વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 5602 905151 870953 2026-09-09T23:05:04Z Trees Transplantation 89005 વિષ્ણુ પ્રાણ પૂરનાર અને પાલક 905151 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = હિંદુ | image = A roundel of Brahma.jpg | caption = બ્રહ્મા, ૧૯મી સદીનું ચિત્ર | name = બ્રહ્મા | devanagari = ब्रह्मा | sanskrit_transliteration = Brahmā | affiliation = ત્રિદેવ, દેવ | deity_of = સૃષ્ટિના સર્જનહાર<ref>{{cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/brahma |title=Brahma, Brahmā, Brāhma: 66 definitions |publisher=Wisdomlib.org |date=2022-06-06 |access-date=2022-08-05}}</ref> | abode = સત્યલોક અથવા બ્રહમલોક, પુષ્કર | weapon = બ્રહ્માસ્ત્ર | mantra = ॐ वेदात्मनाय विद्महे हिरण्यगर्भाय धीमही तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात् ।। <br /> ''{{IAST|Oṃ vedātmanāya vidmahe hiraṇyagarbhāya dhīmahī tan no brahmā pracodayāt}}'' | symbol = કમળ, વેદો, જપમાળા અને કમંડળ | consort = સરસ્વતી, (બ્રહામ્ણી) | mount = હંસ | festivals = કાર્તિક પુર્ણિમા | member_of = ત્રિમુર્તિ | other_names = સ્વયંભૂ, પ્રજાપતિ | children = માનસપુત્રો - અંગિરસ, અત્રિ, ભૃગુ, ચિત્રગુપ્ત, દક્ષ વગેરે| Sibling = | siblings = [[લક્ષ્મી]] }} '''બ્રહ્મા''' જગત ના રચેયતા અને ત્રણ મુખ્ય દેવોમાંના એક માનવામાં આવે છે. બ્રહ્મા જગતનાં આદિ દેવ ગણવામાં આવે છે, અને તેમણે સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું હોવાથી તેમનું એક નામ [[પ્રજાપતિ]] પણ છે. == જન્મ == [[ચિત્ર:Chaturmukha (four faced) Brahma image in the mantapa in the Jain temple at Lakkundi.jpg|thumb|right|200px|બ્રહ્માનું ચતુર્મુખ સ્વરૂપ દર્શાવતી ઉભી મૂર્તિ, [[કર્ણાટક]]]] પુરાણોમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણે બ્રહ્માનો જન્મ શેષશાયી [[વિષ્ણુ]]ની નાભીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા કમળમાંથી થઇ છે. તેઓ વેદોનાં પિતા છે અને જન્મથી જ મહાન વિદ્વાન છે, તેમણે સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું અને જગતને વેદોનું જ્ઞાન આપ્યું. કમળ ખુલતાજ તેમણે પોતાની આજુબાજુ શું છે તે જોવા ચારે દિશામાં માથુ ફેરવ્યું તેથી તેમના ચારે દિશામાં ચાર મુખ છે, જેથી બ્રહ્માને ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ કહેવામાં આવે છે. ઘણી વખત એક હરોળમાં ચાર મસ્તક વાળી છબીઓ જોવા મળે છે, જે ખરૂં નથી. == પરિવાર == માતા [[સરસ્વતી દેવી|સરસ્વતી]] કે જે વિદ્યાની દેવી છે, તે બ્રહ્માના પુત્રી છે. બ્રહ્માણી તેમના પતની છે. પૃથ્વી ઉપર નદી, તળાવો, વૃક્ષો, પર્વતો, પશુ અને પક્ષી વિગેરે બનાવ્યા પછી, મનુષ્યની ઉત્પત્તિ કરવા માટે, માનસ પુત્રની રચના કરી, જેનું નામ મનુ પડ્યું (મનથી જન્મેલો). બ્રહ્માએ આ મનુને સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાનો આદેશ આપ્યો, અને હિંદુ [[પુરાણ|પુરાણો]] અનુસાર, આપણે સહુ, આ મનુનાં સંતાનો છીએ, માટે મનુષ્ય શબ્દની વ્યુત્પત્તિ નીચે મુજબ વર્ણવી શકાય, :'''મનુ:+ય/જ (મનુ જાયા-મનુ દ્વારા જન્મેલા) = મનુષ્ય''' == માન્યતા == [[હિંદુ]] ધર્મની માન્યતા પ્રમાણે, બ્રહ્મા સૃષ્ટિનાં સર્જક, [[વિષ્ણુ]] પ્રાણ પૂરનાર અને પાલક, અને [[શિવ]] સંહારક છે. == પૂજન == ભારતમાં બ્રહ્માની પૂજા મહદ્ અંશે થતી નથી, બહુજ અલ્પસંખ્યામાં લોકો બ્રહ્માનું પૂજન કરે છે, અને આ કારણે જ ભારતમાં બ્રહ્માનાં મંદિરો આંગળીને વેઢે ગણી શકાય તેટલા છે, જે પૈકીનું એક [[ગુજરાત]]માં [[ખેડબ્રહ્મા]]માં અને બીજું [[રાજસ્થાન]]નાં [[પુષ્કર]]માં છે. આ ઉપરાંત [[ગોવા]]માં અને [[હિમાચલ પ્રદેશ]]માં આવેલા અન્ય બે મંદિરો સિવાય બીજા કોઇ મંદિરો જાણીતા નથી, જ્યાં ફક્ત બ્રહ્માની પૂજા થતી હોય. ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{હિંદુ ધર્મ}} [[શ્રેણી:દેવી દેવતા]] [[શ્રેણી:હિંદુ દેવતા]] tbu11hmsdyu3uqe02utwn4zsn7qwg3i 905154 905151 2026-09-10T04:01:24Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/Trees Transplantation|Trees Transplantation]] ([[User talk:Trees Transplantation|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:103.190.7.50|103.190.7.50]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 870953 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = હિંદુ | image = A roundel of Brahma.jpg | caption = બ્રહ્મા, ૧૯મી સદીનું ચિત્ર | name = બ્રહ્મા | devanagari = ब्रह्मा | sanskrit_transliteration = Brahmā | affiliation = ત્રિદેવ, દેવ | deity_of = સૃષ્ટિના સર્જનહાર<ref>{{cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/brahma |title=Brahma, Brahmā, Brāhma: 66 definitions |publisher=Wisdomlib.org |date=2022-06-06 |access-date=2022-08-05}}</ref> | abode = સત્યલોક અથવા બ્રહમલોક, પુષ્કર | weapon = બ્રહ્માસ્ત્ર | mantra = ॐ वेदात्मनाय विद्महे हिरण्यगर्भाय धीमही तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात् ।। <br /> ''{{IAST|Oṃ vedātmanāya vidmahe hiraṇyagarbhāya dhīmahī tan no brahmā pracodayāt}}'' | symbol = કમળ, વેદો, જપમાળા અને કમંડળ | consort = સરસ્વતી, (બ્રહામ્ણી) | mount = હંસ | festivals = કાર્તિક પુર્ણિમા | member_of = ત્રિમુર્તિ | other_names = સ્વયંભૂ, પ્રજાપતિ | children = માનસપુત્રો - અંગિરસ, અત્રિ, ભૃગુ, ચિત્રગુપ્ત, દક્ષ વગેરે| Sibling = | siblings = [[લક્ષ્મી]] }} '''બ્રહ્મા''' જગત ના રચેયતા અને ત્રણ મુખ્ય દેવોમાંના એક માનવામાં આવે છે. બ્રહ્મા જગતનાં આદિ દેવ ગણવામાં આવે છે, અને તેમણે સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું હોવાથી તેમનું એક નામ [[પ્રજાપતિ]] પણ છે. == જન્મ == [[ચિત્ર:Chaturmukha (four faced) Brahma image in the mantapa in the Jain temple at Lakkundi.jpg|thumb|right|200px|બ્રહ્માનું ચતુર્મુખ સ્વરૂપ દર્શાવતી ઉભી મૂર્તિ, [[કર્ણાટક]]]] પુરાણોમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણે બ્રહ્માનો જન્મ શેષશાયી [[વિષ્ણુ]]ની નાભીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા કમળમાંથી થઇ છે. તેઓ વેદોનાં પિતા છે અને જન્મથી જ મહાન વિદ્વાન છે, તેમણે સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું અને જગતને વેદોનું જ્ઞાન આપ્યું. કમળ ખુલતાજ તેમણે પોતાની આજુબાજુ શું છે તે જોવા ચારે દિશામાં માથુ ફેરવ્યું તેથી તેમના ચારે દિશામાં ચાર મુખ છે, જેથી બ્રહ્માને ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ કહેવામાં આવે છે. ઘણી વખત એક હરોળમાં ચાર મસ્તક વાળી છબીઓ જોવા મળે છે, જે ખરૂં નથી. == પરિવાર == માતા [[સરસ્વતી દેવી|સરસ્વતી]] કે જે વિદ્યાની દેવી છે, તે બ્રહ્માના પુત્રી છે. બ્રહ્માણી તેમના પતની છે. પૃથ્વી ઉપર નદી, તળાવો, વૃક્ષો, પર્વતો, પશુ અને પક્ષી વિગેરે બનાવ્યા પછી, મનુષ્યની ઉત્પત્તિ કરવા માટે, માનસ પુત્રની રચના કરી, જેનું નામ મનુ પડ્યું (મનથી જન્મેલો). બ્રહ્માએ આ મનુને સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાનો આદેશ આપ્યો, અને હિંદુ [[પુરાણ|પુરાણો]] અનુસાર, આપણે સહુ, આ મનુનાં સંતાનો છીએ, માટે મનુષ્ય શબ્દની વ્યુત્પત્તિ નીચે મુજબ વર્ણવી શકાય, :'''મનુ:+ય/જ (મનુ જાયા-મનુ દ્વારા જન્મેલા) = મનુષ્ય''' == માન્યતા == [[હિંદુ]] ધર્મની માન્યતા પ્રમાણે, બ્રહ્મા સૃષ્ટિનાં સર્જક, [[વિષ્ણુ]] પાલક અને [[શિવ]] સંહારક છે. == પૂજન == ભારતમાં બ્રહ્માની પૂજા મહદ્ અંશે થતી નથી, બહુજ અલ્પસંખ્યામાં લોકો બ્રહ્માનું પૂજન કરે છે, અને આ કારણે જ ભારતમાં બ્રહ્માનાં મંદિરો આંગળીને વેઢે ગણી શકાય તેટલા છે, જે પૈકીનું એક [[ગુજરાત]]માં [[ખેડબ્રહ્મા]]માં અને બીજું [[રાજસ્થાન]]નાં [[પુષ્કર]]માં છે. આ ઉપરાંત [[ગોવા]]માં અને [[હિમાચલ પ્રદેશ]]માં આવેલા અન્ય બે મંદિરો સિવાય બીજા કોઇ મંદિરો જાણીતા નથી, જ્યાં ફક્ત બ્રહ્માની પૂજા થતી હોય. ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{હિંદુ ધર્મ}} [[શ્રેણી:દેવી દેવતા]] [[શ્રેણી:હિંદુ દેવતા]] jmjt4cl2tjez0qy1b1blskd41stl5z9 0 13003 905141 904903 2026-09-09T16:28:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905141 wikitext text/x-wiki {{ redirect6|GPS|other similar systems|Global Navigation Satellite System|other uses of "GPS"|GPS (disambiguation)}} {| style="float:right;" |[[ચિત્ર:GPS Satellite NASA art-iif.jpg|center|thumb|ભ્રમણકક્ષામાં જીપીએસ (GPS) ઉપગ્રહ અંગે કલાકારની કલ્પના]] |- |[[ચિત્ર:NAVSTAR GPS logo shield-official.jpg|left|90px]][[ચિત્ર:50th Space Wing.png|right|90px]] |- |[[ચિત્ર:Magellan GPS Blazer12.jpgમરિન એપ્લીકેશનમાં |center|thumb|નાગરિક જીપીએસ રીસીવર("[[જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન ઉપકરણ]] ([[:en:GPS navigation device|GPS navigation device]])")]] |- |[[ચિત્ર:KyotoTaxiRide.jpgટેક્સિમાં |center|thumb|[[સ્વયં સંચાલિત માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Automotive navigation system|Automotive navigation system]]) ]] |- |[[ચિત્ર:GPS on smartphone cycling.JPGહવે ઘણા મોબાઇલ ફોનોમાં |thumb|right|જીપીએસ રીસીવરો નાંખવામાં આવ્યા છે.]] |} '''વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી (જીપીએસ)''' એ એક પ્રકારની [[વૈશ્વિક શોધક ઉપગ્રહ વ્યવસ્થા|વૈશ્વિક માર્ગનિર્દેશન ઉપગ્રહ પ્રણાલી]] ([[:en:global navigation satellite system|global navigation satellite system]]) (જીએનએસએસ) છે. તેને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલયે]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]) વિકસાવી છે અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ]] ([[:en:United States Air Force|United States Air Force]])ની [[પચાસમી અવકાશ પાંખ]] ([[:en:50th Space Wing|50th Space Wing]]) તેનું સંચાલન કરે છે.તે વિશ્વની એક માત્ર સંપુર્ણપણે કાર્યાન્વિત જીએનએસએસ છે. તેનો મફતમાં ઉપયોગ થઈ શકે છે અને નાગરિકો મોટે ભાગે માર્ગનિર્દેશનના હેતુઓ માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે.તે 24થી 32ની વચ્ચેના [[પૃથ્વીની મધ્યમ કક્ષા|મધ્યમ પૃથ્વી કક્ષા]] ([[:en:Medium Earth Orbit|Medium Earth Orbit]])ના [[ઉપગ્રહ|ઉપગ્રહો]] ([[:en:satellite|satellite]])ના [[ઉપગ્રહ સમૂહ|સમૂહ]] ([[:en:Satellite constellation|constellation]])નો ઉપયોગ કરે છે, જે ચોક્કસ [[માઇક્રોવેવ]] ([[:en:microwave|microwave]]) સિગ્નલોનું પ્રસારણ કરે છે. આ સંકેતોની મદદથી [[જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન ઉપકરણ|જીપીએસ રીસીવરો]] ([[:en:GPS navigation device|GPS receivers]]) તેમના [[ભૌગોલિક સ્થળ|સ્થળ]] ([[:en:geographic location|location]]), સમય અને ઝડપ નક્કી કરી શકે છે.તેનું સત્તાવાર નામ '''નેવસ્ટાર જીપીએસ''' છે. નેવસ્ટાર કોઈ ટુંકુ રુપ નથી, <ref>{{cite web |url=http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/01.html |title=Charting a Course Toward Global Navigation |publisher=The Aerospace Corporation |author=Steven R. Strom |access-date=2008-06-27 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119005341/http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/01.html |url-status=dead }}</ref>તેમ છતાં કેટલાક [[બેક્રોનીમ]] ([[:en:backronym|backronym]]) તેના માટે રચવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://www.abbreviations.com/NAVSTAR નેવસ્ટાર (NAVSTAR) એટલે શું?<!-- Bot generated title -->]</ref> 1993માં સંપુર્ણપણે કાર્યાન્વિત થયુ ત્યારથી જીપીએસ વિશ્વભરમાં વ્યાપકપણે [[રેડીયો માર્ગનિર્દેશન|માર્ગનિર્દેશનની મદદ]] ([[:en:radio navigation|aid to navigation]]) માટે વપરાય છે અને [[નકશા આલેખન કલા|નકશા-નિર્માણ]] ([[:en:cartography|map-making]]), [[સરવે કરવો|જમીન સરવે]] ([[:en:surveying|land surveying]]), વ્યાપાર, વૈજ્ઞાનિક ઉપયોગો અને [[ભૂ-માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:geocaching|geocaching]]) જેવા શોખ માટે ઉપયોગી સાધન છે. વળી, [[ધરતીકંપ]]ના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સહિતની ઘણી એપ્લીકેશન્સમાં સ્પષ્ટ [[સમયની તબદિલી|સમય સંદર્ભ]] ([[:en:time transfer|time reference]]) વપરાય છે.સંખ્યાબંધ દેશોમાં ઘણા વાયરલેસ કેરીયરો દ્વારા વપરાતા [[કવાલકોમ|ક્વાલકોમ]] ([[:en:Qualcomm|Qualcomm]]) [[સીડીએમએ2000 (CDMA2000)|સીડીએમએ]] ([[:en:CDMA2000|CDMA]]) એર ઇન્ટરફેઇસ જેવા સેલ્યુલર નેટવર્ક્સનું જરૂરી, મહત્વનું [[સમકાલીકરણ|સમકાલીકરણ]] ([[:en:synchronization|synchronization]]) સંસાધન પણ જીપીએસ છે.{{cn|date=November 2008}} == ઇતિહાસ == [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળે]] ([[:en:United States Navy|United States Navy]]) વાપરેલી પ્રથમ ઉપગ્રહીય માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી [[ટ્રાંસિટ (ઉપગ્રહ)|ટ્રાંસિટ]] ([[:en:Transit (satellite)|Transit]])નું 1960માં પ્રથમવાર સફળતાપુર્વક પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.પાંચ ઉપગ્રહોના સમૂહનો ઉપયોગ કરીને તે અંદાજે દર એક કલાકે માર્ગનિર્દેશન પૂરું પાડી શકતી હતી.1967માં, અમેરિકી નૌકાદળે [[ટાઇમેશન]] ([[:en:Timation|Timation]]) ઉપગ્રહ વિકસાવ્યો હતો, જેણે અવકાશમાં સચોટ ઘડિયાળો મુકવાની ક્ષમતા પુરવાર કરી હતી. જીપીએસ આ ટેકનોલોજી પર નિર્ભર છે.1970માં, સિગ્નલ ફેઇઝ કમ્પેરિઝન આધારિત ભૂમિ-સ્થિત [[ઓમેગા માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Omega Navigation System|Omega Navigation System]]) પ્રથમ વિશ્વવ્યાપી રેડીયો માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા બની. જીપીએસની ડીઝાઇન એના જેવી જ ભૂમિ-સ્થિત રેડીયો માર્ગદર્શન વ્યવસ્થાઓ, જેવી કે [[એલઓઆરએએન (:LORAN)|લોરાન]] ([[:en:LORAN|LORAN]]) અને [[ડેક્કા માર્ગનિર્દેશક વ્યવસ્થા|ડેક્કા માર્ગનિર્દેશક]] ([[:en:Decca Navigator System|Decca Navigator]]) પર કૈંક અંશે નિર્ભર છે. તે 1940ના પ્રારંભમાં વિકસાવાઈ હતી અને [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ]] ([[:en:World War II|World War II]])માં વાપરવામાં આવી હતી.1957માં જ્યારે [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયેત યુનિયને]] ([[:en:Soviet Union|Soviet Union]]) પ્રથમ [[સ્પુટનિક કાર્યક્રમ|સ્પુટનિક]] ([[:en:Sputnik program|Sputnik]])ને પ્રક્ષેપિત કર્યો , ત્યારે જીપીએસ માટે વધારાની પ્રેરણા મળી હતી.ડો. રીચાર્ડ બી. કર્શનરની આગેવાની હેઠળની અમેરિકી વિજ્ઞાનીઓની એક ટુકડી સ્પુટનિકના રેડીયો પ્રસારણ પર દેખરેખ રાખી રહી હતી.તેમણે શોધ્યું કે [[ડોપલર અસર]] ([[:en:Doppler effect|Doppler effect]])ને કારણે સ્પુટનિક દ્વારા પ્રસારિત થઈ રહેલા સિગ્નલની ફ્રિક્વન્સી જ્યારે ઉપગ્રહ નજીક આવે છે, ત્યારે વધારે ઊંચી હોય છે અને જ્યારે તે તેમનાથી દૂર જવા માંડે છે, ત્યારે ફ્રિક્વન્સી નીચી હોય છે.તેમને એ બાબતનો ખ્યાલ આવ્યો કે તેઓ વિશ્વમાં ચોક્કસ કયા ઠેકાણે છે તેની તેમને ખબર હોવાથી તેઓ ઉપગ્રહ તેની કક્ષામાં ક્યાં છે, તે ડોપલર વિકૃતિ માપીને બતાવી શકે.<!-- The converse is also true: if the satellite's position were known, they could identify their own position on Earth. (commented because I am not sure of this. At most, they would know the rate at which the distance between themselves and the satellite was changing. There would be at least two points (one each north and south of the equator) for which that would be true, and practically one would not get an exact position, especially with 1950s electronics, even if one knew the satellite's exact orbit, and the exact time --> 1983માં સોવિયેત યુનિયનના [[પ્રતિબંધિત હવાઇઅવકાશ|પ્રતિબંધિત હવાઇ અવકાશ]] ([[:en:prohibited airspace|prohibited airspace]])માં ઘુસવા બદલ [[કોરીયાઈ એર લાઇન્સ ફ્લાઇટ 007]] ([[:en:Korean Air Lines Flight 007|Korean Air Lines Flight 007]])ને તોડી પાડવામાં આવ્યું, <ref>{{cite web |url=http://www.icao.int/cgi/goto_m.pl?icao%2Fen%2Ftrivia%2Fkal_flight_007.htm |title=ICAO COMPLETES FACT-FINDING INVESTIGATION |publisher=International Civil Aviation Organization |access-date=2008-09-15 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927014036/http://www.icao.int/cgi/goto_m.pl?icao%2Fen%2Ftrivia%2Fkal_flight_007.htm |url-status=dead }}</ref>ત્યાર બાદ રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[રોનાલ્ડ રીગન|રોનાલ્ડ રીગને]] ([[:en:Ronald Reagan|Ronald Reagan]]) લોક કલ્યાણ અર્થે નાગરિક ઉપયોગ માટે જીપીએસને મુક્તપણે ઉપલબ્ધ બનાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો.<ref name="KAL007">{{cite news|url=http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=February&x=20060203125928lcnirellep0.5061609|title=History of GPS|publisher=[http://usinfo.state.gov/ usinfo.state.gov]|date=February 3, 2006|access-date=જૂન 26, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 19, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071219161559/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=February&x=20060203125928lcnirellep0.5061609|url-status=dead}}</ref>ઉપગ્રહો 1989થી 1993 વચ્ચેના ગાળામાં છોડવામાં આવ્યા હતા. પ્રારંભમાં સૌથી ઊંચી ગુણવત્તા ધરાવતા સિગ્નલને લશ્કરી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે નાગરિક ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ રખાયેલ સિગ્નલ સહેતુક હલકી ગુણવત્તાવાળુ હતું. ("પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા", એસએ).પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતાનો 2000માં અંત આવ્યો હતો અને નાગરિક ઉપયોગ માટેના જીપીએસની ચોક્સાઈ લગભગ 100 એમથી સુધરીને લગભગ 20એમ થઈ હતી. ઉપગ્રહોમાં આણ્વિક ઘડિયાળો મુકવાની કામગીરી જીપીએસની કામગીરી માટે નિર્ણાયક મહત્વ ધરાવે છે. 1955માં [[ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગ|ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગે]] ([[:en:Friedwardt Winterberg|Friedwardt Winterberg]]) આની દરખાસ્ત મુકી હતી.<ref>એસ્ટ્રોનોઉટિકા એક્ટા દ્વિતિય, 25 (1956).</ref>ત્યાર બાદ જ જરૂરી સ્થિતિએ સચોટપુર્વક પહોંચી શકાય છે. === સમયમર્યાદા === * 1972માં અમેરિકી હવાઈ દળ કેન્દ્રીય ઇનર્શલ માર્ગદર્શન પરીક્ષણ સવલતે (હોલોમેન એએફબી) ભૂમિ-સ્થિત છદ્મ-ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરીને વ્હાઇટ સેન્ડ્સ મિસાઇલ રેન્જ પરથી બે પ્રારુપ જીપીએસ રીસીવરોનું પ્રયોગાત્મક ઉડ્ડયન પરીક્ષણ હાથ ધર્યું હતું. * 1978માં પ્રથમ બ્લોક-1 જીપીએસ ઉપગ્રહ છોડવામાં આવ્યો હતો. * 1983માં માર્ગનિર્દેશન ક્ષતિઓને કારણે [[પ્રતિબંધિત હવાઇઅવકાશ]] ([[:en:prohibited airspace|prohibited airspace]])માં ઘુસી ગયેલા નાગરિક વિમાન [[કોરીયાઈ એર લાઇન્સ ફ્લાઇટ 007|કેએએલ 007]] ([[:en:Korean Air Flight 007|KAL 007]])ને સોવિયેત યુનિયનના [[વિક્ષેપક વિમાન|વિક્ષેપક વિમાને]] ([[:en:interceptor aircraft|interceptor aircraft]]) તોડી પાડતાં વિમાનમાંના તમામ 269 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા, ત્યાર બાદ અમેરિકી રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[રોનાલ્ડ રીગન|રોનાલ્ડ રીગને]] ([[:en:Ronald Reagan|Ronald Reagan]]) જાહેરાત કરી હતી કે જીપીએસ પ્રોજેકટ પૂરો થયા બાદ નાગરિક ઉપયોગો માટે તેને ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવશે.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?lr=&id=I7JRAAAAMAAJ|title=Technology Transfer|author=Dietrich Schroeer, Mirco Elena|publisher=Ashgate|isbn=075462045X|date=2000|access-date= 2008-05-25|pages=p80}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?lr=&id=_wpUAAAAMAAJ|title=The Precision Revolution: GPS and the Future of Aerial Warfare|author=Michael Russell Rip, James M. Hasik|publisher=Naval Institute Press|date=2002|isbn=1557509735|access-date= 2008-05-25}}</ref> * 1985 સુધીમાં વધુ દસ પ્રયોગાત્મક બ્લોક-1 ઉપગ્રહો આ વિચારને સાકાર કરવા છોડવામાં આવ્યા હતા. * 14 ફેબ્રુઆરી, 1989એ પ્રથમ આધૂનિક બ્લોક-3 ઉપગ્રહ છોડવામાં આવ્યો હતો. * 1992માં આ વ્યવસ્થાનું પહેલાથી સંચાલન કરતી બીજી અવકાશ પાંખને નિષ્કિય કરવામાં આવી અને તેનું સ્થાન [[પચાસમી અવકાશ પાંખ|પચાસમી અવકાશ પાંખે]] ([[:en:50th Space Wing|50th Space Wing]]) લીધું. * ડીસેમ્બર, 1993 સુધીમાં જીપીએસે પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષમતા હાંસલ કરી લીધી હતી.<ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]).[http://www.navcen.uscg.gov/ftp/gps/ARCHIVES/gpsdoc/IOCLTR.TXT પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષમતાની જાહેરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316141327/http://www.navcen.uscg.gov/ftp/gps/ARCHIVES/gpsdoc/IOCLTR.TXT |date=2007-03-16 }}8 ડીસેમ્બર, 1993</ref> * 17 જાન્યુઆરી, 1994એ 24 ઉપગ્રહોનો સમૂહ કક્ષામાં હતો. * એપ્રિલ 1995માં નેવસ્ટારે સંપુર્ણ કામગીરી ક્ષમતાની જાહેરાત કરી. * 1996માં નાગરિક તેમ જ લશ્કરી ઉપયોગકર્તાઓ માટે જીપીએસનું મહત્વ ઓળખીને અમેરિકી પ્રમુખ [[બિલ ક્લિન્ટન|બિલ ક્લિન્ટને]] ([[:en:Bill Clinton|Bill Clinton]]) જીપીએસને [[બેવડો ઉપયોગ|બેવડા ઉપયોગ]] ([[:en:dual-use|dual-use]])ની વ્યવસ્થા જાહેર કરતો નીતિવવિષયક આદેશ<ref>[[રાષ્ટ્રીય દફતરભંડાર અને રેકર્ડ વહીવટ]] ([[:en:National Archives and Records Administration|National Archives and Records Administration]]).[http://clinton4.nara.gov/textonly/WH/EOP/OSTP/html/gps-factsheet.html અમેરિકી વૈશ્વિક સ્થળ નિર્ધારણ પ્રણાલી નીતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406125528/http://clinton4.nara.gov/textonly/WH/EOP/OSTP/html/gps-factsheet.html |date=2006-04-06 }}.29 માર્ચ, 1996</ref> જારી કર્યો હતો અને રાષ્ટ્રીય અસ્ક્યામત તરીકે તેનું સંચાલન કરવા [[આંતર-એજન્સી જીપીએસ વહીવટી બોર્ડ]] ([[:en:Interagency GPS Executive Board|Interagency GPS Executive Board]])ની સ્થાપના કરી હતી. * 1998માં ઉપ રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[અલ ગોર|અલ ગોરે]] ([[:en:Al Gore|Al Gore]]) ખાસ કરીને નાગરિક સુરક્ષાના સંબંધમાં સંવર્ધિત ઉપયોગકર્તા ચોક્સાઈ અને વિશ્વસનીયતા માટે નાગરિક ઉપયોગ માટેના બે નવા સિગ્નલો સાથે જીપીએસને ઊંચી કક્ષાનું કરવાની યોજનાઓની જાહેરાત કરી હતી. * 2 મે, 2000એ 1996ના વહીવટી આદેશના પરીણામે "પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા"નો અંત લાવવામાં આવ્યો, જેથી ઉપયોગકર્તાઓ સારી ગુણવત્તાવાળા સિગ્નલ વૈશ્વિક સ્તરે પ્રાપ્ત કરી શકે. * 2004માં, અમેરિકી સરકારે જીપીએસ અને યુરોપની આયોજિત ગેલીલીયો વ્યવસ્થાના સંદર્ભમાં સહકાર સાધવા માટે યુરોપિય સમુદાય સાથે ઐતિહાસિક કરાર પર સહી કરી હતી. * 2004માં, અમેરિકી રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ|જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશે]] ([[:en:George W. Bush|George W. Bush]]) રાષ્ટ્રીય નીતિને અદ્યતન બનાવી અને વહીવટી બોર્ડની જગ્યાએ [[રાષ્ટ્રીય અવકાશ-સ્થિત સ્થળ-નિર્ધારણ, માર્ગ-નિર્દેશન અને સમય-નિર્ધારણ વહીવટી સમિતિ.|રાષ્ટ્રીય અવકાશ-સ્થિત સ્થળ-નિર્ધારણ, માર્ગ-નિર્દેશન અને સમય-નિર્ધારણ વહીવટી સમિતિ]] ([[:en:National Space-Based Positioning, Navigation, and Timing Executive Committee|National Space-Based Positioning, Navigation, and Timing Executive Committee]])ને મુકી હતી. * નવેમ્બર, 2004એ [[કવાલકોમ|કવાલકોમે]] ([[:en:QUALCOMM|QUALCOMM]]) [[મોબાઇલ ફોન]] ([[:en:mobile phones|mobile phones]]) માટે [[સહાયિત જીપીએસ]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted-GPS]])ના સફળ પરીક્ષણોની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.3g.co.uk/PR/November2004/8641.htm |title=3g.co.uk |access-date=2009-06-26 |archive-date=2010-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127041459/http://www.3g.co.uk/PR/November2004/8641.htm |url-status=dead }}</ref> * 2005માં, પ્રથમ આધૂનિક જીપીએસ ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યો હતો અને તેણે સંવર્ધિત ઉપયોગકર્તા કામગીરી માટે સેકન્ડ નાગરિક સિગ્નલ (L2C)નું પ્રસારણ કરવા માંડ્યું હતું. * 14 સપ્ટેમ્બર, જૂની પુરાણી મેઇનફ્રેઇમ આધારિત ગ્રાઉન્ડ સેગમેન્ટ અંકુશ પ્રણાલીનું સ્થાન ન્યૂ આર્કિટેક્ચર ઇવોલ્યુશન પ્લાને લીધું.<ref>[http://www.losangeles.af.mil/news/story.asp?id=123068412 losangeles.af.mil]</ref> * સૌથી તાજેતરનું પ્રક્ષેપણ 15 માર્ચ, 2008એ થયું.<ref>{{Cite web |url=http://sidt.gpsworld.com/gpssidt/System+Design+and+Test+News/IIR-19MSVN48-Successfully-Reaches-Orbit/ArticleStandard/Article/detail/503513?contextCategoryId=1385 |title=sidt.gpsworld.com |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207201358/http://sidt.gpsworld.com/gpssidt/System+Design+and+Test+News/IIR-19MSVN48-Successfully-Reaches-Orbit/ArticleStandard/Article/detail/503513?contextCategoryId=1385 |url-status=dead }}</ref>સૌથી જૂનો અને હજુ પણ કાર્યાન્વિત જીપીએસ ઉપગ્રહ 26 નવેમ્બર, 1990માં પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ નૌકાદળ વેધશાળા]] ([[:en:United States Naval Observatory|United States Naval Observatory]]).[ftp://tycho.usno.navy.mil/pub/gps/gpsb2.txt જીપીએસ સમૂહ દરજ્જો]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.20 ડીસેમ્બર, 2008એ પુનઃ પ્રાપ્ત કરી.</ref> {| class="wikitable" border="1" style="float: right;" |+[[જીપીએસ ઉપગ્રહોના પ્રક્ષેપણોની યાદી|ઉપગ્રહ સંખ્યાઓ]] ([[:en:List of GPS satellite launches|Satellite numbers]])<ref>{{cite web |url=ftp://tycho.usno.navy.mil/pub/gps/gpsb2.txt |title=United States Naval Observatory ((USNO) - Block II Satellite Information }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/glonass.collectors_content.get_gps_ru_as_xml જીપીએસ સમૂહ દરજ્જો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207004029/http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/glonass.collectors_content.get_gps_ru_as_xml |date=2009-02-07 }}.રશિયન સ્પેસ એજન્સી9 એપ્રિલ, 2008</ref><ref>10 નવેમ્બર, 2008 ''ઇનસાઇડ જીએનએસએસ"માં [http://www.insidegnss.com/node/918 જીપીએસ પાંખ જીપીએસ તૃતિય આઇબીઆર સીમાચિહ્ન પ્રાપ્ત કરે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523204537/http://www.insidegnss.com/node/918 |date=2013-05-23 }}</ref> |- !બ્લોક||પ્રક્ષેપણ ગાળો||પ્રક્ષેપિત ઉપગ્રહો||હાલ સેવામાં |- !I |1978 અને 1985||10+1^{<small>1</small>}||0 |- !II |1985–1990||9||0 |- !IIA |990–1997||19||13 |- !IIR |1997–2004||12+1^{<small>1</small>}||12 |- !IIR-M |2005–2009||6+2^{<small>2</small>}||6 |- !IIF |2009–2011||0+10^{<small>2</small>}||0 |- !IIIA |2014–?||0+12^{<small>3</small>}||0 |- !IIIB |||0+8^{<small>3</small>}||0 |- !IIIC |||0+16^{<small>3</small>}||0 |- |colspan="2"|'''કુલ''' |58+2^{<small>1</small>}+12^{<small>2</small>}+36^{<small>3</small>} |31 |- |colspan="4" style="font-size: smaller;"|^{<small>1</small>}ફેઇલ્ડ<br />^{<small>2</small>}ઇન પ્રીપરેશન<br />^{<small>3</small>}પ્લાન્ડ.<br />(છેલ્લુ અપડેટ: 16 ડીસેમ્બર 2008) |} ય્ એસ ફોતો..... પ૧૫૪૫૧૫૭૭૭૭૮૮૬એફ્૫ગ્ય્ચ્દ્૨૧ઇઉ૨કિર્૬૫૪ == જીપીએસનો બૂનિયાદી સિદ્ધાંત == જીપીએસ રીસીવર પૃથ્વીની ઉપર અવકાશમાં રહેલા જીપીએસ [[ઉપગ્રહો]] ([[:en:satellites|satellites]])એ મોકલેલા સિગ્નલોના સચોટ સમય-નિર્ધારણ દ્વારા પોતાની સ્થિતિની ગણતરી કરે છે.દરેક ઉપગ્રહ સતત તમામ જીપીએસ ઉપગ્રહોના સંદેશ મોકલ્યાનો સમય, કક્ષાની ચોક્કસ માહિતી ([[ઇફેમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]])) અને સામાન્ય વ્યવસ્થા કામગીરી તથા એકંદર કક્ષાઓ (ઓલ્મનેક) સહિતની માહિતી સાથેના સંદેશોઓનું પ્રસારણ કરે છે.રીસીવર દરેક સંદેશનો પરીવહન સમય માપે છે અને દરેક ઉપગ્રહ વચ્ચેના અંતરની ગણતરી કરે છે.ભૌમિતિક [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) આ અંતરોને ઉપગ્રહોના સ્થાન સાથે જોડીને રીસીવરના સ્થાનને નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.એક ફરતા નકશાના નિદર્શન સાથે કે અક્ષાંસ અને રેખાંશ સાથે સ્થાન દર્શાવાય છે. ઊંચાઈની માહિતી પણ સમાવી શકાય.ઘણા જીપીએસ એકમો સ્થાન ફેરફારોથી ગણતરી કરીને દિશા, ઝડપ જેવી માહિતી પણ દર્શાવે છે. એવું લાગે છે કે ત્રણ ઉપગ્રહો સ્થાન નક્કી કરવા માટે પૂરતા છે, કેમ કે અવકાશને ત્રણ પરીમાણો છે.જોકે, ઉપગ્રહના સિગ્નલો પ્રકાશની ઝડપે જતા હોવાથી ઘડીયાળની એક અત્યંત સામાન્ય ભૂલ [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની અત્યંત મોટી ઝડપથી]] ([[:en:speed of light|speed of light]])<ref>જીપીએસ સિગ્નલો [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની ઝડપે]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) પ્રવાસ કરે છે, તેથી ચોક્કસ પસાર થઈ ગયેલા સમય માટે અંતરની ગણતરી સીધે સીધી થઈ શકે છે.જોકે, પ્રકાશની ઝડપ અવકાશના અંશત શૂન્યાવકાશ અને વાતાવરણ વચ્ચે સહેજ [[પ્રકાશની ઝડપ#પારદર્શક સામગ્રી સાથે આંતરસંપર્ક|બદલાય]] ([[:en:speed of light#Interaction with transparent materials|varies]]) છે.એક રીસીવર આ અસરોનો અંદાજ કાઢી શકે છે અને વાજબી અંદાજ આપી શકે છે.એક વાર અંદાજે સ્થાન નક્કી થઈ જાય, પછી કેટલાક રીસીવરો સિગ્નલ કેટલા વાતાવરણમાં પ્રવાસ કરે છે તેની કાળજીપુર્વક ગણતરી કરે છે અને તે પ્રમાણે અંતરને ગોઠવે છે.</ref> મોટી થવાથી તેને પરીણામે મોટી સ્થાન ભૂલ થાય છે.રીસીવર ''x'', ''y'', ''z'', અને ''t''ની સાપેક્ષે પોઝિશનનું નિરાકરણ લાવવા ચોથા ઉપગ્રહનો ઉપયોગ કરે છે, જે રીસીવરની ઘડીયાળની ભૂલ સુધારે છે.જ્યારે મોટા ભાગની જીપીએસ એપ્લીકેશન્સ માત્ર ગણતરી કરાયેલા સ્થાનનો જ ઉપયોગ કરે છે અને અત્યંત સચોટતાપુર્વક ગણાયેલા સમયને અસરકારકપણે છુપાવે છે, ત્યારે તે [[સમયની તબદિલી]] ([[:en:time transfer|time transfer]]) અને ટ્રાફિક સિગ્નલ સમયનિર્ધારણ જેવી કેટલીક ખાસ પ્રકારની જીપીએસ એપ્લીકેશન્સમાં પણ વપરાય છે. સામાન્ય કામગીરી માટે ચાર ઉપગ્રહો જરૂરી છે, તેમ છતાં ખાસ કિસ્સાઓમાં એનાથી ઓછાની જરૂર પડે છે.જો કોઈ એક ચલ વિષે અગાઉથી જ ખબર હોય, (દાખલા તરીકે વહાણ કે વિમાનને ઊંચાઈની ખબર હોઇ શકે છે), તો એક રીસીવર માત્ર ત્રણ ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરીને તેના સ્થાનનુ નિર્ધારણ કરી શકે છે.જ્યારે ચાર કરતા ઓછા ઉપગ્રહો દ્રશ્યમાન થતા હોય, ત્યારે હલકી ગુણવત્તાવાળા સિગ્નલ મોકલતું સ્થાન પૂરું પાડવા માટે કેટલાક જીપીએસ રીસીવરો વધારાની કડીઓ કે ધારણાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ( જેમ કે છેલ્લે જાણવા મળેલી ઊંચાઈ, [[ડેડ રેકનિંગ]] ([[:en:dead reckoning|dead reckoning]]), [[આંતરિક માર્ગદર્શન પ્રણાલી|ઇનર્શલ માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:inertial navigation system|inertial navigation]]), કે વેહિકલ કમ્પ્યુટરમાથી મળતી માહિતી સહિતની માહિતીનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકે છે.) (જુઓ<ref>{{cite web |title=Continuous Navigation Combining GPS with Sensor-Based Dead Reckoning |url=http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=154870&pageID=6 |date=2005-04-01 |author=Georg zur Bonsen, Daniel Ammann, Michael Ammann, Etienne Favey, Pascal Flammant |publisher=GPS World |access-date=2009-06-26 |archive-date=2006-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111202317/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=154870&pageID=6 |url-status=dead }}</ref>, <ref name="NAVGPS">{{cite web |title=NAVSTAR GPS USER EQUIPMENT INTRODUCTION |format=PDF |url=http://www.navcen.uscg.gov/pubs/gps/gpsuser/gpsuser.pdf |publisher=US Government |access-date=2009-06-26 |archive-date=2013-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021060507/http://www.navcen.uscg.gov/pubs/gps/gpsuser/gpsuser.pdf |url-status=dead }}</ref>અને <ref>{{cite web | title=GPS Support Notes | url=http://www.navmanwireless.com/uploads/EK/C8/EKC8zb1ITsNwDqWcqLQxiQ/Support_Notes_GPS_OperatingParameters.pdf | format=PDF | date=January 19, 2007 | access-date=2008-11-10 | archive-date=2009-03-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090327051208/http://www.navmanwireless.com/uploads/EK/C8/EKC8zb1ITsNwDqWcqLQxiQ/Support_Notes_GPS_OperatingParameters.pdf | url-status=dead }}</ref>નું પ્રકરણ 7 અને 8) ==== સ્થાન ગણતરી પ્રવેશ ==== કઈ રીતે એક જીપીએસ રીસીવર કામ કરે છે તેનું પ્રારંભિક વર્ણન પૂરું પાડવા માટે આ વિભાગમાં માપનની ભૂલોને ઉલ્લેખવામાં આવશે.ઓછામાં ઓછા ચાર દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોથી પ્રાપ્ત થતા સંદેશાઓનો ઉપયોગ કરીને એક જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનો અને સંદેશા મોકલવામાં થતો સમય નક્કી કરી શકે છે.સંદેશમાં મોકલવામાં આવતા સ્થાનના એક્સ, વાય અને ઝેડ કમ્પોનન્ટ્સ અને સમયને <math>\left [x_i, y_i, z_i, t_i\right ]</math>તરીકે ગણવામાં આવે છે, જ્યાં સબસ્ક્રીપ્ટ ''i'' ઉપગ્રહનો ક્રમ છે અને 1,2,3 અથવા 4 મૂલ્ય ધરાવે છે.સંદેશ પ્રાપ્ત થયાના નિર્દિષ્ટ સમય<math>\ tr_i</math>ને જાણ્યા પછી જીપીએસ રીસીવર સંદેશના નિર્દિષ્ટ પરીવહન સમય<math>\left (tr_i-t_i\right ) </math>ની ગણતરી કરી શકે છે. સંદેશો પ્રકાશની ઝડપ [[પ્રકાશની ઝડપ|c]] ([[:en:Speed of light|c]])થી પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો કપાયેલા અંતર<math>\ p_i</math>ની <math>\left (tr_i-t_i\right )c </math>તરીકે ગણતરી કરી શકાય.જીપીએસ રીસીવરનુ ઉપગ્રહથી અંતર અને ઉપગ્રહનું સ્થાન જાણવાનો અર્થ એવો થાય છે કે જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનના કેન્દ્ર પર આવેલા વલયની સપાટી પર છે.આમ આપણે જાણીએ છીએ કે જીપીએસ રીસીવરનું નિર્દિષ્ટ સ્થાન ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર અથવા તેની પાસે છે.જેમાં કોઈ ભૂલ થતી નથી તેવા આદર્શ કિસ્સામાં જીપીએસ રીસીવર ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર હશે..જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.આકૃતિ. ''એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ'', નીચે દર્શાવી છે. <!-- Two points at which the surfaces of the spheres intersect are clearly shown in the figure. The distance between these two points is the diameter of the circle of intersection. --> [[ચિત્ર:Sphere-intersect.png|thumb|left|એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ]] લેખ [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે દર્શાવે છે કે જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.[[ચિત્ર:circle sphere 2.jpg|thumb|right|બે બિન્દુઓએ વર્તુળને (દા.ત. ડિસ્કની ધારીએ) છેદતી એક વલયની સપાટી]] મોટા ભાગના વહેવારુ કિસ્સાઓમાં એક વર્તુળ અને વલયની સપાટી બે બિન્દુઓએ છેદાય છે, તેમ છતાં એમ ધારી શકાય કે તેઓ માત્ર એક જ બિન્દુએ છેદાય છે અથવા તો છેદાતા જ નથી.''બે બિન્દુઓએ એક (ડિસ્કને નહીં) વર્તુળને છેદતી વલયની સપાટી''ની અન્ય આકૃતિ આ આંતરછેદનને દર્શાવે છે.બે આંતરછેદ ટપકાંથી દર્શાવાયા છે.ફરીથી [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે આ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે.વાહનો અને પૃથ્વીની નજીકના વાહનો માટે પૃથ્વીની સપાટીની સૌથી નજીકના આંતરછેદ પર જીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન છે.ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીની સૌથી નજીકનો આંતરછેદ પણ જીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન છે.ત્રણ ઉપગ્રહોને સમાવતા તલના સંબંધમાં બે આંતરછેદો સમમિતીય છે.જો ત્રણ ઉપગ્રહો એક જ કક્ષીય તલમાં ના હોય, તો ત્રણ ઉપગ્રહોને સમાવતો તલ એવો અનુલંબ સમતલ નહીં હોય, જેમાંથી પૃથ્વીનું કેન્દ્ર પસાર થતું હોય.આ કિસ્સામાં આંતરછેદો પૈકીનો એક અન્ય કરતા પૃથ્વીની વધારે નજીક હશે.પૃથ્વીની નજીકના વાહન માટે પૃથ્વીની નજીકનો આંતરછેદ સાચું સ્થાન હશે.પૃથ્વીથી સૌથી દૂરના અંતરે આવેલો આંતરછેદ અવકાશના વાહનો માટે સાચું સ્થાન હોઇ શકે છે. ==== જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળને સુધારવી ==== કોઈ પણ ભૂલ ના થાય તે રીતે ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ સમજાવવામાં આવી છે.<!-- I think there should be some redundancy in written communications, since the reader may not always remember what he read at the beginning of the previous section. Also it is possible that he did not even read the previous section. -->ભૂલના નોંધપાત્ર સ્રોતોમાંનો એક છે જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળ [[પ્રકાશની ઝડપ]] ([[:en:speed of light|speed of light]]), ''c''ના અત્યંત ઊંચા મૂલ્યને કારણે ઉપગ્રહોથી જીપીએસ રીસીવરના અંદાજિત અંતરો એટલે કે સ્યુડોરેન્જીઝ જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળની ભૂલો પરત્વે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે.આ દર્શાવે છે કે જીપીએસ રીસીવરની કામગીરી માટે અત્યંત સચોટ અને ખર્ચાળ ઘડિયાળ જરૂરી છે.એક તરફ, ઉત્પાદકો બજારો માટે બિનખર્ચાળ જીપીએસ રીસવરો બનાવવાનું પસંદ કરે છે.આ દ્વિધાનું નિવારણ જીપીએસ સમસ્યામાં વલયની સપાટીઓ કઈ રીતે આંતરછેદ કરે છે તેના પર આધારિત છે. એ શક્ય છે કે પ્રથમ બે વલયોના આંતરછેદનું વર્તુળ સામાન્યપણે અત્યંત મોટું હોવાથી ત્રણેય સ્ફીયરોની સપાટીઓ આંતરછેદે છે અને આમ ત્રીજા વલયની સપાટી પણ આ મોટા વર્તુળને છેદે તેવી સંભાવના છે.એવું ભાગ્યે જ શક્ય છેકે ચોથા ઉપગ્રહના વલયની સપાટી પહેલા ત્રણના આંતર છેદના બે બિન્દુઓમાંથી એકને છેદે, કેમ કે ઘડીયાળની કોઈ પણ ભૂલને કારણે તે કોઈ પણ બિન્દુને છેદી નહીં શકે.જોકે, ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીનું જીપીએસ રીસીવરના સ્થાનના પ્રમાણિત અંદાજથી અંતર ઘડિયાળ કરેક્શનથી ગણી શકાય છે.ચોથા ઉપગ્રહથી જીપીએસ રીસીવરના સ્થાનના પ્રમાણિત અંદાજનું અંતર <math>\ r_4</math>થી દર્શાવીએ અને ચોથા ઉપગ્રહની સ્યુડોરેન્જ <math>\ p_4\ </math>દર્શાવીએ<math>\ da = r_4 - p_4</math>નોંધો કે ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીથી જીપીએસ રીસીવરના ગણતરી કરેલા સ્થાનનું અંતર <math>\ da </math>છે.આમ, લબ્ધિ <math>\ b = da / c\ </math>પૂરો પાડે છે અંદાજ :(સાચો સમય) - (રીસીવરની ઓન-બોર્ડ ઘડિયાળે દર્શાવેલો સમય), અને જો <math>\ b</math> હકારાત્મક હોય, તો જીપીએસની ઘડિયાળ આગળ જઈ શકશે અને જો <math>\ b</math>નકારાત્મક હોય, તો વિલંબમાં મુકાશે. == પ્રણાલીની વિગતો == [[ચિત્ર:Global Positioning System satellite.jpg|left|thumb|સાન ડીયોગો મ્યૂઝીયમ ખાતે બિન-પ્રક્ષેપિત ઉપગ્રહનું પ્રદર્શન]] === પ્રણાલી વિભાગીકરણ === હાલના જીપીએસના મુખ્ય ત્રણ વિભાગો છે.અવકાશ વિભાગ (એસએસ), અંકુશ વિભાગ (સીએસ) અને ઉપયોગકર્તા વિભાગ (યુએસ).<ref>globalsecurity.org [http://www.globalsecurity.org/space/systems/gps_3-ocx.htm].</ref> ==== અવકાશ વિભાગ ==== {{see also |GPS satellite|List of GPS satellite launches}} [[ચિત્ર:ConstellationGPS.gif|thumb|240px|right|પૃથ્વીના પરીભ્રમણ સાથે જીપીએસ સમૂહની ગતિનું દ્રશ્યાત્મક ઉદાહરણ. પૃથ્વીની સપાટી પરના આપેલા બિન્દુથી (આ કિસ્સામાં દાખલા તરીકે 45 અંશ ઉત્તરે) '''દેખાતા ઉપગ્રહો'''ની સંખ્યા સમય સાથે (આ કિસ્સામાં દાખલા તરીકે 45 અંશ ઉત્તરે) કઈ રીતે બદલાય છે તે જુઓ.]] અવકાશ વિભાગ (એસએસ)માં કક્ષામાં રહેલા જીપીએસ ઉપગ્રહો અથવા તો જીપીએસની ભાષામાં જેને અવકાશ વાહનો (એસવી) કહે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. જીપીએસની ડીઝાઇનમાં મૂળે 24 એસવી હતા, ત્રણ ચક્રાકાર [[કક્ષીય તલ (ખગોળશાસ્ત્ર)|કક્ષીય તલો]] ([[:en:Orbital plane (astronomy)|orbital plane]])માં આઠ-આઠ. <ref>{{cite web |url=http://ieeexplore.ieee.org/iel1/2219/7072/00285510.pdf?arnumber=285510 | title=Navstar GPS and GLONASS: global satellite navigation systems |publisher=IEEE | first =P. |last Daly }}</ref>પરંતુ, તેને બદલીને છ તલો કરવામાં આવ્યા, દરેકમાં ચાર ઉપગ્રહો.<ref>{{cite web | last = Dana | first = Peter H. | format = GIF | url = http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gif/oplanes.gif | title = GPS Orbital Planes | date = 1996-08-08 | access-date = 2009-06-26 | archive-date = 2018-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180126111533/https://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gif/oplanes.gif | url-status = dead }}</ref>કક્ષીય તલો પૃથ્વી પર કેન્દ્રીય છે, દૂરના તારાના સંબંધમાં ફરતા નથી.<ref>[http://metaresearch.org/cosmology/gps-relativity.asp વોટ ધી ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ ટેલ્સ અસ અબાઉટ રીલેટિવિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104191143/http://metaresearch.org/cosmology/gps-relativity.asp |date=2007-01-04 }}.2 જાન્યુઆરી, 2007એ પુનઃ પ્રાપ્ત કરી.</ref>છ તલો (પૃથ્વીના [[વિષુવવૃત્ત]] ([[:en:equator|equator]])ના સંદર્ભમાં) અંદાજે 55°નો [[ઝુકાવ]] ([[:en:inclination|inclination]])ધરાવે છે. અને [[કક્ષીય બિન્દુ|એસેન્ડિંગ નોડ]] ([[:en:orbital node|ascending node]])ના 60° [[રાઇટ એસેન્શન]] ([[:en:right ascension|right ascension]])થી અલગ પડે છે. (વિષુવવૃત્ત પર એક સંદર્ભ બિન્દુથી કક્ષાના આંતરછેદથી બનતો ખૂણો)<ref name="GPS overview from JPO">[http://www.losangeles.af.mil/library/factsheets/factsheet.asp?id=5325 નેવસ્ટાર સંયુક્ત કાર્યક્રમ કચેરીથી જીપીએસનો દેખાવ].15 ડીસેમ્બર, 2006એ પુનઃ પ્રપ્ત કરી</ref>કક્ષાની ગોઠવણ એવી રીતે થાય છે કે ઓછામાં ઓછા છ ઉપગ્રહો હંમેશાં પૃથ્વીની સપાટીથી લગભગ દરેક જગ્યાએથી [[લાઇન-ઓફ-સાઉટ પ્રોપેગેશન|દ્રષ્ટિપથ]] ([[:en:Line-of-sight propagation|line of sight]]) માં રહે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.navcen.uscg.gov/faq/gpsfaq.htm | title = USCG Navcen: GPS Frequently Asked Questions | access-date = 2007-01-31 | archive-date = 2007-08-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070809170822/http://www.navcen.uscg.gov/faq/gpsfaq.htm | url-status = dead }}</ref> અંદાજે 20,200 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ કક્ષામાં પરીભ્રમણ કરતા લગભગ 10 ઉપગ્રહો દ્રષ્ટિપથમાં જોવા મળે છે. (12,600 માઇલ અથવા 10,900 [[દરિયાઈ માઇલ]] ([[:en:nautical mile|nautical mile]]); 26,600 કિમી.ની કક્ષા ત્રિજ્યા (16,500 માઇલ અથવા 14,400 દરિયાઈ માઇલ)), દરેક એસવી દરેક [[સાઇડરીયલ દિવસ (તારાની ગતિથી નક્કી થતો દિવસ)|સાઇડરીયલ દિવસે]] ([[:en:sidereal day|sidereal day]]) બે સંપુર્ણ કક્ષાઓ પૂરી કરે છે.<ref>{{cite journal |title=Finding the repeat times of the GPS constellation |author=Agnew, D.C. and Larson, K.M.|journal=GPS Solutions |volume=11 |number=1 |pages=71--76 |year=2007 |publisher=Springer |doi=10.1007/s10291-006-0038-4 }}[http://spot.colorado.edu/~kristine/gpsrep.pdf આ લેખ લેખકની વેબસાઇટ પરથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216041650/http://spot.colorado.edu/~kristine/gpsrep.pdf |date=2008-02-16 }}, નાના સુધારા સાથે</ref>તેથી દરેક ઉપગ્રહનો ગ્રાઉન્ડ ટ્રેક દરેક સાઇડરીયલ દિવસે પુનરાવર્તન પામે છે.વિકાસ દરમિયાન આ અત્યંત ઉપયોગી હતું, કેમ કે માત્ર ચાર ઉપગ્રહો જ હોય, તો પણ કરેક્ટ એલાઇનમેન્ટનો અર્થ એવો થયો કે તમામ ચાર ઉપગ્રહો રોજ થોડા કલાક માટે જોઇ શકાય છે.લશ્કરી કામગીરી માટે ગ્રાઉન્ડ ટ્રેકનું પુનરાવર્તન યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં સારા કવરજે માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે. {{As of|2008|3}}જીપીએસ [[ઉપગ્રહ સમૂહ|સમૂહ]] ([[:en:satellite constellation|constellation]])માં <ref>{{cite mailing list | url = http://cgls.uscg.mil/pipermail/gps/2008-March/001625.html | author = Tis-pf-nisws | title = Nanu 2008030 | list = gps }}</ref>31 સક્રિય પ્રસારણ ઉપગ્રહો છે.વધારાના ઉપગ્રહો વધારાના માપ પૂરા પાડીને જીપીએસ રીસીવરની ગણતરીઓની સચોટતા સુધારી શકે છે.ઉપગ્રહોની વધતી સંખ્યા સાથે સમૂહ અ-સમાન ગોઠવણીમાં ફેરવાય છે.જ્યારે સંયુક્ત ઉપગ્રહો નિષ્ફળ જાય ત્યારે સમાન વ્યવસ્થાની સરખામણીમાં આવી ગોઠવણી વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા અને ઉપલબ્ધતા સુધારવા માટે બતાવવામાં આવી.<ref>{{cite journal | last = Massatt | first = Paul | coauthors = Wayne Brady | url = http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html | title = Optimizing performance through constellation management | journal = Crosslink | month = Summer | year = 2002 | pages = 17–21 | access-date = 2009-06-26 | archive-date = 2012-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120125065043/http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html | url-status = dead }}</ref> ==== અંકુશ વિભાગ ==== [[હવાઈ]] ([[:en:Hawaii|Hawaii]]), [[ક્વાજલેઇન]] ([[:en:Kwajalein|Kwajalein]]), [[એસેન્શન ટાપુ]] ([[:en:Ascension Island|Ascension Island]]), [[ડીયેગો ગાર્સીયા]] ([[:en:Diego Garcia|Diego Garcia]]) અને [[કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ, કોલોરાડો]] ([[:en:Colorado Springs, Colorado|Colorado Springs, Colorado]]) ખાતેના યુએસ હવાઇ દળના મોનિટરિંગ સ્ટેશનો તેમ જ [[નેશનલ જીયોસ્પેશલ-ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સી]] ([[:en:National Geospatial-Intelligence Agency|National Geospatial-Intelligence Agency]]) (એનજીએ) દ્વારા સંચાલિત મોનિટર સ્ટેશનો ઉપગ્રહોના ઉડ્ડયન પથનું પગેરું રાખે છે.<ref>વધારાના સ્ટેશનો છેઃ વોશિંગ્ટન ડીસી, ઇંગ્લેન્ડ, આર્જન્ટિના, ઇક્વેડોર, બહેરીન અને ઓસ્ટ્રેલીયાસ્રોતઃ યુ.એસ. કોસ્ટ ગાર્ડ [http://www.navcen.uscg.gov/gps/gps_news_090905.htm જનરલ જીપીએસ ન્યૂઝ 9-9-05] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713231049/http://www.navcen.uscg.gov/gps/gps_news_090905.htm |date=2007-07-13 }}</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ]] ([[:en:United States Air Force|United States Air Force]]) (યુએસએફ)ના [[સેકન્ડ સ્પેસ ઓપરેશન્સ સ્ક્વોડ્રોન]] ([[:en:2nd Space Operations Squadron|2nd Space Operations Squadron]]) (2 SOPS) દ્વારા સંચાલિત કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ ખાતેના [[સ્ક્રીવર એર ફોર્સ બેઇઝ]] ([[:en:Schriever Air Force Base|Schriever Air Force Base]]) પર આવેલા [[એર ફોર્સ સ્પેસ કમાન્ડ]] ([[:en:Air Force Space Command|Air Force Space Command]])ના માસ્ટર કન્ટ્રોલ સ્ટેશનને આ ટ્રેકિંગ માહિતી મોકલવામાં આવે છે.ત્યાર બાદ સેકન્ડ સ્પેસ ઓપરેશન્સ સ્ક્વોડ્રોન (એસેન્શન ટાપુ, ડીયેગો ગાર્સીયા, ક્વાજલેઇન અને કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ ખાતના ગ્રાઉન્ડ એન્ટેનાઓનો ઉપયોગ કરીને) દરેક ઉપગ્રહ સાથે નિયમિતપણે માર્ગનિર્દેશન અપડેટ સાથે સંપર્ક રાખે છે.આ અપડેટ્સ ઉપગ્રહોમાં રહેલી [[અણુ ઘડિયાળ|અણુ ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clock|atomic clock]])ને સાથે બહુ થોડી [[નેનોસેકન્ડ]] ([[:en:nanosecond|nanosecond]])માં સીન્ક્રોનાઇઝ કરે છે અને દરેક ઉપગ્રહના આંતરિક કક્ષીય મોડેલના [[ઇફેમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]]) પ્રમાણે ગોઠવાય છે.ગ્રાઉન્ડ મોનિટર સ્ટેશન્સના ઇનપુટ્સ, [[અવકાશ હવામાન]] ([[:en:space weather|space weather]]) માહિતી અને વિવિધ અન્ય ઇનપુટ્સનો ઉપયોગ કરતા [[કલમાન ફિલ્ટર]] ([[:en:Kalman filter|Kalman filter]]) દ્વારા અપડેટ્સ તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>[[યુએસએનઓ (:USNO)|યુએસએનઓ]] ([[:en:USNO|USNO]]) [http://tycho.usno.navy.mil/gpsinfo.html નેવસ્ટાર સ્થળ નિર્ધારણ પ્રણાલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060208110241/http://tycho.usno.navy.mil/gpsinfo.html |date=2006-02-08 }}.14 મે, 2006એ ફરી પ્રાપ્ત કરી</ref> ઉપગ્રહની કાર્યવાહી જીપીએસના ધોરણો પ્રમાણે સચોટ હોતી નથી.તેથી કોઈ ઉપગ્રહની કક્ષા બદલવા માટે ઉપગ્રહને 'બિનતંદુરસ્ત' ગણવો જ પડે, જેથી રીસીવરો તેનો તેમની ગણતરીમાં ઉપયોગ કરશે નહીંત્યાર બાદ કાર્યવાહી હાથ ધરી શકાય અને ઉપગ્રહ જે કક્ષામાં જાય તેનું જમીન પરથી પગેરું સુંઘી શકાય.ત્યાર બાદ નવા ઇફેમરિસને અપલોડ કરવામાં આવે છે અને ઉપગ્રહને તંદુરસ્તનું માર્કિંગ ફરીથી મળે છે. ==== ઉપયોગકર્તા વિભાગ ==== [[ચિત્ર:GPS Receivers.jpg|thumb|right|જીપીએસ રીસવરો ઘણા બધા સ્વરુપોમાં મળે છે, કાર, ફોન, ઘડિયાળો સાથે સુગ્રથિત કરેલા ઉપકરણોથી માંડીને સમર્પિત ઉપકરણોમાં. તેમને અહીં દર્શાવ્યા છે. તેમના ઉત્પાદકો છે, [[ટ્રિંબલ ઇન્કોર્પોરેશન|ટ્રિંબલ]] ([[:en:Trimble Inc|Trimble]]), [[ગાર્મિન]] ([[:en:Garmin|Garmin]]) અને [[લેઇકા જીયોસીસ્ટમ્સ|લેઇકા]] ([[:en:Leica Geosystems|Leica]]) (ડાબેથી જમણે).]] ઉપયોગકર્તાનો જીપીએસ રીસીવર જીપીએસના ઉપયોગકર્તા વિભાગ (યુએસ)માં આવે છે. સામાન્યપણે, જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહે પ્રસારિત કરેલી ફ્રીક્વન્સીઝ પકડવા માટે ટ્યુન કરેલા એન્ટેના, રીસીવર પ્રોસેસર્સ અને અત્યંત સ્થિર ઘડિયાળ (મોટે ભાગે [[ક્રીસ્ટલ ઓસિલેટર]] ([[:en:crystal oscillator|crystal oscillator]]))નું બનેલું હોય છે.તેમાં ઉપયોગકર્તાને સ્થાન અને ઝડપની માહિતી પૂરી પાડવા માટેના પ્રદર્શન પટનો પણ સમાવેશ થાય છે.રીસીવરને મોટે ભાગે તેની ચેનલોની સંખ્યાથી પણ વર્ણવવામાં આવે છે. તે દર્શાવે છે કે રીસીવર એક સાથે કેટલા ઉપગ્રહોનું સંનિરીક્ષણ કરી શકે છે. મૂળે ચાર કે પાંચની મર્યાદામાં રહેલી ચેનલો વર્ષો દરમિયાન ક્રમશઃ વધી અને હવે તો {{As of|2007|lc=on}}એક રીસીવર 12થી 20 ચેનલો ધરાવે છે.<ref>રીસીવર ઉત્પાદકો ઘણા છે, પરંતુ તે બધા જ આ હેતુસર ઉત્પાદિત ચિપસેટ પૈકીના એકનો ઉપયોગ કરે છે, એ નોંધવું જોઇએ.એક ઉદાહરણ.{{cite web |url=http://gpstekreviews.com/2007/04/14/gps-receiver-chip-performance-survey/ |title=GPS Receiver Chip Performance Survey |publisher=GPS Technology Reviews |access-date=2009-06-26 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304042359/http://gpstekreviews.com/2007/04/14/gps-receiver-chip-performance-survey/ |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:j32 1 small.jpg15×17 એમએમના માપનું |thumb|left|200px|એક સામાન્ય [[મૂળ સાધન ઉત્પાદક|ઓઇએમ]] ([[:en:Original equipment manufacturer|OEM]]) જીપીએસ રીસીવર]] જીપીએસ રીસીવર તફાવતના સુધારા માટે [[આરટીસીએમ (RTCM)|આરટીસીએમ]] ([[:en:RTCM|RTCM]]) SC-104 ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરીને ઇનપુટનો સમાવેશ કરી શકે છે.આ 4,800 બિટ્સ/સેકન્ડની ઝડપે કામ કરતા એક [[આરએસ-232 (RS-232)|આરએસ-232]] ([[:en:RS-232|RS-232]]) પોર્ટના સ્વરુપમાં છે. વાસ્તવમાં ડેટા ઘણા ધીમા દરે મોકલવામાં આવે છે અને તેને કારણે આરટીસીએમનો ઉપયોગ કરીને મોકલવામાં આવતા સિગ્નલની સચોટતા મર્યાદિત થાય છે. બાહ્ય આરટીસીએમ ડેટાનો ઉપયોગ કરતા રીસીવર કરતા આંતરિક ડીજીપીએસ રીસીવર્સ બહેતર કામગીરી બજાવે છે.2006ની સ્થિતિએ સસ્તા એકમોમાં પણ [[વાઇડ એરીયા ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ]] ([[:en:Wide Area Augmentation System|Wide Area Augmentation System]]) (WAAS) રીસીવરોનો સામાન્યપણે સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:M10214 20071003 3764.jpg|thumb|right|200px|સુગ્રથીત એન્ટેના સાથેનું સામાન્ય જીપીએસ રીસવર]] ઘણા જીપીએસ રીસીવર [[એનએમઇએ 0183 (NMEA 0183)|એનએમઇએ 0183]] ([[:en:NMEA 0183|NMEA 0183]]) પ્રોટોકોલ અથવા નવા અને ઓછા વપરાતા [[એનએમઇએ 2000 (NMEA 2000)|એનએમઇએ 2000]] ([[:en:NMEA 2000|NMEA 2000]])નો ઉપયોગ કરીને પીસી કે અન્ય ઉપકરણને સ્થાન માહિતીનું પ્રસારણ કરી શકે છે. <ref>[[એનએમઇએ (NMEA)]] ([[:en:NMEA|NMEA]]) [http://nmea.org/pub/2000/index.html એનએમઇએ 2000 (NMEA 2000) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913080758/http://www.nmea.org/pub/2000/index.html |date=2010-09-13 }}</ref>આ પ્રોટોકોલ્સ સત્તાવાર રીતે [[એનએમઇએ (NMEA)|એનએમઇએ]] ([[:en:NMEA|NMEA]]) તરીકે વ્યાખ્યાયિત થયા છે, <ref>{{cite web |url=http://www.nmea.org/pub/index.html |title=Publications and Standards from the National Marine Electronics Association (NMEA) |publisher=National Marine Electronics Association |access-date=2008-06-27 |archive-date=2011-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413114326/http://www.nmea.org/pub/index.html |url-status=dead }}</ref>તેમ છતાં આ પ્રોટોકોલ્સ માટેના સંદર્ભો જાહેર રેકર્ડોમાંથી સંપાદિત કરાય છે, જેથી [[જીપીએસડી (gpsd)|જીપીએસડી]] ([[:en:gpsd|gpsd]]) જેવા ખુલ્લા સ્રોત સાધનોની મદદથી [[બૌદ્ધિક સંપદા]] ([[:en:intellectual property|intellectual property]]) કાયદાઓનો ભંગ કર્યા વિના પ્રોટોકોલ વાંચી શકાય.