિક ડેમોનને પસંદ કરવામાં આવ્યા. માર્ટિનોના જણાવ્યા મુજબ, ત્યારબાદ તેમણે પોતાના ગોડફાધર અને માફિયા બોસ રસેલ બુફાલિનોનો સંપર્ક કર્યો. બુફાલિનોની મદદથી એવા સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે કોપોલાને રડ્ડીએ અગાઉ માર્ટિનોને ભૂમિકા આપી હતી તેની જાણ જ નહોતી. આ દરમિયાન વિક ડેમોને પણ આખરે આ ભૂમિકા છોડી દીધી. તેનું એક કારણ ઓછું મહેનતાણું હતું, જ્યારે બીજું કારણ માફિયા સાથે કોઈ વિવાદ ઊભો ન થાય તેવું તેમનું માનવું હતું. અંતે જોની ફોન્ટેનની ભૂમિકા ફરીથી અલ માર્ટિનોને જ આપવામાં આવી. જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર વાસ્તવિક જીવનમાં ફ્રેન્ક સિનાત્રાથી પ્રેરિત હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વાર્તામાં ફોન્ટેન પોતાના ગોડફાધરની મદદથી ફિલ્મમાં ભૂમિકા મેળવે છે, તેવી જ રીતે સિનાત્રાએ પણ પોતાના માફિયા સાથેના નજીકના સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને ફિલ્મોમાં કામ મેળવ્યું હોવાની ચર્ચા હતી. આ કારણે સિનાત્રા આ પાત્રથી ખાસ નારાજ હતા. નવલકથા પ્રકાશિત થયા બાદ એક રેસ્ટોરન્ટમાં સિનાત્રા અને લેખક મારિયો પુઝો વચ્ચે આ બાબતે ઉગ્ર બોલાચાલી પણ થઈ હતી. કોપોલાએ ફિલ્મમાં પોતાના પરિવારના કેટલાક સભ્યોને પણ નાની-મોટી ભૂમિકાઓ આપી હતી. તેમની બહેન તાલિયા શાયરને કોની કોર્લિયોનની મહત્વની ભૂમિકા મળી હતી. તે સમયે તેમની નાની દીકરી સોફિયા કોપોલા હજી શિશુ હતી, છતાં તેણે ફિલ્મના અંતિમ બાપ્તિસ્માના દૃશ્યમાં કોની અને કાર્લોના નવજાત પુત્ર માઈકલ ફ્રાન્સિસ રિઝીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. કોપોલાના પિતા કાર્મિન કોપોલા પણ ફિલ્મમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે જોવા મળે છે અને એક દૃશ્યમાં પિયાનો વગાડતા નજરે પડે છે. તેમની પત્ની, માતા અને બે પુત્રોએ પણ ફિલ્મમાં નાની ભૂમિકાઓમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે હાજરી આપી હતી. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] j0xmzwq3wljkkwum2mfilbslfnlhh03 904632 904630 2026-08-28T10:50:36Z MichealBVN 88262 /* નિર્માણ */ 904632 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. === ફિલ્મ નિર્માણના બજેટ અંગેની મુશ્કેલીઓ === પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. પેરામાઉન્ટ આ ફિલ્મને ઓછા બજેટમાં બનાવવા માગતું હતું, કારણ કે તેની અગાઉની મોટા બજેટની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગઈ હતી. સ્ટુડિયોને એવું લાગતું હતું કે દર્શકો હવે ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાં ખાસ રસ નહીં લે. પરંતુ પેરામાઉન્ટને સતત ફ્લૉપ ફિલ્મો ની નિષ્ફળતા બાદ એક સફળ હિટ ફિલ્મની પણ જરૂર હતી. મારિયો પુઝોની નવલકથા ધ ગોડફાધરની જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા જોઈને સ્ટુડિયોને લાગ્યું કે આ વાર્તા ફિલ્મ માટે યોગ્ય તક બની શકે છે. તેથી પેરામાઉન્ટે ઓછા બજેટમાં ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું અને રડ્ડીને તેનું નિર્માણ સોંપ્યું. કોપોલાને દિગ્દર્શક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મને શક્ય તેટલા ઓછા ખર્ચે બનાવવાનું ઇચ્છતું હતું. સ્ટુડિયો શરૂઆતમાં ન્યૂયોર્કને બદલે સેન્ટ લુઇસ જેવા સસ્તા શહેરમાં ફિલ્મનું શૂટિંગ કરવાની અને જરૂરી સેટ ઊભા કરવાની યોજના બનાવી રહ્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં શૂટિંગ કરવું ઘણું મોંઘું પડવાનું હોવાથી ફિલ્મનું બજેટ લગભગ ૨.૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આસપાસ રાખવાની સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી. પરંતુ કોપોલા આ બાબતે શરૂઆતથી જ મક્કમ હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મમાં વાર્તાના સમયગાળા મુજબ ૧૯૪૦ના દાયકાના ન્યૂયોર્કનો અસલી માહોલ જોવા મળે. આધુનિક સમયમાં શૂટિંગ કરીને જૂના સમયનો દેખાવ ઊભો કરવો તેમને યોગ્ય લાગતું નહોતું. તેથી જૂની કારો, કપડાં, રસ્તાઓ, ઇમારતો અને સેટ સહિત ફિલ્મના દરેક ભાગમાં તે સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડ્યો. ખાસ કરીને માઈકલ કોર્લિયોનનું પાત્ર આ સમયગાળા સાથે સીધું જોડાયેલું હતું. ફિલ્મની શરૂઆતમાં તે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી મરીન ઓફિસર તરીકે પરત ફરેલો યુવાન છે, જે ભણેલો-ગણેલો છે અને પોતાના પરિવારના માફિયા વ્યવસાયથી દૂર રહેવા માગે છે. જો વાર્તાને આધુનિક સમયમાં મૂકવામાં આવી હોત, તો માઈકલના પાત્રની પૃષ્ઠભૂમિ સહિત વાર્તાના ઘણા મહત્વના પાસાં બદલાઈ જાત. આ કારણથી કોપોલા માટે ૧૯૪૦ના દાયકાનો સમયગાળો જાળવી રાખવો ખૂબ મહત્વનો હતો. આ ઉપરાંત ફિલ્મના સિસિલી સાથે જોડાયેલા દૃશ્યોને લઈને પણ સ્ટુડિયો અને કોપોલા વચ્ચે મતભેદ થયા હતા. પેરામાઉન્ટ ઇટાલીના સિસિલીમાં જઈને શૂટિંગ કરવા માટે થનારો વધારાનો મુસાફરી અને નિર્માણ ખર્ચ બચાવવા માગતું હતું. સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી કે માઈકલ સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કર્યા બાદ સિસિલી ભાગી જાય તેવા દૃશ્યો અમેરિકામાં જ કોઈ યોગ્ય લોકેશન અથવા સેટ બનાવીને શૂટ કરી લેવામાં આવે. પરંતુ કોપોલા માટે સિસિલી માત્ર વાર્તાનું એક સ્થળ નહોતું; તે કોર્લિયોન પરિવારના મૂળ અને માઈકલના જીવનમાં આવતા સૌથી મહત્વના વળાંક સાથે જોડાયેલું હતું. સિસિલીના પહાડી ગામડાં, જૂની ગલીઓ અને ઓલિવના બગીચાઓમાં માઈકલનું જીવન ફિલ્મમાં એક અલગ જ ભાવનાત્મક રંગ લાવે છે. ત્યાં જ તેને એપોલોનિયા સાથે પ્રેમ થાય છે અને તેના મૃત્યુ બાદ માઈકલના વ્યક્તિત્વમાં મોટો બદલાવ આવે છે. કોપોલાને લાગતું હતું કે આ વાતાવરણ કોઈ અમેરિકન સેટ પર સાચી રીતે ઊભું કરી શકાય તેમ નહોતું. ૧૯૭૧માં પ્રોડક્શન ટીમ સિસિલી પહોંચી ત્યારે મૂળ કોર્લિયોન ગામ સમય સાથે ઘણું બદલાઈ ગયું હતું. ત્યાં આધુનિક ઇમારતો, નવી કારો અને અન્ય આધુનિક વસ્તુઓ દેખાતી હોવાથી ૧૯૪૦ના દાયકાનો માહોલ ઊભો કરવો મુશ્કેલ હતો. આથી કોપોલાએ સિસિલીના સાવુકા અને ફોર્ઝા ડી'આગ્રો જેવા જૂના અને નાના ગામડાંઓને પસંદ કર્યા, જ્યાં તે સમયનો માહોલ હજુ પણ ઘણો અંશે જળવાઈ રહ્યો હતો. સિસિલીમાં શૂટિંગ, જૂના સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટેના સેટ અને પ્રોપ્સ તથા વિન્ટેજ કારોના ખર્ચને કારણે ફિલ્મનું બજેટ શરૂઆતની યોજના કરતાં ઘણું વધી ગયું. અંતે ફિલ્મનું નિર્માણ લગભગ ૬થી ૭ મિલિયન અમેરિકન ડોલરના ખર્ચે થયું, જે પેરામાઉન્ટના શરૂઆતના અંદાજ કરતાં બમણાથી પણ વધુ હતું. રસપ્રદ વાત એ છે કે અલ પચીનોના દાદા-દાદી પણ સિસિલીના કોર્લિયોન ગામમાંથી જ હતા. તેથી ફિલ્મમાં માઈકલ જે ભૂમિ પર પોતાના પરિવારના મૂળ સાથે જોડાય છે, તે સ્થળ સાથે પચીનોના પોતાના પરિવારનો પણ વાસ્તવિક સંબંધ હતો. === અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ === મારિયો પુઝોની સુપરહિટ નવલકથા ધ ગોડફાધર પરથી પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી ત્યારે અસલી માફિયા વર્તુળોમાં તેનો વિરોધ શરૂ થયો. કેટલાક માફિયા સભ્યોને પહેલેથી જ પુઝોની નવલકથા પસંદ નહોતી અને તેઓ માનતા હતા કે તેમાં ઇટાલિયન-અમેરિકન લોકોને ખરાબ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ જ વાર્તા ફિલ્મના રૂપમાં પડદા પર આવવાની હતી, જેના કારણે તેમનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. ન્યૂયોર્કની પાંચ મુખ્ય માફિયા પરિવારોમાંના એક કોલંબો પરિવારના વડા જોસેફ "જો" કોલંબોએ પોતાની ઇટાલિયન-અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ લીગ મારફતે ફિલ્મનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો. ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન મળેલી ધમકીઓ અને વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ જો કોલંબો સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે થયેલી સમજૂતીના ભાગરૂપે ફિલ્મમાં "માફિયા" અને "કોસા નોસ્ટ્રા" જેવા શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવામાં આવ્યો. આ સમજૂતી બાદ કોલંબોએ ફિલ્મના શૂટિંગમાં અડચણ ઊભી કરવાને બદલે ફિલ્મને સહકાર આપ્યો અને શૂટિંગ દરમિયાન સુરક્ષા પણ પૂરી પાડી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં ડોન વિટો ના વફાદાર ખતરનાક બોડીગાર્ડ લુકા બ્રાસીનું પાત્ર ભજવનાર લેની મોન્ટાના વાસ્તવિક જીવનમાં કોલંબો પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા અને જો કોલંબોના બોડીગાર્ડ તરીકે પણ કામ કરતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન અસલી માફિયા સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સેટ પર નજર રાખતા હતા. ખાસ કરીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં કોનીના લગ્નના લાંબા દૃશ્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો ખરેખર માફિયા વર્તુળો સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે ફિલ્મના ઘણા દૃશ્યોમાં દેખાતું વાતાવરણ માત્ર અભિનય પૂરતું નહોતું, પરંતુ તે સમયની વાસ્તવિક ઇટાલિયન-અમેરિકન માફિયા દુનિયાની નજીકનું પણ હતું. === કલાકારોની પસંદગી === ડોન વિટો કોર્લિયોનનું પાત્ર ફિલ્મનું સૌથી મહત્વનું અને પ્રભાવશાળી પાત્ર હતું. કોપોલા ઇચ્છતા હતા કે આ ભૂમિકા માર્લોન બ્રાન્ડો ભજવે. બ્રાન્ડોમાં ડોન વિટો માટે જરૂરી વ્યક્તિત્વ, રુઆબ અને પાત્રમાં ઊંડાઈ લાવવાની ક્ષમતા હતી, પરંતુ પેરામાઉન્ટ બ્રાન્ડોને લેવા તૈયાર નહોતું. તેનું એક કારણ એ હતું કે તેમની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી અને તેમના સેટ પરના મુશ્કેલ સ્વભાવને કારણે સ્ટુડિયો પણ ચિંતિત હતો. તેમ છતાં, કોપોલા પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા. બ્રાન્ડોએ ખાનગી રીતે આપેલા સ્ક્રીન ટેસ્ટમાં વિટો કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી. તેમણે મોઢામાં કપાસ ભરીને અવાજમાં ભારેપણું લાવ્યું અને અરીસાની સામે પાત્રની હાવભાવ તથા બોલવાની રીત અજમાવી. આ સ્ક્રીન ટેસ્ટ જોયા બાદ પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થયા અને અંતે પેરામાઉન્ટે કોપોલાને બ્રાન્ડોને ડોન વિટોની ભૂમિકા માટે લેવાની મંજૂરી આપી, પરંતુ કેટલીક શરતો સાથે. બ્રાન્ડોએ પોતાની સામાન્ય ફી કરતાં ઓછી રકમમાં કામ કરવું અને શૂટિંગ દરમિયાન તેમના કારણે ફિલ્મના નિર્માણમાં કોઈ વિલંબ ન થાય તેની ખાતરી માટે બોન્ડ આપવો જરૂરી હતો. ફિલ્મની કમાણીમાં હિસ્સો મળવાના કરારને કારણે બ્રાન્ડોએ અંતે આશરે ૧૬ લાખ અમેરિકન ડોલર કમાયા. માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પણ કોપોલાની પસંદગી શરૂઆતથી જ અલ પચીનો હતા. પરંતુ પેરામાઉન્ટ આ મુખ્ય ભૂમિકા માટે કોઈ મોટા સ્ટારને લેવા માગતું હતું. તે સમયે પચીનો હજી નવા કલાકાર હતા. કોપોલા જોકે પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા, કારણ કે તેમને પચીનોમાં માઈકલના પાત્ર માટે જરૂરી તીવ્રતા અને અંદરની શાંતિ બંને જોવા મળતી હતી. પચીનો ઇટાલિયન મૂળના હોવાથી પણ કોપોલાને લાગતું હતું કે તે આ પાત્રને વધુ સ્વાભાવિક રીતે રજૂ કરી શકશે. પેરામાઉન્ટે અંતે પચીનોને પસંદ તો કર્યા, પરંતુ શરૂઆતના શૂટિંગ દરમિયાન તેમના અભિનયથી સ્ટુડિયો સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ નહોતો અને તેમને ફિલ્મમાંથી કાઢી મૂકવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી. કોપોલાએ તેમને તક આપવા માટે એક અલગ રસ્તો અપનાવ્યો. ફિલ્મના થોડા શરૂઆત ના દૃશ્યો શૂટ કર્યા બાદ તેમણે સીધું માઈકલનું લુઇઝ રેસ્ટોરન્ટ ગોળીબાર નું પ્રસિદ્ધ દૃશ્ય વહેલું શૂટ કર્યું, જેમાં માઈકલ વર્જિલ સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. આ દૃશ્યમાં અલ પચીનોએ જે તીવ્ર અને સંયમિત અભિનય કર્યો તે જોઈને પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થઈ ગયા. તેમને સમજાઈ ગયું કે માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પચીનો કરતાં વધુ યોગ્ય પસંદગી કદાચ કોઈ નહીં હોય. ત્યારબાદ પચીનોને ફિલ્મમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા. ટોમ હેગનના પાત્ર માટે કોપોલાની શરૂઆતથી જ પસંદગી રોબર્ટ ડુવાલ હતા. અન્ય કેટલાક કલાકારોના સ્ક્રીન ટેસ્ટ લીધા બાદ અંતે કોપોલાની પસંદગી માનવામાં આવી અને ડુવાલને ટોમ હેગનની ભૂમિકા મળી. જોની ફોન્ટેનના પાત્ર માટેની પસંદગીની વાત થોડી રસપ્રદ હતી. તે સમયે નાઇટક્લબમાં જાણીતા ગાયક અલ માર્ટિનોને એક મિત્રે મારિયો પુઝોની નવલકથા વાંચ્યા બાદ કહ્યું હતું કે જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર તેમના વ્યક્તિત્વને મળતું આવે છે. માર્ટિનોએ ત્યારબાદ ફિલ્મના નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીનો સંપર્ક કર્યો અને રડ્ડીએ તેમને આ ભૂમિકા આપી. પરંતુ કોપોલા ફિલ્મના દિગ્દર્શક બન્યા બાદ માર્ટિનોને આ ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને તેમની જગ્યાએ ગાયક વિક ડેમોનને પસંદ કરવામાં આવ્યા. માર્ટિનોના જણાવ્યા મુજબ, ત્યારબાદ તેમણે પોતાના ગોડફાધર અને માફિયા બોસ રસેલ બુફાલિનોનો સંપર્ક કર્યો. બુફાલિનોની મદદથી એવા સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે કોપોલાને રડ્ડીએ અગાઉ માર્ટિનોને ભૂમિકા આપી હતી તેની જાણ જ નહોતી. આ દરમિયાન વિક ડેમોને પણ આખરે આ ભૂમિકા છોડી દીધી. તેનું એક કારણ ઓછું મહેનતાણું હતું, જ્યારે બીજું કારણ માફિયા સાથે કોઈ વિવાદ ઊભો ન થાય તેવું તેમનું માનવું હતું. અંતે જોની ફોન્ટેનની ભૂમિકા ફરીથી અલ માર્ટિનોને જ આપવામાં આવી. જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર વાસ્તવિક જીવનમાં ફ્રેન્ક સિનાત્રાથી પ્રેરિત હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વાર્તામાં ફોન્ટેન પોતાના ગોડફાધરની મદદથી ફિલ્મમાં ભૂમિકા મેળવે છે, તેવી જ રીતે સિનાત્રાએ પણ પોતાના માફિયા સાથેના નજીકના સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને ફિલ્મોમાં કામ મેળવ્યું હોવાની ચર્ચા હતી. આ કારણે સિનાત્રા આ પાત્રથી ખાસ નારાજ હતા. નવલકથા પ્રકાશિત થયા બાદ એક રેસ્ટોરન્ટમાં સિનાત્રા અને લેખક મારિયો પુઝો વચ્ચે આ બાબતે ઉગ્ર બોલાચાલી પણ થઈ હતી. કોપોલાએ ફિલ્મમાં પોતાના પરિવારના કેટલાક સભ્યોને પણ નાની-મોટી ભૂમિકાઓ આપી હતી. તેમની બહેન તાલિયા શાયરને કોની કોર્લિયોનની મહત્વની ભૂમિકા મળી હતી. તે સમયે તેમની નાની દીકરી સોફિયા કોપોલા હજી શિશુ હતી, છતાં તેણે ફિલ્મના અંતિમ બાપ્તિસ્માના દૃશ્યમાં કોની અને કાર્લોના નવજાત પુત્ર માઈકલ ફ્રાન્સિસ રિઝીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. કોપોલાના પિતા કાર્મિન કોપોલા પણ ફિલ્મમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે જોવા મળે છે અને એક દૃશ્યમાં પિયાનો વગાડતા નજરે પડે છે. તેમની પત્ની, માતા અને બે પુત્રોએ પણ ફિલ્મમાં નાની ભૂમિકાઓમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે હાજરી આપી હતી. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] 84wr3hrlsfuoakurkxktozaihlo8v2v 904633 904632 2026-08-28T10:55:03Z MichealBVN 88262 /* કલાકારોની પસંદગી */ 904633 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. === ફિલ્મ નિર્માણના બજેટ અંગેની મુશ્કેલીઓ === પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. પેરામાઉન્ટ આ ફિલ્મને ઓછા બજેટમાં બનાવવા માગતું હતું, કારણ કે તેની અગાઉની મોટા બજેટની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગઈ હતી. સ્ટુડિયોને એવું લાગતું હતું કે દર્શકો હવે ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાં ખાસ રસ નહીં લે. પરંતુ પેરામાઉન્ટને સતત ફ્લૉપ ફિલ્મો ની નિષ્ફળતા બાદ એક સફળ હિટ ફિલ્મની પણ જરૂર હતી. મારિયો પુઝોની નવલકથા ધ ગોડફાધરની જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા જોઈને સ્ટુડિયોને લાગ્યું કે આ વાર્તા ફિલ્મ માટે યોગ્ય તક બની શકે છે. તેથી પેરામાઉન્ટે ઓછા બજેટમાં ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું અને રડ્ડીને તેનું નિર્માણ સોંપ્યું. કોપોલાને દિગ્દર્શક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મને શક્ય તેટલા ઓછા ખર્ચે બનાવવાનું ઇચ્છતું હતું. સ્ટુડિયો શરૂઆતમાં ન્યૂયોર્કને બદલે સેન્ટ લુઇસ જેવા સસ્તા શહેરમાં ફિલ્મનું શૂટિંગ કરવાની અને જરૂરી સેટ ઊભા કરવાની યોજના બનાવી રહ્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં શૂટિંગ કરવું ઘણું મોંઘું પડવાનું હોવાથી ફિલ્મનું બજેટ લગભગ ૨.૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આસપાસ રાખવાની સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી. પરંતુ કોપોલા આ બાબતે શરૂઆતથી જ મક્કમ હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મમાં વાર્તાના સમયગાળા મુજબ ૧૯૪૦ના દાયકાના ન્યૂયોર્કનો અસલી માહોલ જોવા મળે. આધુનિક સમયમાં શૂટિંગ કરીને જૂના સમયનો દેખાવ ઊભો કરવો તેમને યોગ્ય લાગતું નહોતું. તેથી જૂની કારો, કપડાં, રસ્તાઓ, ઇમારતો અને સેટ સહિત ફિલ્મના દરેક ભાગમાં તે સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડ્યો. ખાસ કરીને માઈકલ કોર્લિયોનનું પાત્ર આ સમયગાળા સાથે સીધું જોડાયેલું હતું. ફિલ્મની શરૂઆતમાં તે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી મરીન ઓફિસર તરીકે પરત ફરેલો યુવાન છે, જે ભણેલો-ગણેલો છે અને પોતાના પરિવારના માફિયા વ્યવસાયથી દૂર રહેવા માગે છે. જો વાર્તાને આધુનિક સમયમાં મૂકવામાં આવી હોત, તો માઈકલના પાત્રની પૃષ્ઠભૂમિ સહિત વાર્તાના ઘણા મહત્વના પાસાં બદલાઈ જાત. આ કારણથી કોપોલા માટે ૧૯૪૦ના દાયકાનો સમયગાળો જાળવી રાખવો ખૂબ મહત્વનો હતો. આ ઉપરાંત ફિલ્મના સિસિલી સાથે જોડાયેલા દૃશ્યોને લઈને પણ સ્ટુડિયો અને કોપોલા વચ્ચે મતભેદ થયા હતા. પેરામાઉન્ટ ઇટાલીના સિસિલીમાં જઈને શૂટિંગ કરવા માટે થનારો વધારાનો મુસાફરી અને નિર્માણ ખર્ચ બચાવવા માગતું હતું. સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી કે માઈકલ સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કર્યા બાદ સિસિલી ભાગી જાય તેવા દૃશ્યો અમેરિકામાં જ કોઈ યોગ્ય લોકેશન અથવા સેટ બનાવીને શૂટ કરી લેવામાં આવે. પરંતુ કોપોલા માટે સિસિલી માત્ર વાર્તાનું એક સ્થળ નહોતું; તે કોર્લિયોન પરિવારના મૂળ અને માઈકલના જીવનમાં આવતા સૌથી મહત્વના વળાંક સાથે જોડાયેલું હતું. સિસિલીના પહાડી ગામડાં, જૂની ગલીઓ અને ઓલિવના બગીચાઓમાં માઈકલનું જીવન ફિલ્મમાં એક અલગ જ ભાવનાત્મક રંગ લાવે છે. ત્યાં જ તેને એપોલોનિયા સાથે પ્રેમ થાય છે અને તેના મૃત્યુ બાદ માઈકલના વ્યક્તિત્વમાં મોટો બદલાવ આવે છે. કોપોલાને લાગતું હતું કે આ વાતાવરણ કોઈ અમેરિકન સેટ પર સાચી રીતે ઊભું કરી શકાય તેમ નહોતું. ૧૯૭૧માં પ્રોડક્શન ટીમ સિસિલી પહોંચી ત્યારે મૂળ કોર્લિયોન ગામ સમય સાથે ઘણું બદલાઈ ગયું હતું. ત્યાં આધુનિક ઇમારતો, નવી કારો અને અન્ય આધુનિક વસ્તુઓ દેખાતી હોવાથી ૧૯૪૦ના દાયકાનો માહોલ ઊભો કરવો મુશ્કેલ હતો. આથી કોપોલાએ સિસિલીના સાવુકા અને ફોર્ઝા ડી'આગ્રો જેવા જૂના અને નાના ગામડાંઓને પસંદ કર્યા, જ્યાં તે સમયનો માહોલ હજુ પણ ઘણો અંશે જળવાઈ રહ્યો હતો. સિસિલીમાં શૂટિંગ, જૂના સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટેના સેટ અને પ્રોપ્સ તથા વિન્ટેજ કારોના ખર્ચને કારણે ફિલ્મનું બજેટ શરૂઆતની યોજના કરતાં ઘણું વધી ગયું. અંતે ફિલ્મનું નિર્માણ લગભગ ૬થી ૭ મિલિયન અમેરિકન ડોલરના ખર્ચે થયું, જે પેરામાઉન્ટના શરૂઆતના અંદાજ કરતાં બમણાથી પણ વધુ હતું. રસપ્રદ વાત એ છે કે અલ પચીનોના દાદા-દાદી પણ સિસિલીના કોર્લિયોન ગામમાંથી જ હતા. તેથી ફિલ્મમાં માઈકલ જે ભૂમિ પર પોતાના પરિવારના મૂળ સાથે જોડાય છે, તે સ્થળ સાથે પચીનોના પોતાના પરિવારનો પણ વાસ્તવિક સંબંધ હતો. === અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ === મારિયો પુઝોની સુપરહિટ નવલકથા ધ ગોડફાધર પરથી પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી ત્યારે અસલી માફિયા વર્તુળોમાં તેનો વિરોધ શરૂ થયો. કેટલાક માફિયા સભ્યોને પહેલેથી જ પુઝોની નવલકથા પસંદ નહોતી અને તેઓ માનતા હતા કે તેમાં ઇટાલિયન-અમેરિકન લોકોને ખરાબ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ જ વાર્તા ફિલ્મના રૂપમાં પડદા પર આવવાની હતી, જેના કારણે તેમનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. ન્યૂયોર્કની પાંચ મુખ્ય માફિયા પરિવારોમાંના એક કોલંબો પરિવારના વડા જોસેફ "જો" કોલંબોએ પોતાની ઇટાલિયન-અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ લીગ મારફતે ફિલ્મનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો. ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન મળેલી ધમકીઓ અને વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ જો કોલંબો સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે થયેલી સમજૂતીના ભાગરૂપે ફિલ્મમાં "માફિયા" અને "કોસા નોસ્ટ્રા" જેવા શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવામાં આવ્યો. આ સમજૂતી બાદ કોલંબોએ ફિલ્મના શૂટિંગમાં અડચણ ઊભી કરવાને બદલે ફિલ્મને સહકાર આપ્યો અને શૂટિંગ દરમિયાન સુરક્ષા પણ પૂરી પાડી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં ડોન વિટો ના વફાદાર ખતરનાક બોડીગાર્ડ લુકા બ્રાસીનું પાત્ર ભજવનાર લેની મોન્ટાના વાસ્તવિક જીવનમાં કોલંબો પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા અને જો કોલંબોના બોડીગાર્ડ તરીકે પણ કામ કરતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન અસલી માફિયા સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સેટ પર નજર રાખતા હતા. ખાસ કરીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં કોનીના લગ્નના લાંબા દૃશ્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો ખરેખર માફિયા વર્તુળો સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે ફિલ્મના ઘણા દૃશ્યોમાં દેખાતું વાતાવરણ માત્ર અભિનય પૂરતું નહોતું, પરંતુ તે સમયની વાસ્તવિક ઇટાલિયન-અમેરિકન માફિયા દુનિયાની નજીકનું પણ હતું. === કલાકારોની પસંદગી === ડોન વિટો કોર્લિયોનનું પાત્ર ફિલ્મનું સૌથી મહત્વનું અને પ્રભાવશાળી પાત્ર હતું. કોપોલા ઇચ્છતા હતા કે આ ભૂમિકા માર્લોન બ્રાન્ડો ભજવે. બ્રાન્ડોમાં ડોન વિટો માટે જરૂરી વ્યક્તિત્વ, રુઆબ અને પાત્રમાં ઊંડાઈ લાવવાની ક્ષમતા હતી, પરંતુ પેરામાઉન્ટ બ્રાન્ડોને લેવા તૈયાર નહોતું. તેનું એક કારણ એ હતું કે તેમની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી અને તેમના સેટ પરના મુશ્કેલ સ્વભાવને કારણે સ્ટુડિયો પણ ચિંતિત હતો. તેમ છતાં, કોપોલા પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા. બ્રાન્ડોએ ખાનગી રીતે આપેલા સ્ક્રીન ટેસ્ટમાં વિટો કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી. તેમણે મોઢામાં કપાસ ભરીને અવાજમાં ભારેપણું લાવ્યું અને અરીસાની સામે પાત્રની હાવભાવ તથા બોલવાની રીત અજમાવી. આ સ્ક્રીન ટેસ્ટ જોયા બાદ પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થયા અને અંતે પેરામાઉન્ટે કોપોલાને બ્રાન્ડોને ડોન વિટોની ભૂમિકા માટે લેવાની મંજૂરી આપી, પરંતુ કેટલીક શરતો સાથે. બ્રાન્ડોએ પોતાની સામાન્ય ફી કરતાં ઓછી રકમમાં કામ કરવું અને શૂટિંગ દરમિયાન તેમના કારણે ફિલ્મના નિર્માણમાં કોઈ વિલંબ ન થાય તેની ખાતરી માટે બોન્ડ આપવો જરૂરી હતો. ફિલ્મની કમાણીમાં હિસ્સો મળવાના કરારને કારણે બ્રાન્ડોએ અંતે આશરે ૧૬ લાખ અમેરિકન ડોલર કમાયા. માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પણ કોપોલાની પસંદગી શરૂઆતથી જ અલ પચીનો હતા. પરંતુ પેરામાઉન્ટ આ મુખ્ય ભૂમિકા માટે કોઈ મોટા સ્ટારને લેવા માગતું હતું. તે સમયે પચીનો હજી નવા કલાકાર હતા. કોપોલા જોકે પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા, કારણ કે તેમને પચીનોમાં માઈકલના પાત્ર માટે જરૂરી તીવ્રતા અને અંદરની શાંતિ બંને જોવા મળતી હતી. પચીનો ઇટાલિયન મૂળના હોવાથી પણ કોપોલાને લાગતું હતું કે તે આ પાત્રને વધુ સ્વાભાવિક રીતે રજૂ કરી શકશે. પેરામાઉન્ટે અંતે પચીનોને પસંદ તો કર્યા, પરંતુ શરૂઆતના શૂટિંગ દરમિયાન તેમના અભિનયથી સ્ટુડિયો સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ નહોતો અને તેમને ફિલ્મમાંથી કાઢી મૂકવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી. કોપોલાએ તેમને તક આપવા માટે એક અલગ રસ્તો અપનાવ્યો. ફિલ્મના થોડા શરૂઆત ના દૃશ્યો શૂટ કર્યા બાદ તેમણે સીધું માઈકલનું લુઇઝ રેસ્ટોરન્ટ ગોળીબાર નું પ્રસિદ્ધ દૃશ્ય વહેલું શૂટ કર્યું, જેમાં માઈકલ વર્જિલ સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. આ દૃશ્યમાં અલ પચીનોએ જે તીવ્ર અને સંયમિત અભિનય કર્યો તે જોઈને પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થઈ ગયા. તેમને સમજાઈ ગયું કે માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પચીનો કરતાં વધુ યોગ્ય પસંદગી કદાચ કોઈ નહીં હોય. ત્યારબાદ પચીનોને ફિલ્મમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા. ટોમ હેગનના પાત્ર માટે કોપોલાની શરૂઆતથી જ પસંદગી રોબર્ટ ડુવાલ હતા. અન્ય કેટલાક કલાકારોના સ્ક્રીન ટેસ્ટ લીધા બાદ અંતે કોપોલાની પસંદગી માનવામાં આવી અને ડુવાલને ટોમ હેગનની ભૂમિકા મળી. જોની ફોન્ટેનના પાત્ર માટેની પસંદગીની વાત થોડી રસપ્રદ હતી. તે સમયે નાઇટક્લબમાં જાણીતા ગાયક અલ માર્ટિનોને એક મિત્રે મારિયો પુઝોની નવલકથા વાંચ્યા બાદ કહ્યું હતું કે જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર તેમના વ્યક્તિત્વને મળતું આવે છે. માર્ટિનોએ ત્યારબાદ ફિલ્મના નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીનો સંપર્ક કર્યો અને રડ્ડીએ તેમને આ ભૂમિકા આપી. પરંતુ કોપોલા ફિલ્મના દિગ્દર્શક બન્યા બાદ માર્ટિનોને આ ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને તેમની જગ્યાએ ગાયક વિક ડેમોનને પસંદ કરવામાં આવ્યા. માર્ટિનોના જણાવ્યા મુજબ, ત્યારબાદ તેમણે પોતાના ગોડફાધર અને માફિયા બોસ રસેલ બુફાલિનોનો સંપર્ક કર્યો. બુફાલિનોની મદદથી એવા સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે કોપોલાને રડ્ડીએ અગાઉ માર્ટિનોને ભૂમિકા આપી હતી તેની જાણ જ નહોતી. આ દરમિયાન વિક ડેમોને પણ આખરે આ ભૂમિકા છોડી દીધી. તેનું એક કારણ ઓછું મહેનતાણું હતું, જ્યારે બીજું કારણ માફિયા સાથે કોઈ વિવાદ ઊભો ન થાય તેવું તેમનું માનવું હતું. અંતે જોની ફોન્ટેનની ભૂમિકા ફરીથી અલ માર્ટિનોને જ આપવામાં આવી. જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર વાસ્તવિક જીવનમાં ફ્રેન્ક સિનાત્રાથી પ્રેરિત હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વાર્તામાં ફોન્ટેન પોતાના ગોડફાધરની મદદથી ફિલ્મમાં ભૂમિકા મેળવે છે, તેવી જ રીતે સિનાત્રાએ પણ પોતાના માફિયા સાથેના નજીકના સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને ફિલ્મોમાં કામ મેળવ્યું હોવાની ચર્ચા હતી. આ કારણે સિનાત્રા આ પાત્રથી ખાસ નારાજ હતા. નવલકથા પ્રકાશિત થયા બાદ એક રેસ્ટોરન્ટમાં સિનાત્રા અને લેખક મારિયો પુઝો વચ્ચે આ બાબતે ઉગ્ર બોલાચાલી પણ થઈ હતી. કોપોલાએ ફિલ્મમાં પોતાના પરિવારના કેટલાક સભ્યોને પણ નાની-મોટી ભૂમિકાઓ આપી હતી. તેમની બહેન તાલિયા શાયરને કોની કોર્લિયોનની મહત્વની ભૂમિકા મળી હતી. તે સમયે તેમની નાની દીકરી સોફિયા કોપોલા હજી શિશુ હતી, છતાં તેણે ફિલ્મના અંતિમ બાપ્તિસ્માના દૃશ્યમાં કોની અને કાર્લોના નવજાત પુત્ર માઈકલ ફ્રાન્સિસ રિઝીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. કોપોલાના પિતા કાર્મિન કોપોલા પણ ફિલ્મમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે જોવા મળે છે અને એક દૃશ્યમાં પિયાનો વગાડતા નજરે પડે છે. તેમની પત્ની, માતા અને બે પુત્રોએ પણ ફિલ્મમાં નાની ભૂમિકાઓમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે હાજરી આપી હતી. === પોસ્ટ-પ્રોડક્શન અને અંતિમ સંપાદન === ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૭૧ના રોજ ફિલ્મનું મુખ્ય શૂટિંગ પૂર્ણ થયું. ત્યારબાદ પોસ્ટ-પ્રોડક્શન દરમિયાન સૌથી મોટો પડકાર ફિલ્મની લાંબી લંબાઈનો હતો. ફિલ્મનો પ્રારંભિક કટ ઘણો લાંબો હતો અને પેરામાઉન્ટને ચિંતા હતી કે જો ફિલ્મ આટલી લાંબી રહેશે તો એક દિવસમાં ઓછા શો રાખી શકાશે, જેના કારણે થિયેટરોની કમાણી પર પણ અસર પડી શકે. આથી પેરામાઉન્ટે કોપોલાને ફિલ્મની લંબાઈ ઘટાડવા માટે કહ્યું. કોપોલા અને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ ફરીથી એડિટિંગ શરૂ કર્યું અને વાર્તા માટે જરૂરી ન હોય તેવા અનેક દૃશ્યો કાપી નાખ્યા. ખાસ કરીને સોની સાથે જોડાયેલા કેટલાક દૃશ્યો દૂર કરવામાં આવ્યા, કારણ કે તે મુખ્ય વાર્તાને આગળ વધારવામાં ખાસ મદદ કરતા નહોતા. સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૧માં ફિલ્મનો પ્રથમ રફ કટ તૈયાર થયો અને ત્યારબાદ પણ દૃશ્યો ઉમેરવા તથા દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહી. નવેમ્બર સુધીમાં કોપોલા અને રડ્ડીએ ફિલ્મનો લગભગ અંતિમ કટ તૈયાર કરી લીધો હતો. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ના અંતથી જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ દરમિયાન પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ અને થિયેટર પ્રદર્શકોને ફિલ્મ બતાવવામાં આવી. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] auzwu6i8hdod5z4ls6rmnc1y6l13lxa 904634 904633 2026-08-28T11:03:13Z MichealBVN 88262 /* પ્રકાશન */ 904634 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. === ફિલ્મ નિર્માણના બજેટ અંગેની મુશ્કેલીઓ === પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. પેરામાઉન્ટ આ ફિલ્મને ઓછા બજેટમાં બનાવવા માગતું હતું, કારણ કે તેની અગાઉની મોટા બજેટની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગઈ હતી. સ્ટુડિયોને એવું લાગતું હતું કે દર્શકો હવે ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાં ખાસ રસ નહીં લે. પરંતુ પેરામાઉન્ટને સતત ફ્લૉપ ફિલ્મો ની નિષ્ફળતા બાદ એક સફળ હિટ ફિલ્મની પણ જરૂર હતી. મારિયો પુઝોની નવલકથા ધ ગોડફાધરની જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા જોઈને સ્ટુડિયોને લાગ્યું કે આ વાર્તા ફિલ્મ માટે યોગ્ય તક બની શકે છે. તેથી પેરામાઉન્ટે ઓછા બજેટમાં ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું અને રડ્ડીને તેનું નિર્માણ સોંપ્યું. કોપોલાને દિગ્દર્શક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મને શક્ય તેટલા ઓછા ખર્ચે બનાવવાનું ઇચ્છતું હતું. સ્ટુડિયો શરૂઆતમાં ન્યૂયોર્કને બદલે સેન્ટ લુઇસ જેવા સસ્તા શહેરમાં ફિલ્મનું શૂટિંગ કરવાની અને જરૂરી સેટ ઊભા કરવાની યોજના બનાવી રહ્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં શૂટિંગ કરવું ઘણું મોંઘું પડવાનું હોવાથી ફિલ્મનું બજેટ લગભગ ૨.૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આસપાસ રાખવાની સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી. પરંતુ કોપોલા આ બાબતે શરૂઆતથી જ મક્કમ હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મમાં વાર્તાના સમયગાળા મુજબ ૧૯૪૦ના દાયકાના ન્યૂયોર્કનો અસલી માહોલ જોવા મળે. આધુનિક સમયમાં શૂટિંગ કરીને જૂના સમયનો દેખાવ ઊભો કરવો તેમને યોગ્ય લાગતું નહોતું. તેથી જૂની કારો, કપડાં, રસ્તાઓ, ઇમારતો અને સેટ સહિત ફિલ્મના દરેક ભાગમાં તે સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડ્યો. ખાસ કરીને માઈકલ કોર્લિયોનનું પાત્ર આ સમયગાળા સાથે સીધું જોડાયેલું હતું. ફિલ્મની શરૂઆતમાં તે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી મરીન ઓફિસર તરીકે પરત ફરેલો યુવાન છે, જે ભણેલો-ગણેલો છે અને પોતાના પરિવારના માફિયા વ્યવસાયથી દૂર રહેવા માગે છે. જો વાર્તાને આધુનિક સમયમાં મૂકવામાં આવી હોત, તો માઈકલના પાત્રની પૃષ્ઠભૂમિ સહિત વાર્તાના ઘણા મહત્વના પાસાં બદલાઈ જાત. આ કારણથી કોપોલા માટે ૧૯૪૦ના દાયકાનો સમયગાળો જાળવી રાખવો ખૂબ મહત્વનો હતો. આ ઉપરાંત ફિલ્મના સિસિલી સાથે જોડાયેલા દૃશ્યોને લઈને પણ સ્ટુડિયો અને કોપોલા વચ્ચે મતભેદ થયા હતા. પેરામાઉન્ટ ઇટાલીના સિસિલીમાં જઈને શૂટિંગ કરવા માટે થનારો વધારાનો મુસાફરી અને નિર્માણ ખર્ચ બચાવવા માગતું હતું. સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી કે માઈકલ સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કર્યા બાદ સિસિલી ભાગી જાય તેવા દૃશ્યો અમેરિકામાં જ કોઈ યોગ્ય લોકેશન અથવા સેટ બનાવીને શૂટ કરી લેવામાં આવે. પરંતુ કોપોલા માટે સિસિલી માત્ર વાર્તાનું એક સ્થળ નહોતું; તે કોર્લિયોન પરિવારના મૂળ અને માઈકલના જીવનમાં આવતા સૌથી મહત્વના વળાંક સાથે જોડાયેલું હતું. સિસિલીના પહાડી ગામડાં, જૂની ગલીઓ અને ઓલિવના બગીચાઓમાં માઈકલનું જીવન ફિલ્મમાં એક અલગ જ ભાવનાત્મક રંગ લાવે છે. ત્યાં જ તેને એપોલોનિયા સાથે પ્રેમ થાય છે અને તેના મૃત્યુ બાદ માઈકલના વ્યક્તિત્વમાં મોટો બદલાવ આવે છે. કોપોલાને લાગતું હતું કે આ વાતાવરણ કોઈ અમેરિકન સેટ પર સાચી રીતે ઊભું કરી શકાય તેમ નહોતું. ૧૯૭૧માં પ્રોડક્શન ટીમ સિસિલી પહોંચી ત્યારે મૂળ કોર્લિયોન ગામ સમય સાથે ઘણું બદલાઈ ગયું હતું. ત્યાં આધુનિક ઇમારતો, નવી કારો અને અન્ય આધુનિક વસ્તુઓ દેખાતી હોવાથી ૧૯૪૦ના દાયકાનો માહોલ ઊભો કરવો મુશ્કેલ હતો. આથી કોપોલાએ સિસિલીના સાવુકા અને ફોર્ઝા ડી'આગ્રો જેવા જૂના અને નાના ગામડાંઓને પસંદ કર્યા, જ્યાં તે સમયનો માહોલ હજુ પણ ઘણો અંશે જળવાઈ રહ્યો હતો. સિસિલીમાં શૂટિંગ, જૂના સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટેના સેટ અને પ્રોપ્સ તથા વિન્ટેજ કારોના ખર્ચને કારણે ફિલ્મનું બજેટ શરૂઆતની યોજના કરતાં ઘણું વધી ગયું. અંતે ફિલ્મનું નિર્માણ લગભગ ૬થી ૭ મિલિયન અમેરિકન ડોલરના ખર્ચે થયું, જે પેરામાઉન્ટના શરૂઆતના અંદાજ કરતાં બમણાથી પણ વધુ હતું. રસપ્રદ વાત એ છે કે અલ પચીનોના દાદા-દાદી પણ સિસિલીના કોર્લિયોન ગામમાંથી જ હતા. તેથી ફિલ્મમાં માઈકલ જે ભૂમિ પર પોતાના પરિવારના મૂળ સાથે જોડાય છે, તે સ્થળ સાથે પચીનોના પોતાના પરિવારનો પણ વાસ્તવિક સંબંધ હતો. === અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ === મારિયો પુઝોની સુપરહિટ નવલકથા ધ ગોડફાધર પરથી પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી ત્યારે અસલી માફિયા વર્તુળોમાં તેનો વિરોધ શરૂ થયો. કેટલાક માફિયા સભ્યોને પહેલેથી જ પુઝોની નવલકથા પસંદ નહોતી અને તેઓ માનતા હતા કે તેમાં ઇટાલિયન-અમેરિકન લોકોને ખરાબ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ જ વાર્તા ફિલ્મના રૂપમાં પડદા પર આવવાની હતી, જેના કારણે તેમનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. ન્યૂયોર્કની પાંચ મુખ્ય માફિયા પરિવારોમાંના એક કોલંબો પરિવારના વડા જોસેફ "જો" કોલંબોએ પોતાની ઇટાલિયન-અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ લીગ મારફતે ફિલ્મનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો. ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન મળેલી ધમકીઓ અને વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ જો કોલંબો સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે થયેલી સમજૂતીના ભાગરૂપે ફિલ્મમાં "માફિયા" અને "કોસા નોસ્ટ્રા" જેવા શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવામાં આવ્યો. આ સમજૂતી બાદ કોલંબોએ ફિલ્મના શૂટિંગમાં અડચણ ઊભી કરવાને બદલે ફિલ્મને સહકાર આપ્યો અને શૂટિંગ દરમિયાન સુરક્ષા પણ પૂરી પાડી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં ડોન વિટો ના વફાદાર ખતરનાક બોડીગાર્ડ લુકા બ્રાસીનું પાત્ર ભજવનાર લેની મોન્ટાના વાસ્તવિક જીવનમાં કોલંબો પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા અને જો કોલંબોના બોડીગાર્ડ તરીકે પણ કામ કરતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન અસલી માફિયા સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સેટ પર નજર રાખતા હતા. ખાસ કરીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં કોનીના લગ્નના લાંબા દૃશ્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો ખરેખર માફિયા વર્તુળો સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે ફિલ્મના ઘણા દૃશ્યોમાં દેખાતું વાતાવરણ માત્ર અભિનય પૂરતું નહોતું, પરંતુ તે સમયની વાસ્તવિક ઇટાલિયન-અમેરિકન માફિયા દુનિયાની નજીકનું પણ હતું. === કલાકારોની પસંદગી === ડોન વિટો કોર્લિયોનનું પાત્ર ફિલ્મનું સૌથી મહત્વનું અને પ્રભાવશાળી પાત્ર હતું. કોપોલા ઇચ્છતા હતા કે આ ભૂમિકા માર્લોન બ્રાન્ડો ભજવે. બ્રાન્ડોમાં ડોન વિટો માટે જરૂરી વ્યક્તિત્વ, રુઆબ અને પાત્રમાં ઊંડાઈ લાવવાની ક્ષમતા હતી, પરંતુ પેરામાઉન્ટ બ્રાન્ડોને લેવા તૈયાર નહોતું. તેનું એક કારણ એ હતું કે તેમની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી અને તેમના સેટ પરના મુશ્કેલ સ્વભાવને કારણે સ્ટુડિયો પણ ચિંતિત હતો. તેમ છતાં, કોપોલા પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા. બ્રાન્ડોએ ખાનગી રીતે આપેલા સ્ક્રીન ટેસ્ટમાં વિટો કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી. તેમણે મોઢામાં કપાસ ભરીને અવાજમાં ભારેપણું લાવ્યું અને અરીસાની સામે પાત્રની હાવભાવ તથા બોલવાની રીત અજમાવી. આ સ્ક્રીન ટેસ્ટ જોયા બાદ પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થયા અને અંતે પેરામાઉન્ટે કોપોલાને બ્રાન્ડોને ડોન વિટોની ભૂમિકા માટે લેવાની મંજૂરી આપી, પરંતુ કેટલીક શરતો સાથે. બ્રાન્ડોએ પોતાની સામાન્ય ફી કરતાં ઓછી રકમમાં કામ કરવું અને શૂટિંગ દરમિયાન તેમના કારણે ફિલ્મના નિર્માણમાં કોઈ વિલંબ ન થાય તેની ખાતરી માટે બોન્ડ આપવો જરૂરી હતો. ફિલ્મની કમાણીમાં હિસ્સો મળવાના કરારને કારણે બ્રાન્ડોએ અંતે આશરે ૧૬ લાખ અમેરિકન ડોલર કમાયા. માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પણ કોપોલાની પસંદગી શરૂઆતથી જ અલ પચીનો હતા. પરંતુ પેરામાઉન્ટ આ મુખ્ય ભૂમિકા માટે કોઈ મોટા સ્ટારને લેવા માગતું હતું. તે સમયે પચીનો હજી નવા કલાકાર હતા. કોપોલા જોકે પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા, કારણ કે તેમને પચીનોમાં માઈકલના પાત્ર માટે જરૂરી તીવ્રતા અને અંદરની શાંતિ બંને જોવા મળતી હતી. પચીનો ઇટાલિયન મૂળના હોવાથી પણ કોપોલાને લાગતું હતું કે તે આ પાત્રને વધુ સ્વાભાવિક રીતે રજૂ કરી શકશે. પેરામાઉન્ટે અંતે પચીનોને પસંદ તો કર્યા, પરંતુ શરૂઆતના શૂટિંગ દરમિયાન તેમના અભિનયથી સ્ટુડિયો સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ નહોતો અને તેમને ફિલ્મમાંથી કાઢી મૂકવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી. કોપોલાએ તેમને તક આપવા માટે એક અલગ રસ્તો અપનાવ્યો. ફિલ્મના થોડા શરૂઆત ના દૃશ્યો શૂટ કર્યા બાદ તેમણે સીધું માઈકલનું લુઇઝ રેસ્ટોરન્ટ ગોળીબાર નું પ્રસિદ્ધ દૃશ્ય વહેલું શૂટ કર્યું, જેમાં માઈકલ વર્જિલ સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. આ દૃશ્યમાં અલ પચીનોએ જે તીવ્ર અને સંયમિત અભિનય કર્યો તે જોઈને પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થઈ ગયા. તેમને સમજાઈ ગયું કે માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પચીનો કરતાં વધુ યોગ્ય પસંદગી કદાચ કોઈ નહીં હોય. ત્યારબાદ પચીનોને ફિલ્મમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા. ટોમ હેગનના પાત્ર માટે કોપોલાની શરૂઆતથી જ પસંદગી રોબર્ટ ડુવાલ હતા. અન્ય કેટલાક કલાકારોના સ્ક્રીન ટેસ્ટ લીધા બાદ અંતે કોપોલાની પસંદગી માનવામાં આવી અને ડુવાલને ટોમ હેગનની ભૂમિકા મળી. જોની ફોન્ટેનના પાત્ર માટેની પસંદગીની વાત થોડી રસપ્રદ હતી. તે સમયે નાઇટક્લબમાં જાણીતા ગાયક અલ માર્ટિનોને એક મિત્રે મારિયો પુઝોની નવલકથા વાંચ્યા બાદ કહ્યું હતું કે જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર તેમના વ્યક્તિત્વને મળતું આવે છે. માર્ટિનોએ ત્યારબાદ ફિલ્મના નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીનો સંપર્ક કર્યો અને રડ્ડીએ તેમને આ ભૂમિકા આપી. પરંતુ કોપોલા ફિલ્મના દિગ્દર્શક બન્યા બાદ માર્ટિનોને આ ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને તેમની જગ્યાએ ગાયક વિક ડેમોનને પસંદ કરવામાં