અન્ય માલિકીના પ્રોટોકોલ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેવા કે [[એસઆઇઆરએફ (SiRF)]] ([[:en:SiRF|SiRF]]) અને [[મીડીયા ટેક|એમટીકે (MTK)]] ([[:en:MediaTek|MTK]]) પ્રોટોકોલ્સ.રીસીવરો [[યુનિલર્સલ સીરીયલ બસ|યુએસબી (USB)]] ([[:en:Universal Serial Bus|USB]]) કે [[બ્લુટુથ]] ([[:en:Bluetooth|Bluetooth]]) જેવા સીરીયલ જોડાણ સહિતની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને અન્ય ઉપકરણો સાથે જોડાઈ શકે છે. === માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલ === [[ચિત્ર:GPS signal modulation scheme.svg|thumb|right|જીપીએસ (GPS) પ્રસારણ સિગ્નલ]] દરેક જીપીએસ (GPS) [http://www.kowoma.de/en/gps/data_composition.htm સપ્તાહનો સમય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218093524/https://www.kowoma-gps.de/data-composition/ |date=2021-02-18 }} જીપીસએસ સપ્તાહ ક્રમ અને ઉપગ્રહ તંદુરસ્તીની માહિતી દર્શાવતા '''માર્ગનિર્દેશન સંદેશ''' 50 [[બાઇટ્રેટ|બિટ્સ/સેકન્ડ]] ([[:en:bitrate|bit/s]])ની ઝડપે સતત પ્રસારિત કરે છે. સંદેશના પ્રથમ ભાગમાં આ બધું પ્રસારિત થાય છે. બીજા ભાગમાં ''[[ઇફેમરિસ|એફિમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]])'' અને સંદેશના પાછલા ભાગમાં ''આલ્મેનેક'' પ્રસારિત થાય છે.આ સંદેશા ફ્રેઇમ્સમાં મોકલવામાં આવે છે. દરેક ફ્રેઇમ 1500 બિટ્સનું પરીવહન કરતા 30 સેકન્ડ લગાવે છે. [http://gpsinformation.net/gpssignal.htm ઉપગ્રહ સંદેશ ફોર્મેટ] પ્રમાણે ઉપગ્રહની અણુ ઘડિયાળ દ્વારા દર્શાવ્યા પ્રમાણે બરોબર દોઢ મિનીટે દરેક 30 સેકન્ડ ફ્રેઇમનુ પ્રસારણ શરુ થાય છે.દરેક ફ્રેઇમ 5 પેટા ફ્રેઇમ ધરાવે છે, જે દરેક 300 બિટ્સ સાથે 6 સેકન્ડની લંબાઈ ધરાવે છે.દરેક પેટા ફ્રેઇમ 0.6 સેકન્ડની લંબાઈ ધરાવતા 30 બિટ્સના દસ શબ્દો ધરાવે છે. દરેક પેટા ફ્રેઇમના શબ્દો 1 અને 2 એક જ પ્રકારનો ડેટા ધરાવે છે.પ્રથમ શબ્દ ટેલીમેટ્રી શબ્દ છે, જે એક પેટા ફ્રેઇમની શરુઆત દર્શાવે છે અને તેનો ઉપયોગ રીસીવર માર્ગનિર્દેશન સંદેશ સાથે સમકાલીકરણ માટે કરે છે.બીજો શબ્દ છે એચઓડબ્લ્યુ (HOW) અથવા હેન્ડઓવર શબ્દ અને તે સમયનિર્ધારણની માહિતી સાચવે છે, જે રીસીવરને પેટાફ્રેઇમ ઓળખવામાં મદદ કરે છે અને પછીની પેટા ફ્રેઇમ ક્યારે મોકલવામાં આવી હતી તે સમય જણાવે છે. પેટા ફ્રેઇમ 1ના શબ્દો 3થી 10 ઉપગ્રહની ઘડિયાળ અને તેના જીપીએસ (GPS)ના સમય સાથેના સંબંધનું વર્ણન કરે છે.પેટા ફ્રેઇમ 2અને 3ના શબ્દો 3થી 10 '''ઇફેમરિસ''' ડેટા સમાવે છે, જે ઉપગ્રહની પોતાની ચોક્કસ કક્ષા જણાવે છે.ઇફેમરિસ દર બે કલાકે અપડેઇટ થાય છે અને તે સામાન્યપણે ચાર કલાક માટે ઇફેમરિસને પ્રાપ્ત કરવામાં માટે જરૂરી સમય પ્રથમ પોઝિશન ફિક્સ માટે થતા વિલંબમાં મહત્વનું તત્વ છે, કારણ કે હાર્ડવેર વધારે સક્ષમ થવાથી ઉપગ્રહના સિગ્નલો લોક કરવાનો સમય ઘટે છે, પરંતુ ડેટા પ્રસારણના નીચા દરને કારણે ઇફેમરિસ ડેટા (સૌથી બદતર કિસ્સામાં) પ્રાપ્ત થતા 30 સેકન્ડ થાય છે. '''આલ્મેનેક'''માં સમૂહના દરેક ઉપગ્રહની કોર્સ ભમણકક્ષા અને સ્થિતિની માહિતી, એક આયોનોસ્ફીયરિક મોડેલ અને જીપીએસથી મળેલા સમયને [[સુસંકલિત વૈશ્વિક સમય]] ([[:en:Coordinated Universal Time|Coordinated Universal Time]]) યુટીસી (UTC) સાથે સાકંળવા માટેની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.પેટાફ્રેઇમો 4 અને 5ના 3થી 10 શબ્દો આલ્મેનેકનો નવ ભાગ સમાવે છે.દરેક ફ્રેઇમ આલ્મેનેકનો 1/25મો ભાગ સમાવે છે, તેથી એક ઉપગ્રહથી સમગ્ર આલ્મેનેક પ્રાપ્ત કરતા 12.5 મીનીટ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.losangeles.af.mil/shared/media/document/AFD-070803-059.pdf |format=PDF |title=Interface Specification IS-GPS-200, Revision D: Navstar GPS Space Segment/Navigation User Interfaces |publisher=Navstar GPS Joint Program Office }}પાનુ 103.</ref>આલ્મેનેક કેટલાક હેતુઓ પાર પાડે છે.એમાં પહેલો હેતુ રીસીવરને સંગ્રહેલી પોઝિશન અને સમયના આધારે દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોની યાદી જનરેટ કરવા દઇને ઉપગ્રહોના સંકેતો પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરુપ થવાનો છે, જ્યારે દરેક ઉપગ્રહમાંથી પ્રાપ્ત થતા ઇફેમરિસ તે ઉપગ્રહનો ઉપયોગ કરીને પોઝિશન ફિક્સીસ કમ્પ્યુટ કરવા માટે જરૂરી છે. વધારે જુના હાર્ડવેરમાં નવા રીસીવરમાં આલ્મેનેકના અભાવને કારણે પ્રમાણિત પોઝિશન પૂરી પાડતાં પહેલા ખાસા વિલંબો થતા, કારણ કે દરેક ઉપગ્રહ માટેની શોધની પ્રક્રિયા ધીમી હતી. હાર્ડવેરમાં પ્રગતિ થવાથી સંકેતો પ્રાપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા વધારે ઝડપી થઈ છે, એટલે આલ્મેનેક ના હોય, તો એ હવે કોઈ મુદ્દો નથી.બીજો હેતુ છે જીપીએસ (GPS)માંથી ઉદ્ભવતા સમય (જીપીએસ સમય)ને [[યુટીસી (UTC)|યુટીસી]] ([[:en:UTC|UTC]])ના આંતરરાષ્ટ્રીય સમય સાથે સાંકળવાનો છે. અને છેલ્લે, આલ્મેનેક વૈશ્વિક આયોનોસ્ફીયરિક મોડેલનો ઉપયોગ કરીને આયોનોસ્ફીયરિક ભૂલને સુધારવામાં સિંગલ-ફ્રીક્વન્સી રીસીવરને મદદ કરે છે. આ સુધારા [[ડબ્લ્યુએએએસ (WAAS)]] ([[:en:WAAS|WAAS]]) જેવી ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ કે ડ્યુઅલ-ફ્રીક્વન્સી રીસવરો જેવા સચોટ હોતા નથી.જોકે, કોઈ સુધારા જ ના થાય તેના કરતા આ સ્થિતિ મોટે ભાગે બહેતર હોય છે, કેમ કે આયોનોસ્ફીયરિક ભૂલ સિંગલ-ફ્રીક્વન્સી જીપીએસ રીસીવર માટે સૌથી મોટી ભૂલ છે. માર્ગનિર્દેશન ડેટા માટે સૌથી મહત્વની નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે, દરેક ઉપગ્રહ તેના પોતાના ''ઇફેમરિસ'' જ નહીં, બલકે તમામ ઉપગ્રહો માટેના ''આલ્મેનેક''નું પ્રસારણ કરે છે. તમામ ઉપગ્રહો બે જ ફ્રીક્વન્સીઝ પર પ્રસારણ કરે છે, 1.57542 ગીગાહર્ટ્ઝ (L1 સિગ્નલ) અને 1.2276 ગીગાહર્ટ્ઝ (L2 સિગ્નલ).રીસીવર વિવિધ ઉપગ્રહોના આ સિગ્નલોમાં ફરક કરી શકે છે, કારણ કે જીપીએસ [[કોડ ડિવિઝન મલ્ટિપલ એક્સેસ]] ([[:en:code division multiple access|code division multiple access]]) (સીડીએમએ-CDMA) સ્પ્રેડ-સ્પેક્ટ્રમ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યાં લો-બિટરેટ મેસેજ ડેટાને હાઇ-રેટ [[સ્યૂડોરેન્ડમ નંબર જનરેટર|સ્યૂડોરેન્ડમ]] ([[:en:pseudorandom number generator|pseudo-random]]) (પીઆરએન-PRN) સીક્વન્સ સાથે એન્કોડ કરવામાં આવે છે, જે દરેક ઉપગ્રહ માટે અલગ હોય છે.રીસીવર દરેક ઉપગ્રહ માટેના પીઆરએન (PRN) કોડથી વાકેફ હોય છે અને તેનો ઉપયોગ વાસ્તવિક મેસેજ ડેટાના પુનઃનિર્માણ માટે કરી શકે છે.આ મેસેજ ડેટા સેકન્ડે 50 બિટ્સની ઝડપે પ્રસારિત થાય છે.બે અલગ સીડીએમએ (CDMA)એન્કોડિંગ્સનો ઉપયોગ થાય છે. સેકન્ડે 10.23 લાખ [[ચિપ (સીડીએમએ) ((CDMA))|ચિપ્સ]] ([[:en:chip (CDMA)|chips]])નો કોર્સ /એક્વિઝિશન (સી/એ) કોડ (કહેવાતો [[ગોલ્ડ કોડ]] ([[:en:Gold code|Gold code]])) અને સેકન્ડે 1.023 કરોડ ચિપ્સનો પ્રીસાઇઝ (પી) કોડ.L1 કેરીયર સી/એ અને પી બેને કોડ દ્વારા મોડ્યુલેટ થાય છે, જ્યારે L2 માત્ર પી કોડ દ્વારા મોડ્યુલેટ થાય છે.<ref>[http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm જીપીએસ (GPS)કઈ રીતે કામ કરે છે.] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120804185510/http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm |date=2012-08-04 }}Konowa.de (2005).</ref>સીએ કોડ જાહેર છે અને નાગરિક જીપીએસ રીસવરો તેનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે પી કોડ કહેવાતા પી(વાય) કોડ તરીકે એનક્રીપ્ટ કરી શકાય છે, જે યોગ્ય ડીક્રીપ્શન કી સાથે લશ્કરી ઉપકરણો માટે જ ઉપલબ્ધ છે. સી/એ અને પી(વાય) કોડ ઉપયોગકર્તાને દિવસનો ચોક્કસ સમય દર્શાવે છે. === ઉપગ્રહ ફ્રીક્વન્સી === * '''L1''' (1575.42 [[મેગાહર્ટ્ઝ|મેગા હર્ટ્ઝ]] ([[:en:megahertz|MHz]])): માર્ગનિર્દેશન સંદેશ, કોર્સ-એક્વિઝિશન કોડ અને એનક્રીપ્ટેડ પ્રીસિઝન પી(વાય) કોડનું મિશ્રણ, તેમ જ ભવિષ્યના બ્લોક III ઉપગ્રહો માટે નવું [[L1C]] ([[:en:L1C|L1C]]). * '''L2''' (1227.60 મેગા હર્ટ્ઝ): પી(વાય) કોડ ઉપરાંત બ્લોક IIR-M અને નવા ઉપગ્રહો માટે નવો [[:L2C|L2C]] ([[:en:L2C|L2C]]) કોડ * '''L3''' (1381.05 મેગા હર્ટ્ઝ): ન્યૂક્લીયર ડીટોનેશન્સ અને અન્ય ઉચ્ચ-ઉર્જા પેદા કરનારી ઇન્ફ્રારેડ ઘટનાઓના સિગ્નલ ડીટેક્શન માટે ન્યૂક્લીયર ડેટોનેશન (NUDET) ડીટેક્શન સીસ્ટમ પેલોડ (NDS)દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે.અણુ પરીક્ષણ પ્રતિબંધ સંધિઓ લાદવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયું. * '''L4''' (1379.913 મેગા હર્ટ્ઝ): વધારાના આયોનોસ્ફીરિક કરેક્શન માટે તેનો અભ્યાસ કરાઇ રહ્યો છે. * '''L5''' (1176.45 મેગા હર્ટ્ઝ): સિવિલીયન સેફ્ટી-ઓફ-લાઇફ (SoL) સિગ્નલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવા માટે દરખાસ્ત મુકવામાં આવી છે. (જુઓ [[જીપીએસ (GPS) આધૂનિકરણ]] ([[:en:GPS modernization|GPS modernization]])).આ ફ્રીક્વન્સી અવકાશી માર્ગનિર્દેશન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે સુરક્ષિત રેન્જમાં આવે છે અને તે તમામ પરિસ્થિતિઓમાં ઓછા કે કોઇપણ જાતના વિક્ષેપ નહીં પડવાની ખાત્રી આપે છે.આ સિગ્નલ પૂરા પાડતો પ્રથમ બ્લોક આઇઆઇએફ (IIF) ઉપગ્રહ 2009માં પ્રક્ષેપિત કરવા સજ્જ થયો છે.<ref>[http://mg.gpsworld.com/gpsmg/Military+%26+Government+News/First-GPS-IIF-Satellite-Undergoes-Environmental-Te/ArticleStandard/Article/detail/470408?contextCategoryId=33824 પર્યારણીય પરીક્ષણમાંથી પસાર થતો પ્રથમ જીપીએસ આઇઆઇએફ ઉપગ્રહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108200750/http://mg.gpsworld.com/gpsmg/Military+%26+Government+News/First-GPS-IIF-Satellite-Undergoes-Environmental-Te/ArticleStandard/Article/detail/470408?contextCategoryId=33824 |date=2008-01-08 }}.જીપીએસ (GPS) વર્લ્ડ5 નવેમ્બર, 2007</ref> === સી/એ કોડ === ==== ડીમોડ્યુલેશન અને ડીકોડિંગ ==== <!-- Demodulation is done with carrier frequency; decoding is done with Gold Code. -->[[ચિત્ર:Ca gold.jpg|thumb|300px|left|જીપીએસ (GPS) ઉપગ્રહ સિગ્નલોનું ડીમોડ્યુલેટિંગ અને ડીકોડિંગ, કોર્સ/ એક્વિઝિશન ગોલ્ડ કોડનો ઉપયોગ કરીને જીપીએસ ઉપગ્રહ સિગ્નલોનું ડીમોડ્યુલેટિંગ અને ડીકોડિંગ.]] ઉપગ્રહના તમામ સિગ્નલો એક જ એલ વન કેરીયર ફ્રિક્વન્સીમાં મોડ્યુલેટ થયા હોવાથી ડીમોડ્યુલેશન પછી સિગ્નલો અલગ પાડવા પડે છે. દરેક ઉપગ્રહને [[ગોલ્ડ કોડ]] ([[:en:Gold code|Gold code]])ના નામે ઓળખાતી એક વિશિષ્ટ [[સ્યૂડોરેન્ડમ]] ([[:en:pseudorandom|pseudorandom]]) સીક્વન્સ પૂરી પાડીને આમ કરવામાં આવે છે. ડીમોડ્યુલેશન પછી ઉપગ્રહો ''n''₁ થી ''n_k'' સંબંધિત ગોલ્ડ કોડની મોડ્યુલો 2 એડિશનનો ઉપયોગ કરીને સિગ્નલોને ડીકોડ કરવામાં આવે છે, જ્યાં ''k'' જીપીએસ રીસીવરમાં ચેનલનો નંબર છે અને ''n''₁ થી ''n_k'' ઉપગ્રહો સાથે સંકળાયેલા સ્યુડોરેન્ડમ નંબરો છે.આ મોડુયલો 2 એડિશન્સના પરીણામરુપે ઉપગ્રહો ''n''₁ થી ''n_k''માંથી 50 બિટ્સ/સેકન્ડના માર્ગનિર્દેશન સંદેશાઓ મળે છે.જીપીએસ (GPS)માં વપરાતા ગોલ્ડ કોડ્સ એક મિલિસેકન્ડના સમયગાળા સાથેના 1023 બિટ્સની સીક્વન્સ છે.આ ગોલ્ડ કોડ્સ એકબીજાથી અત્યંત અપસારી છે, તેથી એક ઉપગ્રહનું સિગ્નલ બીજા સિગ્નલમાં ખપી જવાની શક્યતા નથી.વળી, ગોલ્ડ કોડ્સ સારી ઓટો-કોરીલેશન પ્રોપર્ટીઝ ધરાવે છે.<ref>"[જ્યોર્જ, એમ., હમિદ, એમ. અને મિલર એ.. {{PDFlink|[http://www.xilinx.com/support/documentation/application_notes/xapp217.pdf Gold Code Generators in Virtex Devices]|126&nbsp;KB}}</ref> 1023 બિટ્સની લંબાઈના 1025 વિવિધ ગોલ્ડ કોડ્સ છે, પરંતુ માત્ર 32નો ઉપયોગ થાય છે.આ ગોલ્ડ કોડ્સ ઘણીવાર સ્યૂડો રેન્ડમ નોઇઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કેમ કે તેઓ કોઈ ડેટા ધરાવતા નથી અને રેન્ડમ સીક્વન્સ જેવા દેખાતા હોવાનું કહેવાય છે.<!-- their cross-correlation properties are similar to those of random noise, I think this is incorrect, the reason is that these Gold codes contain no data and are said to look random. --><ref>"[http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm જીપીએસ (GPS)દ્વારા સમજાવાયેલાં (સિગ્નલો)] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120804185510/http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm |date=2012-08-04 }}"</ref>જોકે, આ ગેરમાર્ગે દોરનારું હોઈ શકે છે, કેમ કે તેઓ વાસ્તવમાં પૂર્વનિર્ધારિત સીક્વન્સીસ છે.<!-- Reposition this reference, please --> જો આલ્મેનેક માહિતી અગાઉથી મેળવી લેવામાં આવી હોય, તો રીસીવર કયા ઉપગ્રહોને સાંભળવા જેવા છે, તે તેમના પીઆરએન નંબરોથી નક્કી કરે છે.જો આલ્મેનેક માહિતી મેમરીમાં ના હોય, તો રીસીવર સર્ચ મોડમાં પ્રવેશે છે અને જ્યાં સુધી ઉપગ્રહો પૈકીના એકમાં લોક ના મળે ત્યાં સુધી પીઆરએન નંબરો ચકાસે છે.લોક મેળવવા એ જરૂરી છે કે રીસીવરથી ઉપગ્રહ સુધી કોઈ પણ જાતના વિક્ષેપ વિનાનો દ્રષ્ટિપથ હોય.રીસીવર ત્યાર બાદ આલ્મેનેક મેળવે છે અને કયા ઉપગ્રહને સાંભળવો તે નક્કી કરે છે.જેમ જેમ તે દરેક ઉપગ્રહના સિગ્નલને ડીટેક્ટ કરે છે, તેમ તેમ તે તેમને તેમના અલગ સી/એ કોડ પેટર્નથી ઓળખે છે. <!-- [http://gpsinformation.net/gpssignal.htm Satellite message format] --> રીસીવર સૌથી શ્રેષ્ઠ કોરીલેશન નજરેટ કરતા ઓફસેટ 'O'ની ગણતરી કરવા ઉપગ્રહ જેવા જ પીઆરએન નંબર ધરાવતા સીઆર કોડનો ઉપયોગ કરે છે.ઓફસેટ 'O' અજમાયશ અને ભૂલની પદ્ધતિથી ગણવામાં આવે છે.ઉપગ્રહ પીઆરએન (PRN) સિગ્નલના 1023 બિટ્સ રીસીવર પીઆરએન સિગ્નલ સાથે સરખાવવામાં આવે છે.જો સહસંબધ હાંસલ ના થાય, તો રીસીવરના આંતરિક રીતે પેદા કરેલા પીઆરએન (PRN) કોડના 1023 બિટ્સ ઉપગ્રહના પીઆરએન (PRN) કોડના સંદર્ભમાં એક બિટ જેટલા ખસેડવામાં આવે છે અને સિગ્નલોને ફરી સરખાવવામાં આવે છે.જ્યાં સુધી સહસંબંધ હાંસલ ના થાય, ત્યાં સુધી આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે અથવા તો તમામ 1023 સંભાવનાઓ ટ્રાય કરવામાં આવે છે. (જુઓ [http://gpsinformation.net/main/gpslock.htm "હાવ એ જીપીએસ રીસીવર ગેટ્સ એ લોક"]).જો સહસંબંધ હાંસલ થયા વિના તમામ 1023 કેસો ટ્રાય થઈ ગયા હોય, તો ફ્રીક્વન્સી ઓસિલેટરને પછીના મૂલ્ય જેટલું કરીને પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. [[ડોપલર અસર|ડોપલર]] ([[:en:Doppler effect|Doppler]]) શિફ્ટને કારણે પ્રાપ્ત થતી કેરીયર ફ્રીક્વન્સી બદલાઈ શકે છે, તેથી જે પોઇન્ટથી પીઆરએન સીક્વન્સીઝ શરુ થાય છે, તે 'O' થી માંડ મિલિસેકન્ડ્સની પૂર્ણાંક સંખ્યા જેટલો જુદો હોઈ શકે.આને કારણે, પીઆરએન કોડ ટ્રેકિંગની સાથે કેરીયર ફ્રીકવન્સી ટ્રેકિંગ પ્રાપ્ત થતા ઉપગ્રહના પીઆરએન કોડ ક્યારે શરુ થાય છે તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. (જુઓ [http://gpsinformation.net/main/gpslock.htm "હાવ એ જીપીએસ રીસીવર ગેટ્સ એ લોક"]).જેમાં તમામ 1023 ઓફસેટ્સના ટ્રાયલ્સની જરૂર પડી શકે તેવી ઓફસેટની અગાઉની ગણતરીથી વિપરીતપણે લોક મેન્ટેઇન કરવાના ટ્રેકિંગમાં અડધી કે તેનાથી ઓછી પલ્સને સામાન્યપણે સિફ્ટ કરવાની જરૂર પડે છે.આ ટ્રેકિંગની કામગીરી હાથ ધરવા માટે રીસીવર બે જથ્થાનું નિરીક્ષણ કરે છે, ફેઝ એરર અને પ્રાપ્ત કરેલો ફ્રીક્વન્સી ઓફસેટ.બે સિગ્નલના બિટ્સ એકબીજા સાથે જોડાય છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે પ્રાપ્ત થયેલા પીઆરએન કોડ સાથે રીસીવરથી પેદા થતા પીઆરએન કોડના સહસંબંધનું માપ કાઢવામાં આવે છે.અડધી પલ્સની પહોળાઇ જેટલા વહેલા અને અડધી પલ્સની પહોળાઇ જેટલા મોડા શિફ્ટ થયેલા રીસીવર જનરેટેડ પીઆરએન કોડની ગણતરીથી થયેલા સહસંબંધની સરખામણીનો (જુઓ <ref name="NAVGPS"/>નો વિભાગ1.4.2.4 ) ઉપયોગ જરૂરી એડજસ્ટમેન્ટનો અંદાજ કાઢવા માટે થાય છે.મહત્તમ સહસંબંધ મટે જરૂરી એડજસ્ટમેન્ટના પ્રમાણનો ફેઇઝ એરરનો અંદાજ કાઢવામાં ઉપયગ થાય છે.રીસીવર દ્વારા જનરેટ થયેલી ફ્રીક્વન્સીમાંથી પ્રાપ્ત થતા ફ્રીક્વન્સી ઓફસેટ ફેઇઝ રેઇટ એરરનો અંદાજ પૂરો પાડે છે.ફ્રીક્વન્સી જનરેટર માટેનો કમાન્ડ અને અન્ય જરૂરી કોઈ પણ વધારે પીઆરએન કોડ શિફ્ટિંગને ઉપયોગમાં લેવાતા કન્ટ્રોલ લો પ્રમાણે ફેઇઝ એરર અને ફેઇઝ રેઇટ એરરની કામગીરી તરીકે ગણવામાં આવે છે.ડોપલર વેગની કેરીયર નોમિનલ ફ્રીક્વન્સીના ફ્રીક્વન્સી ઓફસેટની કામગીરી તરીકે ગણતરી કરવામાં આવે છે.ડોપલર વેગ ઉપગ્રહના સંદર્ભમાં રીસીવરના દ્રષ્ટિપથ સાથેનો વેગ કમ્પોનન્ટ છે. જેમ જેમ રીસીવર ક્રમિક પીઆરએન સીક્વન્સીઝ વાંચવાનું ચાલુ કરે છે, તેમ તેમ તેને 1023 પ્રાપ્ત કરેલા પીઆરએન સિગ્નલના ફેઇઝમાં અચાનક ફેરફાર જોવા મળે છે. તે માર્ગનિર્દેશન સંદેશના ડેટા બિટનો પ્રારંભ દર્શાવે છે. (જુઓ <ref name="NAVGPS"/>નો વિભાગ 1.4.2.5)આનાથી રીસીવર માર્ગનિર્દેશન સંદેશના 20 મિલિસેકન્ડ બિટ્સ પ્રાપ્ત કરવાનું શરુ કરે છે. માર્ગનિર્દેશન ફ્રેઇમની દરેક પેટા ફ્રેઇમ એક ટેલીમેટ્રી શબ્દથી શરુ થાય છે, જેની મદદથી રીસવર એક પેટા ફ્રેઇમના પ્રારંભને ડીટેક્ટ કરી શકે છે અને માર્ગનિર્દેન પેટા ફ્રેઇમની શરુઆતનો રીસીવર ઘડિયાળ સમય નક્કી કરી શકે છે.વળી, માર્ગનિર્દેશન ફ્રેઇમની દરેક પેટા ફ્રેઇમ હેન્ડઓવર શબ્દ (HOW)માં બિટ્સ દ્વારા અલગ તારવાય છે, જેનાથી રીસવર પેટા ફ્રેઇમને અલગ તારવી શકે છે. (જુઓ <ref name="NAVGPS"/>ના વિભાગ 1.4.2.6 અને [http://www.u-blox.com/technology/GPS-X-02007.pdf ના વિભાગ 2.5.4 "એસેન્શલ્સ ઓફ સેટેલાઇટ નેવિગેશન કોમ્પેન્ડીયમ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419102021/http://www.u-blox.com/technology/GPS-X-02007.pdf |date=2009-04-19 }}).વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદની ગણતરી કરતા પહેલાં ઇફેમરિસ ડેટાને વાંચવાની જરુ હોવાથી પોઝિશનનો પ્રથમ અંદાજ મળતા પહેલાં 30 સેકન્ડ જેટલો વિલંબ થઈ શકે છે. પેટાફ્રેઇમ વંચાઇ જાય અને તેનું અર્થઘટન થઈ જાય, ત્યાર બાદ બીજી પેટાફ્રેઇમ મોકલાયાનો સમય ક્લોક કરેશન ડેટા અને હાવ શબ્દના ઉપયોગથી ગણી શકાય.રીસીવર ટેલીમેટ્રી શબ્દના ડીટેક્શનથી પછીની પેટાફ્રેઇમ ક્યારે પ્રાપ્ત થવાનું શરુ થશે તેનો રીસીવર ક્લોક ટાઇમ જાણે છે અને તેથી ટ્રાંસિટ સમયની અને સ્યુડોરેન્જની ગણતરી કરી શકે છે.રીસીવર દર છ સેકન્ડે અથવા દરેક પેટાફ્રેઇમના પ્રારંભે નવી સ્યુડોરેન્જનું માપ પ્રાપ્ત કરવા સક્ષમ છે.<!--The receiver knows that the message was sent approximately .065 seconds before it was received. This is true since <math>\frac {(orbital\; radius) - (earth\; radius)} {speed\; of\; light} = \frac {26000\ km - 6378\ km} {300000\ km/sec} = .065\ seconds</math> . This is only an approximation but it is sufficiently accurate since it is very small relative to the 30 second interval between successive frames. Utilizing the clock correction data in the navigation message, the receiver can determine the 30 second epoch which is close to expected time sent to compute the actual time sent and the transit time of the message. --> ત્યાર બાદ માર્ગનિર્દેશન સંદેશમાંથી કક્ષીય સ્થાનનો ડેટા અથવા [[ઇફેમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]])નો ઉપયોગ સંદેશના પ્રાંરભ સમયે ઉપગ્રહ ચોક્કસ ક્યાં હતો તેની ગણતરી કરવા માટે થાય છે.વધારે સંવેદનશીલ રીસીવર ખાસ કરીને ઘોંઘાટવાળા પર્યાવરણમાં રહેલા ઓછા સંવેદનશીલ રીસીવરની સરખામણીમાં વધારે ઝડપથી ડેટા પ્રાપ્ત કરવાની સંભાવના છે.<ref name="ephemeris">{{cite web |url=http://www.navsync.com/notes2.html |title=AN02 Network Assistance |access-date=2007-09-10 |format=HTML |archive-date=2010-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100221020758/http://www.navsync.com/notes2.html |url-status=dead }}</ref> જેમને રીસીવર સાંભળી રહ્યું છે તે તમામ ઉપગ્રહો માટે આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન થાય છે. ==== કેરીયર ફેઇઝ ટ્રેકિંગ (સરવે) ==== સ્યૂડોરેન્જ માપવા માટે માર્ગનિર્દેશન સંદેશનો ઉપયોગ કરવા અંગે ચર્ચા થઈ ગઈ.જીપીએસ સરવે એપ્લીકેશન્સમાં વપરાતી બીજી પદ્ધતિ છે કેરીયર ફેઇઝ ટ્રેકિંગ.પ્રકાશની ઝડપે કેરીયર ફ્રીક્વન્સીનો ગાળો વેવ લેન્થ આપે છે, જે એલ વન કેરીયર માટે 0.19 મીટર લગભગ હોય છે.લીડિંગ એજ ડીટેક્ટ કરવામાં એક ટકાની વેવ લેન્થની સચોટતા સાથે આ સ્યુડોરેન્જ એરરનો કમ્પોનન્ટ 2 મિલિમીટર જેટલો ઓછો હોઈ શકે છે.સી/એ કોડ માટેના 3 મીટર અને પી કોડ માટેના 0.3 મીટર જેટલુ છે. જોકે, આ 2 મિલિમીટરની એક્યુરસી માટે ટોટલ ફેઇઝનું માપ જરૂરી છે, એટલે કે વેવ લેન્થની કુલ સંખ્યા ઉપરાંત ફ્રેક્શનલ વેવ લેન્થ.આ માટે ખાસ પ્રકારના રીસીવરોની જરૂર પડે છે.સરવેના ક્ષેત્રમાં આ પદ્ધતિની ઘણી એપ્લીકેશન્સ છે. રીસીવર 1ની પોઝિશન આપવામાં આવી હોય, તો સંખ્યાકીય વર્ગમૂળ શોધીને અને [[લઘુત્તમ વર્ગો]] ([[:en:least squares|least squares]]) નામની ગાણિતિક રીત બાદ ટ્રિપલ ડિફરન્સિંગનો ઉપયોગ કરીને રીસીવર 2ની પોઝિશનનો અંદાજ કાઢવા માટે વાપરી શકાય તેવી એક પદ્ધતિનું હવે આપણે વર્ણન કરીશું.પદ્ધતિશાસ્ત્રના વર્ણનથી અલગ ના પડી જવાય તે માટે એરર્સનું વિગતવાર વર્ણન ટાળવામાં આવ્યું છે.ઉપગ્રહો વચ્ચેના તફાવતો, રીસીવરો વચ્ચેના તફાવતો અને એપક્સ વચ્ચેના તફાવતો - આ ક્રમમાં તફાવતોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.જેનો ઉપયોગ થઈ શકે તેવો આ જ એક માત્ર ક્રમ છે એવો આનો અર્થ થવો જોઇએ નહીં.તફાવતો લેવાના અન્ય ક્રમો પણ એટલા જ પ્રમાણિત છે. ઉપગ્રહ કેરીયર ટોટલ ફેઇઝને અનિશ્ચિતતા સાથે [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/323.htm કેરીયર ફેઇજ મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702014004/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/323.htm |date=2010-07-02 }} અને [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/611.htm કેરીયર બીટ ફેઇઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613235110/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/611.htm |date=2010-06-13 }}માં વર્ણવ્યા પ્રમાણે સાયકલ્સની સંખ્યા તરીકે માપી શકાય. <math>\ \phi(r_i, s_j, t_k) </math>ને <math>\ t_k </math>સમયે રીસીવર i દ્વારા મપાયેલા ઉપગ્રહના કેરીયરનો ફેઇઝ ગણીએ.પાદાંક આઇ, જે અને કે એટલે શું તે સ્પષ્ટ કરવા આ અંકનની પસંદગી કરવામાં આવી છે.<math>\ \phi </math>ની દલીલો તરીકે રીસીવર, ઉપગ્રહ અને સમય આલ્ફાબેટિકલ ઓર્ડરમાં આવે છે તે હકીકત જોતાં અને વાંચનક્ષમતા અને સચોટતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા <math>\ \phi_{i,j,k} = \phi(r_i, s_j, t_k) </math>ગણીએ, જેથી સંક્ષિપ્ત ટુંકુ રુપ મળી રહે.વળી,અનુક્રમે રીસીવરો, ઉપગ્રહો અને સમયના બિન્દુઓ વચ્ચેના તફાવતો દર્શાવતા ત્રણ વિધેય <math>\ \Delta^r, \Delta^s, and \Delta^t </math>પણ વ્યાખ્યાયિત કરીએ.આમાંના દરેક વિધેય પોતાની દલીલ તરીકે ત્રણ પાદાંક સાથેના ચલોનું રેખીય સંયોજન ધરાવે છે.આ ત્રણ વિધેયો નીચે પ્રમાણે પ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છેઃજો ત્રણ પુર્ણાંક દલીલો i, j, અને kનું વિધેય <math>\ \alpha_{i,j,k} </math> છે, તો તે વિધેયો <math>\ \Delta^r, \Delta^s, and \Delta^t </math> માટેની પ્રમાણિત દલીલ છે, જ્યાં મૂલ્યો વ્યાખ્યાયિત થયા છે આ પ્રમાણે, :<math>\ \Delta^r(\alpha_{i,j,k}) = \alpha_{i+1,j,k} - \alpha_{i,j,k} </math>, :<math>\ \Delta^s(\alpha_{i,j,k}) = \alpha_{i,j+1,k} - \alpha_{i,j,k} </math>, અને :<math>\ \Delta^t(\alpha_{i,j,k}) = \alpha_{i,j,k+1} - \alpha_{i,j,k} </math>. વળી, જો <math>\ \alpha_{i,j,k}\ and\ \beta_{l,m,n} </math>ત્રણેય વિધેયો માટેની પ્રમાણિત દલીલ છે અને a અને b અચલ છે, તો તો <math>\ ( a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n} ) </math> એવી પ્રમાણિત દલીલ છે, જેમાં મૂલ્યો નીચે પ્રમાણે વ્યાખ્યાયિત થયા છે, :<math>\ \Delta^r(a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n}) = a \ \Delta^r(\alpha_{i,j,k}) + b \ \Delta^r(\beta_{l,m,n}) </math>, :<math>\ \Delta^s(a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n} )= a \ \Delta^s(\alpha_{i,j,k}) + b \ \Delta^s(\beta_{l,m,n}) </math>, અને :<math>\ \Delta^t(a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n} )= a \ \Delta^t(\alpha_{i,j,k}) + b \ \Delta^t(\beta_{l,m,n}) </math>, [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/633.htm બીટ્વીન સેટેલાઇટ ડિફરન્સિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306051358/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/633.htm |date=2011-03-06 }}માં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, એ જ એપકમાં ઉપગ્રહ 1થી મપાયેલા ફેઇઝ અને ઉપગ્રહ 2થી મપાયેલા ફેઇઝ વચ્ચેનો તફાવત કાઢીને રીસીવર ક્લોકની ભૂલોને અંદાજે નાબૂદ કરી શકાય છે..આ તફાવત <math>\ \Delta^s(\phi_{1,1,1}) = \phi_{1,2,1} - \phi_{1,1,1}</math>તરીકે નિર્દિષ્ટ કરી શકાય છે. [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/635.htm ડબલ ડિફરન્સીંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306051809/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/635.htm |date=2011-03-06 }} 1 રીસીવર દ્વારા જોવાયેલા તફાવત અને રીસીવર 2 દ્વારા જોવાયેલા તફાવત વચ્ચેના તફાવતોને ધ્યાનમાં લઇને મેળવી શકાય છે.ઉપગ્રહની ઘડિયાળની ભૂલો રીસીવર ડિફરન્સિંગ દ્વારા અંદાજે નાબૂદ થશે.આ ડબલ ડિફરન્સ આ રીતે નિર્દેષ્ટ કરી શકાયઃ <math>\ \Delta^r(\Delta^s(\phi_{1,1,1})) = \Delta^r(\phi_{1,2,1} - \phi_{1,1,1}) = \Delta^r(\phi_{1,2,1}) - \Delta^r(\phi_{1,1,1}) = </math> <math>\ (\phi_{2,2,1} - \phi_{1,2,1}) - (\phi_{2,1,1} - \phi_{1,1,1}) </math> <math>\ t_1 </math>સમયે થયેલા ડબલ ડિફરન્સિંગ સાથે <math>\ t_2 </math>સમયે થયેલા ડબલ ડિફરન્સિંગના તફાવતને ધ્યાનમાં લઇને [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/636.htm ટ્રિપલ ડિફરન્સિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306051924/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/636.htm |date=2011-03-06 }} કાઢી શકાય. કેરીયર ફેઇઝની વેવ લેન્થની પુર્ણાંક સંખ્યા સંબંધિત અનિશ્ચિતતા આનાથી નાબૂદ થશે, શરત એટલી કે આ અનિશ્ચિચિતતા સમય સાથે બદલાવી જોઇએ નહીં.આમ, ત્રેવડા તફાવતે તમામ ઘડિયાળ પૂર્વગ્રહ ભૂલો અને પૂર્ણાંક અંગેની અનિશ્ચિતતાને વહેવારુ રીતે નાબૂદ કરી દીધી છે.એ જ રીતે વાતાવરણીય વિલંબો અને ઉપગ્રહ ઇફેમરિસ સંબંધિત ભૂલો પણ નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં નાબૂદ થઈ ગઈ છે. આ ત્રેવડો તફાવત આ રીતે નિર્દેષ્ટ કરી શકાયઃ <math>\ \Delta^t(\Delta^r(\Delta^s(\phi_{1,1,1}))) </math> ત્રેવડા તફાવતના પરીણામો અજાણ્યા ચલોને નાબૂદ કરવા માટે વાપરી શકાય છે.દાખલા તરીકે, રીસીવર 1ની પોઝિશન જાણતા હોઇએ, પરંતુ રીસીવર 2ની પોઝિશનની ખબર ના હોય, તો સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધીને અને [[લઘુત્તમ વર્ગો]] ([[:en:least squares|least squares]])નો ઉપયોગ કરીને રીસીવર 2ની પોઝિશનનો અંદાજ કાઢી શકાય છે.ત્રણ સ્વાયત્ત સમય જોડકાં માટે ત્રેવડા તફાવતના પરીણામો રીસીવર 2ની પોઝિશનના ત્રણ ઘટકો માટે ઉકેલ લાવવા પૂરતા છે.વર્ગમૂળ શોધ અને સંખ્યાત્મક રેસીપીઝમાં સમીકરણોના બિન-રેખીય સેટ્સ પરના પ્રકરણમાં જોવા મળી છે તે પૈકીની એક સંખ્યાત્મક પદ્ધતિનો આમાં ઉપયોગ જરૂરી હશે. <ref name="NR"/>[http://books.google.com/books?id=UQW_VL2H56IC&pg=PA959&lpg=PA959&dq=%22Numerical+Analysis%22+multidimension++root+finding&source=web&ots=PLUUjn-33v&sig=P7btHJELgxmVpNI6_SnYjVZvUJc&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA442,M1 વર્ગમૂળ શોધની સમીક્ષા] પણ જુઓ.આવી સંખ્યાત્મક પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવા માટે રીસીવર 2ની પોઝિશનનો પ્રારંભિક અંદાજ જરૂરી છે.પ્રારંભિક મૂલ્ય માર્ગનિર્દેશન સંદેશ અને સપાટીઓના વલયોના આંતરછેદના આધારે પોઝિશનની અંદાજથી સંભવિતપણે પુરું પાડી શકાય.બહુપરીમાણીય સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધની પદ્ધતિમાં સમસ્યા હોઇ શકે છે, તેમ છતાં આ સારા પ્રારંભક અંદાજથી સમસ્યા દૂર કરી શકાય છે. પુનરુક્તિ પછી ત્રણ સમય જોડકાં અને સારા પ્રારંભિક મૂલ્યનો ઉપયોગ કરતી પદ્ધતિને પરીણામે રીસીવર 2ની પોઝિશન માટેનું ટ્રિપલ ડિફરન્સ રીઝલ્ટ મળશે.ત્રણ સ્વાયત્ત સમય જોડકાંના વધારાના સેટ્સ માટે ટ્િરપલ ડિફરન્સિંગ પરીણામોની પ્રક્રિયા કરીને વધારે ચોક્સાઇ હાંસલ કરી શકાશે.બહુપરીમાણી સોલ્યુશન્સ ધરાવતી ઓવર ડીટર્માઇન્ડ સીસ્ટમ આને પરીણામે સર્જાય છે.ઓવર ડીટર્માઇન્ડ સીસ્ટમ માટે અંદાજો મેળવવા લઘુત્તમ વર્ગમૂળોનો ઉપયોગ કરી શકાય.લઘુત્તમ વર્ગમૂળોની પદ્ધતિ રીસીવર 2ની પોઝિશન નક્કી કરે છે, જે વર્ગમૂળોના ટોટલને ઘટાડવાના માપદંડ હેઠળ રીસીવર 2ની પોઝિશન્સ માટે અવલોકાયેલા ટ્રિપલ ડિફરન્સ રીઝલ્ટ્સ સાથે શ્રેષ્ઠ રીતે મળતી આવે છે. ==== પોઝીશનની આગોતરી ગણતરી ==== પોઝિશન ગણતરીના વધારે ગાણિતિક વર્ણન પૂરું પાડતા પહેલાં આ વિષય પરની પ્રાવેશિક સામગ્રીની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે. જીપીએસ ( GPS) કામગીરીના પાયાના સિદ્ધાંતને વર્ણવવા માટે સૌ પ્રથમ તો ભૂલો ઉવેખવામાં આવે છે.ચાર ઉપગ્રહોમાંથી પ્રાપ્ત થતા સંદેશાઓનો ઉપયોગ કરીને જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનો અને સંદેશા મોકલવામાં લાગતો સમય જાણી શકે છે.સ્થાનના કમ્પોન્ટ્સ એક્સ, વાય અને ઝેડ તેમ જ લાગતા સમયને <math>\left [x_i, y_i, z_i, t_i\right ]</math>તરીકે ગણવામાં આવે છે, જ્યાં સબસ્ક્રીપ્ટ આઇ કયો ઉપગ્રહ 1,2,3 અથવા 4 મૂલ્ય ધરાવે છે તે દર્શાવે છે.સંદેશ પ્રાપ્ત થવામાં લાગતા સમયને જાણ્યા પછી<math>\ tr_i</math> જીપીએસ રીસીવર સંદેશના નિર્દિષ્ટ પરીવહન સમયની <math>\left (tr_i-t_i\right ) </math>ગણતરી કરી શકે છે. સંદેશો પ્રકાશની ઝડપ [[પ્રકાશની ઝડપ|c]] ([[:en:Speed of light|c]])થી પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો કપાયેલા અંતરની પણ <math>\ p_i</math>તરીકે ગણતરી કરી શકાય<math>\left (tr_i-t_i\right )c </math>.જીપીએસ રીસીવરનુ ઉપગ્રહથી અંતર અને ઉપગ્રહનું સ્થાન જાણવાનો અર્થ એવો થાય છે કે જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનના કેન્દ્ર પર આવેલા વલયની સપાટી પર છેઆમ આપણે જાણીએ છીએ કે જીપીએસ રીસીવરનું નિર્દિષ્ટ સ્થાન ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર અથવા તેની પાસે છે.જેમાં કોઈ ભૂલ થતી નથી તેવા આદર્શ કિસ્સામાં જીપીએસ રીસીવર ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર હશે..જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.અહીં આપણે બે સાંયોગિક વલયોના હેતુસર જીપીએસ ( GPS )માટેના અવાસ્તવિક કિસ્સાને બાદ કરીએ છીએ.આકૃતિ. એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ, નીચે દર્શાવી છે. તેનાથી વાચક આ આંતરછેદને દ્રશ્યાત્મક રીતે જોઇ શકશે.વલયોની સપાટીઓ જે બે બિન્દુઓએ એકબીજાને છેદે છે, તે આકૃતિમાં સ્પષ્ટપણે બતાવવામાં આવ્યું છે.આ બે બિન્દુઓ વચ્ચેનું અંતર આંતરછેદના વર્તુળનો વ્યાસ છે.જો તમે આની સાથે સંમત ના થાવ, તો એકબીજાને છદતા વલયોનો પાર્શ્વ દેખાવ કેવો લાગે તે વિચારોવલયોની સમમિતીને કારણએ આ દેખાવ આકૃતિ જેવો જ લાગશે, અને હકીકતમાં, કોઈ પણ ક્ષિતિજ સમાંતર દિશામાથી આ દેખાવ એવો જ જણાશે.આનાથી વાચકને સ્પષ્ટપણે જણાશે કે બે વલયોની સપાટીઓ વાસ્તવમાં એક વર્તુળમાં છેદાય છે.[[ચિત્ર:lat 2spheres 2.jpg|thumb|left|એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ]] લેખ [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે દર્શાવે છે કે કઈ રીતે એક વર્તુળ માટેનું સમીકરણ નક્કી થાય છે.મોટા ભાગના વહેવારુ કિસ્સાઓમાં એક વર્તુળ અને વલયની સપાટી બે બિન્દુઓએ છેદાય છે, તેમ છતાં એમ ધારી શકાય કે તેઓ માત્ર એક જ બિન્દુએ છેદાય છે અથવા તો છેદાતા જ નથી.જીપીએનના હેતુસર આપણે અહીં વલય કેન્દ્રોના ત્રણ સહરેખીય (એક જ સીધી રેખા પર આવવાના) અવાસ્તવિક કિસ્સાને બાદ કરીએ છીએ.બે બિન્દુઓએ એક (ડિસ્કને નહીં) વર્તુળને છેદતી વલયની સપાટીની નીચે દર્શાવેલી અન્ય આકૃતિ આ આંતરછેદને દ્રશ્યાત્મક રીતે સમજાવે છે.ફરીથી [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે આ સ્પષ્ટ દર્શાવે છેજીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન ચોથા વલયની સૌથી નજીક છે.આ ફકરામાં જીપીએસનો સિદ્ધાંત વર્ણવવામાં આવ્યો છે, જેમાં ભૂલો ઉવેખવામાં આવી છે.હવે પછીની સમસ્યા જ્યારે ભૂલો હોય, ત્યારે સંદેશાઓની પ્રક્રિયાઓ કેવી રીતે કરવી તે છે. [[ચિત્ર:circle sphere 2.jpg|thumb|right|બે બિન્દુઓએ વર્તુળને (દા.ત. ડિસ્કની ધારીએ) છેદતી એક વલયની સપાટી. ]]Let <math>\ b</math> ઘડિયાળની ભૂલ કે પૂર્વગ્રહ દર્શાવે છે, એક એવો જથ્થો જેનાથી રીસીવરની ઘડિયાળ ધીમી છે.જીપીએસ રીસીવર ચાર અજ્ઞાત ધરાવે છે, જીપીએસ રીસવરના સ્થાનના ત્રણ કમ્પોનન્ટ્સ અને ઘડિયાળનો પૂર્વગ્રહ.<math>\left [x, y, z, b\right ]</math>વલયોની સપાટીઓનું સમીકરણ દ્વારા આપવામાં આવ્યું <math>(x-x_i)^2 + (y-y_i)^2 + (z-z_i)^2 = \bigl((tr_i + b - t_i)c\bigr)^2 </math>, <math> \; i=1,2,3,4.</math> આ સમીકરણોનું અન્ય મહત્વનું સ્વરુપ ''સ્યૂડોરેન્જીઝ''ના અર્થમાં છે, જે જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળના નિર્દષ્ટ (એટલે કે ખોટા) સમય પર અંદાજિત આધારિત રેન્જીઝ માત્ર છે, જેથી<math>p_i = \left (tr_i - t_i \right )c</math>સમીકરણો બને છેઃ <math>p_i = \sqrt{(x-x_i)^2 + (y-y_i)^2 + (z-z_i)^2}- bc,\; i=1,2,3,4.</math> જીપીએસ રીસવરના સ્થાન અને ઘડિયાળ પૂર્વગ્રહની ગણતરી કરવાની બે સૌથી મોટી મહત્વની પદ્ધતિઓમાંની એક છે, એક-પરીમાણીય સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધને અનુસરતી[[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) એ બીજી, બહુ-પરીમાણીય ન્યુટન-રેફ્સન ગણતરીઓ.આ બંને પદ્ધતિઓ તેમના લાભો સાથે ચર્ચવામાં આવી છે. * એક પરીમાણીય સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધ પદ્ધતિ પછી [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) દ્વારા રીસીવર ગણતરી કરે છે.<ref name="NR">પ્રેસ, ફ્લેનરી, ટેકોલોસ્કી અને વેટ્ટર્લિંગ 1986, ''સંખ્યાત્મક રેસીપીઝ, વૈજ્ઞાનિક કમ્પ્યુટિંગની કળા'' (કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ)</ref>આ પદ્ધતિમાં ત્રણ વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદને નક્કી કરવા [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]])નો ઉપયોગ થાય છે.[[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]])માં સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું છે કે ત્રણ વલયોની સપાટીઓ 0,1 કે 2 બિન્દુઓએ આંતરછેદે છે. બે આંતરછેદના સામાન્ય કિસ્સામાં, ઉકેલ એ છે જે પસંદ કરેલા ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીની સૌથી નજીક હોય છે.આથી ઉલ્ટું, ખાસ કરીને નાગરિક જીપીએસના કિસ્સામાં પૃથ્વીની સપાટીનો પણ ક્યારેક ઉપયોગ થઈ શકે છે, કેમ કે અમેરિકામાં 60,000 કરતા વધારે ઊંચાઈ પર આવેલા અવકાશી વાહનોને ટ્રેક કરવા ગેરકાનૂની ગણાય છે.ત્યાર બાદ બાયસ <math>\ b</math>ને ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીથી ઉકેલના અંતરના વિધેય તરીકે ક્પ્યુટ કરવામાં આવે છે.કમ્પ્યુટિંગ માટે કયા વિધેયનો ઉપયોગ કરવો તે નક્કી કરવા માટે<math>\ b</math> જુઓ વર્ગમૂળ શોધ પરનું પ્રકરણ <ref name="NR"/>અથવા [http://books.google.com/books?id=ruR6ds7RIpEC&pg=PA122&lpg=PA122&dq=%22Numerical+Recipes%22+root+finding&source=web&ots=eGLzPGY94p&sig=Y2grW5WnbI-OsbfpC7ME3S9XyoA&hl=en&ei=c-yRSZGVPIm4sAPi1NGxCw&sa=X&oi=book_result&resnum=7&ct=result#PPA122,M1 સમીક્ષા]આ બાયસ પર આધારિત અપડેટેડ પ્રાપ્ત સમયનો ઉપયોગ કરીને નવી સપાટીઓ કમ્પ્યુટ કરવામાં આવે છે અને પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. પ્રમાણિત ત્રિભૂજ પદ્ધતિથી મળતું અંતર જ્યાં સુધી ચોથા ઉપગ્રહ સંબધિત વલયની સપાટીની પૂરતું નજીક ના થાય, ત્યાં સુધી પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિનો એક લાભ એવો છે કે, તેમાં બહુપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધના બદલે એક પરીમાણીય પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. * <span id="pos_multi_nr"></span>રીસીવર ન્યૂટન-રેફ્સન પદ્ધતિ જેવી બહુપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધ જેવી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref name="NR"/>પુનરાવર્તન kમાંથી એક અંદાજિત ઉકેલ, કહો કે <math>\left [x^{(k)}, y^{(k)}, z^{(k)}, b^{(k)}\right ]</math>ની આસપાસ લિનીયરાઇઝ કરો, ત્યાર બાદ <math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> પ્રાપ્ત કરવા ઉપરોક્ત ક્વોટ્રેટિક સમીકરણોમાંથી મળતા ચાર રેખીય સમીકરણોનો ઉકેલ મેળવો. તેમના વ્યાસ મોટા હોય છે અને તેથી વલયની સપાટીઓ લગભગ સપાટ હોય છે. <ref name="Linearize">{{cite journal |title=A Position Fixing Algorithm for the Low-Cost GPS Receiver |author=Noe, P.S.; Myers, K.A. |journal=IEEE Transactions on Aerospace and Electronic Systems |volume=AES-12 |issue=2 |date=March 1976 |pages= 295–297 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=4101635}}</ref><ref name="gps_math">{{cite article |title=The Mathematics of GPS |author=Richard Langley |work=GPS World|format=PDF|date=July/August 1991 |url=http://gauss.gge.unb.ca/gpsworld/EarlyInnovationColumns/Innov.1991.07-08.pdf }}</ref>આ સપાટપણું પુનરુક્તિની પ્રક્રિયાને ઝડપથી કન્વર્ઝ કરી શકે છે, જેમાં <math>\ b</math>સાચા મૂલ્યની નજીક છે અને<math> x, y,\; and\; z</math>ના મૂલ્યોમાં પ્રાથમિક ફેરફારો થાય છે, કારણ કે આ કિસ્સામાં સમસ્યા લગભગ સપાટ સપાટીઓના આંતરછેદને શોધવાની અને આમ રેખીય સમસ્યાની નજીક જવાની છે. જોકે, જ્યારે <math>\ b</math>નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં બદલાય રહ્યું હોવાથી આ લગભગ સપાટપણું ઝડપી કન્વર્ઝન્સ પેદા કરવામાં લાભદાયક જણાતી નથી, કેમકે આ કિસ્સામાં આ લગભગ સપાટ સપાટીઓ વલયો વિસ્તરે અને સંકોચાય ત્યારે ગતિ કરશે. આ પદ્ધતિનો એક ફાયદો એ સંભવિત ઝડપી કન્વર્જન્સ છેવળી, એવો પણ દાવો કરાયો છ કે આ પદ્ધતિ જીપીએસ રીસવરો દ્વારા વપરાતી વિશિષ્ટ પદ્ધતિ છે.<ref name="alt">{{cite journal |title = Alternative algorithms for the GPS static positioning solution |author = Lundberg, J.B. |volume=119 |number=1 |pages=21--34 |year=2001 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/S0096-3003(99)00219-2 |journal = }} </ref><ref name="alg"/><ref>{{cite book |title=The global positioning system and inertial navigation |url=https://archive.org/details/globalpositionin0000farr |author=Jay Farrell, Matthew Barth |year=1999 |publisher=McGraw-Hill | page = [https://archive.org/details/globalpositionin0000farr/page/145 145] | isbn=007022045X }}</ref><ref name="NR"/>ના જણાવ્યા પ્રમાણે, એકપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધની સરખામણીમાં બહુપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધનો ગેરફાયદો એવો છે કે, "એકથી વધારે બિન-રેખીય સમીકરણો કરતા વધારે વ્યવસ્થાઓના ઉકેલ માટે કોઈ સામાન્ય પદ્ધતિઓ નથી."ગણિતનાં વધુ વિગતવાર વર્ણન માટે [[# multi nr|મલ્ટીડાયમેન્શનલ ન્યૂટન રેફસન]] ([[:en:#multi nr|Multidimensional Newton Raphson]]). * અન્ય પદ્ધતિઓ આ પ્રમાણે છેઃ # 4 - સ્પેસ કોન્સના [[લાઇટ કોન]] ([[:en:light cone|light cone]]) બનાવતા વિસ્તરતા સિગ્નલોના આંતરછેદ માટે ઉકેલ લાવતા # ઉપગ્રહો પાસેથી પ્રાપ્ત થતા સિગ્નલો વચ્ચેના સમયના તફાવત દ્વારા નક્કી થતા [[હાઇપરબોલોઇડ]] ([[:en:hyperboloid|hyperboloid]])ના આંતરછેદ માટે [[બહુભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:multilateration|multilateration]])નો ઉપયોગ કરીને ઉકેલ લાવતા # <!-- WHAT'S THIS METHOD'S NAME? --> પ્રમાણે સમીકરણોનો ઉકેલ લાવતા.<ref name="alt"/><ref name="alg">{{cite journal |title=An Algebraic Solution of the GPS Equations |author=Bancroft, S. |journal=Aerospace and Electronic Systems, IEEE Transactions on |pages=56--59 |year=1985 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=4104017 }}</ref><ref>{{cite journal |title=A Direct Solution to GPS-Type Navigation Equations |url=https://archive.org/details/ieee-trans-on-aerospace-and-electonic-systems_1987-03_aes-23_2/page/225 |author=Krause, L.O. |journal=Aerospace and Electronic Systems, IEEE Transactions on |year=1987 |month=March |volume=AES-23 |number=2 |pages=225–232 |doi=10.1109/TAES.1987.313376 }}</ref> <!-- Excessive commentary removed. If desired please reenter in Discussion --> * જ્યારે ચાર કરતા વધારે ઉપગ્રહો ઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે ચેનલોની સંખ્યા, પ્રક્રિયા ક્ષમતા,અને([[:en:#gdop|geometric dilution of precision]])જેવા પરીબળોને ધ્યાનમાં રાખીને ચાર ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરવો કે તેથી વધારેનો ઉપયોગ કરવો તે નક્કી કરવું જ પડે.કોઇ પણ વિશિષ્ટ ઉકેલ નહીં ધરાવતા સમીકરણોની ઓવર-ડીટરમાઇન્ડ વ્યવસ્થામાં ચાર કરતા વધારે પરીણામોનો ઉપયોગ કરીને. જેનો લઘુત્તમ વર્ગમૂળો કે તેના જેવી પદ્ધતિ દ્વારા ઉકેલ લાવવો જ જોઇએ.જો તમામ દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો પરીણામો હંમેશાં ચાર સૌથી યોગ્ય ઉપગ્રહોના ઉપયોગ જેટલુ જ કમસેકમ સારું હોય છે અને સામાન્યપણે બહેતર હોય છે. વળી, શેષ રકમો દ્વારા પરીણામોમાં ભૂલોનો પણ અંદાજ કાઢી શકાય છે.<ref name="autogenerated1">{{cite conference |title=GDOP results in all-in-view positioning and in four optimum satellites positioning with GPS PRN codes ranging |author=Yang Yong and Miao Lingjuan |booktitle=Position Location and Navigation Symposium, 2004. PLANS 2004 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=1309065 |pages=723-727 |date=2004-07-06}}</ref>ચાર કે વધારે ઉપગ્રહોના દરેક સંયોજન સાથે એક ([[:en:#gdop|geometric dilution of precision]]) <!-- ''geometric [[dilution of precision (GPS)|dilution of precision]]'' --> (GDOP) સદિશની પણ ગણતરી કરી શકાય છે અને તેનો આધાર ઉપયોગમાં લેવાતા ઉપગ્રહોની સાપેક્ષ આકાશી સ્થિતિઓ પર હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#Gdop |title=Geometric Dilution of Precision (GDOP) and Visibility |author=Peter H. Dana |publisher=University of Colorado at Boulder |access-date=2008-07-07 |archive-date=2005-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050823013233/http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#Gdop |url-status=dead }}</ref><ref name="autogenerated1" />વધારે ઉપગ્રહોને લેવામાં આવે, તો ચાર ઉપગ્રહોના વધારે કોમ્બિનેશન્સમાંથી સ્યૂડોરેન્જીસને પ્રોસેસ કરી શકાય, જેથી લોકેશન અને ક્લોક ઓફસેટમાં વધારે અંદાજો ઉમેરી શકાય.ત્યાર બાદ રીસીવર કયા કોમ્બિનેશન્સનો ઉપયોગ કરવો છે અને આ પોઝિશન્સ અને ક્લોક ઓફસેટ્સની ભારીત સરેરાશને નક્કી કરીને અંદાજિત પોઝિશનની કઇ રીતે ગણતરી કરવી છે.અંતિમ લોકેશન અને સમયની ગણતરી થઈ જાય પછી લોકેશન [[ડબ્લ્યુજીએસ 84 (WGS 84)|WGS 84]] ([[:en:WGS 84|WGS 84]]) [[માહિતી (જીઓડેસી)|જીઓડેટિક ડેટમ]] ([[:en:datum (geodesy)|geodetic datum]]) કે કોઈ દેશ પ્રમાણે સ્થાનિક વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરીને [[અક્ષાંશ]] ([[:en:latitude|latitude]]) અને [[રેખાંશ]] ([[:en:longitude|longitude]]) જેવી ચોક્કસ સંકલન વ્યવસ્થાઓ દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#PosVelTime |title=Receiver Position, Velocity, and Time |author=Peter H. Dana |publisher=University of Colorado at Boulder |access-date=2008-07-07 |archive-date=2005-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050823013233/http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#PosVelTime |url-status=dead }}</ref> * છેલ્લે, [[ગ્લોનાસ]] ([[:en:GLONASS|GLONASS]]) કે આવી રહેલી[[ગેલીલીયો સ્થાનનિર્દેશન વ્યવસ્થા|ગેલીલીયો]] ([[:en:Galileo positioning system|Galileo]]) જેવી અન્ય સ્થળનિર્ધારણ વ્યવસ્થાઓના પરીણામોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે અથવા તો પરીણામના ડબલ ચેક માટે ઉપયોગ થઈ શકે છે.(ડીઝાઇનથી આ વ્યવસ્થાઓ એક જ પ્રકારની બેન્ડ્સનો ઉપયોગ કરે છે, તેથી ડીકોડિંગ અલગહ ગોય, તો પણ રીસીવર સર્કિટ્રીનું મહત્તમ શેરિંગ થઈ શકે છે.) === પી(વાય) કોડ === P(Y) સિગ્નલને ડીક્રીપ્ટ કરી શકાય છે એમ ધારી લઇએ તો આ સિગ્નલ સાથે એક પોઝિશનની ગણતરી કરવી એ સામાન્યપણે સૈદ્ધાંતિક રીતે એક સરખી છે.એનક્રીપ્શન અનિવાર્યપણે એક સુરક્ષા મિકેનિઝમ છે. જો એક સિગ્નલ સફળતાપુર્વક ડીક્રીપ્ટ થઈ શકે, તો તે જીપીએસ ઉપગ્રહ દ્વારા મોકલાયેલું સાચુ સિગ્નલ છે એમ માનવું વાજબી છે.{{Fact|date=September 2007}}<!-- NOTE: encryption DOES _NOT_ generally provide data integrity. See http://www.windowsecurity.com/articles/Authentication-Forgotten-Predominant.html -->સરખામણી કરતા, નાગરિક રીસીવરો સ્પુફિંગ સામે અત્યંત લાચાર છે, કેમ કે તૈયાર રીતે ઉપલબ્ધ સિગ્નલ જનરેટરોને વાપરીને સાચી રીતે ફોર્મેટ કરેલા C/A સિગ્નલ જનરેટ કરી શકાય છે.[[આરએઆઈએમ(RAIM)|આરએઆઈએમ]] ([[:en:RAIM|RAIM]]) ફીચર્સ સ્પુફિંગ સામે સુરક્ષા પૂરી પાડતા નથી, કેમ કે આરએઆઈએમ માર્ગનિર્દેશન દ્રષ્ટિકોણથી જ સિગ્નલોને ચકાસે છે. === ભૂલ સ્રોત અને વિષ્લેષણ === [[ચિત્ર:Accuracy of Navigation Systems.svg|200px|thumb]] {| class="wikitable" border="1" style="margin:.5em; float:right;" |+ઉપયોગકર્તા સમતુલ્ય મર્યાદા ભૂલો (યુઇઆરઇ)ના સ્રોતો !સ્રોત!!અસર |- |સિગ્નલ આગમન C/A||± 3 m |- |સિગ્નલ આગમન P(Y)||± 0.3 m |- |આયોનોશ્ફીયર અસરો||± 5 m |- |ઇફેમરિસની ભૂલો||± 2.5 m |- |ઉપગ્રહની ઘડિયાળની ભૂલો||± 2 m |- |બહુપથ વિકૃતિ||± 1 m |- |ટ્રોપોશ્ફીયર અસરો||± 0.5 m |- |<math>\ \sigma_R</math>C/A||± 6,7 m |- |<math>\ \sigma_R</math>P(Y)||± 6,0 m |} કોષ્ટકમાં ઉપયોગકર્તા સમતુલ્ય મર્યાદા ભૂલો (યુઇઆરઇ) દર્શાવવામાં આવી છે.લગભગ 1 મીટરના <math>\ \sigma_{num} </math>અંદાજિત મૂલ્ય સાથેની [[આંકડાકીય ભૂલ]] ([[:en:numerical error|numerical error]]) પણ છે.કોષ્ટકમાં કોર્સ/એક્વિઝિશન અને પ્રીસાઇઝ કોડ્સ માટેના <math>\ \sigma_R</math>પ્રમાણભૂત વિચલનો પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે.આ પ્રમાણભૂત વિચલનો વ્યક્તિગત કમ્પોનન્ટ્સના વર્ગોના સરવાળાના વર્ગમૂળને લઇને ગણવામાં આવે છે. (જેમ કે, વર્ગના સરવાળાના વર્ગમૂળ માટે આરએસએસ).રીસીવર સ્થાન અંદાજનું પ્રમાણભૂત વિચલન પ્રાપ્ત કરવા માટે આ મર્યાદા ભૂલોને પ્રીસિઝન ટર્મ્સના યોગ્ય ડાઇલ્યુશન સાથે ગુણવી જ જોઇએ અને ત્યાર બાદ આંકડાકીય ભૂલઉપરના કોષ્ટકમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એરર્સ સચોટતા ઓછી કરનારી કેટલીક ભૂલો પૈકીની એક છે.સ્વાયત્ત નાગરિક જીપીએસ ક્ષિતિજ સમાંતર ફિક્સીઝ, સાથે લેવામાં આવે ત્યારે, સામાન્યપણે 15 મીટર (50 ફુટ) જેટલા સચોટ હોય છે. આ અસરો વધારે પ્રીસાઇઝ પી(વાય) કોડની સચોટતામાં પણ ઘટાડો કરે છે.જોકે, ટેકનોલોજીની પ્રગતિ સાથે આજે ચોખ્ખા આકાશ નીચે નાગરિક જીપીએસ ક્ષિતિજને સમાંતર લગભગ 5 મીટર (16 ફુટ) સરેરાશ સચોટતા ધરાવે છે. ([http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm "જીપીએસમાં ભૂલોના સ્રોત"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120803044748/http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm |date=2012-08-03 }}ના અંતે આપેલું સમરી ટેબલ) [[ચિત્ર:Gps error diagram.jpgસ્યૂડોરેન્જીઝ ભૂલો, પીડીઓપી અને સંખ્યાત્મક ભૂલોના સંદર્ભમાં નિર્દિષ્ટ રીસીવર સ્થાન, વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ અને સાચુ રીસીવર સ્થાનના સંબંધ બતાવતો ભૂલ |250px|thumb|right|ડાયાગ્રામ]] યુઝર ઇક્વિવેલન્ટ રેન્જ એરર (યુઇઆરઇ)એટલે રીસીવરથી ઉપગ્રહના અંતરમાં થતી ભૂલના ઘટકનું સ્ટાન્ડર્ડ ડેવિયેશન.રીસીવર પોઝિશનમાં ભૂલનું સ્ટાન્ડર્ડ ડેવીયેશન <math>\ \sigma_{rc}</math> યુઝર ઇક્વિવેલન્ટ રેન્જ એરર (યુઇઆરઇ)<math>\ \sigma_R</math>ને પીડીઓપી (પોઝિશન ડાઇલ્યુશન ઓફ પ્રીસિઝન) સાથે ગુણીને કમ્પ્યુટ કરવામા આવે છે. <math>\ \sigma_R</math>ને દરેક ઘટકના સ્ટાન્ડર્ડ ડેવીયેશન્સના વર્ગના ટોટલના વર્ગ મૂળ લઇને કમ્પ્યુટ કરવામાં આવે છે. પીડીઓપી (PDOP)ની રીસીવરની કામગીરી અને ઉપગ્રહ પોઝિશન્સ તરીકે ગણતરી કરવામાં આવે છે.રીસીવરથી ઉપગ્રહો તરફ નિર્દેશ કરતા એકમ સદિશને ધ્યાનમાં લો.આ એકમ સદિશના અંતિમ છેડાઓ ભેગા કરતા [[ત્રિકોણીય ઘન|ત્રિકોણીય સમઘન]] ([[:en:tetrahedron|tetrahedron]]) બને છે.<!-- A tetrahedron has four triangles with four corners, connecting the unit vectors gives 2 endpoints in 3 midpoints, generally the endpoints do not connect, so connecting the tails does not form a tetrahedron. In the article a source is mentioned where there is also talk of a tetrahedron, not by connecting the vector units, but by considering the satellites and the receiver to be form the tetrahedron (this is different from connecting the vectors). Stil in that configuration there are also 5 points. With 5 point there is the problem of how the shape is defined. --><!-- Connecting the 4 tails of the unit vectors (corresponding to the 4 satellites) results in 4 vertices with 4 triangular faces -->પીડીઓપી ક્યારેક ત્રિકોણીય સમઘનના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં અંદાજવામાં આવે છે.<ref name="gps_math"/>વળી, પીડીઓપીની ગણતરી માટે વિગતવાર વર્ણન [[#જીડીઓપી|જીયોમેટ્રિક ડાઇલ્યુશન ઓફ પ્રીસિઝન કોમ્પ્યુટેશન (DOP)]] ([[:en:#gdop|Geometric dilution of precision computation (DOP)]]) વિભાગમાં આપવામાં આવેલું છે. <math>\ \sigma_R</math>દ્વારા અપાયું છે. <math>\sigma_R= \sqrt{3^2+5^2+2.5^2+2^2+1^2+0.5^2}\ meters</math> C/A કોડ માટે = 6.7 મીટર્સC/A કોડ માટે અંદાજિત રીસીવર પોઝિશનમાં ભૂલનું સ્ટાન્ડર્ડ ડેવિયેશન <math>\ \sigma_{rc}</math><math>\ \sigma_{rc} = \sqrt{PDOP^2*\sigma_R^2 + \sigma_{num}^2} =</math><math> \sqrt{PDOP^2*6.7^2 + 1^2}\ meters</math> દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે.જમણી બાજુનો એરર ડાયગ્રામ નિર્દિષ્ટ રીસીવર પોઝિશન, સાચી રીસવર પોઝિશન અને ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ વચ્ચેનો આંતર સંબંધ દર્શાવે છે. ==== સિગ્નલ એરાવઇલ ટાઇમ મેઝરમેન્ટ ==== જીપીએસ રીસવર દ્વારા ગણતરી કરાતી પોઝિશન માટે હાલનો સમય, ઉપગ્રહની પોઝિશન અને પ્રાપ્ત થતા સિગ્નલના માપેલા વિલંબની જરૂર પડે છે.પોઝિશનની સચોટડતા પ્રાથમિકપણે ઉપગ્રહની પોઝિશન અને સિગ્નલ વિલંબ પર નિર્ભર છે. વિલંબન માપવા માટે રીસીવર આંતરિક રીતે જનરેટ કરેલા વર્ઝન સાથે ઉપગ્રહમાંથી પ્રાપ્ત થતી બિટ સીક્વન્સની સરખામણી કરે છે.બિટ ટ્રાંઝિશનની ઉપર ઉઠતી અને પાછળ પડતી ધારોની સરખામણી કરીને આધૂનિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ બિટ પલ્સની પહોળાઈ<math> \frac {0.01} {(1.023*10^6/sec)}</math>ના લગભદ એક ટકા કે સી/એ કોડ માટે 10 નેનો સેકન્ડ્સની અંદર સિગ્નલ ઓફસેટનું માપ કાઢી શકે છે. જીપીએસ સિગ્નલ [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની ઝડપે]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) ફેંકાતા હોવાથી તે લગભગ ત્રણ મીટરની ભૂલ ધરાવે છે. પોઝિશન ચોકસાઇના આ ઘટકને હાયર ચિપ રેઇટ P(Y) સિગ્નલનો ઉપયોગ કરીને 10ના અવયવથી સુધારી શકાય છે. એ જ એક ટકાની બિટ પલ્સ પહોળાઈની ચોક્સાઈ ધારી લેતાં, હાઇ-ફ્રીક્વન્સી P(Y) સિગ્નલ <math> \frac {(0.01*300,000,000 \ m/sec)} {(10.23*10^6/sec)}</math>ની લગભગ 30 સેન્ટિમીટરની ચોક્સાઈમાં પરીણમે છે. ==== વાતાવરણીય અસરો ==== જીપીએસના સિગ્નલો [[પૃથ્વીનું વાતાવરણ|પૃથ્વીના વાતાવરણ]] ([[:en:Earth's atmosphere|Earth's atmosphere]]), ખાસ કરીને [[આયનોસ્ફીયર]] ([[:en:ionosphere|ionosphere]])માંથી પસાર થાય છે, ત્યારે વાતાવરણની પરિસ્થિતિની અનિશ્ચિતતા સિગ્નલોની ઝડપને અસર કરે છે. આ ભૂલોને સુધારવી એ જીપીએસની પોઝિશનની ચોક્સાઈ સુધારવાની દિશામાં નોંધપાત્ર પડકાર છે. જ્યારે ઉપગ્રહ સીધો માથાની ઉપર હોય છે, ત્યારે આ અસરો સૌથી ઓછી હોય છે અને જ્યારે ઉપગ્રહો [[ક્ષિતિજ]] ([[:en:horizon|horizon]])ની વધાર નજીક હોય છે, ત્યારે અસરો સૌથી વધારે હોય છે, કેમ કે વાતાવરણમાંથી પસાર થતો માર્ગ વધારે લાંબો હોય છે. (જુઓ [[વાયુભાર]] ([[:en:airmass|airmass]])). રીસીવરની અંદાજીત સ્થિતિની જાણકારી હોય ત્યારે,ગાણિતિક મોડેલનો ઉપયોગ આ ભૂલોનો અંદાજ કાઢવા તથા તેને સુધારવા થાય છે. માઇક્રોવેવ સિગ્નલોની ફ્રીક્વન્સી પ્રમાણે આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબ સિગ્નલોની ઝડપ પર અસર કરે છે. આ લક્ષણને [[વિસર્જન (પ્રકાશ વિજ્ઞાન)|ડિસ્પર્ઝન]] ([[:en:Dispersion (optics)|dispersion]]) કહે છે. તેને કારણે બે કે તેથી વધારે ફ્રીક્વન્સી બેન્ડ્સ પર મપાતા વિલંબોનો ઉપયોગ ડિસ્પર્ઝનને માપવા માટે કરી શકાય છે અને આ માપનનો ત્યાર બાદદરેક ફ્રીક્વન્સીમાં થતા વિલંબનો અંદાજ કાઢવામાં થઈ શકે છે.<ref>આ જ સિદ્ધાંત અને તેની પાછળનું ગણિત [[વિસર્જન (પ્રકાશ વિજ્ઞાન)# પલ્સર ટાઇમિંગમાં વિસર્જન|પલ્સર ટાઇમિંગ બાય એસ્ટ્રોનોમર્સ]] ([[:en:dispersion (optics)#Dispersion in pulsar timing|pulsar timing by astronomers]])ના વર્ણનમાં મળી શકે છે.</ref>કેટલાક લશ્કરી અને ખર્ચાળ, સરવે-ગ્રેડ નાગરિક રીસીવરો વાતાવરણના ડીસ્પર્ઝનને માપવા માટે એલ વન અને એલ ટુ ફ્રીક્વન્સીઝના વિવિધ વિલંબો માપે છે અને વધુ સચોટ કરેક્શન એપ્લાય કરે છે. [[મોડ્યુલેશન|મોડ્યુલેટેડ]] ([[:en:Modulation|modulated]]) કોડના બદલે [[કેરિયર વેવ|કેરીયર વેવ]] ([[:en:carrier wave|carrier wave]])ના ટ્રેકિંગ દ્વારા, L2 પર વહન થતા P(Y) સિગ્નલને ડીક્રીપ્ટ કર્યા વિના નાગરિક રીસીવરોમાં આ કરી શકાય છે.સસ્તા દરના રીસીવરો પર આ સરળતાથી કરવા માટે L2C નામના L2 પરના નવા નાગરિક કોડ સિગ્નલ બ્લોક આઇઆઇઆર-એમ ઉપગ્રહોમાં ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપગ્રહો 2005માં પ્રથમવાર પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યા હતા.કેરીયર વેવના બદલે કોડેડ સિગ્નલનો ઉપયોગ કરતા L1 અને L2 સિગ્નલોની સીધી સરખામણી કરી શકે છે. (જુઓ, [http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm "જીપીએસમાં ભૂલોના સ્રોતો"માં વાતાવરણની અસરો] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120803044748/http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm |date=2012-08-03 }}) આયોનોસ્ફીયરની અસરો સામાન્યપણે ધીમેથી બદલાય છે અને સમય જતાં સરેરાશ થાય છે.કોઈ પણ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર માટેની અસરોની સરવે કરેલા એક જાણીતા સ્થળ સાથે જીપીએસથી માપેલા સ્થળની સરખામણી દ્વારા સરળતાથી ગણતરી કરી શકાય છે. એ જ સામાન્ય લોકેશનમાં અન્ય રીસીવરો માટે પણ આ કરેક્શન વેલિડ છે.કેટલીક વ્યવસ્થાઓ આ માહિતી રેડીયો કે અન્ય લિન્ક્સ પર મોકલે છે, જેથી L1-ઓન્લી રીસીવરો આયોનોસ્ફીયરિક કરેક્શન્સ કરી શકે.આયોનોસ્ફીયરિક ડેટા ઉપગ્રહ દ્વારા [[સેટેલાઇટ બેઝ્ડ ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ|સેટેલાઇટ બેઝ્ડ ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમો]] ([[:en:Satellite Based Augmentation System|Satellite Based Augmentation System]]) (SBAS) જેવી કે [[ડબ્લ્યુએસએસ (WAAS)]] ([[:en:WAAS|WAAS]]) (ઉત્તર અમેરિકા અને હવાઈમાં ઉપલબ્ધ), [[ઇજીએનઓએસ (EGNOS)]] ([[:en:EGNOS|EGNOS]]) (યુરોપ અને એશિયા) કે [[એમએસએએસ (MSAS)]] ([[:en:MSAS|MSAS]]) (જાપાન) જેવી વ્યવસ્થાઓમાં પ્રસારીત થાય છે, જે આ ડેટાને ખાસ સ્યૂડો-રેન્ડમ નોઇઝ સીક્વન્સ (પીઆરએન)નો ઉપયોગ કરીને જીપીએસ ફ્રીક્વન્સીમાં પ્રસારિત કરે છે, આમાં માત્ર એક રીસીવર અને એન્ટેનાની જરૂર પડે છે. [[આદ્રતા]] ([[:en:Humidity|Humidity]]) પણ સિગ્નલોમાં વિલંબ પ્રેરી શકે છે, જેને પરીણામે આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબથી થતી ભૂલો જેવી જ ભૂલવો સર્જાય છે, પરંતુ તે [[ટ્રોપોસ્ફીયર]] ([[:en:troposphere|troposphere]])માં થાય છે.આ અસર સ્થાનિક વિશેષ હોય છે અને આયોનોસ્ફીયરિક અસરો કરતા વધારે ઝડપી હોય છે અને તે ફ્રીક્વન્સી આધારિત હોતી નથી.આ લક્ષણોને કારણે આદ્રતા ભૂલોનું ચોક્કસ માપ અને કમ્પેન્સેશન આયોનોસ્ફિયરિક અસરો કરતા વધારે મુશ્કેલ બને છે.{{fact|date=November 2008}} રીસીવરની ઊંચાઈમાં થતા ફેરફારો વિલંબના પ્રમાણમાં ફેરફાર લાવે છે, કેમ કે વધારે ઊઁચાઈ પર સિગ્નલો ઓછા વાતાવરણમાંથી પસાર થાય છે.જીપએસ રીસીવર તેમની અંદાજિત ઊંચાઇની ગણતરી કરતા હોવાથી આ ભૂલ સુધારવા માટે સરખામણીએ સરળ છે. તે વિધેય પરાગમન લાગુ પાડીને અથવા તો બેરોમીટર એલ્ટિમીટરનો ઉપયોગ કરીને આસપાસના દબાણે વાતાવરણની ભૂલના સંબંધિત ગાળાને સાંકળીને તે મેળવી શકાય છે.{{fact|date=November 2008}} ==== બહુમાર્ગીય અસરો ==== જીપીએસ (GPS) સિગ્નલો [[બહુમાર્ગ]] ([[:en:multipath|multipath]])ના મુદ્દાઓ દ્વારા પણ અસર પામે છે, જ્યાં રેડિયો સિગ્નલો આસપાસના વિસ્તાર, મકાનો, કોતરો, સખત મેદાન વગેરે પર પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ વિલંબિત સિગ્નલો અચોક્સાઈ સર્જી શકે છે.બહુમાર્ગીય અસરોને હળવી બનાવવા માટે વિવિધ પ્રકારની ટેકનિકો વિકસાવવામાં આવી છે, તેમાં [[નેરો કોરીલેટર સ્પેસિંગ]] ([[:en:narrow correlator spacing|narrow correlator spacing]]) નોંધપાત્ર છે.બહુમાર્ગ લાંબા વિલંબો માટે રીસીવર પોતે માર્ગથી ભટકતા સિગ્નલોને ઓળખી શકે છે અને તેમને બાાત કરી શકે છે.જમીન પર પ્રતિબિંબિત થતા સિગ્નલોના વધારે ટૂંકા વિલંબ બહુમાર્ગના નિવારણ માટે ખાસ પ્રકારના એન્ટેના (દા.ત. [[ચોક રિંગ એન્ટેના]] ([[:en:choke ring antenna|choke ring antenna]]))નો ઉપયોગ કરી શકાય, જેથી એન્ટેના દ્વારા રીસીવ થતા સિગ્નલ પાવરને ઘટાડી શકાય.સિગ્નલોના ટૂંકા વિલંબિત પ્રતિબિંબોને ફિલ્ટર કરવા વધારે મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેઓ સાચા સિગ્નલમાં રૂકાવટ કરે છે અને તેના સર્જાતી અસરોને વાતાવરણીય વિલંબમાં થતા રૂટીન ફેરફારોથી લગભગ અલગ પાડી શકાતી નથી. બહુમાર્ગીય અસરો ચલિત વાહનો માટે ઓછી તીવ્ર છે.જ્યારે જીપીએસ એન્ટેના ફરતું હોય છે, ત્યારે પ્રતિબિબિત સિગ્નલોનો ઉપયોગ કરતા ખોટા સોલ્યુશન્સ કન્વર્જ થઈ શકતા નથી અને માત્ર સીધા સિગ્નલો જ સ્થિર સોલ્યુશન્સમાં પરીણમે છે. ==== ઇફેમરિસ અને ઘડિયાળની ભૂલો ==== ઇફેમરિસ ડેટાનું દર 30 સેકન્ડે પ્રસારણ થતું હોવાથી આ માહિતી પોતે બે કલાક જુની હોઈ શકે છે.ચાર કલાક જેટલો જુનો ડેટા પોઝિશન્સનીગણતરી કરવા માટે પ્રમાણિત ગણાય છે, પરંતુ ઉપગ્રહની વાસ્તવિક પોઝિશન ના પણ બતાવે.જો ઝડપી ટાઇમ ટુ ફર્સ્ટ ફિક્સ (ટીટીએફએફ)ની જરૂર હોય, તો પ્રમાણિત ઇફેમરિસને રીસીવર પર અપલોડ કરવું સંભવ છે અને સમયનું સેટિંગ કરવા ઉપરાંત પોઝિશન ફિક્સ દસ સેકન્ડમાં પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.આવો ઇફેમરિસ ડેટા વેબ પર મુકી શકાય છે, જેથી તેને મોબાઇલ જીપીએસ ઉપકરણોમાં લોડ કરી શકાય.<ref>{{Cite web |url=http://www.tdc.co.uk/index.php?key=ephemeris |title=ઇફેમરિસ સર્વર એક્ઝામ્પલ |access-date=2009-06-26 |archive-date=2009-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112033511/http://www.tdc.co.uk/index.php?key=ephemeris |url-status=dead }}</ref>[[આસિસ્ટેડ જીપીએસ (GPS)]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted GPS]]) પણ જુઓ ઉપગ્રહની અણુ ઘડિયાળો ઘોંઘાટ અને [[ક્લોક ડ્રિફ્ટ]] ([[:en:clock drift|clock drift]]) ભૂલો અનુભવે છે.માર્ગનિર્દેશન સંદેશમાં આ ભૂલો માટેના સુધારા અને અણુ ઘડિયાળની સચોટતાના અંદાજો હોય છે.જોકે, તેઓ અવલોકનો આધારિત છે અને ઘડિયાળની ચાલુ સ્થિતિ ના પણ દર્શાવતા હોય એમ બની શકે. આ સમસ્યાઓ નાની લાગતી હોય, પરંતુ કેટલાક મીટરની ચોક્સાઈનો ફેર પડી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://seismo.berkeley.edu/~battag/GAMITwrkshp/lecturenotes/unit1/unit1.html#3 |title=UNit 1 - Introduction to GPS |access-date=2009-06-26 |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429034807/http://seismo.berkeley.edu/~battag/GAMITwrkshp/lecturenotes/unit1/unit1.html#3 |url-status=dead }}</ref> ====જીઓમેટ્રિક ડાઇલ્યુન ઓફ પ્રીસિઝન કોમ્પ્યુટેશન (ડીઓપી)<span id="gdop"></span>==== ડીઓપીનું કમ્પ્યુટિંગ કરવાના પ્રથમ પગલાંરુપે રીસીવરથી ઉપગ્રહ સુધી એકમ સદિશ પર નીચે મુજબના ઘટકો વિચારો, :<math> \frac {(x_i- x)} {R_i}, \frac {(y_i-y)} {R_i}, and \frac {(z_i-z)} {R_i} </math>રીસીવરથી ઉપગ્રહનું અંતર <math>\ R_i </math>છે :<math>R_i= \sqrt{(x_i- x)^2 + (y_i-y)^2 + (z_i-z)^2}</math> અને <math>\ x, y, and\ z</math>રીસીવરની પોઝિશન દર્શાવે છે અને <math>\ x_i, y_i, and\ z_i</math>ઉપગ્રહ આઇની પોઝિશન દર્શાવે છે.આધારક Aને નીચે મુજબ સમજો, :<math>A = \begin{bmatrix} \frac {(x_1- x)} {R_i} & \frac {(y_1-y)} {R_i} & \frac {(z_1-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_2- x)} {R_i} & \frac {(y_2-y)} {R_i} & \frac {(z_2-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_3- x)} {R_i} & \frac {(y_3-y)} {R_i} & \frac {(z_3-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_4- x)} {R_i} & \frac {(y_4-y)} {R_i} & \frac {(z_4-z)} {R_i} & c \end{bmatrix} </math> Aની દરેક હારના પ્રથમ ત્રણ પદો રીસીવરથી નિર્દેશીત ઉપગ્રહના એકમ સદિશના ઘટકો છે. ચોથા સ્તંભના પદો c છે, જ્યાં c એટલે [[પ્રકાશની ઝડપ]] ([[:en:speed of light|speed of light]]).આધારક Qને નીચે મુજબ સમજો, :<math> Q = \left (A^T A \right )^{-1} </math> આ કમ્પ્યુટિંગ [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/142.htm "ઉપગ્રહ સ્થાન નિર્ધારણ સિદ્ધાંતોના વિભાગ 1.4.2"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201060630/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/142.htm |date=2008-12-01 }} પ્રમાણે છે, જ્યાં ભારીત આધારક, P, ઓળખ આધારક તરીકે નક્કી કરાયો છે. Q આધારકના પદો નીચે પ્રમાણે નિર્દિષ્ટ કરાયા છે. :<math>Q = \begin{bmatrix} d_x^2 & d_{xy}^2 & d_{xz}^2 & d_{xt}^2 \\ d_{xy}^2 & d_{y}^2 & d_{yz}^2 & d_{yt}^2 \\ d_{xz}^2 & d_{yz}^2 & d_{z}^2 & d_{zt}^2 \\ d_{xt}^2 & d_{yt}^2 & d_{zt}^2 & d_{t}^2 \end{bmatrix} </math> આપણે જ્યાં, d, નો ઉપયોગ કર્યો છે, ત્યાં ઘણી જગ્યાએ ગ્રીક શબ્દ<math>\ \sigma </math> વાપર્યો છે.જોકે, Q આધારકના પદો સંભાવના અને આંકડાશાસ્ત્રમાં વ્યાખ્યાયિત થાય છે તે પ્રમાણે તફાવતો અને સહતફાવતો બતાવતા નથી.તેના બદલે તેઓ ચુસ્તપણે જીયોમેટ્રિક ટર્મ્સ છે.તેથી, d ચોક્સાઈના ઘટાડામાં વપરાય છે તે પ્રમાણે વપરાય છે.પીડીઓપી, ટીડીઓપી અને જીડીઓપી નીચે પ્રમાણે છે, :<math> PDOP = \sqrt{d_x^2 + d_Y^2 + d_Z^2} </math>, :અને <math>\ TDOP = \sqrt{d_{t}^2} </math> :<math> GDOP = \sqrt{PDOP^2 + TDOP^2} </math> [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/149.htm "ઉપગ્રહ સ્થળ નિર્ધારણના સિદ્ધાંતોના વિભાગ 1.4.9"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141122153439/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/149.htm |date=2014-11-22 }} પ્રમાણે પ્રીસિઝનનું હોરિઝોન્ટલ ડાઇલ્યુશન <math> HDOP = \sqrt{d_x^2 + d_Y^2} </math> અને પ્રીસિઝનનું વર્ટિકલ ડાઇલ્યુશન <math>\ VDOP = \sqrt{d_{z}^2} </math> બંને ઉપયોગમાં લેવાતી નિર્દેશાંક વ્યવસ્થા પર નિર્ભર છે.સ્થાનિક ક્ષૈતિજ તલ અને સ્થાનિક લંબ તલને અનુરૂપ x, y, અને z ક્યાં તો ઉત્તર, પૂર્વ, ડાઉન નિર્દેશાંક વ્યવસ્થા અથવા તો દક્ષિણ, પૂર્વ, અપ નિર્દેશાંક વ્યવસ્થામાં પોઝિશન્સ દર્શાવતા હોવા જોઇએ. ===== ડીઓપી (DOP) સમીકરણોની પ્રાપ્તિ ===== અગાઉના વિભાગમાં ચોક્સાઇ સંજ્ઞાઓના જીઓમેટ્રિક ઘટાડાની ગણતરી કરવા માટેના સમીકરણો વર્ણવવામાં આવ્યા.આ વિભાગ આ સમીકરણોની કઈ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તેનું વર્ણન કરે છે.અહીં ઉપયોગમાં લેવાયેલી પદ્ધતિ [http://books.google.com/books?id=lvI1a5J_4ewC&pg=PA474&lpg=PA474&dq=PDOP+derivation&source=web&ots=k5ojJtGZFu&sig=NwwUJb5wAKYuXooiYmvwGKRWkJQ&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA470,M1 "ગ્લોબલ પોઝિશનીંગ સિસ્ટમ (પ્રીવ્યૂ), સંશોધકો પાર્કિન્સન એન્ડ સ્પાઈકર"]માં ઉપયોગમાં લેવાયેલી પદ્ધતિ જેવી જ છે. રીસીવરના સાચા સ્થાનની સ્યૂડોરેન્જીઝને અનુરૂપ ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદમાંથી મળતા સદિશ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થયેલા સ્થાન ભૂલ સદિશ '''e''' વિચારો. <math>\mathbf{e} = e_x\hat{x} + e_y\hat{y} + e_z\hat{z} </math>, જ્યાં બોલ્ડ ટાઇપ સદિશ દર્શાવે છે અને <math>\hat{x},\ \hat{y},\ and\ \hat{z} </math> અનુક્રમે x, y, અને z અક્ષો પરના એકમ સદિશ મૂલ્યો છે.<math>\ e_t</math> સમય ભૂલ દર્શાવે છે, એટલે કે સાચા સમયમાંથી રીસીવર નિર્દિષ્ટ સમય બાદ કરતા મળતો સમય.'''e''' અને <math>\ e_t</math>ના ત્રણ પદોની મધ્યકિંમતો શૂન્ય છે. :<math>A\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \frac {(x_1- x)} {R_i} & \frac {(y_1-y)} {R_i} & \frac {(z_1-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_2- x)} {R_i} & \frac {(y_2-y)} {R_i} & \frac {(z_2-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_3- x)} {R_i} & \frac {(y_3-y)} {R_i} & \frac {(z_3-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_4- x)} {R_i} & \frac {(y_4-y)} {R_i} & \frac {(z_4-z)} {R_i} & c \end{bmatrix}\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \ (1) \ where\ e_1,\ e_2,\ e_3,\ and\ e_4 </math> અનુક્રમે 1થી 4 સ્યૂડોરેન્જીઝમાં ભૂલો છે,[http://en.wikipedia.org/wiki/Global_Positioning_System#multi_nr]માં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, રીસીવર સ્થાન, ઉપગ્રહ સ્થાનો અને રીસીવર ઘડિયાળ ભૂલોની સ્યૂડોરેન્જીઝ સંબંધિત સમીકરણોને રેખીય રીતે મુકતાં આ સમીકરણ મળે છે. <math>\ A^{-1} \ </math>થી બન્ને બાજુઓને ગુણતાં નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} = A^{-1} \begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \ (2)</math>બન્ને બાજુઓની અદલા બદલી કરતાં, :<math>\ \begin{bmatrix} e_x & e_y & e_z & e_t \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} e_1 & e_2 & e_3 & e_4 \end{bmatrix}\left (A^{-1} \right )^T \ (3)</math> સમીકરણ (3)માં સંબંધિત આધારકો દ્વારા સમીકરણ (2)ની બંને બાજુઓના આધારકોને પાછળથી ગુણતા, નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_x & e_y & e_z & e_t \end{bmatrix} = A^{-1} \begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_1 & e_2 & e_3 & e_4 \end{bmatrix}\left (A^{-1} \right )^T \ (4) </math> બંને બાજુઓની અપેક્ષિત કિંમતોને લેતા અને એક્સપેક્ટેશન ઓપરેટર, Eની બહારની બાજુના નોન-રેન્ડમ આધારકો લેતાં, નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>\ E \left (\begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_x & e_y & e_z & e_t \end{bmatrix} \right ) = A^{-1} \ E \left (\begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_1 & e_2 & e_3 & e_4 \end{bmatrix} \right ) \left (A^{-1} \right )^T \ (5) </math> સ્યૂડોરેન્જ ભૂલો એકબીજા સાથે સંબંધિત નથી અને એક સરખા તફાવતો ધરાવે છે, તેમ ધારી લઇએ, તો જમણી બાજુનો સહ-તફાવત આધારક સ્કેલર ટાઇમ્સ આઇડેન્ટિટી આધારક તરીકે વર્ણવી શકાય.તેથી, :<math> \begin{bmatrix} \sigma_x^2 & \sigma_{xy}^2 & \sigma_{xz}^2 & \sigma_{xt}^2 \\ \sigma_{xy}^2 & \sigma_{y}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{yt}^2 \\ \sigma_{xz}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{z}^2 & \sigma_{zt}^2 \\ \sigma_{xt}^2 & \sigma_{yt}^2 & \sigma_{zt}^2 & \sigma_{t}^2 \end{bmatrix} = \sigma_R^2 \ A^{-1} \left (A^{-1} \right )^T = \sigma_R^2 \ \left (A^T A \right )^{-1} \ (6) \ since \ A^{-1} \left (A^{-1} \right )^T \left (A^T A \right ) = I </math> :<math>\ Note: \left (A^{-1} \right )^T = \left (A^{T} \right )^{-1} \ since \ I =\left (A A^{-1} \right )^T = \left (A^{-1} \right )^T A^T </math> <math>\left (A^T A \right )^{-1} = Q </math> ના વિકલ્પ તરીકે મળે છે, :<math> \begin{bmatrix} \sigma_x^2 & \sigma_{xy}^2 & \sigma_{xz}^2 & \sigma_{xt}^2 \\ \sigma_{xy}^2 & \sigma_{y}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{yt}^2 \\ \sigma_{xz}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{z}^2 & \sigma_{zt}^2 \\ \sigma_{xt}^2 & \sigma_{yt}^2 & \sigma_{zt}^2 & \sigma_{t}^2 \end{bmatrix} = \sigma_R^2 \ \begin{bmatrix} d_x^2 & d_{xy}^2 & d_{xz}^2 & d_{xt}^2 \\ d_{xy}^2 & d_{y}^2 & d_{yz}^2 & d_{yt}^2 \\ d_{xz}^2 & d_{yz}^2 & d_{z}^2 & d_{zt}^2 \\ d_{xt}^2 & d_{yt}^2 & d_{zt}^2 & d_{t}^2 \end{bmatrix} \ (7) </math> સમીકરણ (7) પરથી જણાય છે કે, નિર્દિષ્ટ રીસીવર સ્થાન અને સમયના તફાવતો નીચે પ્રમાણે છે, :<math> \sigma_{rc}^2 = \sigma_x^2 + \sigma_y^2 + \sigma_z^2 = \sigma_R^2 \left (d_x^2 + d_y^2 + d_z^2 \right ) = PDOP^2 \sigma_R^2</math>અને :<math>\sigma_t^2 = \sigma_R^2 d_t^2 = TDOP^2 \sigma_R^2 </math> બાકી રહેલી સ્થાન અને સમય ભૂલ તફાવત સંજ્ઞાઓ સીધી રીતે મળે છે. ==== પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા ==== જીપીએસમાં (હાલ નિષ્ક્રિય કરાયેલા) એક લક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. તેને '''પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા ''' ('''એસએ''') કહે છે. તે જાહેર રીતે ઉપલબ્ધ માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલોમાં 100 મીટર (328 ફુટ) જેટલી સહેતુક અનિયમિત સમય ભૂલો ઉમેરે છે. તેનો હેતુ દુશ્મનને પ્રીસિઝન વેપન્સ ગાઇડન્સ માટે નાગરિક જીપીએસ રીસીવરનો ઉપયોગ કરતા અટકાવવાનો હતો. એસએ ભૂલો ખરેખર સ્યૂડોરેન્ડમ ભૂલો છે, અને તે ખાસ લશ્કરી જીપીએસ રીસવર ધરાવતા (અમેરિકાના લશ્કર, તેના સાથીદારો અને થોડાક અન્ય ઉપયોગકર્તાઓ, મોટે ભાગે સરકાર જેવા) અધિકૃત ઉપયોગકર્તાઓ પાસે જ ઉપલબ્ધ એવી વર્ગીકૃત '''સીડ''' [[કી (ક્રીપ્ટોગ્રાફી)|કી]] ([[:en:Key (cryptography)|key]])ના ક્રીપ્ટોગ્રાફિક અલ્ગોરિધમ દ્વારા જનરેટ થાય છે. આ રીસવરનું માત્ર પઝેશન પૂરતું નથી, તેના ઉપયોગ માટે અત્યંત ચુસ્ત રીતે અંકુશિત ડેઈલી કી જરૂરી છે. 2000ના વર્ષમાં બંધ થઈ તે પહેલાં સામાન્ય એસએ ભૂલો 10 મીટર (32 ફુટ) ક્ષૈતિજ અને 30 મીટર (98 ફુટ) અનુલંબ હતી.દરેક જીપીએસ (GPS) રીસીવરને જે તે વિસ્તારમાં લગભગ સમાનપણે એસએ અસર કરતી હોવાથી સચોટપણે જાણીતી પોઝિશન સાથેનું એક ફિક્સ્ડ સ્ટેશન એસએ ભૂલના મૂલ્યોનું માપ કાઢી શકે છે અને તેમને સ્થાનિક જીપીએસ (GPS) રીસવરોને ટ્રાંસમિટ કરી શકે છે, જેથી તેઓ તેમના પોઝિશન ફિક્સીઝ સુધારી શકે.આને [[ડિફરન્શલ જીપીએસ (GPS)|ડિફરેન્શલ જીપીએસ]] ([[:en:Differential GPS|Differential GPS]]) અથવા '''ડીજીપીએસ (DGPS ) ''' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ડીજીપીએસ (DGPS ) જીપીએસ એરર્સના અન્ય મહત્વના સ્રોતો ખાસ કરીને આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબ માટે પણ સુધારો કરી શકે છે, એસએ બંધ કરવામાં આવી હોવા છતાં ડીજીપીએસ (DGPS )નો વ્યાપક ઉપયોગ હજુ ચાલુ જ છે.વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ ડીજીપીએસની સરખામણીમાં એસએની બિનઅસરકારકતા એસએ બંધ કરવાનો સામાન્ય તર્ક હતો, અને તેને છેવટે 2000માં રાષ્ટ્ર પ્રમુખ ક્લિન્ટનના આદેશથી બંધ કરવામાં આવી. જીપીએસ પરનું અન્ય નિયંત્રણ, એન્ટિસ્પુફિંગ ચાલુ રહ્યું.તે '''પી-કોડ'''ને એનક્રીપ્ટ કરે છે, જેથી ખોટી માહિતી મોકલતા દુશ્મના ટ્રાંસમીટર દ્વારા તે મુર્ખ ના બને.બહુ થોડા નાગરિક રીસીવરોએ ક્યારેક પી-કોડનો ઉપયોગ કર્યો છે અને જાહેર સી/એ કોડ ખાસ કરીને ડીજીપીએસ સાથે મૂળે અપેક્ષા રખાતી હતી તેના કરતા એટલો બધો સચોટ નીવડ્યો કે મોટા ભાગના નાગરિક ઉપયોગકર્તાઓ પર એન્ટિસ્પુફિંગ નીતિની ભાગ્યે જ કોઈ અસર પડી.એન્ટિસ્પુફ બંધ થવાથી પ્રાથમિકપણે સરવેયરો અને કેટલાક વિજ્ઞાનીઓને ફાયદો થયો હશે, જેમને ટેક્ટોનિક પ્લેટની ગતિનું ટ્રેકિંગ કરવા જેવા પ્રયોગો માટે એકદમ સચોટ પોઝિશન્સની જરૂર પડે છે. ડીજીપીએસ (DGPS) સેવાઓ વેપારી અને સરકારી બંને સ્રોતો તરફથી વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે. સરકારી સ્રોતોમાં [[ડબ્લ્યુએએએસ (WAAS)]] ([[:en:WAAS|WAAS]]) અને [[યુ.એસ. કોસ્ટ ગાર્ડ]] ([[:en:US Coast Guard|US Coast Guard's]])ના [[એલએફ (LF)|એલએફ]] ([[:en:LF|LF]]) મરિન નેવિગેશન બેકન્સનું નેટવર્કકરેક્શન્સની સચોટતા ઉપયોગકર્તા અને ડીજીપીએસ રીસવર વચ્ચેના અંતર પર નિર્ભર છે.જેમ જેમ અંતર વધે છે, તેમ તેમ બંને સાઇટો પરની ભૂલો જુદી પડે છે, અને તેને પરીણામે ડીફરન્શલ કરેક્શન્સની ચોક્સાઈ ઘટે છે. 1990-91ના [[ખાડીનું યુદ્ધ|Gulf War]] ([[:en:Gulf War|Gulf War]]) દરમિયાન લશ્કરી જીપીએસ યુનિટ્સની તંગીને કારણે ઘણા જવાનો અને તેમના કુટુંબોને સરળતાથી મળતા નાગરિક યુનિટ્સ ખરીદવાની ફરજ પડી હતી.તેણે અમેરિકના લશ્કરના પોતાના યુદ્ધ ક્ષેત્ર પર જીપીએસના ઉપયોગમાં રુકાવટ નાંખી હતી, પરીણામે લશ્કરને યુદ્ધ દરમિયાન એસએ બંધ કરવાનો નિર્ણય લેવો પડ્યો હતો. 1990માં [[એફએએ|એફએએ (FAA)]] ([[:en:Federal Aviation Administration|FAA]])એ લશ્કર પર એસએએ કાયમ માટે બંધ કરવાનું દબાણ લાવવા માંડ્યું હતું. આને કારણે એફએએ (FAA)ને તેની પોતાની [[રેડીયો માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:radio navigation|radio navigation]]) વ્યવસ્થાઓની જાળવણીમાં દર વર્ષે થતાં કરોડો ડોલર બચી શકે.રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[બિલ ક્લિન્ટન]] ([[:en:Bill Clinton|Bill Clinton]])ની જાહેરાતના પગલે 1 મે, 2000ની મધ્યરાત્રીથી "સેટ ટુ ઝીરો"<ref name="OSTP">{{cite web|url=http://www.ngs.noaa.gov/FGCS/info/sans_SA/docs/statement.html|publisher=[[Office of Science and Technology Policy]]|title=Statement by the President regarding the United States' Decision to Stop Degrading Global Positioning System Accuracy|date=May 1, 2000|access-date= 2009-02-02}}</ref> ભૂલનું પ્રમાણ ઉમેરવામાં આવ્યું, જેથી કરીને ઉપયોગકર્તાઓ ભૂલ-મુક્ત એલ2 સિગ્નલ એક્સેસ કરી શકે.આદેશ પ્રમાણે, એસએ (SA)ની પ્રેરીત ભૂલ બદલીને જાહેર સિગ્નલ (સી/એ કોડ) માટે નો એરર ઉમેરવામાં આવી.ક્લિન્ટલના વહીવટી આદેશ પ્રમાણે એસએ (SA) 2006 સુધીમાં નાબૂદ થવાની હતી, પરંતુ તે 2000માં નાબૂદ થઈ, કેમ કે અમેરિકીના લશ્કરે એક નવી વ્યવસ્થા વિકસાવી લીધી હતી, જે પ્રમાણે કટોકટીના ચોક્કસ વિસ્તારમાં, બાકીના વિશ્વને કે તેની પોતાની લશ્કરી વ્યવસ્થાઓને અસર કર્યા વિના, દુશ્મન દળોને જીપીએસ (GPS) (કે બીજી માર્ગનિર્દેશન સેવાઓ)થી વંચિત રાકાની ક્ષમતા મેળવી લીધી હતી.<ref name="OSTP" /> પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા હજુ પણ જીપીએસની વ્યવસ્થા ક્ષમતા છે અને ભૂલ, સૈદ્ધાંતિક રીતે કોઈ પણ સમયે ફરી દાખલ કરી શકાય છે.વહેવારમાં, અમેરિકા અને વિદેશી વહાણવટા માટે સર્જાનારા જોખમો અને ખર્ચા જોતાં તે ફરી દાખલ થવાની કોઈ શક્યતા નથી અને [[એફએએ]] ([[:en:FAA|FAA]]) <ref>{{cite web|url=http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/index.cfm#ad3|title=GNSS - Frequently Asked Questions - GPS: Will SA ever be turned back on?|publisher=FAA|access-date=2007-12-17|date=June 13, 2007}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>સહિતની વિવિધ સરકારી એજન્સીઓએ જણાવીદીધું છે કે તેને ફરી દાખલ કરવાન તેમની ઇચ્છા નથી. અંદાજે 2 × 10^-13<!-- What units? Hz? kHz? MHz? Answer: This is a dimensionless, so there no unit. (The used unit is divided by the same unit, therefore there is no unit left.) example 1 sec / 5 trillion sec gives one in five trillion --> (પાંચ ટ્રિલીયનનો એક ભાગ)ની ચોક્સાઈ સાથે જીપીએસની [[સીઝીયમ]] ([[:en:caesium|cesium]]) અને [[રુબિડીયમ]] ([[:en:rubidium|rubidium]]) [[અણુ ઘડિયાળ|અણુ ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clocks|atomic clocks]])ની ફ્રીક્વન્સી કરેક્ટ કરવાની ક્ષમતા એ પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતાની એક રસપ્રદ આડ અસર છે.ઘડિયાળોની ચોક્સાઈમાં આ નોંધપાત્ર સુધારો છે.{{Fact|date=March 2007}}<!-- And will this no longer be the case with the new satellites that cannot implement SA? And why is that? Setting the SA error to zero, doesn't mean the other difference do not remain, for example the military units still use both channels to improve accuracy, civilians units can not do this. No, I meant can the frequency of the clocks on board the satellites still be corrected without the SA hardware? The clocks are used for both the SA and the military signals, so the frequency of the clocks themselves was not changed to introduce the SA error, this error was introduced only in the SA signal after the times were obtained from the clocks.--> 19 સપ્ટેમ્બર, 2007એ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલયે]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]) ભવિષ્યના જીપીયએસ થ્રી ઉપગ્રહો એસએનો અમલ કરવા માટે સક્ષમ હશે નહીં એવી જાહેરાત કરીને<ref>{{cite web | url = http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11335 | title = DoD Permanently Discontinues Procurement Of Global Positioning System Selective Availability | publisher = DefenseLink | date = September 18, 2007 | access-date = 2008-02-20 | archive-date = 2008-02-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080218050849/http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11335 | url-status = dead }}</ref> આ નીતિ કાયમી બનાવી હતી.<ref>{{cite web | url = http://pnt.gov/public/sa/ | title = Selective Availability | publisher = National space-based Positioning, Navigation, and Timing Executive Committee | access-date = 2008-02-20 }} </ref> ==== સાપેક્ષતા ==== [[ચિત્ર:Orbit times.png|thumb|right|200px|ઉપગ્રહની ઘડિયાળો તેમની કક્ષાની ઝડપને કારણે ધીમી પડે છે, પરંતુ પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્રની બહાર તેમના અંતરને કારણે ઝડપમાં વધારો થાય છે..]] [[સાપેક્ષતાનો સિદ્ધાંત|સાપેક્ષતાના સિદ્ધાંત]] ([[:en:theory of relativity|theory of relativity]]) પ્રમાણે, ઉપગ્રહો પરની ઘડીયાળોની સતત ગતિ અને પૃથ્વી-કેન્દ્રી ઇનર્શલ [[ખાસ સાપેક્ષતા# રેફરન્સ ફ્રેઇમ્સ. 2સી કોઓર્ડિનેટ્સ અને ધી લોરેન્ઝ ટ્રાંસફોર્મેશન|રેફરન્સ ફ્રેઇમ]] ([[:en:Special relativity#Reference frames.2C coordinates and The Lorentz transformation|reference frame]])ની સરખામણીમાં તેમની ઊંચાઈને કારણે તેમની ઝડપ ([[ખાસ સાપેક્ષતા]] ([[:en:special relativity|special relativity]])) તેમ જ તેમના ગુરુત્વાકર્ષણીય ક્ષેત્ર ([[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] ([[:en:general relativity|general relativity]]))ને અસર થાય છે. જીપીએસ ઉપગ્રહ માટે, સામાન્ય સાપેક્ષતા એવી આગાહી કરે છે કે જીપીએસની કક્ષીય ઊંચાઇએ [[અણુ ઘડિયાળ|અણુ ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clock|atomic clock]]) વધારે ઝડપથી ચાલશે, એટલે કે દિવસના લગભગ 45.9 [[માઇક્રોસેકન્ડ્સ]] ([[:en:microseconds|microseconds]]) (μs) જેટલી વધારે, કારણ કે પૃથ્વીની સપાટી પરની અણુ ઘડિયાળો કરતા તેઓ વધારે ઊંચુ ગુરુત્વાકર્ષણીય ક્ષેત્ર ધરાવે છે. ખાસ સાપેક્ષતા એવી આગાહી કરે છે કે જીપીએસની કક્ષીય ઝડપે ગતિ કરતી અણુ ઘડિયાળો સ્થિર ભૂમિ ઘડિયાળો કરતા લગભગ દિવસની 7.2 μs જેટલી ધીમી ચાલશે.સાથે ગણતા તફાવત દિવસના લગભગ 38 માઇક્રોસેકન્ડનો થાય છે, 10¹⁰.<ref>રિઝોસ, ક્રિસ[[યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ]] ([[:en:University of New South Wales|University of New South Wales]]).[http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/312.htm જીપીએસ (GPS) ઉપગ્રહ સિગ્નલો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612004027/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/312.htm |date=2010-06-12 }}.1999.</ref>ના 4.465 પાર્ટ્સનો તફાવત.આને ગણતરીમાં લેવા માટે દરેક ઉપગ્રહના ફ્રીક્વન્સી સ્ટાન્ડર્ડને પ્રક્ષેપણ પહેલાં રેઇટ ઓફસેટ આપવામાં આવે છે, જેથી પૃથ્વીની ઇચ્છિત ફ્રીક્વન્સી કરતા સહેજ ધીમી ચાલે, ખાસ કરીને 10.23 મેગા હર્ટ્ઝના બદલે 10.22999999543 મેગા હર્ટ્ઝ.<ref>[http://www.aticourses.com/global_positioning_system.htm ધી ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ, દ્વારા રોબર્ટ નેલ્સન ઉપગ્રહ મારફત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718150217/http://www.aticourses.com/global_positioning_system.htm |date=2010-07-18 }}, નવેમ્બર 1999</ref> જીપીએસ ઉપગ્રહોમાં રાખેલી અણુ ઘડિયાળો ચોક્સાઇપુર્વક ટ્યુન કરેલી હોવાથી તે વ્યવસ્થાને વાસ્તવિક દુનિયામાં સાપેક્ષતાના વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતની વહેવારુ ઇજનેરી એપ્લીકેશન બનાવે છે. આઇન્સ્ટાઇનના સામાન્ય સિદ્ધાંતનું પરીક્ષણ કરવા અણુ ઘડિયાળોને કૃત્રિમ ઉપગ્રહોમાં મુકવાની દરખાસ્ત સૌ પ્રથમ [[ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગ|ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગે]] ([[:en:Friedwardt Winterberg|Friedwardt Winterberg]]) 1955માં કરી હતી.<ref>એસ્ટ્રોનોઉટિકા એક્ટા દ્વિતિય, 25 (1956).</ref> ==== સેગનેક ડિસ્ટોર્શન ==== જીપીએસની નિરીક્ષણ પ્રક્રિયામાં [[સેગનેક અસર]] ([[:en:Sagnac effect|Sagnac effect]])ની પણ ગણતરી થવી જ જોઇએ.જીપીએસના ટાઇમ સ્કેલને એક [[અવિચલ|અ-ચલિત]] ([[:en:inertial|inertial]]) વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તેના નિરીક્ષણોને [[ઈસીઈએફ|પૃથ્વી-કેન્દ્રી, પૃથ્વી-સ્થિત]] ([[:en:ECEF|Earth-centered, Earth-fixed]]) (પૃથ્વીની સાથે ભ્રમણ કરતી) વ્યવસ્થામાં પ્રોસેસ કરવામાં આવે છે, એક એવી વ્યવસ્થા જેમાં [[સમકાલીનતા]] ([[:en:simultaneity|simultaneity]])ને વિશિષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી નથી.આમ, અચલિત વ્યવસ્થાને ઇસીઇએફ (ECEF) વ્યવસ્થામાં બદલવા માટે [[લોરેન્ઝ ટ્રાંસફોર્મેશન]] ([[:en:Lorentz transformation|Lorentz transformation]]) લાગુ પાડવામાં આવે છે.આને પરીણામે મળતા સિગ્નલ રન ટાઇમ કરેક્શન પૂર્વીય અને પશ્ચિમી અવકાશી ગોળાર્ધોમાં ઉપગ્રહો માટે એકબીજાથી વિરુદ્ધની બીજગણિતીય ચિહ્નો ધરાવે છે.આ અસરની ઉપેક્ષા કરવામાં આવે તો સેંકડો નેનોસેકન્ડના પ્રમાણમાં પોઝિશનમાં સેંકડો મીટરની પૂર્વ-પશ્ચિમ ભૂલ પેદા થાય છે.<ref>એશ્બી, નીલ [http://www.ipgp.jussieu.fr/~tarantola/Files/Professional/GPS/Neil_Ashby_Relativity_GPS.pdf રીલેટિવિટી એન્ડ જીપીએસ].[[ફીઝી્કસ ટુડે]] ([[:en:Physics Today|Physics Today]]), મે 2002.</ref> == વિક્ષેપના સંભવિત સ્રોતો == ==== કુદરતી સ્રોત ==== ધરતી પરના જીપીએસ સિગ્નલો સરખામણીએ નબળા હોવાથી કુદરીત રેડીયો સિગ્નલો કે જીપીએસ સિગ્નલોના વિખરાવથી રીસીવર [[નિષ્ક્રિય]] ([[:en:desensitize|desensitize]]) થઈ શકે છે, તેને કારણે ઉપગ્રહના સિગ્નલો પ્રાપ્ત કરવા કે તેનુ પગેરું રાખવું મુશ્કેલ કે અસંભવ બની જાય છે. [[અવકાશ હવામાન]] ([[:en:Space weather|Space weather]]) જીપીએસ કામગીરીને બે રીતે બગાડે છે. એક જ ફ્રીક્વન્સી બેન્ડમાં સૂર્ય રેડીયો વિસ્ફોટ નોઇઝ દ્વારા સીધો વિક્ષેપ <ref>સેરુટિ, એ., પી. એમ. કિન્ટર, ડી. ઇ. ગેરી, એ. જે. મેનુઝીયો, આર. એફ. મેયર, પી. એચ. ડોહર્ટી, અને એ. જે. કોસ્ટર (2008), જીપીએસ રીસીવર પર ડીસેમ્બર 2006ના સોલર રેડીયો વિસ્ફોટોની તીવ્ર અસરો, સ્પેસ વેધર, doi:10.1029/2007SW000375, 19 ઓક્ટોબર, 2008</ref>કે પછી સિન્ટિલેશન તરીકે ઓળખાતા આયોનોસ્ફીયરિક અસંતુલનોને કારણે જીપીએસ રેડીયો સિગ્નલના વિખરાવ દ્વારા. <ref>એરોન્સ, જુલ્સ અને બાસુ, સંતીમય, જીપીએસ ફ્રીક્વન્સીઝ પર આયોનોસ્ફીયરિક એમ્પ્લીટ્યુટ અને ફેઇઝ ફલક્ચુએશન્સ, આઇઓએન જીપીએસની કાર્યવાહીઓ, v 2, 1994, પૃ. 1569-1578</ref>બંને પ્રકારનો બગાડ 11 વર્ષના [[સૂર્ય ચક્ર]] ([[:en:solar cycle|solar cycle]])ના પગલે થાય છે અને સૂર્ય કલંકો મહત્તમ હોય, ત્યારે મહત્તમ થાય છે, તેમ છતાં તેઓ ગમે તે સમય થઈ શકે છે.સૂર્ય રેડીયો વિસ્ફોટ [[સૂર્ય જ્વાળાઓ|સૂર્ય જ્વાળા]] ([[:en:solar flares|solar flares]])ઓ સાથે સંબંધિત છે અને તેમની અસર સૂર્ય સામે રહેલાપૃથ્વીના અડધા હિસ્સા પર જીપીએસની કામગીરી પર થાય છે.ઉષ્ણ કટીબંધીય આકાશમાં રાત્રી સમયે ઝબકારા જોવા મળે છે.તે ઊંચા તથા મધ્ય અક્ષાંશો પર ઓછી માત્રામાં જોવા મળે છે જ્યાં ચુંબકિય ચક્રવાતોને કારણે આ ઘટના બને છે.<ref>લેડવિના, બી. એમ., જે. જે. મકેલા અને પી. એમ. કિન્ટર (2002) મિડલેટિટ્યુડે જીપીએસ એલ વન એમ્પ્લીટ્યુડ સિન્ટિલેશન્સના પ્રથમ અવલોકનો, જીઓફીઝિક્સ.Res. Lett., 29(14), 1659, doi:10.1029/2002GL014770</ref>ઝબકારા પેદા કરવા ઉપરાંત ચુંબકિય ચક્રવાતો તીવ્ર આયનોસ્ફિયરીક અસમતુલા સર્જી શકે છે, જે એસબીએએસ વ્યવસ્થાઓની ચોક્સાઈ ઘટાડે છે.<ref>ટોમ ડીયેલ, [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/library/satNav/media/SATNAV_0604.PDF સૂર્ય જ્વાળાઓ પૃથ્વીને સ્પર્શે છે - ડબ્લ્યુએએએસ વળે છે, પરંતુ તુટતું નથી, ]સેટનેવ ન્યૂઝ, ખંડ 23, જુન, 2003</ref> ==== કૃત્રિમ સ્રોત ==== ઓટોમોટિવ જીપીએસ રીસીવરોમાં વિન્ડશીલ્ડ્સના મેટાલિક ફીચર્સ (<ref>{{cite web |url=http://www.illinoistollway.com/pls/portal/docs/PAGE/TW_CONTENT_REPOSITORY/TW_CR_IPASS/LPT-SPECIALWINDSHIELDLIST.PDF |title=I-PASS Mounting for Vehicles with Special Windshield Features}}</ref>જેવા કે ડીફ્રોસ્ટર્સ) કે પછી કાર વિન્ડો ટિન્ટિંગ ફિલ્મ્સ<ref>{{cite web |url=http://solutions.3m.com/wps/portal/3M/en_US/WF/3MWindowFilms/Products/ProductCatalog/?PC_7_RJH9U5230GE3E02LECFTDQG0V7_nid=9928QS9MGHbeT4DCJBL6BVgl |title=3M Automotive Films}}એ નોંધો કે કલર સ્ટેબલ ફિલ્મો ઉપગ્રહોના સિગ્નલોમાં વિક્ષેપ ''નહીં'' કરતી હોવાનું ખાસ વર્ણવવામાં આવે છે. </ref> [[ફેરાડે કેઇજે|ફેરાડે કેઇજ]] ([[:en:Faraday cage|Faraday cage]]) તરીકે વર્તી શકે છે અને કારની અંદર સિગ્નલો બરોબર પ્રાપ્ત થતા નથી. માનવ-સર્જિત [[ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ટરફીયરન્સ|ઇએમઆઇ]] ([[:en:electromagnetic interference|EMI]]) (ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ટરફીયરન્સ) પણ જીપીએસ સિગ્નલોને ખોરવી શકે છે કે [[રેડીયો જેમિંગ|જેમ]] ([[:en:radio jamming|jam]]) કરી શકે છે.એક સારી રીતે દસ્તાવેજીકરણ પામેલા કિસ્સામાં [[કેલીફોર્નીયા]] ([[:en:California|California]]) ખાતે [[મોસ લેન્ડિંગ, કેલીફોર્નીયા|મોસ લેન્ડિંગ]] ([[:en:Moss Landing, California|Moss Landing]])નું સમગ્ર બંદર જીપીએસ સિગ્નલો રીસીવ કરી શક્યુ ન હતું, કેમ કેટીવી એન્ટેનાના પ્રીએમ્પ્લીફાયર્સની ખરાબ કામગીરીને કારણે અનાયાસે જેમિંગ થયું હતું. <ref>[http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=43404&&pageID=1 ધી હન્ટ ફોર એન અનઇન્ટેન્શનલ જીપીએસ જેમર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715095431/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=43404&&pageID=1 |date=2007-07-15 }}જીપીએસ (GPS) વર્લ્ડ1 જાન્યુઆરી, 2005</ref><ref>[http://www.compliance-club.com/archive/bananaskins/201-225.asp ઇએમસી (EMC) કોમ્પલાયન્સ ક્લબ "બનાના સ્કિન્સ" કોલમ 222]</ref> હેતુપુર્વકનું જેમિંગ પણ શક્ય છે.સામાન્યપણે મજબૂત સિગ્નલો રેડીયો રેન્જમાં હોય અથવા તો દ્રષ્ટિપથમાં હોય, ત્યારે જીપીએસ રીસીવરોને ઇન્ટરફીયર કરી શકે છે.2002માં, ઓનલાઇન મેગેઝિન [[ફ્રેક]] ([[:en:Phrack|Phrack]])માં શોર્ટ રેન્જ જીપીએસ L1 C/A જેમર કઈ રીતે બનાવવું તેનું વિગતવાર વર્ણન પ્રસિદ્ધ થયું હતું.<ref>[http://www.phrack.org/issues.html?issue=60&id=13#article લો કોસ્ટ એન્ડ પોર્ટેબલ જીપીએસ જેમર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102025932/http://www.phrack.org/issues.html?issue=60&id=13#article |date=2010-01-02 }}.[[ફ્રેક]] ([[:en:Phrack|Phrack]]) ઇશ્યૂ 0x3c (60), આર્ટિકલ 13].પ્રસિદ્ધ થયું 28 ડીસેમ્બર, 2002</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સંધીય સરકાર|અમેરિકી સરકાર]] ([[:en:Federal government of the United States|U.S. government]]) માને છે કે આવા જેમર્સ [[અફઘાનિસ્તાનમાં યુદ્ધ (2001-અત્યાર સુધી)|અફઘાનિસ્તાનમાં 2001ના યુદ્ધ]] ([[:en:War in Afghanistan (2001–present)|2001 war in Afghanistan]]) દરમિયાન વારંવાર વપરાયા હતા અને અમેરિકી લશ્કરે [[ઇરાક યુદ્ધ]] ([[:en:Iraq War|Iraq War]]) દરમિયાન છ જીપીએસ જેમર્સનો નાશ કરવાનો દાવો કર્યો હતો, વક્રતા તો એ હતી કે એમાંના એકમાં જીપીએસ-ગાઇડેડ બોમ્બ હતો.<ref>અમેરિકન ફોર્સીસ પ્રેસ સર્વિસ[http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=29230 સેન્ટકોમ ચાર્ટ્સ પ્રોગ્રેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203004107/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=29230 |date=2009-12-03 }}.માર્ચ 25, 2003.</ref>આવા જેમરનું પગેરું શોધવું અને તેમને લોકેટ કરવા સરખામણીમાં સહેલા છે, તેથી તે [[વિકિરણ વિરોધિ મિસાઈલ|એન્ટિ-રેડીયેશન મિસાઇલ્સ]] ([[:en:anti-radiation missile|anti-radiation missile]])ના આકર્ષક ટારગેટ બને છે. બ્રિટનના સંરક્ષણ મંત્રાલયે 7-8 જુન, 2007એ બ્રિટનના વેસ્ટ કન્ટ્રીમાં એક જેમિંગ વ્યવસ્થાનું પરીક્ષણ કર્યું હતું.<ref>{{cite news | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-460279/MoDs-tests-send-satnav-haywire-road-atlas.html | title = MoD's tests will send satnav haywire so take a road atlas | date = 2007-06-06 | work = The Daily Mail }}</ref> કેટલાક દેશોએ બંધ બારણે અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જીપીએસ સિગ્નલો પ્રાપ્ત કરવા જીપીએસ રીપીટર્સનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી છે. જોકે, યુરોપિય સંઘ અને બ્રિટનના કાયદાઓ હેઠળ તેનો ઉપયોગ પ્રતિબંધિત છે, કેમ કે જીપીએસ ઉપગ્રહો અને રીપીટર બંનેમાંથી ડેટ મેળવતા અન્ય જીપીએસ રીસીવરોમાં આ સિગ્નલો વિક્ષેપ કરી શકે છે. કુદરતી અને માનવસર્જિત બન્ને પ્રકારના ઘોંઘાટોની શક્યતો હોવાને કારણે, અવરોધો સાથે કામ પાર પાડવા વિવિધ તક્નિકોનો વિકાસ થઈ રહ્યો છે.એક માત્ર સ્રોત તરીકે જીપીએસને પર નિર્ભર નહીં રહેવાની ટેકનિક પ્રથમ છે.જહોન રુલેના જણાવ્યા પ્રમાણે, "[[ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ફ્લાઇટ રુલ્સ|આઇએફઆર]] ([[:en:Instrument flight rules|IFR]]) પાયલોટો પાસે જીપીએસની કામગીરી ખરાબ થાય તે સંજોગોમાં વળતું આયોજન હોવું જોઇએ".<ref>રુલી, જ્હોનએવીવેબ[http://www.avweb.com/news/avionics/182754-1.html જીપીએસ જામિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823102135/http://www.avweb.com/news/avionics/182754-1.html |date=2011-08-23 }}.ફેબ્રુઆરી12, 2003.</ref>[[આરએઆઈએમ(RAIM)|રીસીવર ઓટોનોમસ ઇન્ટીગ્રિટી મોનિટરિંગ]] ([[:en:RAIM|Receiver Autonomous Integrity Monitoring]]) (આરએઆઇએમ) લક્ષણને હવે કેટલાક રીસીવરોમાં દાખલ કરવામાં આવ્યું છે. જેમિંગ કે અન્ય કોઈ સમસ્યા જાણવા મળે, તો ઉપયોગકર્તાને ચેતવણી આપવાની પણ તેમાં વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. અમેરિકી લશ્કરે [[ડીફેન્સ એડવાન્સ્ડ જીપીએસ રિસિવર]] ([[:en:Defense Advanced GPS Receiver|Defense Advanced GPS Receiver]]) (ડીએજીઆર)માં તેમનું [[એસએએએસએમ(SAASM)|સીલેક્ટિવ અવેલેબિલિટી / એન્ટિ-સ્પુફિંગ મોડ્યુલ]] ([[:en:SAASM|Selective Availability / Anti-Spoofing Module]]) (એસએએસએમ) પણ તૈનાત કર્યું છે. નાગરિક રીસીવરોની કામગીરી ખોરવી નાંખતા વિક્ષેપો દરમિયાન ડીએજીઆર એનક્રીપ્ટેડ જીપીએસ સિગ્નલોના લોક મેન્ટેઇન કરી શક્યું અને જેમિંગનું ડીટેક્શન કરી શક્યું, તેનો નિદર્શન વીડીયો.<ref>[http://www.jcs.mil/j6/GPSwarfighter.wmv વ્યાપારીક જીપીએસ રિસિવર: વોરફાઈટર માટેની હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809052451/http://www.jcs.mil/j6/GPSwarfighter.wmv |date=2007-08-09 }}.અમેરિકી વાયુ દળની [http://gps.losangeles.af.mil/user/products/dagr/ જીપીએસ વિન્ગ ડીએજીઆર પ્રોગ્રામ]{{dead link|date=October 2008 }} વેબસાઇટ દ્વારા લિન્ક કરાયેલી, જોઇન્ટ ચીફની વેબસાઇટ પર હોસ્ટેડ. 10 April, 2007એ પ્રાપ્ત કરી.</ref> == ચોક્સાઈમાં વધારો == === વૃદ્ધિ === {{main|GNSS Augmentation}} ચોક્સાઈ વધારવાની ઓગેન્ટેશન પદ્ધતિઓમાં ગણતરીની પ્રક્રિયામાં બાહ્ય માહિતી સુગ્રથિત કરવામાં આવે છે.આવી ઘણી વ્યવસ્થાઓ છે અને જીપીએસ સેન્સર કઈ રીતે માહિતી મેળવે છે તેના આધારે તેમનું નામકરણ થાય છે અને વર્ણન થાય છે.કેટલીક વ્યવસ્થાઓ (ક્લોક ડ્રિફ્ટ, ઇફેમરિસ કે આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબ જેવી) ભૂલના સ્રોતો અંગે વધારાની માહિતીનું પ્રસારણ કરે છે. અન્ય વ્યવસ્થાઓ ભૂતકાળમાં સિગ્નલ કેટલો સમય બંધ રહ્યું હતું તેનું સીધું માપ પૂરું પાડે છે, જ્યારે ત્રીજા પ્રકારની વ્યવસ્થાઓ ગણતરીની પ્રક્રિયામાં સુગ્રથિત થનારી વધારાની માર્ગનિર્દેશન કે વેહિકલ માહિતી પૂરી પાડે છે. ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ્સના ઉદાહરણોમાં [[વાઇડ એરીયા ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ]] ([[:en:Wide Area Augmentation System|Wide Area Augmentation System]]), [[ડિફરન્શલ જીપીએસ]] ([[:en:Differential GPS|Differential GPS]]), [[સ્થિર માર્ગદર્શન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Inertial Navigation System|Inertial Navigation System]])s and [[આસિસ્ટેડ જીપીએસ]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted GPS]])નો સમાવેશ થાય છે. === ચુસ્ત મોનિટરીંગ === ગણતરીની ચોક્સાઈ ચુસ્ત મોનિટરિંગ અને વધારાના કે વૈકલ્પિક માર્ગોમાં હાલના જીપીએસ સિગ્નલોના મેઝરિંગ દ્વારા પણ સુધારી શકાય છે. હવે બંધ થઈ ચૂકેલી એસએ (SA) પછી જીપીએસમાં સૌથી મોટી ભૂલ સામાન્યપણે આયોનોસ્ફીયરમાં થતો અનિશ્ચિત વિલંબ છે. અવકાશયાન આયોનોસ્ફોયરિક મોડેલ માપદંડોનું પ્રસારણ કરે છે, પરંતુ ભૂલો યથાવત રહે છે.આ જ કારણસર જીપીએસ અવકાશયાન ઓછામાં ઓછી બે ફ્રીક્વન્સીઝ L1 અને L2 પર પ્રસારણ કરે છે. આયોનોસ્ફોયરિક વિલંબ સિગ્નલના માર્ગ પર ફ્રીક્વન્સી અને [[ટોટલ ઇલેક્ટ્રોન કન્ટેન્ટ]] ([[:en:total electron content|total electron content]]) (ટીઇસી)નું સુનિશ્ચિત વિધેય છે, તેથી ફ્રીક્વન્સીઝના આગમન સમય વચ્ચેના તફાવતને માપીને ટીઇસી નક્કી કરી શકાય છે અને આમ દરેક ફ્રીક્વન્સીમાં થતા આયોનોસ્ફોયરિક વિલંબને પણ ચોકસાઈથી માપી શકાય છે. ડીક્રીપ્શન ચાવીઓ સાથેના રીસીવરો L1 અને L2 બંને પર પ્રસારિત થતા P(Y)-કોડને ડીકોડ કરી શકે છે.જોકે, આ ચાવીઓ લશ્કરી અને અધિકૃત એજન્સીઓ માટે આરક્ષિત રાખવામાં આવે છે અને જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ નથી. ચાવીઓ વિના પણ એ જ ભૂલોની માહિતી પ્રાપ્ત કરવા L1 અને L2 પર P(Y) કોડની સરખામણી કરવાની ''કોટલેસ'' ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવો શક્ય છે. જોકે, આ ટેકનિક ધીમી છે, તેથી હાલ તે માત્ર ખાસ પ્રકારના સરવે ઉપકરણો પૂરતી મર્યાદિત છે. ભવિષ્યમાં, L2 અને L5 ફ્રીક્વન્સીઝ પર વધારાના નાગરિક કોડ્સ પ્રસારિત થવાની અપેક્ષા છે. (જુઓ નીચે [[#જીપીએસ આધૂનિકરણ|જીપીએસ આધૂનિકરણ]] ([[:en:#GPS modernization|GPS modernization]])).ત્યાર બાદ તમામ ઉપયોગકર્તાઓ ડ્યૂઅલ-ફ્રીક્વન્સીઝ મેજરમેન્ટ્સ હાથ ધરી શકશે અને આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબને કારણે થતી ભૂલો સીધી કમ્પ્યુટ કરી શકશે. ચુસ્ત મોનિટરિંગના બીજા સ્વરુપને '''કેરીયર-ફેઇઝ વૃદ્ધિ''' (સીપીજીપીએસ) કહે છે.તે જે ભૂલને સુધારે છે, તે ભૂલ સર્જાય છે, કારણ કે [[સ્યૂડોરેન્ડમ નંબર જનરેટર|પીઆરએન]] ([[:en:Pseudorandom number generator|PRN]])નું પલ્સ ટ્રાંઝિશન તત્કાળ નથી અને આમ, [[ક્રોસ-કોરીલેશન|કોરીલેશન]] ([[:en:cross-correlation|correlation]]) (સેટેલાઇટ-રીસીવર સીક્વન્સ મેચિંગ) ઓપરેશન અધૂરું છે. સીપીજીપીએસ અભિગમમાં L1 કેરીયર વેવનો ઉપયોગ થાય છે, જે વધારાના [[ક્લોક સિગ્નલ]] ([[:en:clock signal|clock signal]])ની જેમ કામગીરી બજાવવા અને અનિશ્ચિતતાનું નિરાકરણ લાવવા C/A બિટ પીરીયડનો એકસોમો [[સામયિકતા|પીરીયડ]] ([[:en:Periodicity|period]]) ધરાવે છે.સામાન્ય જીપીએસમાં ફેઇઝ તફાવત ભૂલમાં 2થી 3 મીટર (6થી 10 ફુટ) વચ્ચેની અનિશ્ચિતતા હોય છે. પરફેક્ટ ટ્રાંઝિશનના 1 ટકામાં કામગીરી બજાવતા સીપીજીએસ આ ભૂલમાં 3 સેન્ટિમીટર (1 ઇંચ) સુધીની અનિશ્ચિતતા ઘટાડે છે.આ ભૂલના સ્રોતને નાબૂદ કરીને સીપીજીએસ [[ડિફરન્શલ જીપીએસ|ડીપીજીએસ]] ([[:en:Differential GPS|DGPS]]) સાથે મળીને નિરપેક્ષ ચોકસાઇ 20 અને 30 સેન્ટિમીટર (8થી 12 ઇંચ) જેટલી મળે છે. પ્રીસાઇઝ જીપીએસ-આધારિત પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ માટેનો બીજો અભિગમ છે '''રીલેટિવ કાઇનેમેટિક પોઝિશનિંગ ''' (આરકેપી)આ અભિગમમાં 10 [[સેન્ટિમીટર]] ([[:en:centimeters|centimeters]]) (4 ઇંચ) કરતા ઓછાની ચોક્સાઇ સાથે રેન્જ સિગ્નલ મેળવી શકાય છે.રીસીવર દ્વારા પ્રસારિત થતા અને રીસીવ થતા સિગ્નલમાં સાઇકલ્સની સંખ્યાનું નિરાકરણ લાવીને આ કરવામાં આવે છે. ડિફરન્શલ જીપીએસ (ડીજીપીએસ) કરેક્શન ડેટાનો ઉપયોગ કરીને, જીપીએસ સિગ્નલ ફેઇઝ માહિતીનું પ્રસારણ કરીને અને અનિશ્ચિતતા નિવારણ ટેકનિકોનું આંકડાકીય પરીક્ષણો ખાસ કરીને રીયલ-ટાઇમ ([[રિયલ ટાઈમ કાઈનેમેટિક|રીયલ-ટાઇમ કાઇનેમેટિક પોઝિશનિંગ]] ([[:en:Real Time Kinematic|real-time kinematic positioning]]), આરટીકે)માં પ્રોસેસિંગ સાથે આ હાંસલ કરી શકાય છે, === ટાઈમકીપીંગ{{anchor|GPS time|GPS time and date}} === મોટા ભાગની ઘડિયાળોના સમયને [[સુસંકલિત વૈશ્વિક સમય]] ([[:en:Coordinated Universal Time|Coordinated Universal Time]]) (યુટીસી) સાથે મીલાવવામાં આવે છે, જ્યારે ઉપગ્રહો પરની [[એટમિક ઘડિયાળ|એટમિક ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clock|atomic clock]])ના સમયને '''જીપીએસ સમય''' સાથે મીલાવવામાં આવે છે.તફાવત એટલો જ છે, કે જીપીએસ સમય પૃથ્વીના ભ્રમણ સાથે સુસંગત થાય તે રીત સુધારવામાં આવ્યો નથી, તેથી તેમાં [[લીપ સેકન્ડ]] ([[:en:leap second|leap second]]) કે અન્ય કરેક્શન્સનો સમાવેશ થતો નથી. આ કરેક્શન્સ યુટીસીમાં સમયાંતરે ઉમેરવામાં આવે છે. 1980માં [[સુસંકલિત વૈશ્વિક સમય]] ([[:en:Coordinated Universal Time|Coordinated Universal Time]]) (યુટીસી) પ્રમાણે ગોઠવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ત્યાર બાદ તે ફંટાયો છે. કોઈ પણ કરેક્શન્સના અભાવનો અર્થ એવો થયો કે જીપીએસ સમય ટીએઆઇ-જીપીએસ = 19 સેકન્ડના કોન્સ્ટન્ટ ઓફસેટ પર રહ્યો છે, જેમાં ટીએઆઇ એટલે [[આંતરરાષ્ટ્રીય એટમિક સમય]] ([[:en:International Atomic Time|International Atomic Time]]).ચોક્કસસમયે ઉપગ્રહ પરની ઘડિયાળોમાં કરેક્શન્સ કરવામાં આવે છે, જેથી સંબંધિત અસરો સુધારી શકાય અને તેમના સમયને ગ્રાઉન્ડ ઘડિયાળોના સમય સાથે મીલાવી શકાય. જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન સંદેશમાં જીપીએસ સમય અને યુટીસી વચ્ચેના તફાવતનો સમાવેશ થાય છે. આ તફાવત યુટીસી 31 ડીસેમ્બર, 2008માં લીપ સેકન્ડ ઉમેરવાને કારણે 2009ની સ્થિતિએ 15 સેકન્ડનો છે. રીસીવર યુટીસી અને ચોક્કસ ટાઇમઝોન મૂલ્યોની ગણતરી કરવા માટે આ તફાવતને જીપીએસ સમયમાં બાદ કરે છે.જ્યાં સુધી નવા જીપીએસ યુનિટોને યુટીસી ઓફસેટ સંદેશ ના મળે, ત્યાં સુધી આ યુનિટો સાચો યુટીસી સમય દર્શાવતા નથી.જીપીએસ-યુટીસી ઓફસેટ ફીલ્ડ 255 લીપ સેકન્ડ (આઠ બિટ્સ)ને સમાવી શકે છે. અંદાજે દર 18 મહિને એક લીપ સેકન્ડ ઓફસેટ ફીલ્ડમાં દાખલ કરવામાં આવે છે, ત્યારે પૃથ્વીના પરીભ્રમણમાં ફેરફારના હાલના દરને જોતાં, આ ફીલ્ડ વર્ષ 2300 સુધી ટકી રહેવા સક્ષમ છે. [[ગ્રેગોરીયન કેલેન્ડર]] ([[:en:Gregorian calendar|Gregorian calendar]])ના વર્ષ, મહિનો અને દિવસના ફોર્મેટથી વિપરીત સપ્તાહ સંખ્યા અને સપ્તાહનો દિવસ સંખ્યા તરીકે જીપીએસ તારીખ વ્યક્ત થાય છે. C/A અને P(Y) માર્ગનિર્દેશન સંદેશાઓમાં સપ્તાહ સંખ્યા ટેન-[[બીટ|બિટ]] ([[:en:bit|bit]]) ફીલ્ડ તરીકે પ્રસારિત થાય છે અને તેથી તે દર 1,024 સપ્તાહોએ (19.6 વર્ષો એ) શૂન્ય થઈ જાય છે.જીપીએસ સપ્તાહ શૂન્ય 6 જાન્યુઆરી, 1980એ 00:00:00 યુટીસી (00:00:19 ટીએઆઇ)એ શરુ થઈ હતીઅને સપ્તાહ સંખ્યા ફરી 21 ઓગસ્ટ 1999એ (22 ઓગસ્ટ 1999એ 00:00:19 TAI ) 23:59:47 UTC કલાકે શૂન્ય બની.હાલની ગ્રેગોરીયન તારીખ નક્કી કરવા જીપીએસ રીસીવરને (3,584 દિવસની અંદરની) અંદાજે તારીખ પૂરી પાડવી પડે, જેથી તે જીપીએસના તારીખ સિગ્નલને સાચી રીતે રુપાંતરિત કરી શકે.આ બાબતના નિવારણ માટે આધૂનિક જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન સંદેશ 13-બિટ ફીલ્ડનો ઉપયોગ કરે છે, દર 8,192 સપ્તાહે (157વર્ષોએ) જ પુનરાવર્તીત થાય છે, આમ 2137 વર્ષ (જીપીએસ સપ્તાહ શૂન્ય પછી 157 વર્ષો) સુધી ટકી રહે છે. === આધુનિકરણ === {{main|GPS modernization}} {{update}} 17 જુલાઇ, 1995એ ''સંપુર્ણ કાર્યાન્વિત ક્ષમતા'' (FOC) માટે કાર્યક્રમની જરૂરિયાત પૂરી કર્યા પછી <ref>યુ.એસ. કોસ્ટ ગાર્ડ ન્યુઝ રીલીઝ[http://www.navcen.uscg.gov/gps/geninfo/global.htm સંપૂર્ણપણે કાર્યાન્વિત ગ્લોબલ પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710130425/http://www.navcen.uscg.gov/gps/geninfo/global.htm |date=2009-07-10 }}</ref>જીપીએસે તેની મૂળ ડીઝાઈનના ઉદ્દેશો પણ પૂર્ણ કર્યા. જોકે, ટેકનોલોજીમાં વિશેષ પ્રગતિઓ અને હાલની વ્યવસ્થા માટેની નવી માગણીઓને કારણે જીપીએસને આધૂનિક બનાવવાના પ્રયાસો હાથ ધરાયા. 1998માં [[યુ.એસ. ઉપપ્રમુખ]] ([[:en:U.S. Vice President|U.S. Vice President]]) અને [[વ્હાઇટ હાઉસ]] ([[:en:White House|White House]])ની જાહેરાતોએ આ ફેરફારોનો પ્રારંભ કર્યો,અને 2002માં [[યુ. એસ. કોંગ્રેસ|યુ એસ કોંગ્રેસે]] ([[:en:U.S. Congress|U.S. Congress]]) તેના પ્રયત્નો '''[[જીપીએસ III (GPS III)|જીપીએસ III]] ([[:en:GPS III|GPS III]])''' તરીકે અધિકૃત કર્યા. આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ તમામ ઉપયોગકર્તાઓ માટે ચોક્સાઈ અને ઉપલબ્ધતા વધારવાનો, જીપીએસ ઓસીએક્સના નામે ઓળખાતો નવા કન્ટ્રોલ સેગમેન્ટ, નવા ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન્સ, નવા ઉપગ્રહો અને ચાર વધારાના માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલો પૂરા પાડવાનો છે.નવા નાગરિક સિગ્નલો '''[[:L2C|L2C]] ([[:en:L2C|L2C]])''', '''[[:L5|L5]] ([[:en:L5|L5]])''' અને '''[[:L1C|L1C]] ([[:en:L1C|L1C]])'''થી ઓળખાય છે. નવો લશ્કરી કોડ '''[[એમ-કોડ]] ([[:en:M-Code|M-Code]])'''ના નામે ઓળખાય છે.'' L2C કોડની ઇનિશ્યલ ઓપરેશનલ કેપેબિલિટી'' (આઇઓસી) 2008માં કાર્યાન્વિત થશે.<ref name="hydrographic_journal_gps_modernized">હાયડ્રોગ્રાફિક સોસાયટી જર્નલ[http://www.hydrographicsociety.org/Articles/journal/2002/104-1.htm વૈશ્વિક માર્ગનિર્દેશન ઉપગ્રહ વ્યવસ્થાઓનો વિકાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012115649/http://www.hydrographicsociety.org/Articles/journal/2002/104-1.htm |date=2007-10-12 }}ઈસ્યુ #104, એપ્રિલ 2002.પુનઃપ્રાપ્તિ 5, 2007.</ref>સમગ્ર કાર્યક્રમ માટે 2013નું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.જો કોન્ટ્રાક્ટર્સ 2011 સુધીમાં તેને પૂરો કરશે, તો તેમને પ્રોત્સાહનો ઓફર કરાયા છે. (જુઓ '''[[જીપીએસ (GPS) સંકેતો|જીપીએસ સિગ્નલો]] ([[:en:GPS signals|GPS signals]])'''). == એપ્લિકેશન્સ == મૂળે લશ્કરી પ્રોજેક્ટ તરીકે શરૂ થયેલી ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ ''બેવડા ઉપયોગ'' માટેની ટેકનોલોજી ગણાય છે. એટલે કે લશ્કરી અને નાગરિક ઉદ્યોગ બંને માટે તે નોંધપાત્ર એપ્લીકેશન્સ ધરાવે છે. === લશ્કર === જીપીએસ ની લશ્કરી એપ્લિકેશન્સ * માર્ગનિર્દેશનઃ જીપીએસની મદદથી સૈનિકો અંધારામાં કે અજાણ્યા વિસ્તારોમાં વસ્તુઓ શોધી શકે છે અને દળો અને પુરવઠાની ગતિવિધિઓનું સંકલન કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. સૈનિકો અને કમાન્ડરો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા રીસીવરોને અનુક્રમે '''કમાન્ડર્સ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ''' અને '''સોલ્જર ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ''' કહે છે.<ref>{{Cite web |url=http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_DBCS.pdf |title=કમાન્ડર્સ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ સમજૂતી અને ફોટો |access-date=2009-06-26 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201034857/http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_DBCS.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_CDA.pdf |title=કમાન્ડર્સ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ છેલ્લું વર્ઝન |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001155532/http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_CDA.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.army-technology.com/contractors/computers/lago/lago6.html |title=સોલ્જર ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ સમજૂતી અને ફોટો |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610092154/http://www.army-technology.com/contractors/computers/lago/lago6.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gcn.com/print/22_20/22893-1.html |title=કમાન્ડર્સ અને સોલ્જર્સ જીપીએસ-રીસીવરો |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208203930/http://www.gcn.com/print/22_20/22893-1.html |url-status=dead }}</ref> * લક્ષ્યાંકનું પગેરું: વિવિધ લશ્કરી વ્યવસ્થાઓ જીપીએસની મદદથી સંભવિત જમીન અને વાયુ લક્ષ્યાંકોનું (દુશ્મન તરીકે જાહેર થાય તે પહેલાં) પગેરું રાખે છે.{{Fact|date=November 2007}} આ શસ્ત્ર વ્યવસ્થાઓ [[સચોટતાપુર્વક દારુગોળો ફેંકતા શસ્ત્રો]] ([[:en:precision-guided munition|precision-guided munition]])ને લક્ષ્યાંકોના જીપીએસ કો-ઓર્ડિનેટ્સ પૂરા પાડે છે, જેથી તેઓ લક્ષ્યાંકો પર સચોટતાથી પ્રહાર કરી શકે છે. લશ્કરી વિમાનો, ખાસ કરીને [[હવાથી જમીન]] ([[:en:air-to-ground|air-to-ground]]) પર પ્રહાર કરવા માટે વપરાતા વિમાનો લક્ષ્યાંકોને શોધવા માટે જીપીએસનો ઉપયગ કરે છે. (દા.ત. [[ઇરાક યુદ્ધ|ઇરાક]] ([[:en:Iraq War|Iraq]])માં [[એએચવન-1 (AH-1) કોબરા|AH-1 કોબરા]] ([[:en:AH-1 Cobra|AH-1 Cobra]])માંથી પ્રાપ્ત થયેલો [[ગન કેમેરા]] ([[:en:gun camera|gun camera]]) વિડીયો જીપીએસ કો-ઓર્ડિનેટ્સ દર્શાવે છે, જે [[ગૂગલ અર્થ (Google Earth)|ગૂગલ અર્થ]] ([[:en:Google Earth|Google Earth]]){{Fact|date=April 2008}}માં જોઈ શકાય છે. * મિસાઇલ અને અસ્ત્ર માર્ગદર્શનઃ જીપીએસ [[આઇસીબીએમ (ICBM)|આઇસીબીએમ]] ([[:en:ICBM|ICBM]]), [[ક્રુઝ મિસાઇલ્સ]] ([[:en:cruise missile|cruise missile]]) અને [[સચોટતાપુર્વક ફેંકાતો દારુગોળો]] ([[:en:precision-guided munition|precision-guided munition]]) સહિતના વિવિધ લશ્કરી શસ્ત્રોને સચોટતાપુર્વક લક્ષ્ય પર ફેંકવામાં મદદ કરે છે.