આવ્યા. માર્ટિનોના જણાવ્યા મુજબ, ત્યારબાદ તેમણે પોતાના ગોડફાધર અને માફિયા બોસ રસેલ બુફાલિનોનો સંપર્ક કર્યો. બુફાલિનોની મદદથી એવા સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે કોપોલાને રડ્ડીએ અગાઉ માર્ટિનોને ભૂમિકા આપી હતી તેની જાણ જ નહોતી. આ દરમિયાન વિક ડેમોને પણ આખરે આ ભૂમિકા છોડી દીધી. તેનું એક કારણ ઓછું મહેનતાણું હતું, જ્યારે બીજું કારણ માફિયા સાથે કોઈ વિવાદ ઊભો ન થાય તેવું તેમનું માનવું હતું. અંતે જોની ફોન્ટેનની ભૂમિકા ફરીથી અલ માર્ટિનોને જ આપવામાં આવી. જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર વાસ્તવિક જીવનમાં ફ્રેન્ક સિનાત્રાથી પ્રેરિત હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વાર્તામાં ફોન્ટેન પોતાના ગોડફાધરની મદદથી ફિલ્મમાં ભૂમિકા મેળવે છે, તેવી જ રીતે સિનાત્રાએ પણ પોતાના માફિયા સાથેના નજીકના સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને ફિલ્મોમાં કામ મેળવ્યું હોવાની ચર્ચા હતી. આ કારણે સિનાત્રા આ પાત્રથી ખાસ નારાજ હતા. નવલકથા પ્રકાશિત થયા બાદ એક રેસ્ટોરન્ટમાં સિનાત્રા અને લેખક મારિયો પુઝો વચ્ચે આ બાબતે ઉગ્ર બોલાચાલી પણ થઈ હતી. કોપોલાએ ફિલ્મમાં પોતાના પરિવારના કેટલાક સભ્યોને પણ નાની-મોટી ભૂમિકાઓ આપી હતી. તેમની બહેન તાલિયા શાયરને કોની કોર્લિયોનની મહત્વની ભૂમિકા મળી હતી. તે સમયે તેમની નાની દીકરી સોફિયા કોપોલા હજી શિશુ હતી, છતાં તેણે ફિલ્મના અંતિમ બાપ્તિસ્માના દૃશ્યમાં કોની અને કાર્લોના નવજાત પુત્ર માઈકલ ફ્રાન્સિસ રિઝીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. કોપોલાના પિતા કાર્મિન કોપોલા પણ ફિલ્મમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે જોવા મળે છે અને એક દૃશ્યમાં પિયાનો વગાડતા નજરે પડે છે. તેમની પત્ની, માતા અને બે પુત્રોએ પણ ફિલ્મમાં નાની ભૂમિકાઓમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે હાજરી આપી હતી. === પોસ્ટ-પ્રોડક્શન અને અંતિમ સંપાદન === ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૭૧ના રોજ ફિલ્મનું મુખ્ય શૂટિંગ પૂર્ણ થયું. ત્યારબાદ પોસ્ટ-પ્રોડક્શન દરમિયાન સૌથી મોટો પડકાર ફિલ્મની લાંબી લંબાઈનો હતો. ફિલ્મનો પ્રારંભિક કટ ઘણો લાંબો હતો અને પેરામાઉન્ટને ચિંતા હતી કે જો ફિલ્મ આટલી લાંબી રહેશે તો એક દિવસમાં ઓછા શો રાખી શકાશે, જેના કારણે થિયેટરોની કમાણી પર પણ અસર પડી શકે. આથી પેરામાઉન્ટે કોપોલાને ફિલ્મની લંબાઈ ઘટાડવા માટે કહ્યું. કોપોલા અને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ ફરીથી એડિટિંગ શરૂ કર્યું અને વાર્તા માટે જરૂરી ન હોય તેવા અનેક દૃશ્યો કાપી નાખ્યા. ખાસ કરીને સોની સાથે જોડાયેલા કેટલાક દૃશ્યો દૂર કરવામાં આવ્યા, કારણ કે તે મુખ્ય વાર્તાને આગળ વધારવામાં ખાસ મદદ કરતા નહોતા. સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૧માં ફિલ્મનો પ્રથમ રફ કટ તૈયાર થયો અને ત્યારબાદ પણ દૃશ્યો ઉમેરવા તથા દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહી. નવેમ્બર સુધીમાં કોપોલા અને રડ્ડીએ ફિલ્મનો લગભગ અંતિમ કટ તૈયાર કરી લીધો હતો. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ના અંતથી જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ દરમિયાન પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ અને થિયેટર પ્રદર્શકોને ફિલ્મ બતાવવામાં આવી. == પ્રકાશન == === થિયેટર રિલીઝ === ધ ગોડફાધરનું વિશ્વ પ્રીમિયર ૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ન્યૂયોર્ક શહેરના લોવ્ઝ સ્ટેટ થિયેટરમાં યોજાયું હતું. ફિલ્મની આ રજૂઆત તેની અગાઉ નક્કી કરાયેલી ૧૯૭૧ની ક્રિસમસ ડેની રિલીઝ તારીખ કરતાં લગભગ ત્રણ મહિના મોડી હતી. પ્રીમિયરમાંથી મળેલી આવક ધ બોયઝ ક્લબ ઑફ ન્યૂયોર્કને દાનમાં આપવામાં આવી હતી. ફિલ્મના સત્તાવાર પ્રીમિયર પહેલાં જ તેના માર્કેટિંગ અભિયાનના ભાગરૂપે દેશભરના ૪૦૦થી વધુ પસંદગીના થિયેટરો પાસેથી એડવાન્સ બુકિંગ દ્વારા આશરે ૧૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આવક થઈ હતી. ૧૫ માર્ચે ફિલ્મ ન્યૂયોર્ક શહેરના પાંચ થિયેટરોમાં રજૂ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ ૧૭ માર્ચે ટોરોન્ટોના ઇમ્પિરિયલ થિયેટરમાં અને ૨૨ માર્ચે લોસ એન્જલસના બે થિયેટરોમાં તેનું પ્રદર્શન શરૂ થયું. અંતે ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ધ ગોડફાધર સમગ્ર અમેરિકામાં રિલીઝ કરવામાં આવી અને પાંચ દિવસમાં જ દેશભરના ૩૧૬ થિયેટરોમાં પહોંચી ગઈ. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] l0aip9si6u4l1b6iq0wdb6fyyrr929v 904635 904634 2026-08-28T11:09:39Z MichealBVN 88262 /* અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ */ 904635 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. === ફિલ્મ નિર્માણના બજેટ અંગેની મુશ્કેલીઓ === પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. પેરામાઉન્ટ આ ફિલ્મને ઓછા બજેટમાં બનાવવા માગતું હતું, કારણ કે તેની અગાઉની મોટા બજેટની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગઈ હતી. સ્ટુડિયોને એવું લાગતું હતું કે દર્શકો હવે ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાં ખાસ રસ નહીં લે. પરંતુ પેરામાઉન્ટને સતત ફ્લૉપ ફિલ્મો ની નિષ્ફળતા બાદ એક સફળ હિટ ફિલ્મની પણ જરૂર હતી. મારિયો પુઝોની નવલકથા ધ ગોડફાધરની જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા જોઈને સ્ટુડિયોને લાગ્યું કે આ વાર્તા ફિલ્મ માટે યોગ્ય તક બની શકે છે. તેથી પેરામાઉન્ટે ઓછા બજેટમાં ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું અને રડ્ડીને તેનું નિર્માણ સોંપ્યું. કોપોલાને દિગ્દર્શક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મને શક્ય તેટલા ઓછા ખર્ચે બનાવવાનું ઇચ્છતું હતું. સ્ટુડિયો શરૂઆતમાં ન્યૂયોર્કને બદલે સેન્ટ લુઇસ જેવા સસ્તા શહેરમાં ફિલ્મનું શૂટિંગ કરવાની અને જરૂરી સેટ ઊભા કરવાની યોજના બનાવી રહ્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં શૂટિંગ કરવું ઘણું મોંઘું પડવાનું હોવાથી ફિલ્મનું બજેટ લગભગ ૨.૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આસપાસ રાખવાની સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી. પરંતુ કોપોલા આ બાબતે શરૂઆતથી જ મક્કમ હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મમાં વાર્તાના સમયગાળા મુજબ ૧૯૪૦ના દાયકાના ન્યૂયોર્કનો અસલી માહોલ જોવા મળે. આધુનિક સમયમાં શૂટિંગ કરીને જૂના સમયનો દેખાવ ઊભો કરવો તેમને યોગ્ય લાગતું નહોતું. તેથી જૂની કારો, કપડાં, રસ્તાઓ, ઇમારતો અને સેટ સહિત ફિલ્મના દરેક ભાગમાં તે સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડ્યો. ખાસ કરીને માઈકલ કોર્લિયોનનું પાત્ર આ સમયગાળા સાથે સીધું જોડાયેલું હતું. ફિલ્મની શરૂઆતમાં તે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી મરીન ઓફિસર તરીકે પરત ફરેલો યુવાન છે, જે ભણેલો-ગણેલો છે અને પોતાના પરિવારના માફિયા વ્યવસાયથી દૂર રહેવા માગે છે. જો વાર્તાને આધુનિક સમયમાં મૂકવામાં આવી હોત, તો માઈકલના પાત્રની પૃષ્ઠભૂમિ સહિત વાર્તાના ઘણા મહત્વના પાસાં બદલાઈ જાત. આ કારણથી કોપોલા માટે ૧૯૪૦ના દાયકાનો સમયગાળો જાળવી રાખવો ખૂબ મહત્વનો હતો. આ ઉપરાંત ફિલ્મના સિસિલી સાથે જોડાયેલા દૃશ્યોને લઈને પણ સ્ટુડિયો અને કોપોલા વચ્ચે મતભેદ થયા હતા. પેરામાઉન્ટ ઇટાલીના સિસિલીમાં જઈને શૂટિંગ કરવા માટે થનારો વધારાનો મુસાફરી અને નિર્માણ ખર્ચ બચાવવા માગતું હતું. સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી કે માઈકલ સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કર્યા બાદ સિસિલી ભાગી જાય તેવા દૃશ્યો અમેરિકામાં જ કોઈ યોગ્ય લોકેશન અથવા સેટ બનાવીને શૂટ કરી લેવામાં આવે. પરંતુ કોપોલા માટે સિસિલી માત્ર વાર્તાનું એક સ્થળ નહોતું; તે કોર્લિયોન પરિવારના મૂળ અને માઈકલના જીવનમાં આવતા સૌથી મહત્વના વળાંક સાથે જોડાયેલું હતું. સિસિલીના પહાડી ગામડાં, જૂની ગલીઓ અને ઓલિવના બગીચાઓમાં માઈકલનું જીવન ફિલ્મમાં એક અલગ જ ભાવનાત્મક રંગ લાવે છે. ત્યાં જ તેને એપોલોનિયા સાથે પ્રેમ થાય છે અને તેના મૃત્યુ બાદ માઈકલના વ્યક્તિત્વમાં મોટો બદલાવ આવે છે. કોપોલાને લાગતું હતું કે આ વાતાવરણ કોઈ અમેરિકન સેટ પર સાચી રીતે ઊભું કરી શકાય તેમ નહોતું. ૧૯૭૧માં પ્રોડક્શન ટીમ સિસિલી પહોંચી ત્યારે મૂળ કોર્લિયોન ગામ સમય સાથે ઘણું બદલાઈ ગયું હતું. ત્યાં આધુનિક ઇમારતો, નવી કારો અને અન્ય આધુનિક વસ્તુઓ દેખાતી હોવાથી ૧૯૪૦ના દાયકાનો માહોલ ઊભો કરવો મુશ્કેલ હતો. આથી કોપોલાએ સિસિલીના સાવુકા અને ફોર્ઝા ડી'આગ્રો જેવા જૂના અને નાના ગામડાંઓને પસંદ કર્યા, જ્યાં તે સમયનો માહોલ હજુ પણ ઘણો અંશે જળવાઈ રહ્યો હતો. સિસિલીમાં શૂટિંગ, જૂના સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટેના સેટ અને પ્રોપ્સ તથા વિન્ટેજ કારોના ખર્ચને કારણે ફિલ્મનું બજેટ શરૂઆતની યોજના કરતાં ઘણું વધી ગયું. અંતે ફિલ્મનું નિર્માણ લગભગ ૬થી ૭ મિલિયન અમેરિકન ડોલરના ખર્ચે થયું, જે પેરામાઉન્ટના શરૂઆતના અંદાજ કરતાં બમણાથી પણ વધુ હતું. રસપ્રદ વાત એ છે કે અલ પચીનોના દાદા-દાદી પણ સિસિલીના કોર્લિયોન ગામમાંથી જ હતા. તેથી ફિલ્મમાં માઈકલ જે ભૂમિ પર પોતાના પરિવારના મૂળ સાથે જોડાય છે, તે સ્થળ સાથે પચીનોના પોતાના પરિવારનો પણ વાસ્તવિક સંબંધ હતો. === અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ === મારિયો પુઝોની સુપરહિટ નવલકથા ધ ગોડફાધર પરથી પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી ત્યારે અસલી માફિયા વર્તુળોમાં તેનો વિરોધ શરૂ થયો. કેટલાક માફિયા સભ્યોને પહેલેથી જ પુઝોની નવલકથા પસંદ નહોતી અને તેઓ માનતા હતા કે તેમાં ઇટાલિયન-અમેરિકન લોકોને ખરાબ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ જ વાર્તા ફિલ્મના રૂપમાં પડદા પર આવવાની હતી, જેના કારણે તેમનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. ન્યૂયોર્કની પાંચ મુખ્ય માફિયા પરિવારોમાંના એક કોલંબો પરિવારના વડા જોસેફ "જો" કોલંબોએ પોતાની ઇટાલિયન-અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ લીગ મારફતે ફિલ્મનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો. <ref name="NYT CRL">{{cite news |last=Gage |first=Nicholas |title=થોડા પારિવારિક ખૂન, પરંતુ આ તો શો બિઝનેસ છે |url=https://www.nytimes.com/packages/html/movies/bestpictures/godfather-ar2.html |date=૧૯ માર્ચ ૧૯૭૨ |work=ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ |access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725190051/http://www.nytimes.com/packages/html/movies/bestpictures/godfather-ar2.html |archive-date=૨૫ જુલાઈ ૨૦૧૪ |url-status=live }}</ref> ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન મળેલી ધમકીઓ અને વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ જો કોલંબો સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે થયેલી સમજૂતીના ભાગરૂપે ફિલ્મમાં "માફિયા" અને "કોસા નોસ્ટ્રા" જેવા શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવામાં આવ્યો. આ સમજૂતી બાદ કોલંબોએ ફિલ્મના શૂટિંગમાં અડચણ ઊભી કરવાને બદલે ફિલ્મને સહકાર આપ્યો અને શૂટિંગ દરમિયાન સુરક્ષા પણ પૂરી પાડી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં ડોન વિટો ના વફાદાર ખતરનાક બોડીગાર્ડ લુકા બ્રાસીનું પાત્ર ભજવનાર લેની મોન્ટાના વાસ્તવિક જીવનમાં કોલંબો પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા અને જો કોલંબોના બોડીગાર્ડ તરીકે પણ કામ કરતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન અસલી માફિયા સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સેટ પર નજર રાખતા હતા. ખાસ કરીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં કોનીના લગ્નના લાંબા દૃશ્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો ખરેખર માફિયા વર્તુળો સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે ફિલ્મના ઘણા દૃશ્યોમાં દેખાતું વાતાવરણ માત્ર અભિનય પૂરતું નહોતું, પરંતુ તે સમયની વાસ્તવિક ઇટાલિયન-અમેરિકન માફિયા દુનિયાની નજીકનું પણ હતું. === કલાકારોની પસંદગી === ડોન વિટો કોર્લિયોનનું પાત્ર ફિલ્મનું સૌથી મહત્વનું અને પ્રભાવશાળી પાત્ર હતું. કોપોલા ઇચ્છતા હતા કે આ ભૂમિકા માર્લોન બ્રાન્ડો ભજવે. બ્રાન્ડોમાં ડોન વિટો માટે જરૂરી વ્યક્તિત્વ, રુઆબ અને પાત્રમાં ઊંડાઈ લાવવાની ક્ષમતા હતી, પરંતુ પેરામાઉન્ટ બ્રાન્ડોને લેવા તૈયાર નહોતું. તેનું એક કારણ એ હતું કે તેમની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી અને તેમના સેટ પરના મુશ્કેલ સ્વભાવને કારણે સ્ટુડિયો પણ ચિંતિત હતો. તેમ છતાં, કોપોલા પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા. બ્રાન્ડોએ ખાનગી રીતે આપેલા સ્ક્રીન ટેસ્ટમાં વિટો કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી. તેમણે મોઢામાં કપાસ ભરીને અવાજમાં ભારેપણું લાવ્યું અને અરીસાની સામે પાત્રની હાવભાવ તથા બોલવાની રીત અજમાવી. આ સ્ક્રીન ટેસ્ટ જોયા બાદ પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થયા અને અંતે પેરામાઉન્ટે કોપોલાને બ્રાન્ડોને ડોન વિટોની ભૂમિકા માટે લેવાની મંજૂરી આપી, પરંતુ કેટલીક શરતો સાથે. બ્રાન્ડોએ પોતાની સામાન્ય ફી કરતાં ઓછી રકમમાં કામ કરવું અને શૂટિંગ દરમિયાન તેમના કારણે ફિલ્મના નિર્માણમાં કોઈ વિલંબ ન થાય તેની ખાતરી માટે બોન્ડ આપવો જરૂરી હતો. ફિલ્મની કમાણીમાં હિસ્સો મળવાના કરારને કારણે બ્રાન્ડોએ અંતે આશરે ૧૬ લાખ અમેરિકન ડોલર કમાયા. માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પણ કોપોલાની પસંદગી શરૂઆતથી જ અલ પચીનો હતા. પરંતુ પેરામાઉન્ટ આ મુખ્ય ભૂમિકા માટે કોઈ મોટા સ્ટારને લેવા માગતું હતું. તે સમયે પચીનો હજી નવા કલાકાર હતા. કોપોલા જોકે પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા, કારણ કે તેમને પચીનોમાં માઈકલના પાત્ર માટે જરૂરી તીવ્રતા અને અંદરની શાંતિ બંને જોવા મળતી હતી. પચીનો ઇટાલિયન મૂળના હોવાથી પણ કોપોલાને લાગતું હતું કે તે આ પાત્રને વધુ સ્વાભાવિક રીતે રજૂ કરી શકશે. પેરામાઉન્ટે અંતે પચીનોને પસંદ તો કર્યા, પરંતુ શરૂઆતના શૂટિંગ દરમિયાન તેમના અભિનયથી સ્ટુડિયો સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ નહોતો અને તેમને ફિલ્મમાંથી કાઢી મૂકવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી. કોપોલાએ તેમને તક આપવા માટે એક અલગ રસ્તો અપનાવ્યો. ફિલ્મના થોડા શરૂઆત ના દૃશ્યો શૂટ કર્યા બાદ તેમણે સીધું માઈકલનું લુઇઝ રેસ્ટોરન્ટ ગોળીબાર નું પ્રસિદ્ધ દૃશ્ય વહેલું શૂટ કર્યું, જેમાં માઈકલ વર્જિલ સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. આ દૃશ્યમાં અલ પચીનોએ જે તીવ્ર અને સંયમિત અભિનય કર્યો તે જોઈને પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થઈ ગયા. તેમને સમજાઈ ગયું કે માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પચીનો કરતાં વધુ યોગ્ય પસંદગી કદાચ કોઈ નહીં હોય. ત્યારબાદ પચીનોને ફિલ્મમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા. ટોમ હેગનના પાત્ર માટે કોપોલાની શરૂઆતથી જ પસંદગી રોબર્ટ ડુવાલ હતા. અન્ય કેટલાક કલાકારોના સ્ક્રીન ટેસ્ટ લીધા બાદ અંતે કોપોલાની પસંદગી માનવામાં આવી અને ડુવાલને ટોમ હેગનની ભૂમિકા મળી. જોની ફોન્ટેનના પાત્ર માટેની પસંદગીની વાત થોડી રસપ્રદ હતી. તે સમયે નાઇટક્લબમાં જાણીતા ગાયક અલ માર્ટિનોને એક મિત્રે મારિયો પુઝોની નવલકથા વાંચ્યા બાદ કહ્યું હતું કે જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર તેમના વ્યક્તિત્વને મળતું આવે છે. માર્ટિનોએ ત્યારબાદ ફિલ્મના નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીનો સંપર્ક કર્યો અને રડ્ડીએ તેમને આ ભૂમિકા આપી. પરંતુ કોપોલા ફિલ્મના દિગ્દર્શક બન્યા બાદ માર્ટિનોને આ ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને તેમની જગ્યાએ ગાયક વિક ડેમોનને પસંદ કરવામાં આવ્યા. માર્ટિનોના જણાવ્યા મુજબ, ત્યારબાદ તેમણે પોતાના ગોડફાધર અને માફિયા બોસ રસેલ બુફાલિનોનો સંપર્ક કર્યો. બુફાલિનોની મદદથી એવા સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે કોપોલાને રડ્ડીએ અગાઉ માર્ટિનોને ભૂમિકા આપી હતી તેની જાણ જ નહોતી. આ દરમિયાન વિક ડેમોને પણ આખરે આ ભૂમિકા છોડી દીધી. તેનું એક કારણ ઓછું મહેનતાણું હતું, જ્યારે બીજું કારણ માફિયા સાથે કોઈ વિવાદ ઊભો ન થાય તેવું તેમનું માનવું હતું. અંતે જોની ફોન્ટેનની ભૂમિકા ફરીથી અલ માર્ટિનોને જ આપવામાં આવી. જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર વાસ્તવિક જીવનમાં ફ્રેન્ક સિનાત્રાથી પ્રેરિત હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વાર્તામાં ફોન્ટેન પોતાના ગોડફાધરની મદદથી ફિલ્મમાં ભૂમિકા મેળવે છે, તેવી જ રીતે સિનાત્રાએ પણ પોતાના માફિયા સાથેના નજીકના સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને ફિલ્મોમાં કામ મેળવ્યું હોવાની ચર્ચા હતી. આ કારણે સિનાત્રા આ પાત્રથી ખાસ નારાજ હતા. નવલકથા પ્રકાશિત થયા બાદ એક રેસ્ટોરન્ટમાં સિનાત્રા અને લેખક મારિયો પુઝો વચ્ચે આ બાબતે ઉગ્ર બોલાચાલી પણ થઈ હતી. કોપોલાએ ફિલ્મમાં પોતાના પરિવારના કેટલાક સભ્યોને પણ નાની-મોટી ભૂમિકાઓ આપી હતી. તેમની બહેન તાલિયા શાયરને કોની કોર્લિયોનની મહત્વની ભૂમિકા મળી હતી. તે સમયે તેમની નાની દીકરી સોફિયા કોપોલા હજી શિશુ હતી, છતાં તેણે ફિલ્મના અંતિમ બાપ્તિસ્માના દૃશ્યમાં કોની અને કાર્લોના નવજાત પુત્ર માઈકલ ફ્રાન્સિસ રિઝીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. કોપોલાના પિતા કાર્મિન કોપોલા પણ ફિલ્મમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે જોવા મળે છે અને એક દૃશ્યમાં પિયાનો વગાડતા નજરે પડે છે. તેમની પત્ની, માતા અને બે પુત્રોએ પણ ફિલ્મમાં નાની ભૂમિકાઓમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે હાજરી આપી હતી. === પોસ્ટ-પ્રોડક્શન અને અંતિમ સંપાદન === ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૭૧ના રોજ ફિલ્મનું મુખ્ય શૂટિંગ પૂર્ણ થયું. ત્યારબાદ પોસ્ટ-પ્રોડક્શન દરમિયાન સૌથી મોટો પડકાર ફિલ્મની લાંબી લંબાઈનો હતો. ફિલ્મનો પ્રારંભિક કટ ઘણો લાંબો હતો અને પેરામાઉન્ટને ચિંતા હતી કે જો ફિલ્મ આટલી લાંબી રહેશે તો એક દિવસમાં ઓછા શો રાખી શકાશે, જેના કારણે થિયેટરોની કમાણી પર પણ અસર પડી શકે. આથી પેરામાઉન્ટે કોપોલાને ફિલ્મની લંબાઈ ઘટાડવા માટે કહ્યું. કોપોલા અને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ ફરીથી એડિટિંગ શરૂ કર્યું અને વાર્તા માટે જરૂરી ન હોય તેવા અનેક દૃશ્યો કાપી નાખ્યા. ખાસ કરીને સોની સાથે જોડાયેલા કેટલાક દૃશ્યો દૂર કરવામાં આવ્યા, કારણ કે તે મુખ્ય વાર્તાને આગળ વધારવામાં ખાસ મદદ કરતા નહોતા. સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૧માં ફિલ્મનો પ્રથમ રફ કટ તૈયાર થયો અને ત્યારબાદ પણ દૃશ્યો ઉમેરવા તથા દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહી. નવેમ્બર સુધીમાં કોપોલા અને રડ્ડીએ ફિલ્મનો લગભગ અંતિમ કટ તૈયાર કરી લીધો હતો. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ના અંતથી જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ દરમિયાન પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ અને થિયેટર પ્રદર્શકોને ફિલ્મ બતાવવામાં આવી. == પ્રકાશન == === થિયેટર રિલીઝ === ધ ગોડફાધરનું વિશ્વ પ્રીમિયર ૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ન્યૂયોર્ક શહેરના લોવ્ઝ સ્ટેટ થિયેટરમાં યોજાયું હતું. ફિલ્મની આ રજૂઆત તેની અગાઉ નક્કી કરાયેલી ૧૯૭૧ની ક્રિસમસ ડેની રિલીઝ તારીખ કરતાં લગભગ ત્રણ મહિના મોડી હતી. પ્રીમિયરમાંથી મળેલી આવક ધ બોયઝ ક્લબ ઑફ ન્યૂયોર્કને દાનમાં આપવામાં આવી હતી. ફિલ્મના સત્તાવાર પ્રીમિયર પહેલાં જ તેના માર્કેટિંગ અભિયાનના ભાગરૂપે દેશભરના ૪૦૦થી વધુ પસંદગીના થિયેટરો પાસેથી એડવાન્સ બુકિંગ દ્વારા આશરે ૧૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આવક થઈ હતી. ૧૫ માર્ચે ફિલ્મ ન્યૂયોર્ક શહેરના પાંચ થિયેટરોમાં રજૂ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ ૧૭ માર્ચે ટોરોન્ટોના ઇમ્પિરિયલ થિયેટરમાં અને ૨૨ માર્ચે લોસ એન્જલસના બે થિયેટરોમાં તેનું પ્રદર્શન શરૂ થયું. અંતે ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ધ ગોડફાધર સમગ્ર અમેરિકામાં રિલીઝ કરવામાં આવી અને પાંચ દિવસમાં જ દેશભરના ૩૧૬ થિયેટરોમાં પહોંચી ગઈ. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] okpaealbtz9l9eavx7ku64ogaaowyvv 904636 904635 2026-08-28T11:16:20Z MichealBVN 88262 /* ફિલ્મ નિર્માણના બજેટ અંગેની મુશ્કેલીઓ */ 904636 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. === ફિલ્મ નિર્માણના બજેટ અંગેની મુશ્કેલીઓ === પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. પેરામાઉન્ટ આ ફિલ્મને ઓછા બજેટમાં બનાવવા માગતું હતું, કારણ કે તેની અગાઉની મોટા બજેટની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગઈ હતી. સ્ટુડિયોને એવું લાગતું હતું કે દર્શકો હવે ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાં ખાસ રસ નહીં લે. પરંતુ પેરામાઉન્ટને સતત ફ્લૉપ ફિલ્મો ની નિષ્ફળતા બાદ એક સફળ હિટ ફિલ્મની પણ જરૂર હતી. મારિયો પુઝોની નવલકથા ધ ગોડફાધરની જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા જોઈને સ્ટુડિયોને લાગ્યું કે આ વાર્તા ફિલ્મ માટે યોગ્ય તક બની શકે છે. તેથી પેરામાઉન્ટે ઓછા બજેટમાં ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું અને રડ્ડીને તેનું નિર્માણ સોંપ્યું. કોપોલાને દિગ્દર્શક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મને શક્ય તેટલા ઓછા ખર્ચે બનાવવાનું ઇચ્છતું હતું. સ્ટુડિયો શરૂઆતમાં ન્યૂયોર્કને બદલે સેન્ટ લુઇસ જેવા સસ્તા શહેરમાં ફિલ્મનું શૂટિંગ કરવાની અને જરૂરી સેટ ઊભા કરવાની યોજના બનાવી રહ્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં શૂટિંગ કરવું ઘણું મોંઘું પડવાનું હોવાથી ફિલ્મનું બજેટ લગભગ ૨.૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આસપાસ રાખવાની સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી. પરંતુ કોપોલા આ બાબતે શરૂઆતથી જ મક્કમ હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મમાં વાર્તાના સમયગાળા મુજબ ૧૯૪૦ના દાયકાના ન્યૂયોર્કનો અસલી માહોલ જોવા મળે. આધુનિક સમયમાં શૂટિંગ કરીને જૂના સમયનો દેખાવ ઊભો કરવો તેમને યોગ્ય લાગતું નહોતું. તેથી જૂની કારો, કપડાં, રસ્તાઓ, ઇમારતો અને સેટ સહિત ફિલ્મના દરેક ભાગમાં તે સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડ્યો. ખાસ કરીને માઈકલ કોર્લિયોનનું પાત્ર આ સમયગાળા સાથે સીધું જોડાયેલું હતું. ફિલ્મની શરૂઆતમાં તે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી મરીન ઓફિસર તરીકે પરત ફરેલો યુવાન છે, જે ભણેલો-ગણેલો છે અને પોતાના પરિવારના માફિયા વ્યવસાયથી દૂર રહેવા માગે છે. જો વાર્તાને આધુનિક સમયમાં મૂકવામાં આવી હોત, તો માઈકલના પાત્રની પૃષ્ઠભૂમિ સહિત વાર્તાના ઘણા મહત્વના પાસાં બદલાઈ જાત. આ કારણથી કોપોલા માટે ૧૯૪૦ના દાયકાનો સમયગાળો જાળવી રાખવો ખૂબ મહત્વનો હતો. આ ઉપરાંત ફિલ્મના સિસિલી સાથે જોડાયેલા દૃશ્યોને લઈને પણ સ્ટુડિયો અને કોપોલા વચ્ચે મતભેદ થયા હતા. પેરામાઉન્ટ ઇટાલીના સિસિલીમાં જઈને શૂટિંગ કરવા માટે થનારો વધારાનો મુસાફરી અને નિર્માણ ખર્ચ બચાવવા માગતું હતું. સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી કે માઈકલ સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કર્યા બાદ સિસિલી ભાગી જાય તેવા દૃશ્યો અમેરિકામાં જ કોઈ યોગ્ય લોકેશન અથવા સેટ બનાવીને શૂટ કરી લેવામાં આવે. પરંતુ કોપોલા માટે સિસિલી માત્ર વાર્તાનું એક સ્થળ નહોતું; તે કોર્લિયોન પરિવારના મૂળ અને માઈકલના જીવનમાં આવતા સૌથી મહત્વના વળાંક સાથે જોડાયેલું હતું. સિસિલીના પહાડી ગામડાં, જૂની ગલીઓ અને ઓલિવના બગીચાઓમાં માઈકલનું જીવન ફિલ્મમાં એક અલગ જ ભાવનાત્મક રંગ લાવે છે. ત્યાં જ તેને એપોલોનિયા સાથે પ્રેમ થાય છે અને તેના મૃત્યુ બાદ માઈકલના વ્યક્તિત્વમાં મોટો બદલાવ આવે છે. કોપોલાને લાગતું હતું કે આ વાતાવરણ કોઈ અમેરિકન સેટ પર સાચી રીતે ઊભું કરી શકાય તેમ નહોતું. ૧૯૭૧માં પ્રોડક્શન ટીમ સિસિલી પહોંચી ત્યારે મૂળ કોર્લિયોન ગામ સમય સાથે ઘણું બદલાઈ ગયું હતું. ત્યાં આધુનિક ઇમારતો, નવી કારો અને અન્ય આધુનિક વસ્તુઓ દેખાતી હોવાથી ૧૯૪૦ના દાયકાનો માહોલ ઊભો કરવો મુશ્કેલ હતો. આથી કોપોલાએ સિસિલીના સાવુકા અને ફોર્ઝા ડી'આગ્રો જેવા જૂના અને નાના ગામડાંઓને પસંદ કર્યા, જ્યાં તે સમયનો માહોલ હજુ પણ ઘણો અંશે જળવાઈ રહ્યો હતો. સિસિલીમાં શૂટિંગ, જૂના સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટેના સેટ અને પ્રોપ્સ તથા વિન્ટેજ કારોના ખર્ચને કારણે ફિલ્મનું બજેટ શરૂઆતની યોજના કરતાં ઘણું વધી ગયું. અંતે ફિલ્મનું નિર્માણ લગભગ ૬થી ૭ મિલિયન અમેરિકન ડોલરના ખર્ચે થયું, જે પેરામાઉન્ટના શરૂઆતના અંદાજ કરતાં બમણાથી પણ વધુ હતું. <ref name="LNS">{{cite news |agency=United Press International |title=ધ ગોડફાધર પાછળની પડદા પાછળની વાર્તા |newspaper=Lodi News-Sentinel |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=19720314&id=mWgzAAAAIBAJ&pg=7274,5626165 |date=૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ |access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ |page=૯ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121195947/https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=19720314&id=mWgzAAAAIBAJ&sjid=JDIHAAAAIBAJ&pg=7274,5626165 |archive-date=૨૧ નવેમ્બર ૨૦૧૮ |url-status=live }}</ref> રસપ્રદ વાત એ છે કે અલ પચીનોના દાદા-દાદી પણ સિસિલીના કોર્લિયોન ગામમાંથી જ હતા. તેથી ફિલ્મમાં માઈકલ જે ભૂમિ પર પોતાના પરિવારના મૂળ સાથે જોડાય છે, તે સ્થળ સાથે પચીનોના પોતાના પરિવારનો પણ વાસ્તવિક સંબંધ હતો. === અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ === મારિયો પુઝોની સુપરહિટ નવલકથા ધ ગોડફાધર પરથી પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી ત્યારે અસલી માફિયા વર્તુળોમાં તેનો વિરોધ શરૂ થયો. કેટલાક માફિયા સભ્યોને પહેલેથી જ પુઝોની નવલકથા પસંદ નહોતી અને તેઓ માનતા હતા કે તેમાં ઇટાલિયન-અમેરિકન લોકોને ખરાબ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ જ વાર્તા ફિલ્મના રૂપમાં પડદા પર આવવાની હતી, જેના કારણે તેમનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. ન્યૂયોર્કની પાંચ મુખ્ય માફિયા પરિવારોમાંના એક કોલંબો પરિવારના વડા જોસેફ "જો" કોલંબોએ પોતાની ઇટાલિયન-અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ લીગ મારફતે ફિલ્મનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો. <ref name="NYT CRL">{{cite news |last=Gage |first=Nicholas |title=થોડા પારિવારિક ખૂન, પરંતુ આ તો શો બિઝનેસ છે |url=https://www.nytimes.com/packages/html/movies/bestpictures/godfather-ar2.html |date=૧૯ માર્ચ ૧૯૭૨ |work=ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ |access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725190051/http://www.nytimes.com/packages/html/movies/bestpictures/godfather-ar2.html |archive-date=૨૫ જુલાઈ ૨૦૧૪ |url-status=live }}</ref> ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન મળેલી ધમકીઓ અને વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ જો કોલંબો સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે થયેલી સમજૂતીના ભાગરૂપે ફિલ્મમાં "માફિયા" અને "કોસા નોસ્ટ્રા" જેવા શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવામાં આવ્યો. આ સમજૂતી બાદ કોલંબોએ ફિલ્મના શૂટિંગમાં અડચણ ઊભી કરવાને બદલે ફિલ્મને સહકાર આપ્યો અને શૂટિંગ દરમિયાન સુરક્ષા પણ પૂરી પાડી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં ડોન વિટો ના વફાદાર ખતરનાક બોડીગાર્ડ લુકા બ્રાસીનું પાત્ર ભજવનાર લેની મોન્ટાના વાસ્તવિક જીવનમાં કોલંબો પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા અને જો કોલંબોના બોડીગાર્ડ તરીકે પણ કામ કરતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન અસલી માફિયા સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સેટ પર નજર રાખતા હતા. ખાસ કરીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં કોનીના લગ્નના લાંબા દૃશ્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો ખરેખર માફિયા વર્તુળો સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે ફિલ્મના ઘણા દૃશ્યોમાં દેખાતું વાતાવરણ માત્ર અભિનય પૂરતું નહોતું, પરંતુ તે સમયની વાસ્તવિક ઇટાલિયન-અમેરિકન માફિયા દુનિયાની નજીકનું પણ હતું. === કલાકારોની પસંદગી === ડોન વિટો કોર્લિયોનનું પાત્ર ફિલ્મનું સૌથી મહત્વનું અને પ્રભાવશાળી પાત્ર હતું. કોપોલા ઇચ્છતા હતા કે આ ભૂમિકા માર્લોન બ્રાન્ડો ભજવે. બ્રાન્ડોમાં ડોન વિટો માટે જરૂરી વ્યક્તિત્વ, રુઆબ અને પાત્રમાં ઊંડાઈ લાવવાની ક્ષમતા હતી, પરંતુ પેરામાઉન્ટ બ્રાન્ડોને લેવા તૈયાર નહોતું. તેનું એક કારણ એ હતું કે તેમની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી અને તેમના સેટ પરના મુશ્કેલ સ્વભાવને કારણે સ્ટુડિયો પણ ચિંતિત હતો. તેમ છતાં, કોપોલા પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા. બ્રાન્ડોએ ખાનગી રીતે આપેલા સ્ક્રીન ટેસ્ટમાં વિટો કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી. તેમણે મોઢામાં કપાસ ભરીને અવાજમાં ભારેપણું લાવ્યું અને અરીસાની સામે પાત્રની હાવભાવ તથા બોલવાની રીત અજમાવી. આ સ્ક્રીન ટેસ્ટ જોયા બાદ પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થયા અને અંતે પેરામાઉન્ટે કોપોલાને બ્રાન્ડોને ડોન વિટોની ભૂમિકા માટે લેવાની મંજૂરી આપી, પરંતુ કેટલીક શરતો સાથે. બ્રાન્ડોએ પોતાની સામાન્ય ફી કરતાં ઓછી રકમમાં કામ કરવું અને શૂટિંગ દરમિયાન તેમના કારણે ફિલ્મના નિર્માણમાં કોઈ વિલંબ ન થાય તેની ખાતરી માટે બોન્ડ આપવો જરૂરી હતો. ફિલ્મની કમાણીમાં હિસ્સો મળવાના કરારને કારણે બ્રાન્ડોએ અંતે આશરે ૧૬ લાખ અમેરિકન ડોલર કમાયા. માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પણ કોપોલાની પસંદગી શરૂઆતથી જ અલ પચીનો હતા. પરંતુ પેરામાઉન્ટ આ મુખ્ય ભૂમિકા માટે કોઈ મોટા સ્ટારને લેવા માગતું હતું. તે સમયે પચીનો હજી નવા કલાકાર હતા. કોપોલા જોકે પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા, કારણ કે તેમને પચીનોમાં માઈકલના પાત્ર માટે જરૂરી તીવ્રતા અને અંદરની શાંતિ બંને જોવા મળતી હતી. પચીનો ઇટાલિયન મૂળના હોવાથી પણ કોપોલાને લાગતું હતું કે તે આ પાત્રને વધુ સ્વાભાવિક રીતે રજૂ કરી શકશે. પેરામાઉન્ટે અંતે પચીનોને પસંદ તો કર્યા, પરંતુ શરૂઆતના શૂટિંગ દરમિયાન તેમના અભિનયથી સ્ટુડિયો સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ નહોતો અને તેમને ફિલ્મમાંથી કાઢી મૂકવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી. કોપોલાએ તેમને તક આપવા માટે એક અલગ રસ્તો અપનાવ્યો. ફિલ્મના થોડા શરૂઆત ના દૃશ્યો શૂટ કર્યા બાદ તેમણે સીધું માઈકલનું લુઇઝ રેસ્ટોરન્ટ ગોળીબાર નું પ્રસિદ્ધ દૃશ્ય વહેલું શૂટ કર્યું, જેમાં માઈકલ વર્જિલ સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. આ દૃશ્યમાં અલ પચીનોએ જે તીવ્ર અને સંયમિત અભિનય કર્યો તે જોઈને પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થઈ ગયા. તેમને સમજાઈ ગયું કે માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પચીનો કરતાં વધુ યોગ્ય પસંદગી કદાચ કોઈ નહીં હોય. ત્યારબાદ પચીનોને ફિલ્મમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા. ટોમ હેગનના પાત્ર માટે કોપોલાની શરૂઆતથી જ પસંદગી રોબર્ટ ડુવાલ હતા. અન્ય કેટલાક કલાકારોના સ્ક્રીન ટેસ્ટ લીધા બાદ અંતે કોપોલાની પસંદગી માનવામાં આવી અને ડુવાલને ટોમ હેગનની ભૂમિકા મળી. જોની ફોન્ટેનના પાત્ર માટેની પસંદગીની વાત થોડી રસપ્રદ હતી. તે સમયે નાઇટક્લબમાં જાણીતા ગાયક અલ માર્ટિનોને એક મિત્રે મારિયો પુઝોની નવલકથા વાંચ્યા બાદ કહ્યું હતું કે જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર તેમના વ્યક્તિત્વને મળતું આવે છે. માર્ટિનોએ ત્યારબાદ ફિલ્મના નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીનો સંપર્ક કર્યો અને રડ્ડીએ તેમને આ ભૂમિકા આપી. પરંતુ કોપોલા ફિલ્મના દિગ્દર્શક બન્યા બાદ માર્ટિનોને આ ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને તેમની જગ્યાએ ગાયક વિક ડેમોનને પસંદ કરવામાં આવ્યા. માર્ટિનોના જણાવ્યા મુજબ, ત્યારબાદ તેમણે પોતાના ગોડફાધર અને માફિયા બોસ રસેલ બુફાલિનોનો સંપર્ક કર્યો. બુફાલિનોની મદદથી એવા સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે કોપોલાને રડ્ડીએ અગાઉ માર્ટિનોને ભૂમિકા આપી હતી તેની જાણ જ નહોતી. આ દરમિયાન વિક ડેમોને પણ આખરે આ ભૂમિકા છોડી દીધી. તેનું એક કારણ ઓછું મહેનતાણું હતું, જ્યારે બીજું કારણ માફિયા સાથે કોઈ વિવાદ ઊભો ન થાય તેવું તેમનું માનવું હતું. અંતે જોની ફોન્ટેનની ભૂમિકા ફરીથી અલ માર્ટિનોને જ આપવામાં આવી. જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર વાસ્તવિક જીવનમાં ફ્રેન્ક સિનાત્રાથી પ્રેરિત હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વાર્તામાં ફોન્ટેન પોતાના ગોડફાધરની મદદથી ફિલ્મમાં ભૂમિકા મેળવે છે, તેવી જ રીતે સિનાત્રાએ પણ પોતાના માફિયા સાથેના નજીકના સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને ફિલ્મોમાં કામ મેળવ્યું હોવાની ચર્ચા હતી. આ કારણે સિનાત્રા આ પાત્રથી ખાસ નારાજ હતા. નવલકથા પ્રકાશિત થયા બાદ એક રેસ્ટોરન્ટમાં સિનાત્રા અને લેખક મારિયો પુઝો વચ્ચે આ બાબતે ઉગ્ર બોલાચાલી પણ થઈ હતી. કોપોલાએ ફિલ્મમાં પોતાના પરિવારના કેટલાક સભ્યોને પણ નાની-મોટી ભૂમિકાઓ આપી હતી. તેમની બહેન તાલિયા શાયરને કોની કોર્લિયોનની મહત્વની ભૂમિકા મળી હતી. તે સમયે તેમની નાની દીકરી સોફિયા કોપોલા હજી શિશુ હતી, છતાં તેણે ફિલ્મના અંતિમ બાપ્તિસ્માના દૃશ્યમાં કોની અને કાર્લોના નવજાત પુત્ર માઈકલ ફ્રાન્સિસ રિઝીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. કોપોલાના પિતા કાર્મિન કોપોલા પણ ફિલ્મમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે જોવા મળે છે અને એક દૃશ્યમાં પિયાનો વગાડતા નજરે પડે છે. તેમની પત્ની, માતા અને બે પુત્રોએ પણ ફિલ્મમાં નાની ભૂમિકાઓમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે હાજરી આપી હતી. === પોસ્ટ-પ્રોડક્શન અને અંતિમ સંપાદન === ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૭૧ના રોજ ફિલ્મનું મુખ્ય શૂટિંગ પૂર્ણ થયું. ત્યારબાદ પોસ્ટ-પ્રોડક્શન દરમિયાન સૌથી મોટો પડકાર ફિલ્મની લાંબી લંબાઈનો હતો. ફિલ્મનો પ્રારંભિક કટ ઘણો લાંબો હતો અને પેરામાઉન્ટને ચિંતા હતી કે જો ફિલ્મ આટલી લાંબી રહેશે તો એક દિવસમાં ઓછા શો રાખી શકાશે, જેના કારણે થિયેટરોની કમાણી પર પણ અસર પડી શકે. આથી પેરામાઉન્ટે કોપોલાને ફિલ્મની લંબાઈ ઘટાડવા માટે કહ્યું. કોપોલા અને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ ફરીથી એડિટિંગ શરૂ કર્યું અને વાર્તા માટે જરૂરી ન હોય તેવા અનેક દૃશ્યો કાપી નાખ્યા. ખાસ કરીને સોની સાથે જોડાયેલા કેટલાક દૃશ્યો દૂર કરવામાં આવ્યા, કારણ કે તે મુખ્ય વાર્તાને આગળ વધારવામાં ખાસ મદદ કરતા નહોતા. સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૧માં ફિલ્મનો પ્રથમ રફ કટ તૈયાર થયો અને ત્યારબાદ પણ દૃશ્યો ઉમેરવા તથા દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહી. નવેમ્બર સુધીમાં કોપોલા અને રડ્ડીએ ફિલ્મનો લગભગ અંતિમ કટ તૈયાર કરી લીધો હતો. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ના અંતથી જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ દરમિયાન પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ અને થિયેટર પ્રદર્શકોને ફિલ્મ બતાવવામાં આવી. == પ્રકાશન == === થિયેટર રિલીઝ === ધ ગોડફાધરનું વિશ્વ પ્રીમિયર ૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ન્યૂયોર્ક શહેરના લોવ્ઝ સ્ટેટ થિયેટરમાં યોજાયું હતું. ફિલ્મની આ રજૂઆત તેની અગાઉ નક્કી કરાયેલી ૧૯૭૧ની ક્રિસમસ ડેની રિલીઝ તારીખ કરતાં લગભગ ત્રણ મહિના મોડી હતી. પ્રીમિયરમાંથી મળેલી આવક ધ બોયઝ ક્લબ ઑફ ન્યૂયોર્કને દાનમાં આપવામાં આવી હતી. ફિલ્મના સત્તાવાર પ્રીમિયર પહેલાં જ તેના માર્કેટિંગ અભિયાનના ભાગરૂપે દેશભરના ૪૦૦થી વધુ પસંદગીના થિયેટરો પાસેથી એડવાન્સ બુકિંગ દ્વારા આશરે ૧૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આવક થઈ હતી. ૧૫ માર્ચે ફિલ્મ ન્યૂયોર્ક શહેરના પાંચ થિયેટરોમાં રજૂ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ ૧૭ માર્ચે ટોરોન્ટોના ઇમ્પિરિયલ થિયેટરમાં અને ૨૨ માર્ચે લોસ એન્જલસના બે થિયેટરોમાં તેનું પ્રદર્શન શરૂ થયું. અંતે ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ધ ગોડફાધર સમગ્ર અમેરિકામાં રિલીઝ કરવામાં આવી અને પાંચ દિવસમાં જ દેશભરના ૩૧૬ થિયેટરોમાં પહોંચી ગઈ. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] evdxv1ct7hpqfepfplwod0trkgwq1v5 904637 904636 2026-08-28T11:52:15Z MichealBVN 88262 /* પ્રકાશન */ 904637 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા) | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. === ફિલ્મ નિર્માણના બજેટ અંગેની મુશ્કેલીઓ === પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. પેરામાઉન્ટ આ ફિલ્મને ઓછા બજેટમાં બનાવવા માગતું હતું, કારણ કે તેની અગાઉની મોટા બજેટની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગઈ હતી. સ્ટુડિયોને એવું લાગતું હતું કે દર્શકો હવે ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાં ખાસ રસ નહીં લે. પરંતુ પેરામાઉન્ટને સતત ફ્લૉપ ફિલ્મો ની નિષ્ફળતા બાદ એક સફળ હિટ ફિલ્મની પણ જરૂર હતી. મારિયો પુઝોની નવલકથા ધ ગોડફાધરની જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા જોઈને સ્ટુડિયોને લાગ્યું કે આ વાર્તા ફિલ્મ માટે યોગ્ય તક બની શકે છે. તેથી પેરામાઉન્ટે ઓછા બજેટમાં ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું અને રડ્ડીને તેનું નિર્માણ સોંપ્યું. કોપોલાને દિગ્દર્શક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મને શક્ય તેટલા ઓછા ખર્ચે બનાવવાનું ઇચ્છતું હતું. સ્ટુડિયો શરૂઆતમાં ન્યૂયોર્કને બદલે સેન્ટ લુઇસ જેવા સસ્તા શહેરમાં ફિલ્મનું શૂટિંગ કરવાની અને જરૂરી સેટ ઊભા કરવાની યોજના બનાવી રહ્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં શૂટિંગ કરવું ઘણું મોંઘું પડવાનું હોવાથી ફિલ્મનું બજેટ લગભગ ૨.૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આસપાસ રાખવાની સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી. પરંતુ કોપોલા આ બાબતે શરૂઆતથી જ મક્કમ હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મમાં વાર્તાના સમયગાળા મુજબ ૧૯૪૦ના દાયકાના ન્યૂયોર્કનો અસલી માહોલ જોવા મળે. આધુનિક સમયમાં શૂટિંગ કરીને જૂના સમયનો દેખાવ ઊભો કરવો તેમને યોગ્ય લાગતું નહોતું. તેથી જૂની કારો, કપડાં, રસ્તાઓ, ઇમારતો અને સેટ સહિત ફિલ્મના દરેક ભાગમાં તે સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડ્યો. ખાસ કરીને માઈકલ કોર્લિયોનનું પાત્ર આ સમયગાળા સાથે સીધું જોડાયેલું હતું. ફિલ્મની શરૂઆતમાં તે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી મરીન ઓફિસર તરીકે પરત ફરેલો યુવાન છે, જે ભણેલો-ગણેલો છે અને પોતાના પરિવારના માફિયા વ્યવસાયથી દૂર રહેવા માગે છે. જો વાર્તાને આધુનિક સમયમાં મૂકવામાં આવી હોત, તો માઈકલના પાત્રની પૃષ્ઠભૂમિ સહિત વાર્તાના ઘણા મહત્વના પાસાં બદલાઈ જાત. આ કારણથી કોપોલા માટે ૧૯૪૦ના દાયકાનો સમયગાળો જાળવી રાખવો ખૂબ મહત્વનો હતો. આ ઉપરાંત ફિલ્મના સિસિલી સાથે જોડાયેલા દૃશ્યોને લઈને પણ સ્ટુડિયો અને કોપોલા વચ્ચે મતભેદ થયા હતા. પેરામાઉન્ટ ઇટાલીના સિસિલીમાં જઈને શૂટિંગ કરવા માટે થનારો વધારાનો મુસાફરી અને નિર્માણ ખર્ચ બચાવવા માગતું હતું. સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી કે માઈકલ સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કર્યા બાદ સિસિલી ભાગી જાય તેવા દૃશ્યો અમેરિકામાં જ કોઈ યોગ્ય લોકેશન અથવા સેટ બનાવીને શૂટ કરી લેવામાં આવે. પરંતુ કોપોલા માટે સિસિલી માત્ર વાર્તાનું એક સ્થળ નહોતું; તે કોર્લિયોન પરિવારના મૂળ અને માઈકલના જીવનમાં આવતા સૌથી મહત્વના વળાંક સાથે જોડાયેલું હતું. સિસિલીના પહાડી ગામડાં, જૂની ગલીઓ અને ઓલિવના બગીચાઓમાં માઈકલનું જીવન ફિલ્મમાં એક અલગ જ ભાવનાત્મક રંગ લાવે છે. ત્યાં જ તેને એપોલોનિયા સાથે પ્રેમ થાય છે અને તેના મૃત્યુ બાદ માઈકલના વ્યક્તિત્વમાં મોટો બદલાવ આવે છે. કોપોલાને લાગતું હતું કે આ વાતાવરણ કોઈ અમેરિકન સેટ પર સાચી રીતે ઊભું કરી શકાય તેમ નહોતું. ૧૯૭૧માં પ્રોડક્શન ટીમ સિસિલી પહોંચી ત્યારે મૂળ કોર્લિયોન ગામ સમય સાથે ઘણું બદલાઈ ગયું હતું. ત્યાં આધુનિક ઇમારતો, નવી કારો અને અન્ય આધુનિક વસ્તુઓ દેખાતી હોવાથી ૧૯૪૦ના દાયકાનો માહોલ ઊભો કરવો મુશ્કેલ હતો. આથી કોપોલાએ સિસિલીના સાવુકા અને ફોર્ઝા ડી'આગ્રો જેવા જૂના અને નાના ગામડાંઓને પસંદ કર્યા, જ્યાં તે સમયનો માહોલ હજુ પણ ઘણો અંશે જળવાઈ રહ્યો હતો. સિસિલીમાં શૂટિંગ, જૂના સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટેના સેટ અને પ્રોપ્સ તથા વિન્ટેજ કારોના ખર્ચને કારણે ફિલ્મનું બજેટ શરૂઆતની યોજના કરતાં ઘણું વધી ગયું. અંતે ફિલ્મનું નિર્માણ લગભગ ૬થી ૭ મિલિયન અમેરિકન ડોલરના ખર્ચે થયું, જે પેરામાઉન્ટના શરૂઆતના અંદાજ કરતાં બમણાથી પણ વધુ હતું. <ref name="LNS">{{cite news |agency=United Press International |title=ધ ગોડફાધર પાછળની પડદા પાછળની વાર્તા |newspaper=Lodi News-Sentinel |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=19720314&id=mWgzAAAAIBAJ&pg=7274,5626165 |date=૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ |access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ |page=૯ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121195947/https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=19720314&id=mWgzAAAAIBAJ&sjid=JDIHAAAAIBAJ&pg=7274,5626165 |archive-date=૨૧ નવેમ્બર ૨૦૧૮ |url-status=live }}</ref> રસપ્રદ વાત એ છે કે અલ પચીનોના દાદા-દાદી પણ સિસિલીના કોર્લિયોન ગામમાંથી જ હતા. તેથી ફિલ્મમાં માઈકલ જે ભૂમિ પર પોતાના પરિવારના મૂળ સાથે જોડાય છે, તે સ્થળ સાથે પચીનોના પોતાના પરિવારનો પણ વાસ્તવિક સંબંધ હતો. === અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ === મારિયો પુઝોની સુપરહિટ નવલકથા ધ ગોડફાધર પરથી પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી ત્યારે અસલી માફિયા વર્તુળોમાં તેનો વિરોધ શરૂ થયો. કેટલાક માફિયા સભ્યોને પહેલેથી જ પુઝોની નવલકથા પસંદ નહોતી અને તેઓ માનતા હતા કે તેમાં ઇટાલિયન-અમેરિકન લોકોને ખરાબ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ જ વાર્તા ફિલ્મના રૂપમાં પડદા પર આવવાની હતી, જેના કારણે તેમનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. ન્યૂયોર્કની પાંચ મુખ્ય માફિયા પરિવારોમાંના એક કોલંબો પરિવારના વડા જોસેફ "જો" કોલંબોએ પોતાની ઇટાલિયન-અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ લીગ મારફતે ફિલ્મનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો. <ref name="NYT CRL">{{cite news |last=Gage |first=Nicholas |title=થોડા પારિવારિક ખૂન, પરંતુ આ તો શો બિઝનેસ છે |url=https://www.nytimes.com/packages/html/movies/bestpictures/godfather-ar2.html |date=૧૯ માર્ચ ૧૯૭૨ |work=ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ |access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725190051/http://www.nytimes.com/packages/html/movies/bestpictures/godfather-ar2.html |archive-date=૨૫ જુલાઈ ૨૦૧૪ |url-status=live }}</ref> ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન મળેલી ધમકીઓ અને વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ જો કોલંબો સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે થયેલી સમજૂતીના ભાગરૂપે ફિલ્મમાં "માફિયા" અને "કોસા નોસ્ટ્રા" જેવા શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવામાં આવ્યો. આ સમજૂતી બાદ કોલંબોએ ફિલ્મના શૂટિંગમાં અડચણ ઊભી કરવાને બદલે ફિલ્મને સહકાર આપ્યો અને શૂટિંગ દરમિયાન સુરક્ષા પણ પૂરી પાડી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં ડોન વિટો ના વફાદાર ખતરનાક બોડીગાર્ડ લુકા બ્રાસીનું પાત્ર ભજવનાર લેની મોન્ટાના વાસ્તવિક જીવનમાં કોલંબો પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા અને જો કોલંબોના બોડીગાર્ડ તરીકે પણ કામ કરતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન અસલી માફિયા સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સેટ પર નજર રાખતા હતા. ખાસ કરીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં કોનીના લગ્નના લાંબા દૃશ્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો ખરેખર માફિયા વર્તુળો સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે ફિલ્મના ઘણા દૃશ્યોમાં દેખાતું વાતાવરણ માત્ર અભિનય પૂરતું નહોતું, પરંતુ તે સમયની વાસ્તવિક ઇટાલિયન-અમેરિકન માફિયા દુનિયાની નજીકનું પણ હતું. === કલાકારોની પસંદગી === ડોન વિટો કોર્લિયોનનું પાત્ર ફિલ્મનું સૌથી મહત્વનું અને પ્રભાવશાળી પાત્ર હતું. કોપોલા ઇચ્છતા હતા કે આ ભૂમિકા માર્લોન બ્રાન્ડો ભજવે. બ્રાન્ડોમાં ડોન વિટો માટે જરૂરી વ્યક્તિત્વ, રુઆબ અને પાત્રમાં ઊંડાઈ લાવવાની ક્ષમતા હતી, પરંતુ પેરામાઉન્ટ બ્રાન્ડોને લેવા તૈયાર નહોતું. તેનું એક કારણ એ હતું કે તેમની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી અને તેમના સેટ પરના મુશ્કેલ સ્વભાવને કારણે સ્ટુડિયો પણ ચિંતિત હતો. તેમ છતાં, કોપોલા પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા. બ્રાન્ડોએ ખાનગી રીતે આપેલા સ્ક્રીન ટેસ્ટમાં વિટો કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી. તેમણે મોઢામાં કપાસ ભરીને અવાજમાં ભારેપણું લાવ્યું અને અરીસાની સામે પાત્રની હાવભાવ તથા બોલવાની રીત અજમાવી. આ સ્ક્રીન ટેસ્ટ જોયા બાદ પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થયા અને અંતે પેરામાઉન્ટે કોપોલાને બ્રાન્ડોને ડોન વિટોની ભૂમિકા માટે લેવાની મંજૂરી આપી, પરંતુ કેટલીક શરતો સાથે. બ્રાન્ડોએ પોતાની સામાન્ય ફી કરતાં ઓછી રકમમાં કામ કરવું અને શૂટિંગ દરમિયાન તેમના કારણે ફિલ્મના નિર્માણમાં કોઈ વિલંબ ન થાય તેની ખાતરી માટે બોન્ડ આપવો જરૂરી હતો. ફિલ્મની કમાણીમાં હિસ્સો મળવાના કરારને કારણે બ્રાન્ડોએ અંતે આશરે ૧૬ લાખ અમેરિકન ડોલર કમાયા. માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પણ કોપોલાની પસંદગી શરૂઆતથી જ અલ પચીનો હતા. પરંતુ પેરામાઉન્ટ આ મુખ્ય ભૂમિકા માટે કોઈ મોટા સ્ટારને લેવા માગતું હતું. તે સમયે પચીનો હજી નવા કલાકાર હતા. કોપોલા જોકે પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા, કારણ કે તેમને પચીનોમાં માઈકલના પાત્ર માટે જરૂરી તીવ્રતા અને અંદરની શાંતિ બંને જોવા મળતી હતી. પચીનો ઇટાલિયન મૂળના હોવાથી પણ કોપોલાને લાગતું હતું કે તે આ પાત્રને વધુ સ્વાભાવિક રીતે રજૂ કરી શકશે. પેરામાઉન્ટે અંતે પચીનોને પસંદ તો કર્યા, પરંતુ શરૂઆતના શૂટિંગ દરમિયાન તેમના અભિનયથી સ્ટુડિયો સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ નહોતો અને તેમને ફિલ્મમાંથી કાઢી મૂકવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી. કોપોલાએ તેમને તક આપવા માટે એક અલગ રસ્તો અપનાવ્યો. ફિલ્મના થોડા શરૂઆત ના દૃશ્યો શૂટ કર્યા બાદ તેમણે સીધું માઈકલનું લુઇઝ રેસ્ટોરન્ટ ગોળીબાર નું પ્રસિદ્ધ દૃશ્ય વહેલું શૂટ કર્યું, જેમાં માઈકલ વર્જિલ સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. આ દૃશ્યમાં અલ પચીનોએ જે તીવ્ર અને સંયમિત અભિનય કર્યો તે જોઈને પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થઈ ગયા. તેમને સમજાઈ ગયું કે માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પચીનો કરતાં વધુ યોગ્ય પસંદગી કદાચ કોઈ નહીં હોય. ત્યારબાદ પચીનોને ફિલ્મમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા. ટોમ હેગનના પાત્ર માટે કોપોલાની શરૂઆતથી જ પસંદગી રોબર્ટ ડુવાલ હતા. અન્ય કેટલાક કલાકારોના સ્ક્રીન ટેસ્ટ લીધા બાદ અંતે કોપોલાની પસંદગી માનવામાં આવી અને ડુવાલને ટોમ હેગનની ભૂમિકા મળી. જોની ફોન્ટેનના પાત્ર માટેની પસંદગીની વાત થોડી રસપ્રદ હતી. તે સમયે નાઇટક્લબમાં જાણીતા ગાયક અલ માર્ટિનોને એક મિત્રે મારિયો પુઝોની નવલકથા વાંચ્યા બાદ કહ્યું હતું કે જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર તેમના વ્યક્તિત્વને મળતું આવે છે. માર્ટિનોએ ત્યારબાદ ફિલ્મના નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીનો સંપર્ક કર્યો અને રડ્ડીએ તેમને આ ભૂમિકા આપી. પરંતુ કોપોલા ફિલ્મના દિગ્દર્શક બન્યા બાદ માર્ટિનોને આ ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને તેમની જગ્યાએ ગાયક વિક ડેમોનને પસંદ કરવામાં આવ્યા. માર્ટિનોના જણાવ્યા મુજબ, ત્યારબાદ તેમણે પોતાના ગોડફાધર અને માફિયા બોસ રસેલ બુફાલિનોનો સંપર્ક કર્યો. બુફાલિનોની મદદથી એવા સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે કોપોલાને રડ્ડીએ અગાઉ માર્ટિનોને ભૂમિકા આપી હતી તેની જાણ જ નહોતી. આ દરમિયાન વિક ડેમોને પણ આખરે આ ભૂમિકા છોડી દીધી. તેનું એક કારણ ઓછું મહેનતાણું હતું, જ્યારે બીજું કારણ માફિયા સાથે કોઈ વિવાદ ઊભો ન થાય તેવું તેમનું માનવું હતું. અંતે જોની ફોન્ટેનની ભૂમિકા ફરીથી અલ માર્ટિનોને જ આપવામાં આવી. જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર વાસ્તવિક જીવનમાં ફ્રેન્ક સિનાત્રાથી પ્રેરિત હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વાર્તામાં ફોન્ટેન પોતાના ગોડફાધરની મદદથી ફિલ્મમાં ભૂમિકા મેળવે છે, તેવી જ રીતે સિનાત્રાએ પણ પોતાના માફિયા સાથેના નજીકના સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને ફિલ્મોમાં કામ મેળવ્યું હોવાની ચર્ચા હતી. આ કારણે સિનાત્રા આ પાત્રથી ખાસ નારાજ હતા. નવલકથા પ્રકાશિત થયા બાદ એક રેસ્ટોરન્ટમાં સિનાત્રા અને લેખક મારિયો પુઝો વચ્ચે આ બાબતે ઉગ્ર બોલાચાલી પણ થઈ હતી. કોપોલાએ ફિલ્મમાં પોતાના પરિવારના કેટલાક સભ્યોને પણ નાની-મોટી ભૂમિકાઓ આપી હતી. તેમની બહેન તાલિયા શાયરને કોની કોર્લિયોનની મહત્વની ભૂમિકા મળી હતી. તે સમયે તેમની નાની દીકરી સોફિયા કોપોલા હજી શિશુ હતી, છતાં તેણે ફિલ્મના અંતિમ બાપ્તિસ્માના દૃશ્યમાં કોની અને કાર્લોના નવજાત પુત્ર માઈકલ ફ્રાન્સિસ રિઝીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. કોપોલાના પિતા કાર્મિન કોપોલા પણ ફિલ્મમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે જોવા મળે છે અને એક દૃશ્યમાં પિયાનો વગાડતા નજરે પડે છે. તેમની પત્ની, માતા અને બે પુત્રોએ પણ ફિલ્મમાં નાની ભૂમિકાઓમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે હાજરી આપી હતી. === પોસ્ટ-પ્રોડક્શન અને અંતિમ સંપાદન === ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૭૧ના રોજ ફિલ્મનું મુખ્ય શૂટિંગ પૂર્ણ થયું. ત્યારબાદ પોસ્ટ-પ્રોડક્શન દરમિયાન સૌથી મોટો પડકાર ફિલ્મની લાંબી લંબાઈનો હતો. ફિલ્મનો પ્રારંભિક કટ ઘણો લાંબો હતો અને પેરામાઉન્ટને ચિંતા હતી કે જો ફિલ્મ આટલી લાંબી રહેશે તો એક દિવસમાં ઓછા શો રાખી શકાશે, જેના કારણે થિયેટરોની કમાણી પર પણ અસર પડી શકે. આથી પેરામાઉન્ટે કોપોલાને ફિલ્મની લંબાઈ ઘટાડવા માટે કહ્યું. કોપોલા અને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ ફરીથી એડિટિંગ શરૂ કર્યું અને વાર્તા માટે જરૂરી ન હોય તેવા અનેક દૃશ્યો કાપી નાખ્યા. ખાસ કરીને સોની સાથે જોડાયેલા કેટલાક દૃશ્યો દૂર કરવામાં આવ્યા, કારણ કે તે મુખ્ય વાર્તાને આગળ વધારવામાં ખાસ મદદ કરતા નહોતા. સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૧માં ફિલ્મનો પ્રથમ રફ કટ તૈયાર થયો અને ત્યારબાદ પણ દૃશ્યો ઉમેરવા તથા દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહી. નવેમ્બર સુધીમાં કોપોલા અને રડ્ડીએ ફિલ્મનો લગભગ અંતિમ કટ તૈયાર કરી લીધો હતો. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ના અંતથી જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ દરમિયાન પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ અને થિયેટર પ્રદર્શકોને ફિલ્મ બતાવવામાં આવી. == પ્રકાશન == === થિયેટર રિલીઝ === ધ ગોડફાધરનું વિશ્વ પ્રીમિયર ૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ન્યૂયોર્ક શહેરના લોવ્ઝ સ્ટેટ થિયેટરમાં યોજાયું હતું. ફિલ્મની આ રજૂઆત તેની અગાઉ નક્કી કરાયેલી ૧૯૭૧ની ક્રિસમસ ડેની રિલીઝ તારીખ કરતાં લગભગ ત્રણ મહિના મોડી હતી. પ્રીમિયરમાંથી મળેલી આવક ધ બોયઝ ક્લબ ઑફ ન્યૂયોર્કને દાનમાં આપવામાં આવી હતી. ફિલ્મના સત્તાવાર પ્રીમિયર પહેલાં જ તેના માર્કેટિંગ અભિયાનના ભાગરૂપે દેશભરના ૪૦૦થી વધુ પસંદગીના થિયેટરો પાસેથી એડવાન્સ બુકિંગ દ્વારા આશરે ૧૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આવક થઈ હતી. ૧૫ માર્ચે ફિલ્મ ન્યૂયોર્ક શહેરના પાંચ થિયેટરોમાં રજૂ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ ૧૭ માર્ચે ટોરોન્ટોના ઇમ્પિરિયલ થિયેટરમાં અને ૨૨ માર્ચે લોસ એન્જલસના બે થિયેટરોમાં તેનું પ્રદર્શન શરૂ થયું. અંતે ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ધ ગોડફાધર સમગ્ર અમેરિકામાં રિલીઝ કરવામાં આવી અને પાંચ દિવસમાં જ દેશભરના ૩૧૬ થિયેટરોમાં પહોંચી ગઈ. == સ્વાગત == ધ ગોડફાધર ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ સમગ્ર અમેરિકામાં રિલીઝ થઈ હતી. આશરે ૬૦થી ૭૦ લાખ અમેરિકન ડોલર ($૬.૫ મિલિયન; તે સમયના આશરે ₹૪.૯ કરોડ)ના બજેટમાં બનેલી આ ફિલ્મે વિશ્વભરમાં અંદાજે ૨૫થી ૨૯.૧ કરોડ અમેરિકન ડોલર ($૨૫૦–૨૯૧ મિલિયન; તે સમયના આશરે ₹૧૮૮–૨૧૮ કરોડ)ની કમાણી કરી અને બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ. તે ૧૯૭૨ની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મ બની હતી અને ૧૯૭૦ના દાયકાની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મોમાં ત્રીજા ક્રમે રહી હતી. ફિલ્મે તેની મૂળ રિલીઝ દરમિયાન અમેરિકા અને કેનેડામાં થિયેટર ભાડામાંથી આશરે ૮.૧૫ કરોડ અમેરિકન ડોલરની કમાણી કરી હતી. ૧૯૭૩માં ફરીથી રિલીઝ કરવામાં આવતા તેની કમાણી વધીને ૮.૫૭ કરોડ ડોલર થઈ હતી. ત્યારબાદ ૧૯૯૭ સહિત વિવિધ વર્ષોમાં થયેલા પુનઃપ્રદર્શનોને ગણતાં ફિલ્મે વિશ્વભરમાં આશરે ૨૫થી ૨૯ કરોડ અમેરિકન ડોલરની બોક્સ ઓફિસ કમાણી કરી છે. ફિલ્મની મૂળ સફળતા એટલી મોટી હતી કે તેણે ગોન વિથ ધ વિન્ડને પાછળ છોડીને અમેરિકામાં સૌથી વધુ થિયેટર ભાડું મેળવનારી ફિલ્મનો રેકોર્ડ બનાવ્યો હતો. આ રેકોર્ડ ૧૯૭૫માં જૉઝની રિલીઝ સુધી તેની પાસે રહ્યો હતો. વિદેશી બજારોમાં પણ ફિલ્મને જબરદસ્ત સફળતા મળી અને વિશ્વભરમાં થિયેટર ભાડામાંથી આશરે ૧૪.૨ કરોડ ડોલરની અભૂતપૂર્વ કમાણી થઈ. ધ ગોડફાધરની સફળતાનો પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સની માલિક કંપની ગલ્ફ એન્ડ વેસ્ટર્ન ઇન્ડસ્ટ્રીઝ પર પણ મોટો નાણાકીય પ્રભાવ પડ્યો. ૧૩ ડિસેમ્બર ૧૯૭૨ના લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સના અહેવાલ મુજબ, કંપનીની પ્રતિ શેર કમાણી ૭૭ સેન્ટથી વધીને ૩.૩૦ ડોલર થઈ ગઈ હતી. ૧૯૯૭થી અત્યાર સુધી થયેલા અનેક પુનઃપ્રદર્શનો બાદ ફિલ્મની વિશ્વભરની બોક્સ ઓફિસ કમાણી આશરે ૨૫થી ૨૯.૧ કરોડ અમેરિકન ડોલર સુધી પહોંચી છે. ધ ગોડફાધરને વિશ્વભરમાં આશરે ૧૨.૮ કરોડ દર્શકોએ થિયેટરોમાં જોઈ હતી. ઉત્તર અમેરિકામાં ટિકિટના ભાવમાં થયેલા ફુગાવાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો ધ ગોડફાધર આજે પણ સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મોમાં ટોચના ૨૫માં સ્થાન ધરાવે છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] nmuiezq7zaa0lbflfxh2zejuynphds4 904638 904637 2026-08-28T11:54:01Z MichealBVN 88262 /* */ 904638 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | director = ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા | producer = આલ્બર્ટ એસ. રુડ્ડી | writer = {{ubl|મારિયો પુઝો|ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા}} | screenplay = | story = મારિયો પુઝો | based_on = [[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર (મારિયો પુઝોની નવલકથા)]] | starring = {{ubl|માર્લોન બ્રાન્ડો|[[અલ પચિનો]]|જેમ્સ કાન|રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો|રોબર્ટ ડુવાલ|ડાયેન કીટન}} | music = નીનો રોટા | cinematography = ગોર્ડન વિલીસ | editing = {{ubl|વિલિયમ રેનોલ્ડ્સ|પીટર ઝિન્નર}} | studio = {{ubl|આલ્ફ્રાન પ્રોડક્શન્સ|પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ}} | distributor = પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ | released = {{ubl|૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (પ્રીમિયર)|૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ (અમેરિકા)}} | country = અમેરિકા | language = અંગ્રેજી | runtime = ૧૭૭ મિનિટ્સ | budget = $૬૦-૭૨ લાખ | gross = $૨૫-૨૯ કરોડ }} '''ધ ગોડફાધર''' એ ૧૯૭૨ માં બનેલી હોલીવુડ ની એક ભવ્ય ગેંગસ્ટર ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું દિગ્દર્શન ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપ્પોલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મારીયો પુઝો સાથે મળીને આ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા લખ્યા હતા. આ ફિલ્મ મારીયો પુઝોની જ અતિસફળ અને બેસ્ટ સેલર નવલકથા '[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]]' પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં માર્લોન બ્રાન્ડો, [[અલ પચિનો]], જેમ્સ કાન, ડાયેન કીટન અને રિચાર્ડ કેસ્ટેલાનો મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસની સર્વકાલીન મહાન અને સૌથી પ્રભાવશાળી ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=ધ ગોડફાધર : `બાપ ઓફ ઓલ માફિયા' હોલિવૂડની આ ફિલ્મની ચર્ચાઓ આજે|url=https://sandesh.com/supplement/the-godfather-39-father-of-all-mafia-39-hollywood-movie-discussions-today|access-date=2026-08-27|website=Sandesh|language=gu}}</ref> == વાર્તા == ફિલ્મની વાર્તા મારિયો પુઝોની આ જ નામની નવલકથા પર આધારિત છે. વાર્તા ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયગાળાની પૃષ્ઠભૂમિથી શરૂ થઈને ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળામાં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારો કોર્લિયોન, તાતાગ્લિયા, ક્યુનિયો, સ્ટ્રાચી અને બારઝિની વચ્ચેના સત્તાસંઘર્ષની આસપાસ ફરે છે. તેના કેન્દ્રમાં કોર્લિયોન પરિવારના વડા ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પરિવારના મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. આ કારણે લોકો તેમને 'ગોડફાધર' તરીકે ઓળખે છે. વિટો પોતાના મોટા પુત્ર સેન્ટિનો 'સોની' કોર્લિયોન અને દત્તક પુત્ર ટોમ હેગનની મદદથી પરિવારનો કારોબાર ચલાવે છે. ટોમ એક વકીલ હોવાની સાથે પરિવારનો સલાહકાર પણ છે. બીજી તરફ, વિટોનો નાનો પુત્ર માઈકલ પરિવારના ગુનાહિત વ્યવસાયથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુએસ મરીન કોર્પ્સ તરફથી લડીને પરત ફરેલો માઈકલ યુદ્ધનો હીરો છે અને પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નથી. પોતાની બહેન કોનીના કાર્લો રિઝી સાથેના લગ્ન દરમિયાન તે પોતાની