એમ્બેડેડ જીપીએસ રીસીવર સાથેના [[આર્ટિલરી]] ([[:en:Artillery|Artillery]]) [[અસ્ત્ર]] ([[:en:projectile|projectile]]) 12,000[[જી-ફોર્સ (g-force)|G]] ([[:en:g-force|G]])ના એક્સીલરેશન્સને સહન કરી શકે છે. તે 155 એમએમ [[હોવિટ્ઝર]] ([[:en:howitzer|howitzer]])માં ઉપયોગ માટે વિકસાવાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/systems/munitions/m982-155.htm |publisher=[[GlobalSecurity.org]] |date=2007-05-29 |title=XM982 Excalibur Precision Guided Extended Range Artillery Projectile |access-date= 2007-09-26 }}</ref> * શોધ અને બચાવકાર્યઃ ખોટકાયેલા વિમાનના પાયલોટ્સ પાસે જો જીપીએસ રિસિવર હોય તો તેઓના સ્થાન ઝડપથી જાણી શકાય છે. * જાસૂસી નિરીક્ષણ અને નકસા નિર્માણઃ લશ્કરી ઉપયોગ નકસા નિર્માણ અને [[જાસૂસી નિરીક્ષણ]] ([[:en:reconnaissance|reconnaissance]])માં જીપીએસની વ્યાપક મદદ * જીપીએસ ઉપગ્રહ ઓપ્ટિકલ સેન્સર (વાય-સેન્સર), એક્સ-રે સેન્સર, ડોસિમીટર, ઇલેક્ટ્રો-મેગ્નેટિક પલ્સ (ઇએમપી) સેન્સર (ડબ્લ્યુ-સેન્સર)ના બનેલા ન્યુક્લીયર ડીટોનેશન ડીટેક્ટર્સનો સેટ ધરાવે છે, જે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ન્યૂક્લીયર ડીટોનેશન ડીટેકશન સીસ્ટમ]] ([[:en:United States Nuclear Detonation Detection System|United States Nuclear Detonation Detection System]])નો મહત્વનો ભાગ છે.<ref>સાન્ડીયા નેશનલ લેબોરેટરીનો [http://www.sandia.gov/LabNews/LN03-07-03/LA2003/la03/arms_story.htm અણુ-બિન પ્રસાર કાર્યક્રમો અને શસ્ત્ર અંકુશ ટેકનોલોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928015946/http://www.sandia.gov/LabNews/LN03-07-03/LA2003/la03/arms_story.htm |date=2006-09-28 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.osti.gov/bridge/servlets/purl/10176800-S2tU7w/native/10176800.pdf |title=The GPS Burst Detector W-Sensor |author=Dr. Dennis D. McCrady |publisher=Sandia National Laboratories}}</ref> ''' === નાગરિક === {{see also|GNSS applications|GPS navigation device}} [[ચિત્ર:GPS roof antenna dsc06160.jpg|thumb|right|આ એન્ટેના એક ઘરના ધાબા પર મુકવામાં આવે છે. આ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગમાં સચોટ સમયની જરૂર પડે છે..]] ચોક્કસ સ્થળ, સાપેક્ષ ગતિ અને સમયની તબદિલી - જીપીએસના આ ત્રણ પાયાના કમ્પોનન્ટ્સ પૈકીના એક કે વધારે કમ્પોનન્ટ્સનો ઉપયોગ કરીને ઘણી નાગરિક એપ્લીકેશન્સ જીપીએસ સિગ્નલ્સનો ફાયદો ઉઠાવે છે. રીસીવરનું ચોક્કસ સ્થળ નક્કી કરવાની ક્ષમતાને કારણે જીપીએસ રીસીવર [[સરવે]] ([[:en:surveying|surveying]])ના સાધન તરીકે કે [[માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:navigation|navigation]])માં મદદ તરીકે ઉપયોગી છે.સાપેક્ષ ગતિ નક્કી કરવાની ક્ષમતાને કારણે રીસીવર સ્થાનિક ગતિ અને દિશામાનની ગણતરી કરી શકે છે, જે જહાજોમાં અને પૃથ્વીના નિરીક્ષણમાં મદદરુપ થાય છે.ચુસ્ત ધોરણો પ્રમાણે ઘડિયાળોના સમય મીલાવવાની ક્ષમતા ટાઇમ ટ્રાંસફરની ક્ષમતા આપે છે, જે મોટી સંદેશાવ્યવહાર અને નિરીક્ષણ વ્યવસ્થાઓમાં અત્યંત મહત્વની છે.ઉદાહરણ છે [[સીડીએમએ (CDMA)]] ([[:en:CDMA|CDMA]]) ડિજિટલ સેલ્યુલરદરેક બેઇઝ સ્ટેશન પાસે તેના ફેલાતા કોડ્સને અન્ય બેઇઝ સ્ટેશન્સ સાથે સીન્ક્રોનાઇઝ કરવા જીપીએસ ટાઇમિંગ રીસીવર હોય છે, જે [[E911#વાયરલેસ એનહેન્સ્ડ 911|ઇમરજન્સી કોલ્સ]] ([[:en:E911#Wireless Enhanced 911|emergency calls]]) અને અન્ય એપ્લીકેશન્સ માટે ઇન્ટર-સેલ હેન્ડ ઓફને સરળ બનાવે છે અને મોબાઇલના હાઇબ્રિડ જીપીએસ સીડીએમએ પોઝિશનિંગને સપોર્ટ કરે છે. છેવટે, જીપીએસે સંશોધકોને વાતાવરણ, આયોનોસ્ફીયર અને ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર સહિતના પૃથ્વીના પર્યાવરણનું સંશોધન કરવા સક્ષમ બનાવ્યા.જીપીએસ સરવે ઉપકરણે [[ભૂકંપ|ભૂકંપો]] ([[:en:earthquakes|earthquakes]])માં તિરાડોની ગતિને સીધેસીધી માપીને [[સંરચનાત્મક ભૂસ્તરશાસ્ત્ર]] ([[:en:tectonics|tectonics]])માં ક્રાન્તિ આણી છે. અમેરિકી સરકાર કેટલાક નાગરિક રીસવરોની નિકાસ પર અંકુશ ધરાવે છે.18 કિમી (60,000 ફુટ)ની ઊંચાઇએ અને 515 મીટર સેકન્ડ (1000 નોટ્સ)ની ઝડપે કામગીરી કરવા સક્ષમ તમામ જીપીએસ રીસીવરો દારુગોળા (શસ્ત્રો) તરીકે <ref>આર્મ્સ કન્ટ્રોલ એસોસિએશન[http://www.armscontrol.org/documents/mtcr મિસાઇલ ટેકનોલોજી કન્ટ્રોલ રેજિમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916123933/http://www.armscontrol.org/documents/mtcr |date=2008-09-16 }}.17 મે, 2006એ ફરી પ્રાપ્ત કરી</ref>વર્ગીકૃત કરાયા છે, જેના માટે અમેરિકી ગૃહ મંત્રાલયના નિકાસ પરવાના જરૂરી છે.આ માપદંડો રીસીવરનો [[બલિસ્ટિક મિસાઇલ]] ([[:en:ballistic missile|ballistic missile]])માં ઉપયોગ થતો અટકાવવા સ્પષ્ટપણે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે.તે [[ક્રુઝ મિસાઇલ]] ([[:en:cruise missile|cruise missile]])માં ઉપયોગ અટકાવશે નહીં, કેમ કે તેમની ઊંચાઈઓ અને ઝડપો સામાન્ય વિમાનોની ઊંચાઈઓ અને ઝડપો જેટલી જ હોય છે. આ નિયમ આમ તદ્દન નાગરિક એવા યુનિટોને પણ લાગુ પડે છે, જેઓ માત્ર L1 ફ્રીક્વન્સી અને C/A કોડ જ પ્રાપ્ત કરે છે અને SA માટે કરેક્શન કરી શકતા નથી.વગેરે. આ મર્યાદાઓથી આગળ કામગીરી બજાવવાની ક્ષમતા નહીં હોવાને કારણે રીસીવર દારૂગોળા તરીકે વર્ગીકૃત થતું નથી.અલગ અલગ વિક્રેતાઓએ આ મર્યાદાઓનું અલગ અલગ રીતે વર્ણન કર્યું છે.નિયમ 18 કિમી '''અને''' 515 માઇલ સેકન્ડથી ઉપર કામગીરી નિયત કરે છે, પરંતુ કેટલાક રીસીવરો સ્થિર હોય, તો પણ 18 કિમી.એ કામગીરી બજાવવાનું બંધ કરે છે.આને કારણે કેટલાક શિખાઉ રેડીયો બલુન પ્રક્ષેપણોમાં સમસ્યાઓ સર્જી છે, કેમ કે તેઓ નિયમિતપણે 100,000 ફુટ (30 કિમી.) પહોંચતા હોય છે. [[જીપીએસ (GPS) ટુર]] ([[:en:GPS tour|GPS tour]]) પણ નાગરિક ઉપયોગ માટેનું એક ઉદાહરણ છે. કયા કન્ટેન્ટને દર્શાવવો તે જીપીએસ (GPS)નક્કી કરી શકે છે.દાખલા તરીકે, જ્યારે કોઈ સ્મારકની નજીક પહોંચે ત્યારે તે તમને સ્મારક વિષે જણાવશે જીપીએસ (GPS)ના ઉપયોગી લક્ષણો હવે મોટા પાયે મોબાઇલ ફોનોમાં આવી રહ્યા છે.[[મોબાઈલ જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન|ઇન્ટીગ્રેટેડ જીપીએસ સાથેના હેન્ડસેટ્સ]] ([[:en:Mobile GPS navigation|handsets with integrated GPS]]) સૌ પહેલાં 1990માં શરૂ થઈ ગયા હતા. અને ઇમરજન્સી કોલ્સમાં હેન્ડસેટ પોઝિશનિંગ માટેના યુએસ એફસીસીના આદેશોના પ્રતિભાવમાં 2002માં નેક્સટેલ, સ્પ્રિન્ટ અને વેરિઝોન દ્વારા સંચાલિત નેટવર્ક્સ પર ગ્રાહકો માટે વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ થઈ ચૂક્યા હતા. થર્ડ પાર્ટી સોફ્ટવેર ડેવલપર્સ દ્વારા આ ફીચર્સ એક્સેસ કરવાની ક્ષમતાઓ ધીમે ધીમે આવી હતી. નેક્સટેલે કોઈ પણ ડેવલપર માટે એપીઆઈ ખુલ્લા મુક્યા, 2006માં સ્પ્રિન્ટે તેનુ અનુકરણ કર્યું અને ત્યાર પછી વેરિઝોનનો વારો આવ્યો. <!-- Compared to a few years ago, GPS technology for handsets has matured considerably, offering much better performance in terms of sensitivity, power consumption, size and price. What is more, the OMA SUPL A-GPS standard has enabled lower cost deployment of A-GPS services that ensure a better and more consistent user experience necessary for the mass consumer market. The SUPL A-GPS standard allows network operators or handset manufacturers to deploy assistance services that reduce the time to first fix, lowers the power consumption, and enhances the sensitivity of the GPS receiver. The SUPL standard uses User Plane communication channels such as SMS and GPRS to transport the aiding data, as opposed to the control plane channels in networks, thereby reducing the load on the networks, as well as complexity and cost of service deployment. New business models have also become possible, ranging from hosted services for operators that want to minimise capital investments, to services deployed by handset vendors for end-users that cannot get similar services from their network operator yet. The major handset software platforms and operating systems are evolving, ensuring easier integration of GPS functionality for handset manufacturers and more powerful features for application developers. Along with the improving performance of handsets, in terms of screen size, processing power and memory size, current handsets thus provide much better platforms for location-enabled applications and services than before. The GPS value-chain was reshaped considerably in 2007 as several specialist GPS technology developers were acquired by wireless chipset vendors. These transactions are likely to enhance the possibilities to meet handset manufacturers’ demand for integrated connectivity solutions that include GPS at ever lower price points to enable true mass market deployment. Sales of GPS-enabled GSM/WCDMA handsets grew to about 24.5 million units in 2007 according to independent analyst firm Berg Insight. Although the number is very small in comparison with the 150 million GPS-enabled CDMA handsets sold, the number is growing rapidly. Berg Insight estimates that shipments of GPS-enabled GSM/WCDMA handsets will grow to 370 million units in 2012, the equivalent of more than 26 percent of all GSM/WCDMA handsets sold that year. Including CDMA handsets, GPS-enabled handsets sales are estimated to reach about 560 million, or 35 percent of total handset shipments in 2012. --> == એવોર્ડઝ == બે જીપીએસ ડેવલપરોએ 2003 માટેનો [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ એકેડેમી ઓફ એન્જીનીયરીંગ|નેશનલ એકેડેમી ઓફ એન્જીનીયરીંગ]] ([[:en:United States National Academy of Engineering|National Academy of Engineering]]) [[ચાર્લ્સ સ્ટાર્ક ડ્રેપર પ્રાઇઝ]] ([[:en:Charles Stark Draper Prize|Charles Stark Draper Prize]]) મેળવ્યો. * [[એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન]] ([[:en:The Aerospace Corporation|The Aerospace Corporation]])ના એમેરિટસ અધ્યક્ષ અને [[મેસચુસિટ્સ ઇન્સ્યિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]] ([[:en:Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology]]) ખાતે [[ઇજનેર]] ([[:en:engineer|engineer]]) [[ઈવાન ગેટીંગ|ઈવાન ગેટીંગે]] ([[:en:Ivan Getting|Ivan Getting]]) [[લોરાન (LORAN)|LORAN]] ([[:en:LORAN|LORAN]]) ('''Lo'''ng-range '''R'''adio '''A'''id to '''N'''avigation)ના નામે ઓળખાતી [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ]] ([[:en:World War II|World War II]])ની જમીન-આધારિત રેડીયો વ્યવસ્થામાં સુધારો કરીને જીપીએસ માટેનો પાયો રચ્યો હતો. * 1960ના પ્રારંભમાં [[સ્ટેનફર્ડ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Stanford University|Stanford University]]) ખાતે [[એરોનોટિક્સ]] ([[:en:aeronautics|aeronautics]]) અને [[એસ્ટ્રોનોટીક્સ]] ([[:en:astronautics|astronautics]])ના પ્રોફેસર [[બ્રેડફોર્ડ પાર્કિન્સન|બ્રેડફોર્ડ પાર્કિન્સને]] ([[:en:Bradford Parkinson|Bradford Parkinson]]) હાલની ઉપગ્રહ-આધારિત વ્યવસ્થા વિચારી હતી અને અમેરિકી હવાઇ દળ સાથે મળીને વિકસાવી હતી. 13 ફેબ્રુઆરી, 2006એ [[વ્હાઇટ હાઉસ]] ([[:en:White House|White House]]) ખાતે [[નેશનલ મેડલ ઓફ ટેકનોલોજી]] ([[:en:National Medal of Technology|National Medal of Technology]]) સ્વીકારતા જીપીએસ ડેવલપર [[રોજર એલ. ઇસ્ટોન]] ([[:en:Roger L. Easton|Roger L. Easton]])<ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ નૌકાદળ સંશોધન પ્રયોગશાળા]] ([[:en:United States Naval Research Laboratory|United States Naval Research Laboratory]]).[http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-11/nrl-par112205.php નેશનલ મેડલ ઓફ ટેકનોલોજી ફોર જીપીએસ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011075824/http://eurekalert.org/pub_releases/2005-11/nrl-par112205.php |date=2007-10-11 }}. 21 નવેમ્બર, 2005</ref> 10 ફેબ્રુઆરી, 1993એ [[નેશનલ એરોનોટિક એસોસિએશન|નેશનલ એરોનોટિક એસોસિએશને]] ([[:en:National Aeronautic Association|National Aeronautic Association]]) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત એવીયેશન એવોર્ડ [[કોલીયર ટ્રોફી|રોબર્ટ જે. કોલીયર ટ્રોફી]] ([[:en:Collier Trophy|Robert J. Collier Trophy]]) 1992ના વિજેતા તરીકે વૈશ્વિક સ્થાનિનિર્ધારણ પ્રણાલી ટુકડીની પસંદગી કરી હતી.આ ટુકડીમાં [[નૌકાદળ સંશોધન પ્રયોગશાળા]] ([[:en:Naval Research Laboratory|Naval Research Laboratory]]), [[યુ.એસ. હવાઈ દળ]] ([[:en:U.S. Air Force|U.S. Air Force]]), [[એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન]] ([[:en:Aerospace Corporation|Aerospace Corporation]]), [[રોકવેલ ઇન્ટરનેશનલ|રોકવેલ ઇન્ટરનેશનલ કોર્પોરેશન]] ([[:en:Rockwell International|Rockwell International Corporation]]), અને [[આઇબીએમ (IBM)|આઇબીએમ]] ([[:en:IBM|IBM]]) ફેડરલ સીસ્ટમ્સ કંપનીના સંશોધકો હતા.ટ્રોફીની સાથે અપાયેલા પ્રશસ્તિપત્રએ જીપીએસ ટુકડીની "50 વર્ષ પહેલાં થયેલા રેડીયો માર્ગનિર્દેશનના પ્રારંભ પછી વિમાની અને અવકાશયાનના સુરક્ષિત અને કાર્યક્ષમ માર્ગનિર્દેશન અને સંનિરીક્ષણના સૌથી નોંધપાત્ર વિકાસ બદલ" સરાહના કરી હતી. == અન્ય પ્રણાલીઓ == {{main|Global Navigation Satellite System}} ઉપયોગમાં લેવાતી કે વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓમાં રહેલી અન્ય ઉપગ્રહ માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલીઓઃ * {{flagicon|CHN}}'''[[બેદાઉ માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી|બેદાઉ,]] ([[:en:Beidou navigation system|Beidou]])''' [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|ચીન]] ([[:en:People's Republic of China|China]])ની પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા જેને ચીને '''[[કોમ્પાસ માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી|કોમ્પાસ]] ([[:en:COMPASS navigation system|COMPASS]])'''ના નામે ઓળખાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વિસ્તારવાની દરખાસ્ત મુકી છે. * [[યુરોપિય સંઘ]] ([[:en:European Union|European Union]]) દ્વારા વિકસાવાઈ રહેલી સૂચિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થા {{flagicon|EUR}}'''[[ગેલીલીયો સ્થાનનિર્દેશન વ્યવસ્થા|ગેલીલીયો]] ([[:en:Galileo positioning system|Galileo]])'''માં [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|ચીન]] ([[:en:People's Republic of China|China]]), [[ઇઝરાયેલ]] ([[:en:Israel|Israel]]), [[ભારત]] ([[:en:India|India]]), [[મોરોક્કો]] ([[:en:Morocco|Morocco]]), [[સાઉદી અરેબીયા]] ([[:en:Saudi Arabia|Saudi Arabia]]), [[દક્ષિણ કોરીયા]] ([[:en:South Korea|South Korea]]) અને[[યુક્રેઇન]] ([[:en:Ukraine|Ukraine]]) જોડાયા છે. આ વ્યવસ્થા 2013 સુધીમાં કાર્યાન્વિત થવાની યોજના છે. * [[ભારત]] ([[:en:India|India]])ની ભાગીદારીમાં સંપુર્ણપણે ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવેલી [[રશિયા]] ([[:en:Russia|Russia]])ની વૈશ્વિક વ્યવસ્થા {{flagicon|RUS}}'''[[ગ્લોનાસ]] ([[:en:GLONASS|GLONASS]])''' * [[ભારત]] ([[:en:India|India]])ની સૂચિત પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા {{flagicon|IND}}'''[[ભારતીય પ્રાદેશિક માર્ગનિર્દેશનીય ઉપગ્રહ વ્યવસ્થા]] ([[:en:Indian Regional Navigational Satellite System|Indian Regional Navigational Satellite System]])''' (આઇઆરએનએસએસ) * જાપાનના ટાપુઓને બહેતર કવરેજ પૂરું પાડતી [[જાપાન]] ([[:en:Japan|Japan]])ની સૂચિત પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા {{flagicon|JPN}}'''[[ક્યુઝેડએસએસ (QZSS)|ક્યુઝેડએસએસ]] ([[:en:QZSS|QZSS]])''' ==જીપીએસ માટે બહુપરીમાણીય ન્યૂટન-રાફ્સન પદ્ધતિ<span id="multi_nr"></span>== [[#pos multi nr|પોઝિશન કેલ્ક્યુલેશન એડવાન્સ્ડ]] ([[:en:#pos multi nr|Position calculation advanced]])માં વર્ણવવામાં આવેલી બીજી પદ્ધતિમાં વાપરવામાં આવેલા સમીકરણોની વિગતવાર ચર્ચા આ વિભાગમાં કરવામાં આવી છે. <!-- All of the section Position Calculation Advanced except the next to last paragraph are for the case of four satellites. This section just provides more detail but continues the case of processing the signals from 4 satellites. --> યોગ્ય અંશતઃ પ્રાપ્તાંકોનો ઉપયોગ કરીને રેખીય સમીકરણો વિકસાવવામાં આવે છે અને એલ્ગોરિધમનું વર્ણન કરવામાં આવે છે.એ જ પદ્ધતિની <ref name="gps_math"/>માં ચર્ચા કરવામાં આવી છે, પરંતુ સમીકરણો બતાવવામાં આવ્યા નથી.સમય <math>\ t</math>એ જીપીએસ રીસીવર પોઝિશનના સાચા કોઓર્ડિનેટ્સ <math>x, y\;</math>અને <math>z\;</math>થી નિર્દેશીએ.અજ્ઞાત ઘડિયાળ ભૂલ કે પુર્વગ્રહ<math>\ b</math> થી સૂચવીએ. એક એવું પ્રમાણ જેનાથી રીસીવરની ઘડિયાળ ધીમી પડે છે.દરેક ઉપગ્રહના કોઓર્ડિનેટ્સ અને સંદેશ મોકલવામાં થતો સમય <math>\left [x_i, y_i, z_i, t_i\right ]</math>હોય અને જીપીએસ ઘડિયાળનો ઇન્ડિકેટેડ રીસીવ્ડ ટાઇમ <math>tr_i\; \mbox{for} \ i=1,2,3,4</math>અને ''c'' પ્રકાશની ઝડપ હોય.સ્યુડોરેન્જની ગણતરી થાય છે આ પ્રમાણે <math>p_i = \left (tr_i - t_i \right )c</math>સંદેશો [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની ઝડપે]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો, સ્યૂડોરેન્જ સમીકરણનું સંતુલન કરે છે. :<math>p_i = \sqrt{(x-x_i)^2 + (y-y_i)^2 + (z-z_i)^2}- bc, \;\; \mbox{for} \; i=1,2,3,4. \qquad (1)</math> સમીકરણ 1માં જ્યારે ચોક્કસ ઉકેલ<math>\left [x, y, z, b\right ]</math>ને બદલે અંદાજિત ઉકેલ <math>\left [x^{(k)}, y^{(k)}, z^{(k)}, b^{(k)}\right ]</math>નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે શેષ <math>f_i^{(k)}</math> મળે છે.સમીકરણની જમણી બાજુએ <math>\ p_i</math>ને લઈ જતા નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>f_i^{(k)} = \sqrt{(x^{(k)}-x_i)^2 + (y^{(k)}-y_i)^2 + (z^{(k)}-z_i)^2}- b^{(k)}c - p_i, \;\; \mbox{for} \; i=1,2,3,4. \qquad (2)</math> <math> \ i=1,2,3,4</math>માટે <math>f_i^{(k)}</math> શૂન્ય છે અથવા તો શૂન્યની પૂરતા પ્રમાણમાં નજીક છે, ત્યારે ઉકેલ મળી શકે છે. સમીકરણ 2ને રેખીય બનાવવા માટે [[અંશતઃ પ્રાપ્તાંકો]] ([[:en:partial derivative|partial derivative]])ને નીચે પ્રમાણે કમ્પ્યુટ કરવામાં આવે છે. :<math>\frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial x^{(k)}} = \frac {(x^{(k)} - x_i)} {R_i^{(k)} }, \frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial y^{(k)}} = \frac {(y^{(k)}-y_i)} {R_i^{(k)}}, \frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial z^{(k)}} = \frac {(z^{(k)} -z_i)} {R_i^{(k)} }, \frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial b^{(k)}} = -c \qquad (3)</math> જ્યાં :<math>R_i^{(k)} = \sqrt{(x^{(k)}-x_i)^2 + (y^{(k)}-y_i)^2 + (z^{(k)}-z_i)^2}</math> અંદાજી ઉકેલ અંગે સમીકરણ 2ની જમણી બાજુને રેખીય કરતા <math>\left [x^{(k)}, y^{(k)}, z^{(k)}, b^{(k)}\right ]</math> પરીણામો મળે છે. :<math>f_i^{(k)} = \frac {(x^{(k)}-x_i)} {R_i^{(k)}} x^{(k)} + \frac {(y^{(k)}-y_i)} {R_i^{(k)}} y^{(k)} + \frac {(z^{(k)}-z_i)} {R_i^{(k)}} z^{(k)} - b^{(k)}c - p_i + \epsilon_i \;\; \mbox{for} \; i=1,2,3,4 \qquad (4)</math> અંદાજી ઉકેલને કારણે, જ્યાં પ્રાપ્તાંક <math>f_i^{(k)} </math>ના વધારામાં રેખીયકરણને કારણે પ્રાપ્તાંક <math>\ \epsilon_i</math> છે, <math>f_i^{(k+1)}</math>ને શૂન્યની નજીક લઈ જવા માટે <math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> મૂલ્યો એવી રીતે પસંદ કરો કે :<math>- f_i^{(k)} = \frac {(x^{(k)}-x_i)} {p_i} (x^{(k+1)}- x^{(k)}) + \frac {(y^{(k)}-y_i)} {p_i} (y^{(k+1)}- y^{(k)})\;+</math> <math>\frac {(z^{(k)}-z_i)} {p_i} (z^{(k+1)}- z^{(k)}) - (b^{(k+1)} - b^{(k)})c - p_i. \qquad (5)</math> મૂલ્યો એવી રીતે પસંદ કરો કે :<math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> સમીકરણ 2ના પ્રાપ્તાંકો <math>\ - f_i^{(k)}</math> જેટલા બદલાય. ધારો કે :<math>\Delta x^{(k+1)}\ =\ (x^{(k+1)}- x^{(k)}),\ \Delta y^{(k+1)}\ =\ (y^{(k+1)}- y^{(k)}),\ \Delta z^{(k+1)}\ =\ (z^{(k+1)}- z^{(k)}),</math> અને<math>\ \Delta b^{(k+1)}\ =\ (b^{(k+1)}- b^{(k)}).</math> સમીકરણની ડાબી બાજુએ <math>\ p_i </math>નો વિકલ્પ મુકતા અને સ્થાન પરિવર્તન કરતા, નીચે મુજબના પરીણામો મળે છે, :<math>- f_i^{(k)} + p_i = \frac {(x^{(k)}-x_i)} {p_i} \Delta x^{(k+1)} + \frac {(y^{(k)}-y_i)} {p_i} \Delta y^{(k+1)} \;+</math> <math>\frac {(z^{(k)}-z_i)} {p_i} \Delta z^{(k+1)} - \Delta b^{(k+1)} c. \qquad (6)</math> સમીકરણ 6 ડેલ્ટા સંજ્ઞાઓ એટલે કે ચાર અજ્ઞાત સંખ્યાઓમાં ચાર રેખીય સમીકરણોનું જુમખું પૂરું પાડે છે. તેઓ ઉકેલના સ્વરુપમાં હોય છે.આ રેખીય સમીકરણ ઉકેલ દ્વારા નક્કી થયેલા <math> \; \Delta x^{(k+1)}, \Delta y^{(k+1)}, \Delta z^{(k+1)}</math>અને <math>\; \Delta b^{(k+1)} </math>ના મૂલ્યોનો ઉપયોગ કરતા :<math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> નો ઉપયોગ કરીને મૂલ્યાંકન કરાય છે :<math>x^{(k+1)}\ =\ x^{(k)}\ +\ \Delta x^{(k+1)}, y^{(k+1)}\ =\ y^{(k)}\ +\ \Delta y^{(k+1)}, z^{(k+1)}\ =\ z^{(k)}\ +\ \Delta z^{(k+1)},</math> અને <math> b^{(k+1)}\ =\ b^{(k)}\ +\ \Delta b^{(k+1)}. \qquad (7)</math> ત્યાર બાદ સમીકરણો 2થી 6માં <math>\ k = k + 1</math> ગોઠવો, મુકો પદો :<math>\left \{ x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)} \right \} </math> સમીકરણો 7માંથી સમીકરણો 2માં, સમીકરણો 7માં <math>\ k = k + 1</math> ગોઠવો, અને સમીકરણો 2માં શેષ પદોની ફરી કિંમતો મુકો.શેષ પદો પ્રમાણમાં પૂરતા નાના ના થાય, ત્યાં સુધી આ પદ્ધતિનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. == આ પણ જુઓ == {{nautical portal}} <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[આસિસ્ટેડ જીપીએસ ( GPS)|આસિસ્ટેડ જીપીએસ]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted GPS]]) એ-જીપીએસ (A-GPS) * [[સ્વયં સંચાલિત માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Automotive navigation system|Automotive navigation system]]) * [[બ્લુટુથ]] ([[:en:Bluetooth|Bluetooth]]) * [[બાઉડિચનું અમેરિકન પ્રેક્ટિકલ નેવિગેટર|અમેરિકન પ્રેક્ટિકલ નેવિગેટર - પ્રકરણ 11 ''સેટેલાઇટ નેવિગેશન'']] ([[:en:Bowditch's American Practical Navigator|The American Practical Navigator - Chapter 11 ''Satellite Navigation'']]) * [[ડીગ્રી કન્ફલુઅન્સ પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Degree Confluence Project|Degree Confluence Project]]) - યુઝ જીપીએસ ટુ વિઝિટ ઇન્ટીગ્રલ ડીગ્રીઝ ઓફ લેટિટ્યૂડ એન્ડ લોન્જિટ્યૂડ * [[એક્સિફ]] ([[:en:Exif|Exif]]) - જીપીએસ ડેટા ટ્રાન્સફર ફોર્મેટ * [[જીઓકેચિંગ]] ([[:en:Geocaching|Geocaching]]) * [[જીઓટેગીંગ]] ([[:en:Geotagging|Geotagging]]) * [[જીપીએસ ડ્રોઈંગ]] ([[:en:GPS drawing|GPS drawing]]) * [[જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન સોફ્ટવેર]] ([[:en:GPS navigation software|GPS navigation software]]) * [[જીપીએસ સિગ્નલો]] ([[:en:GPS signals|GPS signals]]) * [[જીપીએસ ટ્રેકીંગ]] ([[:en:GPS tracking|GPS tracking]]) * [[જીપીએસ/આઈએનએસ]] ([[:en:GPS/INS|GPS/INS]]) * [[જીપીએક્સ(ડેટા ટ્રાન્સફર)]] ([[:en:GPX (data transfer)|GPX (data transfer)]]) - [[એક્સએમએલ (XML) સ્કીમા]] ([[:en:XML schema|XML schema]])ફોર ઇન્ટરચેન્જ ઓફ વેપોઇન્ટસ * [[જીએસએમ સ્થાનિકીકરણ]] ([[:en:GSM localization|GSM localization]]) * [[ઊંચાઈમાં આધૂનિકરણ]] ([[:en:Height Modernization|Height Modernization]]) * [[અતિ સંવેદનશીલ જીપીએસ]] ([[:en:High Sensitivity GPS|High Sensitivity GPS]]) * [[આઇડી (ID)સ્નાઇપર રાઇફલ|આઇડી (ID) સ્નાઇપર રાઇફલ]] ([[:en:ID Sniper rifle|ID Sniper rifle]]) * [[લશ્કરે કરેલા સંશોધનોની યાદી, જે હવે લોકઉપયોગમાં વપરાય છે]] ([[:en:List of inventions by the military that are now in mass use|List of inventions by the military that are now in mass use]]) * [[લોરાન (LORAN)]] ([[:en:LORAN|LORAN]]) * [[આગામી પેઢીની હવાઈ પરીવહન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Next Generation Air Transportation System|Next Generation Air Transportation System]]) * [[ઓપનસ્ટ્રીટમેપ]] ([[:en:OpenStreetMap|OpenStreetMap]]) - ફ્રી કન્ટેન્ટ મેપ્સ એન્ડ સ્ટ્રીટ પિક્ચર્સ * [[પ્લેટ બાઉન્ડરી વેધશાળા]] ([[:en:Plate Boundary Observatory|Plate Boundary Observatory]]) * [[પોઇન્ટ ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ]] ([[:en:Point of interest|Point of interest]]) * [[રેડીયો માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:Radio navigation|Radio navigation]]) * [[આરએઆઈએમ(RAIM)]] ([[:en:RAIM|RAIM]]) * [[એસઆઈજીઆઈ (SIGI)]] ([[:en:SIGI|SIGI]]) * [[સ્કાયહૂક વાયરલેસ]] ([[:en:Skyhook Wireless|Skyhook Wireless]]) -વાય-ફાય પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ * [[ટેલીમેટીક્સ]] ([[:en:Telematics|Telematics]]) - ઘણા ટેલીમેટિક્સ ઉપકરણો મોબાઇલ સાધનનું લોકેશન નક્કી કરવા માટે જીપીએસનો ઉપયોગ કરે છે. * [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:Trilateration|Trilateration]]) </div> == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} <!--See [[Wikipedia:Footnotes]] for an explanation of how to generate footnotes using the <ref(erences/)> tags--> == બાહ્ય લિન્ક્સ == <!--┌─────────────────────────────────────────────────────────────────┐--> <!--│ Please follow Wikipedia policy on external links, │--> <!--│ which can be found on the page WP:EL. │--> <!--│ If you have a link that you want added please use the talk page │--> <!--│ to explain why you feel it should be included in the article. │--> <!--│ Doing so will let other editors understand what you are doing │--> <!--│ and will prevent misunderstandings from turning into reverts. │--> <!--└─────────────────────────────────────────────────────────────────┘--> <div class="references-2column"> === સરકારી લિન્ક્સ === * [http://www.gps.gov/ GPS.gov] — અમેરિકી સરકારે રચેલી સામાન્ય જાહેર શિક્ષણ માટેની વેબસાઇટ * [http://pnt.gov/ નેશનલ સ્પેસ-બેઝ્ડ પીએનટી (PNT) એક્ઝિક્યુટિવ કમિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528124826/http://pnt.gov/ |date=2010-05-28 }} - રાષ્ટ્રીય સ્તરે જીપીએસ અને જીપીએસ ઓગમેન્ટેશેન્સના સંચાલન માટે 2004માં સ્થપાયેલી. * [http://www.navcen.uscg.gov/gps/default.htm યુએસસીજી (USCG ) નેવિગેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024000713/http://www.navcen.uscg.gov/gps/default.htm |date=2005-10-24 }}—જીપીએસ (GPS ) સમૂહનું સ્ટેટસ, સરકારી નીતિ અને અન્ય સંદર્ભો માટેની લિન્ક્સ.ઉપગ્રહ [[એલ્મેનેક]] ([[:en:almanac|almanac]]) ડેટાનો પણ સમાવેશ થાય છે. * [http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/ એર ફોર્સ સ્પેસ કમાન્ડ જીપીએસ (GPS ) ઓપરેશન્સ સેન્ટર હોમ પેઇજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114044246/http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/ |date=2006-11-14 }} * [http://gps.losangeles.af.mil/ જીપીએસ (GPS )પ્રોગ્રામ ઓફિસ (જીપીએસ વિન્ગ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502150818/http://gps.losangeles.af.mil/ |date=2009-05-02 }}—અમેરિકી સરકાર વતી આ વ્યવસ્થાની ડીઝાઇન બનાવવા અને પ્રાપ્ત કરવા માટે જવાબદાર. * યુ.એસ. નેવલ ઓબ્ઝર્વેટરીનો [http://tycho.usno.navy.mil/gpscurr.html જીપીએસ (GPS )કન્સ્ટેલેશન સ્ટેટસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222020139/http://tycho.usno.navy.mil/gpscurr.html |date=2013-02-22 }} * યુ.એસ. આર્મી કોર્પ્સ ઓફ એન્જિનીયરિંગ મેન્યુઅલ [http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/toc.htm નેવસ્ટાર એચટીએમેલ (NAVSTAR HTML) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822132227/http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/toc.htm |date=2008-08-22 }} અને [http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/entire.pdf પીડીએફ (PDF) (22.6 MB, 328 પાના)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625111519/http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/entire.pdf |date=2008-06-25 }} * [http://pnt.gov/public/sa/ પીએનટી (PNT) સીલેક્ટિવ અવેલેબિલિટી એનાઉન્સમેટન્સ] * [http://www.afit.edu/cse/cases.cfm?case=17&a=detail ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ એન્જિનીયરિંગ કેસ સ્ટડી (ડીટેઇલ્ડ હીસ્ટરી ઓફ જીપીએસ ડેવલપમેન્ટt)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025233235/http://www.afit.edu/cse/cases.cfm?case=17&a=detail |date=2008-10-25 }} * ફેડરલ એવીયેશન એડમિનિસ્ટ્રેશનનું [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/ જીપીએસ એફએક્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014032158/http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/ |date=2013-10-14 }} * [http://www.ngs.noaa.gov/orbits/ નેશનલ જીઓડેટિક સર્વે] ઓર્બિટ્સ ફોર ધી પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ સેટેલાઇટ્સ ઇન ધી ગ્લોબલ નેવિગેશન સેટેલાઇટ સીસ્ટમ === પ્રાવેશિક / શૈક્ષણિક લિન્ક્સ === * જીપીએસ એકેડમી [http://www.garmin.com/gpsacademy/ જીપીએસ શું છે અને તે તમારા માટે શું કરી શકે તે સમજાવતી ગાર્મિન ઇન્ટરેક્ટિવ વિડીયો વેબ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602031543/http://www8.garmin.com/gpsacademy/ |date=2009-06-02 }}. * ઇન્ટીગ્રાફનો જીઓમીડીયા [http://www.geomedia.com.ua/ જીઆઇએસ એજ્યુકેશન, જીપીએસ ડિક્શનેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207052757/http://www.geomedia.com.ua/ |date=2009-02-07 }} * જીપીએસ બેઝિક્સ [http://www.u-blox.com/customersupport/tutorial.html / u-blox જીપીએસ બેઝિક્સ ટ્યુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311005728/http://www.u-blox.com/customersupport/tutorial.html |date=2009-03-11 }} * [http://www.outdoorhighadventure.com/gear/gps.htm ડિફરન્સીઝ એન્ડ ફીચર્સ ઓફ હેન્ડહેલ્ડ જીપીએસ] * [http://rhp.detmich.com/gps.html જીપીએસ ( GPS) અને ગ્લોનાસ (GLONASS) સિમ્યુલેશન]([[જાવા એપલેટ]] ([[:en:Java applet|Java applet]])) ચોક્સાઈના ઘટાડા (DOP)ની ગણતરી સહિત અવકાશ વાહન ગતિનું સિમ્યુલેશન અને ગ્રાફિકલ વર્ણન * જીપીએસ ( GPS) કઈ રીતે કામ કરે છે ?[http://www.tomtom.com/howdoesitwork/ જીપીએસ ( GPS), નેવિગેશન અને ડિજિટલ મેપ્સ અંગે ટોમ ટોમ સમજાવે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222192947/http://www.tomtom.com/howdoesitwork/ |date=2009-02-22 }} * વ્હીકલ ટ્રેકીંગ શું છે?[http://www.chameleondirect.com/vehicle-tracking-guide કેમેલીયોન સમજાવે છે, વેહિકલ ટ્રેકિંગ અને વેહિકલ ટ્રેકિંગ સીસ્ટમ સાથેનો જીપીએસ ( GPS)નો સંબંધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603075348/http://chameleondirect.com/vehicle-tracking-guide |date=2009-06-03 }} * ઈજીપીએસ (eGPS) કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?[http://www.csr.com/egps/ સીએસઆરનું ઓનલાઇન ટ્યુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619003634/http://www.csr.com/egps/ |date=2009-06-19 }} એ-જીપીએસની કામગીરી સુધારવા અને ઇનડોર પોઝિશનિંગ પૂરું પાડવા એનહેન્સ્ડ જીપીએસ ટેકનિકોના વિચારો અને સિદ્ધાંતોની પ્રવેશિકા * ટ્રિંબલનું [http://www.trimble.com/gps/ ઓનલાઇન જીપીએસ ટ્યુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717000852/http://www.trimble.com/gps/ |date=2009-07-17 }} જીપીએસ પાછળના સિદ્ધાંતો પરીચય કરાવતું ટ્યુટોરીયલ === ટેક્નીકલ, ઐતિહાસિક અને સહાયક વિષયોની લિંક્સ === * [http://whereis.crosscity.com/ વ્હેર એમ આઈ પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913193615/http://whereis.crosscity.com/ |date=2008-09-13 }} — વ્હેર એમ આઈ પ્રોજેક્ટપર્સનલ લોકેશન ટ્રેકિંગ એન્ડ પબ્લિશિંગ સર્વિસ * [http://pnt.gov/public/docs/2008-SPSPS.pdf જીપીએસ એસપીએસ (GPS SPS) પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304111100/http://pnt.gov/public/docs/2008-SPSPS.pdf |date=2009-03-04 }} - ધી ઓફિશ્યલ સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ સ્પેસિફિકેશન (2008 વર્ઝન) * [http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/documents/GPS_Signal_Spec.pdf જીપીએસ એસપીએસ (GPS SPS) પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ધી ઓફિશ્યલ સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ સ્પેસિફિકેશન (2008 વર્ઝન) * [http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/documents/PPS_PS_Signed_Final_23_Feb_07.pdf જીપીએસ પીપીએસ (PPS SPS) પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224204720/http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/documents/PPS_PS_Signed_Final_23_Feb_07.pdf |date=2009-12-24 }} - ધી ઓફિશ્યલ સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ સ્પેસિફિકેશન (2008 વર્ઝન) * ડેના, પીટર એચ[http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps_f.html "ગ્લોબલ પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ ઓવરવ્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922192504/https://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps_f.html |date=2018-09-22 }} * [http://paul.luminos.nl/documents/show_document.php?d=6 સેટેલાઇટ નેવિગેશન: જીપીએસ અને ગેલીલીયો (પીડીએફ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215172521/http://paul.luminos.nl/documents/show_document.php?d=6 |date=2018-12-15 }}— આગામી ગેલીલીયો અંગે માહિતી ઉપરાંત જીપીએસના ઇતિહાસ અને કામગીરીને લગતો 16 પાનાનો શોધનિબંધ * [http://www.astronautix.com/project/navstar.htm જીપીએસનો ઇતિહાસ], દરેક ઉપગ્રહના કોન્ફગ્યુરેશન અને પ્રક્ષેપણ સહિતની માહિતી * ચઢા, કંવર[http://netlab18.cis.nctu.edu.tw/html/paper/2001_11_06/Challenges%20in%20bringing%20GPS%20to%20Mainstream%20Consumers.pdf "ગ્લોબલ પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ: મુખ્ય ધારાના ગ્રાહકો સુધી જીપીએસ પહોંચાડવાના પડકારો"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224204719/http://netlab18.cis.nctu.edu.tw/html/paper/2001_11_06/Challenges%20in%20bringing%20GPS%20to%20Mainstream%20Consumers.pdf |date=2009-12-24 }} ટેકનિકલ લેખ (1998) * [http://www.defense-update.com/products/g/gps-guidance.htm જીપીએસ શસ્ત્ર માર્ગનિર્દેશન ટેક્નીક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112052836/http://www.defense-update.com/products/g/gps-guidance.htm |date=2010-01-12 }} * [http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/MR614/MR614.appb.pdf જીપીએસનો RAND ઇતિહાસ (PDF)] * [http://www.gpsclues.com/ એક સ્થળના ઇતિહાસ આધારિત જીપીએસ-ગાઇડેડ શૈક્ષણિક અનુભવ] * [http://www.defense-update.com/products/g/gps-aj.htm જીપીએસ એન્ટી-જેમ પ્રોટેક્શન ટેકનિકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224062536/http://defense-update.com/products/g/gps-aj.htm |date=2009-02-24 }} * ઉપગ્રહ માર્ગનિર્દેશન અંગે [[એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન (The Aerospace Corporation)|એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન]] ([[:en:The Aerospace Corporation|The Aerospace Corporation]]) દ્વારા [http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html ક્રોસલિન્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125065043/http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html |date=2012-01-25 }} ઉનાળુ 200 અંક * [http://www.ucar.edu/communications/staffnotes/0409/cosmic.html COSMIC GPS ઉપગ્રહ સિગ્નલ ઓકલ્ટેશન ડેટા પરથી આબોહવાના સુધારેલા વર્તારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527213459/http://www.ucar.edu/communications/staffnotes/0409/cosmic.html |date=2010-05-27 }}. * [http://users.erols.com/dlwilson/gps.htm ડેવિડ એલ વિલ્સનનું જીપીએસ એક્યુરસી વેબ પેઇજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504085611/http://users.erols.com/dlwilson/gps.htm |date=2010-05-04 }} જીપીએસની ચોક્સાઈનું તલસ્પર્શી વિશ્લેષણ * [http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=317554 શોધ: સ્પેસક્રાફ્ટ નેવિગેટર, પૃથ્વીની ઊચી ભ્રમણકક્ષાએ ઓટોનોમસ જીપીએસ પોઝિશનિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213162550/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=317554 |date=2009-02-13 }}અત્યંત ઊંચાઈ પર અવકાશી ઉડ્ડયન માટે ડીઝાઇન કરેલા જીપીએસના ઉદાહરણ * [http://techtransfer.gsfc.nasa.gov/ft-tech-GPS-NAVIGATOR.html નેવિગેટર જીપીએસ (GPS) રીસીવરr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102000605/http://techtransfer.gsfc.nasa.gov/ft-tech-GPS-NAVIGATOR.html |date=2010-01-02 }}જીએસએફસી ( GSFC)નું નેવિગેટર સ્પેફ્લાઇટ રીસીવર * નીલ એશ્બીનું [http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/ વૈશ્વિક સ્થળ નિર્દેશન વ્યવસ્થામાં સાપેક્ષતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050906104857/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/ |date=2005-09-06 }} * રાલ્ફ બૂચરની હાઈપરબોલીક પોઝિશનીંગ સિસ્ટમ[http://ralph.bucher.home.att.net/project.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224204719/http://ralph.bucher.home.att.net/project.pdf |date=2009-12-24 }} * [http://www.mobilgistix.com/Resources/GIS/Locations/average-latitude-longitude-countries.aspx દેશોના સામાન્ય અક્ષાંશ અને રેખંશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619203051/http://www.mobilgistix.com/Resources/GIS/Locations/average-latitude-longitude-countries.aspx |date=2010-06-19 }} * [http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=473 જીપીએસ ના ભવિષ્યપર એક નજર,''ઇન્જેનીયા''સામાયિક માર્ચ 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811140501/http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=473 |date=2011-08-11 }}. </div> {{commons}} {{Satellite navigation systems}} {{TimeSig}} {{Systems}} {{Flight instruments}} {{CarDesign nav}} {{Aircraft components}} {{aviation lists}} [[શ્રેણી:ટેક્નોલોજી]] kkzhslzxcbf8c2naw6e2epmip6tgbda 0 17093 905137 830747 2026-09-09T15:09:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905137 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું દેશ |native_name = ''Latvijas Republika'' |conventional_long_name = લાટવિયા ગણરાજ્ય |common_name = લાટવિયા |image_flag = Flag of Latvia.svg |image_coat = Coat of Arms of Latvia.svg |image_map = LocationLatvia.png |national_motto = [[લાટવિયાઈ ભાષા|લાટવિયાઈ]]: ''Tēvzemei un Brīvībai''<br />([[હિન્દી]]: "પિતૃભૂમિ અને સ્વતંત્રતા માટે") |national_anthem = ''[[Dievs, svētī Latviju!]]''<br />(ઈશ્વર લાટવિયા ને આશીર્વાદ દે) |official_languages = [[લાટવિયાઈ ભાષા|લાટવિયાઈ]] |capital = [[રીગા]] |latd=૫૬ |latm=૫૭ |latNS=N |longd=૨૪ |longm=૬ |longEW=E |largest_city = [[રીગા]] |government_type = [[સંસદીય લોકતંત્ર]] |leader_title1 = [[લાટવિયા ના રાષ્ટ્રપતિઓ ની સૂચી|રાષ્ટ્રપતિ]] |leader_title2 = [[લાટવિયા ના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] |leader_name1 = [[વાઇરા વાઇક-ફ્રિઇબેર્ગા]] |leader_name2 = [[એઇગર્સ કાલ્વિટિસ]] |accessionEUdate = [[૧ મે]], [[૨૦૦૪]] |area_rank = ૧૨૪મો |area_magnitude = ૧ E૧૦ |area= ૬૪,૫૮૯ |areami²= ૨૪,૯૩૧<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |percent_water = ૧.૫% |population_estimate = ૨૩,૦૭,૦૦૦ <!--UN WPP --> |population_estimate_rank = ૧૪૧મો |population_estimate_year = જુલાઈ ૨૦૦૫ |population_census = |population_census_year = |population_density = ૩૫ |population_densitymi² = ૯૨ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = ૧૬૬મો |GDP_PPP = ૨૯.૪૨ અબજ $ <!--cia.gov--> |GDP_PPP_rank = ૯૫મો |GDP_PPP_year= ૨૦૦૫ |GDP_PPP_per_capita = ૧૭,૩૦૦ $<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |title=સીઆઇએ વર્લ્ડ ફૈક્ટબુક |access-date=2009-10-04 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816115347/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |url-status=dead }}</ref> |GDP_PPP_per_capita_rank = ૭૧મો |sovereignty_type = [[લાટવિયા નો ઇતિહાસ|સ્વતંત્ર]] |sovereignty_note = ''લાટવિયા સ્વયંને પ્રથમ ગણરાજ્યથી અવિરત માનતા છે'' |established_event1 = ([[રૂસ]] થી) ઘોષિત |established_date1 = [[૧ નવેઁબર]], [[૧૯૧૮]] |established_event2 = માન્યતા-પ્રાપ્ત |established_date2 = [[૨૬ જાન્યૂઆરી]], [[૧૯૨૧]] |established_event૩ = |established_date૩ = [[૪ મે]], [[૧૯૯૦]] |established_event૪ = પૂર્ણ</small> |established_date૪ = [[૨૧ ઓગસ્ટ]], [[૧૯૯૧]] |HDI = ૦.૮૩૬ |HDI_rank = ૪૮મો |HDI_year = ૨૦૦૩ |HDI_category = <font color="#૦૦૯૯૦૦">ઉચ્ચ</font> |currency = [[લાત્વિયાઈ લાત્સ|લાત્સ]] (Ls) |currency_code = LVL |country_code = LVA |time_zone = [[પૂર્વી યુરોપીય સમય|ઈઈટી]] |utc_offset = +૨ |time_zone_DST = [[પૂર્વી યુરોપીય ગ્રીષ્મ સમય|ઈઈએસટી]] |utc_offset_DST = +૩ |cctld = [[.lv]] |calling_code = ૩૭૧ |footnotes = }} '''લાટવિયા''' કે '''લાટવિયા ગણરાજ્ય''' (લાટવિયાઈ : ''Latvijas Republika'') ઉત્તરપૂર્વી [[યુરોપ]]માં સ્થિત એક દેશ છે અને તે ત્રણ [[બાલ્ટિક]] ગણરાજ્યોમાં એક છે જેમનું [[દ્વિતીય વિશ્વ યુદ્ધ]] પછી ભૂતપૂર્વ [[સોવિયત સંઘ]]માં વિલય કરી દેવાયું. આની સીમાઓ [[લિથુઆનિયા]], [[એસ્ટોનિયા]], [[બેલારૂસ]], અને [[રશિયા]] ને મળે છે. આ આકારની દૃષ્ટિ એ એક નાનકડો દેશ છે અને આનું કુલ ક્ષેત્રફલ ૬૪,૫૮૯ વર્ગ કિમી અને જનસંખ્યા ૨૨,૩૧,૫૦ (૨૦૦૯) છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |title=સીઆઇએ વર્લ્ડ ફૈક્ટબુક |access-date=2009-10-04 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816115347/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |url-status=dead }}</ref> લાટવિયાની રાજધાની છે [[રીગા]] જેની અનુમાનિત જનસંખ્યા છે ૮,૨૬,૦૦૦. કુલ જનસંખ્યા ના ૬૦% લાટવિયાઈ મૂળના નાગરિક છે અને લગભગ ૩૦% લોકો રૂસી મૂળ ના છે. અહીંની આધિકારિક ભાષા છે [[લાટવિયાઈ ભાષા|લાટવિયાઈ]], જે બાલ્ટિક ભાષા પરિવાર થી છે. અહીંની આધિકારિક મુદ્રા છે [[લાત્વિયાઈ લાત્સ|લાત્સ]]. લાત્વિયા ને [[૧૯૯૧]]માં સોવિયત સંઘ થી સ્વતંત્રતા મળી હતી. [[૧ મે]], [[૨૦૦૪]] ના લાટવિયા [[યુરોપીય સંઘ]] નો સદસ્ય બન્યો. અહીં ના વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ છે - વાલ્ડિસ જ઼ાટ્લર્સ. == પ્રશાસનિક પ્રભાગ == લાટવિયા ૨૬ પ્રશાસકીય ક્ષેત્રોં અને ૭ નગરીય ક્ષેત્રોં માં વિભાજિત છે જેમને લાટવિયામાં ક્રમશઃ ''apriņķis'' અને ''lielpilsētas'' કહે છે. {| class="wikitable" |- ! ૧ | એજ઼્ક્રૌક્લ (''Aizkraukle'') ! ૧૨ | જેલગાવા* (''Jelgava'') ! ૨૩ | રીજ઼િક્ન (''Rēzekne'') |- ! ૨ | અલુક્સ્ન (''Alūksne'') ! ૧૩ | જુર્માલા* (''Jūrmala'') ! ૨૪ | રીજ઼િક્ન* (''Rēzekne'') |- ! ૩ | બાલ્વિ (''Balvi'') ! ૧૪ | ક્રાસ્લાવા (''Krāslava'') ! ૨૫ | રીગા (''Rīga'') |- ! ૪ | બૌસ્કા (''Bauska'') ! ૧૫ | કુલ્ડિગા (''Kuldīga'') ! ૨૬ | રીગા* (''Rīga'') |- ! ૫ | સીસિસ (''Cēsis'') ! ૧૬ | લિપજા (''Liepāja'') ! ૨૭ | સાલ્ડસ (''Saldus'') |- ! ૬ | ડૌગાવ્પિલ્સ (''Daugavpils'') ! ૧૭ | લિપજા* (''Liepāja'') ! ૨૮ | ટાલ્સિ (''Talsi'') |- ! ૭ | ડૌગાવ્પિલ્સ* (''Daugavpils'') ! ૧૮ | લિમ્બાજ઼ી (''Limbaži'') ! ૨૯ | ટૂકૂમસ (''Tukums'') |- ! ૮ | ડોબીલ (''Dobele'') ! ૧૯ | લૂડ્જ઼ા (''Ludza'') ! ૩૦ | વાલ્કા (''Valka'') |- ! ૯ | ગૂલ્બીન (''Gulbene'') ! ૨૦ | મડોના (''Madona'') ! ૩૧ | વાલ્મીરા (''Valmiera'') |- ! ૧૦ | જીકાબ્પિલ્સ (''Jēkabpils'') ! ૨૧ | ઓગ્રે (''Ogre'') ! ૩૨ | વેન્ટ્સ્પિલ્સ (''Ventspils'') |- ! ૧૧ | જેલગાવા (''Jelgava'') ! ૨૨ | પ્રીઇલિ (''Preiļi'') ! ૩૩ | વેન્ટ્સ્પિલ્સ* (''Ventspils'') |} == રાજનીતિ == ૧૦૦-સીટો વાળી એકવિધાઈ લાટવિયાઈ સંસદ, જેને સૈઇમા (''Saeima'' ) કહે છે, ચુંટણીઓ દ્વારા પ્રતિ ચાર વર્ષ માં ચુંટી જાય છે. રાષ્ટ્રપતિની ચુંટાણી સૈઇમા દ્વારા એક અન્ય ચુંટાણી માં કરાય છે, અને આ પણ પ્રતિ ચાર વર્ષ માં થાય છે. રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા વડાપ્રધાન નિયુક્ત કરાય છે, જે પોતાની મંત્રીપરિષદ સાથે, કાર્યકારી શાખા બનાવે છે, જેને સૈઇમામાં વિશ્વાસ મત પ્રાપ્ત કરવાનો હોય છે. આ જ સંસદીય પ્રણાલી બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પૂર્વે પણ હતી. સર્વોચ્ચ સિવિલ સેવક ૧૬ રાજ્ય સચિવ હોય છે. લાટવિયામાં ૧૮ વર્ષથી ઊપર ના સૌ લાટવિયાઈ નાગરિક સંસદીય ચુંટાણીમાં મતદાન કરી શકે છે. == રાષ્ટ્રપતિ ચુંટાણી ૨૦૦૭ == રાષ્ટ્રપતિ ચુંટાણી ,૩૧ મે ૨૦૦૭ વાલ્ડિસ જ઼ાટ્લર્સ ને સંસદ દ્વારા રાષ્ટ્રપતિ ચુંટાયા ગયા. {|class="wikitable" style="text-align: left;" |- !પ્રત્યાશી !પક્ષ માં !વિપક્ષ માં |- |[[વાલ્ડિસ જ઼ાટ્લર્સ]] |૫૮ |૪૦ |- |[[એઇવાર્સ એન્ટ્જિ઼ન્સ]] |૩૯ |૫૯ |} === આમ ચુંટાણી === ૨૦૦૬ ના આમ ચુંટાયવ ૨૦૦૬ ના સંસદીય ચુંટણીમાં ૧૯ રાજનીતિક દળોએ ભાગ લીધો હતો. આ ચુંટાણીમાં વડાપ્રધાન એઇગ્કાર્સ કાલ્વિટિસના સત્તારૂઢ઼ ગઠબંધન ને જીત મળી. સંસદ (''Saeima''), ૭ અક્ટૂબર ૨૦૦૬ {| class="wikitable" style="text-align:center;" !style="background-color:#E૯E૯E૯" align=left valign=top|દલ અને ગઠબંધન !style="background-color:#E૯E૯E૯" align=right|મત !style="background-color:#E૯E૯E૯" align=right|% !style="background-color:#E૯E૯E૯" align=right|સીટેં !style="background-color:#E૯E૯E૯" align=right|પરિવર્તન |- |align=left| જનવાદી દલ (''Tautas partija'') |align="right"| ૧,૭૭,૪૮૧ |align="right"| ૧૯.૫૬ |align="right"| ૨૩ |align="right"| +૩ |- |align=left| હરિતવાદી અને કૃષક સંઘ (''Zaļo un Zemnieku savienība'') *લાટવિયાઈ કૃષક સંઘ (''Latvijas Zemnieku savienība'') *લાટવિયાઈ હરિત દલ (''Latvijas Zaļā partija'') |align="right" valign=top| ૧,૫૧,૫૯૫ |align="right" valign=top| ૧૬.૭૧ |align="right" valign=top| ૧૮ |align="right" valign=top| +૬ |- |align=left| નવીન યુગ (''Jaunais Laiks'') |align="right" valign=top| ૧,૪૮,૬૦૨ |align="right" valign=top| ૧૬.૩૮ |align="right" valign=top| ૧૮ |align="right" valign=top| -૮ |- |align=left| સદ્ભાવ કેંદ્ર (''Saskaņas centrs'') * રાષ્ટ્રીય સદ્ભાવ દળ (''Tautas saskaņas partija'') * લાટવિયાઈ સમાજવાદી દલ (''Latvijas Sociālistiskā partija'') |align="right" valign=top| ૧,૩૦,૮૮૭ |align="right" valign=top| ૧૪.૪૨ |align="right" valign=top| ૧૭ |align="right" valign=top| +૧૭ |- |align=left| ગઠબંધન દલ "લાટવિયા પ્રથમ" (''Latvijas Pirmā partija'') અને "લાટવિયાઈ માર્ગ" (''Latvijas Ceļš'') <br /> |align="right" valign=top| ૭૭,૮૬૯ |align="right" valign=top| ૮.૫૮ |align="right" valign=top| ૧૦ |align="right" valign=top| +/-૦ |- |align=left| જન્મભૂમિ અને સ્વતંત્રતા માટે (''Tēvzemei un Brīvībai/LNNK'') |align="right"| ૬૨,૯૮૯ |align="right"| ૬.૯૪ |align="right"| ૮ |align="right"| +૧ |- |align=left| સંયુક્ત લાટવિયા માં માનવ અધિકાર (''Par cilvēka tiesībām vienotā Latvijā'') |align="right"| ૫૪,૬૮૪ |align="right"| ૬.૦૩ |align="right"| ૬ |align="right"| -૧૯ |- |align=left| લાટવિયાઈ સામાજિક લોકતંત્ર અને શ્રમ દળ (''Latvijas Sociāldemokrātiskā strādnieku partija'') |align="right"| ૩૧,૭૨૦ |align="right"| ૩.૫ |align="right"| ૦ |- |align=left|ધરતી માતા (''Dzimtene'') |align="right"| ૧૮,૮૬૦ |align="right" |૨.૦૮ |align="right" |૦ |- |align=left| [[લાટવિયા વિષે સૌ|લાટવિયા માટે સૌ!]] (''Visu Latvijai!'') |align="right"| ૧૩,૪૬૯ |align="right" |૧.૪૮ |align="right" |૦ |- |align=left|નવીન લોકતંત્રવાદી (''Jaunie Demokrāti'') |align="right"| ૧૧,૫૦૫ |align="right" |૧.૨૭ |align="right" |૦ |- |align=left style="background-color:#E૯E૯E૯"|'''કુલ''' |width="૭૫" align="right" style="background-color:#E૯E૯E૯"|૯,૦૧,૧૭૩ |width="૩૦" align="right" style="background-color:#E૯E૯E૯"|૧૦૦.૦ |width="૩૦" align="right" style="background-color:#E૯E૯E૯"|'''૧૦૦''' |width="૩૦" align="right" style="background-color:#E૯E૯E૯"| |} == જનમત સંગ્રહ ૨૦૦૮ == === ઓગસ્ટ્ ૨૦૦૮ નો સંવૈધાનિક જનમત સંગ્રહ === [[૨ ઓગસ્ટ્]], [[૨૦૦૮]] ના સંસદ ને ભંગ કરવા વિષે સંવિધાનમાં સંશોધન કરવા માટે જનમત સંગ્રહ થયો. મતદાન કરને વાળા ૯૬% લોકો એ આનું સમર્થન કર્યું અને ૩.૫% લોકો એ વિરોધમાં મતદાન કર્યું, પણ ઘણાં ઓછા મતદાન ને કારણે (૫૦% થી ઓછા) આને રદ્દ કરી દેવાયો. === પેંશન વૃદ્ધિ માટે ઓગસ્ટ્ ૨૦૦૮ નો જનમત સંગ્રહ === [[૨૩ ઓગસ્ટ્]], [[૨૦૦૩]] ના પેંશન વૃદ્ધિ માટે એક જનમત કરવાયું. આને ઓછા મતદાન ને કારણે રદ્દ કરી દેવો પડ્યો કેમકે આ હજીષ્ટ ૪,૫૩,૭૩૦ મતોં સુધી ન પહોંચ્યા. <ref>{{Cite web |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/%E0%AB%A8%E0%AB%A8%E0%AB%AD%E0%AB%AC%E0%AB%AD%E0%AB%AD%2Clatvian-populist-referendum-on-pensions-fails-to-gain-quorum.html |title=લાટવિયા નો પેંશન વૃદ્દિ સંબંધી જનમત સંગ્રહ વિફળ થયો |access-date=2009-10-04 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306004938/http://www.earthtimes.org/articles/show/%E0%AB%A8%E0%AB%A8%E0%AB%AD%E0%AB%AC%E0%AB%AD%E0%AB%AD,latvian-populist-referendum-on-pensions-fails-to-gain-quorum.html |url-status=dead }}</ref> જો જનમત આ સુઝાવ ના પક્ષમાં હોત તો સરકાર પેંશન ને વર્તમાન ૫૦ લાત્સ થી વધારી ૧૩૫ લાત્સ કરી દેત. આ જનમત '''ભિન્ન રાજનીતિ સમાજ સંઘ''' દ્વારા સમર્થિત હતો, જે એક રાજનૈતિક દળ બનવા ચાહે છે. == જનસાંખ્યિકી == {| class="wikitable" align="right" |+ નસ્લીય આધાર પર લાટવિયાઈ નિવાસી +|નસ્લીય આધાર પર લાટવિયાઈ નિવાસી <ref name="લાટવિયા_૨૦૦૮_જનસાંખ્યકી">{{cite web |url=http://data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=૦૪-૧૭a&ti=૪-૧૭.+RESIDENT+POPULATION+BY+ETHNICITY+AT+THE+BEGINNING+OF+THE+YEAR&path=../DATABASEEN/Iedzsoc/Annual%૨૦statistical%૨૦data/૦૪.%૨૦Population/&lang=૧ |title=લાટવિયા કેન્દ્રીય સાંખ્યકી બ્યૂરો --વર્ષ ૨૦૦૮ ના આરંભમાં નસ્લીય આધાર પર લાટવિયા ના નિવાસી |publisher=લાટવિયા કેન્દ્રીય સાંખ્યકી બ્યૂરો |access-date=૧૨-૦૨-૨૦૦૯ }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | align="left"| લાટવિયાઈ || ૫૯.૨%</tr> | align="left"| રૂસી || ૨૮.૦%</tr> | align="left"| બેલારૂસી || ૩.૭%</tr> | align="left"| યૂક્રેની || ૨.૫%</tr> | align="left"| પોલૈણ્ડી || ૨.૪%</tr> | align="left"| લિથુઆનિયાઈ || ૧.૩%</tr> | align="left"| અન્ય || ૨.૯% |} ૨૦૦૯ ના અનુમાનાનુસાર લાટવિયા ની જનસંખ્યા ૨૨,૩૧,૫૦ છે. ૨૦૦૯ની જનસંખ્યા અનુમાન ના આધાર પર જન્મ પ્રત્યાશા ૭૨.૧૫ વર્ષ છે. મહિલા જીવન પ્રત્યાશા છે ૭૭.૫૯ વર્ષ અને પુરુષ જીવન પ્રત્યાશા છે ૬૬.૫૯ વર્ષ. === જાતીય અને નસ્લીય વિવિધતા === સદિઓ થી લાટવિયા એક બહુનસ્લીય દેશ રહ્યો છે, પણ ૨૦મી સદી દરમ્યાન વિશ્વ યુદ્ધોં, પ્રવાસન અને બાલ્ટિક જર્મનોં ને હટાવવાને કે કારણે, [[યહૂદી નરસંહાર]] (''હૌલોકાસ્ટ''), અને સોવિયત અધિકરણ ને કારણે જનસાંખ્યકી માં ઘણાં પરિવર્તન આવ્યાં. ૧૮૯૭ ના રૂસી સામ્રાજ્ય ની જનગણના કે અનુસાર, લાટવિયાઈ લોકો કુલ ૧૯.૩ લાખ ની જનસંખ્યા કા ૬૮.૪% થે; રૂસી મૂલ કે ૧૨%, યહૂદી ૭.૪%, જર્મન ૬.૨%, અને પોલૈણ્ડ મૂલ ના ૩.૪%. === ધર્મ === સૌથી બડ઼ા ધાર્મિક સમુદાય છે [[ખ્રિસ્તી]], યદ્યપિ કેવળ ૭% જનસંખ્યા જ નિયમિત રૂપે ધાર્મિક ગતિવિધિઓમાં સક્રિય છે. સૌથી મોટો સમૂહ છે:</br> [[ઇમાગ્લિકલ લૂથરન ચર્ચ ઑફ઼ લાટવિયા]] - ૪,૫૦,૦૦૦<br>[[રોમન કૈથોલિક]] - ૪,૫૦,૦૦૦<br>[[લાટવિયાઈ ઑર્થડૉક્સ]] - ૩,૫૦,૦૦૦ === ભાષા === [[લાટવિયાઈ ભાષા]], લાટવિયાની આધિકરિક ભાષા છે. આ ભાષા ને પ્રથમ બોલવા વાળાની સંખ્યા ૧૪ લાખ છે. આ અતિરિક્ત ૧,૫૦,૦૦૦ લોકો અન્ય દેશોમાં આ ભાષા બોલે છે. લાટવિયાઈ ભાષા ને બોલવા વાળા અદેશીય લોકોની સંખ્યા અપેક્ષાકૃત રૂપે અધિક છે જે એક નાની ભાષા માટે ઘણાં છે. લાટવિયાની ભાષા નીતિ ને કારણ અહીં ની ૮ લાખની જાતીય-અલ્પસંખ્યક જનસંખ્યામાં થી ૬૦% આ ભાષા બોલે છે. લાટવિયાઈ ભાષા નો ઉપયોગ લાટવિયા ના સામાજિક જીવન માં વધી રહ્યો છે.<ref>[http://www.delfi.lv/news/national/politics/krievvalodigie-arvien-vairak-runa-latviski.d?id=૨૦૧૩૫૭૧૯ રૂસી-ભાષી તેજ઼ી સે લાટબિયાઈ અપના રહે છે]</ref> લાટવિયાઈ એક [[બાલ્ટિક]] ભાષા છે અને આ [[લિથુઆનિયાઈ ભાષા|લિથુઆનિયાઈ]] થી સર્વાધિક મળતી આવે છે, પણ બન્નેં પરસ્પર-સુબોધ નથી. સોવિયત સંઘ નો ભાગ રહેલ અને મોટી સંખ્યામાં રૂસી મૂળ ના લોકોની સંખ્યા ને કારણ [[રૂસી ભાષા]] પણ ઘણાં લોકો દ્વારા બોલાય છે અને વૃદ્ધ પીઢ઼ી ના અધિસંખ્ય લોકો રૂસી સમજી શકે છે. == અર્થવ્યવસ્થા == લાટવિયા [[વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન]] (૧૯૯૯) અને [[યુરોપીય સંઘ]] (૨૦૦૪) નો સદસ્ય છે. વર્ષ ૨૦૦૦ પછી લાટવિયા ની વૃદ્ધિ દર યુરોપમાં સર્વાધિકમાં એક છે. જોકે, લાટવિયાની મુખ્યતઃ ઉપભોગ-ચાલિત વૃદ્ધિ ને કારણ ૨૦૦૮ ના અંત અને ૨૦૦૯ ના આરંભમાં લાટવિયાઈ જીડીપી ઢળી પડી, જે વૈશ્વિક આર્થિક મંદી ને કારણ અધિક ચપેટમાં આવી. વર્ષ ૨૦૦૯ના પ્રથમ ત્રણ મહીનામાં લાટવિયાઈ અર્થવ્યસ્થામાં ૧૮% ની પડતી આવી, જે યુરોપીય સંઘ માં સર્વાધિક હતી. યૂરોસ્ટૈટ ડાટા અનુસાર, ક્રય શક્તિના આધાર પર લાટવિયા ની [[પ્રતિ વ્યક્તિ આય]] ૨૦૦૮માં યુરોપીય સંઘ ના ૫૬% હતી. જાન્યૂઆરી ૨૦૦૯માં રાજધાની રીગામાં આર્થિક સંકટ ને લીધે રમખાણ થયા જે સરકારની કઠોર નીતિઓ નો વિરોધ કરી રહ્યાં હતાં. પ્રદર્શનકારીઓ ની માંગ હતી કે સંસદ ભંગ કરી દેવાય, જ્યારે કે રાષ્ટ્રપતિ વાલ્ડિસ જ઼ાટ્લર્સ એ સરકારને ચેતવણી આપી કે જો નાગરિકોની વાત ના મનાઈ તો સમયપૂર્વ ચુંટાણી કરી દેવાશે. સરકારને [[અંતર્રાષ્ટ્રીય મુદ્રા કોષ|આઈએમએફ]] સે ૭.૫ અબજ [[યૂરો]] પ્રાપ્ત કરવા માટે પગારોમાં ઘટાડો કરવો પડ્યો અને [[કોસોવો]] થી ઓગસ્ટ ૨૦૦૯માં અમુક સૈનિક હટાવવા પડ્યાં. == શિક્ષા == [[લાટવિયા વિશ્વવિદ્યાલય]], લાટવિયામાં સૌથી જુનો વિશ્વવિદ્યાલય છે અને આ રાજધાની રીગામાં સ્થિત છે. [[ડૌગાવ્પિલ્સ વિશ્વવિદ્યાલય]] બીજો સૌથી જુનો વિશ્વવિદ્યાલય છે. == પરિવહન == અહીં વાહનવ્યવહાર સડ઼કની જમણી તરફ ચલાવવાનો નિયમ છે. == સંદર્ભ == <references/> == બાહ્ય કડીઓ == *[http://www.jewishgen.org/Latvia/SIG_History_of_Latvia_and_Courland.html લાટવિયા નો ઇતિહાસ] </br> {{યુરોપ}} [[શ્રેણી:યુરોપ]] [[શ્રેણી:દેશ]] peo88lwopjla713kcvnongpzud219ud 0 17421 905144 737094 2026-09-09T17:10:11Z ~2026-48927-74 89001 જંત્રાલ —  ગામ  —  જંત્રાલ  જંત્રાલનું ગુજરાત અને ભારતમાં સ્થાન અક્ષાંશ-રેખાંશ 22°23′54″N 72°53′58″E / 22.398443°N 72.899314°E દેશ ભારત રાજ્ય ગુજરાત જિલ્લો આણંદ તાલુકો બોરસદ વસ્તી સમીકરણ ક્ષતિ: અજ્ઞાત વિરામચિહ્ન "થ" નો ઉપયોગ. અધિકૃત ભાષા(ઓ) ગુજરાતી,હિંદી સમય ક્ષેત્ર ભારતીય માનક સમય (+૦૫:૩૦) સગવડો પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી, દૂધની ડેરી, લાડુબા પી. પી. ઇંગ્લીશ મીડીયમ સ્કૂલ, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા જંત્રાલ મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો ડાંગર, બાજર 905144 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = જંત્રાલ | state_name = ગુજરાત | district = આણંદ | taluk_names = બોરસદ | latd = 22.398443 | longd= 72.899314 | area_total = | altitude = | population_total =12000 થી 13000 ની વચ્ચે | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી, લાડુબા પી. પી. ઇંગ્લીશ મીડીયમ સ્કૂલ, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા જંત્રાલ | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]],<br /> [[શક્કરીયાં]] તેમજ [[શાકભાજી]] | blank_title_4 =જોવાલાયક સ્થળો માં લાડું ઝાપડી માતા નું શક્તિ પીઠ ધામ લાડુંબા ના પૂરેલા પરચાઓ, ખૂટડી રાયણ ચીતરી તલાવડી ઝંડિયો કૂવો માતાજી જે પશુ ધન ચરાવવા જતા હતા તે જંગલ વિસ્તાર | blank_value_4 = }} '''જંત્રાલ (તા. બોરસદ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ચરોતર પ્રદેશમાં આવેલા [[આણંદ જિલ્લો|આણંદ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[બોરસદ તાલુકો| બોરસદ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. જંત્રાલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} {{બોરસદ તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} [[શ્રેણી:બોરસદ તાલુકો]] [[શ્રેણી:ચરોતર]] 9vor3aoakb6f2v3xeozv2xm2pnxgge5 905153 905144 2026-09-10T02:33:13Z Snehrashmi 41463 Reverting Good Faith edits due to lack of reference[[Special:Contributions/~2026-48927-74|~2026-48927-74]] ([[User talk:~2026-48927-74|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/905144|905144]] પાછો વાળ્યો 905153 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = જંત્રાલ | state_name = ગુજરાત | district = આણંદ | taluk_names = બોરસદ | latd = 22.398443 | longd= 72.899314 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]],<br /> [[શક્કરીયાં]] તેમજ [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''જંત્રાલ (તા. બોરસદ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ચરોતર પ્રદેશમાં આવેલા [[આણંદ જિલ્લો|આણંદ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[બોરસદ તાલુકો| બોરસદ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. જંત્રાલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} {{બોરસદ તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} [[શ્રેણી:બોરસદ તાલુકો]] [[શ્રેણી:ચરોતર]] frf5ht8le5pol1pmxik9sr0azcz1e75 0 23558 905132 885771 2026-09-09T12:56:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905132 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Miley Cyrus at Kids' Inaugural 2-recropped.jpg|thumb|300px|right|માઇલી સાયરસ બાળકોના સમારંભમાં]] '''માઇલી સાઇરસ'''નો જન્મ [[નવેમ્બર ૨૩|૨૩મી નવેમ્બર]], ૧૯૯૨ના રોજ થયો હતો. તેનું જન્મ સમયે નામ ડેસ્ટની હોપ સાઇરસ હતું.<ref name="name change">{{cite web|author=Gina Serpe|url=http://www.eonline.com/uberblog/b594_Miley_Turns_Her_Back_on_Destiny.html|title=Miley Turns Her Back On Destiny|publisher=E! Online|date=2008-05-01 |access-date=2009-01-29}}</ref><ref name="braced">{{cite news|author=David Hiltbrand|title=Miley Cyrus braced for Disney stardom|publisher=The San Diego Union-Tribune|date=2006-05-14 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20060520/news_1c20hannah.html|access-date=2006-10-01}}</ref><ref name="mileybio">{{cite web|title=Miley Cyrus biography|url=http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|access-date=2007-10-20|archive-date=2008-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080521162515/http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|url-status=dead}}</ref> તેણી એક [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકી]] ગાયિકા, [[અભિનેત્રી]] તેમ જ લેખિકા છે. સાઇરસ ડિઝની ચેનલની શ્રૃંખલા ''હન્ના મોન્ટેના''માં મુખ્ય પાત્રનો અભિનય કરવા માટે વિશેષ રૂપથી ઓળખાય છે. == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Miley Cyrus|માઇલી સાઇરસ}} {{wikiquote}} * [http://www.mileycyrus.com/ માઇલી સાઇરસની અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091009113132/http://www.mileycyrus.com/ |date=2009-10-09 }} * [http://www.imdb.com/name/nm1415323/ ઈન્ટરનેટ મૂવી ડેટાબેઝ પર માઇલી સાઇરસ વિશે માહિતી] {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:અમેરિકા]] [[શ્રેણી:ગાયિકા]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] eacl5d3x5ljwxz3d6zhqrsxizyhajdm 0 24466 905129 905031 2026-09-09T12:39:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905129 wikitext text/x-wiki [[File:Momias de Llullaillaco en la Provincia de Salta (Argentina).jpg|thumb|200px|મમી]] [[ચિત્ર:Mummy 2.jpg|thumb|આલ્બર્ટ હોલ મ્યુઝિયમ, જયપુર ખાતે મમી]] '''મમી''' એ એક [[શબ]] છે જેની [[ત્વચા]] અને [[અંગો]]ને, એક [[પેટી]]માં અંદર જ્યાં શબને મૂકાય છે ત્યાં [[રસાયણો]]; અત્યંત ઠંડી, બહુ ઓછી [[ભેજ]], અથવા હવાના અભાવની સામે કયા તો ઈરાદાપૂર્વક અથવા [[પ્રાસંગિક]] પ્રદર્શન કરવા માટે સંગ્રહ કરવામાં આવે છે. વર્તમાનમાં, સૌથી જુની શોધાયેલી (કુદરતી) મમી પ્રક્રિયા કરાયેલ મનુષ્યનું શબ, વધ કરાયેલું માથુ, જે 6000 વર્ષ જુની તારીખનું હતું અને 1936માં શોધાયેલું હતું.<ref> {{cite web |url=http://www.archaeometry.org/paleoamerican.htm |title=Andean Head Dat ed potato ed 6'000 Years Old |publisher=archaeometry.org |access-date=2009-02-20 }} </ref> સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધ ઈજીપ્તની મમીઓ [[સેટી I]], [[રમેસેસ II]] (13મી સદી બીસી) છે, જે સૌ પ્રથમ ઈજીપ્તની મમી તરીકે ઓળખાતી, જેનું ઉપનામ તેના વાળના કલરના કારણે “ [[જીંજર]] ” રાખવામાં આવેલું છે તે લગભગ 3300 બીસીના સમયથી જુની છે. મનુષ્યની અને બીજા પ્રાણીઓની મમીઓ સમગ્ર દુનિયામાં વિવિધ જગ્યાઓએ મળી આવેલ છે, જે બંને કુદરતી સંરક્ષણ અથવા તો અસાધારણ સ્થિતિઓના કારણે અને મૃતને સાચવવાની સાંસ્કૃતિક શિલ્પકૃતિઓના કારણે હશે. એક મિલિયન પ્રાણીઓની મમીઓથી પણ વધારે મમીઓ ઈજીપ્તમાં મળી આવેલ છે, જેમાં ઘણી બધી બિલાડીઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમને દફન કરવામાં અને તેમનું સમગ્ર કામ પૂરુ કરવામાં લગભગ 70 દિવસ લાગે છે.<ref> {{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/09/0915_040915_petmummies.html |title=Egyptian Animals Were Mummified Same Way as Humans |publisher=news.nationalgeographic.com |access-date=2008-11-02 |last= |first= }} </ref> ==વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર== {{Hiero|Mummy (''sˁḥ'')|<hiero>z:,:a-H</hiero>|align=right|era=egypt}} [[અંગ્રેજી]] શબ્દ ''મમી'' એ [[મધ્યકાલિન]] સમયમાં [[લેટિન]] ''મમ્યા'' પરથી મેળવવામાં આવ્યો છે, જે [[પર્શિયન]] શબ્દ ''મમ'' (موم)પાસેથી લેવામાં આવ્યો છે, જેનો અર્થ “ [[બીટુમેન]] ” થાય છે. તેની કાળી પડેલી [[ત્વચા]]ને કારણે [[બીટુમેન]]નો એક સમયે પ્રાચીન ઈજીપ્શિયનોની [[દફનાવવા]]ની પદ્ધતિમાં વિસ્તૃત રૂપથી ઉપયોગ થતો હતો. (વધુ જુઓ : [[મમ્મીયા]]) ==ઈજીપ્તની શબપરીરક્ષણ પ્રક્રિયા == પ્રારંભમાં ઓળાખાતી ઈજીપ્શિયન મમી, તેના વાળના રંગ માટે ઉપનામ “ [[જીંજર]] ” રાખેલ છે, તે 3300 બીસીની તારીખના સમયથી જુની છે. હાલમાં [[બ્રિટીશ મ્યુઝિયમ]]માં પ્રદર્શિત કરેલ છે, જીંજરની શોધ ગરમ રણની રેતીમાં દટાયેલી રીતે થઈ હતી. રણની સ્થિતિ કુદરતી રીતે શબોને સાચવી શકે છે, માટે અનિશ્ચિત છે કે શુ આ શબપરીરક્ષણ ઈરાદાપૂર્વક થઈ હતી કે નહીં. જો કે, જીંજરને થોડાક માટીના વાસણો સાથે દફનાવેલી હોવાથી, એવું જણાય છે આ શબપરીરક્ષણ દ્વારા તેને દાટવા માટેની સાચવવાની પ્રક્રિયાની રીતે થયું હશે. પથ્થરોનો તેની ટોચ પર ઢગલો એ [[શિયાળ]] અને બીજા મુર્દાખોરોથી શબ ન ખાઇ શકે તે માટે કરવામાં આવ્યો હશે અને માટીના વાસાણોમાં ખાવાનું અને પીણું હશે જે માટે પાછળથી એવું માનવામાં આવ્યું કે મૃતકને બીજી દુનિયાની મુસાફરી કરતી વખતે જીવીત રાખવા માટે મૂકવામાં આવ્યા હશે. [[મધ્ય કિંગડમ]]થી શરૂ થઈને, શબ દફન કરનારાઓ મીઠાનો ઉપયોગ કરતા હતા કે જેથી ભેજને શરીરમાંથી કાઢી શકાય. મીઠા જેવા પદાર્થ [[નેટ્રોન]] સૂકાઇ જાય અને હાડકા કરતા ચરબીને વધારે વખત સાચવી શકે. એક વખત સુકાયા બાદ, મમીને ધાર્મિક વિધિ સાથે સુગંધિત પદાર્થો અને તેલ વડે અભ્યંજિત કરાય છે. નિરર્થક શરીરને નેટ્રોનથી ઢાંકવામાં આવે છે, જેથી [[શુષ્કતા]]ની પ્રક્રિયા ઝડપથી થાય અને વિભાજનને ટાળી શકાય. નેટ્રોન શરીરને રણની રેતીથી પણ વધારે ઝડપથી સુકવે છે, અને શરીરને ઘણી સારી રીતે સાચવે છે. વારંવાર આંગળી અને અંગૂઠાનું રક્ષણકારક પણ મમીઓની આંગળી અને અંગૂઠાઓ પર મૂકવામાં આવે છે જેથી તે ટૂટી ના જાય. તેઓને સફેદ લીનનના પટ્ટાઓથી લપેટી દેવામાં આવે છે જેથી શરીરને નુકસાન ના પહોંચે અને રક્ષણ થાય. તે પછી, શરીરને વધુ રક્ષણ કરવા માટે કેનવાસના પતરામાં લપેટવામાં આવે છે. ઘણા પવિત્ર આભૂષણો અને તાવિજો અંદર અને મમીની આજુબાજુ અને રેપિંગની ફરતે મૂકવામાં આવે છે. આ મમીને હાનીથી બચાવવા અને મમીની [[આત્મા]]ને સારી કિસ્મત આપવા માટેના અર્થે કરાય છે. એક વખત સાચવ્યા બાદ, તેને આરામ કરવા માટે એક પ્રસ્તર તાબુતમાં એક [[સેક્રોફાગસ]]માં મૂકવામાં આવે છે જ્યાં એવું મનાય છે કે મમી અન્તકાળ સુધી આરામ કરી શકે. કોઈક પ્રકરણોમાં, મમીના મોઢાને પછી [[શ્વાસોચ્છવાસ પ્રક્રિયાની નિશાની બતાવવા માટે ધાર્મિક રૂપથી ]]ખુલ્લુ રાખવામાં આવે છે, જેણે ફરીથી જીવીત મમીઓની કથાઓને જન્મ આપ્યો.<ref>{{cite book |author=Aufderheide, Arthur C. |title=The scientific study of mummies |url=https://archive.org/details/scientificstudyo0000aufd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2003 |pages= |isbn=0-521-81826-5 |oclc= |doi= |ISBN status=May be invalid - please double check}}; પૃ 525.</ref> ====ઈજીપ્તની મમીઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ ==== [[File:Mummy at British Museum.jpg|left|thumb|200px|બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં મમી]] 19મી અને પ્રારંભિક 20મી સદીઓમાં વિશ્વભરના મ્યુઝિયમો દ્વારા મમીઓની શોધ કરાઇ હતી અને ઘણા આજે મમીઓનું પ્રદર્શન કરે છે. નોંધનીય સારા ઉદાહરણોનું પ્રદર્શન [[કૈરો]]ના [[ઈજીપ્શિયન મ્યુઝિયમ]], [[બર્લીન]]માં [[એજીપ્શિશ્ચીસ મ્યુઝિયમ]], અને [[લંડન]]માં [[બ્રિટીશ મ્યુઝિયમ]]માં કરાયું છે. ઈજીપ્તનું શહેર [[લકસોર]] આ માટે ઘર છે, અને [[મમી પરીરક્ષણ સંગ્રહાલય]] તરીકે પ્રખ્યાત છે. શરીર પરીરક્ષણ અવશેષ જે પાછળથી [[રમેસેસ I]] માં પરીવર્તિત થયું જેનો અંત ડેરડેવીલ મ્યુઝિયમમાં થયો જે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]-[[કેનેડા]] બોર્ડર ઉપર [[નાયગ્રા ધોધ]] પાસે આવેલ છે; નોંધણી સૂચવે છે કે 1860માં એક કેનેડીયનને વેચવામાં આવેલું અને પ્રદર્શનની સાથે સાથે બીજા પ્રદર્શન બતાવે જેમ કે લગભગ 140 વર્ષ જુની બે માથાની ગાય, [[એટલાન્ટામાં મ્યુઝિયમ, જ્યોર્જીયા]] જેણે મમીને બીજી શિલ્પકૃતિઓ સાથે મેળવેલી, એ શોધ્યું કે આ રાજાશાહી છે અને માટે તેણે [[ઈજીપ્તની સુપ્રીમ કાઉન્સિલ ઓફ એન્ટિકસ]]ને પાછી આપવી પડી. તે હાલમાં [[લક્સોર મ્યુઝિયમ]]માં પ્રદર્શનમાં મૂકેલ છે. {{Wikinewspar|30 brightly coloured mummies discovered in Egyptian necropolis}} તાજેતરમાં, [[વિજ્ઞાને]] પણ મમીમાં વધારે રસ લીધો છે. ડો [[બોબ બ્રેયર]] એક [[ઈજીપ્તનો વૈજ્ઞાનિક]] છે, જે પ્રથમ આધુનિક વૈજ્ઞાનિક છે જેણે પ્રાચીન ઈજીપ્શિયનની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી એક મમી રચવાનો પ્રયત્ન કર્યો. મમીનો ઉપયોગ [[દવા]]ઓમાં [[વિકિરણ]]ના સ્તરે [[કેટ સ્કેન]] સાધનોના શક્તિનો માપ કાઢવામાં થાય છે, જે જીવતા માણસો પર પ્રયોગ કરવા માટે ખૂબ ભયાનક હોઇ શકે. હકીકતમાં, મમીનો અભ્યાસ તેમને ખોલ્યા વગર [[કેટ સ્કેન]] અને [[એકસ-રે]] મશીનોનો ઉપયોગ કરી, તેની અંદર શું છે તેનું ડિજીટલ ચિત્ર બનાવીને તેના અભ્યાસ કરવા માટે થાય છે. તેઓ [[જીવવિજ્ઞાની]] અને [[માનવવિજ્ઞાની]]ઓને ખૂબ ઉપયોગી છે, કારણ કે તેઓએ ખૂબ પ્રાચીન લોકોના આરોગ્ય અને [[રહેણી કરણી]] વિશેની ખૂબ મહત્વની માહિતીઓનો ભંડાર આપ્યો છે. 2008માં, આધુનિક પેઢીના સીટી સ્કેનર્સ (શિકાગોની યુનિવર્સિટીમાં 64 અને 256 સ્લાઈસ ફિલીપ્સ) નો ઉપયોગ [[મેરેસમન]]ના અભ્યાસ માટે કરવામાં આવ્યો, જે [[અમન]]ના મંદિરની ગાયિકા અને મહિલા પાદરી હતી, જેની મમી હાલમાં [[શિકાગોના ઓરિએન્ટલ ઈન્સ્ટિટયૂટ]]માં છે. [[File:Mummy 501594 fh000031.jpg|thumb|300px|right|બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં એક મમી]] મમીના [[ડીએનએ]]ના [[અણુસંબંધિત પ્રતિરૂપણ]]માં રસ ધરવાતા વૈજ્ઞાનિકોએ એક ઈજીપ્તની મમી જેની તારીખ સિરકા 400 બીસીની છે તેનો મનોવિશ્લેશ કરી શકાય તેવા ડીએનએના શોધાયાનો અહેવાલ આપ્યો છે.<ref>{{cite journal |author=Pääbo S |title=Molecular cloning of Ancient Egyptian mummy DNA |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-04-18_314_6012/page/n127 |journal=Nature |volume=314 |issue=6012 |pages=644–5 |year=1985 |pmid=3990798| doi = 10.1038/314644a0+}}</ref> જો કે પછીના [[મધ્ય કિંગડમ]]ની [[પ્રાચીન ઈજીપ્ત]]ની મમીના વાળના પૃથ્થકરણે એક સુવ્યવસ્થિત ભોજન યોજનાનો પુરાવો બતાવે છે, સિરકાની 3200 બીસીની પ્રાચીન ઈજીપ્તની મમીઓ અતિશય એનીમિયા અને હેમોલાયટિક વિકારની નિશાનીઓ બતાવે છે.<ref>{{cite journal |author=Marin A, Cerutti N, Massa ER |title=Use of the amplification refractory mutation system (ARMS) in the study of HbS in predynastic Egyptian remains |journal=Boll. Soc. Ital. Biol. Sper. |volume=75 |issue=5-6 |pages=27–30 |year=1999 |pmid=11148985 |doi=}}</ref> ==કુદરતી મમી== [[File:Seahorse Skeleton Macro 8 - edit.jpg|thumb|left|100px|એક કુદરતી શબ પરીરક્ષણ કરાયેલ જળઘોડો ]] મમી જે કુદરતી મળતા વાતાવરણની પરિસ્થિતિઓના કારણે બનતી હોય છે જેમ કે અત્યંત ઠંડક ([[ઓટઝી ધ આઈસમેન]], [[ધ આઈસ મેઇડન]], ધ [[લુલ્લાઈલાકો]] બાળકની મમી), તેજાબ (તોલુન્ડ મેન), ખારાપણું (સોલ્ટ મેન), અથવા તો સુકાયેલ શુષ્કતા (ટારીમ મમી), વિશ્વભરમાંથી મળી આવેલ છે. એક હજારથી વધારે [[આયર્ન યુગ]]ના સમયના શબો, કહેવાતી [[શરીરની પેટીઓ]], ઉત્તરી યુરોપમાં [[પેટી]]ઓમાં મળી આવેલ હતી, જેમ કે [[યડે ગર્લ]] અને [[લિન્ડો મેન]].<ref>{{cite web | url = http://www.pbs.org/wgbh/nova/bog/iron-nf.html | title = Bog bodies of the Iron Age | work = [[NOVA (TV series)|NOVA]] | access-date = 2007-10-25 | date = 2006-01-01}}</ref> કુદરતી શબપરીરક્ષણ અન્ય પ્રાણીની પ્રજાતિઓમાં પણ બને છે; જે છીછરા [[ખારા પાણી]]ના વાતાવરણમાં રહેલી પ્રજાતિઓ માટે સૌથી વધુ સામાન્ય છે, ખાસ કરીને તેવા પ્રાણીઓ જેમનું શારીરિક બંધારણ આ પ્રક્રિયા માટે ખાસ રીતે અનુકૂળ હોય જેમ કે [[જળઘોડો]] અને [[સ્ટારફીશ (તારા માછલી)]]. જુની મમી જેમ કે ડાયાનોસોરસ [[લિઓનાર્ડો]], [[ડાકોતા]] અને અમેરિકામાં [[ટ્રાચોડનની મમી]] ખૂબ કિંમતી શોધો હતી. ===યુરોપ=== ====ઇટાલી==== કુદરતી શબપરીરક્ષણ દુર્લભ છે, જેને બનવા માટે ખાસ વાતાવરણની જરૂર પડે છે, પરંતુ તેણે સૌથી જુની જણાતી કેટલીક મમીને ઉત્પન્ન કરી છે. સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધિ પ્રાચીન મમી [[ઓટઝી ધ આઈસમેન]] છે, જે 3300 બીસીની આસપાસ [[ઓટઝલ આલ્પસ]]માં [[ગ્લેસિયર]]માં બરફ બની ગઈ હતી જેની શોધ 1991માં થઈ. [[ફેરેનટીલો]]માં 1805 [http://www.aziendeumbre.it/html/view_mummie.ferentillo.grotte.terni.umbria.html]માં પણ [[અમ્બ્રીઆ]] પ્રદેશની મમી શોધાઇ હતી. આ વીસ કુદરતી મમી છે, જેમાંથી સૌથી પ્રાચિન છે તેની તારીખ ચોથી સદીની છે અને સૌથી નવી અને 19મી સદીની છે. ====પેટીના શબ ==== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]], [[રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ]], [[જર્મની]], [[નેધરલેન્ડ]], [[સ્વિડન]] અને [[ડેનમાર્કે]] મોટી સંખ્યામાં [[પેટીના શબો]]ના ઉત્પાદન કર્યા છે, [[સ્ફેગ્નમ પેટી]]ઓમાં જમા થયેલા લોકોની મમી, જે અનિશ્ચિતપણે ખૂન અથવા તો ધાર્મિક બલિના પરિણામે હતા. તેવા પ્રસંગોમાં, પાણીની એસિડીટી, ઠંડું તાપમાન અને ઓક્સિજનનો અભાવ, ભેગા થઇને શરીરની ત્વચા અને નાના કોષોને પકવી નાખે. હાડપિંજર વિશિષ્ટરૂપથી અધિક સમય સુધી વિઘટિત રહે છે. આવી મમી આશ્ચર્યજનકપણે પેટીમાંથી કાઢીએ તો ઘણી સારી રીતે સચવાયેલી હોય છે, જેની ત્વચા અને આંતરીક અંગો અખંડ હોય છે; અને મૃતકના [[પેટ]]ને તપાસીને તેના છેલ્લા ભોજનની માહિતી પણ નક્કી કરવું શકય બને છે. પ્રખ્યાત પ્રસંગ તેમાં [[હરાલડસ્કેર મહિલા]]નો છે, જેની શોધ [[જુટલેન્ડ]]માં 1835માં પેટીમાં કામદારો દ્વારા થઈ હતી. તેની ખોટી ઓળખ પ્રારંભિક મધ્યકાલિન ડેનિશ રાણી તરીકે થઈ અને તેના કારણે તેને રાજાશાહી [[તાબૂત]] [[વેજલે]]ના [[સેન્ટ નિકોલાઈ ચર્ચ]]માં મૂકવામાં આવી હતી, જ્યાં તે હાલ પણ સ્થિત છે. ====ગુઆન્ચિસ (આદીવાસી રહેવાસી) ની મમી==== [[File:Momia guanche museo santa cruz 27-07.JPG|thumb|200px|મ્યુસીયો ડી લા નેચરલેઝા વાય એલ હોમ્બ્રે (તેનેરાઈફ, કેનરી આઈલેન્ડ, સ્પેન) માં સન એન્ડ્રેસની મમી]][[કેનેરી આઇસલેન્ડ]]ના [[મૂળ]] [[ગુઆન્ચિસ (આદિવાસી રહેવાસીઓ)]] તેમના શબને દફન કરતા, કેટલીએ મમી શુષ્કતાની તીવ્ર સ્થિતિમાં મળી આવેલ હતી, દરેકનું વજન 6 કે 7 પાઉન્ડથી વધારે ન હતું. તેઓની પદ્ધતિ પણ પ્રાચીન [[ઈજીપ્શિયન]]ના લોકોની જેમ સમાન હતી. શબને દફન કરવાની પ્રક્રિયા અલગ પડતી હતી. [[ટેનેરાઈફ]]માં, શબ માત્ર બકરા અને ઘેટાની ચામડીઓમાં વિટાળેલ હતા, જ્યારે બીજા આઇસલેન્ડમાં, એક દારૂ જેવા દ્રવ્યનો ઉપયોગ શરીરને સાચવવા થતો હતો, જે પછી શોધી કે પહોંચી ના શકાય તેવી ગૂફાઓમાં મુકતા હતા, અથવા [[કબ્રના ઢગલા]]માં દાટી દઈ ઉપર રેતીનો ઢગલો કરતા હતા. જો કે ટેનેરાઈફના ઘણા વિસ્તારોમાં શરીરનો વનસ્પતિ તત્વો સાથે પ્રક્રિયા કરતા હતા. દફન કરવાનું કામ એક નિશ્ચિત વર્ગ માટે નક્કી કરેલ હતો, મહિલા મૃતક માટે મહિલાઓ, પુરૂષ મૃતક માટે પુરૂષો. દફન કરવું વાસ્તવિકપણે જરૂરી ન હતું, અને શબો ઘણી વખત ગુફાઓમાં સંતાડેલ અથવા દફનાવાયેલા હતા. જે પધ્ધતિ ટેનેરાઈફના મૂળ રહેવાસીઓ દ્વારા ઉપયોગ કરાતી હતી તે સૌથી વધારે ચોક્કસ હતી, કારણ કે તેમના મમી સૌથી વધુ સરસ રીતે સચવાયેલા હતા અને આઇસલેન્ડ અને [[સ્પેન]]માં સૌથી વધુ પ્રખ્યાત હતા. આદિવાસી મમીઓમાં [[સેન એન્ડ્રેસનું મમી]] [[મ્યુસીયો ડે લા નેચરલેઝા યેલ હોમ્બ્રે]] ([[ટેનેરાઈફ]])માં ઉભી છે. ===સાઉથ અમેરિકામાં === [[File:Peruvian mummy.jpg|thumb|left|200px|કાર્મો કેન્વેન્ટ (લિસ્બન) માં પેરુવિયન મમી]]કેટલાક સૌથી વધુ સારી રીતે સચવાયેલી મમીઓ જે [[ઈન્કા]] સમયની તારીખની [[પેરુ]] અને [[ચીલી]]માં છે જેમાંથી કેટલીક 500 વર્ષ <ref>{{Cite web |url=http://maam.culturasalta.gov.ar/index.php?lang=english |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2012-07-12 |archive-url=https://archive.today/20120712182643/http://maam.culturasalta.gov.ar/index.php?lang=english |url-status=dead }}</ref>જુની છે, ત્યાં બાળકોની ધાર્મિક રૂપથી [[એન્ડેસ]]ના પર્વતોની ટોચ પર બલી અપાતી હતી. આ વિસ્તારમાં મળી આવેલ બીજી [[ચિનચોરો મમી]]ઓ હતી, જે અત્યાર સુધી મળી આવેલમાં સૌથી જૂની મમીઓ હતી. ઠંડી, સૂકી આબોહવાની અસરના કારણે શબ સારી રીતે સુકાય જાય અને અખંડ રીતે સચવાય. 1995માં, દક્ષિણ [[પેરુ]]માં એમપાટો પર્વત પર 1440 અને 1450ની વચ્ચેના સમયમાં મૃત થયેલી એક 11 થી 15 વર્ષની [[ઈન્કા]] છોકરીનું થીજી ગયેલું શબ શોધાયેલું. જેને “ [[મમી જયુનીતા]] ” (સ્પેનમાં “ મોમ્યા જયુનીતા ”) અથવા “ ધ આઈસ મેઇડન ” તરીકે જાણીતું છે, કેટલાક પુરાતત્વવિદો માને છે તેણી [[ઈન્કાના પર્વતના ભગવાન]] એપુસની એક [[માનવ બલીદાન]] હતી. ચીલીમાં, એક “ મીસ ચીલી ” છે, સારી રીતે સચવાયેલી ટીવાનાકુના સમયની મમી છે.<ref>http://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC&amp;pg=PA156&amp;lpg=PA156&amp;dq=Miss+Chile+Mummy&amp;source=bl&amp;ots=BpEJtyAjAs&amp;sig=d0ANonPb7ZjJH5u-X-hXMdC9IiE&amp;hl=en&amp;ei=H7DsScT5NoGeM_SD5ekF&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5</ref> તેણી હાલમાં સન પેડ્રો ડે એટકામામાં [[ગુસ્તાવો પેજ મ્યુઝિયમ]]માં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.alovelyworld.com/webchili/htmgb/chl030.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2009-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090908223004/http://www.alovelyworld.com/webchili/htmgb/chl030.htm |url-status=dead }}</ref>. ત્રણ બાળકોની મમી, 1999માં લુલ્લાઈલાકો પર્વત પર દરીયાઈ સ્તરથી 6700 મીટર ઉપર શોધાયેલી, જે આર્જેન્ટિનાના સાલ્ટામાં મ્યુઝિયમ ઓફ હાઈ અલ્ટીટયુડ આર્કીયોલોજીમાં પ્રદર્શનમાં છે.<ref>http://maam.culturasalta.gov.ar/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1&amp;Itemid=2</ref> ===રશિયામાં === 1989ના ઉનાળામાં, ડો [[નતાલિયા પોલોસ્મેક]]ના નેતૃત્વ હેઠળ એક રશિયાના પુરાતત્વવિદોની ટીમે [[મોંગોલિયન]] સરહદ નજીક [[અલ્ટાય પર્વતો]]માં [[પોન્ટીક-કેસ્પિયન ઘાસના મેદાન]]ના કહેવાતા ''પેસ્ચર્સ ઓફ હેવન'' ના પવિત્ર વિસ્તારમાં [[સાયબેરિયન આઇસ મેઇડન]]ને શોધી કાઢ્યું હતું. શબ પરીરક્ષણ, પછી અસાધારણ હવામાન સ્થિતિઓ દ્વારા પાંચમી સદી બીસીમાં થીજેલી, છ શણગારેલા ઘોડા અને તેણીની છેલ્લી મુસાફરી માટેની પ્રતીકારત્મક ભોજન પણ સાથે હતું, તેણી સમાપ્ત થયેલ [[પેઝિરીક]] સંસ્કૃતિની [[શમન]] હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેણીનું શરીર ભડકીલા ભૂરા રંગના પૌરાણિક પ્રાણીઓના ચિત્રથી ચિત્રાયેલું હતું. સૌથી સારી રીતે સચવાયેલ ટટ્ટુમાં [[ગધેડા]]નું ચિત્ર, એક [[પહાડી ભેંસ]], બે ઉચ્ચ શૈલીપૂર્ણ [[હરણ]] જેના મોટા શિંગડા હતા અને જમણા હાથ પર એક કાલ્પનિક [[માંસાહારી પ્રાણી]]નો સમાવેશ થાય છે. એક મળી આવેલ પુરૂષ (જેનું ઉપનામ “ કોનન ” છે) ની શોધ થઈ હતી જેની છાતી [[ગ્રિફીન]] સમાન દેખાતા બે મોન્સ્ટરની કોતરણીથી સુશોભિત હતી અને ત્રણ આંશિક રૂપથી ઘસાયેલા ચિત્રો, તેના ડાબા હાથ પર બે હરણ અને પહાડી બકરા સમાન દેખાતા હતા. ધ આઈસ મેઇડન વાદવિવાદના સ્ત્રોત બન્યા, કથિત પ્રમાણે તેણીને બહાર કાઢયા પછી તેણીની સારી રીતે દેખભાળ ના થઈ જેના કારણે શરીર બહુ ઝડપથી સડવા લાગ્યું; અને માટે [[સોવિયત યુનિયન]]ના ભાગલા પડ્યા પછીથી, [[અલ્ટાઇ રિપબ્લિકે]] વિવિધ “ ચોરાયેલી ” શિલ્પકૃતિઓને પાછા કરવાની માંગ કરી છે, જેમાં ધ આઈસ મેઇડનનો સમાવેશ થાય છે, જે હાલમાં [[સાયબિરિયા]]માં [[નોવોસાઇબિરસ્ક]]માં સંગ્રહ કરાયેલી છે.<ref>{{cite web | title = The Siberian Ice Maiden | url = http://www.explorenorth.com/library/weekly/more/bl-icemaiden.htm|publisher=ExploreNorth | access-date = 2007-03-17 }}</ref><ref>{{cite journal | last = Polosmak | first = Natalya | title = A Mummy Unearthed from the Pastures of Heaven | journal =[[National Geographic Magazine]] | pages=80–103| year = 1994}}</ref> ===ઉત્તર અમેરિકામાં === 1972માં, આઠ નોંધનીય સચવાયેલી મમીઓ અપસર્જિત [[ઈન્યુટ]] સમજોતા, જેને ગ્રીનલેન્ડમાં [[કીલાકીટસોક]] કહેવાય છે, ત્યાં શોધવામાં આવી. “ ગ્રીનલેન્ડની મમી ' માં છ મહિનાની [[બાળકી]], એક ચાર વર્ષનો છોકરો અને વિવિધ ઉમરની છ મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે લગભગ 500 વર્ષ {{Citation needed|date=March 2010}}પહેલાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેઓના શબ જે ગૂફામાંથી મળી આવ્યા હતા ત્યાં ઉપ-શૂન્ય તાપમાન અને સૂકા પવનના કારણે કુદરતી શબપરીરક્ષણ હતા.<ref>{{cite web | last = Deem | first = James M. | title = World Mummies: Greenland Mummies | url = http://www.mummytombs.com/mummylocator/group/greenland.htm | publisher = Mummy Tombs | date = last updated 2007-03-15 | access-date = 2007-03-16 | archive-date = 2007-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070208160451/http://www.mummytombs.com/mummylocator/group/greenland.htm | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite book | last = Hart Hansen | first = Jens Peder | coauthors = Jørgen Meldgaard; Jørgen Nordqvist (eds.) | title = The Greenland Mummies | location = London | publisher=British Museum Publications | year = 1991 | isbn = 0714125008}}</ref> ઉત્તર અમેરિકાની સૌથી જૂની સચવાયેલી મમી [[કવાડે ડન ત્સ'ઈન્ચી]] ([[શેમ્પેઇનની અને એશીહીક પ્રથમ રાષ્ટ્રો]]ની [[સાઉથર્ન તટચોન]] ભાષામાં “ પહેલાના જમાનાનો માણસ ” ) એ 1999 ઓગસ્ટમાં [[ટટશેનશીની અલ્સેક પાર્ક]]માં બરફીલા પ્રદેશના ખૂણામાં ત્રણ રાષ્ટ્રીય શિકારીઓ દ્વારા શોધાઇ હતી. એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું છે કે તે 550 વર્ષ જુની હતી અને તેના સચવાયેલા અવશેષો ઉત્તર અમેરિકાના સૌથી જૂના શોધાયેલામાંના હતા.<ref>{{cite web | last = Ministry of Tourism, Sport and the Arts, British Columbia | title = Kwaday Dan Ts'inchi | url = http://www.tsa.gov.bc.ca/archaeology/kwaday/ | access-date = 2007-03-08 | archive-date = 2007-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070125170847/http://www.tsa.gov.bc.ca/archaeology/kwaday/ | url-status = dead }}; {{cite web | last = Lundberg | first = Murray | title = Kwaday Dän Sinchi, The Yukon Iceman | url = http://www.explorenorth.com/library/weekly/aa082599.htm | publisher = ExploreNorth | date = 2001-07-24 | access-date = 2007-10-25 }}</ref> {{Cite check|date=December 2007}} ==સ્વયં શબ પરીરક્ષણ == સંતો જેમના શરીર કોઈપણ જાતનાં સુવિચારિત શબપરીરક્ષણના લક્ષણો વગર [[અભ્રષ્ટ]] હતા તેવા કેટલાક બુદ્ધ સંતો પુજનીય હતા જે માનતા હતા કે તેઓ તેમની મૃત્યુ પર વાસનાની ઈન્દ્રિયોને વશ કરવા સફળતાપૂર્વક સક્ષમ હતા. “ બુદ્ધ સંતોનું કહેવું હતું કે ફકત અંગ્રિમ પંડિતો જ મૃત્યુ પહેલા એક ખાસ નક્કી કરેલ સ્થિતિમાં રહી શકે છે અને પોતાને પવિત્ર કરી શકે કે જેથી તેમનું શરીર સડી ન જાય.'<ref>[http://english.pravda.ru/science/19/94/378/15173_immortality.html મરણાધીન અને સંતો મૃત્યુ પછી શારીરિક અમર રહી શકે છે - પ્રવદા.][http://english.pravda.ru/science/19/94/378/15173_immortality.html આરયુ]</ref> ઘણા મહાયના બુદ્ધ સંતોએ તેમના મૃત્યુના સમયનો અહેવાલ આપ્યો છે અને તેમના છેલ્લા વિધાનો છોડી ગયા અને તેમના શિષ્યોને [[કમળની અવસ્થા]]માં તેમને સમાધિ કરાવી, તેમને એક મોટા વાસણમાં સૂકવવાના તત્વો (જેમ કે [[લાકડું]], [[પેપર]], અથવા [[લીંબુ]]) સાથે મૂકવામાં આવે અને ઈંટોથી ઘેરી લઇને કે મોટાભાગે ત્રણ વર્ષ પછી, પાછળથી ખોદીને કાઢી શકાય. સંગ્રહ કરેલા શરીરોને રંગ કરી શણગારવામાં આવે છે અને સોનાથી શ્રુંગાર કરવામાં આવે છે. [[વિકટર એચ. મેર]] દાવો કરે છે એક ટિબેટીયન સાધુના સ્વયં શબપરીરક્ષણ જે સીએ. 1475 માં મૃત થયેલ અને જેનું શરીર 1990માં અપેક્ષાકૃત અભ્રષ્ટ પુન: પ્રાપ્ત થયું હતું, જે તેમને પ્રભાવશાળી ચિન્તનના અભ્યાસ, દીર્ઘકાલિન ઉપવાસના યુગ્મિત થઈ અને ધીમા સ્વયં શ્વાસ રોકીને મેળવેલી અને એક વિશિષ્ટ પટ્ટાનો ઉપયોગ કરી, જે તેની ગરદન અને ઘૂંટણ સાથે જોડાયેલ હોય જેથી [[કમળની અવસ્થા]]માં બેસી શકાય. શબો તથા કથિત કહેવાતા સ્વયં શબપરીરક્ષણ કરેલા સંતોની મમીઓની પ્રદર્શની [[જાપાની]] લોકોના પવિત્ર સ્થાનોમાં થાય છે, અને એવો દાવો કરાય છે, કે આ સંતોએ તેમના મૃત્યુ પહેલા ઓછું ભોજન જે મીઠા, [[સૂકામેવા]], [[દાણા]], [[મૂળ]] અને [[પાઈન બાર્ક]] અને ''[[ઉરુષી]]'' ચ્હાનું બનેલું હોય, તેવું ભોજન ગ્રહણ કરતા હતા.<ref>[http://www.sonic.net/~anomaly/japan/dbuddha.htm જાપાનની બુદ્ધ લોકોની મમીઓ]</ref> એમાંના કેટલાક પાઈનના લાકડાની પેટીમાં મીઠું ભરી જીવતા દાટેલા હતાં. ==આધુનિક મમી== 1830માં, [[જેરેમી બેન્થમ]], [[ઉપયોગીતાવાદ]]ના શોધકે પોતાના મૃત્યુ પછી પાલન કરવા માટેની માહિતીઓ છોડી ગયા હતા, જેણે એક પ્રકારની આધુનિક મમીની રચનાની શરૂઆત કરી. તેણે સૂચના આપી કે તેના શબને દૃષ્ટાન્ત આપવા માટે “ નાદાનીમાં અંગવ્યવચ્છેદ કેટલું ભયજનક હોય શકે ” પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવે; એક વખત પ્રદર્શિત થયા પછી અને તેના વિષે ભાષણ આપ્યા પછી, તેણે સૂચના આપી કે તેમાં તેના હાડપિંજર સહિત તેના શરીરના અંગોને સાચવવામાં આવે, (સિવાય કે તેની ખોપડી, જે સચવાયું ના હોય છતાં, જ્યાં સુધી ચોરીના કારણે બીજી જગ્યાએ સંગ્રહ કરવા જરૂરી પડે ત્યાં સુધી તેના ચરણને પાસે પ્રદર્શિત કરાયું),<ref>{{Cite web |url=http://www.mentalfloss.com/blogs/archives/12653 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119161451/http://www.mentalfloss.com/blogs/archives/12653 |url-status=dead }}</ref> તેના શરીરને તે જે મોટાભાગે કપડાં પહેરે છે તે કપડાં પહેરવાના હતા, અને જ્યારે “ હું વિચારોમાં પરોવાયેલો હોવું છું ત્યારે જે રવૈયામાં જીવીને જે ખુરશી મોટાભાગે મારા દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે તેમાં બેસાડવો ”. તેના શરીરને મીણના માથાથી સજ્જ કરવામાં આવેલી, કારણ કે તેને બનાવવામાં ખૂબ તકલીફ પડી હતી કેમ કે બેન્થમે વિનંતી કરેલી, તેને [[લંડનની યુનિવર્સિટી કોલેજ]]માં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી. 20મી સદીના પ્રારંભમાં, [[કોસ્મીસમ]]ની રશિયાની ચળવળ દરમિયાન, [[નિકોલજ ફેદોરોવ]] દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું તેમ, મૃત લોકોના વૈજ્ઞાનિક પુર્નજીવનને નવી દૃષ્ટિ આપી. આ વિચાર એટલો પ્રસિદ્ધ થયો હતો કે [[લેનીન]]ના મૃત્યુ પછી, [[લિયોનીદ ક્રાસીન]] અને [[એલેક્ષેન્ડર બોગડાનોવે]] સૂચવ્યું કે તેના શરીર અને મગજને [[ઈતિવૃત્તપણે સાચવવા]]માં આવે કે જેથી ભવિષ્યમાં તેને પુન:જીવત કરાય.<ref>લેખ જુઓ: А.М. и А.А. Панченко «Осьмое чудо света», in the book Панченко А.М. О русской истории и культуре. સેન્ટ. પિટર્સબર્ગ : અઝબુકા, 2003. પૃષ્ઠ 32.</ref> જરૂરી સાધનો વિદેશમાંથી ખરીદવામાં આવ્યા, પરંતુ વિવિધ કારણોના લીધે આ આયોજન સિદ્ધ ના થયું.<ref>આઇબેડિમ.</ref> તેના શરીરને [[સંલેપન]] કરવાની જગ્યાએ અને તેને કાયમી ધોરણે મોસ્કોના [[લેનીન મૌસોલિયમ]]માં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું, જ્યાં તે આજે પણ પ્રદર્શિત કરેલ છે. મૌસોલિયમ પોતે જ [[અલેકસે શચુસેવ]] દ્વારા [[જોસરના પિરામિડ]] અને [[સાયરસની કબ્ર]]ના આધારે બનાવવામાં આવેલું. [[મેક્સિકો]]ના [[ગ્યુનાજયુતો]] રાજ્યમાં, [[મેક્સિકો શહેર]]ની ઉત્તર પશ્ચિમી દિશામાં [[ગ્યુનાજયુતો]] નામના શહેરમાં એક કબ્રસ્તાનમાં [[મમીઓ શોધાઇ હતી]]. તેઓ આકસ્મિકરીતે આધુનિક મમીઓ હતી અને 1896 અને 1958 વચ્ચેના વર્ષોમાં એક આંતરિક કાયદા મુજબ મૃતકના સગાઓએ એક કબ્રનો કર ચૂકવવાનો જરૂરી બનતો હતો ત્યારે જ્ઞાતપણે ખોદી કાઢવામાં આવેલી. ''મ્યુસેઓ ડે લાસ મોમાયસ'' માં, જેના પરથી સમગ્ર શહેર નજરે પડે છે ત્યાં ગ્યુનાજયુતો મમીઓને પ્રદર્શનમાં મુકેલી છે. આ આધુનિક સમયમાં કુદરતી શબપરીરક્ષણનું એક બીજું નોંધનીય ઉદાહરણ [[ક્રિસ્ટીયન ફ્રેડરિક વોન કહલબટઝ]] (1651-1702) છે, જેનું શબ તેના વતન [[કેમ્પહેલ]]માં પ્રદર્શિત કરાયું છે. 1994માં, 1729-1838 ની વચ્ચેના સમય 265 શબપરીરક્ષણ શબો [[હંગેરી]]ના [[વેક]]માં [[ડોમિનિકન]] ચર્ચના ભોંયરામાં મળી આવ્યા હતા. આ શોધ વૈજ્ઞાનિક રૂપથી ખૂબ મહત્વની સાબિત થઈ અને 2006 સુધીમાં [[બુધપેસ્ટ]]માં એક મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરીમાં એક પ્રદર્શન પણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.nhmus.hu/tarak/embertar/gyujtemenyek/ujkorimumgyujt.html |title=Újkori múmiák gyűjteménye |access-date=2010-06-16 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930192010/http://www.nhmus.hu/tarak/embertar/gyujtemenyek/ujkorimumgyujt.html |url-status=dead }}</ref> માર્ચ 2006માં, [[ગ્રીક રૂઢિચુસ્ત]] [[સંત]] [[વિસારીયન કોર્કોલિકોસ]]નું શબ, તેને દફન કર્યાના 15 વર્ષ પછી [[તેના કબ્રમાંથી અખંડ]] પ્રાપ્ત થયું. આ ઘટનાએ જે આને [[ચમત્કાર]] માનતા હતા અને બીજા તે જે આને કુદરતી શબપરીરક્ષણના પરિણામનો દાવો કરતા હતા તેઓની વચ્ચે વાદવિવાદ ઊભાં કર્યાં. ====વ્યાવસાયિક શબપરીરક્ષણ==== [[File:Cat Mummification by Summum.jpg|right|thumb|200px|સમ્મમ દ્વારા શબ પરીરક્ષણ કરાયેલી એક બિલાડી]] 1975 માં, [[સમ્મમ]] નામની એક [[ગુપ્ત]] સંસ્થાએ “ આધુનિક શબપરીરક્ષણ ” એક સેવા રજૂ કરી જે આધુનિક પ્રવિધિઓની સાથે પ્રાચીન પદ્ધતિઓના પહેલુનો ઉપયોગ કરતી હતી. આ સંસ્થા માણે છે કે પ્રાણીઓ અને લોકોનું [[મુળતત્વ]] જે શરીરની મૃત્યુ પછી પણ ચાલુ હોય જ છે, અને તેનું શબપરીરક્ષણ પ્રક્રિયા એ તેમના શરીરને સાચવવાના અર્થે કરાય છે, જે તેમના મૂળતત્વોને નવી જગ્યાએ પારગમન કરવામાં મદદરૂપ થવા માટે સ્ત્રોત બની રહે છે. પ્રાચીન કાળની મમીઓની લાક્ષણિક નિર્જલીકરણ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કર્યા વગર, સમ્મને રાસાયણિક પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કર્યો જેમાં શબને એક સાચવવા માટેના પ્રવાહીમાં એક ટેંકમાં કેટલાક મહિનાઓ માટે ડૂબાડી રાખવામાં આવે. સમ્મમ દાવો કરે છે કે તેની આ પ્રક્રિયા શબને એટલી સારી રીતે સાચવે છે કે ભવિષ્યમાં પણ તેના ડીએનએ અખંડ રહેશે, જેનાથી [[પ્રતિરૂપણ]] પ્રક્રિયાની શકયતા પણ ખુલ્લી રહેશે, જે ચોક્કસરૂપથી પ્રવિધિને વિજ્ઞાન મનુષ્ય પર ઉપયોગ કરી શકશે. નવી કથાઓ મુજબ,<ref name="MummyMakers">{{cite web |last = Laytner |first = Ron |authorlink = |date = |year = 2007 |month = |url = http://www.editinternational.com/index.php?pag=stories.php%3Fcat%3D3f5121f82466f&sub=41e6d1f696796 |title = The Mummy Makers |format = |work = |pages = |publisher = Edit International |access-date = 2007-09-16 |archive-date = 2008-06-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080624201829/http://www.editinternational.com/index.php?pag=stories.php%3Fcat%3D3f5121f82466f&sub=41e6d1f696796 |url-status = dead }}</ref> સમ્મમે મોટી સંખ્યામાં પણ પક્ષીઓ, બિલાડીઓ, અને કુતરાઓ, તેમ જ લોકોનું પણ શબપરીરક્ષણ કર્યું છે. સમ્મ્મની વધારે ચર્ચા ''ધ સાઇન્ટિફિક સ્ટડી ઓફ મમીસ'' માં થઈ છે, જે આર્થર સી. ઓફેડરહેડ દ્વારા લખાઇ છે.<ref name="NGPetWrap">{{Cite video| people = Chan, Wah Ho (Cinematographer)|date= 1996| title = Pet Wraps&nbsp;| medium = TV| location = &nbsp;USA| publisher = National Geographic Television}}</ref> <ref name="AufderheideSummum">{{cite book | last = Aufderheide | first = Arthur C. | year = 2003 | title = The Scientific Study of Mummies | url = https://archive.org/details/scientificstudyo0000aufd | publisher = Cambridge University Press | pages = [https://archive.org/details/scientificstudyo0000aufd/page/60 60], p. 411 | location = Cambridge | isbn = 0-521-81826-5}}</ref> ====પ્લાસ્ટિકરણ ==== [[પ્લાસ્ટિકરણ]] એ પ્રવિધિ છે જેનો ઉપયોગ [[શરીર રચના વિજ્ઞાન]]માં શરીર અને શરીરના અંગો સંગ્રહવા માટે ઉપયોગમાં લેવા આવે છે. [[પાણી]] અને [[ચરબી]]ને નિશ્ચિત પ્રકારના [[પ્લાસ્ટિક]]થી બદલવામાં આવે છે, સ્પર્શ કરી શકાય તેવા નમૂનામાં પરીણમે છે, અને દુર્ગંધ અને સડી ના જાય અને મૂળ નમૂનાના આધારે સૂક્ષ્મદર્શીય યંત્રીક ગુણોને પણ કાયમ રાખે છે. આ પ્રવિધિ જ્યારે તેઓ 1978માં શરીર રચનાના વિજ્ઞાનની સંસ્થાની [[હેડલબર્ગ યુનિવર્સિટી]]માં કામ કરતા હતા ત્યારે [[ગુન્થર વોન હેગન્સ]] દ્વારા શોધાઇ હતી. વોન હેગન્સે આ પ્રવિધિના વિવિધ દેશોમાં પેટન્ટ અધિકાર પણ મેળવેલા અને મુખ્ય રૂપથી આ પ્રચારમાં, ખાસ કરીને [[બોડી ર્વલ્ડ]] પ્રવાસ પ્રદર્શનીના રચેતા અને ડિરેકટર તરીકે શામિલ હતા,<ref>[http://www.bodyworlds.com બોડી ર્વલ્ડની અધિકૃત વેબસાઇટ]</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય રૂપથી પ્લાસ્ટિક માનવ શરીરનું પ્રદર્શન કરતા હતા. તેમણે [[હેડલબર્ગ]]માં ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પ્લાસ્ટિનેશનની પણ સ્થાપના કરી અને નિદર્શન કર્યું. વિશ્વભરમાં 40 સંસ્થાથી પણ વધારે પ્લાસ્ટિકરણ માટેની સગવડો આપે છે, ખાસ કરીને ઔષધિય સંશોધન અને અભ્યાસ માટે, અને મોટાભાગની પ્લાસ્ટિકરણ માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી સાથે જોડાયેલી છે.<ref>[http://isp.plastination.org/ ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટી ફોર પ્લાસ્ટિનેશન ]</ref> === આધુનિક સમયમાં પ્રાચીન મમીઓ સાથેના વ્યવહાર === [[મધ્યકાલિન યુગ]]માં, [[અરેબિક]] ભાષામાં [[બિટુમેન]]નો ખોટો અનુવાદ થવાના આધારે, એવું વિચારવામાં આવ્યું હતું કે મમીઓ ઉપચારાત્મક ગુણો ધરાવે છે. જેના પરિણામે, ઈજીપ્તની મમીને દળીને પાવડર કરી વહેંચવાની અને દવા તરીકે ઉપયોગમાં લેવાની એ સામાન્ય કાર્યપ્રણાલી બની. જ્યારે સાચી મમી મળતી બંધ થઈ ગઈ ત્યારે ઠગ વ્યાપારીઓ ચોરો, ગુલામો અને [[આત્મહત્યા]] કરતા લોકોના શબોને [[તડકામાં સૂકવી]] મમીના બદલામાં આપતા હતા.<ref>{{cite web | url = http://www.channel4.com/history/microsites/B/bodies/cases/case18.html | title = What was mummy medicine? | access-date = 2008-02-08 | publisher = [[Channel 4]] }}</ref> આ કાર્યપ્રણાલી એક મોટા પાયાના ધંધા તરીકે વિકાસ પામ્યો અને 16મી સદીના અંત સુધી ખૂબ ફેલાયો. બે સદી અગાઉ, મમીઓમાં નીકળતા લોહીને બંધ કરવા માટેના ઔષધીય ગુણો હોવાનું માનવામાં આવતું હતું અને ચૂર્ણના રૂપમાં [[મેલીફાઈડ મેન]] તરીકે [[ઔષધીય]] બતાવી વહેંચતા હતા.<ref name="Daly1994">{{cite journal | author = Daly, N. | year = 1994 | title = That Obscure Object of Desire: Victorian Commodity Culture and Fictions of the Mummy | journal = NOVEL: A Forum on Fiction | volume = 28 | issue = 1 | pages = 24–51 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0029-5132(199423)28%3A1%3C24%3ATOOODV%3E2.0.CO%3B2-8 | access-date = 2008-02-08 | doi = 10.2307/1345912 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> ચિત્રકારોએ પણ ઈજીપ્તની મમીઓનો ઉપયોગ કર્યો છે, એક કથ્થઇ રંગ જેને ''[[કેપુટ મોર્ટમ]]'' (લેટિનમાં ''મૃતકનું માથું'' ) કહેવાતો, તે મૂળરૂપથી મમીઓના વિટાળેલ કપડાંમાથી બનતો હતો. તે 17મી સદીમાં ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતો, પરંતુ જ્યારે ચિત્રકારોને સામાન્યરૂપથી તેની બનાવટ વિશે જાણકારી થઈ ત્યારે 19મી સદીના પ્રારંભમાં બંધ થઈ ગયો. હજારોની સંખ્યામાં શબપરીરક્ષણ કરાયેલી બિલાડીઓને ઈજીપ્તથી ઈંગ્લેન્ડ [[ખાતર]] બનાવવાની પ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં લેવા માટે મોકલવામાં આવી હતી. <ref>{{cite book |author=Wake, Jehanne |title=Kleinwort, Benson: the history of two families in banking |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford [Oxfordshire] |year=1997 |pages= |isbn=0-19-828299-0 |oclc= | url = http://books.google.co.uk/books?id=Qm1fHrcgZuoC&pg=RA1-PA118&dq=mummified+cats+fertilizer&sig=VIGDoDlcYOq8Nb3gtcVNNi9poWY }}</ref> 19મી સદીમાં, ઈજીપ્તમાં શિલ્પકૃતિઓ અને પ્રથમ કબ્રની શોધ થયા પછી, ઈજીપ્તોલોજી આખા યુરોપમાં, ખાસ કરીને વિકટોરિયાના ઈંગ્લેન્ડમાં, મોટી ઘેલછા બની ગઇ હતી. યુરોપિયન શ્રીમંતો પ્રાસંગિક રૂપથી મમીઓ ખરીદવા અને તેને ખોલીને નિરીક્ષણ સભા ગોઠવીને ખુદ મનોરંજન કરતા હતા.<ref name="Daly unwrapping">{{cite journal | author = Daly, N. | year = 1994 | title = That Obscure Object of Desire: Victorian Commodity Culture and Fictions of the Mummy | journal = NOVEL: A Forum on Fiction | volume = 28 | issue = 1 | pages = 24–51 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0029-5132(199423)28%3A1%3C24%3ATOOODV%3E2.0.CO%3B2-8 | access-date = 2008-03-16 | doi = 10.2307/1345912 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> આ સભાઓને કારણે સો જેટલી મમીઓ નાશ પામી કારણ કે દેખાડવામાં હવા લાગતા તેને સડો લાગતા તે ખરાબ થઈ ગઈ હતી. [[શહેરી દંતકથા]] કે મમીનો [[લોકોમોટિવ્સ]] માટે [[બળતણ]] તરીકેનો ઉપયોગ, [[માર્ક ટ્વેન/0}|માર્ક ટ્વેન/0}<ref name="Straight">{{cite web | url = http://www.straightdope.com/columns/020222.html | publisher = [[The Straight Dope]] | title = Do Egyptians burn mummies as fuel? | date = 2002-02-22 | access-date = 2008-03-16 | archive-date = 2008-05-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080512091821/http://www.straightdope.com/columns/020222.html | url-status = dead }}</ref>]] દ્વારા પણ લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ વાર્તાની હકિકત હજી પણ ચર્ચાનો વિષય છે. [[અમેરિકન સિવિલ વોર]] દરમિયાન, મમીને-વિંટાડવાના લિનનનો [[કાગળ]] બનાવવામાં ઉપયોગ કરવામાં આવતો હોવાની વાત થતી હતી.<ref name="Straight"></ref><ref name="Capital Weekly">{{cite news | last = Pronovost | first = Michelle | url = http://www.mainecoastnow.com/articles/2005/03/17/capitalweekly/local_news/n6mummy.txt | access-date = 2008-03-16 | date = 2005-03-17 | publisher = [[Capital Weekly]] | title = Necessity of paper was the 'mummy' of invention | archive-date = 2010-11-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101106183429/http://www.mainecoastnow.com/articles/2005/03/17/capitalweekly/local_news/n6mummy.txt | url-status = dead }}</ref> આ દાવાઓની હકિકતના પૂરાવા હજી પણ શંકાસ્પદ છે.<ref name="Baker">{{cite book |last=Baker |first=Nicholson |title=''Double Fold: Libraries and the Assault on Paper'' |url=https://archive.org/details/doublefoldlibrar00bake |year=2001 |publisher=Random House |location=New York |isbn=0357504443 }}</ref><ref name="Dane">{{cite journal |last=Dane |first=Joseph A. |year=1995 |title=The Curse of the Mummy Paper |journal= Printing History |volume=17 |pages=18–25 }}</ref> ==મમીઓની કાલ્પનિક કથાઓ == મમીઓને સામાન્યરૂપથી [[ડરાવણી]] વિદ્યામાં [[અમૃત જીવો]] તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે. 20મી સદી દરમિયાન, [[ડરાવણી ફિલ્મો]] અને બીજી બધા મિડિયાએ મમીઓ સાથે [[શ્રાપ]] જોડાયેલો હોવાનું પ્રખ્યાત કર્યું. સૌથી પ્રારંભિક પ્રસ્તુતિમાંનું એક ''[[ધ જવેલ ઓફ સેવન સ્ટાર્સ]]'' હતું, એક [[ડરાવણી નોવેલ (પુસ્તક)]] જે [[બ્રામ સ્ટોકર]] દ્વારા રચિત 1903માં પ્રથમ પ્રકાશિત થઈ હતી, જે એક પુરાતત્વવિદના એક પ્રાચીન ઇજીપ્શિયન મમીને પુન: જીવિત કરવાના ષડયંત્ર સાથે સંબંધિત છે. આ પુસ્તક પાછળથી 1971ની ફિલ્મ ''[[બ્લડ ફ્રોમ ધ મમીસ ટોમ્બ]]'' નો આધાર બની. ફિલ્મો જે આ માન્યતાને પ્રસ્તુત કરે છે તેમાં સમાવેશ થાય છે, [[બોરીસ કાર્લોફ]]નો [[ઈમ્હોટેપ]] તરીકે તારાંકિત 1932ની ફિલ્મ ''[[ધ મમી]]'' , 1940 માં એક પછી એક ચાર બીજી [[યુનિવર્સિલ સ્ટુડિયો]]ની મમીની ફિલ્મો જેમાં [[ખરીશ]] નામની મમી પ્રસ્તુત થઈ, જેનું શીર્ષક પણ ''[[ધ મમી]]'' હતું, 1959 માં હેમરે ''[[ધ મમીસ હેન્ડ]]'' અને ''[[ધ મમીસ ટોમ્બ]]'' ને ફરી બનાવી; [[મૂળ ફિલ્મને ફરીથી બનાવી]] જે 1999માં રજૂ થઈ (અને પછી બે સીધી ઉત્તર કથાઓ અને એક તેની આજુબાજુ કરતી ફિલ્મ પણ પેદા કરી). [[ટુટનખામુન]]ની કબ્રના શ્રાપને માન્યા પછી શ્રાપિત મમીઓની માન્યતા કદાચ એક અંશ સુધી બંધ થઈ. 1997માં [[અમેરિકન બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની]] એ ટી.વી. હોલીડે શોનું પ્રદર્શન કર્યું, ''[[ધ હેલોવીન ધેટ ઓલ્મોસ્ટ વોસન્ટ]]'' , જેમાં ઈજીપ્તની મમી (રોબર્ટ ફિચ) બોલ્યા વગર [[કાઉન્ટ ડ્રેકયુલા]]ના ભવનમાં પહોંચી જાય છે. 1922માં [[ટુટનખામુન]]ના કબ્રને શોધ્યા પછી પુરાતત્વવિદ [[હાવર્ડ કાર્ટરે]] મમીઓને તેમના મુખ્યવર્ગમાં લાવ્યા. [[હસીમજાક]]ની રમુજી ત્રિપુટી [[થ્રી સ્ટુજસે]] એક ટૂંકી ફિલ્મ ''[[વી વોન્ટ અવર મમી]]'' માં હાસ્યરૂપથી આ શોધને પોતાના કામમાં ઉપયોગ કર્યો, જેમાં તેઓએ [[મીડજેટ]] કિંગ રુટેનટયુટેનની [[કબ્ર]] (અને તેની રાણી, હોસ્ટી ટોસ્ટી)નુ અન્વેશણ કર્યું છે. એક દશક પછી, તેઓ ઠગ બન્યા, ''[[મમીસ ડમીસ]]'' માં વેચવાવાળાના [[રથ]]નો ઉપયોગ કર્યો છે, જેમાં તેઓએ અન્ય કિંગ રુટેનટયુટેન ([[વર્નન ડેન્ટ]]) જેને દાંતની પીડા હતી તેની આખરે મદદ કરી. ==સંદર્ભો== {{Reflist}} ==સ્ત્રોતો== ===પુસ્તકો=== <div class="references-small"> * {{cite book |last = Aufderheide |first = Arthur C. |authorlink = |year = 2003 |title = The Scientific Study of Mummies |url = https://archive.org/details/scientificstudyo0000aufd |publisher = Cambridge University Press |location = Cambridge |isbn = 0-521-81826-5 |unused_data = |ISBN status = May be invalid - please double check }} *બાર્બર, એલિઝાબેથ વેલેન્ડ. 1999. ''ધ મમીસ ઓફ ઉરુમ્ચી'' . 1999. લંડન પાન બુકસ. ઉપરાંત : ડબલ્યુ. ડબલ્યુ. નોર્ટન એન્ડ કંપની. આઇએસબીએન 0-907061-05-0 *[[બજ, ઈ. એ. વેલીસ]]. 1925. ''ધ મમી, એ હેન્ડબુક ઓફ ઈજીપ્શિયન ફુનરરી આર્કીયોલોજી.'' ડોવર પબ્લિકેશન. ઈન્ક., ન્યૂ યોર્ક. ડોવર પ્રકાશન 1989, (512 પાના) આઇએસબીએન 80-85905-48-5 *ડેવીસ-કીમ્બોલ, જેનીન, સાથે બેહાન, મોના. 2002. વોરિયર વુમન : એન આર્કિયોલોજીસ્ટ સર્ચ ફોર હિસ્ટરીસ હીડન હિરોઈન્સ. વોર્નર બુકસ, ન્યૂ યોર્ક. ફર્સ્ટ ટ્રેડ પ્રિન્ટીંગ, 2003. આઇએસબીએન 0-907061-05-0 *ઈલ્કરસન, બીલ. 2006. ''રેપ-ઈટ-અપ : હાઉ માય લોસ્ટ ચાઈલ્ડ વીલ સરવાઈવ અસ ઓલ.'' . પોર્ટલેન્ડ આઈ ઓફ રો ટેક્સ્ટસ. આઇએસબીએન 81-7304-025-7 *મેલોરી, જે.પી. અને માયર, વિકટર એચ. 2000. ''ધ ટેરીમ મમીસ : એન્સીયન્ટ ચાઈના એન્ડ ધ મીસ્ટ્રી ઓફ ધ અરલીયેસ્ટ પીપલ્સ ફ્રોમ ધ વેસ્ટ.'' થેમ્સ એન્ડ હડસન. લંડન 2000. આઇએસબીએન 0-907061-05-0 *પ્રિંગલ, હેથર. 2001). ''મમી કોંગ્રેસ : સાયન્સ, ઓબ્સેશન, એન્ડ ધ ઓવરલાસ્ટીંગ ડેડ'' . પેન્ગિવન બુકસ. આઇએસબીએન 0-907061-05-0 *ટેલર, જોહ્ન એચ. 2004. ''મમી : ધ ઈન્સાઈડ સ્ટોરી'' . ધ બ્રિટીશ મ્યુઝિયમ પ્રેસ. આઇએસબીએન 0-907061-05-0 </div> ===ઓનલાઇન=== <div class="references-small"> *{{cite news |url = http://www.editinternational.com/index.php?pag=stories.php%3Fcat%3D3f5121f82466f |title = The Mummy Makers |publisher = Edit International |date = 2003-2004 |access-date = 2006-05-29 |archive-date = 2006-12-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061207181050/http://www.editinternational.com/index.php?pag=stories.php%3Fcat%3D3f5121f82466f |url-status = dead }} *[[Howstuffworks.com]] પર [http://science.howstuffworks.com/mummy.htm મમીસ] *[http://www.straightdope.com/columns/010126.html ''ધ સ્ટ્રેઈડ ડોપ'' દાવો કરે છે કે ઈજીપ્તની મમીઓ કોકેઈનના ઉપયોગ કરવાના પુરાવાને બતાવે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720004633/http://www.straightdope.com/columns/010126.html |date=2008-07-20 }} *[http://www.colostate.edu/Dept/Entomology/courses/en570/papers_2000/wells.html કોલોરાડોની યુનિવર્સિટીના લેખ ઈજીપ્તની મમીઓમાં કોકેઈન અને દુનિયાના બીજા ડ્રગ્સના શોધની ચર્ચા કરે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505104808/http://www.colostate.edu/Dept/Entomology/courses/en570/papers_2000/wells.html |date=2006-05-05 }} *[https://web.archive.org/web/20091027144751/http://www.geocities.com/dimitrovs75/mummy.htm અજાણી મમી ઈ ના વિશે] * {{cite web |last = |first = |authorlink = |date = |year = |month = |url = http://www.summum.us/mummification/ |title = Summum - Modern Mummification |work = |pages = |publisher = Summum |language = |access-date = 2006-05-29 |curly = }} *[https://www.virtual-body.org/gallery/virtual-mummy/ ધ વર્ચ્યુઅલ મમી : માઉસથી ક્લિક કરીને મમી અંગે જાણો] </div> ===વિડીઓ=== <div class="references-small"> * {{Cite video |people = Chan, Wah Ho (Cinematographer) |date= 1996 |title = Pet Wraps&nbsp; |medium = TV |location = &nbsp;USA |publisher = National Geographic Television }} * {{Cite video |people = Frayling, Christopher (Writer/Narrator/Presenter) |date= 1992 |title = [http://amazon.imdb.com/title/tt0262957/ The Face of Tutankhamun]&nbsp; |medium = TV-Series |location = &nbsp;England/USA |publisher = British Broadcasting Corporation (BBC) }} </div> ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons|Mummies}} * [[જે. પોલ ગેટ્ટી સંગ્રહાલય]]માંથી [http://www.getty.edu/art/videos/mummification_process/mummification_process.html શબ પરીરક્ષણ પ્રક્રિયાનું એનિમેશન] * http://www.mummytombs.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190706103726/http://mummytombs.com/ |date=2019-07-06 }} * [http://brian.finucane.googlepages.com/mummies કુદરતી સંગ્રહ થયેલી પેરુની મમીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426192229/http://brian.finucane.googlepages.com/mummies |date=2009-04-26 }} * [http://www2.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-08/25/content_368631.htm ચાઈનામાં વિશ્વની સૌથી સારી રીતે સચવાયેલી મમીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422185916/http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-08/25/content_368631.htm |date=2008-04-22 }} * [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]]ની વેબસાઈટ પરથી ધ [http://www.ucl.ac.uk/Bentham-Project/info/marmoy.htm “ ઓટો-આઈકોન ઓફ જેરેમી બેન્થામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210065136/http://www.ucl.ac.uk/Bentham-Project/info/marmoy.htm |date=2007-02-10 }} * [http://www.akhet.co.uk/cat.htm બિલાડીની મમીઓ] * [http://www.aldokkan.com/religion/mummy.htm ઈજીપ્શિયન અને ઈનકેન શબપરીરક્ષણ] * [http://www.akhet.co.uk/clikmumm.htm ક્લિક થાય તેવી મમી] * [[સ્મીથસોનિયન ઈન્સ્ટિટ્યુશન]]માંથી [http://www.si.edu/resource/faq/nmnh/mummies.htm મમી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301113105/http://www.si.edu/resource/faq/nmnh/mummies.htm |date=2007-03-01 }} * [http://dsc.discovery.com/convergence/rameses/rameses.html રેમેસીસ : રેથ ઓફ ગોડ ઓર મેન?] [[ડિસ્કવરી ચેનલ]] પરથી * [http://www.summum.org/mummification/pets/animalgallery.shtml સમ્મમ-એનિમલ મમી ગેલેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923130836/http://www.summum.org/mummification/pets/animalgallery.shtml |date=2009-09-23 }} * ''[[નેશનલ જીયોગ્રાફીક]]'' વેબસાઈટ પરથી લેખ, [http://news.nationalgeographic.com/news/2003/04/0430_030430_royalmummy.html યુ.