ગર્લફ્રેન્ડ કેઈ એડમ્સને પરિવાર સાથે પરિચય કરાવે છે અને તેને સ્પષ્ટ કહે છે કે તે પોતાના પરિવારના વ્યવસાયનો ભાગ નથી. કોનીના લગ્નના દિવસે ડોન વિટો પોતાની પાસે મદદ માગવા આવતા લોકોને નિરાશ કરતો નથી. સિસિલિયન પરંપરા મુજબ, દીકરીના લગ્નના દિવસે ગોડફાધર પાસે મદદ માગવા આવનારાઓની વાત સાંભળવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમનું કામ કરવું એ તેની જવાબદારી માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાતીઓમાં વિટોનો ધર્મપુત્ર, જાણીતા ગાયક અને અભિનેતા જોની ફોન્ટેનનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોન્ટેનને એક મોટી ફિલ્મમાં ભૂમિકા જોઈતી હોય છે, પરંતુ ફિલ્મના નિર્માતા જેક વોલ્ટ્ઝ તેની સામે અંગત દ્વેષ રાખતો હોવાથી તેને ભૂમિકા આપવા તૈયાર નથી. વિટો ટોમ હેગનને લોસ એન્જલસ મોકલે છે જેથી તે વોલ્ટ્ઝને ફોન્ટેનને ભૂમિકા આપવા માટે સમજાવી શકે. પરંતુ વોલ્ટ્ઝ પોતાની વાત પરથી હટતો નથી. હેગન ત્યાંથી પાછો ફર્યા પછી બીજા દિવસે સવારે વોલ્ટ્ઝ જ્યારે ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તેને પોતાના પલંગમાં તેના કિંમતી રેસિંગ ઘોડા ખાર્તુમનું કપાયેલું માથું જોવા મળે છે. આ ભયાનક સંદેશા બાદ વોલ્ટ્ઝ ઝૂકી જાય છે અને જોની ફોન્ટેનને ફિલ્મમાં ભૂમિકા મળે છે. ક્રિસમસ નજીક આવતાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ જાય છે. શહેરનો ડ્રગ વેપારી વર્જિલ 'ધ ટર્ક' સોલોઝો ડોન વિટો પાસે ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં ભાગીદારીની દરખાસ્ત લઈને આવે છે. સોલોઝોને તાતાગ્લિયા પરિવારનું સમર્થન હોય છે અને તે વિટોના રાજકીય તથા પોલીસ સંપર્કોનો લાભ લેવા માગે છે. પરંતુ વિટો ડ્રગ્સના વ્યવસાયમાં જોડાવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે. તેના થોડા સમય બાદ સોલોઝોના માણસો વિટો પર ગોળીબાર કરે છે. વિટો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, પરંતુ જીવતો બચી જાય છે. વિટો હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહ્યો હોવાથી સોની પરિવારનો કાર્યકારી વડો બને છે. સોનીના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બને છે. દરમિયાન માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલમાં મળવા જાય છે અને ત્યાં તેને ખબર પડે છે કે પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીએ વિટોના બોડીગાર્ડ્સને હોસ્પિટલમાંથી હટાવી દીધા છે. માઈકલને સમજાય છે કે હવે સોલોઝો ફરીથી વિટોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માઈકલ પોતાના પિતાને હોસ્પિટલના બીજા રૂમમાં ખસેડે છે અને બહાર ઊભો રહીને તેમની રક્ષા કરે છે. સોલોઝોના હત્યારાઓને તે પોતાની હાજરીથી ડરાવીને પાછા ફરવા મજબૂર કરે છે. પરંતુ ગુસ્સે ભરાયેલો કેપ્ટન મેકક્લસ્કી ત્યાં પહોંચે છે અને માઈકલ પર હુમલો કરીને તેનું જડબું તોડી નાખે છે. થોડા સમય બાદ ટોમ હેગન અન્ય બોડીગાર્ડ્સ સાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચે છે અને પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવે છે. પરિવારના વ્યવસાયથી હંમેશાં દૂર રહેનાર માઈકલ હવે સમજી જાય છે કે જ્યાં સુધી સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી જીવતા છે ત્યાં સુધી તેના પિતા સુરક્ષિત નથી. તે બંને સાથે એક બેઠક યોજવાની યોજના બનાવે છે. પરિવાર શરૂઆતમાં આ વિચારથી ચોંકી જાય છે, પરંતુ અંતે તેની યોજના સ્વીકારે છે અને રેસ્ટોરન્ટમાં યોજાનારી બેઠક માટે બંદૂક છુપાવી રાખે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં માઈકલ સોલોઝો અને મેકક્લસ્કી બંનેને ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. ત્યારબાદ તે પોલીસ અને વિરોધી માફિયા પરિવારોના બદલા̀થી બચવા માટે અમેરિકા છોડીને સિસિલી ભાગી જાય છે. સિસિલીમાં રહેતા દરમિયાન માઈકલ સ્થાનિક યુવતી એપોલોનિયા વિટેલીના પ્રેમમાં પડે છે. બંને લગ્ન કરે છે અને માઈકલ થોડા સમય માટે પોતાની જૂની દુનિયાથી દૂર શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવા લાગે છે. પરંતુ તેની આ શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. તેના બોડીગાર્ડ ફેબ્રિઝિયોને બારઝિનીના માણસો લાંચ આપીને પોતાની તરફ કરી લે છે. ફેબ્રિઝિયો માઈકલની કારમાં બોમ્બ ગોઠવે છે. વિસ્ફોટમાં માઈકલ બચી જાય છે, પરંતુ એપોલોનિયાનું મોત થાય છે. આ દરમિયાન ન્યૂયોર્કમાં કોર્લિયોન અને બાકીના ચાર પરિવારો વચ્ચે ગેંગવૉર શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. સોનીને ખબર પડે છે કે તેની બહેન કોનીનો પતિ કાર્લો તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. સોની ગુસ્સામાં કાર્લોને માર મારીને કોનીને ફરી ક્યારેય હાથ ન લગાવવાની ચેતવણી આપે છે. પરંતુ કાર્લો ફરીથી કોની સાથે મારપીટ કરે છે અને આ વખતે કોની પોતાના પરિવારને મદદ માટે બોલાવે છે. ગુસ્સામાં સોની કોનીના ઘરે જવા નીકળે છે, પરંતુ રસ્તામાં હાઇવે ટોલ બૂથ પાસે બારઝિનીના માણસો તેના પર હુમલો કરે છે અને સોનીની હત્યા કરી નાખે છે. વિટો પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી તૂટી જાય છે, પરંતુ બદલો લેવાના બદલે યુદ્ધનો અંત લાવવાનું નક્કી કરે છે. તે ન્યૂયોર્કના પાંચેય માફિયા પરિવારોના વડાઓની બેઠક બોલાવે છે અને શાંતિ સમજૂતી કરાવે છે. આ સમજૂતી દરમિયાન ડ્રગ્સના વ્યવસાયને મર્યાદિત રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે અને માઈકલને સુરક્ષિત રીતે અમેરિકા પરત આવવાનો રસ્તો મળે છે. માઈકલ સિસિલીમાં થયેલા હુમલા બાદ અમેરિકા પરત ફરે છે. હવે તે પહેલા જેવો નિર્દોષ યુવાન રહ્યો નથી. પરિવારના વ્યવસાયની વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તે ધીમે ધીમે પોતાના પિતા પાસેથી કોર્લિયોન પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા લાગે છે. તે કેઈ એડમ્સ સાથે લગ્ન કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે થોડા વર્ષોમાં તે પરિવારના વ્યવસાયને કાયદેસર બનાવી દેશે. માઈકલ પોતાના ભાઈ ફ્રેડોને મળવા લાસ વેગાસ જાય છે. ત્યાં ફ્રેડો કેસિનોના માલિક મો ગ્રીનના પ્રભાવ હેઠળ રહે છે. માઈકલ મો ગ્રીન સાથે તેના કેસિનોમાં કોર્લિયોન પરિવારનો હિસ્સો ખરીદવાનો સોદો કરવા માગે છે, પરંતુ ગ્રીન તેને નકારી કાઢે છે અને બારઝિની પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન દર્શાવે છે. માઈકલ ત્યારબાદ ફ્રેડોને ગ્રીનનો પક્ષ લેવા બદલ ઠપકો આપે છે અને પરિવાર વિરુદ્ધ ક્યારેય ન જવાની ચેતવણી આપે છે. વિટોને હવે સમજાઈ જાય છે કે સોનીના મૃત્યુ પાછળ તાતાગ્લિયા કરતાં બારઝિનીનો હાથ હતો. તે માઈકલને ચેતવણી આપે છે કે એક દિવસ કોઈ કોર્લિયોન માણસ બારઝિની સાથે માઈકલની બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરશે અને એ જ સમયે માઈકલની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ થશે. આ વ્યક્તિ કોણ હશે તે ઓળખી લેવાની જવાબદારી માઈકલની રહેશે. થોડા સમય બાદ વિટો પોતાના પૌત્ર એન્થની સાથે બગીચામાં રમતા હોય છે ત્યારે અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે. વિટોના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન કોર્લિયોન પરિવારનો કેપો સાલ્વાતોર ટેસિયો માઈકલને બારઝિની સાથે બેઠક ગોઠવવાની ઓફર કરે છે. આથી માઈકલને પોતાના પિતાની આગાહી સાચી હોવાનું સમજાય છે અને ટેસિયો જ પરિવારનો દેશદ્રોહી હોવાનું બહાર આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ પોતાના ભત્રીજાના બાપ્તિસ્મા સમારોહમાં ગોડફાધર તરીકે હાજરી આપે છે. ચર્ચમાં તે બાળકના ગોડફાધર તરીકે ધાર્મિક વિધિમાં ભાગ લઈ રહ્યો હોય છે, ત્યારે બીજી તરફ તેના માણસો તેના આદેશ મુજબ એક પછી એક તેના તમામ મુખ્ય વિરોધીઓની હત્યા કરે છે. મો ગ્રીન અને ન્યૂયોર્કના અન્ય માફિયા પરિવારોના વડાઓ પણ આ હત્યાકાંડમાં માર્યા જાય છે. ટેસિયોને તેના વિશ્વાસઘાત માટે પકડી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માઈકલ કાર્લો રિઝી પાસેથી સોનીની હત્યામાં તેની ભૂમિકા અંગે કબૂલાત મેળવે છે. કાર્લો સ્વીકારે છે કે તેણે બારઝિની સાથે મળીને સોનીને ફસાવવાની યોજના બનાવી હતી અને કોની સાથેનો તેનો દુર્વ્યવહાર પણ આ જ યોજનાનો ભાગ હતો. માઈકલ તેને ઠપકો આપે છે અને પછી બહાર જવા દે છે. પરંતુ કાર્લોને સુરક્ષિત સ્થળે લઈ જવાના બહાને ક્લેમેન્ઝા તેની કારમાં જ તેની હત્યા કરી નાખે છે. ઘરે પાછા ફર્યા બાદ કોની માઈકલ પર કાર્લોની હત્યાનો આરોપ મૂકે છે. કેઈ જ્યારે માઈકલને પૂછે છે ત્યારે તે કાર્લોની હત્યા કરવાનો ઇનકાર કરે છે. પરંતુ થોડા સમય બાદ પરિવારના કેપો માઈકલ પાસે આવે છે અને તેને વફાદારીની ખાતરી આપે છે. કેઈ આ દૃશ્ય જોઈ રહી હોય છે ત્યારે ક્લેમેન્ઝા માઈકલના હાથને ચુંબન કરીને તેને 'ડોન કોર્લિયોન' કહીને સંબોધે છે. ત્યારબાદ નેરી દરવાજો બંધ કરી દે છે અને કેઈથી માઈકલની નવી દુનિયાને અલગ કરી દે છે. આ રીતે, પરિવારથી દૂર રહેવા માગતો યુદ્ધનો હીરો માઈકલ કોર્લિયોન અંતે પોતાના પિતાની જગ્યાએ કોર્લિયોન પરિવારનો નવો ડોન બનીને ન્યૂયોર્કની માફિયા દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી નેતા બની જાય છે. == કલાકારો == * માર્લોન બ્રાન્ડો — ડોન વિટો કોર્લિયોન: કોર્લિયોન પરિવારના વડા અને ગુનાહિત સામ્રાજ્યના ડોન * [[અલ પચિનો]] — માઈકલ કોર્લિયોન: ડોન વિટો કોર્લિયોનનો સૌથી નાનો પુત્ર * જેમ્સ કાન — સોની કોર્લિયોન: વિટોનો મોટો પુત્ર અને પરિવારનો કાર્યકારી વડો * રોબર્ટ ડુવાલ — ટોમ હેગન: કોર્લિયોન પરિવારના કન્સિલિયેરી, વકીલ અને વિટોના દત્તક પુત્ર * રિચાર્ડ એસ. કાસ્ટેલાનો — પીટર ક્લેમેન્ઝા: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * ડાયાન કીટન — કેઈ એડમ્સ: માઈકલની પ્રેમિકા અને પાછળથી તેની પત્ની * જોન કેઝેલ — ફ્રેડો કોર્લિયોન: વિટોનો વચલો પુત્ર * તાલિયા શાયર — કોની કોર્લિયોન: વિટોની એકમાત્ર પુત્રી * જિયાન્ની રુસો — કાર્લો રિઝી: કોનીનો પતિ * અલ લેટિએરી — વર્જિલ સોલોઝો: ડ્રગ્સનો વેપારી અને કોર્લિયોન પરિવારનો વિરોધી * રિચાર્ડ કોન્ટે — ડોન એમિલિયો બારઝિની: બારઝિની પરિવારના વડા અને કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય હરીફ * વિક્ટર રેન્ડિના — ફિલિપ તાતાગ્લિયા: તાતાગ્લિયા પરિવારના વડા * સ્ટર્લિંગ હેડન — ન્યૂયોર્ક પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કી: સોલોઝોના પૈસે કામ કરતો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારી * અલ માર્ટિનો — જોની ફોન્ટેન: ગાયક, અભિનેતા અને ડોન વિટોનો ધર્મપુત્ર * અબે વિગોડા — સાલ્વાતોરે ટેસિયો: કોર્લિયોન પરિવારનો કેપોરેજિમ * લેનિ મોન્ટાના — લુકા બ્રાસી: વિટોનો વફાદાર અને ખતરનાક માણસ * જોની માર્ટિનો — પૉલી ગેટો: કોર્લિયોન પરિવારનો સૈનિક * એલેક્સ રોકો — મો ગ્રીન: લાસ વેગાસનો કેસિનો માલિક અને માફિયા સભ્ય * રૂડી બોન્ડ — કાર્માઇન ક્યુનિયો: ક્યુનિયો પરિવારના વડા * ડોન કોસ્ટેલો — વિક્ટર સ્ટ્રાચી: સ્ટ્રાચી પરિવારના વડા * મોર્ગાના કિંગ — કાર્મેલા કોર્લિયોન: વિટોની પત્ની * જ્હોન માર્લી — જેક વોલ્ટ્ઝ: હોલીવૂડ ફિલ્મ નિર્માતા * વિટો સ્કોટી — નાઝોરીન: બેકર અને ડોન વિટોનો પરિચિત * સિમોનેટા સ્ટેફાનેલી — એપોલોનિયા વિટેલી-કોર્લિયોન: માઈકલની સિસિલિયન પત્ની * એન્જેલો ઇન્ફાંટી — ફેબ્રિઝિયો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * ફ્રાન્કો ચિત્તિ — કાલો: સિસિલીમાં માઈકલનો બોડીગાર્ડ * કોરાડો ગાઇપા — ડોન તોમ્માસિનો: સિસિલિયન માફિયા વડા અને ડોન વિટો કોર્લિયોનના જૂના મિત્ર. == નિર્માણ == મારિયો પુઝો જ્યારે આ નવલકથા લખી રહ્યા હતા અને પુસ્તક હજી પ્રકાશિત પણ થયું નહોતું, ત્યારે જ પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સનું ધ્યાન તેમની વાર્તા તરફ ગયું હતું. તે સમયે પુઝો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા. માર્ચ ૧૯૬૭માં પેરામાઉન્ટે પુઝોની આવનારી નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેના હક્કો મેળવવા માટે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ નવલકથા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ પેરામાઉન્ટે તેના ફિલ્મી હક્કો ૧૨,૫૦૦ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધા હતા. ફિલ્મનું નિર્માણ થાય તો પુઝોને વધુ ૮૦,૦૦૦ અમેરિકન ડોલર ચૂકવવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. નવલકથા ૧૯૬૯માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે તેને અસાધારણ વ્યાવસાયિક સફળતા મળી. તે ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને બે વર્ષમાં તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ હતી. નવલકથાની આ જબરદસ્ત સફળતા બાદ પેરામાઉન્ટે તેના પરથી ભવ્ય ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ૧૯૬૯માં પેરામાઉન્ટે નવલકથા પરથી ફિલ્મ બનાવવાની પોતાની સત્તાવાર યોજના જાહેર કરી અને ફિલ્મને ૧૯૭૧ના ક્રિસમસના દિવસે રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું. === દિગદર્શન અને લેખન === પેરામાઉન્ટના નિર્માતા રોબર્ટ ઇવાન્સ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કોઈ ઇટાલિયન-અમેરિકન દિગ્દર્શક કરે, જેથી ફિલ્મમાં માફિયા અને ઇટાલિયન-અમેરિકન સંસ્કૃતિને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કરી શકાય. આ નિર્ણય પાછળ પેરામાઉન્ટની અગાઉની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર મોટી ફ્લૉપ પણ એક કારણ હતી. ઇવાન્સને લાગતું હતું કે ફિલ્મમાં ઇટાલિયન મૂળના કલાકારો અને સર્જનાત્મક લોકોનો અભાવ તેની નિષ્ફળતાનું એક કારણ હતો. આ માટે પેરામાઉન્ટે તે સમયે માત્ર ૨૯ વર્ષના અને હોલીવૂડમાં હજુ પોતાની ઓળખ બનાવવાની કોશિશ કરી રહેલા ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ઓફર કરી. કોપોલા પોતે ઇટાલિયન-અમેરિકન હતા, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમણે આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની ના પાડી હતી. તેમને મારિયો પુઝોની નવલકથા ખાસ પસંદ નહોતી અને શરૂઆતમાં તેઓ તેને સસ્તી અને ગંદી વાર્તા માનતા હતા. જોકે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને પરિસ્થિતિને કારણે અંતે તેમને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન સ્વીકારવું પડ્યું. ત્યારબાદ નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ મારિયો પુઝોને કોપોલા સાથે ફિલ્મની પટકથા લખવા માટે જોડ્યા. પુઝોની મૂળ નવલકથાને આધાર બનાવીને બંનેએ ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથાને પડદા માટે ફરીથી તૈયાર કરી. કોપોલા માત્ર નવલકથાના લખાણને પડદા પર ઉતારવા પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. તેમણે નવલકથાના ઘણા સામાન્ય પ્રસંગોને પોતાની અદ્ભુત દૃષ્ટિથી વધુ અસરકારક અને યાદગાર સિનેમેટિક દૃશ્યોમાં રૂપાંતરિત કર્યા. તેમણે મૂળ વાર્તાની ભાવના જાળવી રાખીને દૃશ્યોને એવી રીતે રજૂ કર્યા કે જે ફિલ્મની સૌથી યાદગાર ક્ષણોમાં ફેરવાઈ ગયા. === ફિલ્મ નિર્માણના બજેટ અંગેની મુશ્કેલીઓ === પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સે ૨૩ માર્ચ ૧૯૭૦ના રોજ આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીને ફિલ્મના નિર્માતા તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા. સ્ટુડિયોના અધિકારીઓ તેમના ઇન્ટરવ્યૂથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અગાઉની ફિલ્મો મર્યાદિત બજેટમાં પૂર્ણ કરવા માટે તેઓ જાણીતા હતા. પેરામાઉન્ટ આ ફિલ્મને ઓછા બજેટમાં બનાવવા માગતું હતું, કારણ કે તેની અગાઉની મોટા બજેટની ગેંગસ્ટર ફિલ્મ ધ બ્રધરહુડ બોક્સ ઓફિસ પર ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગઈ હતી. સ્ટુડિયોને એવું લાગતું હતું કે દર્શકો હવે ગેંગસ્ટર ફિલ્મોમાં ખાસ રસ નહીં લે. પરંતુ પેરામાઉન્ટને સતત ફ્લૉપ ફિલ્મો ની નિષ્ફળતા બાદ એક સફળ હિટ ફિલ્મની પણ જરૂર હતી. મારિયો પુઝોની નવલકથા ધ ગોડફાધરની જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા જોઈને સ્ટુડિયોને લાગ્યું કે આ વાર્તા ફિલ્મ માટે યોગ્ય તક બની શકે છે. તેથી પેરામાઉન્ટે ઓછા બજેટમાં ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું અને રડ્ડીને તેનું નિર્માણ સોંપ્યું. કોપોલાને દિગ્દર્શક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મને શક્ય તેટલા ઓછા ખર્ચે બનાવવાનું ઇચ્છતું હતું. સ્ટુડિયો શરૂઆતમાં ન્યૂયોર્કને બદલે સેન્ટ લુઇસ જેવા સસ્તા શહેરમાં ફિલ્મનું શૂટિંગ કરવાની અને જરૂરી સેટ ઊભા કરવાની યોજના બનાવી રહ્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં શૂટિંગ કરવું ઘણું મોંઘું પડવાનું હોવાથી ફિલ્મનું બજેટ લગભગ ૨.૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આસપાસ રાખવાની સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી. પરંતુ કોપોલા આ બાબતે શરૂઆતથી જ મક્કમ હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મમાં વાર્તાના સમયગાળા મુજબ ૧૯૪૦ના દાયકાના ન્યૂયોર્કનો અસલી માહોલ જોવા મળે. આધુનિક સમયમાં શૂટિંગ કરીને જૂના સમયનો દેખાવ ઊભો કરવો તેમને યોગ્ય લાગતું નહોતું. તેથી જૂની કારો, કપડાં, રસ્તાઓ, ઇમારતો અને સેટ સહિત ફિલ્મના દરેક ભાગમાં તે સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડ્યો. ખાસ કરીને માઈકલ કોર્લિયોનનું પાત્ર આ સમયગાળા સાથે સીધું જોડાયેલું હતું. ફિલ્મની શરૂઆતમાં તે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી મરીન ઓફિસર તરીકે પરત ફરેલો યુવાન છે, જે ભણેલો-ગણેલો છે અને પોતાના પરિવારના માફિયા વ્યવસાયથી દૂર રહેવા માગે છે. જો વાર્તાને આધુનિક સમયમાં મૂકવામાં આવી હોત, તો માઈકલના પાત્રની પૃષ્ઠભૂમિ સહિત વાર્તાના ઘણા મહત્વના પાસાં બદલાઈ જાત. આ કારણથી કોપોલા માટે ૧૯૪૦ના દાયકાનો સમયગાળો જાળવી રાખવો ખૂબ મહત્વનો હતો. આ ઉપરાંત ફિલ્મના સિસિલી સાથે જોડાયેલા દૃશ્યોને લઈને પણ સ્ટુડિયો અને કોપોલા વચ્ચે મતભેદ થયા હતા. પેરામાઉન્ટ ઇટાલીના સિસિલીમાં જઈને શૂટિંગ કરવા માટે થનારો વધારાનો મુસાફરી અને નિર્માણ ખર્ચ બચાવવા માગતું હતું. સ્ટુડિયોની ઇચ્છા હતી કે માઈકલ સોલોઝો અને કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની હત્યા કર્યા બાદ સિસિલી ભાગી જાય તેવા દૃશ્યો અમેરિકામાં જ કોઈ યોગ્ય લોકેશન અથવા સેટ બનાવીને શૂટ કરી લેવામાં આવે. પરંતુ કોપોલા માટે સિસિલી માત્ર વાર્તાનું એક સ્થળ નહોતું; તે કોર્લિયોન પરિવારના મૂળ અને માઈકલના જીવનમાં આવતા સૌથી મહત્વના વળાંક સાથે જોડાયેલું હતું. સિસિલીના પહાડી ગામડાં, જૂની ગલીઓ અને ઓલિવના બગીચાઓમાં માઈકલનું જીવન ફિલ્મમાં એક અલગ જ ભાવનાત્મક રંગ લાવે છે. ત્યાં જ તેને એપોલોનિયા સાથે પ્રેમ થાય છે અને તેના મૃત્યુ બાદ માઈકલના વ્યક્તિત્વમાં મોટો બદલાવ આવે છે. કોપોલાને લાગતું હતું કે આ વાતાવરણ કોઈ અમેરિકન સેટ પર સાચી રીતે ઊભું કરી શકાય તેમ નહોતું. ૧૯૭૧માં પ્રોડક્શન ટીમ સિસિલી પહોંચી ત્યારે મૂળ કોર્લિયોન ગામ સમય સાથે ઘણું બદલાઈ ગયું હતું. ત્યાં આધુનિક ઇમારતો, નવી કારો અને અન્ય આધુનિક વસ્તુઓ દેખાતી હોવાથી ૧૯૪૦ના દાયકાનો માહોલ ઊભો કરવો મુશ્કેલ હતો. આથી કોપોલાએ સિસિલીના સાવુકા અને ફોર્ઝા ડી'આગ્રો જેવા જૂના અને નાના ગામડાંઓને પસંદ કર્યા, જ્યાં તે સમયનો માહોલ હજુ પણ ઘણો અંશે જળવાઈ રહ્યો હતો. સિસિલીમાં શૂટિંગ, જૂના સમયનો માહોલ ઊભો કરવા માટેના સેટ અને પ્રોપ્સ તથા વિન્ટેજ કારોના ખર્ચને કારણે ફિલ્મનું બજેટ શરૂઆતની યોજના કરતાં ઘણું વધી ગયું. અંતે ફિલ્મનું નિર્માણ લગભગ ૬થી ૭ મિલિયન અમેરિકન ડોલરના ખર્ચે થયું, જે પેરામાઉન્ટના શરૂઆતના અંદાજ કરતાં બમણાથી પણ વધુ હતું. <ref name="LNS">{{cite news |agency=United Press International |title=ધ ગોડફાધર પાછળની પડદા પાછળની વાર્તા |newspaper=Lodi News-Sentinel |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=19720314&id=mWgzAAAAIBAJ&pg=7274,5626165 |date=૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ |access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ |page=૯ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121195947/https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=19720314&id=mWgzAAAAIBAJ&sjid=JDIHAAAAIBAJ&pg=7274,5626165 |archive-date=૨૧ નવેમ્બર ૨૦૧૮ |url-status=live }}</ref> રસપ્રદ વાત એ છે કે અલ પચીનોના દાદા-દાદી પણ સિસિલીના કોર્લિયોન ગામમાંથી જ હતા. તેથી ફિલ્મમાં માઈકલ જે ભૂમિ પર પોતાના પરિવારના મૂળ સાથે જોડાય છે, તે સ્થળ સાથે પચીનોના પોતાના પરિવારનો પણ વાસ્તવિક સંબંધ હતો. === અસલી માફિયા સાથેનો વિવાદ === મારિયો પુઝોની સુપરહિટ નવલકથા ધ ગોડફાધર પરથી પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ બનાવવાની જાહેરાત કરી ત્યારે અસલી માફિયા વર્તુળોમાં તેનો વિરોધ શરૂ થયો. કેટલાક માફિયા સભ્યોને પહેલેથી જ પુઝોની નવલકથા પસંદ નહોતી અને તેઓ માનતા હતા કે તેમાં ઇટાલિયન-અમેરિકન લોકોને ખરાબ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ જ વાર્તા ફિલ્મના રૂપમાં પડદા પર આવવાની હતી, જેના કારણે તેમનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. ન્યૂયોર્કની પાંચ મુખ્ય માફિયા પરિવારોમાંના એક કોલંબો પરિવારના વડા જોસેફ "જો" કોલંબોએ પોતાની ઇટાલિયન-અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ લીગ મારફતે ફિલ્મનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો. <ref name="NYT CRL">{{cite news |last=Gage |first=Nicholas |title=થોડા પારિવારિક ખૂન, પરંતુ આ તો શો બિઝનેસ છે |url=https://www.nytimes.com/packages/html/movies/bestpictures/godfather-ar2.html |date=૧૯ માર્ચ ૧૯૭૨ |work=ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ |access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725190051/http://www.nytimes.com/packages/html/movies/bestpictures/godfather-ar2.html |archive-date=૨૫ જુલાઈ ૨૦૧૪ |url-status=live }}</ref> ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન મળેલી ધમકીઓ અને વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ જો કોલંબો સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે થયેલી સમજૂતીના ભાગરૂપે ફિલ્મમાં "માફિયા" અને "કોસા નોસ્ટ્રા" જેવા શબ્દોના ઉપયોગને ટાળવામાં આવ્યો. આ સમજૂતી બાદ કોલંબોએ ફિલ્મના શૂટિંગમાં અડચણ ઊભી કરવાને બદલે ફિલ્મને સહકાર આપ્યો અને શૂટિંગ દરમિયાન સુરક્ષા પણ પૂરી પાડી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં ડોન વિટો ના વફાદાર ખતરનાક બોડીગાર્ડ લુકા બ્રાસીનું પાત્ર ભજવનાર લેની મોન્ટાના વાસ્તવિક જીવનમાં કોલંબો પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા અને જો કોલંબોના બોડીગાર્ડ તરીકે પણ કામ કરતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન અસલી માફિયા સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સેટ પર નજર રાખતા હતા. ખાસ કરીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં કોનીના લગ્નના લાંબા દૃશ્યમાં જોવા મળતા કેટલાક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો ખરેખર માફિયા વર્તુળો સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે ફિલ્મના ઘણા દૃશ્યોમાં દેખાતું વાતાવરણ માત્ર અભિનય પૂરતું નહોતું, પરંતુ તે સમયની વાસ્તવિક ઇટાલિયન-અમેરિકન માફિયા દુનિયાની નજીકનું પણ હતું. === કલાકારોની પસંદગી === ડોન વિટો કોર્લિયોનનું પાત્ર ફિલ્મનું સૌથી મહત્વનું અને પ્રભાવશાળી પાત્ર હતું. કોપોલા ઇચ્છતા હતા કે આ ભૂમિકા માર્લોન બ્રાન્ડો ભજવે. બ્રાન્ડોમાં ડોન વિટો માટે જરૂરી વ્યક્તિત્વ, રુઆબ અને પાત્રમાં ઊંડાઈ લાવવાની ક્ષમતા હતી, પરંતુ પેરામાઉન્ટ બ્રાન્ડોને લેવા તૈયાર નહોતું. તેનું એક કારણ એ હતું કે તેમની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી અને તેમના સેટ પરના મુશ્કેલ સ્વભાવને કારણે સ્ટુડિયો પણ ચિંતિત હતો. તેમ છતાં, કોપોલા પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા. બ્રાન્ડોએ ખાનગી રીતે આપેલા સ્ક્રીન ટેસ્ટમાં વિટો કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી. તેમણે મોઢામાં કપાસ ભરીને અવાજમાં ભારેપણું લાવ્યું અને અરીસાની સામે પાત્રની હાવભાવ તથા બોલવાની રીત અજમાવી. આ સ્ક્રીન ટેસ્ટ જોયા બાદ પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થયા અને અંતે પેરામાઉન્ટે કોપોલાને બ્રાન્ડોને ડોન વિટોની ભૂમિકા માટે લેવાની મંજૂરી આપી, પરંતુ કેટલીક શરતો સાથે. બ્રાન્ડોએ પોતાની સામાન્ય ફી કરતાં ઓછી રકમમાં કામ કરવું અને શૂટિંગ દરમિયાન તેમના કારણે ફિલ્મના નિર્માણમાં કોઈ વિલંબ ન થાય તેની ખાતરી માટે બોન્ડ આપવો જરૂરી હતો. ફિલ્મની કમાણીમાં હિસ્સો મળવાના કરારને કારણે બ્રાન્ડોએ અંતે આશરે ૧૬ લાખ અમેરિકન ડોલર કમાયા. માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પણ કોપોલાની પસંદગી શરૂઆતથી જ અલ પચીનો હતા. પરંતુ પેરામાઉન્ટ આ મુખ્ય ભૂમિકા માટે કોઈ મોટા સ્ટારને લેવા માગતું હતું. તે સમયે પચીનો હજી નવા કલાકાર હતા. કોપોલા જોકે પોતાની પસંદગી પર અડગ રહ્યા, કારણ કે તેમને પચીનોમાં માઈકલના પાત્ર માટે જરૂરી તીવ્રતા અને અંદરની શાંતિ બંને જોવા મળતી હતી. પચીનો ઇટાલિયન મૂળના હોવાથી પણ કોપોલાને લાગતું હતું કે તે આ પાત્રને વધુ સ્વાભાવિક રીતે રજૂ કરી શકશે. પેરામાઉન્ટે અંતે પચીનોને પસંદ તો કર્યા, પરંતુ શરૂઆતના શૂટિંગ દરમિયાન તેમના અભિનયથી સ્ટુડિયો સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ નહોતો અને તેમને ફિલ્મમાંથી કાઢી મૂકવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી. કોપોલાએ તેમને તક આપવા માટે એક અલગ રસ્તો અપનાવ્યો. ફિલ્મના થોડા શરૂઆત ના દૃશ્યો શૂટ કર્યા બાદ તેમણે સીધું માઈકલનું લુઇઝ રેસ્ટોરન્ટ ગોળીબાર નું પ્રસિદ્ધ દૃશ્ય વહેલું શૂટ કર્યું, જેમાં માઈકલ વર્જિલ સોલોઝો અને ભ્રષ્ટ પોલીસ કેપ્ટન મેકક્લસ્કીની ગોળી મારીને હત્યા કરે છે. આ દૃશ્યમાં અલ પચીનોએ જે તીવ્ર અને સંયમિત અભિનય કર્યો તે જોઈને પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ પણ પ્રભાવિત થઈ ગયા. તેમને સમજાઈ ગયું કે માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પચીનો કરતાં વધુ યોગ્ય પસંદગી કદાચ કોઈ નહીં હોય. ત્યારબાદ પચીનોને ફિલ્મમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા. ટોમ હેગનના પાત્ર માટે કોપોલાની શરૂઆતથી જ પસંદગી રોબર્ટ ડુવાલ હતા. અન્ય કેટલાક કલાકારોના સ્ક્રીન ટેસ્ટ લીધા બાદ અંતે કોપોલાની પસંદગી માનવામાં આવી અને ડુવાલને ટોમ હેગનની ભૂમિકા મળી. જોની ફોન્ટેનના પાત્ર માટેની પસંદગીની વાત થોડી રસપ્રદ હતી. તે સમયે નાઇટક્લબમાં જાણીતા ગાયક અલ માર્ટિનોને એક મિત્રે મારિયો પુઝોની નવલકથા વાંચ્યા બાદ કહ્યું હતું કે જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર તેમના વ્યક્તિત્વને મળતું આવે છે. માર્ટિનોએ ત્યારબાદ ફિલ્મના નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીનો સંપર્ક કર્યો અને રડ્ડીએ તેમને આ ભૂમિકા આપી. પરંતુ કોપોલા ફિલ્મના દિગ્દર્શક બન્યા બાદ માર્ટિનોને આ ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને તેમની જગ્યાએ ગાયક વિક ડેમોનને પસંદ કરવામાં આવ્યા. માર્ટિનોના જણાવ્યા મુજબ, ત્યારબાદ તેમણે પોતાના ગોડફાધર અને માફિયા બોસ રસેલ બુફાલિનોનો સંપર્ક કર્યો. બુફાલિનોની મદદથી એવા સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે કોપોલાને રડ્ડીએ અગાઉ માર્ટિનોને ભૂમિકા આપી હતી તેની જાણ જ નહોતી. આ દરમિયાન વિક ડેમોને પણ આખરે આ ભૂમિકા છોડી દીધી. તેનું એક કારણ ઓછું મહેનતાણું હતું, જ્યારે બીજું કારણ માફિયા સાથે કોઈ વિવાદ ઊભો ન થાય તેવું તેમનું માનવું હતું. અંતે જોની ફોન્ટેનની ભૂમિકા ફરીથી અલ માર્ટિનોને જ આપવામાં આવી. જોની ફોન્ટેનનું પાત્ર વાસ્તવિક જીવનમાં ફ્રેન્ક સિનાત્રાથી પ્રેરિત હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વાર્તામાં ફોન્ટેન પોતાના ગોડફાધરની મદદથી ફિલ્મમાં ભૂમિકા મેળવે છે, તેવી જ રીતે સિનાત્રાએ પણ પોતાના માફિયા સાથેના નજીકના સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને ફિલ્મોમાં કામ મેળવ્યું હોવાની ચર્ચા હતી. આ કારણે સિનાત્રા આ પાત્રથી ખાસ નારાજ હતા. નવલકથા પ્રકાશિત થયા બાદ એક રેસ્ટોરન્ટમાં સિનાત્રા અને લેખક મારિયો પુઝો વચ્ચે આ બાબતે ઉગ્ર બોલાચાલી પણ થઈ હતી. કોપોલાએ ફિલ્મમાં પોતાના પરિવારના કેટલાક સભ્યોને પણ નાની-મોટી ભૂમિકાઓ આપી હતી. તેમની બહેન તાલિયા શાયરને કોની કોર્લિયોનની મહત્વની ભૂમિકા મળી હતી. તે સમયે તેમની નાની દીકરી સોફિયા કોપોલા હજી શિશુ હતી, છતાં તેણે ફિલ્મના અંતિમ બાપ્તિસ્માના દૃશ્યમાં કોની અને કાર્લોના નવજાત પુત્ર માઈકલ ફ્રાન્સિસ રિઝીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. કોપોલાના પિતા કાર્મિન કોપોલા પણ ફિલ્મમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે જોવા મળે છે અને એક દૃશ્યમાં પિયાનો વગાડતા નજરે પડે છે. તેમની પત્ની, માતા અને બે પુત્રોએ પણ ફિલ્મમાં નાની ભૂમિકાઓમાં એક્સ્ટ્રા તરીકે હાજરી આપી હતી. === પોસ્ટ-પ્રોડક્શન અને અંતિમ સંપાદન === ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૭૧ના રોજ ફિલ્મનું મુખ્ય શૂટિંગ પૂર્ણ થયું. ત્યારબાદ પોસ્ટ-પ્રોડક્શન દરમિયાન સૌથી મોટો પડકાર ફિલ્મની લાંબી લંબાઈનો હતો. ફિલ્મનો પ્રારંભિક કટ ઘણો લાંબો હતો અને પેરામાઉન્ટને ચિંતા હતી કે જો ફિલ્મ આટલી લાંબી રહેશે તો એક દિવસમાં ઓછા શો રાખી શકાશે, જેના કારણે થિયેટરોની કમાણી પર પણ અસર પડી શકે. આથી પેરામાઉન્ટે કોપોલાને ફિલ્મની લંબાઈ ઘટાડવા માટે કહ્યું. કોપોલા અને નિર્માતા આલ્બર્ટ એસ. રડ્ડીએ ફરીથી એડિટિંગ શરૂ કર્યું અને વાર્તા માટે જરૂરી ન હોય તેવા અનેક દૃશ્યો કાપી નાખ્યા. ખાસ કરીને સોની સાથે જોડાયેલા કેટલાક દૃશ્યો દૂર કરવામાં આવ્યા, કારણ કે તે મુખ્ય વાર્તાને આગળ વધારવામાં ખાસ મદદ કરતા નહોતા. સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૧માં ફિલ્મનો પ્રથમ રફ કટ તૈયાર થયો અને ત્યારબાદ પણ દૃશ્યો ઉમેરવા તથા દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહી. નવેમ્બર સુધીમાં કોપોલા અને રડ્ડીએ ફિલ્મનો લગભગ અંતિમ કટ તૈયાર કરી લીધો હતો. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ના અંતથી જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ દરમિયાન પેરામાઉન્ટના અધિકારીઓ અને થિયેટર પ્રદર્શકોને ફિલ્મ બતાવવામાં આવી. == પ્રકાશન == === થિયેટર રિલીઝ === ધ ગોડફાધરનું વિશ્વ પ્રીમિયર ૧૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ન્યૂયોર્ક શહેરના લોવ્ઝ સ્ટેટ થિયેટરમાં યોજાયું હતું. ફિલ્મની આ રજૂઆત તેની અગાઉ નક્કી કરાયેલી ૧૯૭૧ની ક્રિસમસ ડેની રિલીઝ તારીખ કરતાં લગભગ ત્રણ મહિના મોડી હતી. પ્રીમિયરમાંથી મળેલી આવક ધ બોયઝ ક્લબ ઑફ ન્યૂયોર્કને દાનમાં આપવામાં આવી હતી. ફિલ્મના સત્તાવાર પ્રીમિયર પહેલાં જ તેના માર્કેટિંગ અભિયાનના ભાગરૂપે દેશભરના ૪૦૦થી વધુ પસંદગીના થિયેટરો પાસેથી એડવાન્સ બુકિંગ દ્વારા આશરે ૧૫ મિલિયન અમેરિકન ડોલરની આવક થઈ હતી. ૧૫ માર્ચે ફિલ્મ ન્યૂયોર્ક શહેરના પાંચ થિયેટરોમાં રજૂ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ ૧૭ માર્ચે ટોરોન્ટોના ઇમ્પિરિયલ થિયેટરમાં અને ૨૨ માર્ચે લોસ એન્જલસના બે થિયેટરોમાં તેનું પ્રદર્શન શરૂ થયું. અંતે ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ ધ ગોડફાધર સમગ્ર અમેરિકામાં રિલીઝ કરવામાં આવી અને પાંચ દિવસમાં જ દેશભરના ૩૧૬ થિયેટરોમાં પહોંચી ગઈ. == સ્વાગત == ધ ગોડફાધર ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૨ના રોજ સમગ્ર અમેરિકામાં રિલીઝ થઈ હતી. આશરે ૬૦થી ૭૦ લાખ અમેરિકન ડોલર ($૬.૫ મિલિયન; તે સમયના આશરે ₹૪.૯ કરોડ)ના બજેટમાં બનેલી આ ફિલ્મે વિશ્વભરમાં અંદાજે ૨૫થી ૨૯.૧ કરોડ અમેરિકન ડોલર ($૨૫૦–૨૯૧ મિલિયન; તે સમયના આશરે ₹૧૮૮–૨૧૮ કરોડ)ની કમાણી કરી અને બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ. તે ૧૯૭૨ની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મ બની હતી અને ૧૯૭૦ના દાયકાની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મોમાં ત્રીજા ક્રમે રહી હતી. ફિલ્મે તેની મૂળ રિલીઝ દરમિયાન અમેરિકા અને કેનેડામાં થિયેટર ભાડામાંથી આશરે ૮.૧૫ કરોડ અમેરિકન ડોલરની કમાણી કરી હતી. ૧૯૭૩માં ફરીથી રિલીઝ કરવામાં આવતા તેની કમાણી વધીને ૮.૫૭ કરોડ ડોલર થઈ હતી. ત્યારબાદ ૧૯૯૭ સહિત વિવિધ વર્ષોમાં થયેલા પુનઃપ્રદર્શનોને ગણતાં ફિલ્મે વિશ્વભરમાં આશરે ૨૫થી ૨૯ કરોડ અમેરિકન ડોલરની બોક્સ ઓફિસ કમાણી કરી છે. ફિલ્મની મૂળ સફળતા એટલી મોટી હતી કે તેણે ગોન વિથ ધ વિન્ડને પાછળ છોડીને અમેરિકામાં સૌથી વધુ થિયેટર ભાડું મેળવનારી ફિલ્મનો રેકોર્ડ બનાવ્યો હતો. આ રેકોર્ડ ૧૯૭૫માં જૉઝની રિલીઝ સુધી તેની પાસે રહ્યો હતો. વિદેશી બજારોમાં પણ ફિલ્મને જબરદસ્ત સફળતા મળી અને વિશ્વભરમાં થિયેટર ભાડામાંથી આશરે ૧૪.૨ કરોડ ડોલરની અભૂતપૂર્વ કમાણી થઈ. ધ ગોડફાધરની સફળતાનો પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સની માલિક કંપની ગલ્ફ એન્ડ વેસ્ટર્ન ઇન્ડસ્ટ્રીઝ પર પણ મોટો નાણાકીય પ્રભાવ પડ્યો. ૧૩ ડિસેમ્બર ૧૯૭૨ના લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સના અહેવાલ મુજબ, કંપનીની પ્રતિ શેર કમાણી ૭૭ સેન્ટથી વધીને ૩.૩૦ ડોલર થઈ ગઈ હતી. ૧૯૯૭થી અત્યાર સુધી થયેલા અનેક પુનઃપ્રદર્શનો બાદ ફિલ્મની વિશ્વભરની બોક્સ ઓફિસ કમાણી આશરે ૨૫થી ૨૯.૧ કરોડ અમેરિકન ડોલર સુધી પહોંચી છે. ધ ગોડફાધરને વિશ્વભરમાં આશરે ૧૨.૮ કરોડ દર્શકોએ થિયેટરોમાં જોઈ હતી. ઉત્તર અમેરિકામાં ટિકિટના ભાવમાં થયેલા ફુગાવાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો ધ ગોડફાધર આજે પણ સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મોમાં ટોચના ૨૫માં સ્થાન ધરાવે છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{IMDb title}} [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં રજૂ થયેલી અમેરિકન ફિલ્મો]] 0bruucqvka2vodk3xpkhsprcqbh6jjx 3 155083 904575 2026-08-27T13:21:18Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904575 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Sagar Khambhalya}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૮:૫૧, ૨૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) gc1twlcbmoj4foy4qw9bt1inlld6tby 3 155084 904580 2026-08-27T13:34:39Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[Template:Welcome|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904580 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Jayvirsinh Rukhadsinh Sarvaiya}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૦૪, ૨૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) grrto8vzopjto1errtjcu1etygol4nl 10 155085 904584 2026-08-27T17:45:38Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Pseudibis |parent=Threskiornithinae |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904584 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Pseudibis |parent=Threskiornithinae |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} m3navobiuncxwxv55jxn5t5xizflbwp 10 155086 904586 2026-08-27T17:48:29Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link=Ibis|Threskiornithinae |parent=Threskiornithidae |extinct=<!--leave blank for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904586 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link=Ibis|Threskiornithinae |parent=Threskiornithidae |extinct=<!--leave blank for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} g9s6qfb92qb16vv6bc2jr7pv9uojrxm 10 155087 904587 2026-08-27T17:49:32Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Threskiornithidae |parent=Ardei |extinct=<!--leave blank for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904587 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Threskiornithidae |parent=Ardei |extinct=<!--leave blank for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 8ggp7gkxqj88w8jobfvv1godwss19m6 10 155088 904588 2026-08-27T17:50:05Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subordo |link=Ardei |parent=Pelecaniformes }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904588 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subordo |link=Ardei |parent=Pelecaniformes }} okcl8wy7nnjtycq8ptduq9a3chxjcm5 10 155089 904589 2026-08-27T17:50:32Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=ordo |link=Pelecaniformes |parent=Pelecanes |extinct= |refs=http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904589 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=ordo |link=Pelecaniformes |parent=Pelecanes |extinct= |refs=http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl }} gcmrcgp1nbiyq3kgtqh1gsdx2ccemxq 10 155090 904590 2026-08-27T17:51:19Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Pelecanes |parent=Pelecanimorphae |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904590 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Pelecanes |parent=Pelecanimorphae |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} hxckxd4kufpw4amqq2ifgd1msgmc1kg 10 155091 904591 2026-08-27T17:51:40Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=superordo |link=Pelecanimorphae |parent=Feraequornithes |extinct= |refs=http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904591 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=superordo |link=Pelecanimorphae |parent=Feraequornithes |extinct= |refs=http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl }} ewfiwlq4aldiloz5ihx4a4x5q8ygpe0 10 155092 904592 2026-08-27T17:52:33Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Aequornithes|Feraequornithes |parent=Aequornithes |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs= <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904592 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Aequornithes|Feraequornithes |parent=Aequornithes |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs= <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 4clybn8085o7daugljhs9da0of64mj8 10 155093 904593 2026-08-27T17:53:03Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Aequornithes |parent=Phaethoquornithes |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904593 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Aequornithes |parent=Phaethoquornithes |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} h6st25jdw19i0s42ua8pyurwtp3a0yq 10 155094 904594 2026-08-27T17:53:30Z ~2026-46675-70 88808 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Phaethoquornithes |parent=Neoaves |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 904594 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Phaethoquornithes |parent=Neoaves |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} fdgxnhg2tj7x0iwbval0xs3t75bnia9 3 155095 904613 2026-08-28T02:51:24Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904613 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=ડો.