એસ. મ્યુઝિયમ ટુ રીટર્ન રામસેસ I મમી ટુ ઈજિપ્ત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728050422/https://news.nationalgeographic.com/news/2003/04/0430_030430_royalmummy.html |date=2018-07-28 }} * પેરુમાંથી મળી આવેલ કૂતરાની મમીનો લેખ “ [http://dogsinthenews.com/stories/060913a.php કિંગ મટ્ટસ ટોમ્બ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511194834/http://dogsinthenews.com/stories/060913a.php |date=2008-05-11 }} ”, 2006-09-13 * [http://cognitivelabs.com કોગ્નિટિવ લેબ્સ]માંથી, [http://cognitivelabs.com/mummy1big.htm રોમન પિરિયડ ફ્ય્યુમ મમીસ : અ પિકચર ટેસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804130949/http://www.cognitivelabs.com/ |date=2009-08-04 }} *[[સહાર બેકવેલ]] દ્વારા, ''[http://www.sarahbakewell.com/Other%20Writing.html#Cookingwithmummy કુકીંગ વીથ મમી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928052159/http://www.sarahbakewell.com/Other%20Writing.html#Cookingwithmummy |date=2007-09-28 }}'' , ''[[ફોર્ટિન ટાઈમ્સ]]'' 124, જુલાઈ 1999. મમીના તબીબી ઉપયોગનો લેખ. *ડાઉનલોડ થઇ શકે તેવો લેખ : “ કાંસા યુગના પ્રારંભ તરીકે તરીમ બેસિનમાં પશ્ચિમ-ઉત્તરના મિશ્રિત લોકો રહેતા હતા તેવા પુરાવા છે ” એલઆઇ એત એએલ. ''Bબીએમસી બાયોલોજી'' 2010, 8:15. [http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1741-7007-8-15.pdf] [[Category:પ્રાચીન ઈજીપ્તની દફન પ્રક્રિયાનો વ્યવહાર]] [[Category:અરેબિક શબ્દો અને વાકયો]] [[Category:મૃતકના પુરાતત્વવીદો]] [[Category:કોર્પોરીયલ અનડેડ]] [[Category:ઈજીપ્શિયન આર્ટેફેક્ટ પ્રકાર]] [[Category:મમીઓ]] otp1okv8y8fjpkqk93dovgqmum011w1 0 25992 905149 904767 2026-09-09T18:57:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905149 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hookah 2.jpg|right|thumb|ઇજીપ્તિયન હૂકા (શિશા) વાટકી ઉપર પવન રક્ષક સાથે અને સીરિયન ટોટી.[[File:Hookah.ogg|frameless|center]]]] '''હૂકો ''' ([[હિંદુસ્તાની]]: हुक़्क़ा <small>([[દેવનાગરી]])</small>,{{Nastaliq|حقّہ}} <small>([[નસ્તલિક]])</small>'' huqqā'' )<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite web|url =http://encyclopedia.jrank.org/HIG_HOR/HOOKAH_the_English_spelling_of_.html|title =Hookah|publisher =Encyclopædia Britannica|access-date =2008-04-08|archive-date =2018-12-25|archive-url =https://web.archive.org/web/20181225093639/http://encyclopedia.jrank.org/HIG_HOR/HOOKAH_the_English_spelling_of_.html|url-status =dead}}</ref> અથવા '''વોટરપાઇપ ''' <ref name="who-ad">[http://www.who.int/entity/tobacco/global_interaction/tobreg/Waterpipe%20recommendation_Final.pdf WHO સ્ટડી ગ્રુપ ઓન ટોબેકો પ્રોડક્ટ રેગ્યુલેશન (ટોબરેગ) એન એડ્વાઇઝરી નોટ "વોટરપાઇપ ટોબેકો સ્મોકિંગ:હેલ્થ ઇફેક્ટસ, રીસર્ચ નીડ્સ એન્ડ રેકમન્ડેડ એક્શન્સ બાય રેગ્યુલેટર્સ", 2005 ] </ref>એ [[તમાકુ]]નું [[ધુમ્રપાન]] કરવા માટેનું એક કે વધુ નળી ધરાવતું (મોટેભાગે કાચ આધારિત) સાધન છે. જેમાં ધુમાડાને પાણીમાંથી પસાર કરીને ઠંડો પાડવામાં તેમજ ગાળવામાં આવે છે.<ref>{{cite magazine|publisher=Harper's|title=The History and Mystery of Tobacco|date=June 1855}}</ref> મૂળ [[ભારત]]ના ગણાતાં,<ref name="CGNS Hookah India">{{cite web|url = http://www.commongroundnews.org/article.php?id=1692&lan=en&sid=1&sp=0|title = Beyond the Smoke, There is Solidarity Among Cultures|publisher = Victoria Harben for Common Ground News Service|access-date = 2008-12-05|archive-date = 2011-07-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20110722213212/http://www.commongroundnews.org/article.php?id=1692&lan=en&sid=1&sp=0|url-status = dead}}</ref><ref name="Metromode">{{cite web|url = http://www.metromodemedia.com/features/MetroDetroitHookah0097.aspx| title = Metro Detroit's Hookah Scene|publisher = Terry Parris Jr for Metromode Media|access-date = 2008-12-27}}</ref> <ref name="The colors of India">{{cite web|url = http://www.thecolorsofindia.com/hookah/hookah-history.html| title = Hookah History|publisher = Colors of India|access-date = 2008-12-05}}</ref><ref name="Hookah India Chapman">{{cite book |last1= Rousselet|first1= Louis|title= India and Its Native Princes: Travels in Central India and in the Presidencies of Bombay and Bengal|url= https://archive.org/details/indiaitsnativepr00loui|edition= Reprint - Asian Educational Services 2005|year= 2005|origyear= 1875|publisher= Chapman and Hall|location= London|language= English - UK|isbn= 8-1206-1887-4|page= [https://archive.org/details/indiaitsnativepr00loui/page/290 290]|chapter= XXVII - The Ruins of Futtehpore}}</ref>હૂકાએ ખૂબ લોકપ્રિયતા મેળવી છે, ખાસ કરીને [[મધ્યપૂર્વ]]ના દેશોમાં. અને હાલમાં તે [[ઉત્તર અમેરિકા]], [[યુરોપ]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[બ્રાઝિલ]]માં લોકપ્રિય થઇ રહ્યો છે.<ref name="Encyclopædia Britannica"/> ==નામો== [[ચિત્ર:MaliHookah.JPG|thumb|માલિ બાર ખાતે હૂકો પીતો માણસ]] જે-તે પ્રદેશ પ્રમાણે, હૂકાઓ અથવા ''શિશાઓ '' વિવિધ નામે ઓળખાય છે: [[અરેબિક ભાષા]]માં તેને ''શિશા '' (شيشة) અથવા ''નારગીલા '' (نرجيلة) અથવા ''અરગીલા '' (أركيلة\أرجيلة) તરીકે લખાય છે અને સમગ્ર [[આરબ વિશ્વ]]માં તેનો વપરાશ થાય છે; ''નારગુલેહ '' (પણ ક્યારેક ''અરગીલાહ '' ઉચ્ચારણ) નામ [[તુર્કી]], [[ઇજીપ્ત]], [[ગ્રીસ]], [[સાયપ્રસ]], [[આર્મેનિયા]], [[અઝરબૈઝાન]], [[લેબેનોન]], [[ઇરાક]], [[જોર્ડન]] અને [[સીરિયા]]માં સર્વસામાન્ય રીતે પ્રચલિત છે.{{Citation needed|date=April 2010}} ''નારઘીલે '' શબ્દ [[પર્સિયન]] શબ્દ ''nārghile'' પરથી આવ્યો છે જેનો અર્થ [[નાળિયેર]] થાય છે, વળી આ શબ્દ [[સંસ્કૃત]] શબ્દ ''nārikela '' (નારિકેલા) ({{lang|sa|नारिकेला}})પરથી આવ્યો છે, જે સૂચવે છે કે પહેલાના હૂકા નાળિયેરના કાચલાને કોતરીને બનાવવામાં આવતાં હતાં.<ref>{{cite web | url=http://www.mymerhaba.com/en/main/content.asp_Q_id_E_1124 | title=Nargile | publisher=mymerhaba | access-date=2010-08-12 | archive-date=2009-05-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090527162919/http://www.mymerhaba.com/en/main/content.asp_Q_id_E_1124 | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lankanewspapers.com/news/2007/8/18197_space.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119093639/http://www.lankanewspapers.com/news/2007/8/18197_space.html |url-status=dead }}</ref> [[આલ્બેનિયા]], [[બોસ્નિયા]], [[ક્રોએશિયા]] દેશોમાં હૂકાને લુલા અથવા [[રોમાની]]માં લુલવા કહે છે જેનો અર્થ "પાઇપ" થાય છે. શિશે શબ્દ ખરેખર શીશીના ટુકડા પરથી લેવામાં આવ્યો છે.{{Citation needed|date=November 2009}} સર્બિયા(સર્બિયન રીપબ્લિક ઓફ બોસ્નિયા અને હર્ઝગોવિના)માં, અને દક્ષિણ યુગોસ્લાવિયામાં, પાઇપ માટે "નારગીલે" (Наргиле) અથવા "નાગિલે"(Нагиле) શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે. "સિસા" (Нагиле) એટલે તેની અંદર ફૂંકાતી નિકોટીન અને કોલસારહીત તમાકુ. તેની અંદરની પાઇપોને હંમેશા એક કે બે ટોટી હોય છે. હૂકાનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે બે વ્યક્તિ કરતી હોય છે. પાણીની ઉપર લહેજતદાર તમાકુને મૂકવામાં આવે છે અને પછી કાણું પાડેલા પતરાં પર ગરમ કોલસા મૂકવામાં આવે છે, ધુમાડાને ઠંડો પાડવા અને ગાળવા માટે તેને ઠંડા પાણીમાંથી પસાર કરીને ખેંચવામાં આવે છે. [[પર્સિયન]] શબ્દ ''શિશે '' ({{lang|fa|شیشه}})પરથી આવેલા ''શિશા '' ({{lang|ar|شيشة}})શબ્દનો અર્થ [[કાચ]] થાય છે. [[ઇજીપ્ત]] અને [[પર્સિયન અખાત]]ના આરબ દેશો ([[કુવૈત]], [[બહેરિન]], [[કતાર]], [[ઓમાન]], [[યુએઇ]] અને [[સાઉદી અરેબિયા]] સહિત) તેમજ [[મોરોક્કો]], [[ટ્યુનિસિયા]], [[સોમાલિયા]] અને [[યેમેન]]માં હૂકા માટે આ શબ્દ જ જાણીતો છે. હૂકા જ્યાં "કાચિમ્બા" નામથી ઓળખાય છે તેવા સ્પેનમાં પણ આ શબ્દ સામાન્ય છે.{{Citation needed|date=April 2010}} [[ઇરાન]]માં હૂકાને قلیان "ગલ્યાન" કહે છે.ધુમ્રપાનના સાધન ગલ્યાનનું નામ દેખીતી રીતે Ar. √ḡlā (ઉકળવું, પરપોટા થવા) શબ્દ પરથી આવ્યું હશે. એવું માનવામાં આવે છે કે હૂકાનું પહેલું નામ પણ આ જ હતું. [[ઉઝબેકિસ્તાન]]માં હૂકાને "ચિલિમ" કહે છે. ભારત અને [[પાકિસ્તાન]]માં [[અંગ્રેજી]]ના હૂકા શબ્દ જેવા જ નામનો ઉપયોગ થાય છે:'' હુક્કા'' (हुक़्क़ा /حقّہ). [[ભારતીય]] શબ્દ "હૂકા" અંગ્રેજી સાથે મળતો આવે છે તેનું કારણ છે [[બ્રિટિશ રાજ]]. બ્રિટિશોના ભારત પરના આધિપત્ય (1858–1947) દરમિયાન પોતાનો [[દેશ છોડીને આવેલા]] કેટલાય બ્રિટિશોએ પ્રથમ વખત વોટર-પાઇપનો ઉપયોગ કર્યો. 1775માં ભારતના [[કોલકાતા]]માં પહોંચ્યાના થોડા સમયમાં જ [[વિલિયમ હિકી]]એ પોતાના ''સંસ્મરણો'' માં આ નોંધ્યું છે: {{cquote|The most highly-dressed and splendid hookah was prepared for me. I tried it, but did not like it. As after several trials I still found it disagreeable, I with much gravity requested to know whether it was indispensably necessary that I should become a smoker, which was answered with equal gravity, "Undoubtedly it is, for you might as well be out of the world as out of the fashion. Here everybody uses a hookah, and it is impossible to get on without" [... I] have frequently heard men declare they would much rather be deprived of their dinner than their hookah.<ref>{{cite book|title=Memoirs of William Hickey|location=London|publisher=Hurst & Blackett|edition=Volume II|year=1918|pages=136}}</ref>}} ==ઇતિહાસ== હૂકાની શોધના ચોક્કસ તારીખ કે સ્થળની કોઇને ખબર નથી. સીરિલ ઇલગુડ (PP.41, 110)ના મતે મુઘલ સમ્રાટ [[અકબર]] પહેલા(ઇસ 1542 - 1605)ના દરબારી [[પર્સિયન]] ચિકિત્સક હકિમ અબુલ ગિલાની (મૃત્યુ. 1588)એ તેને શોધ્યો છે. જોકે આ માહિતીના સ્ત્રોતનો તેમણે કોઇ ઉલ્લેખ કર્યો નથી.<ref name="Sivaramakrishnan4-5">{{cite book |title=Tobacco and Areca Nut |last=Sivaramakrishnan |first=V. M. |authorlink= |coauthors= |year=2001 |publisher=Orient Blackswan |location=[[Hyderabad (India)|Hyderabad]] |isbn=8125020136 |page= |pages=4–5}}</ref><ref name="Blechynden215">{{cite book |title=Calcutta, Past and Present |last=Blechynden |first=Kathleen |year=1905 |publisher=University of California |location=[[Los Angeles]] |isbn= |page=215}}</ref><ref name="RousseletLouis">{{cite book |title=India and Its Native Princes: Travels in Central India and in the Presidencies of Bombay and Bengal |last=Rousselet |first=Louis |year=1875 |publisher=Chapman and Hall |location=London |isbn= |page=290}}</ref> યુરોપમાંથી [[ભારત]]માં [[તમાકુ]]નો પ્રવેશ થયા બાદ, ઉત્તર [[ઇરાન]]ના [[ગિલાન]] પ્રાંતના [[અબ્દુલ-કાદિર ગિલાની]]ના વંશજ હકિમ અબુલ ફતેહ ગિલાની ભારત આવ્યા, જે બાદમાં મુઘલ દરબારમાં ચિકિત્સક બન્યા. તેમણે ભારતીય ઉમરાવોમાં તમાકુનું ધુમ્રપાન લોકપ્રિય થયા બાદ ચિંતા વ્યક્ત કરી અને તરત જ ધુમાડો પાણીમાં પસાર થઇને 'ગાળવા'ની એક વ્યવસ્થા શોધી કાઢી.<ref name="Sivaramakrishnan4-5"/> [[બિજાપુર]]ના રાજદૂત અસદ બેગે અકબરને ધુમ્રપાનની લત લગાડ્યા બાદ ગિલાનીએ '' ḡalyān'' (ગલ્યાન) ચલણી બનાવ્યું.<ref name="Sivaramakrishnan4-5"/> ઉમરાવોમાં લોકપ્રિયતાના પગલે ધુમ્રપાનનું આ નવું સાધન અમીરશાહી અને લોકવર્ગમાં પ્રતિષ્ઠાના પ્રતિકસમું બની ગયું.<ref name="Sivaramakrishnan4-5"/><ref name="RousseletLouis"/> ઉત્તર ભારતમાં, જાટ, બિશ્નોઇ અને રાજપુતોમાં હૂકો એક ખાસ પરંપરા છે. જોકે, અહલી સિરાઝીની (મૃત્યુ. 1535) કવિતાની પંક્તિઓ પણ ગલ્યાનના ઉપયોગની વાત કરે છે(Falsafī, II, p. 277; Semsār, 1963, p. 15), આમ આ રીતે જોઇએ તો તેનો ઉપયોગ શાહ [[તાહ્માસ્પ પહેલા]]ના સમયમાં તો થતો જ હશે. આમ, લાગે છે કે પર્સિયામાં પહેલેથી જ પ્રચલિત ગલ્યાનને ભારતમાં દાખલ કરવાનો શ્રેય અબુલ-ફત્હ ગિલાનીને આપવો જોઇએ. ==સંસ્કૃતિ== ===મધ્ય પૂર્વ=== ====આરબ વિશ્વ==== [[ચિત્ર:Syriancafe.jpg|thumb|1920માં યુફ્રેટિસ નદી પાસે દેઇર એઝ-ઝોરના કોફીહાઉસમાં હૂકો પીતો બેદુઇન. સ્થાનિક ભાષામાં હૂકો નારગિલે તરીકે ઓળખાતો.]] [[આરબ વિશ્વ]]માં લોકો તેને સંસ્કૃતિ અને પરંપરાના ભાગરૂપે પીવે છે. સામાજિક ધુમ્રપાન એક કે બે [[નળી]]થી કરવામાં આવે છે. પરંતુ ક્યારેક જલસા અથવા નાના મેળાવડાઓમાં ત્રણ અથવા ચાર જેટલી નળીઓથી પણ તે પીવામાં આવે છે. જ્યારે વ્યક્તિ તેને પીવાની પ્રક્રિયા પૂરી કરી લે છે ત્યારે બીજી વ્યક્તિ માટે તે ઉપલબ્ધ છે તે દર્શાવવા માટે નળી પાછી ટેબલ પર મૂકવામાં આવે છે, અથવા તો તેને હૂકા પર પાછી મૂકીને એક વ્યક્તિથી બીજીને હાથોહાથ અપાય છે જેથી કરીને તેની [[ટોટી]] લેનારથી દૂર રહે. એવું નોંધાયું છે કે સમગ્ર [[વિશ્વ]]માં [[આરબો]] સૌથી વધુ શિશા પીનારા છે અને તેઓ સૌથી વધુ શિશા કાફે પણ ધરાવે છે.{{Citation needed|date=June 2009}} [[મધ્યપૂર્વ]]ના મોટા ભાગના કાફે([[અરેબિક]]: مقهىً, [[લિપ્યંતર]]: ''મક્હાહ'' : [[કોફીશોપ]]) શિશા પીવા આપે છે.{{Citation needed|date=April 2010}} આરબ વિશ્વમાં કાફે ખૂબ મોટા પ્રમાણમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને મુખ્ય સામાજિક મેળાવડાના મહત્વના સ્થળોમાં પણ તે સ્થાન ધરાવે છે ([[બ્રિટન]]ના [[પબ્લિક હાઉસ]]ની જેમ).{{Citation needed|date=April 2010}} [[દેશ છોડીને આવેલા]] કેટલાક બ્રિટિશ લોકો મધ્યપૂર્વ વિસ્તારોમાં [[પબ]] ન હોવાથી તેની ખોટ પૂરવા માટે શિશા કાફેમાં જવા લાગ્યા, [[દારૂબંધી]] હોય તેવા વિસ્તારોમાં તેઓ ખાસ જતાં. ====ઈરાન==== [[ચિત્ર:Antoin Sevruguin - Persian woman with hookah (qalyan), 1900, Iran.jpg|thumb|left|કાજરી પોશાકમાં સજ્જ પર્સિયન સ્ત્રી પરંપરાગત ગલ્યાન પીતી અહીં દ્રશ્યમાન થાય છે.(1850ની આસપાસ)]] [[ઇરાન]]માં હૂકો '''''ḠALYĀN'' ''' (ગલ્યાન) તરીકે ઓળખાય છે (પર્સિયન: قليان, قالیون, غلیون, ghalyan (ઘલ્યન), ''ghalyaan'' (ઘલ્યાન) અથવા ''ghelyoon'' (ઘેલ્યૂન) પણ લખાય છે). તે અરેબિક હૂકા સાથે ઘણી સામ્યતાઓ ધરાવે છે પણ તેની કેટલીક આગવી લાક્ષણિકતાઓ છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઘાલ્યૂનના ટોચના ભાગને 'સર' કહેવાય છે (પર્સિયન: سر=માથું), જ્યાં તમાકુને મૂકવામાં આવે છે અને તે તુર્કીમાં જોવા મળતા ભાગ કરતા મોટો હોય છે. નળીનો ઘણોખરો ભાગ વાળી શકાય તેવો હોય છે અને નરમ સિલ્ક અથવા કપડાથી આવરેલો હોય છે, જ્યારે તુર્કી લોકો વાળી શકાતાં ભાગ જેટલો લાકડાનો ભાગ બનાવે છે. {{Citation needed|date=March 2010}} દરેક વ્યક્તિ પાસે આગવી ટોટી હોય છે (જેને અમજિદ કહે છે) (امجید), અમજિદને સામાન્ય રીતે લાકડા કે ધાતુથી બનાવવામાં આવે છે અને કિંમતી અથવા અન્ય પથ્થરોથી તેને શણગારવામાં આવે છે. {{Citation needed|date=March 2010}} અમજિદને માત્ર તેના આકર્ષક દેખાવને કારણે જ ઉપયોગમાં લેવાય છે. જોકે, મોટાભાગના હૂકા બારમાં પ્લાસ્ટિકની ટોટીઓ હોય છે.{{Citation needed|date=March 2010}} પર્સિયામાં ગલ્યાનના પ્રથમ ઉપયોગની ચોક્કસ તારીખની કોઇને જાણ નથી. સીરિલ ઇલગૂડના જણાવ્યા પ્રમાણે (પાનાં નં.&nbsp;41, 110), મુઘલ સમ્રાટ અકબર પહેલાના દરબારના પર્સિયન ચિકિત્સક [[અબુલ-ફત્હ ગિલાની]](મૃત્યુ. 1588)એ, "સૌપ્રથમ તમાકુના ધુમાડાને ઠંડો પાડવા અને ગાળવા માટે તેને પાણી ભરેલી નાની વાટકીમાંથી પસાર કર્યો હતો અને તે રીતે તેમણે હબલ-બબલ કે હૂકો શોધ્યો હતો." જોકે, અહલી સિરાઝી (મૃત્યુ. 1535) તેની કવિતાની પંક્તિઓમાં ગલ્યાન (ફલસફી, ભાગ બીજો, પાના નં.&nbsp;277; સેમસાર, 1963, પાના નં.&nbsp;15)ના ઉપયોગનો ઉલ્લેખ કરે છે, આમ હૂકો [[તાહ્માસ્પ પહેલા]] (1524–76)ના સમયમાં પણ પ્રચલિત હોવાનું પ્રમાણ મળે છે. આમ, પર્સિયામાં પહેલેથી જ ઉપયોગમાં લેવાતાં ગલ્યાનને ભારતમાં દાખલ કરવાનો શ્રેય અબુલ-ફત્હ ગિલાનીને આપવો જોઇએ. [[સફાવિદ]][[શાહ અબ્બાસ]] પહેલાએ તમાકુના ઉપયોગની ખૂબ નિંદા કરવા છતાં તેના શાસનના અંત વખતે ગલ્યાન અને કોપોક (q.v.) પીવું સમાજના દરેક સ્તરે સામાન્ય બની ગયું હતું, સ્ત્રીઓનો પણ તેમાં સમાવેશ થતો હતો. શાળાઓમાં અને શિક્ષિત વર્તુળોમાં, શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ બંનેનું ક્લાસમાં ગલ્યાન પીવાનું હંમેશા ચાલુ જ રહેતું હતું(ફલસફી, ભાગ બીજો, પાનાં નં.&nbsp;278–80). [[શાહ સફી]]એ (શાસન 1629-42) તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદી દીધો હતો, પરંતુ તેના ઉપયોગમાંથી મળતી આવક ગુમાવવી પડતી હોવાથી તે પ્રતિબંધને ઉઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. ગલ્યાન એટલો બધો વ્યાપક બની ગયો હતો કે ગરીબોનો એક ખાસ વર્ગ કાચની વોટરપાઇપ સાંધવાના વ્યવસાયમાં લાગી ગયો હતો. [[શાહ અબ્બાસ]]ના સમયમાં (શાસન 1642-1666) વોટરપાઇપ એ રાષ્ટ્રીય વ્યસન બની ગયું હતું(ચાર્ડિન, અનુવાદ, ભાગ બીજો, પાના નં.&nbsp;899). શાહ પાસે તેમનો ખાનગી ગલ્યાન નોકર હતો. દેખીતી રીતે વોટરપાઇપ ટેન્ડર (ગલ્યાન્દર) આ વખતથી અસ્તિત્વમાં આવ્યા હશે. તે વખતે, પાત્રો કાચ, માટી અથવા એક પ્રકારના કોળાથી બનવવામાં આવતાં હતાં. દેશી કાચની અસંતોષકારક ગુણવત્તાને કારણે કેટલીક વખત કાચના પાત્ર વેનિસથી આયાત કરવામાં આવતાં હતાં(ચાર્ડિન, અનુવાદ, ભાગ બીજો, પાના નં.&nbsp;892). [[શાહ સુલેમાન]]ના સમયમાં (શાસન 1694-1722), ગલ્યાનનો ઉપયોગ વધતાં તે અતિ સુશોભિત બન્યા. સુખીસંપન્ન લોકો સોના અને ચાંદીની પાઇપ રાખતાં હતાં. પ્રજા જીવનની જરૂરિયાતો કરતાં ગલ્યાન પાછળ વધુ ખર્ચ કરવા લાગી હતી (ટાવેર્નીઅર અપુદ સેમસાર, 1963, પાના નં.&nbsp;16). લૂઇસ ચૌદમાના દરબારમાં [[શાહ સુલતાન હોસય્ન]]ના દૂત જ્યારે વર્સેલ્સમાં રાજવીઓને મળવા જતાં ત્યારે તેમના રસાલામાં એક અધિકારી ગલ્યાન લઇને ચાલતો હતો. રસાલો ચાલતો હોય ત્યારે દૂત ગલ્યાનનો ઉપયોગ કરતા હતા(હર્બેટ્ટી, અનુવાદ, પાના નં.&nbsp;7; કાસરવી, પાનાં નં.&nbsp;211–12; સેમસાર, 1963, પાનાં નં.&nbsp;18–19). આપણી પાસે [[નાદિર શાહ અફસર]]ના દરબારમાં ગલ્યાનનો ઉપયોગ થતો હોય તેની કોઇ નોંધ નથી, જોકે તેનો ઉપયોગ અવિરત ચાલુ જ હશે તેવું લાગે છે. [[કરીમ ખાન ઝાંદ]] અને [[ફત્હ-અલી શાહ કાજાર]]ના વ્યક્તિચિત્રોમાં તેમને ગલ્યાન પીતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/galyan- |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018070134/http://www.iranica.com/articles/galyan- |url-status=dead }}</ref> [[ઇરાન]]ના લોકો પાસે ''ખાન્સર '' નામની ખાસ તમાકુ હતી (خانسار, માન્યતા મુજબ તેની શોધ થઇ તે શહેર). લાકડાના કોલસાને ખાન્સર પર વરખ વગર મૂકવામાં આવતો. ખાન્સરમાં સામાન્ય તમાકુ કરતા ઓછો ધુમાડો થાય છે. [[પર્સિયાના શાહ]] નાસીર [[અલ-દિન શાહ]] [[કજાર]](1848–1896) હૂકાની ટોટી જો તેમની તરફ તાકવામાં આવતી તો તેને [[અપમાન]] માનતા હતાં.{{Citation needed|date=March 2010}} ઇરાનમાં યુવાનોમાં હૂકો પીવાનું ખૂબ જ લોકપ્રિય છે, અને સ્થાનિક ચાની કિટલીઓ પર ઘણા યુવાન લોકો હૂકો પીતા જોઇ શકાય છે. {{Citation needed|date=March 2010}} હમાણા સુધી, હૂકો તમામ ઉંમરના લોકોને પીરસવામાં આવતો હતો; ઇરાનના સત્તાવાળાઓએ 20 વર્ષથી નીચેના યુવાનોના હૂકો પીવા પર પ્રતિબંધ લાદી દીધો છે.{{Citation needed|date=March 2010}} ====ઈઝરાયલ==== {{main|Smoking in Israel}} [[ચિત્ર:Hookas for sale in Jerusalem.jpg|thumb|જેરુસલેમના બજારમાં વેચાણ અર્થે મૂકવામાં આવેલા નારગિલે]] ઇઝરાયેલમાં હૂકાને નારગિલા કહેવાય છે. નારગિલા પીવો એ મૂળ [[પેલેસ્ટાઇની]] અને [[મધ્ય-પૂર્વીય]] યહૂદી વસાહતીઓ([[મિઝરાહી યહૂદી]] તરીકે જાણીતા)માં પ્રચલિત છે. {{Citation needed|date=March 2010}} નારગિલા ઇઝરાયેલમાં વધુને વધુ લોકપ્રિય થઇ રહ્યો છે, ખાસ કરીને પ્રવાસીઓમાં તે લોકપ્રિય બની રહ્યો છે. {{Citation needed|date=March 2010}} મોટાભાગની શેરીઓ અને બજારોમાં તેનો સમાન વેચતી દુકાનો જોવા મળે છે. {{Citation needed|date=March 2010}} યુવાનોમાં હૂકાનો ઉપયોગ વધી જતાં [[2005]]માં ધ ઇઝરાયેલ કેન્સર એસોસિયેશન દ્વારા નારગિલા પીવાના જોખમો સામે ચેતવણી આપવાના હેતુથી એક ઝુંબેશ શરુ કરવામાં આવી હતી. [[IDF]] દ્વારા સૈનિકોને તેમની છાવણીઓમાં નારગિલા પીવા પર પ્રતિબંધ ફરમાવવામાં આવ્યો છે.{{Citation needed|date=March 2010}} ===દક્ષિણ એશિયા === ====ભારત==== [[ચિત્ર:Big hookah.jpg|thumb|મલાબાર હૂકાનું અટપટું કામ]] [[ચિત્ર:The hookah family.jpg|thumb|હૂકા પરિવાર ]] હૂકાનો ખ્યાલ એક સમયના શ્રીમંત દેશ [[ભારત]]માં ઉદભવ્યો હતો<ref>{{cite web | url=http://article-niche.com/launch/25-08-2008History-Of-Hookah.htm | title=Origins | publisher=Article Niche History of Hookah | access-date=2010-08-12 | archive-date=2011-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707171233/http://article-niche.com/launch/25-08-2008History-Of-Hookah.htm | url-status=dead }}</ref>, જ્યાં [[મુઘલ]] શાસન દરમિયાન તે જબરદસ્ત લોકપ્રિય હતો. ત્યારબાદ તેની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થયો હતો; જોકે ફરી એક વખત તે લોકોનું ધ્યાન આકર્ષી રહ્યો છે, અને તેને પીરસનારા કાફે તેમજ રેસ્ટોરન્ટ્સ પણ લોકપ્રિય બની રહ્યા છે. પ્રાચીન ભારતમાં હૂકાનો ઉપયોગ માત્ર પરંપરા નહીં, પણ પ્રતિષ્ઠાની બાબત હતી. ધનવાન અને જમીનદાર વર્ગ હૂકા પીતા હતાં. પરંપરાગત રીવાજો પ્રમાણે ઘણા ગામોમાં હૂકામાં તમાકુ પીવામાં આવે છે. ટોબેકો-મોલાસેસ (ભારતીય તમાકુ-ગોળના રસનું મિશ્રણવાળા) [http://en.wiktionary.org/wiki/shisha શિશા ] પીવાનું હવે ભારતીય યુવાનોમાં લોકપ્રિય થતું જાય છે. ભારતમાં કેટલાક ચેઇન, ક્લબો, બાર અને કોફીની દુકાનોમાં [[મુઆસ્સેલ]](અડધી તમાકુ-અડધુ મધ કે તેના જેવું ગળ્યું પ્રવાહી)ની વિશાળ શ્રેણી પીરસવામાં આવે છે, જેમાં તમાકુ વગરની આવૃતિનો સમાવેશ પણ થાય છે. ભારતના પશ્ચિમ કિનારે આવેલું માછીમારી પર નભતું [[કોયિલાંડી]] નગર એક સમયે મોટાપાયે હૂકા બનાવતું અને તેની નિકાસ કરતું. અહીંના હૂકા [[મલાબાર હૂકા કે કોયિલાંડી હૂકા]] તરીકે જાણીતા છે. આજે આ અટપટાં હૂકા કોયિલાંડીની બહાર મળવા મુશ્કેલ છે. એટલું જ નહીં કોયિલાંડીમાં પણ તે સરળતાથી મળી શકે તેમ નથી. ભારતમાં હૂકાની લોકપ્રિયતા વધતી હોવાને લીધે હાલમાં જ હૂકા બાર પર સંખ્યાબંધ દરોડા પડ્યા છે અને પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યા છે, ખાસ કરીને [[ગુજરાત]]માં આવા પ્રતિબંધના કિસ્સા વધુ બન્યા છે.<ref name="Indian Express">{{cite web|url =http://www.indianexpress.com/news/-Ban-on-public-smoking-up-in-smoke-in-Gujarat-/465845/| title = Hookah|publisher = Indian Express|access-date = 2008-06-08}}</ref> ====પાકિસ્તાન==== [[પાકિસ્તાન]]માં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પેઢીઓથી પરંપરાગત રીતે પ્રચલિત<ref>{{Cite web |url=http://www.harmreductionjournal.com/content/5/1/19 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2011-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318154149/http://www.harmreductionjournal.com/content/5/1/19 |url-status=dead }}</ref>, હૂકા હવે ત્યાંના પચરંગી શહેરોમાં પણ ખૂબ લોકપ્રિય થઇ રહ્યા છે. ઘણી ક્લબો અને કાફેમાં તે પીરસવામાં આવે છે. તે યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓમાં ખાસા લોકપ્રિય બન્યા છે. ધુમ્રપાનનું આ સ્વરૂપ સામાજિક મેળાવડા, કાર્યક્રમો અને પ્રસંગોમાં ઘણું લોકપ્રિય થયું છે. હૂકાની વિવિધતા પીરસતાં કાફે અને રેસ્ટોરન્ટ્સની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. કરાચીમાં આ ધંધામાં વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. ઇસ્લામાબાદ પણ હવે આ ધંધાથી સમૃદ્ધ થઇ રહ્યું છે. ===દક્ષિણપૂર્વ એશિયા=== ====ફિલિપાઈન્સ==== [[ફિલિપાઇન્સ]]માં હૂકા અથવા શિશા ખાસ કરીને [[આરબ ફિલિપિનો]] લઘુમતી સમુદાય અને [[ભારતીય ફિલિપિનો]] સમુદાયમાં વાપરવામાં આવતો હતો, જોકે ખાસ કરીને સ્થાનિક [[મુસ્લિમ ફિલિપિનો]] સમુદાયમાં મધ્યપૂર્વના દેશોમાં સ્થાપિત સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક વલણના ઐતિહાસિક અનુસરણે, હૂકાને [[કોટાબાટો]] અથવા [[જોલો]] જેવા વેપારપ્રધાન શહેરોના ઉમરાવોમાં વિરલ પણ પ્રતિષ્ઠાભરી સામાજિક ટેવ બનાવી દીધી. 20મી સદીના છેલ્લા વર્ષો સુધી ખ્રિસ્તી ફિલિપિનોમાં હૂકા વાસ્તવિક રીતે જાણીતા બન્યા ન હોવા છતાં સમકાલીન યુવાન ખ્રિસ્તીઓમાં તેની લોકપ્રિયતા વિશાળ પ્રમાણમાં વધી રહી છે. પાટનગરના સૌથી વધુ પચરંગી શહેર [[મકાટી]]ના વિવિધ મોંઘા બાર અને ક્લબોમાં હૂકાના ચાહકોને તે પીરસવામાં આવે છે. હૂકાનો ઉપયોગ સેંકડો વર્ષોથી પ્રચલિત હોવા છતાં અને તમામ ઉંમરના લોકો તેનો આનંદ માણતા હોવા છતાં, એશિયામાં તાજેતરના વર્ષોમાં જ તે યુવાનોમાં નવરાશની પળો માણવાનાં સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. હૂકા કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ અને [[યુવાન પુખ્તો]]માં સૌથી લોકપ્રિય છે, આ યુવાનો ઓછી ઉંમરના હોઇ શકે છે અને તેના કારણે [[સિગરેટ]] ખરીદી શકતાં નથી.<ref>[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5520a2.htm યુઝ ઓફ સિગારેટસ એન્ડ અધર ટોબેકો પ્રોડક્ટસ એમોન્ગ સ્ટુડન્ટ્સ એજ્ડ 13-15 યર્સ - વર્લ્ડવાઇડ, ૧૯૯૯-2005] </ref> ===સાઉથ આફ્રિકા=== [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં બોલચાલની ભાષામાં હૂકો ''હબલી બબલી'' અથવા ''ઓક્કા પાઇપ'' તરીકે જાણીતો છે, અને તે [[કેપ મલય]] અને [[ભારતીય]] સમુદાયમાં લોકપ્રિય છે, જ્યાં તેને સામાજિક મનોરંજનના સાધન તરીકે પીવામાં આવે છે.<ref>[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&amp;click_id=29&amp;art_id=qw103460508099B241 હબલ-બબલ એઝ કાફેસ ગો અપ ઇન સ્મોક] </ref> જોકે, શ્વેત આફ્રિકનો અને તેમાં પણ ખાસ કરીને યુવાનોમાં હૂકાની લોકપ્રિયતામાં વધારો જોવાઇ રહ્યો છે. હૂકા પીરસતાં બાર મહત્વના સ્થળ તરીકે ઉભરી રહ્યા છે, જોકે ધુમ્રપાન સામાન્ય રીતે ઘરે અથવા બીચ કે પ્રવાસન સ્થળો જેવી જાહેર જગ્યા પર કરવામાં આવે છે. દક્ષિણ આફ્રિકામાં, હૂકાના વિવિધ ભાગોની શબ્દાવલી પણ અન્ય દેશો કરતાં જુદી પડે છે. માટીના "માથું/વાટકી" "ક્લે પોટ" તરીકે ઓળખાય છે. નળીઓ "પાઇપ" અને હવા છોડતાં વાલ્વ આશ્ચર્યજનક રીતે "ક્લચ" તરીકે ઓળખાય છે. કેટલાક વિજ્ઞાનીઓ [[દગ્ગા]] પાઇપનો આફ્રિકન મૂળના હૂકા તરીકે નિર્દેશ કરે છે.<ref>ધ મીસ્ટીરિયસ ઓરિજિન્સ ઓફ ધ હૂકા (નારઘિલે)[http://www.sacrednarghile.com/en/mystery.php ધ સેક્રેડ નારઘિલે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080320040640/http://www.sacrednarghile.com/en/mystery.php |date=2008-03-20 }}</ref> ===યુનાઇટેટ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા=== {{Main|Hookah lounge}} [[ચિત્ર:HarvardSquareHookah.jpg|thumb|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના માસાચુસેટ્સના કેમ્બ્રિજમાં હાર્વર્ડ સ્કેવર સ્ટોરની બારીમાં હૂકો અને તેની તમાકુની વિવિધ ચીજવસ્તુઓ પ્રદર્શાનાર્થે મૂકવામાં આવી છે.]] તાજેતરમાં જ ઘણા શહેરો, રાજ્યો અને દેશોએ ઇનડોર (બંધ ઓરડામાં) [[ધુમ્રપાન પર પ્રતિબંધ]] લાદ્યો છે. કેટલાક અધિકારક્ષેત્રોમાં હૂકાના ધંધાને ખાસ પરવાના દ્વારા નીતિનિયમોમાંથી બાકાત રાખી શકાય છે. જોકે કેટલાક પરવાનામાં તમાકુ અથવા આલ્કોહોલના ધંધાની આવકની ચોક્કસ ટકાવારી આપવાની શરતો હોય છે. ઇનડોર ધુમ્રપાન પર પ્રતિબંધ ધરાવતાં શહેરોમાં હૂકા બારને બંધ કરાવવામાં આવ્યા છે અથવા તમાકુરહિત [[મુઆસ્સેલ]] તરફ વાળવામાં આવ્યા છે. જોકે ઘણા દેશોમાં, હૂકા લોન્જ લોકપ્રિયતાને લીધે આગળ વધી રહ્યા છે. 2000થી 2004 દરમિયાન 200થી વધુ નવા હૂકા કાફે ધંધાના હેતુથી ખૂલ્યા હતાં જેમાંથી મોટાભાગના યુવાન-પુખ્તોના ઉંમર વર્ગને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવાયા હતાં,<ref>લીઓન, લિન્ડસે "ધ હેઝાર્ડ ઇન હૂકા સ્મોક". 28 જાન્યુઆરી 2008</ref> તેમજ ખાસ કરીને [[કોલેજ કેમ્પસ]] અથવા મધ્ય-પૂર્વના દેશોનો વિશાળ સમુદાય ધરાવતાં શહેરોમાં હતાં. માધ્યમિક કક્ષા પછીના વિદ્યાર્થીઓમાં આ પ્રવૃતિની લોકપ્રિયતા ખૂબ વધી રહી છે. ==માળખું અને સંચાલન== ===ઘટકો=== [[ધાતુના વાયસર]](ગ્રોમિટ) સિવાય હૂકો ઘણા ઘટકો ધરાવે છે જેમાંથી ચાર તેના સંચાલન માટે અનિવાર્ય છે. ====વાટકી==== હૂકાના માથા તરીકે પણ ઓળખાતી વાટકી એક વસ્તુ ભરવાનું સાધન છે. સામાન્ય રીતે માટી કે આરસમાંથી બનાવવામાં આવેલા આ પાત્રમાં ધુમ્રપાન વખતે કોલસા અને તમાકુ મૂકવામાં આવે છે. વાટકીમાં તમાકુ ભરીને તેને છીદ્રવાળા નાના એલ્યુમિનિયમના વરખ અથવા કાચ અથવા ધાતુના આવરણથી ઢાંકી દેવાય છે. બાદમાં ટોચ પર સળગતાં કોલસા મૂકવામાં આવે છે જેનાથી તમાકુ યોગ્ય તાપમાને ગરમ થાય છે. હૂકાના માથામાં વિવિધતા જોવા મળે છે જેમાં પરંપરાગત માટીની વાટકીની જગ્યાએ ફળ પણ મૂકવામાં આવે છે. માટીની વાટકીની જેમ જ સરખો આકાર-વ્યવસ્થા મેળવવા માટે આ ફળને પોલું કરી દેવામાં આવે છે અને છિદ્રિત કરવામાં આવે છે. બાદમાં અન્ય વાટકીની જેમ જ તેને મૂકવામાં આવે છે અને ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. છેલ્લા બે વર્ષમાં તમાકુની અંદર વિવિધ રસ સાચવી શકે તેવી ડીઝાઇનો સમાવિષ્ટ કરવા માટે આ વાટકીઓમાં ઘણો બદલાવ આવ્યો છે. The Tangiers Phunnel Bowl (ટાન્જિઅર્સ ફૂનેલ વાટકી) અને Sahara Vortex Bowl (સહારા વોર્ટેક્ષ વાટકી) હૂકાની સુધારવામાં આવેલી વાટકીના બે ઉદાહરણ છે. ====પવન અવરોધક આડશ (વૈકલ્પિક)==== હૂકાને રક્ષણ આપતી પવન અવરોધક આડશ વાટકીની ઉપર હોય છે જેમાં હવા જવા માટે કેટલાક છિદ્ર હોય છે. તે આગને વધુ તેજ બનતી રોકે છે અને કોલસાનું તાપમાન જાળવી રાખે છે, અને રાખ અને તણખાં આસાપાસના વાતાવરણમાં ઉડતાં અટકાવે છે. હૂકો ઊછળવા કે પડી જવાના કિસ્સામાં તે કોલસાને બહાર ફેંકતો અટકાવીને સંભવિત આગ સામે મર્યાદિત રક્ષણ પણ પૂરું પાડે છે. ====ટોટી==== તક્નિકી રીતે પાઇપને જો ટોટી હોય તો તે "હૂકા" નથી-આ શબ્દ ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ સીધા-ગળાવાળી ટ્યુબ સાથે સબંધ ધરાવે છે. આજે ટોટી (એક કે વધુ) પાતળી વાળી શકાય તેવી ટ્યુબ હોય છે જેનાથી એક અંતરથી ધુમ્રપાન થઇ શકે છે. તે ધુમાડાને શ્વાસમાં લઇએ તે પહેલા ઠંડો પાડી દે છે. તેના અંતભાગને પરંપરાગત રીતે ધાતુ, લાકડુ કે પ્લાસ્ટિકના વિવિધ આકાર, માપ, કલર અથવા સામગ્રીઓથી મઢવામાં આવે છે. ====મુખ્ય ભાગ અને રબરનો પટો==== હૂકાનો દેહ એક પોલી ટ્યુબ છે. ટોચ સાથે વાટકીને લગાવવામાં આવે છે. કેટલીક વખત ધુમાડાને ઠંડો પાડવાના હેતુથી મુખ્ય ભાગ અને વાટકીની વચ્ચે બરફના પાત્રને લગાવવામાં આવે છે. તળિયા પર એક પાતળી ટ્યુબ હોય છે જે પાણીમાં ડૂબાડેલી હોય છે. મુખ્ય ભાગ અને પાણીનું પાત્ર જ્યાં મળે છે તે હિસ્સાને રબરના પટાથી બાંધી દેવામાં આવે છે. તેની નજીકમાં ઓછામાં ઓછા બે કાણાં હોય છે જે પાણીના ઉપરના ભાગમાં ખૂલે છે. એક કે વધુ કાણામાં ટોટી ભરાવવામાં આવે છે. ====શુદ્ધિ દ્વાર (વૈકલ્પિક)==== ઘણા હૂકા શુદ્ધિ દ્વાર (વાલ્વ)થી સજ્જ હોય છે જે પાણીના પાત્રની હવાની જગ્યા સાથે જોડાયેલા હોય છે. આ દ્વાર પાત્રમાં લાંબા સમયથી પડેલા બિનઉપયોગી વાસી ધુમાડાને શુદ્ધ કરે છે. આ એકમાર્ગીય વાલ્વ આમ જોઇએ તો એક સામાન્ય દડો જ છે જે કાણાં પર મૂકવામાં આવ્યો હોય છે. આ દડો કાણાંને ગુરુત્વાકર્ષણથી ઢાંકી દે છે અને ટોટીમાં ફૂંક મારવાથી ઉત્પન્ન થતાં હકારાત્મક દબાણથી ખુલે છે. કવર પર સ્કૂથી આ દડાને પૂરી દેવામાં આવે છે. આ જગ્યા યોગ્ય રીતે ઢંકાયેલી છે કે નહીં તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે કવરને ખોલીને કચરા અને કાટથી દડાની જગ્યાને નિયમિતપણે સાફ કરવી જોઇએ. ====પાણીનું પાત્ર==== [[ચિત્ર:Woodworkdamas.JPG|thumb|upright|left|19મી સદીમાં દમાસીન (દમાસ્કસના રહેવાસી) લાકડાના કારીગરો હૂકા માટે લાકડું તૈયાર કરી રહ્યા છે.]] હૂકાનો મુખ્ય ભાગ પાણીના પાત્ર પર ટકેલો હોય છે. હૂકાની પાતળી નળી પાણીના પાત્રના સ્તરની નીચે સુધી લટકતી હોય છે. ધુમાડો મુખ્ય ભાગમાંથી પસાર થઇને તળિયે પાતળી નળી દ્વારા પાણીમાં જાય છે જ્યાં ધુમાડાંને લીધે પરપોટાં થાય છે. આ પ્રક્રિયા ધુમાડાને ઠંડો પાડે છે અને ભેજયુક્ત બનાવે છે. ફળોના રસ જેવા પ્રવાહીને પાણીમાં મિશ્રિત કરી શકાય છે અથવા પાણીના વિકલ્પ તરીકે પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે. ફળોના ટુકડા, ફૂદીનાના પાંદડા અને બરફની છીણ પણ તેમાં ઉમેરી શકાય છે. ====પ્લેટ==== કોલસાની પડતી રાખ ઝીલવા માટે પ્લેટ અથવા રાખદાની વાટકીની નીચે રાખવામાં આવે છે. ====ધાતુના વાયસર==== હૂકામાં [[ધાતુના વાયસર]]ને સામાન્ય રીતે વાટકી અને મુખ્યભાગની વચ્ચે, મુખ્યભાગ અને રબરના પટાની વચ્ચે તેમજ મુખ્યભાગ અને ટોટીની વચ્ચે લગાવવામાં આવે છે. ધાતુના વાયસરના ઉપયોગનું કોઇ જરૂરી કારણ નથી (કાગળ અથવા સૂતરની પટ્ટીનો ઉપયોગ સામાન્ય થવા લાગ્યો છે). તે બે ભાગના સાંધાને જોડવામાં મદદ કરે છે જેથી અંદર આવતી હવાનું પ્રમાણ ઘટે અને શ્વાસમાં લેવાતાં ધુમાડાનું પ્રમાણ વધે. ====વિસારક (વૈકલ્પિક)==== વિસારક એ નાનકડું છિદ્રિત પ્લાસ્ટિકનું સાધન છે જે નળીના અંત ભાગ સુધી જોડાયેલું હોય છે. પાણી ભરેલા તળિયામાં જોડાયેલું આ સાધન ધુમાડો ગળાવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થતાં પરપોટાંને તોડી નાખીને સ્વચ્છ ધુમાડો સર્જે છે તેમજ પરપોટાંના અવાજને ઓછો કરે છે. ધુમ્રપાનના વધુ સારા અનુભવ માટે તે વૈભવની વસ્તુ તરીકે વપરાય છે અને તે હૂકાનો જરૂરી ઘટક નથી. ===સંચાલન=== [[ચિત્ર:Hookah-lookthrough.svg|thumb|upright|હૂકાનું પ્રતિનિધિક નમૂનાનું દ્રશ્ય ]] હૂકાના તળિયાના પાત્રમાં મુખ્ય ભાગની નળીનો અમુક સેન્ટિમીટર ભાગ ડૂબી શકે તેટલું પાણી ભરવામાં આવે છે. આ પાત્રને મજબૂત રીતે બંધ કરવામાં આવે છે. ઊંડુ પાણી તેના ઉપયોગ કરવા જેટલું શ્વસનપ્રક્રિયાનું બળ વધારશે. હૂકાની ટોચ પરની વાટકીમાં તમાકુને મૂકવામાં આવે છે અને તમાકુની ઉપર સળગતાં લાકડાંના કોલસા મૂકવામાં આવે છે. કેટલીક સંસ્કૃતિઓમાં વાટકીને છિદ્રિત પતરાંના વરખ અથવા ધાતુના પતરાંથી આવરીને કોલસા અને તમાકુને અલગ રાખવામાં આવે છે જેથી શ્વાસમાં ધુમાડાની સાથે કોલસાની રાખનું પ્રમાણ ઓછામાં ઓછું રહે. આનાથી તમાકુ સહન કરી શકે તેટલું તાપમાન રાખી શકાય છે અને તેથી તમાકુ સીધી જ સળગતી અટકે છે. જ્યારે કોઇ નળી દ્વારા ધુમાડો લે છે ત્યારે વાટકીના કોલસા અને તમાકુમાંથી પસાર થઇને હવા ખેંચાય છે. કોલસાની આગથી ગરમ થયેલી હવા તમાકુનું બાષ્પીભવન કરે છે (સળગાવતી નથી), જેથી ધુમાડો ઉત્પન્ન થાય છે અને તે મુખ્ય ભાગની નળી દ્વારા પાણી ભરેલા પાત્ર સુધી જાય છે. ધુમાડો પાણીમાં પરપોટા ઉત્પન્ન કરીને ગરમી ગુમાવે છે અને પાત્રના ઉપરના ભાગમાં આવી જાય છે જ્યાં ટોટી જોડવામાં આવેલી હોય છે. ધુમ્રપાન કરનારી વ્યક્તિ જ્યારે ટોટી દ્વારા ધુમાડો ખેંચે છે, ત્યારે ધુમાડો તેના ફેફસામાંથી પસાર થાય છે. જેનાથી પાત્રમાં બદલાયેલું દબાણ કોલસામાંથી વધુ હવા ખેંચે છે. આ પ્રક્રિયા સતત ચાલુ રહે છે. જો હૂકાને સળગાવીને પીધા બાદ લાંબા સમય સુધી તેને મૂકી રાખવામાં આવે તો પાણીના પાત્રની અંદર એકઠો થયેલો ધુમાડો "વાસી" અને અનિચ્છનીય ગણવામાં આવે છે. શુદ્ધિ દ્વાર હોય તો તેના માધ્યમથી વાસી ધુમાડાને બહાર કાઢી શકાય છે. આ એકમાર્ગીય દ્વારને ટોટીમાં હળવી ફૂંક મારીને ખોલી શકાય છે. વધુ ટોટી ધરાવતાં હૂકામાં તમામ ટોટી જોડવામાં ન આવે ત્યાં સુધી આ દ્વાર કામ કરતો નથી. ટોટીને હાથથી ભરાવવી ન પડે તે હેતુથી કેટલીક વખત એકમાર્ગીય વાલ્વ ટોટીના ખાનામાં ભરાવવામાં આવે છે. ==આરોગ્ય ઉપર અસર== હૂકાના વપરાશકારોમાં એક સામાન્ય માન્યતા એ છે કે તેનો ધુમાડો સિગરેટ કરતાં ઓછો જોખમકારક છે.<ref>{{cite news|publisher=The Independent Florida Alligator|title=UF study finds more teens smoke hookah|author=JARED MISNER|date=November 18, 2009|url=http://www.alligator.org/news/campus/article_744a0e26-d403-11de-b968-001cc4c03286.html}}</ref> હૂકા પ્રેરિત પાણીનો ભેજ ધુમાડાને ઓછી બળતરાવાળો બનાવે છે. જેથી પીનારાને સલામતીની ખોટી લાગણી થાય છે અને આરોગ્ય પરની અસરો અંગે તે ઓછી ચિંતા કરે છે.<ref>{{cite paper|url=http://www.pediatrics.org/cgi/content/full/116/1/e113|author=Barry Knishkowy and Yona Amitai| title= Water-Pipe (Narghile) Smoking: An Emerging Health Risk Behaviour|year=2005 |publisher=Pediatrics; journal of the American Academy of Pediatrics}}</ref> [[મેયો ક્લિનિ]]ક સહિતની સંસ્થાઓના તબીબોએ જણાવ્યું છે કે, હૂકાનો ઉપયોગ સિગરેટ પીવા જેટલો હાનિકારક છે,<ref name="mayoclinic.com">[http://www.mayoclinic.com/health/hookah/AN01265 હૂકા સ્મોકિંગ: ઇઝ ઇટ સેફર ધેન સિગરેટ્સ? -MayoClinic.com] </ref><ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77426 વોટર પાઇપ સ્મોકિંગ અ સિગ્નિફિકન્ટ TB રીસ્ક - ઇરિન ન્યુઝ, માર્ચ 2008] </ref> અને વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના અભ્યાસમાં પણ આ વાતને સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,21396451-2703,00.html |title=ઇજીપ્તિઅન્સ વોર્નડ ઓન પાઇપ સ્મોકિંગ {{!}} ધ ઓસ્ટ્રેલિયન |access-date=2010-08-12 |archive-date=2012-12-09 |archive-url=https://archive.today/20121209002206/http://www.theaustralian.com.au/news/world/egyptians-warned-on-pipe-smoking/story-e6frg6so-1111113171527 |url-status=dead }}</ref> સામાન્ય રીતે દરેક હૂકાની બેઠક 40 કરતા વધુ મિનિટ ચાલે છે અને તેમાં 50થી 200 જેટલા કસ મારવામાં આવે છે. દરેક કસમાં 0.15થી લઇને 0.50 લિટર ધુમાડો શરીરમાં જાય છે.<ref>{{cite paper|doi=10.1016/j.pbb.2004.06.005 |author=Alan Shihadeh, Sima Azar, Charbel Antonios, Antoine Haddad|title=Towards a topographical model of narghile water-pipe café smoking: a pilot study in a high socioeconomic status neighbourhood of Beirut, Lebanon |date=September, 2004 |publisher=Elsevier Pharmacology Biochemistry and Behavior, Volume 79, Issue 1}}</ref><ref>{{cite paper|doi=10.1093/jnci/92.2.106 |author=Mirjana V. Djordjevic, Steven D. Stellman, Edith Zang | title= Doses of Nicotine and Lung Carcinogens Delivered to Cigarette Smokers|date=January 19, 2000 |publisher=Journal of the National Cancer Institute, Vol. 92, No. 2}}</ref> વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન અને અમેરિકન કેન્સર સોસાયટીના અહેવાલોએ દર્શાવ્યું છે કે સિગરેટ પીતા લોકો કરતા હૂકો પીતા લોકો 100થી 200 ગણો ધુમાડો અને 70 ટકા નિકોટિન વધુ લે છે.<ref>{{cite paper |url=http://media.www.collegian.com/media/storage/paper864/news/2008/11/20/News/Hookah.Smoking.Poses.Health.Risks-3554476.shtml |title=Hookah smoking poses health risks |date=November 20, 2008 |publisher=Rocky Mountain Collegian |journal= |access-date=ઑગસ્ટ 12, 2010 |archive-date=ડિસેમ્બર 18, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091218071349/http://media.www.collegian.com/media/storage/paper864/news/2008/11/20/News/Hookah.Smoking.Poses.Health.Risks-3554476.shtml |url-status=dead }}</ref> 2005માં થયેલા અભ્યાસમાં શોધી કઢાયું છે કે ધુમ્રપાન ન કરનારા લોકો કરતા વોટર પાઇપ પીનારાને દાંતના પેઢાના રોગોની શક્યતા પાંચ ગણી વધુ છે. વોટર પાઇપ પીધી છે તેવા લોકોને સામાન્ય લોકો કરતાં ફેફસાંના કેન્સરનું જોખમ પાંચ ગણું હોય છે.<ref>{{cite paper|url=http://www.usatoday.com/news/nation/2005-12-28-hookah-trend_x.htm |title=Hookah trend is puffing along |date=December 28, 2005 |publisher=USA Today | first1=Wendy | last1=Koch | access-date= 2010-05-04}}</ref> ધુમાડાને ગાળવા માટે વપરાતું પાણી તમામ જોખમી રસાયણોને દૂર કરવા માટે અસરકારક રીતે કામ કરતું નથી.<ref>{{cite paper|url=http://www.usatoday.com/news/health/2007-05-29-WHO-hooka_N.htm |title=WHO warns the hookah may pose same risk as cigarettes |date=May 29, 2007 |publisher=USA Today}}</ref> [[પાકિસ્તાન]]માં હૂકા પીવા અને [[કેન્સર]] પર થયેલો એક અભ્યાસ 2008માં પ્રકાશિત થયો હતો.<ref>{{cite paper |url=http://www.harmreductionjournal.com/content/5/1/19 |title=Hookah smoking and cancer: carcinoembryonic antigen (CEA) levels in exclusive/ever hookah smokers |date=May 24, 2008 |publisher=Harm Reduction Journal |access-date=ઑગસ્ટ 12, 2010 |archive-date=માર્ચ 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318154149/http://www.harmreductionjournal.com/content/5/1/19 |url-status=dead }}</ref> તેનો હેતુ હતો "કાયમી/માત્ર હૂકો પીતા લોકોના લોહીના પ્રવાહી અંશમાં [[CEA]]નું પ્રમાણ શોધવું. એટલે કે જે લોકોએ માત્ર હૂકો પીધો હતો (સિગરેટ, [[બીડી]] વગેરે નહીં) તેવા લોકોની અંદર. દિવસમાં 1થી 4 વખત 120 ગ્રામ (સરેરાશ વાટકીમાં 30 ગ્રામ હોય છે) સુધી તમાકુ-ગળ્યા રસનું મિશ્રણ તૈયાર કરાયું (એટલે કે 1 ગ્રામની 60 સિગરેટની તમાકુ જેટલું વજન) અને 1થી 8 બેઠકમાં તેને પીવામાં આવ્યું". કાર્સિનોએમ્બ્રીઓનિક એન્ટીજન (CEA) ઘણા પ્રકારના કેન્સરમાંથી મળી આવેલી નિશાની છે. માત્ર હૂકા પીનારામાં તેનું પ્રમાણ સિગરેટ પીતા લોકો કરતાં ઓછું હતું. જોકે આ ભેદ હૂકા પીનારા અને ધુમ્રપાન ન કરતાં લોકો વચ્ચે આંકડાકિય રીતે મહત્વનો ન હતો. અભ્યાસનો ઉપસંહાર એ હતો કે હૂકાનું અતિ સેવન (2-4 હૂકા રોજ બનાવવા, 3થી 8 બેઠક, 2થી 6 કલાક હૂકો પીવો) પ્રત્યક્ષ રીતે CEAનું પ્રમાણ વધારે છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Hookahs}} * [http://www.sacrednarghile.com ધ સેક્રેડ નારઘિલે], અ સાઇટ કન્ટેનિંગ ટ્રાન્સડિસીપ્લિનરી એન્થ્રોપોલોજીકલ (ઇન્ક્લુડિંગ ઓન ઓરિજીન્સ) એન્ડ બાયોમેડિકલ ઇન્ફર્મેશન એન્ડ ડિસ્કસન્સ ઓફ એબોવ સાઇટેડ સાયન્ટિફિક સ્ટડિઝ * [http://www.who.int/tobacco/global_interaction/tobreg/Waterpipe%20recommendation_Final.pdf WHO રીપોર્ટ ઓન વોટર પાઇપ (હૂકા)], બાય સ્ટડી ગ્રુપ ઓન ટોબેકો પ્રોડક્ટ રેગ્યુલેશન (ટોબરેગ). * [http://www.jnrbm.com/content/5/1/17 ક્રિટિક ઓફ ધ WHO રીપોર્ટ ઓન વોટર પાઇપ (હૂકા)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110320034136/http://www.jnrbm.com/content/5/1/17 |date=2011-03-20 }} બાય ચૌઓયુઆચી કમલ. અ ક્રિટિક ઓફ WHO ટોબરેગ "એડવાઇઝરી નોટ" ટાઇટલ્ડ : "વોટરપાઇપ ટોબેકો સ્મોકિંગ: હેલ્થ ઇફેક્ટ્સ, રીસર્ચ નીડ્સ એન્ડ રેકમન્ડેડ એક્શન્સ બાય રેગ્યુલેટર્સ. જર્નલ ઓફ નેગેટિવ રીઝલ્ટ્સ ઇન બાયોમેડિસીન 2006 (17 નવેમ્બર); 5:17 (હાઇલી એક્સેસ્ડ) * [http://www.cesar.umd.edu/cesar/cesarfax/vol17/17-23.pdf સાયન્ટિફિક એવિડન્સ ઓફ ધ હેલ્થ રિસ્ક્સ ઓફ હૂકા સ્મોકિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080710161756/http://www.cesar.umd.edu/cesar/cesarfax/vol17/17-23.pdf |date=2008-07-10 }} (યુનિવર્સિટી ઓફ મેરીલન્ડ, કોલેજ પાર્ક: જૂન 9 ,2008 ,વોલ્યુમ 17 , ઇસ્યુ 23 ) * [http://yportal.com/10-facts-you-didnt-know-about-hookah/ 10 ફેક્ટસ યુ નીડ ટુ નો અબાઉટ હૂકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731024240/http://yportal.com/10-facts-you-didnt-know-about-hookah/ |date=2010-07-31 }} (yપોર્ટલ, આવૃતિ 1 ) [[શ્રેણી:ભારતીય સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:હિંદી શબ્દો અને શબ્દસમૂહો]] [[શ્રેણી:તમાકુ]] [[શ્રેણી:પાકિસ્તાનમાં તમાકુ]] [[શ્રેણી:પાઇપ ધુમ્રપાન]] [[શ્રેણી:ડ્રગના સાધનસરંજામ]] [[શ્રેણી:ધૂમ્રપાન]] pmzlz4aj3biz3wo0avd927kx92pw7dr 0 26326 905134 904134 2026-09-09T13:15:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905134 wikitext text/x-wiki '''માર્શલ આર્ટસ''' અથવા '''લડાઇની કલાઓ''' એ લડાઇની સંકેતાત્મક કવાયતો અને પરંપરાઓ છે. દરેક માર્શલ આર્ટસ, જે તે વ્યક્તિના બચાવ અથવા અન્યોથી શારિરીક ખતરાઓ સામે સમાન પ્રકારનો ઉદ્દેશ ધરાવે છે. વધુમાં, કેટલીક માર્શલ આર્ટસ અમુક માન્યતાઓ સાથે જોડાયેલી છે જેમ કે [[હિંદુવાદ]], [[બુદ્ધવાદ]], [[ડાઓવાદ]], [[કોન્ફશિયાસિઝમ]] અથવા [[શિન્ટો]] જ્યારે અન્યો ચોક્કસ માનની સંજ્ઞાને અનુસરે છે. માર્શલ આર્ટસને એક કલા અને [[વિજ્ઞાન]] એમ બન્ને રીતે ગણવામાં આવે છે. માર્શલ આર્ટનો પણ સ્પર્ધાત્મક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, સર્વસામાન્ય પણે લડાઇ રમતમાં, પરંતુ તે [[નૃત્ય]]નું સ્વરૂપ પણ લઇ શકે છે. શબ્દ ''માર્શલ આર્ટસ'' યુદ્ધની પરિસ્થિનું નિરૂપણ કરે છે (જે [[રોમન]] યુદ્ધ દેવતા [[માર્સ]] (મંગળનો ગ્રહ) પરથી મેળવવામાં આવ્યું છે) અને 15મી સદીના યુરોપીયન શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યો છે જે ઐતિહાસિક યુરોપીયન માર્શલ આર્ટસ તરીકે જાણીતા એવાનો ઉલ્લેખ કરે છે. માર્શલ આર્ટસનો ઉપયોગ કરનારને ''માર્શલ આર્ટિસ્ટ'' તરીકે સંબોધવામાં આવે છે.. શબ્દ 'માર્શલ' ચોક્કસ વ્યક્તિનો ઉલ્લેખ કરે છે ( જોકે માન્યતા સ્વરૂપે) અને જો 'માર્શલ'નો વપરાશ મૂળભૂત રીતે ધારેલા તરીકે કરવામાં આવ્યો હોય તો આવો 'માર્શલ' મોટો (કેપિટલ) હોવો જોઇએ. જોકે, જો શબ્દ "માર્શલ"નો ઉપયોગ સામાન્ય અર્થમાં લડાઇનું વર્ણન કરવા માટે થયો હોય તો 'માર્શલ' લખાણ નાના અક્ષરોમાં યોગ્ય છે. જ્યારે મૂળભૂત રીતે 1920માં શાબ્દીકકરણ કરાયું હતુ ત્યારે શબ્દ ''માર્શલ આર્ટસ'' નો ઉલ્લેખ ખાસ કરીને [[એશિયન લડાઇ કલાઓ]]માં, ખાસ કરીને પૂર્વ એશિયામાં મૂળ ધરાવતી લડાઇ પદ્ધતિઓમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જોકે અક્ષરસઃ અર્થ અને તેના બાદના ઉપયોગમાં બન્ને શબ્દોને કોઇપણ સંકેતાત્મક લડાઇ પદ્ધતિના સંદર્ભ તરીકે લઇ શકાય, જેમાં ઉત્પત્તિને કોઇ લેવા દેવા નથી. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુરોપ]] ઘણી લડાઇની વિસ્તરિત પદ્ધતિઓનું ઘર છે, બન્ને જીવંત પરંપરાઓએ વર્તમાન દ્વારા અસ્તિત્વ જાળવી રાખ્યું છે અને અન્યની હાલમાં રચના થઇ રહી છે. અમેરિકામાં, નેટિવ અમેરિકનો ખુલ્લા હાથની જેમ કે [[કુસ્તી]] જેવી માર્શલ આર્ટસ ધરાવે છે, જ્યારે [[હવાઇયન્સ]] ભૂતકાળથી જ એવી કલાનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે, જેમાં નાના અને મોટા સંયુક્ત ખોટી રીતનો ઉપયોગ થાય છે. ઉત્પત્તિનું મિશ્રણ [[કેપોએઇરા]]ની વ્યાયામની હલચલમાં મળી આવે છે, જેને આફ્રિકન ગુલામોએ આફ્રિકાથી લઇ આવેલી કુશળતાને આધારે વિકસાવી હતી. દરેક પ્રકાર વિશિષ્ટ પાસુ ધરાવે છે જે અન્ય માર્શલ આર્ટથી અલગ પડે છે, તેમાં સમાન લક્ષણ જોઇએ તો લડાઇની તરકીબો છે. તાલીમની પદ્ધતિઓ અલગ પડે છે અને તેમાં [[સ્પેરીંગ]] (તાલીમનો એક ભાગ) (સમાન લડાઇ) અથવા ઔપચારીક સેટ્સ અથવા વારંવારની તરકીબો જે સ્વરૂપો અથવા ''કાટા'' તરીકે ઓળખાય છે. સ્વરૂપો ખાસ કરીને એશિયન અને એશિયામાંથી પ્રાપ્ત કરવામા આવેલી માર્શલ આર્ટસમાં સામાન્ય છે. <ref>{{Cite web |url=http://martialarts.about.com/od/formsandkatas/Forms_Katas_Extended_Martial_Arts_Sets.htm |title=વિવિધ કલાઓના સ્વરૂપોના નમૂનાઓ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020024514/http://martialarts.about.com/od/formsandkatas/Forms_Katas_Extended_Martial_Arts_Sets.htm |url-status=dead }}</ref> == તફાવત અને તક == માર્શલ આર્ટસ વિશાળ રીતે અલગ પડે છે, અને તે ખાસ વિસ્તાર અથવા વિસ્તારોના મિશ્રણ પર પ્રકાશ પાડી શકે છે, પરંતુ તેને [[ફટકાઓ]], [[પક્કડ]] અથવા શસ્ત્રોની તાલીમ પર પ્રકાશ પાડતા વ્યાપક રીતે જૂથ કરી શકાય છે. નીચે ઉદાહરણોની યાદી આપવામાં આવી છે જે આ વિસ્તારોમાંથી એકનો વિસ્તરિત ઉપયોગ કરે છે; તે તમામ વિસ્તારોને આવરી લેતી આ સંપૂર્ણ યાદી નથી કે આર્ટ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલા તેજ ફક્ત જરૂરી વિસ્તારો હોય, પરંતુ તે આ વિસ્તારના ઉદાહરણ તરીકે સૌથી વધુ ભાર મૂકાયેલ અથવા જાણીતાનો એક ભાગ છે. '''[[ફટકાઓ]]''' * [[પંચીગ]]: [[બોક્સીંગ (પશ્ચિમ)]], [[વિંહ ચુન]] * [[કિકીંગ:]][[ કેપોઇરા]], [[સાવટે]], [[ટેકવોન્ડો]] * અન્ય ફટકાઓ: [[કરાટે]], [[મુઆય થાઇ]] '''[[પક્કડ]]''' * [[થ્રોઇંગ]]: [[ગ્લિમા]], [[જુજુત્સુ]], [[સામ્બો]] * [[જોઇન્ટ લોક]]/[[સબમિશન હોલ્ડસ]]: [[આઇકિડો]], [[બ્રાઝિલીયન જિયુ-જિત્સુ]], [[હેપકિડો]] * [[પીનીંગ તરકીબો]]: [[જૂડો]], [[કુસ્તી]] '''વેપનરી (એક કરતા વધુ શસ્ત્રો)''' * [[પરંપરાગત વેપનરી]]: [[એસ્ક્રિમા]], [[ફેન્સીંગ]], [[ગટકા]], [[કેન્ડો]], [[ક્યુડો]] * આધુનિક વેપનરી: [[જૂકેન્ડો]] ખાસ કરીને એશિયાની અસંખ્ય માર્શલ આર્ટસ બાજુની શિસ્ત પણ શીખવે છે, જે ઔષધને લગતા ઉપયોગોને લાગે વળગે છે. આ ખાસ કરીને પરંપરાગત [[ચાઇનીઝ મારશલ આર્ટસ]]માં જોવા મળે છે, જે [[બોન-સેટ્ટીંગ]], [[કીગોન્ગ]], [[એક્યુપંક્ચર]], [[એક્યપ્રેશર]], [[તૂઇ ના]] અને અન્ય [[પરંપરાગત ચાઇનીઝ ઔષધ]]ના તબક્કાઓ શીખવાડી શકે છે <ref>[http://www.chiflow.com/html/gas_kungfu.htm આંતરિક કૂંગ ફુ]</ref>. માર્શલ આર્ટસને ધર્મ અને આસ્થા સાથે પણ જોડી શકાય છે. વિખ્યાત અસંખ્ય પદ્ધતિઓ મળી આવી છે, તેનો પ્રચાર કરવામાં આવ્યો છે અથવા તેનો ઉપયોગ સાધુઓ અથવા સંન્યાસિનીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ગટકા]] એ [[શાખવાદ]]નો આંતરિક ભાગ છે, કારણ કે આ સમાજને યુદ્ધમાં જવાની લાંબા સમયથી ફરજ પાડવામાં આવી છે. જાપાનીઝ પ્રકારો જેમ કે [[આઇકિડો]], ઉર્જા અને શાંતિના પ્રવાહની મજબૂત તત્ત્વજ્ઞાની માન્યતા ધરાવે છે. == ઇતિહાસ == === આફ્રિકા === આફ્રિકાની છરીઓને કદાચ તેના આકારને પ્રમાણે વર્ગીકૃત્ત કરી શકાય—ખાસ કરીને "એફ" જૂથમાં અને "સર્ક્યુલર" જૂથ—અને તેને ઘણી વખત અયોગ્ય રીતે ફેંકવાની છરીઓ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. <ref>{{cite book | last = Spring | first = Christopher | authorlink = | coauthors = | title = Swords and Hilt Weapons | publisher = Weidenfeld and Nicolson |year=1989 | location = London | pages = 204–217 | url = | doi = | id = | isbn = ???? }}</ref> દક્ષિણ આફ્રિકામાં લાકડી યુદ્ધે ઝુલુ સંસ્કૃતિમાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો અને દક્ષિણ [[બોટ્સવાના]] અને ઉત્તર દક્ષિણ આફ્રિકામાં થતી હતી તેવી લડાઇ [[ઓબનુ બિલેટ]]નો નોંધપાત્ર ભાગ છે. આ ઉપરાંત લાકડી યુદ્ધ પ્રાચીન ઇજિપ્તીયન સમાધિઓ પર પણ વર્ણવવામાં આવ્યું હતું, તેનો હજુ પણ ઉપલા ઇજિપ્ત ([[તાહટિબ]])<ref>{{cite book | last=Brewer | first=Douglas J. | title=Egypt and the Egyptians | url=https://archive.org/details/egyptegyptians0000brew_v7m0 | edition=2nd ed. | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | year=2007 | isbn=0521851505}} પૃષ્ઠ 120</ref><ref>{{cite book | last=Shaw | first=Ian | title=Egyptian Warfare and Weapons | publisher=Shire Publications | location=Oxford | year=1999 | isbn=0747801428}}, સીએચ, 5</ref>માં ઉપયોગ થાય છે અને આધુનિક સંગઠન 1970માં રચવામાં આવ્યું હતું. રફ એન્ડ ટમ્બલ (આરએટી) આધુનિક આફ્રિકન માર્શલ આર્ટ છે, જેમાં ઝુલુ અને સોથો સ્ટિકફાઇટીંગના તત્વોનો સમાવેશ થાય છે. === અમેરિકા === ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકાના વતનીઓ તેમની પોતાની માર્શલ તાલીમ ધરાવતા હતા જેનો પ્રારંભ બાળપણથી જ થયો હતો. કિશોરાવસ્થાના પ્રારંભમાં તીર, છરીઓ, બ્લોગન્સ, ભાલાઓ અને વોર ક્લબના વપરાશ માટેની તાલીમમાં મોટા ભાગના જૂથોએ વિવિધ લોકોની પસંદગી કરી હતી. પ્રથમ રાષ્ટ્રના પુરુષો અને ભાગ્યેજ કેટલીક સ્ત્રીઓને તેમણે લડાઇમાં પુરવાર કરતા યોદ્ધાઓ કહેવાતા હતા. યુદ્ધ ક્લબો પસંદગીનું શસ્ત્ર ગણાતુ હતું કારણ કે અમેરિકન યોદ્ધાઓ આમને સામને એક જ લડાઇમાં દુશ્મનોને મારી નાખીને પોતાનો સામાજિક દરજ્જો ઊંચો લાવી શક્યા હોત. {{Citation needed|date=February 2007}} યોદ્ધાઓએ જીવનપર્યંત તાલીમ દરમિયાન તેમની શસ્ત્ર કુશળતા અને ચોરી છૂપીથી શિકાર સુધી પહોંચવાની ક્રિયાની તીક્ષ્ણ કરી હતી. યુરોપીયન વસાહતીઓ અને સ્થાપિતોના આવ્યા બાદ નેટિવ અમેરિકન વસતીમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો અને ભલજબરીથી તેમને અનામત પ્રદેશમાં ધકેલી દેવાયા હતા. આગ-શસ્ત્રોની રજૂઆતથી પરંપરાગત ઉત્તર અમેરિકન માર્શલ આર્ટસ બિનવપરાશી સાબિત થઇ હતી. 16મી સદીથી, પોર્ટુગીઝ વસાહતીઓને બ્રાઝિલમાં ગુલામ તરીકે રહેવા માટે પશ્ચિમ આફ્રિકાથી લાવવામાં આવ્યા હતા. આફ્રિકામાં ભારે ઊંડા મૂળ ધરાવતા બ્રાઝિલીયન લડાઇના પ્રકાર કેપોએઇરા જેવા નૃત્યની જેમ ગુલામી વિકસી હતી. સાનુકૂળતા અને સહનશીલતાનું ઊંચુ સ્તર સમાવતા તેમાં કિક્સ, એલ્બો સ્ટ્રાઇક, હેન્ડ સ્ટ્રાઇક, હેડ બુટ્ટસ, કાર્ટવ્હીલ્સ અને સ્વીપ્સનો સમાવેશ થાય છે. ===તાજેતરનો ઇતિહાસ=== એશિયામાં પશ્ચિમના પ્રભાવમાં વધારો થતા મોટા ભાગના લશ્કરી કર્મચારીઓએ બીજા વિશ્વ યુદ્ધ [[કોરીયન યુદ્ધ]] દરમિયાન ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરીયામાં સમય વીતાવ્યો હતો અને સ્થાનિક લડાઇના પ્રકારો સામે જોખમ ઊભુ કર્યું હતું. જુજુત્સુ, જૂડો અને કરાટે 1950-60ના દાયકાની વિચારધારામાં લોકપ્રિય બન્યા હતા. એશિયન અને હોલીવુડ માર્શલ આર્ટસ ચલ-ચિત્રોમાં ભાગલા હોવાથી આધુનિક અમેરિકન માર્શલ આર્ટસ ક્યાં તો એશિયન અથવા એશિયનના પ્રભાવમાંથી પ્રાપ્ત કરવામા આવી હતી. બ્રાઝિલીયન [[જિયુ જિત્સુ]], અથવા ગ્રેસી જિયુ-જિત્સુ બીજા વિશ્વ યુદ્ધના જુડો પહેલા સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું જે બે ભાઈઓ [[કાર્લોસ]] અને [[હેલીયો]] [[ગ્રેસી]] દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું, જેમણે મોટે ભાગે ગ્રાઉન્ડવર્ક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને કલાનું રમતમાં પુનઃસ્થાપન કર્યું હતું. આ પદ્ધતિ લોકપ્રિય બની હતી અને મિશ્ર માર્શલ આર્ટસ સ્પર્ધાઓ જેમ કે [[યુએફસી]] અને પ્રાઇડમાં અસરકારક સાબિત થઇ હતી. <ref name="UNCstyles">[http://www.ufc.com/index.cfm?fa=LearnUFC.Styles યુએફસીમાં વપરાતી લડાયક કલા]</ref> 1960 અને 1970 બાદમાં ચાઇનીઝ લડાઇ પદ્ધતિઓમાં માધ્યમોની આ પ્રત્યેની રુચિ અનુભવાઇ હતી, જેમાં માર્શલ આર્ટસ અને હોલીવુડ અભિનેતા [[બ્રુસ લી]]નો પ્રભાવ રહ્યો હતો. [[જિત કૂન ડો]]એ જે પદ્ધતિ શોધી હતી તેના મૂળ [[વિંગ ચૂન]], પશ્ચિમી [[બોક્સીંગ]], [[સાવટે]] અને ફેન્સીંગમાં હતા, જેમાં નકામુ હોય. અથવા એક માર્ગ તરીકે કોઇ માર્ગે ઉપયોગ ન કરવો તેવી માન્યતા પ્રવર્તતી હતી. === એશિયા === [[File:Shaolin-wushu.jpg|thumb|200px|પ્રાચીન શાઓલીન સાધુનું નિરૂપણ, જે સ્વ-બચાવની કલાનો ઉપયોગ કરે છે.]] [[એશિયન માર્શલ આર્ટસ]]ની સ્થાપના કદાચ પ્રારંભિક ચાઇનીઝ અને [[ભારતીય માર્શલ આર્ટસ]]નું મિશ્રણ હોવાની શક્યતા છે. રાજદ્વારીઓ, વેપારીઓ અને સાધુઓએ [[દક્ષિણ ભારત]]થી અને સુધી દરિયાઇ માર્ગે તેમજ [[સિલ્ક રોડ]] માર્ગે મુસાફરી કરતા આશરે 600 બીસીની આસપાસ આ રાષ્ટ્રો વચ્ચે વેપાર તીવ્ર બન્યો હતો. ચાઇનીઝ ઇતિહાસના ગાળામાં લડી રહેલા રાજ્યો સમયે (480-221 બીસી) માર્શલ માન્યતામાં તીવ્ર વિકાસ થયો હતો અને વ્યૂહરચના ઉભરી આવી હતી, આવું વર્ણન ''[[ધી આર્ટ ઓફ વોર]]'' માં [[સન ઝુ]] દ્વારા પણ કરવામાં આવ્યું છે. (સદી. 350 બીસી). <ref>http://www.sonshi.com/why.html{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અગાઉની માર્શલ આર્ટની દંતકથા દક્ષિણ ભારતીય પલ્લવા રાજકુમારની વાર્તા કહે છે, જે બોધીધર્મા નામના સાધુ બન્યા હતા, જેઓ 550 એડીની આસપાસ સુધી જીવ્યા હોવાનું મનાય છે. તેમને [[ઝેન]] બુદ્ધવાદના સ્થાપક, શિસ્તનો લડાયક ગુણ, માનવતા, આત્મસંયમ અને માન આ માન્યતાને આભારી છે. <ref>રેઇડ, હોવર્ડ અને ક્રાઉચર, મિશેલ. ''ધ વે ઓફ ધી વોરિયર-ધી પેરાડોક્સ ઓફ ધી માર્શલ આર્ટસ" ન્યુ યોર્ક '' ''ઓવરલૂક પ્રેસ 1983.'' </ref> આમ નૈતિક વર્તણૂંકના મૂલ્યો અને આત્મશિસ્ત પ્રારંભિક કાળથીજ માર્શલ વ્યવહાર સાથે સંકળાયેલા છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.cs.virginia.edu/~alb/zen/bodhidharma.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818075850/http://www.cs.virginia.edu/~alb/zen/bodhidharma.html |url-status=dead }}</ref> એશિયામાં માર્શલ આર્ટનું શિક્ષણ ઐતિહાસિક રીતે જ શિક્ષક-શિસ્ત એપ્રેન્ટીસશીપની સાસ્કૃતિક પરંપરાને અનુસર્યું છે. વિદ્યાર્થીઓને સખત રીતે સ્તરીકરણ વ્યવસ્થામાં ઇન્સ્ટ્રક્ટર દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવે છે: કેન્ટોનેસેમાં ''[[સિફુ]]'' અથવા [[મેન્ડ્રેઇન]]માં ''શિફુ'' ; જાપાનીઝમાં ''[[સેન્સેઇ]]'' ; કોરીયનમાં ''સેબેઓમ-નિમ'' ; [[સંસ્કૃત]]માં ''[[ગુરુ]]'' , [[હિન્દી]], [[તેલુગુ]] અને મલય; ખમેરમાં ''[[ક્રુ]]'' ; [[તાગાલોગ]]માં ''[[ગુરો]]'' ; [[મલયાલમ]]માં ''[[કાલારી ગુરુક્કલ]]'' અથવા ''કાલારી આસાન'' ; [[તામિલ]]માં ''આસાન'' ; [[થાઇ]]માં ''[[અચાન]]'' અથવા ''[[ખ્રુ]]'' ; અને [[બર્મીસ]]માં ''[[સાયા]]'' . આ તમામ શબ્દોનું માસ્તર, શિક્ષણ અથવા સલાહકાર તરીકે ભાષાંતર કરી શકાય. <ref>http://www.thefreedictionary.com/Asia</ref> ==== તાજેતરનો ઇતિહાસ ==== એશિયન દેશોની યુરોપની વસાહતે પણ સ્થાનિક માર્શલ આર્ટસમાં, ખાસ કરીને ફાયરઆર્મસની રજૂઆતથી ઘટાડો આણ્યો હતો. આ બાબત 19મી સદીમાં [[બ્રિટીશ રાજ]]ની સંપૂર્ણ સ્થાપના બાદ ભારતમાં સ્પષ્ટપણે જોઇ શકાય છે. <ref name="Zarilli 98">[[ઝામલી, ફિલીપ બી.]] (1998). વ્હેન ધ બોડી બિકમ્સ ઓલ આઇઝ: કાલારીપ્પાયટ્ટુ, દક્ષિણ ભારતની માર્શલ આર્ટની શક્તિનો નમૂનો, વાર્તાલાપ અને ઉપયગો ઓક્સફોર્ડ: ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ભારત ISBN 9780761933250.</ref> પોલીસ, લશ્કર અને સરકારી સંસ્થાઓનું સંચાલન કરવાની વધુ યુરોપીયન પદ્ધતિઓ અને ફાયરઆર્મસના વધતા જતા ઉપયોગે જ્ઞાતિ આધારિત ફરજો સાથે સંકળાયેલી પરંપરાગત લડાઇ તાલીમની જરૂરિયાત ઘટાડી હતી <ref name="Zarilli 98"></ref> અને 1804માં [[બ્રિટીશ વસાહત]] સરકારે અસંખ્ય બળવાઓના પ્રતિભાવમાં કાલારીપાયત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. <ref>{{cite book |last=Luijendijk |first=D.H. |title=Kalarippayat: India's Ancient Martial Art |url=http://www.martialartssupermarket.com/index.cfm?action=showProd&subid=1083 |year=2005 |publisher=Paladin Press |location=Boulder |isbn=1581604807 |access-date=2010-08-25 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818031453/http://www.martialartssupermarket.com/index.cfm?action=showProd&subid=1083 |url-status=dead }}</ref> [[કાલારીપાયત]] અને અન્ય [[દ્રવીડીયન માર્શલ આર્ટસ]]નું આખા [[દક્ષિણ ભારત]]માં પ્રસર્યુ તે પહેલા [[તેલ્લીચેરી]]માં 1920માં પુનરુત્થાન અનુભવાયું હતું, <ref name="Zarilli 98"></ref> જ્યારે અન્ય પરંપરાગત પદ્ધતિઓ જેમ કે [[થાન્ગટા]]નું 1950માં પુનુરુત્થાન અનુભવાયું હતું. <ref>{{Cite web |url=http://sports.indiapress.org/thang_ta.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2010-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325015214/http://sports.indiapress.org/thang_ta.php |url-status=dead }}</ref> સમાન પ્રકારની અસાધારણ ઘટના દક્ષિણ પૂર્વની એશિયન વસાહતો જેમ કે [[મલેશિયા]], [[ઇન્ડોનેશિયા]], [[વિયેતનામ]] અને ફિલીપીન્સમાં બની હતી. એશિયન માર્શલ આર્ટસમાં પશ્ચિમી રુચિ ભૂતકાળમાં 19મી સદીના અંતમાં જોવા મળી હતી, કારણ કે યુનાઇટેડ સ્ટેટસની સાથે ચીન અને જાપાનના વેપારમાં વધારો થયો હતો. સંબધિત રીતે ઓછા પશ્ચિમી લોકોએ ફક્ત કામગીરી તરીકેનું વિચારતા માર્શલ આર્ટનો ખરેખર ઉપયોગ કર્યો હતો. જાપાનમાં કામ કરતી વખતે 1894-97ની વચ્ચે રેલવે એન્જિનીયર એડવર્ડ વિલીયમ બાર્ટોન રીટે [[જુજુત્સુ]]નો અભ્યાસ કર્યો હતો, તેઓ યુરોપમાં એશિયન માર્શલ આર્ટનું શિક્ષણ આપનારા પ્રથમ વ્યક્તિ હોવાનું મનાય છે. તેમણે [[બાર્ટીત્સુ]] નામની સંકલનાત્મક પ્રકારની પણ શોધ કરી હતી, જેમાં જુજુત્સુ, [[જૂડો]], બોક્સીંગ, સાવટે અને લાકડી લડાઇનું મિશ્રણ છે. ચાઇનીઝ માર્શલ આર્ટસને પશ્ચિમી લોકોને શીખવનાર પ્રથમ ઇન્સ્ટ્રક્ટર તરીકે બ્રુસ લીને યશ આપવામાં આવે છે. [[જેકી ચાન]] અને [[જેટ લી]] ચલચિત્રના આગવા વ્યક્તિત્વ હતા, જેઓ ચાઇનીઝ માર્શલ આર્ટસને તાજેતરના વર્ષોમાં પ્રોત્સાહન આપવા માટે જવાબદાર છે. === યુરોપ === [[File:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|thumb|left|200px|પ્રાચીન મધ્યયુગીનમાં બોક્સીંગનો ઉપયોગ કરાતો હતો.]] માર્શલ આર્ટસ મોટે ભાગે ગ્રીસમાં પ્રાચીન યુરોપ સંસ્કૃતિમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી, જ્યાં રમતો એ જીવનનો એક આંતરિક માર્ગ હતો. [[બોક્સીંગ]] (''પિગ્મે'' , ''પિક્સ'' ), કુસ્તી (''પાલે'' ) અને [[પંક્રેશન]] (''પાન'' પરથી, "દરેક" અર્થ થાય છે, અને ''ક્રેટોસ'' નો, અર્થ "શક્તિ" અથવા "મજબૂતાઇ")ની રજૂઆત પ્રાચીન ઓલિમ્પીક રમતોમાં કરવામાં આવી હતી. રોમનોએ જાહેર પ્રદર્શન તરીકે [[ગ્લેડીયેટોરીયલ લડાઇ]] (પ્રાચીન રોમન તમાશાઓમાં જીવને સાટે લડનાર યોધ્ધાઓને લગતું) પેદા કરી હતી. અસંખ્ય ઐતિહાસિક ફેન્સીંગ સ્વરૂપો અને મેન્યુઅલો અસ્તિત્વમાં રહ્યા છે અને અનેક જૂથો યુરોપીયન માર્શલ આર્ટસના પુનઃગઠન દિશામાં કામ કરી રહ્યા છે. પુનઃગઠનની પ્રક્રિયામાં 1400-1900 એ.ડી.માંથી ઉત્પન્ન થયેલી વિગતવાર લડાઇ સંધિઓનો ઉગ્ર અભ્યાસ અને વ્યવહારુ તાલીમ અથવા વિવિધ તરકીબો અને દાવપેચના મિશ્રણનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં પ્રકારો જેમ કે તલવાર અને કવચ, બે ધારી તલવાર લડાઇ, ભાલા અને [[ફરસી]]નું સંયુક્ત હથિયારની લડાઇ, ઘોડે સવારોનું ભાલાયુદ્ધ અને અન્ય ઝપાઝપીના હથિયારોની લડાઇના અન્ય પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. આ પુનઃગઠનનો પ્રયત્ન અને ઐતિહાસિક પદ્ધતિઓનો આધુનિક ભારે વિકાસ સામાન્ય રીતે પશ્ચિમ માર્શલ આર્ટસનો ઉલ્લેખ કરે છે. ઘણી મધ્યયુગીન માર્શલ આર્ટસ મેન્યુઅલ્સમાં, મુખ્યત્વે જર્મની અને ઇટાલીના સચવાઇ રહ્યા છે. આમાંથી સૌથી વિખ્યાત 14મી સદીની જોહાન્નેસ [[લિચટેનૌર]]ના ''ફેચબુચ'' (ફેન્સીંગ બુક) છે, જે આજે [[જર્મન સ્કુલ ઓફ સ્વોર્ડમેનશીપ]]ના પાયાનો સમાવેશ કરે છે. યુરોપમાં, માર્શલ આર્ટસમાં [[ફાયરઆર્મસ]]ના ઉદભવ બાદ ઘટાડો થયો હતો. પરિણામે, યુરોપમાં ઐતિહાસિક મૂળ ધરાવતી માર્શલ આર્ટસ આજે અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી, જેવું અન્ય પ્રદેશોમાં પણ થયુ છે, કેમ કે પરંપરાગત માર્શલ આર્ટસ નાશ પામી છે અથવા રમતમાં વિકાસ પામી છે. સ્વોર્ડમેનશીપ ફેન્સીગમાં વિકાસ પામી હતી. બોક્સીંગ તેમજ કુસ્તીના સ્વરૂપો ટકી રહ્યા છે. યુરોપીયન માર્શલ આર્ટસે મોટે ભાગે બદલાતી જતી ટેકનોલોજીને સ્વીકારી છે, જેથી અન્ય કેટલીક પરંપરાગત કલાઓ હજુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, લશ્કરી કર્મચારીઓને [[બેયોનેટ]] (બંદૂક કે જેમાં છરી આગળ રાખવામાં આવે છે) લડાઇ અને માર્કસેમેનશીપ જેવી કુશળતાઓમાં તાલીમ આપવામાં આવે છે. કેટલીક યુરોપીયન શસ્ત્ર પદ્ધતિ પણ લોક રમતો અને સ્વ-બચાવની પદ્ધતિઓ તરીકે અસ્તિત્વમાં રહી છે. તેમાં લાકડીની લડાઇની પદ્ધતિઓ જેમ કે ઇંગ્લેંડની [[ક્વાર્ટરસ્ટાફ]], આયર્લેન્ડની [[બાટેઇરિચ]], પોર્ટુગલની [[જોગો ડો પાઉ]] અને [[કેનરી આઇલેન્ડ]]ની [[જ્યુગો ડેલ પાલો]] (પાલો કેનારિયો) પ્રકારનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય માર્શલ આર્ટસને રમતોમાં સ્વીકારવામાં આવી હતી, જે આજે લડી શકાય તેવા સ્વરૂપમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી. તેનું એક ઉદાહરણ પુરુષોના વ્યાયામમાં પોમેલ હોર્સ (ઘોડા પર જીનનો આગળો ભાગ) છે, આ એવી કવાયત છે જેને ઘોડા પરથી કૂદકો મારવાની રમત પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવી છે. [[અશ્વ]]દળના સવારોને તેમના ઘોડા પર ઝડપથી તેમની સ્થિતિમાં ફેરફાર કરવાની, પડી જતા સાથીઓને બચાવવાની, ઘોડાની પાછળ લડાઇ કરવાની અને ઝડપથી દોડતા ઘોડા પરથી ઉતરી જવાની જરૂર છે. સ્ટેશનરી બેરલ પર આ કુશળતાઓની તાલીમ મેળવવાની ક્રિયા વ્યાયામની રમતોમાં પોમેલ હોર્સ કસરતમાં વિકાસ પામી હતી. શોટ પુટ (દોડની સ્પર્ધા જેમાં વધુમા વધુ મોટો ગોળો દોડવીરની સાથે લગાવવામાં આવે છે) અને હલકા ભાલાનો ઘા બન્ને વધુ પ્રાચીન ઉત્પત્તિ ધરાવે છે, બન્ને શસ્ત્રોનો રોમનો દ્વારા તીવ્ર રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. === પૂર્વ નજીક === મલ્લકુસ્તી અને સશસ્ત્ર લડાઇ બન્નેના સચિત્ર રેકોર્ડ [[તામ્ર યુગ]] પ્રાચીન પૂર્વ નજિકtના છે, જેમ કે બેની હાસન ખાતે [[એમેનેમહેટ]]ની સમાધિ અથવા 26મી સદીના "[[સ્ટાન્ડર્ડ ઓફ યુઆર]]"માં 20મી સદીના ભીંતચિત્ર. === આધુનિક ઇતિહાસ === કુસ્તી, હલકો ભાલો ફેંકવો, [[ફેન્સીંગ]] (1896 ઉનાળુ ઓલિમ્પીક), [[બાણવિદ્યા]] (1900), [[બોક્સીંગ]] (1904) અને તાજેતરની [[જૂડો]] (1964) અને [[તા ક્વોન ડો]] (2000)ને આધુનિક ઉનાળુ ઓલિમ્પીક રમતોમાં સમાવવામાં આવી છે. માર્શલ આર્ટસનો લશ્કર અને [[પોલીસ]] દળમાં ધરપકડ કરવા માટે અને સ્વ બચાવની પદ્ધતિઓ તરીકે વિકાસ થયો હતો જેમાં ''[[યુનિફાઇટ]]'' , ''[[કાપાપ]]'' અને ''[[ક્રાવ મેગા]]'' નો સમાવેશ થાય છે અને તે ઇઝરાયેલી સંરક્ષણ દળોમાં વિકસી હતી; ચાઇનીઝમાં ''[[સાન શૌ]]'' ; ''[[સિસ્ટેમા]]'' : જેનો વિકાસ રશિયન સશસ્ત્ર દળો અને ''રફ એન્ડ ટમ્બલ (આરએટી) માટે થયો હતો.'' : મૂળભૂત રીતે દક્ષિણ આફ્રિકન ખાસ દળો ([[રેકોન્નાઇસન્સ કમાન્ડોઝ]]) માટે વિકાસ કરવામાં આવ્યો હતો (હવે તેના શહેરી મર્યાદામાં શીખવવામાં આવે છે). નજીકના ગાળાના લડાઇ યુદ્ધોમાં વપરાતી વ્યૂહાત્મક કલાઓ એટલે કે [[લશ્કરી માર્શલ આર્ટસ]] ઉદાહરણ તરીકે [[યુએસી]] (બ્રિટીશ), એલઆઇએનઇ (યુએસએ). અન્ય લડાઇ પદ્ધતિઓ કે જે આધુનિક લશ્કરમાં તેમની ઉત્તપ્તિત ધરાવતી હતી તેમાં સોવિયેત બોજેવોજે (લડાઇ) [[સામ્બો]]નો સમાવેશ થાય છે. પાર્સ ટેક્ટીકલ ડિફેન્સ (તૂર્કી સલામતી વ્યક્તિગત સ્વ-બચાવ પદ્ધતિ) પ્રથમ અલ્ટીમેટ ફાઇટીંગ ચેમ્પીયનશીપ સાથે ફરીથી 1993માં આંતરિક કલા સ્પર્ધાઓ અમલમાં આવી હતી, ત્યારથી તેનો વિકાસ આધુનિક મિશ્ર માર્શલ આર્ટસની રમતોમાં થયો છે. == આધુનિક યુદ્ધમેદાન પર == [[File:ArmyMilCombativesChokehold.jpg|thumb|200px|યુ.એસ. લશ્કરના લડાઇખોર શિક્ષક મેટ્ટ લાર્સન ચોકહોલ્ડનું નિદર્શન કરે છે]] કેટલાક પરંપરાગત માર્શલ ખ્યાલોને આધુનિક [[લશ્કરી]] તાલીમમાં થતા હોવાનું જોવામાં આવ્યા છે. કદાચ તેનું અત્યંત તાજેતરનું ઉદાહરણ [[પોઇન્ટ શૂટીંગ]] છે, જે વિવિધ પ્રકારની વિચિત્ર પરિસ્થિતિઓમાં [[ફાયરઆર્મ]]નો વધુ અસરકારક રીતે ઉપયોદ કરવા માટે બાવડાની તાકાત પર નિર્ભર છે, આ સંજોગોમાં આઇડોકા તેમની તલવાર સાથે શ્રેષ્ઠ હલચલ કરતા હતા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધના યુગ દરમિયાનમાં શાઘાઇના પોલીસમેન [[વિલીયમ ઇ ફેયરબેઇર્ન]], અને એશિયન લડાઇ તરકીબોમાં અગ્રણી પશ્ચિમી નિષ્ણાતની [[યુ.કે.]], [[યુ.એસ.]] અને કેનેડીયન ખાસ દળોને જુજુત્સુ શીખવવા માટે સ્પેશિયલ ઓપરેશન્સ એક્ઝિક્યુટિવ (એસઓઇ) દ્વારા ભરતી કરવામં આવી હતી. કર્નલ [[રેક્સ એપ્પલેગેટ]] દ્વારા લખાયેલા પુસ્તક ''કિલ ઓર ગેટ કિલ્ડ'' , હાથોહાથની લડાઇ પરનો સુંદર લશ્કરી કરાર બની ગયો હતો. આ લડાઇની પદ્ધતિ [[ડિફેન્ડુ]] કહેવાતી હતી. પરંપરાગત હેન્ડ ટુ હેન્ડ, છરી અને ભાલો મારવાની યુક્તિઓ આજના યુદ્ધો માટે વિકસાવવામાં આવેલી સંયુક્ત પદ્ધતિઓમાં સતત વપરાશમાં જોવામાં આવી રહી છે. તેના ઉદાહરણોમાં યુરોપીયન યુનિફાઇટ, મેટ લાર્સન દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી [[યુ.એસ. લશ્કર]]ની તકરારી પદ્ધતિ, [[ઇઝરાયેલી લશ્કર]] તેના સૈનિકોને [[કાપાપ]] અને [[ક્રાવ માગા]]માં તાલીમ આપે છે અને યુએસ મરીન કોર્પસના ''[[મરીન કોર્પસ માર્શલ આર્ટસ પ્રોગ્રામ]]'' (એમસીએમએપી)નો સમાવેશ થાય છે. તે સમયે શસ્ત્રો વિનાના કટાર બચાવ ઓળખી શકાય તેવા છે, જે [[ફિઓરે ડેઇ લિબેરી]]ના મેન્યુઅલમાં મળી આવ્યા હતા અને [[કોડેક્ક વોલરસ્ટેઇન]]ને યુ.એસ. આર્મીના [[તાલીમ મેન્યુઅલ]] સાથે 1942માં સંકલિત કરવામાં આવ્યા હતા <ref>{{cite book | last = Vail | first = Jason | authorlink = | coauthors = | title = Medieval and Renaissance Dagger Combat | publisher = Paladin Press |year=2006 | location = | pages = 91–95 | url = | doi = | id = | isbn = }}</ref> અને આજની અન્ય પરંપરાગત પદ્ધતિઓ જેમ કે [[એસ્ક્રિમા]] સાથે પ્રભાવ દર્શાવવામાં સતત રહ્યા છે. બંદૂક પરની [[છરી]], જે [[ભાલા]]માં પોતાની ઉત્પત્તિ ધરાવે છે, તેનો ઉપયોગ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મરીન કોર્પસ, અને [[બ્રિટીશ આર્મી]] દ્વારા તાજેતરના ઇરાક યુદ્ધમાં જોવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web|url= http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2004/06/13/wirq113.xml|title= British battalion 'attacked every day for six weeks'|access-date= 11 December 2008|author= Sean Rayment|date= 12/06/2004|work= [[The Daily Telegraph]]|publisher= [[Telegraph Media Group Limited]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20080103232432/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2004%2F06%2F13%2Fwirq113.xml|archive-date= 3 જાન્યુઆરી 2008|url-status= live}}</ref> == પરીક્ષણ અને સ્પર્ધા == જેઓને પોતાની પ્રગતિ અથવા ખાસ સંદર્ભમાં પોતાનું સ્તર નક્કી કરવા માગતા હોય તેમના માટે ઘણા પ્રવાહોમાં માર્શલ આર્નો ઉપયોગ કરનારાઓ માટે પરીક્ષણ અથવા મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. વ્યક્તિગત માર્શલ આર્ટ વ્યવસ્થામાં રહેલા વિદ્યાર્થીઓ ઘણી વખત ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રમાણિત સિદ્ધિઓ જેમ કે વિવિધ બેલ્ટ કલર અથવા ટાઇટલ પ્રાપ્ત કરવા માટે અગાઉથી તૈયારી કરવા પોતાના શિક્ષક પાસે સમયાંતરે પરીક્ષણ અને સ્તરીકરણ કરાવતા હોય છે. પરીક્ષણમાં વપરાતા પ્રકારો વ્યવસ્થાથી વ્યવસ્થામાં અલગ પડે છે, પરંતુ તેમાં સ્વરૂપો અથવા તાલીમના ભાગનો સમાવેશ થઇ શકે છે. [[File:Steven Ho Martial Arts Kick.jpg|thumb|right|સ્ટીવન હો જમ્પ સ્પિન હૂક કિક મારતા હતા.]] વિવધ સ્વરૂપો અને તાલીમના પ્રકારોનો માર્શલ આર્ટ પ્રદર્શનો અને ટૂર્નામેન્ટોમાં સામાન્ય ઉપયોગ થાય છે. નિયમોના સામાન્ય સેટનો ઉપયોગ કરીને કેટલીક સ્પર્ધાઓમાં વિવિધ પ્રવાહોના પ્રેક્ટિશનરોને એકબીજા સામે લડવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે, તેને મિશ્ર માર્શલ આર્ટસ સ્પર્ધાઓ તરીકે ઉલ્લેખવામાં આવે છે. લડાઇની તાલીમના નિયમો કલા અને સંસ્થાઓ વચ્ચે અલગ હોય છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે તેને ''હળવા-પકડ'' , ''મધ્યમ પકડ'' , અને ''સંપૂર્ણ પકડ'' પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે, વિરોધી સામે વપરાશમાં લેવાનાર શક્તિની માત્રાને છતી કરે છે. === હળવા અને મધ્યમ પકડ === આ પ્રકારની લડાઈની તાલીમ વિરોધીને મારવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા શકિતને મર્યાદામાં રાખે છે, હળવી લડાઇના તાલીમના પ્રકારમાં 'સ્પર્શ' પકડ સામાન્ય હોય છે, ઉદાહરણ તરીકે પકડ થયા પહેલા પંચને પહેલા 'ખેંચવો' જોઇએ. મધ્યમ પકડમાં (તેને કેટલીકવાર અર્ધ પકડ પણ કહેવામાં આવે છે)પંચને ખેચવામાં નહી આવે પરંતુ સંપૂર્ણ બળથી મારવામાં આવશે. વાપરવામાં આવનાર બળની માત્રા મર્યાદિત છે ત્યારે, આ પ્રકારની તાલીમના પ્રકારનો ઉદ્દેશ વિરોધીને બળપૂર્વક પછાડી દેવાનો હોતો નથી, સ્પર્ધાઓમાં પોઇન્ટ પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. રેફરી ફાઉલ થાય છે કે તેની પર દેખરેખ રાખે છે અને મેચને અંકુશમાં રાખે છે, જ્યારે જજો બોક્સીંગની જેમ સ્કોર નોંધે છે. કોઇ ખાસ લક્ષ્યાંક પર પ્રતિબંધ આવી શકે છે (જેમને શિર પર મારવું અથવા જાંઘમૂળ પર પ્રહાર કરવો), ચોક્કસ પ્રકારની ટેકનિકો પર મનાઇ હોઇ શકે છે અને લડવૈયાઓને તેમના શિર, હાથોમાં, છાતીમાં, જાંઘ પર અથવા પગલમાં [[રક્ષણાત્મક સાધનો]] પહેરવાની જરૂર રહે છે. પકડી લેવાની કલા અકીડો પણ સમાન પ્રકારની ફરિયાદ તાલીમનો ઉપયોગ કરે છે, જે હળવા કે મધ્યમ પકડની જેવી જ હોય છે. કેટલાક પ્રકારોમાં (જેમ કે ફેન્સીંગ અને કેટલીક ટાએકવોન્ડો લડાઇની તાલીમો) સ્પર્ધકો રેફરી દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે તે રીતે એક જ તરકીબના પ્રહાર અથવા પ્રહાર પર આધારિત પોઇન્ટ સ્કોર કરે છે, જેની પર રેફરી થોડા સમય માટે મેચ બંધ કરી દેશે, પોઇન્ટ આપશે અને મેચને ફરીથી શરૂ કરશે. વૈકલ્પિક રીતે, લડાઇ જજે નોંધેલા પોઇન્ટ સાથે ચાલુ રહી શકે છે. પોઇન્ટ આપવાની પદ્ધતિના કેટલાક ટીકાકારો માને છે તે આ તાલીમની પદ્ધતિ એવી રીતે શીખવાડે છે જે નીચા સ્તરની લડાઇ અસરકારકતામાં પરિણમે છે. હળવા પકડ વાળી લડાઇની તાલીમનો ઉપયોગ વિશિષ્ટ રીતે થઇ શકે છે, બાળકો અથવા અન્ય સ્થિતિઓ જ્યારે ભારે પકડ અયોગ્ય હોય છે (જેમ કે પ્રારંભિક લડવૈયાઓ), મધ્યમ પકડવાળી લડાઇની તાલીમનો ઘણી વાર સંપૂર્ણ પકડ માટેની તાલીમ માટે ઉપયોગ થાય છે. === સંપૂર્ણ પકડ === સંપૂર્ણ પકડ લડાઇની તાલીમ અથવા લડાઇને કેટલાક દ્વારા ખરેખર નામ વિનાની લડાઇમાં જરૂરી હોવા તરીકે માનવામાં આવે છે. <ref name="SB">{{cite web|url= http://www.straightblastgym.com/aliveness101.html|title= [[Aliveness]] 101|access-date= 2008-11-03|publisher= Straight Blast gym|archive-date= 2009-01-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20090107052738/http://www.straightblastgym.com./aliveness101.html|url-status= dead}} - તાલીમમાં પકડ સ્તર પરનો નિબંધ</ref> સંપૂર્ણ પકડ લડાઇની તાલીમ કેટલીક રીતે હળવા અને મધ્યમ પકડ કરતા અલગ હોય છે, જેમાં પ્રહારના ઉપયોગ કે જેને ખેંચવામાં આવતા નથી પરંતુ પૂરતા બળથી ફેંકવામાં આવે છે, આવું તેનું નામ જ દર્શાવે છે. સંપૂર્ણ પકડ લડાઇની તાલીમમાં સ્પર્ધાત્મક મેચનો ઉદ્દેશ ક્યાં તો વિરોધીને પછાડી દેવાનો અથવા વિરોધીને શરણે આવવા માટે ફરજ પાડવાનો હોય છે. સંપૂર્ણ પકડવાળી લડાઇની તાલીમમાં સ્વીકૃત્ત હૂમલાઓની વિશાળ શ્રેણી અને શરીર પરના પકડ કરાનાર વિસ્તારોનો સમાવેશ થઇ શકે છે. જ્યાં સ્કોરીંગ સ્થાન લે છે તે ગૌણ માપદંડ હોઇ શકે છે, ત્યારે તે ત્યારે જ વપરાય છે જ્યારે અન્ય હેતુ દ્વારા કોણ જીત્યું છે તે સ્થાપિત થયું ન હોય; અન્ય સ્પર્ધાઓમાં જેમ કે યુએફસી 1માં, સ્કોરીંગ હોતું નથી, જોકે હાલમાં મોટા ભાગના લોકો બેકઅપ તરીકે નક્કી કરવાના કોઇક સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરે છે. <ref name="UFC1">{{cite web |url= http://sports.yahoo.com/mma/news;_ylt=AuvUi2TrSN_ILBVsuNLmsjk9Eo14?slug=dm-earlyufc111207&prov=yhoo&type=lgns |title= First UFC forever altered combat sports |access-date= 2008-11-03 |publisher= Yahoo! Sports |date= November 12, 2007 |author= Dave Meltzer, |archive-date= 2010-05-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100512183116/http://sports.yahoo.com/mma/news |url-status= dead }}</ref> આ પરિબળોને લીધે, સંપૂર્ણ પકડવાળી મેચો પાત્રની દ્રષ્ટિએ વધુ આક્રમક હોઇ શકે છે, પરંતુ નિયત કરવામાં આવેલા નિયમો હજુ પણ રક્ષણાત્મક હાથ મોઝાને ફરજિયાત બનાવે છે અને ચોક્કસ પ્રકારની તરકીબો અથવા પગલાંની મેચ દરમિયાન મનાઇ ફરમાવે છે, જેમ કે શિરના પાછળના ભાગમાં પ્રહાર કરવો. મોટે ભાગે તમામ મિશ્ર માર્શલ આર્ટસ લીગ જેમ કે યુએફસી, પાનક્રેસ, શૂટો જેમ વ્યાવસાયિક બોક્સીંગ સંસ્થાઓ અને કે-૧ કરે છે તેમજ સંપૂર્ણ પકડના નિયમોનો ઉપયોગ કરે છે. [[ક્યોકુશીન]] [[કરાટે]]માં ખુલ્લા આંગળના સાંધા પરના હાડકા સાથેના શ્રેષ્ઠ પ્રેક્ટિશનરની જરૂર પડે છે, જ્યારે સંપૂર્ણ પકડ વાળી તાલીમના પ્રકારમાં ફક્ત કરાટે ''ગી'' અને જંઘામૂળના રક્ષક પહેરેલા હોય છે, પરંતુ તે ફક્ત લાત અને ઢીંચણ પર જ પંચની મંજૂરી આપે છે, ચહેરા પર નહી. બ્રાઝિલીયન જિયુ-જિત્સુ અને જૂડો મેચોમાં પ્રહારનો સમાવેશ કરાતો નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ પકડનો એવો અર્થ થાય છે કે પૂર્ણ બળને પક્કડ અને તરકીબો અપનાવવા માટે થાય છે. === લડાઇની તાલીમની ચર્ચાઓ === કેટલાક પ્રેક્ટિશનર માને છે કે નિયમો સાથેની રમત મેચો હાથોહાથની લડાઇ ક્ષમતા માટે સારો માંપદંડ નથી અને આ નિયંત્રણો માટેની તાલીમ વાસ્તવિક જીવનમાં સ્વ બચાવની સ્થિતિઓમાં અસરકારતામાં ઘટાડો કરે છે. આ પ્રેક્ટિશનરો નિયમ આધારિત માર્શલ આર્ટ સ્પર્ધાઓના મોટા ભાગના પ્રકારોમાં ભાગ નહી લેવાનું પસંદ કરી શકે છે (એટલું નજ નહી જેમ કે [[વાલે ટ્યુડો]]માં પણ, જેમાં ઓછામાં ઓછા નિયમો હોય છે), ઓછી રીતે લડાઇની તરકીબોનો અભ્યાસ અથવા સ્પર્ધાત્મક નિયમો અથવા નૈતિક ચિંતાઓ અને કાયદાને બદલે પણ પસંદગી કરી શકે છે. (જે તરકીબોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તેનો ઉદ્દેશ કદાચ વિરોધીને મારી નાખવાનો કે ગંભીર હાનિ પહોંચાડવાનો હોઇ શકે છે) અન્યો એવું જણાવે છે કે રેફરી અને રીંગ ડોકટર જેવી યોગ્ય અગમચેતીઓ આપવામાં આવી હોવા છતા, લડાઇની તાલીમનો પ્રકાર, ખાસ કરીને મૂળ નિયમો સાથેની સંપૂર્ણ પકડ વાળી મેચો જે તે વ્યક્તિની એકંદર લડાઇની ક્ષમતાના ઉપયોગી માનદંડ તરીકેનું પ્રમાણ પૂરું પાડે છે અને પ્રતિકાર કરતા વિરોધી સામે તરકીબોનું પરીક્ષમ કરવામાં નિષ્ફળતા સ્વ બચાવની પરિસ્થિતિમાં ક્ષમતામાં અંતરાય ઊભો કરી શકે છે. === માર્શલ આર્ટ === [[File:050907-M-7747B-002-Judo.jpg|thumb|160px|વિવિધ માર્શલ આર્ટસ જેમ કે જૂડો ઓલિમ્પીકની રમતો છે.]] માર્શલ આર્ટસે જ્યારે લડાઈની તાલીમના પ્રકારો સ્પર્ધાત્મક બની ગયા હતા ત્યારે રમતોમાં સ્થાન લીધુ હતું, અને પોતાની રીતે જ એક રમત તરીકે ઉભરી આવી હતી, જે મૂળ લડાયક મૂળ જેમ કે પશ્ચિમી ફેન્સીંગથી અલગ પડી ગઇ હતી. ઉનાળુ ઓલિમ્પીક રમતોમાં જૂડો, ટાએકવોન્ડો, પશ્ચિમી બાણવિદ્યા, બોક્સીંગ, હલકો ભાલો ફેંકવાની રમત, કુસ્તી અને ફેન્સીંગનો ઘટનાઓ તરીકે ઉપયોગ થાય છે, જ્યારે ચાઇનીઝ વુશુ તાજેતરમાંજ તેમાં સમાવવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું, પરંતુ હજુ પણ વિશ્વભરમાં સક્રિયપણે તેનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલીક કલાઓના પ્રેક્ટિશનરો જેમ કે [[કિકબોક્સીંગ]] અને બ્રાઝિલીયન જિયુ-જિત્સુ ઘણી વાર રમત મેચો માટે તાલીમ આપે છે, જ્યારે અન્ય કલાઓ જેમ કે [[ઐકીડો]] અને [[વિંગ ચુન]] સામાન્ય રીતે આવી સ્પર્ધાઓનો અનાદર કરે છે. કેટલીક શાળાઓ માને છે કે સ્પર્ધાઓથી સારી રીતે ઉછેર થાય છે અને પ્રેક્ટિશનરો વધુ કાર્યક્ષમ બને છે અને ખેલદીલીની સારી સમજ આપે છે. અન્યો માને છે કે જે નિયમો હેઠળ સ્પર્ધાઓ યોજાય છે તેણે માર્શલ આર્ટની લડાયક અસરકારકતાનો નાશ કર્યો છેઅથવા તો એવી પ્રેક્સિસને ઉત્તેજન આપે છે જે ખાસ જુસ્સાવાળા પાત્રને કંડારવા કરતા ફક્ત ટ્રોફીઓ જીતવા પર જ ભાર મૂકે છે. "કઇ શ્રેષ્ઠ માર્શલ આર્ટ છે" તેવા પ્રશ્નો સ્પર્ધાઓના નવા સ્વરૂપમાં પરિણમ્યા છે; મૂળ [[અલ્ટીમેટ ફાઇટીંગ ચેમ્પીયનશીપ]] અમેરિકામાં બહુ જ ઓછા નિયમો સાથે યોજાતી હતી, જેમાં લડાઇની દરેક પદ્ધતિને દાખલ કરવાની છૂટ અપાતી હતી અને તેમાં નિયમોનો સેટની મર્યાદા ન હતી. આ હવે અલગ લડાઇ રમત બની ગઇ છે જે [[મિશ્ર માર્શલ આર્ટસ]] (એમએમએ) તરીકે જાણીતી છે. સમાન પ્રકારની સ્પર્ધાઓ જેમ કે [[પાનક્રેસ]], [[ડ્રીમ]], અને [[શૂટો]]એ પણ જાપાનમાં સ્થાન લીધુ છે. કેટલીક માર્શલ આર્ટસ બિન-લડાઇ તાલીમ સ્પર્ધાઓમાં સ્પર્ધા કરે છે જેમ કે બ્રેકીંગ અથવા કોરિયોગ્રાફ્ડ વારંવારની તરકીબો જેમ કે પૂમ્સે, [[કાટા]] અને આકા, અથવા માર્શલ આર્ટસના આધુનિક સ્વરૂપો કે જેમાં નૃત્ય આધારિત સ્પર્ધાઓ જેમ કે ટ્રીકીંગનો સમાવેશ થાય છે. માર્શલ પરંપરાઓ પર સરકારનો પ્રભાવ છે જેથી રાજકીય હેતુ તરીકે વધુ રમત તરીકે વિકસાવી શકાય; રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના દ્વારા ચાઇનીઝ માર્શલ આર્ટસને સમિતિ સંચાલિત વુશુની રમતમાં સ્થાપિત કરવા માટેના પ્રયત્ન તરીકે કેન્દ્રિત ઉત્તેજન, ખાસ કરીને પારિવારીક વંશવેલાની પદ્ધતિ હેઠળ માર્શલ તાલીમના શક્યતઃ વિધ્વંશક તરીકે જોયુ હતુ તે દબાણ કરતું હતું. <ref name="Mastering Yang Style Taijiquan">{{cite book |last=Fu |first=Zhongwen |translator=Louis Swaine |title=Mastering Yang Style Taijiquan |year=1996, 2006 |publisher=Blue Snake Books |location=Berkeley, California |isbn= (trade paper)}}</ref> == નૃત્ય == ઉપર જણાવ્યા અનુસાર વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં જેમ કે લડાઇ માટેની તૈયારીમાં ક્રૂરતા દર્શાવવા અથવા વધુ શૈલીયુક્ત રીતે કુશળતા દર્શાવવા માટે કેટલીક માર્શલ આર્ટસને વિવિધ કારણોસર નૃત્યની જેમ સેટ્ટીંગ્સમાં દર્શાવી શકાય. આ પ્રકારની ઘણી માર્શલ આર્ટસમાં સંગીત, ખાસ કરીને મજબૂત પદાર્થ અથડાવીને રિધમનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારના '''યુદ્ધ નૃત્યોમાં''' નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: [[File:Capoeira-three-berimbau-one-pandeiro.jpg|thumb|કેપોરીયા એ માર્શલ આર્ટ છે, જે પરંપરાગત રીતે નૃત્ય કરતા કરતા જેમ કે ફ્લેવર અને સંગીતની સાથે કરવામાં આવે છે, જેમ અહીં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.]] : :* [[બ્રુનેઇ]]ના અડુક અડુક :* [[કુવૈત]] અને [[કતાર]]ના આર્ડા :* રશિયાના બુઝા :* બ્રાઝિલના [[કેપોઇરા]], તેમજ તેના જેવી જ કેટલીક [[એફ્રો-કેરીબિયન]] કલાઓ :* [[યુક્રેઇન]]ની [[કોમ્બેટ હોપાક]] :* યુરોપીયન [[તલવાર નૃત્ય]] અથવા વિવિધ પ્રકારના [[શસ્ત્ર નૃત્ય]] :* પ્રાચીન [[સ્પાર્ટા]]ની [[જિમનોપાઇડીઆઇ]] :* ન્યુ ઝીલેન્ડની [[હાકા]] :* હવાઇની [[હુલા]] અને [[લુઆ]] :* [[ખટ્ટાક નૃત્ય]] - [[અફઘાનિસ્તાન]] અને ઉત્તરપૂર્વ [[પાકિસ્તાન]] :* [[માસાઇ]] મોરાન (યોદ્ધો [[એઇજ સેટ ]]) નૃત્યો :* [[કોલોમ્બિયા]]ના માચેટેરો :* બર્મીસ [[બાનશાય]]ના પેન્થર સ્વોર્ડ નૃત્ય ;* [[ઇન્ડોનેશિયા]]નું [[રાંડાઇ]] : :* [[ખાચાતુરીયન]]ના બેલેટ ''[[ગયાને]]'' માં વર્ણવેલ [[સાબ્રે નૃત્ય]] :* [[સ્કોટ્ટીશ તલવાર નૃત્યો]] જેમ કે [[દાનલા બાયોડેગ]] :* ઉપલા [[ઇજિપ્ત]]માં [[તાહટિબ]] :* [[વેનેઝુએલા]]ના તામુનેન્ગ :* [[ઓમાન]] અને [[યુએઇ]]ના યોલાહ == ઉપયોગો અને ફાયદાઓ== પ્રાથમિક રીતે માર્શલ આર્ટનો ઉદ્દેશ સ્વ બચાવ અને જીવન ટકાવી રાખવાનો હતો. આજે, એ જરૂરિયાતો ચાલુ રહી છે પરંતુ કોઇ વ્યક્તિએ તેની સાથે તેની જાતને શા માટે વ્યસ્ત ન રાખવી જોઇએ તેવું પ્રાથમિક કારણ રહ્યું નથી. માર્શલ આર્ટસમા તાલીમ તાલીમ લેનારને શરીરસંબંધી અને આધ્યાત્મિક એમ બન્ને રીતે ફાયદાઓ પૂરા પાડે છે. માર્શલ આર્ટસમાં પદ્ધતિસરની કવાયતથી જે તે વ્યક્તિની શારીરિક તંદુરસ્તીમાં (મજબૂતાઇ, સહનશક્તિ, અનુકૂળતા, હલચલની ક્રિયા વગેરે) વધારો થાય છે કેમ કે આખા શરીરને કસરત મળે છે અને સમગ્ર સ્નાયુ પદ્ધતિ સક્રિય થઇ જાય છે. સાચી શ્વાસોચ્છવાસની તરકીબ શીખવાના અને સુધરેલો અને સંપૂર્ણ ખોરાકના સંદર્ભમાં માર્શલ આર્ટ અસંખ્ય સમસ્યાઓ અને સમકાલીન સમાજના રોગો સામે અને બેઠાડુ જીવન સામે લડવાનો અને સામાન્ય રીતે રોગ મુક્ત વ્યવસ્થાનો અસરકારક માર્ગ છે. સ્વ-નિયંત્રણ, નિશ્ચય અને કેન્દ્રિતતા તાલીમ લેનારને અલગ પાડે છે, જે હંમેશા પરિસ્થિતિમાં જરૂરી હોય ત્યારે પરિણામલક્ષી રીતે અને તાણ વિહીન પ્રતિભાવ આપે છે. સ્વ બચાવ અને ત્યાર બાદ મજબૂત સ્વ નિયંત્રણ ગંભીર તાલીમ બાદ પરિણમે છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાની જાત વિશે શીખે છે અને તેમની ક્ષમતાઓમાં સુધારો કરે છે એટલું જ નહી પરંતુ તેમની માન આપવાની અને ન્યાય કરવાની ક્રિયામાં પણ સુધારો લાવે છે. [[બ્રુસ લી]]ના અનુસાર, માર્શલ આર્ટસ લાગણીયક્ત સંદેશાવ્યવહાર અને સંપૂર્ણ પ્રતિભાવ દર્શાવતા હોવાથી કલાનો એક પ્રકાર ધરાવે છે. માર્શલ આર્ટને જે તે વ્યક્તિને પોતાની જાતને અને તેમના વાતાવરણને શોધવા માટેના જે તે વ્યક્તિના એક માર્ગ તરીકે પણ વર્ણવી શકાય. ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} 5gwcw5cfovzquem3317cjqr2pxee58a 0 26454 905148 904994 2026-09-09T18:49:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905148 wikitext text/x-wiki [[File:Atomic cloud over Hiroshima - NARA 542192 - Edit.jpg|thumb|250px|હિરોશિમા ઉપર લિટલ બૉય ઝીંકાયા પછી ઊઠેલું મશરૂમ આકારનું વાદળું]] [[File:nagasakibomb.jpg|thumb|250px|નાગાસાકી ઉપર ફૅટ મૅનના અણુસ્ફોટના પછી હાયપોસેન્ટરથી હવામાં 18 કિ.મી. (11 માઈલ, 60,000 ફૂટ) જેટલું ઊંચે ઊઠેલું મશરૂમ વાદળું]] 1945માં [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ના અંતિમ તબક્કા દરમ્યાન, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે]] [[જાપાન]]ના '''હિરોશિમા અને નાગાસાકી શહેરો પર બે અણુબૉમ્બ ઝીંકયા''' હતા. જાપાનનાં 67 શહેરો પર સતત છ મહિનાઓ સુધી સઘન વ્યૂહાત્મક અગન-ગોળાઓના વરસાદ પછી પણ, જાપાન સરકાર [[પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર]] દ્વારા આપવામાં આવેલા આખરી ચેતવણી[[અવગણી]] રહી હતી. રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[હૅરી એસ. ટ્રુમૅન]]ના [[વહીવટી આદેશ]]થી, ઑગસ્ટ 6, 1945ના, સોમવારના યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે [[હિરોશિમા]] શહેર પર "[[લિટલ બૉય]]" નામનું [[અણુશસ્ત્ર]] ઝીંકયું <ref name="DOE-HIRO">{{cite web |url = http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |title = The atomic bombing of hiroshima |first = David |last = Rezelman |coauthors = F.G. Gosling and Terrence R. Fehner |year = 2000 |work = [http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/index.htm The Manhattan Project: An Interactive History] |publisher = [[U.S. Department of Energy]] |quote = |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = 2010-06-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100624065430/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |url-status = dead }} હિરોશિમાના મૃતકો-ઘાયલો પરનું પૃષ્ઠ.</ref><ref name="eyewitness">એડમ્સ, એસ. અને ક્રાવફોર્ડ, એ.. 2000. ''દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ.'' પ્રથમ આવૃત્તિ. શાહી યુદ્ધ સંગ્રહાલયના સહયોગથી મુદ્રિત. આઈવિટનેસ બુકસ શૃંખલા. ન્યૂ યોર્ક, ડોરિંગ કિન્ડેર્સ્લી લિમિટેડ.</ref> અને તેના પછી ઑગસ્ટ 9ના [[નાગાસાકી]] પર "[[ફૅટ મૅન]]" નામના અણુશસ્ત્રનો વિસ્ફોટ કર્યો. યુદ્ધમાં અણુશસ્ત્રો સક્રિયપણે વપરાયાનું એક માત્ર ઉદાહરણ આ બે ઘટનાઓ જ છે.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | url = https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | publisher=Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> જાપાનનું દ્વિતીય લશ્કરી વડુમથક તેમ જ પ્રત્યાયનનું કેન્દ્ર અને સંગ્રહમથક ધરાવતા હિરોશિમા શહેરને તેના સારા એવા લશ્કરી મહત્ત્વને જોઈને પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>http://www.world-war-2.info/atomic-bomb/</ref> અણુબૉમ્બ ફેંકાયાના પ્રથમ બેથી ચાર મહિનાઓ દરમ્યાન, તેની સીધી અસરથી હિરોશિમામાં 90,000–166,000 લોકો અને નાગાસાકીમાં 60,000–80,000 લોકો મૃત્યુ પામ્યા,<ref name="rerf-deaths">{{cite web |url = http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html |title = Frequently Asked Questions #1 |publisher = [[Radiation Effects Research Foundation]] |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = 2007-09-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070919143939/http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html |url-status = dead }}</ref> જે અણુબૉમ્બ વિસ્ફોટના પ્રથમ દિવસે દરેક શહેરમાં થયેલાં મૃત્યુ કરતાં ભાગ્યે અડધાં જેટલાં હતાં. હિરોશિમાના આરોગ્યના મુદ્દતી વિભાગના અનુમાન અનુસાર, વિસ્ફોટ થયો તે દિવસે માર્યા ગયેલા લોકોમાંથી, 60% લોકો આગના ભડકા અથવા જયોતથી દાઝવાથી, 30% લોકો કાટમાળ નીચે દબાઈ જવાથી અને 10% લોકો અન્ય કારણોથી મર્યા હતા. એ પછીના મહિનાઓમાં, દાઝવાની અસરથી, [કિરણોત્સર્ગથી પ્રેરિત માંદગી]રેડીયેશન કેન્સર અને અન્ય ઈજાઓ સાથે બીમારી સંકળાવાના કારણે મોટી સંખ્યામાં લોકો મૃત્યુ પામ્યા. વધુ વાજબી અનુમાન મુજબ તત્કાળ અને ટૂંકા ગાળામાં નીપજેલાં કુલ મૃત્યુમાંથી, 15–20% કિરણોત્સર્ગથી પ્રેરિત માંદગીના કારણે, 20–30% [[આગના ભડાકાઓ]]નો ભોગ બનાવાને કારણે અને 50–60% અન્ય ઈજાઓ સાથે માંદગીના લપેટામાં આવ્યા હોવાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="Truman">હૅરી એસ. ટ્રુમૅન પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલય. યુ.એસ. વ્યૂહાત્મક બૉમ્બમારા અંગેનું સર્વેક્ષણઃ હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારાની અસરો, જૂન 19, 1946. રાષ્ટ્રપ્રમુખના સચિવની ફાઈલ, ટ્રુમૅન પેપર્સ. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''2. '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019114954/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2018-10-19 }}[http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''હિરોશિમા.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019114954/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2018-10-19 }}, પૃષ્ઠ 51માંનું 22.</ref> બંને શહેરોમાં, મૃતકોમાંથી મોટા ભાગના સામાન્ય નાગરિકો હતા.<ref name="Spirit1999">{{cite book | author=|title=The Spirit of Hiroshima: An Introduction to the Atomic Bomb Tragedy | publisher=Hiroshima Peace Memorial Museum | year=1999 }}</ref><ref name="ModernJapan"> {{cite book | author=Mikiso Hane | title=Modern Japan: A Historical Survey | publisher=Westview Press | year=2001 |isbn=0-8133-3756-9 }}</ref><ref>''ટ્રિનિટી એન્ડ બિયોન્ડઃ ધ એટોમિક બૉમ્બ મુવી.'' નિર્દેશન કુરાન, પ્રોડ્ક્શન નાર. શાટનેર, ડબ્લ્યૂ.. 1997 વીએચએસ (VHS). ગોલ્ડહિલ વિડીઓ, 1997.</ref> નાગાસાકી પર થયેલા વિસ્ફોટના છ દિવસ પછી, ઑગસ્ટ 15ના, જાપાને [[મિત્ર રાષ્ટ્રો]] સામે નમતું જોખીને પોતાની શરણાગત થવાની જાહેરાત કરી, અને સપ્ટેમ્બર 2ના [[શરણાગતિના સ્વીકૃતિપત્ર]] પર હસ્તાક્ષર કરીને, [[પૅસિફિક યુદ્ધ]] અને તેથી કરીને બીજા વિશ્વયુદ્ધ પર અધિકૃત રીતે પૂર્ણવિરામ મૂકયું. મે 7ના [[જર્મની]]એ તેના [[શરણાગતિના સ્વીકૃતિપત્ર]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને એ રીતે [[યુરોપમાં યુદ્ધ]] પર પૂર્ણવિરામ મુકાયું. કંઈક અંશે વિસ્ફોટોના કારણે, [[યુદ્ધ-પછી જાપાને]] અણુશસ્ત્ર-સરંજામને પ્રતિબંધિત કરતાં [[ત્રણ બિન-આણ્વિક સિદ્ધાન્તો]] અપનાવ્યા.<ref>{{cite web | last = Koizumi | first = Junichiro | authorlink = Junichiro Koizumi | title = Address by Prime Minister Junichiro Koizumi at the Hiroshima Memorial Service for the Hiroshima Peace Memorial Ceremony | publisher=Prime Minister of Japan and His Cabinet | date = August 6, 2005 | url = http://www.kantei.go.jp/foreign/koizumispeech/2005/08/06aisatu_e.html | access-date = Nov. 28, 2007 }}</ref> જાપાનની શરણાગતિ પાછળ અણુબૉમ્બમારાની ભૂમિકા અને તે માટે યુ.એસ.નું [[નૈતિક]] સ્પષ્ટીકરણ, તેમ જ તેમનું [[વ્યૂહાત્મક]] મહત્ત્વ જેવી બાબતો હજી પણ વિવાદિત છે.<ref name="Walker"></ref><ref name="Military History 1994">ધ કોલિન્સ એનસાઈકલોપીડિયા ઓફ મિલિટરી હિસ્ટ્રી, ડુપુય એન્ડ ડુપુય, બીસીએ (BCA) 1994, પૃષ્ઠ 1308</ref> ==ધ મેનહટન પ્રોજેકટ== [[મેનહટન પ્રોજેકટ]] કહેવામાં આવતા પ્રોજેકટ અંતર્ગત, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે, યુનાઈટેડ કિંગડમ અને કૅનેડાની ભાગીદારીમાં, તેમના અનુક્રમે [[ટ્યુબ ઍલોઈઝ]] અને [[ચાક રિવર લેબોરેટરીઝ]] નામના ગુપ્ત પ્રોજેકટો સાથે મળીને,<ref>{{cite web |last1=Roosevelt |first1=Frankin D |last2=Churchill |first2=Winston |authorlink1=Franklin D. Roosevelt |authorlink2=Winston Churchill |title=Quebec Agreement |url=http://www.atomicarchive.com/Docs/ManhattanProject/Quebec.shtml |date=August 19, 1943 |publisher=atomicarchive.com}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccnr.org/chronology.html |title= Canada's Role in the Atomic Bomb Programs of the United States, Britain, France and India|access-date= Dec. 4, 2007 |last=Edwards |first=Gordon |authorlink =Gordon Edwards |publisher=Canadian Coalition for Nuclear Responsibility }}</ref> પ્રથમ આણ્વિક બૉમ્બ ડિઝાઈન કર્યા અને બનાવ્યા. અમેરિકન [[ભૌતિકવિજ્ઞાની]] [[જે. રોબર્ટ ઓપેનહેઈમર]] આ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને નિર્દેશિત કરી રહ્યા હતા અને આ સમગ્ર પ્રોજેકટ [[યુ.એસ. આર્મી કોર્પ્સ ઓફ એન્જિનિયર્સ]]ના જનરલ [[લેસ્લી ગ્રુવ્સ]]ની સત્તા હેઠળ હતો. હિરોશિમા પર નંખાયેલો બૉમ્બ, "લિટલ બૉય" એક [[તોપમાંથી નાખી શકાય તેવા પ્રકારનો બૉમ્બ]] હતો, જેને યુરેનિયમના દુર્લભ [[રાસાયણિક મૂળતત્ત્વ]]ને ખેંચવાથી મળતાં [[યુરેનિયમ-235]]નો ઉપયોગ કરીને [[ઓક રિજ, તેનિસી]]ના વિશાળકાય કારખાનાઓમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. 16 જુલાઈ 1945ના, [[આલમોગોર્ડો, ન્યૂ મૅકિસકો]] નજીક, [[ટ્રિનિટી સાઈટ]] પર આ અણુબૉમ્બનું પહેલું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું. પરીક્ષણ માટેનું શસ્ત્ર, "[[ધ ગેજેટ]]," અને નાગાસાકી પર નાખવામાં આવેલો, "ફૅટ મૅન" બૉમ્બ, એ બંને [[અંદરની તરફ સ્ફોટ થાય તે પ્રકારનાં શસ્ત્રો]] હતાં, જેમને મુખ્યત્વે [[હૅનફોર્ડ, વૉશિંગ્ટન]] ખાતે [[ન્યુકિલઅર રિએકટર]]માં બનાવેલા એક [[કૃત્રિમ ઘટક]], [[પ્લુટોનિયમ-239]]નો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/publications/DE99001330.pdf |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |access-date=Dec. 4, 2007 |last=Gosling |first=F.G. |month=January |year=1999 |publisher=United States Department of Energy |format=PDF |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224204033/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/publications/DE99001330.pdf |url-status=dead }}</ref> ===નિશાન(લક્ષ્યો)ની પસંદગી=== [[File:Japan map hiroshima nagasaki.png|thumb|200px|જયાં બે અણુશસ્ત્રો વાપરવામાં આવ્યા તે જાપાનના હિરોશિમા અને નાગાસાકીનું સ્થાન બતાવતો નકશો.]] મે 10–11, 1945ના, [[લોસ અલામોસ]] ખાતે [[જે. રોબર્ટ ઓપેનહેઈમર]]ની આગેવાનીમાં ટાર્ગેટ કમિટીએ [[કયોટો]], [[હિરોશિમા]], [[યોકોહામા]], અને [[કોકુરા]] ખાતેના શસ્ત્રાગારની સંભવિત લક્ષ્યો તરીકે ભલામણ કરી. લક્ષ્યની પસંદગી નીચેના માપદંડો પર આધારિત હતીઃ * નિશાન વ્યાસમાં ત્રણ માઈલ કરતાં વધુ મોટું હોવું જોઈએ અને વિશાળ શહેરી વિસ્તારનો અગત્યનો હિસ્સો હોવું જોઈએ. * વિસ્ફોટથી અસરકારક નુકસાન પહોંચવું જોઈએ. * નિશાનનું સ્થળ, ઑગસ્ટ 1945 સુધી હુમલાની નહિવત્ સંભાવના ધરાવતું સ્થળ હોવું જોઈએ. "કોઈ પણ નાનું અને ચોક્કસ લશ્કરી લક્ષ્ય, ઘણા વિશાળ વિસ્તારમાં વિસ્ફોટથી નુકસાન પહોંચાડવાનું હોવું જોઈએ જેથી બૉમ્બ ખોટા સ્થાને નંખાવાથી એ શસ્ત્ર નષ્ટ થવાનું અનુચિત જોખમ ટાળી શકાય."<ref name="targetcommittee"></ref> બૉમ્બમારાના રાતના છાપાઓમાંથી આ શહેરોને મોટા ભાગે બાકાત રાખવામાં આવ્યાં હતાં અને શસ્ત્રનું ચોક્કસ મૂલ્યાંકન મેળવી શકાય તે માટે તેમને પોતાની લક્ષ્ય યાદીમાંથી પડતા મૂકવા માટે આર્મી ઍર ફોર્સ સહમત થયું હતું. હિરોશિમાનું વર્ણન આ રીતે કરવામાં આવ્યું હતું- "એક મહત્ત્વનું લશ્કરી થાણું અને શહેરી ઔદ્યોગિક વિસ્તારની વચ્ચોવચ આવેલું વહાણો માટેના અગત્યનું બંદર. એ એક સારું રડાર લક્ષ્ય છે અને એ એવડા કદનું છે કે જેથી શહેરના મોટા ભાગને વ્યાપક નુકસાન પહોંચાડી શકાય. તેને અડીને ટેકરીઓ છે જે સંભવતઃ વધુ કેન્દ્રિત અસર નીપજાવશે, જેથી વિસ્ફોટથી પહોંચનારું નુકસાન ઘણા પ્રમાણમાં વધશે. નદીઓના કારણે તે સારી [[આગ ભડકાવે તેવું]] લક્ષ્ય નથી."<ref name="targetcommittee"></ref> શસ્ત્રનો હેતુ જાપાનને [[પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર]]ની શરતો માટે બિનશરતી શરણાગતિ સ્વીકારવા માટે સહમત કરવાનો હતો. લક્ષ્ય સમિતિએ કહ્યું હતું કે "લક્ષ્યની પસંદગીમાં માનસિક પરિબળો બહુ અગત્યના હતા એ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. તેના બે પાસાં છે (૧) જાપાનને માનસિક રીતે પૂરેપૂરું ભાંગી નાખવું અને (૨) જયારે તેના વિશે જાહેર કરવામાં આવે ત્યારે શસ્ત્રના પ્રારંભિક ઉપયોગથી પૂરતો ખળભળાટ ઊભો થાય અને શસ્ત્રને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ મળે. કયોટો લશ્કરી ઉદ્યોગનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર હોવા બદલ, તેમ જ એક બૌદ્ધિક કેન્દ્ર હોવાથી શસ્ત્રના આશયને વધુ સારી રીતે પારખી શકે, એ રીતે જોતાં કયોટો પણ સારું લક્ષ્ય હતું. ટોકયોમાં [[સમ્રાટનો મહેલ]] બીજા કોઈ પણ લક્ષ્ય કરતાં વધુ પ્રસિદ્ધિ આપી શકે તેમ હતો, પણ વ્યૂહાત્મક રીતે તેનું મૂલ્ય સૌથી ઓછું હતું.<ref name="targetcommittee"> {{cite web | title=Atomic Bomb: Decision—Target Committee, May 10–11, 1945 | url=http://www.dannen.com/decision/targets.html | access-date= August 6, 2005 }}</ref> બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન, [[યુ.એસ. સૈન્યની ગુપ્તચર સેવા]]માં જાપાનના નિષ્ણાત તરીકે [[એડવિન ઓ. રિઈસચર]] હતા, અને એ ભૂમિકાએ તેમણે [[કયોટો]] પર બૉમ્બમારો કરવાને ખોટી રીતે અટકાવવાનું સૂચવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dannen.com/decision/targets.html |title=A-bomb targets/decision-making record (1945) |publisher=Dannen.com |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> પોતાની આત્મકથામાં, રિઈસચરે આ દાવાની સત્યતાને ચોક્કસરૂપે રદિયો આપ્યો હતોઃ :"...કયોટોને વિનાશમાંથી તારવાનો જશ માત્ર એક જ વ્યકિત લઈ શકે, તે છે [[હેન્રી એલ. સ્ટિમસન]], તેઓ એ વખતે [[યુદ્ધસચિવ]] હતા, અને તેઓએ કેટલાક દાયકાઓ પહેલાં જયારે કયોટોમાં પોતાનો હનીમૂન માણ્યો હતો ત્યારથી કયોટોની પ્રશંસા કરનાર તરીકે તેઓ જાણીતા હતા."<ref>રેઈસ્ચાઉર, એડવિન. (1986). ''માય લાઈફ બિટવિન જાપાન એન્ડ અમેરિકા,'' પૃ. 101.</ref> ==પોટ્સડેમ આખરી ચેતવણી== જુલાઈ 26ના, ટ્રુમૅન અને અન્ય સંગઠિત આગેવાનોએ જાપાન માટે શરણાગતિની શરતોની રૂપરેખા આપતું [[પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર]] બહાર પાડ્યું. તેને [[આખરી ચેતવણી]] તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં લખ્યું હતું કે જો જાપાન શરણાગતિ નહીં સ્વીકારે તો, મિત્ર રાષ્ટ્રો જાપાન પર હુમલો કરશે, અને તેનું પરિણામ "જાપાનનાં લશ્કરી દળોના અનિવાર્ય અને સંપૂર્ણ વિનાશમાં આવશે અને તેથી જાપાની ભૂમિ અનિવાર્યપણે સદંતર ઉજ્જડ બનશે". આ સરકારી પત્રમાં અણુબૉમ્બનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નહોતો. જુલાઈ 28ના, જાપાની સમાચારપત્રોમાં જાપાન સરકારે આ ઘોષણાપત્ર નકારી દીધાના અહેવાલો છપાયા. એ દિવસે બપોરે, વડાપ્રધાન [[કાન્તારો સુઝુકી]]એ એક પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં જાહેર કર્યું કે પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર, [[કારિઓ ઘોષણાપત્ર]]ની પુનરુકિત (''યાકિનાઓશી'' ) સિવાય કશું જ નથી અને સરકારે તેની ઉપેક્ષા કરવાનું ધારે છે (''[[મોકુસાત્સુ]]'' અર્થાત્ "ચુપકીદી સેવીને મારવું").<ref> {{cite book | first = Richard B. | last = Frank | authorlink = Richard B. Frank | title = Downfall | pages = 233–234}} ''મોકુસાત્સુ'' શબ્દનો અર્થ "ઉપેક્ષા" થી લઈને "અનાદરથી વર્તવા"ની વચ્ચેનો ગમે તે હોઈ શકે છે.</ref> જાપાની અને વિદેશી બંને વર્તમાનપત્રોએ આ વિધાનને ઘોષણાપત્રના સ્પષ્ટ અસ્વીકાર તરીકે દર્શાવ્યું. બંધનવિહીન જાપાની શાંતિ સૂચનાઓ અંગે સોવિયેતના પ્રત્યુત્તરની રાહ જોતા [[સમ્રાટ હિરોહિતો]]એ, સરકારનો આ નિર્ણય બદલવા માટે કોઈ પગલું ન ઉઠાવ્યું.<ref> {{cite book | first = Herbert | last = Bix | authorlink = Herbert Bix | chapter=Japan's Delayed Surrender: A Reinterpretation | title=Hiroshima in History and Memory | url = https://archive.org/details/hiroshimainhisto0000unse | editor=Michael J. Hogan, ed. | publisher=Cambridge University Press | isbn= 0-521-56682-7 | year=1996| page=290}}</ref> જુલાઈ 31ના, તેમણે પોતાના સલાહકાર [[કોઈચી કિડો]]ને સ્પષ્ટ કર્યું કે [[જાપાન સામ્રાજયનાં રાજચિહ્નો]]નું કોઈ પણ ભોગે રક્ષણ થવું જોઈએ.<ref>''કિડો કોઈચી નિક્કી'' , ટોકયો, ડાઈગાકુ શુપ્પાનકાઈ, 1966, પૃ.1120-1121</ref> જુલાઈના પ્રારંભમાં, પોતાની પોટ્સડેમની સફરના રસ્તામાં, ટ્રુમૅને બૉમ્બ વાપરવાના નિર્ણયનું ફેર-પરીક્ષણ કર્યું. અંતે, ટ્રુમૅને જાપાન પર અણુબૉમ્બ નાખવાનો નિર્ણય લીધો. તેમના કહ્યા અનુસાર બૉમ્બમારાના આદેશ પાછળ, વિનાશ વેરીને અને વધુ વિનાશનો પૂરતો બળવાન ભય પેદા કરીને, જાપાને શરણાગતિ સ્વીકારવી જ પડે એવી સ્થિતિ સર્જવાનો, અને એમ કરીને યુદ્ધનો ઝડપી ઉકેલ લાવવાનો હેતુ હતો.<ref>{{cite book |title=Code-Name Downfall |url=https://archive.org/details/codenamedownfall00alle |last=Allen |first=Thomas |coauthors=Norman Polmar|pages=[https://archive.org/details/codenamedownfall00alle/page/267 266]–270 |year= 1995|publisher=Simon & Schuster |location=New York, NY |isbn=0684804069}}</ref> ==હિરોશિમા== ===બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન હિરોશિમા=== [[File:B-29 Enola Gay w Crews.jpg|thumb|right|250px|હિરોશિમા પર "લિટલ બૉય" અણુબૉમ્બ નાખનારું ઈનોલા ગૅય અને તેનું ક્રૂ]] હિરોશિમા પર બૉમ્બમારો થયો તે વખતે, તે કંઈક અંશે ઔદ્યોગિક અને લશ્કરી મહત્ત્વ ધરાવતું શહેર હતું. તેની નજીક અનેક લશ્કરી છાવણીઓ હતી, જેમાં પાંચમા વિભાગનું વડુમથક અને સમગ્ર દક્ષિણ જાપાનના રક્ષણ માટેના આદેશો આપતા ફિલ્ડ માર્શલ [[શુનરોકુ હાતા]]નું દ્વિતીય જનરલ લશ્કરી વડુમથક પણ આવેલું હતું. જાપાની લશ્કર માટે હિરોશિમા ગૌણ પુરવઠો પૂરો પાડનાર અને સવલતોની ગોઠવણી કરનાર થાણું હતું. આ શહેર સંચાર કેન્દ્ર, સંગ્રહમથક અને પાયદળો માટેનો એકત્રિત થવાનો વિસ્તાર હતું. તે અમેરિકન બૉમ્બમારામાંથી જાણીજોઈને બાકાત રાખવામાં આવેલાં કેટલાંક જાપાની શહેરોમાંનું એક હતું, જેથી ત્યાં અણુબૉમ્બથી ફેલાતા નુકસાનને સ્પષ્ટપણે માપી શકાય.<ref>{{citation | last = Goldstein | first = Donald | title = Rain of Ruin | publisher=Potomac Books | location = Washington | year = 1999 | isbn = 9781574882216 |page=41}}</ref><ref>{{citation |last= Hastings|first= Max|title= Nemesis: The Battle for Japan, 1944-45|publisher=HarperCollins|year= 2008|isbn= 9780007219810 |page= 509}}</ref> શહેરની મધ્યમાં કેટલીક [[પ્રબલિત કૉંક્રીટ]]ની ઈમારતો અને કેટલાંક હળવાં માળખાંઓ હતાં. મધ્યવિસ્તારની બહાર, જાપાની વસાહતોની વચ્ચે ઊભી કરવામાં આવેલી નાની નાની કાષ્ઠશાળાઓ વિસ્તારને ગીચ બનાવતી હતી. શહેરના છેવાડાની નજીક થોડાંક મોટાં ઔદ્યોગિક એકમો આવેલાં હતાં. ઘરો લાકડાંના બનેલાં અને નળિયાવાળાં છાપરાં ધરાવતાં હતાં, અને ઘણી ઔદ્યોગિક ઈમારતો પણ આ રીતે લાકડાના માળખાની આસપાસ બનાવેલી હતી. એકંદરે આખું શહેર, આગ માટે ભારે સંવેદનશીલ ગણાય એવું હતું. યુદ્ધ પહેલાંના સમયમાં હિરોશિમાની વસતિ 381,000 જેટલી ટોચે પહોંચી હતી, પણ યુદ્ધ વખતે જાપાની સરકારના શહેર ખાલી કરવાના પદ્ધતિસરના આદેશના કારણે અણુબૉમ્બમારા પહેલાં તેની વસતિમાં એકધારો ઘટાડો થયો હતો. હુમલો કરવામાં આવ્યો તે વખતે તેની વસતિ આશરે 340,000–350,000 જેટલી હતી.<ref name="rerf-deaths"></ref> અધિકૃત દસ્તાવેજો બળી ગયા હોવાથી, વસતિના ચોક્કસ આંકડા બાબતે અચોક્કસતા પ્રવર્તે છે. ===બૉમ્બમારો=== [[File:Hirgrnd1.jpg|thumb|200px|સેઈઝો યામાદાનો ભૂમિ સ્તરનો હિરોશિમાથી લગભગ 7 કિ.મી. ઈશાનેથી લેવાયેલો ફોટો.]] {{For|the composition of the USAAF mission|509th Operations Group#Components}} ઑગસ્ટ 6ના પહેલા અણુ બૉમ્બમારાના મિશનનું મુખ્ય નિશાન હિરોશિમા હતું, અને કોકુરા અને નાગાસાકીને વૈકલ્પિક નિશાન તરીકે રાખવામાં આવ્યા હતાં. વાદળાંના કારણે પહેલાં નિશાન અસ્પષ્ટ બન્યું હોવાથી ઑગસ્ટ 6ની તારીખ પસંદ કરવામાં આવી હતી. જાપાનથી આશરે છ કલાકના ઉડાન સમય જેટલા દૂરથી, [[પશ્ચિમ પેસિફિક]]માં [[ટિનિયન]] પર આવેલા નોર્થ ફિલ્ડ ઍરબૅઝ પરથી, [[393d બૉમ્બાર્ડમેન્ટ સ્કવોર્ડન]] [[B-29]] ''[[ઈનોલા ગે]]'' , પાયલટ અને કપ્તાન તરીકે [[509મા કમ્પોસાઈટ ગ્રૂપ]]ના કમાન્ડર કર્નલ [[પૉલ ટિબ્બેટ્સ]]ની આગેવાનીમાં ઊડ્યું. ''ઈનોલા ગે'' (જેને કર્નલ ટિબ્બેટનાં માતાની યાદમાં નામ આપવામાં આવ્યું હતું) સાથે બીજા બે B29 હતાં. એક હતું કપ્તાન તરીકે [[મેજર ચાર્લ્સ ડબ્લ્યુ. સ્વીની]]ની આગેવાનીમાં ''[[ધ ગ્રેટ આર્ટીસ્ટે]]'' , જેમાં સાધનસામગ્રી હતી; અને તેના પછી કૅપ્ટન જયોર્જ મારકવાર્ડટની આગેવાનીમાં બીજું નામવિહોણું ઍરક્રાફટ(તસવીર માટેનું ઍરક્રાફટ), જેને પાછળથી ''[[નેસેસરી ઈવિલ]]'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="SM15">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.childrenofthemanhattanproject.org/CG/CG_09C1.htm| archive-url = https://web.archive.org/web/20061009095411/http://www.childrenofthemanhattanproject.org/CG/CG_09C1.htm| archive-date = ઑક્ટોબર 9, 2006| title = Timeline #2- the 509th; The Hiroshima Mission| work = | publisher = Children of the Manhattan Project| access-date = July 26, 2006| url-status = live}}</ref> ટિનિયન છોડ્યા પછી દરેક ઍરક્રાફટ અલગ થઈને [[આઈવો જિમા]] પહોંચ્યા જયાં તેઓ તેમના સંકેતસ્થાન {{convert|2440|m|ft|sp=us}} પર મળ્યા અને જાપાન માટે આગળ ધપ્યા. {{convert|9855|m|ft|sp=us}} સમયે એરક્રાફટ સ્પષ્ટ રીતે દષ્ટિગોચર થતા નિશાન પર પહોંચ્યું. ટૅક ઓફ કરતી વખતે જોખમ લઘુત્તમ કરવા માટે જે બૉમ્બને વિફળ બનાવવામાં આવ્યો હતો તેને સફર દરમ્યાન, નૌકાદળના કૅપ્ટન [[વિલિયમ પાર્સન્સે]] શસ્ત્રસજ્જ કર્યો હતો. તેમના મદદનીશ, દ્વિતીય લેફટનન્ટ [[મોરિસ જેપ્પસને]], નિશાનના વિસ્તાર પર પહોંચવાની 30 મિનિટ પહેલાં બૉમ્બનાં સલામતી સાધનોને દૂર કર્યાં હતાં.<ref name="autogenerated1">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/H-07L1.htm| title = Timeline #2- the 509th; The Hiroshima Mission| work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation| access-date = May 5, 2007| archive-date = મે 1, 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20130501233757/http://mphpa.org/classic/HISTORY/H-07L1.htm| url-status = dead}}</ref> [[File:The_patient's_skin_is_burned_in_a_pattern_corresponding_to_the_dark_portions_of_a_kimono_-_NARA_-_519686.jpg|thumb|left|200px|અણુસ્ફોટથી છૂટી પડેલી ઊર્જા કપડાંને ભેદીને શરીર બાળવા માટે પૂરતી શકિતશાળી હતી.અણુસ્ફોટ વખતે આ ત્રાહિતે પહેરેલા પોશાકના ઘેરાં હિસ્સાઓ, સળગ્યાં છતાં તેના માંસ પર જખમ તરીકે રહી ગયા.<ref>[55]</ref>]] બૉમ્બમારાના એકાદ કલાક અગાઉ, જાપાનના વહેલી ચેતવણી આપનારા રડારે જાપાનના દક્ષિણ હિસ્સા તરફ આગળ વધતાં કેટલાંક અમેરિકન ઍરક્રાફટની સૂચના આપી. તરત સાવધ રહેવાની ચેતવણી આપવામાં આવી અને ઘણાં શહેરોમાં, જેમાંનું એક હિરોશિમા હતું, રેડિયો પ્રસારણ અટકાવી દેવામાં આવ્યું. લગભગ 08:00 વાગ્યે, હિરોશિમાના રડાર સંચાલકે આવી રહેલાં વિમાનોની સંખ્યા બહુ ઓછી હોવાનું - સંભવતઃ ત્રણથી વધુ નહીં હોવાનું જણાવ્યું- અને તેના પછી હવાઈ હુમલાની ચેતવણી ઉઠાવી લેવામાં આવી. ઈંધણ અને ઍરક્રાફટ બચાવવાની ગણતરીએ, જાપાનીઓએ નાની લશ્કરી વ્યૂહરચનાને રસ્તામાં વચ્ચે જ તોડી પાડવાનું મુનાસિબ ન માન્યું. લોકોને રેડિયો પ્રસારણથી સામાન્ય ચેતવણી આપવામાં આવી કે જો [[B-29]] ખરેખર જોવા મળે તો હવાઈ-હુમલાથી બચી શકાય તેવા આશ્રયસ્થાનોએ રહેવું હિતાવહ છે, પણ અમુક પ્રકારની લશ્કરી તપાસ ઉપરાંત કોઈ હુમલો અપેક્ષિત લાગતો નથી.{{Citation needed|date=June 2010}}બરાબર 08:15 વાગ્યે (હિરોશિમા સમય) આયોજન મુજબ, [[ગુરુત્વાકર્ષણ આધારિત "[[લિટલ બૉય]]" તરીકે જાણીતો બૉમ્બ]], જે એક [[તોપગોળા-પ્રકારનું [[યુરેનિયમ-235]]નું {{convert|60|kg|lb}} સહિતનું દ્વિભાજિત થતું શસ્ત્ર]] હતું, તે નાખવામાં આવ્યું, અને યુએસ ઊર્જા વિભાગની વેબસાઈટ અનુસાર, એ બૉમ્બને ઍરક્રાફટમાંથી શહેર પર {{convert|1900|ft|m|sp=us}} જેટલી પૂર્વનિશ્ચિત ઊંચાઈએ વિસ્ફોટ થતાં 43 સેકન્ડ લાગી હતી.<ref>{{cite web|http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm| title=The Atomic Bombing of Hiroshima, Aug 6, 1945 |publisher=www.cfo.doe.gov |date= |access-date= Jun. 25, 2010}}</ref> સાઈટ એવી માહિતી પણ આપે છે કે વિસ્ફોટનાં આઘાત મોજાંઓ ઍરક્રાફટને અનુભવાયા તે પહેલાં ઍરક્રાફટ 11.5 માઈલ જેટલું દૂર જતું રહ્યું હતું. [[File:Victim of Atomic Bomb 002.jpg|thumb|200px|અત્યંત ખરાબ રીતે દાઝી ગયેલી એક વ્યક્તિ.]] [[ત્રાંસો પવન]] હોવાના કારણે, તે લક્ષિત સ્થાન, [[એઈઓઈ બ્રિજ(Aioi Bridge)]] લગભગ {{convert|800|ft|m}} અંતરેથી ચૂકી ગયો અને સીધો જ [[શિમા સર્જિકલ કિલનિક]] પર ફાટ્યો.<ref>ઈનોલા ગે, ISBN 0-671-81499-0-250, પૃષ્ઠ 309 </ref> તેનાથી લગભગ {{convert|13|ktonTNT|lk=in}} જેટલો સ્ફોટ થયો. (U-235 શસ્ત્રને [[અત્યંત બિનકાર્યક્ષમ માનવામાં]] આવે છે, કારણ કે તેની માત્ર 1.38% જેટલી સામગ્રી જ દ્વિભાજિત થાય છે.)