શીલા માલવિયા અકબરી}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૮:૨૧, ૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) g6s8k8saf1h8tn9q40d44id1v6pysfj 3 155096 904617 2026-08-28T04:22:32Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 904617 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=વાઘ બાલુ}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૫૨, ૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) 8d357djhnw405rc54astc9it0z0d10v 0 155097 904622 2026-08-28T08:58:30Z NehalDaveND 16118 ગચ્છ 904622 wikitext text/x-wiki '''ગચ્છ''' એ [[જૈન ધર્મ|જૈન]] ધર્મના [[શ્વેતાંબર|મૂર્તિપૂજક શ્વેતાંબર]] સંપ્રદાયનો એક સાધુ સમુદાય (મોનાસ્ટિક ઓર્ડર) છે, જેમાં તેમના શ્રાવકો (અનુયાયીઓ) નો પણ સમાવેશ થાય છે. == શબ્દની ઉત્પત્તિ (Etymology) == * 'ગચ્છ' શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે "જેઓ એકસાથે યાત્રા (વિહાર) કરે છે". == ઇતિહાસ == જૈન પરંપરા મુજબ, પ્રથમ સદીમાં વજ્રસેનસૂરિએ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સમુદાયની અંદર ચાર 'કુળ' (ઉપ-વિભાગો) સ્થાપિત કર્યા હતા. * દુષ્કાળના સમયે સમુદાયને વિખેરીને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ચાર કુળો હતા: '''૧. ચંદ્ર ૨. નિવૃત્તિ ૩. વિદ્યાધર ૪. નાગેન્દ્ર''' * ઇ.સ. ૧૦૦૦ થી ૧૩૦૦ ના સમયગાળા દરમિયાન, સમુદાયના મૂળભૂત વિભાગો તરીકે આ 'કુળો' નું સ્થાન 'ગચ્છ' દ્વારા લેવામાં આવ્યું. * ૭મી-૮મી સદીથી આશરે ૮૪ જેટલા અલગ-અલગ ગચ્છ અસ્તિત્વમાં આવ્યા હોવાનું મનાય છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર થોડા જ આજદિન સુધી ટકી રહ્યા છે. (જેમ કે: '''ખરતર, તપા, અચલ અને પાર્શ્વચંદ્ર''' ગચ્છ). * સિદ્ધાંતોની બાબતમાં આ ગચ્છો એકબીજાથી અલગ નથી પડતા, પરંતુ તેઓ આચરણ ના મુદ્દાઓ પર, ખાસ કરીને પવિત્ર કેલેન્ડર અને ધાર્મિક વિધિઓને લગતી બાબતોમાં એકબીજાથી અલગ પડે છે. * વિવિધ ગચ્છો તેમની વંશાવળી (ગુરુ પરંપરા) પણ અલગ-અલગ દર્શાવે છે. == ભૂતપૂર્વ ૮૪ ગચ્છો == * જૈનોમાં આજે પણ ૮૪ ગચ્છોની સંખ્યા વિશે ચર્ચા થાય છે, પરંતુ અત્યાર સુધી પ્રકાશિત થયેલી યાદીઓમાં ઘણો વિરોધાભાસ જોવા મળે છે. * ઐતિહાસિક રીતે, '''ઉપકેશ ગચ્છ''' આ તમામમાં સૌથી જૂનો ગચ્છ છે. આ એકમાત્ર એવો ગચ્છ જે ભગવાન પાર્શ્વનાથની પરંપરાને અનુસરે છે. બાકીના બધા ગચ્છ ભગવાન મહાવીરની પરંપરાને અનુસરે છે. == વર્તમાન ગચ્છો == હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા મુખ્ય ગચ્છો નીચે મુજબ છે: '''૧. તપા ગચ્છ:''' * વિક્રમ સંવત ૧૨૮૫ (ઇ.સ. ૧૨૨૯) માં '''જગતચંદ્રસૂરિ''' દ્વારા આ ગચ્છની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. * મેવાડના શાસક દ્વારા તેમને "તપા" (એટલે કે તપસ્વી/ધ્યાન કરનાર) ની ઉપાધિ આપવામાં આવી હતી. * આ ઉદ્યોતન સૂરિ દ્વારા સ્થાપિત '''<nowiki/>'બૃહદ ગચ્છ'''' ની જ એક શાખા હતી. * '''વિજયદેવસૂરિ''' (ઇ.સ. ૧૬૦૦-૧૬૫૭) ને આ પરંપરાના મુખ્ય નેતાઓમાંના એક માનવામાં આવે છે. * તેઓએ શ્વેતાંબર જૈન ધર્મના સાધુ સમુદાયમાં સુધારા કર્યા. આ સુધારાના પરિણામે, આજે મોટાભાગના શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ 'તપા ગચ્છ' ના છે. '''૨. ખરતર ગચ્છ :''' * આ ગચ્છની સ્થાપના '''વર્ધમાન સૂરિ''' (ઇ.સ. ૧૦૩૧ સુધી) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * તેમના ગુરુ એક '''ચૈત્યવાસી (મંદિરમાં રહેતા)''' સાધુ હતા. આગમ ગ્રંથોનું પાલન ન કરવા બદલ વર્ધમાન સૂરીએ તેમનો ત્યાગ કર્યો હતો. * તેમના શિષ્ય, જિનેશ્વરને '''<nowiki/>'ખરતર' (તીવ્ર બુદ્ધિવાળા અથવા પ્રચંડ)''' નું માનદ બિરુદ મળ્યું હતું, કારણ કે તેમણે ઇ.સ. ૧૦૨૩ માં અણહિલવાડ પાટણ ખાતે જાહેર ચર્ચા (શાસ્ત્રાર્થ) માં ચૈત્યવાસીઓના નેતા સુરાચાર્યને હરાવ્યા હતા. આ બિરુદ પરથી ગચ્છનું નામ પડ્યું. * અન્ય એક પરંપરા જિનદત્ત સૂરી (ઇ.સ. ૧૦૭૫-૧૧૫૪) ને આ ગચ્છના સ્થાપક માને છે. '''૩. અચલ ગચ્છ (Achal Gaccha):''' * જેને '''વિધિપક્ષ અથવા અંચલ ગચ્છ''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. * તે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સંપ્રદાયના હયાત ચાર ગચ્છોમાંનો અને ૮૪ ગચ્છોમાંનો એક છે. * તેની સ્થાપના ઇ.સ. ૧૦૭૯ માં આચાર્ય '''આર્યરક્ષિતસૂરી''' દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * ૨૦૨૦ માં આચાર્ય ગુણોદયસાગરસૂરીના અવસાન પછી, આચાર્ય કલાપ્રભસાગરસૂરી વર્તમાન ગચ્છાધિપતિ છે (જેમને ૨૦૨૨ માં મુલુંડ ખાતે વિધિવત પદવી આપવામાં આવી હતી). '''૪. પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ :''' * આ પણ વર્તમાન સમયનો એક હયાત ગચ્છ છે. == ૫. અધિષ્ઠાયક દેવો (Presiding Deities) == દરેક ગચ્છના અનુયાયીઓના રક્ષક દેવ (અધિષ્ઠાયક દેવ) અલગ-અલગ હોય છે: * '''તપા ગચ્છ:''' મણિભદ્ર વીર * '''ખરતર ગચ્છ:''' અંબિકા અને ભૈરવ * '''અચલ ગચ્છ:''' કાલિકા અને ચક્રેશ્વરી * '''પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ:''' નાકોડા બટુક ભૈરવ 0wbi99pbv3gygicz18n3y1pbk0450af 904624 904622 2026-08-28T08:58:49Z NehalDaveND 16118 [[શ્રેણી:શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 904624 wikitext text/x-wiki '''ગચ્છ''' એ [[જૈન ધર્મ|જૈન]] ધર્મના [[શ્વેતાંબર|મૂર્તિપૂજક શ્વેતાંબર]] સંપ્રદાયનો એક સાધુ સમુદાય (મોનાસ્ટિક ઓર્ડર) છે, જેમાં તેમના શ્રાવકો (અનુયાયીઓ) નો પણ સમાવેશ થાય છે. == શબ્દની ઉત્પત્તિ (Etymology) == * 'ગચ્છ' શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે "જેઓ એકસાથે યાત્રા (વિહાર) કરે છે". == ઇતિહાસ == જૈન પરંપરા મુજબ, પ્રથમ સદીમાં વજ્રસેનસૂરિએ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સમુદાયની અંદર ચાર 'કુળ' (ઉપ-વિભાગો) સ્થાપિત કર્યા હતા. * દુષ્કાળના સમયે સમુદાયને વિખેરીને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ચાર કુળો હતા: '''૧. ચંદ્ર ૨. નિવૃત્તિ ૩. વિદ્યાધર ૪. નાગેન્દ્ર''' * ઇ.સ. ૧૦૦૦ થી ૧૩૦૦ ના સમયગાળા દરમિયાન, સમુદાયના મૂળભૂત વિભાગો તરીકે આ 'કુળો' નું સ્થાન 'ગચ્છ' દ્વારા લેવામાં આવ્યું. * ૭મી-૮મી સદીથી આશરે ૮૪ જેટલા અલગ-અલગ ગચ્છ અસ્તિત્વમાં આવ્યા હોવાનું મનાય છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર થોડા જ આજદિન સુધી ટકી રહ્યા છે. (જેમ કે: '''ખરતર, તપા, અચલ અને પાર્શ્વચંદ્ર''' ગચ્છ). * સિદ્ધાંતોની બાબતમાં આ ગચ્છો એકબીજાથી અલગ નથી પડતા, પરંતુ તેઓ આચરણ ના મુદ્દાઓ પર, ખાસ કરીને પવિત્ર કેલેન્ડર અને ધાર્મિક વિધિઓને લગતી બાબતોમાં એકબીજાથી અલગ પડે છે. * વિવિધ ગચ્છો તેમની વંશાવળી (ગુરુ પરંપરા) પણ અલગ-અલગ દર્શાવે છે. == ભૂતપૂર્વ ૮૪ ગચ્છો == * જૈનોમાં આજે પણ ૮૪ ગચ્છોની સંખ્યા વિશે ચર્ચા થાય છે, પરંતુ અત્યાર સુધી પ્રકાશિત થયેલી યાદીઓમાં ઘણો વિરોધાભાસ જોવા મળે છે. * ઐતિહાસિક રીતે, '''ઉપકેશ ગચ્છ''' આ તમામમાં સૌથી જૂનો ગચ્છ છે. આ એકમાત્ર એવો ગચ્છ જે ભગવાન પાર્શ્વનાથની પરંપરાને અનુસરે છે. બાકીના બધા ગચ્છ ભગવાન મહાવીરની પરંપરાને અનુસરે છે. == વર્તમાન ગચ્છો == હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા મુખ્ય ગચ્છો નીચે મુજબ છે: '''૧. તપા ગચ્છ:''' * વિક્રમ સંવત ૧૨૮૫ (ઇ.સ. ૧૨૨૯) માં '''જગતચંદ્રસૂરિ''' દ્વારા આ ગચ્છની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. * મેવાડના શાસક દ્વારા તેમને "તપા" (એટલે કે તપસ્વી/ધ્યાન કરનાર) ની ઉપાધિ આપવામાં આવી હતી. * આ ઉદ્યોતન સૂરિ દ્વારા સ્થાપિત '''<nowiki/>'બૃહદ ગચ્છ'''' ની જ એક શાખા હતી. * '''વિજયદેવસૂરિ''' (ઇ.સ. ૧૬૦૦-૧૬૫૭) ને આ પરંપરાના મુખ્ય નેતાઓમાંના એક માનવામાં આવે છે. * તેઓએ શ્વેતાંબર જૈન ધર્મના સાધુ સમુદાયમાં સુધારા કર્યા. આ સુધારાના પરિણામે, આજે મોટાભાગના શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ 'તપા ગચ્છ' ના છે. '''૨. ખરતર ગચ્છ :''' * આ ગચ્છની સ્થાપના '''વર્ધમાન સૂરિ''' (ઇ.સ. ૧૦૩૧ સુધી) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * તેમના ગુરુ એક '''ચૈત્યવાસી (મંદિરમાં રહેતા)''' સાધુ હતા. આગમ ગ્રંથોનું પાલન ન કરવા બદલ વર્ધમાન સૂરીએ તેમનો ત્યાગ કર્યો હતો. * તેમના શિષ્ય, જિનેશ્વરને '''<nowiki/>'ખરતર' (તીવ્ર બુદ્ધિવાળા અથવા પ્રચંડ)''' નું માનદ બિરુદ મળ્યું હતું, કારણ કે તેમણે ઇ.સ. ૧૦૨૩ માં અણહિલવાડ પાટણ ખાતે જાહેર ચર્ચા (શાસ્ત્રાર્થ) માં ચૈત્યવાસીઓના નેતા સુરાચાર્યને હરાવ્યા હતા. આ બિરુદ પરથી ગચ્છનું નામ પડ્યું. * અન્ય એક પરંપરા જિનદત્ત સૂરી (ઇ.સ. ૧૦૭૫-૧૧૫૪) ને આ ગચ્છના સ્થાપક માને છે. '''૩. અચલ ગચ્છ (Achal Gaccha):''' * જેને '''વિધિપક્ષ અથવા અંચલ ગચ્છ''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. * તે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સંપ્રદાયના હયાત ચાર ગચ્છોમાંનો અને ૮૪ ગચ્છોમાંનો એક છે. * તેની સ્થાપના ઇ.સ. ૧૦૭૯ માં આચાર્ય '''આર્યરક્ષિતસૂરી''' દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * ૨૦૨૦ માં આચાર્ય ગુણોદયસાગરસૂરીના અવસાન પછી, આચાર્ય કલાપ્રભસાગરસૂરી વર્તમાન ગચ્છાધિપતિ છે (જેમને ૨૦૨૨ માં મુલુંડ ખાતે વિધિવત પદવી આપવામાં આવી હતી). '''૪. પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ :''' * આ પણ વર્તમાન સમયનો એક હયાત ગચ્છ છે. == ૫. અધિષ્ઠાયક દેવો (Presiding Deities) == દરેક ગચ્છના અનુયાયીઓના રક્ષક દેવ (અધિષ્ઠાયક દેવ) અલગ-અલગ હોય છે: * '''તપા ગચ્છ:''' મણિભદ્ર વીર * '''ખરતર ગચ્છ:''' અંબિકા અને ભૈરવ * '''અચલ ગચ્છ:''' કાલિકા અને ચક્રેશ્વરી * '''પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ:''' નાકોડા બટુક ભૈરવ [[શ્રેણી:શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ]] gtqimwcvd6k4xqci9bzz1tv1rzylzhw 904625 904624 2026-08-28T08:59:29Z NehalDaveND 16118 [[શ્રેણી:શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ]] દૂર થઇ; [[શ્રેણી:જૈન ધર્મ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 904625 wikitext text/x-wiki '''ગચ્છ''' એ [[જૈન ધર્મ|જૈન]] ધર્મના [[શ્વેતાંબર|મૂર્તિપૂજક શ્વેતાંબર]] સંપ્રદાયનો એક સાધુ સમુદાય (મોનાસ્ટિક ઓર્ડર) છે, જેમાં તેમના શ્રાવકો (અનુયાયીઓ) નો પણ સમાવેશ થાય છે. == શબ્દની ઉત્પત્તિ (Etymology) == * 'ગચ્છ' શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે "જેઓ એકસાથે યાત્રા (વિહાર) કરે છે". == ઇતિહાસ == જૈન પરંપરા મુજબ, પ્રથમ સદીમાં વજ્રસેનસૂરિએ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સમુદાયની અંદર ચાર 'કુળ' (ઉપ-વિભાગો) સ્થાપિત કર્યા હતા. * દુષ્કાળના સમયે સમુદાયને વિખેરીને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ચાર કુળો હતા: '''૧. ચંદ્ર ૨. નિવૃત્તિ ૩. વિદ્યાધર ૪. નાગેન્દ્ર''' * ઇ.સ. ૧૦૦૦ થી ૧૩૦૦ ના સમયગાળા દરમિયાન, સમુદાયના મૂળભૂત વિભાગો તરીકે આ 'કુળો' નું સ્થાન 'ગચ્છ' દ્વારા લેવામાં આવ્યું. * ૭મી-૮મી સદીથી આશરે ૮૪ જેટલા અલગ-અલગ ગચ્છ અસ્તિત્વમાં આવ્યા હોવાનું મનાય છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર થોડા જ આજદિન સુધી ટકી રહ્યા છે. (જેમ કે: '''ખરતર, તપા, અચલ અને પાર્શ્વચંદ્ર''' ગચ્છ). * સિદ્ધાંતોની બાબતમાં આ ગચ્છો એકબીજાથી અલગ નથી પડતા, પરંતુ તેઓ આચરણ ના મુદ્દાઓ પર, ખાસ કરીને પવિત્ર કેલેન્ડર અને ધાર્મિક વિધિઓને લગતી બાબતોમાં એકબીજાથી અલગ પડે છે. * વિવિધ ગચ્છો તેમની વંશાવળી (ગુરુ પરંપરા) પણ અલગ-અલગ દર્શાવે છે. == ભૂતપૂર્વ ૮૪ ગચ્છો == * જૈનોમાં આજે પણ ૮૪ ગચ્છોની સંખ્યા વિશે ચર્ચા થાય છે, પરંતુ અત્યાર સુધી પ્રકાશિત થયેલી યાદીઓમાં ઘણો વિરોધાભાસ જોવા મળે છે. * ઐતિહાસિક રીતે, '''ઉપકેશ ગચ્છ''' આ તમામમાં સૌથી જૂનો ગચ્છ છે. આ એકમાત્ર એવો ગચ્છ જે ભગવાન પાર્શ્વનાથની પરંપરાને અનુસરે છે. બાકીના બધા ગચ્છ ભગવાન મહાવીરની પરંપરાને અનુસરે છે. == વર્તમાન ગચ્છો == હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા મુખ્ય ગચ્છો નીચે મુજબ છે: '''૧. તપા ગચ્છ:''' * વિક્રમ સંવત ૧૨૮૫ (ઇ.સ. ૧૨૨૯) માં '''જગતચંદ્રસૂરિ''' દ્વારા આ ગચ્છની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. * મેવાડના શાસક દ્વારા તેમને "તપા" (એટલે કે તપસ્વી/ધ્યાન કરનાર) ની ઉપાધિ આપવામાં આવી હતી. * આ ઉદ્યોતન સૂરિ દ્વારા સ્થાપિત '''<nowiki/>'બૃહદ ગચ્છ'''' ની જ એક શાખા હતી. * '''વિજયદેવસૂરિ''' (ઇ.સ. ૧૬૦૦-૧૬૫૭) ને આ પરંપરાના મુખ્ય નેતાઓમાંના એક માનવામાં આવે છે. * તેઓએ શ્વેતાંબર જૈન ધર્મના સાધુ સમુદાયમાં સુધારા કર્યા. આ સુધારાના પરિણામે, આજે મોટાભાગના શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ 'તપા ગચ્છ' ના છે. '''૨. ખરતર ગચ્છ :''' * આ ગચ્છની સ્થાપના '''વર્ધમાન સૂરિ''' (ઇ.સ. ૧૦૩૧ સુધી) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * તેમના ગુરુ એક '''ચૈત્યવાસી (મંદિરમાં રહેતા)''' સાધુ હતા. આગમ ગ્રંથોનું પાલન ન કરવા બદલ વર્ધમાન સૂરીએ તેમનો ત્યાગ કર્યો હતો. * તેમના શિષ્ય, જિનેશ્વરને '''<nowiki/>'ખરતર' (તીવ્ર બુદ્ધિવાળા અથવા પ્રચંડ)''' નું માનદ બિરુદ મળ્યું હતું, કારણ કે તેમણે ઇ.સ. ૧૦૨૩ માં અણહિલવાડ પાટણ ખાતે જાહેર ચર્ચા (શાસ્ત્રાર્થ) માં ચૈત્યવાસીઓના નેતા સુરાચાર્યને હરાવ્યા હતા. આ બિરુદ પરથી ગચ્છનું નામ પડ્યું. * અન્ય એક પરંપરા જિનદત્ત સૂરી (ઇ.સ. ૧૦૭૫-૧૧૫૪) ને આ ગચ્છના સ્થાપક માને છે. '''૩. અચલ ગચ્છ (Achal Gaccha):''' * જેને '''વિધિપક્ષ અથવા અંચલ ગચ્છ''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. * તે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સંપ્રદાયના હયાત ચાર ગચ્છોમાંનો અને ૮૪ ગચ્છોમાંનો એક છે. * તેની સ્થાપના ઇ.સ. ૧૦૭૯ માં આચાર્ય '''આર્યરક્ષિતસૂરી''' દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * ૨૦૨૦ માં આચાર્ય ગુણોદયસાગરસૂરીના અવસાન પછી, આચાર્ય કલાપ્રભસાગરસૂરી વર્તમાન ગચ્છાધિપતિ છે (જેમને ૨૦૨૨ માં મુલુંડ ખાતે વિધિવત પદવી આપવામાં આવી હતી). '''૪. પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ :''' * આ પણ વર્તમાન સમયનો એક હયાત ગચ્છ છે. == ૫. અધિષ્ઠાયક દેવો (Presiding Deities) == દરેક ગચ્છના અનુયાયીઓના રક્ષક દેવ (અધિષ્ઠાયક દેવ) અલગ-અલગ હોય છે: * '''તપા ગચ્છ:''' મણિભદ્ર વીર * '''ખરતર ગચ્છ:''' અંબિકા અને ભૈરવ * '''અચલ ગચ્છ:''' કાલિકા અને ચક્રેશ્વરી * '''પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ:''' નાકોડા બટુક ભૈરવ [[શ્રેણી:જૈન ધર્મ]] dli27yb7xg1chdv53cxcf3fmulhus3l 904627 904625 2026-08-28T09:04:49Z NehalDaveND 16118 1 904627 wikitext text/x-wiki '''ગચ્છ''' એ [[જૈન ધર્મ|જૈન]] ધર્મના [[શ્વેતાંબર|મૂર્તિપૂજક શ્વેતાંબર]] સંપ્રદાયનો એક સાધુ સમુદાય (મોનાસ્ટિક ઓર્ડર) છે, જેમાં તેમના શ્રાવકો (અનુયાયીઓ) નો પણ સમાવેશ થાય છે. == શબ્દની ઉત્પત્તિ (Etymology) == * 'ગચ્છ' શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે "જેઓ એકસાથે યાત્રા (વિહાર) કરે છે". == ઇતિહાસ == જૈન પરંપરા મુજબ, પ્રથમ સદીમાં વજ્રસેનસૂરિએ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સમુદાયની અંદર ચાર 'કુળ' (ઉપ-વિભાગો) સ્થાપિત કર્યા હતા. * દુષ્કાળના સમયે સમુદાયને વિખેરીને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ચાર કુળો હતા: '''૧. ચંદ્ર ૨. નિવૃત્તિ ૩. વિદ્યાધર ૪. નાગેન્દ્ર''' * ઇ.સ. ૧૦૦૦ થી ૧૩૦૦ ના સમયગાળા દરમિયાન, સમુદાયના મૂળભૂત વિભાગો તરીકે આ 'કુળો' નું સ્થાન 'ગચ્છ' દ્વારા લેવામાં આવ્યું. * ૭મી-૮મી સદીથી આશરે ૮૪ જેટલા અલગ-અલગ ગચ્છ અસ્તિત્વમાં આવ્યા હોવાનું મનાય છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર થોડા જ આજદિન સુધી ટકી રહ્યા છે. (જેમ કે: '''ખરતર, તપા, અચલ અને પાર્શ્વચંદ્ર''' ગચ્છ). * સિદ્ધાંતોની બાબતમાં આ ગચ્છો એકબીજાથી અલગ નથી પડતા, પરંતુ તેઓ આચરણ ના મુદ્દાઓ પર, ખાસ કરીને પવિત્ર કેલેન્ડર અને ધાર્મિક વિધિઓને લગતી બાબતોમાં એકબીજાથી અલગ પડે છે. * વિવિધ ગચ્છો તેમની વંશાવળી (ગુરુ પરંપરા) પણ અલગ-અલગ દર્શાવે છે. == ભૂતપૂર્વ ૮૪ ગચ્છો == * જૈનોમાં આજે પણ ૮૪ ગચ્છોની સંખ્યા વિશે ચર્ચા થાય છે, પરંતુ અત્યાર સુધી પ્રકાશિત થયેલી યાદીઓમાં ઘણો વિરોધાભાસ જોવા મળે છે. * ઐતિહાસિક રીતે, '''ઉપકેશ ગચ્છ''' આ તમામમાં સૌથી જૂનો ગચ્છ છે. આ એકમાત્ર એવો ગચ્છ જે ભગવાન પાર્શ્વનાથની પરંપરાને અનુસરે છે. બાકીના બધા ગચ્છ ભગવાન મહાવીરની પરંપરાને અનુસરે છે. == વર્તમાન ગચ્છો == હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા મુખ્ય ગચ્છો નીચે મુજબ છે: '''૧. તપા ગચ્છ:''' * વિક્રમ સંવત ૧૨૮૫ (ઇ.સ. ૧૨૨૯) માં '''જગતચંદ્રસૂરિ''' દ્વારા આ ગચ્છની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. * મેવાડના શાસક દ્વારા તેમને "તપા" (એટલે કે તપસ્વી/ધ્યાન કરનાર) ની ઉપાધિ આપવામાં આવી હતી. * આ ઉદ્યોતન સૂરિ દ્વારા સ્થાપિત '''<nowiki/>'બૃહદ ગચ્છ'''' ની જ એક શાખા હતી. * '''વિજયદેવસૂરિ''' (ઇ.સ. ૧૬૦૦-૧૬૫૭) ને આ પરંપરાના મુખ્ય નેતાઓમાંના એક માનવામાં આવે છે. * તેઓએ શ્વેતાંબર જૈન ધર્મના સાધુ સમુદાયમાં સુધારા કર્યા. આ સુધારાના પરિણામે, આજે મોટાભાગના શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ 'તપા ગચ્છ' ના છે. '''૨. ખરતર ગચ્છ :''' * આ ગચ્છની સ્થાપના '''વર્ધમાન સૂરિ''' (ઇ.સ. ૧૦૩૧ સુધી) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * તેમના ગુરુ એક '''ચૈત્યવાસી (મંદિરમાં રહેતા)''' સાધુ હતા. આગમ ગ્રંથોનું પાલન ન કરવા બદલ વર્ધમાન સૂરીએ તેમનો ત્યાગ કર્યો હતો. * તેમના શિષ્ય, જિનેશ્વરને '''<nowiki/>'ખરતર' (તીવ્ર બુદ્ધિવાળા અથવા પ્રચંડ)''' નું માનદ બિરુદ મળ્યું હતું, કારણ કે તેમણે ઇ.સ. ૧૦૨૩ માં અણહિલવાડ પાટણ ખાતે જાહેર ચર્ચા (શાસ્ત્રાર્થ) માં ચૈત્યવાસીઓના નેતા સુરાચાર્યને હરાવ્યા હતા. આ બિરુદ પરથી ગચ્છનું નામ પડ્યું. * અન્ય એક પરંપરા જિનદત્ત સૂરી (ઇ.સ. ૧૦૭૫-૧૧૫૪) ને આ ગચ્છના સ્થાપક માને છે. '''૩. અચલ ગચ્છ (Achal Gaccha):''' * જેને '''વિધિપક્ષ અથવા અંચલ ગચ્છ''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. * તે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સંપ્રદાયના હયાત ચાર ગચ્છોમાંનો અને ૮૪ ગચ્છોમાંનો એક છે. * તેની સ્થાપના ઇ.સ. ૧૦૭૯ માં આચાર્ય '''આર્યરક્ષિતસૂરી''' દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * ૨૦૨૦ માં આચાર્ય ગુણોદયસાગરસૂરીના અવસાન પછી, આચાર્ય કલાપ્રભસાગરસૂરી વર્તમાન ગચ્છાધિપતિ છે (જેમને ૨૦૨૨ માં મુલુંડ ખાતે વિધિવત પદવી આપવામાં આવી હતી). '''૪. પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ :''' * આ પણ વર્તમાન સમયનો એક હયાત ગચ્છ છે. == અધિષ્ઠાયક દેવો (Presiding Deities) == દરેક ગચ્છના અનુયાયીઓના રક્ષક દેવ (અધિષ્ઠાયક દેવ) અલગ-અલગ હોય છે: * '''તપા ગચ્છ:''' મણિભદ્ર વીર * '''ખરતર ગચ્છ:''' અંબિકા અને ભૈરવ * '''અચલ ગચ્છ:''' કાલિકા અને ચક્રેશ્વરી * '''પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ:''' નાકોડા બટુક ભૈરવ = વર્તમાન ગચ્છોની સંક્ષિપ્ત માહિતી = {| class="wikitable" |'''ક્રમ''' |'''ગચ્છનું નામ''' |'''સ્થાપક''' |'''સ્થાપનાકાળ''' |'''રક્ષક દેવ (અધિષ્ઠાયક દેવ)''' |'''અન્ય સૂચના (વિશેષતા)''' |- |૧ |'''તપા ગચ્છ''' |જગતચંદ્રસૂરી |વિક્રમ સંવત ૧૨૮૫ (ઇ.સ. ૧૨૨૯) |મણિભદ્ર વીર |મેવાડના શાસકે તેમને "તપા" ઉપાધિ આપી હતી. આજે મોટાભાગના શ્વેતાંબર જૈન સાધુઓ આ જ ગચ્છના છે. |- |૨ |'''ખરતર ગચ્છ''' |વર્ધમાન સૂરી (અન્ય માન્યતા મુજબ: જિનદત્ત સૂરી) |અંદાજે ઇ.સ. ૧૦૩૧ (ઇ.સ. ૧૦૨૩માં નામ મળ્યું) |અંબિકા અને ભૈરવ |તેમના શિષ્ય જિનેશ્વરે ચૈત્યવાસીઓને શાસ્ત્રાર્થમાં હરાવ્યા, જેથી તેમને 'ખરતર' (પ્રચંડ/તીવ્ર) બિરુદ મળ્યું હતું. |- |૩ |'''અચલ ગચ્છ''' |આચાર્ય આર્યરક્ષિતસૂરી |ઇ.સ. ૧૦૭૯ |કાલિકા અને ચક્રેશ્વરી |આ ગચ્છને 'વિધિપક્ષ' અથવા 'અંચલ ગચ્છ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. |- |૪ |'''પાર્શ્વચંદ્ર ગચ્છ''' |(સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી) |(સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી) |નાકોડા બટુક ભૈરવ |આ વર્તમાન સમયનો ૮૪ ગચ્છો પૈકીનો એક હયાત ગચ્છ છે. |} [[શ્રેણી:જૈન ધર્મ]] 3iifiu79c5vlhcvhmnibnqvz7ntn6wy