<ref name="cotmplitboy">{{cite web | last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/little_boy.htm | title = The Bomb-"Little Boy" | work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation | access-date = May 5, 2007 | archive-date = એપ્રિલ 17, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210417070729/https://www.atomicheritage.org/history | url-status = dead }}</ref> કુલ વિનાશનો વ્યાસ લગભગ એકાદ માઈલ જેટલો (1.6 કિ.મી.) હતો, જેના પરિણામે {{convert|4.4|sqmi|km2}} જેટલા વિસ્તારમાં આગ લાગી હતી.<ref>{{cite web | title=''RADIATION DOSE RECONSTRUCTION U.S. OCCUPATION FORCES IN HIROSHIMA AND NAGASAKI, JAPAN, 1945-1946'' (DNA 5512F) | url=http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20060624185903/http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-date=જૂન 24, 2006 | access-date=June 9, 2006 | format=PDF | url-status=dead }}</ref> અમેરિકા અનુમાન પ્રમાણે શહેરનો {{convert|4.7|sqmi|km2}} જેટલો ભાગ ધ્વસ્ત થઈ ગયો હતો. જાપાની અધિકારીઓએ નુકસાનની માત્રા નિશ્ચિત કરતાં જણાવ્યું હતું કે હિરોશિમાનાં 69% બિલ્ડીંગો ધરાશાયી થયાં હતાં અને બાકીના 6–7%ને નુકસાન પહોંચ્યું હતું.<ref name="Truman"/> હિરોશિમાના 70,000–80,000 લોકો, અથવા લગભગ 30% વસતિ, તત્કાળ મરણ પામ્યાં હતાં, અને બીજા 70,000 લોકો ઘાયલ થયા હતા.<ref>હૅરી એસ. ટ્રુમૅન પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલય. યુ.એસ. વ્યૂહાત્મક બૉમ્બમારા અંગેનું સર્વેક્ષણઃ હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારાની અસરો, જૂન 19, 1946. રાષ્ટ્રપ્રમુખના સચિવની ફાઈલ, ટ્રુમૅન પેપર્સ. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=42&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''પ્રયત્નો અને પરિણામો.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019113611/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=42&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2018-10-19 }}, પૃષ્ઠ 51માંથી 42મું. માર્ચ 15, 2009ના મેળવેલ.</ref> હિરોશિમામાં હાજર એવા 90%થી વધુ ડૉકટરો અને 93%થી વધુ નર્સો કાં તો માર્યાં ગયાં હતાં કે ઘાયલ થયાં હતાં - તેમાંના મોટા ભાગના શહેરના મુખ્ય વિસ્તારમાં હતા, જયાં સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચ્યું હતું.<ref>હૅરી એસ. ટ્રુમૅન પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલય. યુ.એસ. વ્યૂહાત્મક બૉમ્બમારા અંગેનું સર્વેક્ષણઃ હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારાની અસરો, જૂન 19, 1946. રાષ્ટ્રપ્રમુખના સચિવની ફાઈલ, ટ્રુમૅન પેપર્સ. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''2. '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627002920/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2019-06-27 }}[http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''હિરોશિમા.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627002920/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2019-06-27 }}, પૃષ્ઠ 51માંથી 12મું. માર્ચ 15, 2009ના મેળવેલ.</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે સામાન્ય નાગરિકોને જાપાનનાં 35 શહેરો પર, જેમાં હિરોશિમા અને નાગાસાકી સામેલ હતાં, હવાઈ હુમલાની ચેતવણી આપતાં ફરફરિયાં વેર્યાં હોવા છતાં,<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol46no3/article07.html |title=The Information War in the Pacific, 1945 |access-date=2010-08-30 |archive-date=2017-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828122844/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol46no3/article07.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904000136/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol46no3/article07.html |date=2017-09-04 }}</ref> હિરોશિમાના રહેવાસીઓને અણુબૉમ્બની કોઈ સૂચના આપવામાં આવી નહોતી.<ref>{{cite web |url=http://www.atomicmuseum.com/tour/decision.cfm |title=Decision to Drop Atomic Bomb |publisher=Cia.gov |date= |access-date=Mar. 25, 2009 |archive-date=2009-02-05 |archive-url=https://archive.is/20090205000000/http://www.atomicmuseum.com/tour/decision.cfm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.commondreams.org/views05/0805-24.htm |title=The Myths of Hiroshima |publisher=Commondreams.org |date= |access-date=Mar. 25, 2009 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524091252/http://www.commondreams.org/views05/0805-24.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doug-long.com/letter.htm |title=Hiroshima: Historians' Letter to the Smithsonian |publisher=Doug-long.com |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> ===બૉમ્બમારા અંગે જાપાનીઓને કેવી રીતે જાણકારી મળી=== {{double image|right|AtomicEffects-p7a.jpg|200|AtomicEffects-p7b.jpg|200|Hiroshima before the bombing.|Hiroshima after the bombing.}} [[જાપાની બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન]]ના ટોકયો કંટ્રોલ ઓપરેટરે નોંધ્યું કે હિરોશિમા સ્ટેશન સાથેનો હવાઈ સંપર્ક ખોરવાઈ ગયો છે. તેણે બીજી એક ટેલિફોનની લાઈન થકી પોતાનો કાર્યક્રમ ફરીથી સ્થાપવાની કોશિશ કરી, પણ તે પણ ખોરવાઈ ચૂકી હતી.<ref name="No High Ground">{{cite web| title= No High Ground by Knebel et al. p175 to p201| url= http://www.uncp.edu/home/berrys/courses/hist102/hist102_docs_abomb.pdf| access-date= April 30, 2007| format= PDF| archive-date= માર્ચ 26, 2009| archive-url= https://web.archive.org/web/20090326212002/http://www.uncp.edu/home/berrys/courses/hist102/hist102_docs_abomb.pdf| url-status= dead}}</ref> લગભગ 20 મિનિટ પછી, ટોકયોના રેલમાર્ગ ટેલિગ્રાફ કેન્દ્ર (તાર સેવા)ને ખબર પડી કે ટેલિગ્રાફની મુખ્ય લાઈન હિરોશિમાની બરાબર ઉત્તરેથી કામ કરતી અટકી ગઈ છે. શહેરથી 16 કિ.મી. (10 માઈલ)ની અંદર આવેલાં કેટલાંક નાનાં રેલવે થોભવાનાં સ્થાનો પરથી હિરોશિમામાં ભયંકર વિસ્ફોટ થયો હોવાના અનધિકૃત અને ગૂંચવાયેલા-ગભરાયેલા અહેવાલો મળ્યા. આ તમામ અહેવાલોને [[શાહી જાપાની સેનાના જનરલ સ્ટાફ]]ના વડામથક પર પહોંચાડવામાં આવ્યા. લશ્કરી છાવણીઓએ વારંવાર હિરોશિમાના આર્મી કંટ્રોલ સ્ટેશનનો સંપર્ક કરવાની કોશિશ કરી. શહેર તરફથી સંદતર ચૂપકીદીથી વડામથકોનાં માણસોને આશ્ચર્ય થતું હતું; તેમની જાણ પ્રમાણે શત્રુ તરફથી કોઈ મોટો હુમલો થયો નહોતો અને એ વખતે હિરોશિમામાં બહુ મોટી માત્રામાં વિસ્ફોટકોનો જથ્થો પણ સંગ્રહિત નહોતો. જાપાની જનરલ સ્ટાફના એક યુવાન અધિકારીને તરત હવાઈ માર્ગે હિરોશિમા જવાની અને ત્યાં જઈને પહોંચેલા નુકસાનનું સર્વેક્ષણ કરીને, સ્ટાફ માટે પૂરતી વિશ્વસનીય માહિતી લઈને ટોકયો પરત ફરવાની સૂચના આપવામાં આવી. એકંદરે વડામથકમાં કંઈ ખાસ ગંભીર બન્યું નહીં હોય, અને વિસ્ફોટની તો ખાલી અફવા જ હશે એવી લાગણી પ્રવર્તતી હતી. સ્ટાફનો અધિકારી વિમાનમથક પર ગયો અને નૈર્ઋત્ય દિશા (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) માટે ઉપડ્યો. હવાઈ માર્ગે લગભગ ત્રણેક કલાકની સફર બાદ, હજી હિરોશિમાથી લગભગ 100 માઈલ (160 કિ.મી.) જેટલા દૂર હોવા છતાં, તેને અને તેના પાયલટને બૉમ્બથી ઊભું થયેલું ધુમાડાનું વિશાળ વાદળ દેખાયું. બપોરના ભર પ્રકાશમાં, હિરોશિમાના અવશેષો હજી બળી રહ્યા હતા. અવિશ્વાસથી શહેર આખા પર ચક્કર માર્યા પછી તેમનું વિમાન થોડાક જ સમયમાં શહેરમાં પહોંચ્યું. જમીનનો એક વિશાળ હિસ્સો હજી સળગી રહ્યો હતો અને તેના પર ધુમાડાનું વજનદાર વાદળું - માત્ર એટલું જ બચ્યું હતું. તેમણે શહેરના દક્ષિણ ભાગે ઊતરાણ કર્યું હતું, અને સ્ટાફ અધિકારીએ, ટોકયો પર અહેવાલ મોકલ્યા બાદ, તરત જ રાહત પગલાંઓનું આયોજન શરૂ કરી દીધું હતું. ઑગસ્ટ 8, 1945 સુધીમાં, યુ.એસ.ના વર્તમાનપત્રોએ ટોકયોના રેડિયો પ્રસારણોમાં આપવામાં આવતા હિરોશિમામાં વેરાયેલા વિનાશના ચિત્રણના અહેવાલો છાપવા માંડ્યા. "માણસ અને પ્રાણી, તમામ જીવંત જીવો પ્રત્યક્ષ રીતે, મૃત્યુ સુધી ઝળી ગયા હતા," જાપાનના રેડિયો ઉદ્ઘોષકે એક સમાચાર આપતી વખતે કહ્યું હતું, જે મિત્ર રાષ્ટ્રો મેળવી શકયા હતા.<ref name="Fulton Sun Retrospective">{{cite web | title=Fulton Sun Retrospective | url=http://www.fultonsun.com/articles/2005/08/07/news/146news11.txt | access-date=July 8, 2007 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===હુમલા પછીના ઘાયલો/મૃતકો=== યુએસના ઊર્જા વિભાગ અનુસાર હિરોશિમામાં લગભગ 70,000 લોકો અને નાગાસાકીમાં 40,000 લોકો વિસ્ફોટની તત્કાળ [[અસર]]ના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>યુ.એસ. ઊર્જા વિભાગ. ઇતિહાસ અને વારસા સ્રોતોની કચેરી. ધ મેનહટન પ્રોજેકટઃ ઍન ઈન્ટરેકિટવ હિસ્ટ્રી. [http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm હિરોશિમા પરનો અણુ બૉમ્બમારો, ઑગસ્ટ 6, 1945.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624065430/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |date=2010-06-24 }} જાન્યુઆરી 8, 2010ના મેળવેલ.</ref> દાઝવા, કિરણોત્સર્ગ અને તેને સંબંધિત રોગોથી અને તબીબી સ્રોતોના અભાવના કારણે તેની અસરો વધુ વકરવાને કારણે, 1945ના અંત સુધીમાં મૃત્યુનો આંકડો 90,000થી 166,000 સુધી પહોંચ્યો હોવાનું અનુમાન હતું.<ref name="rerf-deaths"></ref><ref name="USSBS-AE">{{cite web | url = http://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/AtomicEffects/AtomicEffects-2.html | title = Chapter II: The Effects of the Atomic Bombings | year= 1946 | work=United States Strategic Bombing Survey | pages= | publisher=Originally by [[United States Government Printing Office|U.S. G.P.O.]]; stored on [[ibiblio|ibiblio.org]] | access-date = Sept. 18, 2007 }}</ref> કેટલાંક અનુમાનો, કૅન્સર અને અન્ય લાંબા ગાળાની અસરોના કારણે, 1950 સુધીમાં 200,000 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું જણાવે છે.<ref name="DOE-HIRO"></ref><ref name="Spirit1999"></ref><ref name="bfrank">વિવિધ મૃત્યુઆંકડાઓના અંદાજોની બીજી એક ફેરતપાસ અને વિશ્લેષણ સામેલ છેઃ {{cite book | author=Richard B. Frank | title=Downfall: The End of the Imperial Japanese Empire | url=https://archive.org/details/downfallendofimp00fran | publisher=Penguin Publishing | year=2001 | isbn= 0-679-41424-X }}</ref> અન્ય એક અભ્યાસ અનુસાર 1950થી 1990ના ગાળામાં, બૉમ્બમાંથી બચવા પામેલા લોકોમાંથી આશરે 9% જેટલા, બૉમ્બના કિરણોત્સર્ગના કારણે કૅન્સર અને લ્યુકેમિયાનો ભોગ બનીને મૃત્યુ પામ્યા હતા, આંકડાકીય દષ્ટિએ 89 લ્યુકેમિયા અને 339 નક્કર કૅન્સરોનું અનુમાન બાંધવામાં આવે છે.<ref name="rerf-cancers">{{cite web |url = http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa2.html |title = Frequently Asked Questions #2 |publisher = [[Radiation Effects Research Foundation]] |access-date = 2010-08-30 |archive-date = 2010-11-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101128120217/http://rerf.or.jp/general/qa_e/qa2.html |url-status = dead }}</ref> કમ સે કમ અગિયાર જાણીતા [[યુદ્ધકેદીઓ]] બૉમ્બમારામાં માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.wagingpeace.org/articles/2005/08/20_rubin_remembering-normand-brissette.htm |title=David Rubin, 2005, "Remembering Normand Brissette" (Downloaded 28/10/06) |publisher=Wagingpeace.org |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> ===કેટલાંક માળખાંઓનો બચાવ=== [[File:HiroshimaNakajimaAreaInRuins.jpg|thumb|right|200px|ગ્રાઉન્ડ ઝીરોની આસપાસ નાકાજિમા વિસ્તારનું નાના પાયે કરાયેલું પુનઃસર્જન]] જાપાનમાં [[ધરતીકંપ]]ના જોખમના કારણે હિરોશિમામાં કેટલીક પ્રબલિત કૉંક્રીટ ઈમારતો ખૂબ મજબૂત રીતે બાંધવામાં આવી હતી, અને તે વિસ્ફોટના કેન્દ્રની સારી એવી નજીક હોવા છતાં, તેમનું માળખું પડી ભાંગ્યું નહોતું. {{nihongo|Eizo Nomura|野村 英三|Nomura Eizō}} એ સૌથી નજીક હોવા છતાં બચેલી વ્યકિત છે, જે હુમલાના સમયે ગ્રાઉન્ડ-ઝીરોથી માત્ર {{convert|100|m|ft|abbr=on}} જેટલા અંતરે, એક પ્રબલિત કૉંક્રીટ ઈમારત(જે યુદ્ધ પછી પણ "[[વિશ્રામ ઘર]]" તરીકે રહી છે)-ના ભોંયરામાં હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.geocities.jp/cato1963/kinganE.html |title=A Short-Sighted Parrot |publisher=Geocities.jp |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> {{nihongo|Akiko Takakura|高蔵 信子|Takakura Akiko}} એ વિસ્ફોટના હાયપોસેન્ટરથી સૌથી નજીક હોવા છતાં બચેલાઓમાંથી એક હતી. હુમલો થયો તે વખતે તે ગ્રાઉન્ડ-ઝીરોથી માત્ર {{convert|300|m|ft|sp=us}} જેટલી દૂર એવી એકદમ મજબૂત રીતે બાંધેલી બૅન્ક ઓફ હિરોશિમામાં હતી.<ref>{{cite web | title=Testimony of Akiko Takakura | url=http://www.inicom.com/hibakusha/akiko.html | access-date= April 30, 2007 }}</ref> બૉમ્બ હવામાં જ ફાટ્યો હોવાથી, સ્ફોટનો વિનાશક સપાટો આજુબાજુમાં ફેલાવા કરતાં નીચેની તરફ વધુ નિર્દેશિત રહ્યો હતો. હવે જે સામાન્ય રીતે ''ગેનબાકુ'' , અથવા એ-બૉમ્બ (A-bomb) ડૉમ તરીકે ઓળખાય છે તે ''[[પ્રિફેકચરલ ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ પ્રમોશનલ હૉલ]]'' બચી જવા પાછળ આ જ બાબત કારણભૂત રહી હશે. આ ઈમારત સીઝેક આર્કિટેકટ [[જાન લેત્ઝેલ]] દ્વારા ડિઝાઈન કરવામાં અને બાંધવામાં આવી હતી, અને તે ગ્રાઉન્ડ-ઝીરોથી ([[હાયપોસેન્ટર]]થી) માત્ર {{convert|150|m|ft|abbr=on}} દૂર હતી. કાટમાળના અવશેષોને '' [[હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક]](હિરોશિમા પિસ મેમોરિયલ)'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું અને યુ.એસ. અને ચીનના વાંધા-વિરોધ છતાં, 1996માં તેને [[યુનેસ્કો (UNESCO)]] દ્વારા [[વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ]] તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web | title=unesco.org | url=http://whc.unesco.org/archive/repco96x.htm#annex5 | access-date= August 6, 2005 }}</ref> અણુબૉમ્બના કારણે ખુવાર થયેલાઓની યાદગીરીમાં, હિરોશિમામાં સ્મારક ખડું કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://yutaka901.fc2web.com/page2ax2g.html （原爆死没者慰霊碑）碑文趣旨・説明板 ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://homepage.mac.com/misaon1/hamayuu/hibunronso.html |title=原爆慰霊碑碑文論争 |access-date=2003-09-07 |archive-date=2003-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030907090922/http://homepage.mac.com/misaon1/hamayuu/hibunronso.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://guns-road.hp.infoseek.co.jp/geki/geki33.shtml |title=原爆碑損壊事件声明文 |access-date=2010-08-30 |archive-date=2005-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051223070828/http://guns-road.hp.infoseek.co.jp/geki/geki33.shtml |url-status=dead }}</ref> ==ઑગસ્ટ 7-9ની ઘટનાઓ== <div style="float:right">{{Listen|filename=Trumann hiroshima.ogg|title=Truman announcing the bombing of Hiroshima|description=President Truman announces the bombing of Hiroshima.|format=[[Ogg]]}}</div> હિરોશિમા બૉમ્બમારા પછી, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રુમૅને આ નવા શસ્ત્રના ઉપયોગની જાહેરાત કરતું એક નિવેદન બહાર પાડ્યું, જેમાં નીચે પ્રમાણે આશાસ્પદતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતીઃ <blockquote>જો હવે એ લોકો આપણી શરતો નહીં સ્વીકારે તો, તેઓ આકાશમાંથી વિનાશ વરસવાની, આ પૃથ્વી પર કદી જોવા ન મળ્યો હોય તેવો વિનાશ વરસવાની, અપેક્ષા રાખી શકે. આ હવાઈ હુમલાઓની પાછળ પાછળ નૌકા અને પાયદળો પણ તેમણે કદી જોયા ન હોય એટલી સંખ્યા અને શકિતમાં ઊતરશે, જેમના યુદ્ધ કૌશલ્યને તેઓ સારી રીતે પિછાણે છે.<ref>[http://www.trumanlibrary.org/calendar/viewpapers.php?pid=100 હિરોશિમા પર એ-બૉમ્બના ઉપયોગની ઘોષણા કરતું રાષ્ટ્રપ્રમુખનું નિવેદન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101154614/http://trumanlibrary.org/calendar/viewpapers.php?pid=100 |date=2012-01-01 }} (ઑગસ્ટ 6, 1945).</ref></blockquote> જાપાની સરકારે હજી પણ [[પોટ્સડૅમ ઘોષણાપત્ર]]ને કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નથી. શરણાગતિ માટે, સમ્રાટ [[હિરોહિતો]], સરકાર અને યુદ્ધ સમિતિએ ચાર શરતો પર વિચાર કરી રહી હતીઃ ''[[કોકુટાઈ]]'' (શાહી સંસ્થા અને રાષ્ટ્રીય [[રાજયવ્યવસ્થા તંત્ર]])નું સંરક્ષણ, શાહી મુખ્યમથક દ્વારા નિઃશસ્ત્રીકરણ અને લશ્કરી વિસર્જન, [[જાપાની ગૃહ દ્વીપો]], કોરિયા, અથવા [[ફોરમોસા]] પર કોઈ પ્રકારનો કબજો નહીં, અને યુદ્ધ અપરાધીઓને સજા આપવા અંગેની સંપૂર્ણ સોંપણી જાપાન સરકારને કરવી.<ref>એચ. બિકસ, ''હિરોહિતો એન્ડ મેકિંગ ઓફ મૉર્ડન જાપાન'' , 2001, પૃ.&nbsp;512.</ref> એપ્રિલ 5ના, સોવિયેત વિદેશ મંત્રી [[વ્યેચેસ્લાવ મોલોતોવે]] [[સોવિયેત-જાપાની તટસ્થતા સમજૂતી]] અંગે સોવિયેત યુનિયનના એકતરફી ભંગ વિશે ટોકયોને જાણ કરી હતી. [[ટોકયો સમય]] મુજબ, ઑગસ્ટ 9ના મધ્યરાત્રિ પછી બે મિનિટે, સોવિયત પાયદળે, લશ્કર અને હવાઈ દળોએ [[મંચુરિયન સ્ટ્રેટેજિક ઓફેન્સિવ ઑપરેશન]] આરંભી દીધું હતું. ચાર કલાક પછી, ટોકયોને માહિતી મળી કે [[સોવિયેત યુનિયને]] જાપાન સામે યુદ્ધ ઘોષિત કરી દીધું છે. શાંતિ માટેના પ્રયાસો કરનાર કોઈને પણ અટકાવી શકાય તે માટે, [[જાપાની લશ્કર]]ના વરિષ્ઠ આગેવાનોએ, યુદ્ધ મંત્રી [[કોરેચિકા અનામી]]ના ટેકાથી, રાષ્ટ્રમાં [[લશ્કરી કાયદો]] લાદવાની તૈયારીઓ આરંભી દીધી. બીજા બૉમ્બમારા માટેનો સમય નિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી, ટિનિયન પરના [[509મા સંયુકત જૂથ]]ના કમાન્ડર તરીકે કર્નલ ટિબ્બેટને સોંપવામાં આવી હતી. પહેલાં કોકુરા પર હુમલો કરવા ઑગસ્ટ 11ની તારીખ નિશ્ચિત કરવામાં આવી હતી, પણ ઑગસ્ટ 10થી શરૂ થનારા ખરાબ હવામાનની પાંચ દિવસની આગાહીના કારણે, હુમલાની તારીખ બે દિવસ વહેલી ખસેડવામાં આવી.<ref>{{cite book| author=Martin J. Sherwin| title=A World Destroyed: Hiroshima and its Legacies| url=https://archive.org/details/worlddestroyedhi0000sher_b2h7| edition=2nd| publisher=Stanford University Press| year=2003| pages=[https://archive.org/details/worlddestroyedhi0000sher_b2h7/page/233 233]–234}}</ref> ત્રણ બૉમ્બને સંયોજન-પૂર્વે, બહારની બાજુએ F-31, F-32, અને F-33 લેબલ લગાડીને ટિનિયન પર મોકલવામાં આવ્યા હતા. ઑગસ્ટ 8ના, મેજર ચાર્લ્સ સ્વીનીએ ''[[બોકસ્કાર]]'' નામના ઍરપ્લેનનો બૉમ્બ નાખવા માટે ઉપયોગ કરીને રિહર્સલ કર્યું હતું. સંગઠિત F-33 પરીક્ષણમાં વપરાઈ ગયો હતો અને F-31ને ઑગસ્ટ 9ના મિશન માટે રાખવામાં આવ્યો હતો.<ref> {{cite book | author=Richard H. Campbell | chapter= Chapter 2: Development and Production | title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs | editor= | publisher=McFarland & Company, Inc. | isbn= 0-7864-2139-8 | year=2005| pages=114}}</ref> ==નાગાસાકી== ===બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન નાગાસાકી=== [[File:Bocks-Car-enlisted-flight-crew.png|thumb|right|250px|નાગાસાકી પર "ફેટ મૅન" અણુબૉમ્બ નાખનારું બૉકસ્કાર અને તેનું ક્રૂ.]] [[નાગાસાકી]] શહેર દક્ષિણ જાપાનના સૌથી વિશાળ [[દરિયાઈ બંદરો]]માંનું એક હતું અને [[wikt:ordnance|તોપો]], વહાણો, લશ્કરી સરંજામ, અને અન્ય યુદ્ધ સામગ્રીઓના ઉત્પાદન જેવી પોતાની વ્યાપક ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓના કારણે યુદ્ધકાળમાં તે અત્યંત અગત્યનું હતું. હિરોશિમાના અનેક આધુનિક પાસાંઓથી વિપરીત, નાગાસાકીનાં લગભગ તમામ બિલ્ડીંગો જુનવાણી પ્રકારનું જાપાની બાંધકામ ધરાવતાં હતાં, જે લાકડા અથવા લાકડાની દીવાલોવાળી (પ્લાસ્ટર સાથેની કે વિનાની) ફ્રેમ અને નળિયાંથી બનેલાં હતાં. અનેક નાનાં ઔદ્યોગિક એકમો અને વેપારીગૃહો પણ લાકડાંની ઈમારતોમાં સ્થિત હતાં અથવા જે વિસ્ફોટોને સહી ન શકે તેવી સામગ્રીનાં બનેલાં હતાં. નાગાસાકીને અનેક વર્ષો સુધી કોઈ પણ પ્રકારના નિશ્ચિત ક્ષેત્ર આધારિત શહેરી આયોજન સિવાય વિકસવા દેવામાં આવ્યું હતું; ફેકટરી બિલ્ડીંગોની અડોઅડ આવાસો આવેલા હતા અને સમગ્ર ખીણમાં તે એકબીજાની જેટલાં નજીક હોઈ શકે તેટલાં હતાં. નાગાસાકી પર અણુ શસ્ત્રનો વિસ્ફોટ કરવામાં આવ્યો તે પૂર્વે, તેની પર કયારેય વિશાળ પાયે બૉમ્બમારો થયો નહોતો. અલબત્ત, ઑગસ્ટ 1, 1945ના શહેર પર સારા એવા આણ્વિકેતર ઊંચી કક્ષાના વિસ્ફોટક બૉમ્બ નાખવામાં આવ્યા હતા. તેમાંના કેટલાક શહેરના નૈર્ઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) ભાગમાં ગોદી અને ડક્કા પર પડ્યા, બીજા થોડાક [[મિત્સુબિશી]] સ્ટીલ એન્ડ આર્મ્સ વર્ક્સ પર અને છ બૉમ્બ [[નાગાસાકી મેડિકલ સ્કૂલ]] અને હૉસ્પિટલ પર પડ્યા, જેમાંના ત્રણ તો સીધા બિલ્ડીંગો પર જ પડ્યા. આ બૉમ્બમારાથી થયેલું નુકસાન પ્રમાણમાં ઓછું હતું, છતાં તેના કારણે નાગાસાકીમાં ખાસ્સો એવો ખળભળાટ ઊભો થયો અને ઘણા લોકોને, મુખ્યત્વે શાળાનાં બાળકોને સલામતી માટે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ખસેડવામાં આવ્યાં, આમ, અણુ હુમલા વખતે શહેરની વસતિ પ્રમાણમાં ઓછી હતી. નાગાસાકીની ઉત્તરે, યુદ્ધકેદીઓ ધરાવતો [[બ્રિટિશ કોમનવેલ્થ]] કૅમ્પ આવેલો હતો. આ કેદીઓમાંથી કેટલાક કોલસાની ખાણોમાં કામ કરતાં હતા, તેઓ જયારે ઉપર આવ્યા ત્યારે જ તેમને બૉમ્બમારા વિશે ખબર પડી હતી. ===બૉમ્બમારો=== [[File:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|thumb|200px|યુદ્ધ પછીનું "ફેટ મૅન" મૉડેલ.]] {{For|the composition of the USAAF mission|509th Operations Group#Components}} ઑગસ્ટ 9, 1945ની સવારે, "[[ફૅટ મૅન]]"નું સંકેત નામ ધરાવનાર અણુ બૉમ્બ લઈને 393ના સ્કવાર્ડન કમાન્ડર મેજર [[ચાર્લ્સ ડબ્લ્યૂ. સ્વીની]]નું ક્રૂ યુ.એસ.નું [[B-29 મહાલશ્કરી વિમાન]] ''[[બૉકસ્કાર]]'' લઈને ઊડ્યું હતું, તેનું મુખ્ય નિશાન [[કોકુરા]] અને ગૌણ નિશાન [[નાગાસાકી]] હતું. આ બીજા હુમલા માટેના મિશનની યોજના લગભગ હિરોશિમા મિશન જેવી જ હતી- હવામાન ખબરી તરીકે બે B-29 એક કલાક આગળ ઊડી રહ્યા હતા અને બીજા બે B-29 મિશનને અન્ય સહાય અને તસવીર વગેરેની સહાય પૂરી પાડવા માટે સ્વીનીના ઍરક્રાફટની સાથોસાથ ઊડી રહ્યા હતા. સ્વિની પહેલેથી શસ્ત્ર સજ્જ કરીને નીકળ્યા હતા, અને માત્ર ઈલેકિટ્રક સલામતી પૂરતું તેના પ્લગ હજી કાઢવામાં આવ્યા નહોતા.<ref name="SM16">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/H-07m1.htm| title = Timeline #3- the 509th; The Nagasaki Mission| work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation| access-date = May 5, 2007| archive-date = ફેબ્રુઆરી 11, 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120211223406/http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/H-07m1.htm| url-status = dead}}</ref> હવામાનની ચકાસણી કરવા આગળ ગયેલાં બે વિમાનોએ બંને નિશાન સ્પષ્ટ હોવાના અહેવાલ આપ્યા. જયારે સ્વીનીનું વિમાન જાપાનના દરિયાતટે ઊડાન ભરતાં પહેલાં એકત્રિત થવાના સ્થળે પહોંચ્યું ત્યારે જૂથના ઓપરેશન્સ ઓફિસર, લેફટન્ટ કર્નલ જેમ્સ આઈ. હોપકિન્સ, જુનિ.ની આગેવાનીમાં નીકળેલું તેમનું ત્રીજું વિમાન, [[''બિગ સ્ટિંક'' ]], એ સંકેતસ્થળે પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું. ''બૉકસ્કાર'' અને અન્ય સહાયક વિમાન આકાશમાં 40 મિનિટ સુધી ચક્કર મારતાં રહ્યાં પણ હોપકિન્સ દેખાયા નહીં. નિયત સમય કરતાં 30 મિનિટ મોડું થઈ ચૂકયું હોવાથી, સ્વીનીએ હોપકિન્સ સિવાય આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું.<ref name="SM16"></ref> [[File:Nagasaki 1945 - Before and after (adjusted).jpg|thumb|left|200px|બૉમ્બમારા પહેલાંનું અને પછીનું નાગાસાકી.]] અડધા કલાક પછી જયારે તેઓ કોકુરા પહોંચ્યા ત્યારે, વાદળાંઓએ નીચેના 70% શહેરને અસ્પષ્ટ બનાવી દીધું હતું, જેના કારણે આદેશ મુજબ દશ્ય હુમલાઓ કરવા શકય નહોતા. શહેર પર ત્રણ ચક્કર માર્યા બાદ, અને ઈંધણ ઓછું થતું જતું હોવાથી- ઈંધણની સંચિત ટાંકી ટેક-ઓફ પહેલાં જ ખામીયુકત બની હતી, એટલે મુખ્ય ટાંકીમાં ઈંધણ મોકલી શકાય તેમ ન નહોતું - તેમણે તેમના ગૌણ નિશાન, નાગાસાકી તરફ પ્રયાણ કર્યું.<ref name="SM16"></ref> રસ્તામાં ઈંધણ વપરાશની ગણતરીઓએ દર્શાવ્યું કે ''બૉકસ્કાર'' પાસે [[આઈવો જિમા]] સુધી પહોંચવા પૂરતું ઈંધણ નહોતું અને તેને [[ઓકિનાવા]] તરફ ફરવા ફરજ પડી. શરૂઆતમાં તેમણે એમ નક્કી કર્યું હતું કે જો તેઓ પહોંચે ત્યારે નાગાસાકી પણ ધૂધળું હોય, તો ક્રૂ બૉમ્બ ઓકિનાવા લઈ જશે અને જરૂર પડ્યે તેને મહાસાગરમાં વિસર્જિત કરી દેશે, જો નિશાન અસ્પષ્ટ હોય તો શસ્ત્રનિષ્ણાત નૌકા [[કમાન્ડર]] [[ફ્રેડેરિક ઍશવોર્થે]] રડારનો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.<ref name="Spitzer">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/COLLECTIONS/CG-ASPI/01/Pages/CGP-ASPI-025.htm| title = Spitzer Personal Diary Page 25 (CGP-ASPI-025)| work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation| access-date = May 5, 2007| archive-date = ઑગસ્ટ 1, 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140801033824/http://www.mphpa.org/classic/COLLECTIONS/CG-ASPI/01/Pages/CGP-ASPI-025.htm| url-status = dead}}</ref> જાપાનના સમય પ્રમાણે, લગભગ 07:50 વાગ્યે, નાગાસાકીમાં હવાઈ હુમલા માટેની ચેતવણી સંભળાઈ, પણ 08:30 વાગ્યે "બધું બરાબર છે"નો સંકેત આપવામાં આવ્યો. જયારે 10:53 વાગ્યે માત્ર બે B-29 યુદ્ધવિમાનો આકાશમાં દેખાયા, ત્યારે જાપાનીઓએ માન્યું કે આ વિમાનો માત્ર લશ્કરી તપાસ કરી રહ્યા હશે અને તેથી કોઈ બીજી ચેતવણી આપવામાં આવી નહીં. થોડીક મિનિટો પછી, 11:00 વાગ્યે, કૅપ્ટન ''[[ફ્રેડેરિક સી. બૉક]]'' દ્વારા સંચાલિત સહાયક B-29, ''[[ધ ગ્રેટ આર્ટીસ્ટે]]'' , ત્રણ પેરાશૂટ સાથે બંધાયેલાં ઉપકરણો વિમાનમાંથી પડતા મૂકયા. આ ઉપકરણોમાં [[ટોકયો યુનિવર્સિટી]] ખાતેના [[આણ્વિક ભૌતિકશાસ્ત્રી]], પ્રોફેસર [[યોકિચી સાગાન]]ને સંબોધીને લખાયેલો એક હસ્તાક્ષરવિહીન પત્ર પણ હતો, તેઓ સાથે [[કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બેર્કિલી]]માં આ અણુબૉમ્બના નિર્માણ માટે જવાબદાર એવા ત્રણ વિજ્ઞાનીઓ સાથે ભણ્યા હતા, પત્રમાં તેમને જનતાને આ [[સમૂહસંહારનાં શસ્ત્રો]] કેટલાં જોખમી છે તે જણાવવા માટે અરજ કરવામાં આવી હતી. લશ્કરી અધિકારીઓને આ સંદેશાઓ મળી આવ્યા હતા પણ એક મહિના સુઘી તેને સાગાનને આપવામાં આવ્યા ન હતા.<ref>લિલિઅન હોડેસન, et al., ''ક્રિટિકલ એસેમ્બલીઃ અ ટેકનિકલ હિસ્ટ્રી ઓફ લોસ અલામોસ ડ્યુરિંગ ધ આપેનહેઈમર યર્સ, 1943-1945'' (ન્યૂ યોર્કઃ કૅમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1993), 295 પર.</ref> 1949માં આ પત્ર લખનારામાંથી એક, [[લુઈસ અલ્વારેઝ]], સાગાનને મળ્યા હતા અને ત્યારે તેમણે એ પત્રમાં સહી કરી હતી.<ref name="Stories from Riken">{{cite web| url = http://www.riken.jp/r-world/info/release/riken88/text/image/pdf/no09e.pdf| title = Stories from Riken| access-date = April 30, 2007| format = PDF| archive-date = જૂન 10, 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120610165712/http://www.riken.jp/r-world/info/release/riken88/text/image/pdf/no09e.pdf| url-status = dead}}</ref> [[File:Nagasaki temple destroyed.jpg|thumb|200px|બૉમ્બમારા અંગેના એક જાપાની અહેવાલે નાગાસાકીને "જયાં કબરની ખાંભી સુદ્ધાં ઊભી બચી નથી એવા કબ્રસ્તાન તરીકે" વર્ણવ્યું હતું.]] 11:01 મિનિટે, છેલ્લી ક્ષણે નાગાસાકી પરનાં વાદળાં સહેજ હટ્યાં, અને ''બૉકસ્કાર'''ના બૉમ્બાર્ડિયર, કૅપ્ટન [[કેર્મિત બીહાન]]ને આદેશ પ્રમાણે નિશાન બરાબર સ્પષ્ટ દેખાયું. ગર્ભમાં ~6.4 કિ.ગ્રા. (14.1&nbsp;lbs.)નું [[પ્લુટોનિયમ-239]] ધરાવતા "ફૅટ મૅન" શસ્ત્રને, શહેરની ઔદ્યોગિક ખીણ પર ઝીંકવામાં આવ્યું. 43 સેકન્ડ પછી, તે જમીનથી 469 મીટર (1,540 ફૂટ) ઊંચાઈએ વિસ્ફોટ પામ્યો, વિસ્ફોટ દક્ષિણમાં મિત્સુબિશી સ્ટીલ અને આર્મ્સ વકર્સ તથા ઉત્તરમાં મિત્સુબિશી-યુરાકામી ઓર્ડિનાન્સ વકર્સ(ટોર્પેડો વકર્સ)ની બરાબર અધવચ્ચે થયો હતો. યોજના મુજબના હાયપોસેન્ટર કરતાં આ વિસ્ફોટ લગભગ 3 કિ.મી. (2 માઈલ) જેટલો વાયવ્ય દિશામાં (ઉત્તર-પશ્ચિમે) થયો હતો; વિસ્ફોટ [[યુરાકામી ખીણ]] પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો અને શહેરનો મુખ્ય ભાગ વચ્ચે આવતી ટેકરીઓને કારણે સંરક્ષિત રહ્યો હતો.<ref>{{cite book| author=Dennis D. Wainstock| title=The Decision to Drop the Atomic Bomb| url=https://archive.org/details/decisiontodropat0000wain| publisher=Praeger| year=1996| page=[https://archive.org/details/decisiontodropat0000wain/page/92 92]}}</ref> પરિણામી વિસ્ફોટથી {{convert|21|ktonTNT}} જેટલો ધડાકો થયો.<ref>[http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm '''ધ ઍટોમિક બૉમ્બ''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211090216/http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm |date=2020-12-11 }}[http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211090216/http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm |date=2020-12-11 }}</ref> 'આ વિસ્ફોટથી અંદાજિત 3,900 ડિગ્રી સેલ્સિયસ (4,200&nbsp;K, 7,000° ફેરનહીટ) જેટલી ગરમી પેદા થઈ અને 1005 કિ.મી./કલાક (624&nbsp;mph) જેટલા અંદાજિત પવન પેદા થયો.''' '' અનુમાનિત જાનહાનિ પ્રમાણે 40,000થી 75,000 જેટલા લોકો તત્કાળ મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>રિનજિરો સોડેઈ. ''વેર વી ધ એનિમી?: અમેરિકન સર્વાઈવર્સ ઓફ હિરોશિમા'' . બોલ્ડરઃ વેસ્ટવ્યૂ પ્રેસ, 1998, ix.</ref><ref name="DOE-NAGA">{{cite web |url = http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/nagasaki.htm |title = The atomic bombing of nagasaki |first = David |last = Rezelman |coauthors = F.G. Gosling and Terrence R. Fehner |year = 2000 |work = The Manhattan Project: An Interactive History |publisher = U.S. Department of Energy |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = 2006-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060929120212/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/nagasaki.htm |url-status = dead }}</ref><ref name="Fox">{{cite news |url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,165148,00.html |title = "Nagasaki's Mayor Slams U.S. for Nuke Arsenal" |date= August 9, 2005 |agency=Associated Press |access-date = Sept. 18, 2007 }}</ref> 1945ના અંત સુધીમાં કુલ મૃત્યુઆંક 80,000 પહોંચ્યો હોઈ શકે.<ref name="rerf-deaths"></ref> બૉમ્બમારાથી કમસે કમ આઠ [[યુદ્ધકેદીઓ(POWs)]] તો મૃત્યુ પામ્યા જ હતા અને વધુમાં વધુ 13 યુદ્ધકેદીઓ(POWs) મૃત્યુ પામ્યા હોઈ શકે છેઃ * બૉમ્બમારામાં એક બ્રિટિશ કૉમનવેલ્થનો નાગરિક<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/print/news/nn06-2005/nn20050625f3.htm |title=Nagasaki memorial adds British POW as A-bomb victim |work=The Japan Times |date=August 9, 1945 |access-date= Jan. 9, 2009}}</ref><ref>[http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2816073 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111070010/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2816073 |date=2012-01-11 }} આ સંદર્ભ પણ જે 9-8-1945ના મૃત્યુ પામ્યા એવા કમસે કમ અન્ય ત્રણ POWSનો ઉલ્લેખ કરે છે</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2207628 |title=CWGC :: Casualty Details |publisher=Cwgc.org |date= |access-date=Jan. 9, 2009 |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822183239/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2207628 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815865 |title=CWGC :: Casualty Details |publisher=Cwgc.org |date= |access-date=Jan. 9, 2009 |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822184357/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815865 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815957 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111053858/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815957 |date=2012-01-11 }} આ નાગાસાકીના મૃતકો-ઘાયલો છે તે કહી શકાતું નથી</ref> મૃત્યુ પામ્યો હતો. * બૉમ્બમારામાં સાત ડચ યુદ્ધકેદીઓ (બેના નામ ખબર પડી શકયા હતા)<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/print/news/nn08-2005/nn20050805a7.htm |title=Two Dutch POWs join Nagasaki bomb victim list|work=The Japan Times |date=August 9, 1945 |access-date= Jan. 9, 2009}}</ref> મૃત્યુ પામ્યા હતા. * ઓછામાં ઓછા બે યુદ્ધકેદીઓ યુદ્ધ પછી કૅન્સરના કારણે મૃત્યુ પામ્યા, જે મૂળે અણુબૉમ્બના કારણે થયું હોવાનું ધારવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.flackgenealogy.co.uk/tfnormancharlesflack1920/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2007-12-28 |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228120514/http://www.flackgenealogy.co.uk/tfnormancharlesflack1920/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.usmm.org/duffygavehimlife.html ઈટ ગેવ હિમ લાઈફ ઈટ ટુક ઈટ, ટુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816015902/http://www.usmm.org/duffygavehimlife.html |date=2017-08-16 }} [[United States Merchant Marine]].org વેબસાઈટ</ref> [[File:Sumiteru Taniguchi back.jpg|thumb|left|200px|જાન્યુઆરી 1946માં એક યુ.એસ. નૌકા તસવીરકારે લીધેલી સુમિતેરુ તાનીગુચીની પીઠની ઈજાઓની તસવીર.]] વિનાશ ક્ષેત્રનો કુલ વ્યાસ આશરે એક માઈલ (1–2 કિ.મી.) જેટલો હતો, તેના પછી શહેરના ઉત્તર ભાગમાં બે માઈલ (3 કિ.મી.) સુધી, બૉમ્બના દક્ષિણ સુધી આગ ફેલાઈ હતી.<ref>{{cite web | title=''Radiation Dose Reconstruction; U.S. Occupation Forces in Hiroshima and Nagasaki, Japan, 1945-1946'' (DNA 5512F) | url=http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20060624185903/http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-date=જૂન 24, 2006 | access-date=June 9, 2006 | format=PDF | url-status=dead }}</ref><ref name="pd">{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200508/10/eng20050810_201424.html|title=Nagasaki marks tragic anniversary|work=[[People's Daily]]|date=August 10, 2005|access-date= April 14, 2007}}</ref> બૉમ્બમારા વખતે, [[જૉ કિયૂમિયા]] નામનો એક અમેરિકન યુદ્ધકેદી નાગાસાકીમાં હતો પણ તે બચી ગયો હતો, તેના કેદખાનાની કૉંક્રીટની દીવાલોએ તેને બૉમ્બની અસરથી રક્ષણ આપ્યું હોવાનું કહેવાય છે.<ref>[http://www.thepeoplespaths.net/articles/navcode.htm "નવાજો કોડ કેટલો ઉપયોગી છે?][http://www.thepeoplespaths.net/articles/navcode.htm એક પૂર્વ કેદી તે જાણે છે"], ''ઈન્ડિયન કન્ટ્રી તરફથી સમાચાર,'' ઑગસ્ટ 1997.</ref> હિરોશિમામાંથી જીવિત બચેલા અસંખ્ય લોકોએ (સંખ્યા અનિશ્ચિત) નાગાસાકી પ્રયાણ કર્યું હતું, અને ત્યાં તેમણે ફરીથી બૉમ્બનો ભોગ બનવું પડ્યું હતું.<ref name="observer">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/jul/24/secondworldwar.japan2|title='I saw both of the bombs and lived'|work=Observer/[[The Guardian]]|date=July 24, 2005|access-date= April 14, 2007}}</ref><ref name="trumbull">{{cite book |last=Trumbull |first=Robert |title=Nine Who Survived Hiroshima and Nagasaki|year=1957|publisher=[[Tuttle Publishing]]|location= Tokyo, Japan}}</ref> પર્લ હાર્બરમાં જેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, તે ટાઈપ 91ના ટોર્પેડો બનાવનારું કારખાનું, મિત્સુબિશી-યુરાકામી ઓર્ડનાન્સ વકર્સને પાછળથી વિસ્ફોટમાં ધ્વસ્ત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Cook & Cook">{{cite book |last=Cook |first=Haruko & Theadore |title=Japan at War: An Oral History|url=https://archive.org/details/japanatwaroralhi00cook_0 |year=1992|publisher=[[The New Press]]|location= New York, New York}}</ref> [[કોકુરા]]માં નાગાસાકીનું શાંતિ સ્મારક અને ઘંટ બનાવવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://blog.goo.ne.jp/ota416/e/92d007766fae6b6bc96a117d374e27c3 小倉にある平和記念碑と長崎の鐘]</ref> ==જાપાન પર વધુ અણુ હુમલા કરવાની યોજનાઓ== યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે ઑગસ્ટના ત્રીજા અઠવાડિયામાં વધુ અણુ બૉમ્બ વપરાશ માટે તૈયાર રાખ્યા હોવાનું ધારવામાં આવે છે, બીજા ત્રણ સપ્ટેમ્બરમાં અને તે પછી વળી બીજા ત્રણ ઑકટોબરમાં.<ref name="Generals"> {{cite web | title = The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources, | publisher=[[George Washington University]] | date = August 13, 1945 | coauthors General Hull Colone Seazen | format = PDF | work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> ઑગસ્ટ 10ના, મેનહટન પ્રોજેકટના લશ્કરી નિર્દેશક, મેજર જનરલ [[લેસ્લી ગ્રુવ્સે]], [[આર્મી ચીફ ઓફ સ્ટાફ]], [[આર્મી જનરલ]] [[જયોર્જ માર્શલ]]ને એક અનૌપચારિક ચિઠ્ઠી મોકલાવી હતી, જેમાં તેમણે લખ્યું હતું કે "બીજો બૉમ્બ... ઑગસ્ટ 17 કે 18 પછી અનુકૂળ હવામાન હોય ત્યારે નાખવા માટે તૈયાર રાખવો." એ જ દિવસે, તેમણે મેમો પર શેરો મારીને ઉમેર્યું, "રાષ્ટ્રપ્રમુખની અધિકૃત સત્તા વિના તેને જાપાન પર નાખવો નહીં."<ref name="Generals"></ref> યુદ્ધ વિભાગમાં જાપાનનો કબજો મેળવવા માટેનું [[ઓપરેશન ડાઉનફોલ]] શરૂ ન થઈ જાય ત્યાં સુધી બૉમ્બના ઉત્પાદનને સાચવી રાખવાની ચર્ચા થઈ ચૂકી હતી. "અત્યારે (ઑગસ્ટ 13) પ્રશ્ન એ હતો કે, જો જાપાન શરતો અનુસાર શરણે આવતું નથી એમ ધારી લઈએ તો, જેવો એક તૈયાર થાય એમ દરેક વખતે તેને ત્યાં જહાજથી મોકલવો અને ત્યાં વિસ્ફોટ કરવો કે પછી તેમને થોડા સમય સુધી સાચવી રાખવા...અને પછી પ્રમાણમાં ટૂંકા ગણાય એવા ગાળામાં તેમની પર એક સાથે ઝીંકવા. એક જ દિવસમાં બધા નહીં, પણ ટૂંકા ગાળામાં. અને એમ કરવાથી આપણે જેની પાછળ છીએ તે નિશાનને પણ ધ્યાનમાં રાખી શકાશે. બીજા શબ્દોમાં, ઉદ્યોગ, ધૈર્યબળ, માનસશાસ્ત્ર અને તેના જેવી બાબતો કરતાં આપણને અતિક્રમણમાં સૌથી વધુ સહાયક થાય તેવાં નિશાનો પર જ આપણે આપણું ધ્યાન કેન્દ્રિત ન કરવું જોઈએ? અન્ય ઉપયોગ કરતાં વ્યૂહાત્મક ઉપયોગની વધુમાં વધુ નજીક."<ref name="Generals"></ref> ==જાપાનની શરણાગતિ અને તેની પર કબજો== ઑગસ્ટ 9 સુધી, યુદ્ધ સમિતિ તેની શરણાગતિ માટેની ચાર શરતોનો આગ્રહ રાખી રહી હતી. એ દિવસે, [[હિરોહિતો]]એ [[કિડો]]ને આદેશ આપ્યો, "પરિસ્થિતિ પર ઝડપથી નિયંત્રણ મેળવો...કારણ કે સોવિયેત યુનિયને આપણી વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડી દીધું છે." તે પછી તેમણે શાહી કૉન્ફરન્સ ગોઠવી જે દરમ્યાન તેમણે મંત્રી [[ટોગો]](Tōgō)ને સંગઠિત રાજયોને જાપાનનો સંદેશો જણાવવા માટે અધિકૃત અધિકારી ઠેરવ્યા અને જાપાનનો સંદેશો હતો કે તે સંગઠિત રાજયોની શરતોને માત્ર એક શરતે સ્વીકારશે, કે એ ઘોષણાપત્રમાં "નામદાર રાજાના એક સાર્વભૌમ શાસક તરીકેના વિશેષાધિકારોને ઈજા પહોંચે તેવી કોઈ માંગ સામેલ હોય નહીં."<ref>''કિડો કોઈચી નિક્કી'' , ટોકયો, ડઈગાકુ શુપ્પાનકાઈ, 1966, પૃ. 1223</ref> ઑગસ્ટ 10ના, જાપાન સરકારે, સ્વિત્ઝરલૅન્ડની સરકારના માધ્યમથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સરકારને અણુ બૉમ્બમારા અંગે એક વિરોધપત્ર રજૂ કર્યો.<ref>[http://yantake-web.hp.infoseek.co.jp/page1.html જાપાન પર અણુ બૉમ્બમારો હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર બૉમ્બમારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617181222/http://yantake-web.hp.infoseek.co.jp/page1.html |date=2010-06-17 }}{{Self-published inline|date=March 2010}}</ref> ઑગસ્ટ 12ના, સમ્રાટે પોતાનો શરણાગતિનો નિર્ણય શાહી પરિવારને જણાવ્યો. તેમના કાકાઓમાંથી એક, [[પ્રિન્સ અસાકા]]એ ત્યારે તેમને પૂછ્યું કે જો ''[[કોકુટાઈ]]'' નું સન્માન ન જળવાય તો શું યુદ્ધ ચાલુ રહેશે. હિરોહિતોએ સાદા શબ્દોમાં પ્રત્યુત્તર આપ્યો "હાસ્તો."<ref>તેરાસાકી હાઈડેનરી, ''શોવા તેન્નો દોકુહાકુરોકુ'' (hôwa tennô dokuhakuroku), 1991, પૃ.129</ref> મિત્ર રાષ્ટ્રોની શરતો રાજાશાહીના સંરક્ષણના સિદ્ધાન્તને અકબંધ રાખતી લાગતી હોવાથી, હિરોહિતોએ ઑગસ્ટ 14ના પોતાની [[શરતી શરણાગતિની જાહેરાત]] રૅકોર્ડ કરી, જેને બીજા દિવસે, કેટલાક શરણાગતિનો વિરોધ કરતાં લશ્કરવાદીઓના ટૂંકા [[વિદ્રોહ]] છતાં, જાપાન રાષ્ટ્રમાં પ્રસારિત કરવામાં આવી. પોતાના ઘોષણાપત્રમાં, [[હિરોહિતો]]એ અણુ બૉમ્બોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતોઃ {{cquote|Moreover, the enemy now possesses a new and terrible weapon with the power to destroy many innocent lives and do incalculable damage. Should we continue to fight, not only would it result in an ultimate collapse and obliteration of the Japanese nation, but also it would lead to the total extinction of human civilization. Such being the case, how are We to save the millions of Our subjects, or to atone Ourselves before the hallowed spirits of Our Imperial Ancestors? This is the reason why We have ordered the acceptance of the provisions of the Joint Declaration of the Powers.}} ઑગસ્ટ 17ના તેમના "સૈનિકો અને નૌકાસૈનિકો માટેના હુકમનામા"માં તેમણે બૉમ્બમારાનો કોઈ પણ પ્રકારનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના, સોવિયેતના આક્રમણ પર વધુ ભાર મૂકયો હતો અને પોતાનો શરણાગતિનો નિર્ણય જણાવ્યો હતો. બૉમ્બમારા પછીના વર્ષ દરમ્યાન, લગભગ 40,000 યુ.એસ. સૈનિકોએ હિરોશિમા પર, જયારે 27,000 સૈનિકોએ નાગાસાકી પર કબજો મેળવી લીધો હતો. ==ચિત્રાત્મક રજૂઆત અને લોકોનો પ્રતિભાવ== યુદ્ધ દરમ્યાન, અમેરિકન સમાજનાં તમામ સ્તરોમાં "ઉન્મૂલનવાદી અને સંહારવાદી અત્યુકિત"ને સાંખી લેવામાં આવી હતી; વૉશિંગ્ટનની યુકે એલચી કચેરી અનુસાર અમેરિકનો જાપાનીઓને "નામવિનાના શિકાર માટેના પ્રાણીઓ" તરીકે જોતા હતા.<ref name="Gordon Martel p.231">ગોર્ડોન માર્ટેલ, "ધ વર્લ્ડ વૉર ટુ રિડર" પૃ.231</ref> જાપાનીઓને માણસ કરતાં ઊતરતા, ઉ.દા. વાંદરાઓ, દર્શાવતાં ઠઠ્ઠાચિત્રોનું પ્રદર્શન ઠેર ઠેર જોવા મળતું હતું.<ref name="Gordon Martel p.231"></ref> લોકમત કળવા માટેના 1944ના એક [[સર્વેક્ષણ નમૂના]]માં પૂછવામાં આવ્યું હતું કે જાપાનીઓ સાથે શું કરવું જોઈએ, તેના જવાબમાં યુ.એસ.ના 13% જેટલા લોકો તમામ જાપાનીઓ, સ્ત્રી-પુરુષો અને બાળકોનો [[સંહાર]] કરવાની તરફેણમાં મત આપ્યો હતો.<ref>{{Harvnb|Bagby|1999|p=[http://books.google.com/books?id=Yns2vRoMEDAC&pg=PA135&dq=America%27s+International+Relations+Since+World+War+I+%22to+save+american+lives%22&sig=ACfU3U1deHRH2SdMicPGsaSiSw6HUBVkPw 135]}}</ref><ref>[http://www.jstor.org/pss/3023943 ]</ref> યુ.એસ.માં અણુ બૉમ્બમારાના સમાચારને ઉત્સાહપૂર્વક વધાવવામાં આવ્યા હતા; 1945ના ઉત્તરાર્ધમાં લેવાયેલા [[''ફોર્ચ્યુન'' સામયિક]]ના એક સર્વેક્ષણ અનુસાર, અમેરિકાની નોંધપાત્ર લઘુમતી એ વખતે જાપાન પર વધુ અણુ બૉમ્બો ઝીંકયા હોત તો સારું થાત એવું માનતી હતી.<ref name="Walter L. Hixson p.239">વૉલ્ટર એલ. હિકસન, "ધ અમેરિકન એકસપિરિયન્સ ઈન વર્લ્ડ વૉર II: ધ ઍટોમિક બૉમ્બ ઈન હિસ્ટ્રી એન્ડ મેમરિ, પૃ.239"</ref> પ્રજા સમક્ષ જે ચિત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું તેના કારણે શરૂઆતમાં લોકોનો હકારાત્મક પ્રતિભાવ મળ્યો હતો, લોકો સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા ચિત્રમાં (મુખ્યત્વે મોટામસ શકિતશાળી વાદળાની તસવીરો હતી અને) લોકો પર થયેલી અસરોના પુરાવાઓની ગેરહાજરી હતી - લાશો અને બચેલા અપંગો, ઘાયલોની તસવીરોને દબાવી દેવામાં આવી હતી અને અહેવાલોમાંથી તેનો ઉલ્લેખ દૂર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Walter L. Hixson p.239"></ref> ઉદાહરણ તરીકે, યુ.એસ. [[સ્ટ્રેટેજિક બૉમ્બિંગ સર્વે]]ના સદસ્ય, લેફટનન્ટ ડેનિયલ મૅકગવર્ને પરિણામોના દસ્તાવેજીકરણ માટે એક ફિલ્મ ક્રૂનો ઉપયોગ કર્યો. આ ફિલ્મ ક્રૂના કામનું પરિણામ ત્રણ કલાકની ''ધ ઈફેકટ્સ ઓફ ધ એટોમિક બૉમ્બ્સ અગેઈનસ્ટ હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકી'' શીર્ષક ધરાવતી દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં આવ્યું. આ દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં બૉમ્બની માનવીય અસરો દર્શાવતી હૉસ્પિટલની તસવીરો/દશ્યો સમાવવામાં આવ્યા હતા; તેમાં બળીને ખાખ થયેલી ઈમારતો અને કારો તથા જમીન પરની ખોપરીઓ અને હાડકાંઓની હાર દર્શાવવામાં આવી હતી. જયારે તેને યુ.એસ. મોકલવામાં આવી, ત્યારે યુ.એસ. પ્રસાર-માધ્યમોમાં તેનો જોરદાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો, અને પછી તેને શાંતિથી દબાવી દેવામાં આવી અને કયારેય પ્રસારિત કરવામાં આવી નહીં. આવતાં 22 વર્ષો સુધી તેને "ટોચના રહસ્ય" તરીકે વર્ગીકૃત કરી દેવામાં આવી.<ref>આણ્વિક વિજ્ઞાનીઓનું બુલેટિન જુલાઈ 1995, પૃ.73</ref> જાપાન પર કબજો મેળવવામાં આવ્યો તે દરમ્યાન જાપાનમાં પણ અણુ બૉમ્બમારાના દશ્ય-ચિત્રણને દબાવી દેવામાં આવ્યું હતું,<ref>સ્ટીવ એડવડર્સ, ફોટોગ્રાફીઃ અ વેરી શોર્ટ ઈન્ટ્રોડકશન, પૃ.38</ref> અલબત્ત મિત્ર રાષ્ટ્રોના સૈન્યે અંકુશ મેળવ્યો તે પહેલાં કેટલાંક જાપાની સામયિકો બૉમ્બમારાની તસવીરો પ્રકાશિત કરવામાં સફળ રહ્યાં હતાં. મિત્ર રાષ્ટ્રોનાં કબજો મેળવનારા દળોએ કોઈ પણ બાબત, "કે જેનાથી પ્રજાની સ્થિરતામાં સીધી કે અનુમાનિત રીતે ભંગ પડી શકે", તેવી તમામ બાબતોને નિયંત્રણ(સેન્સરશિપ) હેઠળ રાખી હતી, અને જમીન પરના લોકો પર થયેલી અસરોની તસવીરોને ઉશ્કેરણીજનક ગણવામાં આવી હતી. બળેલા પીડિતો અને અંતિમસંસ્કારની ચિતાઓની તસવીરો પરના પ્રતિબંધ માટેનું સંભવિત કારણ તે મુકત કરાયેલા નાઝી કૉન્સેન્ટ્રેશન કૅમ્પોમાંથી લેવાયેલી અને વ્યાપક રીતે પ્રસારિત તસવીરો સાથે સામ્યતાનો ભાવ ઊભો કરતી હોવાનું હોઈ શકે.<ref>મારિઆના ટોરગોવનિક, "ધ વૉર કૉમ્પ્લેકસઃ વર્લ્ડ વૉર II ઈન અવર ટાઈમ", પૃ.15</ref> ==એટોમિક બૉમ્બ કૅઝુઅલ્ટિ કમિશન== [[નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ]]-[[નેશનલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]]ને હિરોશિમા અને નાગાસાકીમાં બચેલા લોકોમાં કિરણોત્સર્ગની મોડી અસરો અંગેની તપાસ હાથ ધરવા માટે [[હૅરી એસ. ટ્રુમૅન]] તરફથી રાષ્ટ્રપ્રમુખ આદેશ આપવામાં આવ્યો, તેના સંદર્ભે 1948ના વસંતમાં, [[એટોમિક બૉમ્બ કૅઝુઅલ્ટિ કમિશન]](ABCC)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પીડિતોમાં મિત્ર રાષ્ટ્રોના [[યુદ્ધકેદીઓ]], કોરિયન અને ચાઈનીઝ શ્રમિકો, શિષ્યવૃત્તિ લઈને આવેલા [[મલય]]ના વિદ્યાર્થીઓ, અને આશરે 3,200 જાપાની અમેરિકન નાગરિકો હોવાનું જાણવા મળ્યું, જેમના પર હુમલો કરવાનો કોઈ ઈરાદો હતો નહીં.<ref>ફરગોટન વૉર્સઃ ફ્રિડમ એન્ડ રિવોલ્યુશન ઈન સાઉથઈસ્ટ એશિયા, પ્રસ્તાવનઃ ઍન અનએન્ડિંગ વૉર, ક્રિસ્ટોફર બેયલી અને ટિમ હાર્પજ, ધ બેલ્કનૅપ પ્રેસ ઓફ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ. 3 ISBN 0674021533</ref> એબીસીસી(ABCC)એ આદરેલા શરૂઆતના અભ્યાસોમાંથી એક, હિરોશિમા અને નાગાસાકી, તથા હિરોશિમાથી દક્ષિણે {{convert|18|mi|km}} પર સ્થિત એક [[નિયંત્રિત]] શહેર, [[કુરે]]માં સગર્ભાવસ્થાનાં પરિણામ પર હતો, જેથી કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં આવવાથી પેદા થતી પરિસ્થિતિઓ અને પરિણામો પારખી શકાય. વધુ સારા સંશોધન પરિણામો મેળવવા માટે, એબીસીસી(ABCC)એ બચેલા પીડિતોને તબીબી સારવાર પૂરી પાડવાનો ઇનકાર કર્યો હોવાનો એક લેખકે દાવો કર્યો હતો.<ref>{{cite book | author=M. Susan Lindee | title=Suffering Made Real: American Science and the Survivors at Hiroshima | url=https://archive.org/details/sufferingmaderea0000lind | publisher=University Of Chicago Press | year=1994 |isbn=0226482375}}</ref> 1975માં, એબીસીસી(ABCC)ની જવાબદારીઓ સંભાળવા માટે રેડિયેશન ઈફેકટ્સ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન રચવામાં આવ્યું.<ref>{{cite web |url=http://www.rerf.or.jp/index_e.html |title=The Radiation Effects Research Foundation Website |publisher=Rerf.or.jp |date= |access-date=Mar. 25, 2009 |archive-date=2012-01-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoPegkI?url=http://www.rerf.or.jp/index_e.html |url-status=dead }}</ref> ==હિબાકુશા== [[File:A-Bomb Dome.jpg|thumb|200px|શહેરમાં અણુસ્ફોટ વખતે તેની સૌથી નજીક બચેલી ઈમારત એવા હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક પાસેથી પસાર થતા હિરોશિમાના નાગરિકો.]] અણુ બૉમ્બમારાનો શિકાર, જીવિત બચેલા પીડિતોને {{nihongo|[[hibakusha]]|被爆者}} કહેવામાં આવે છે, તે એક જાપાની શબ્દ છે, જે શબ્દશઃ અર્થ "વિસ્ફોટ આહત લોકો" થાય છે. બૉમ્બમારાના કારણે જાપાને જે સહેવું પડ્યું તે જાપાનને વિશ્વ આખામાંથી [[આણ્વિક શસ્ત્રો]]ની નાબૂદી માગવા તરફ દોરી ગયું, ત્યારથી જાપાન વિશ્વની સૌથી દઢ [[બિન-આણ્વિક નીતિઓ]] ધરાવનારાઓમાંનું એક છે. જાપાન સરકારે {{As of|2009|alt=As of March 31, 2009}}, 235,569 હિબાકુશાને માન્યતા આપી હતા, જેમાંથી મોટા ભાગના જાપાનમાં રહે છે.<ref>{{cite web | url= http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20090807a2.html | title= "Hiroshima sides with Obama on nukes" | date= August 7, 2009 | work= [[The Japan Times]] | access-date= Aug. 17, 2009 | archive-date= મે 29, 2012 | archive-url= https://archive.today/20120529180253/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20090807a2.html | url-status= dead }}</ref> જાપાન સરકાર મુજબ, એમાંના 1% કિરણોત્સર્ગની અસરથી થયેલી માંદગીથી પીડાય છે.<ref>{{cite web | url= http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20070815a2.html | title= Relief for A-bomb victims | date= August 15, 2007 | work=[[The Japan Times]] | access-date= Oct. 2, 2007 }}</ref> [[હિરોશિમા]] અને [[નાગાસાકી]]માંનાં સ્મારકો, ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી બૉમ્બમારાના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું ગણાતા હિબાકુશાનાં નામોની યાદીઓ ધરાવે છે. બૉમ્બમારાની વાર્ષિક તિથિએ આ યાદીઓને વાર્ષિક ધોરણે અદ્યતન કરવામાં આવે છે, ઑગસ્ટ 2009 મુજબ સ્મારકો પર 410,000થી વધુ હિબાકુશાનાં નામની નોંધણી થયેલી છે - 263,945<ref>{{cite news | url= http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20090806p2a00m0na005000c.html | title= "On anniversary of A-bombing, Hiroshima mayor says 'yes we can' to no more nukes" | date= August 6, 2009 | work= [[Mainichi Daily News]] | access-date= Aug. 17, 2009 | archive-date= માર્ચ 8, 2012 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120308124254/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20090806p2a00m0na005000c.html | url-status= dead }}</ref> હિરોશિમામાં અને 149,226<ref>{{cite news | url= http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/09/content_11851094.htm | title= "Japan marks 64th anniversary of Nagasaki atomic bombing" | date= August 9, 2009 |publisher=Xinhua | access-date= Aug. 17, 2009 }}</ref> નાગાસાકીમાં. ===બચેલા કોરિયનો=== યુદ્ધ દરમ્યાન, હિરોશિમા અને નાગાસાકી, બંનેમાં જાપાન અનેક કોરિયનોને વેઠ માટે ફરજિયાતપણે લઈ આવ્યું હતું. તાજેતરના અંદાજો અનુસાર, હિરોશિમામાં લગભગ 20,000 અને નાગાસાકીમાં લગભગ 2,000 કોરિયનો માર્યા ગયા હતા. એવો અંદાજ છે કે હિરોશિમાના દર સાત પીડિતમાંથી એક કોરિયન મૂળ ધરાવનાર હતો.<ref name="ModernJapan"></ref> ઘણાં વર્ષો સુધી, કોરિયનોને અણુ બૉમ્બના પીડિતો તરીકે માન્યતા મેળવવા માટે લડવું પડ્યું હતું અને તેમને સ્વાસ્થ્ય-સેવાના લાભોનો ઇનકાર સહેવો પડ્યો હતો. જો કે, છેલ્લાં થોડાંક વર્ષોમાં, મુકદ્દમા/દાવાઓના માધ્યમથી તેમના મોટા ભાગના પ્રશ્નો હલ થઈ શકયા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20080509183216/http://mdn.mainichi.jp/national/news/20080509p2a00m0na014000c.html હિબાકુશાઃ વિદેશી એ-બૉમ્બના ત્રાહિતો તરફના ભેદભાવનો અંત લાવવા માટે એક કોરિયનની લડત], મૈનિચી દૈનિક સમાચાર. મે 9, 2008.</ref> ===બચેલા બેવડા પીડિતો === માર્ચ 24, 2009ના, જાપાન સરકારે [[ત્સુટોમુ યામાગુચી]](1916–2010)ને એક બેવડા [[હિબાકુશા]] તરીકે સરકારી માન્યતા આપી હતી. જયારે [[બૉમ્બ]]નો સ્ફોટ થયો ત્યારે ત્સુટોમુ યામાગુચઈ એક વેપારી પ્રવાસે હિરોશિમામાં ગ્રાઉન્ડ ઝીરોથી 3 કિલોમીટરના અંતરે હતો તે બાબતને પુષ્ટિ મળી હતી. તે ડાબે પડખે ગંભીર રીતે બળી ગયો હતો અને તેણે તે રાત હિરોશિમામાં વીતાવી હતી. ઑગસ્ટ 8ના, [[નાગાસાકી]] પર [[અણુ બૉમ્બ]] નંખાયાના એક દિવસ પહેલાં, તે પોતાના વતન નાગાસાકી શહેરમાં પરત ફર્યો, અને પોતાના સંબંધીજનોને શોધતી વખતે તે કિરણોત્સર્ગના અવશેષો સાથે સંપર્કમાં આવ્યો. બંને બૉમ્બમારાનો ભોગ બન્યા છતાં બચ્યા હોય તેવા પીડિત તરીકે કાયદેસર રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત કરનાર તે પહેલો પીડિત હતો.<ref>[http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Hiroshima-And-Nagasaki-Atomic-Bomb-Survivor-Recognised/Article/200903415247958?lpos=World_News_Second_World_News_Article_Teaser_Region_3&amp;lid=ARTICLE_15247958_Hiroshima_And_Nagasaki_Atomic_Bomb_Survivor_Recognised%7C1 જાપાન પહેલા બેવડા એ-બૉમ્બ(A-Bomb) પીડિત જીવિતને માન્યતા આપે છે]</ref> ત્સુટોમુ યામાગુચી પેટના કૅન્સર સાથેની લાંબી લડત પછી, જાન્યુવારી 4, 2010ના સોમવારના મૃત્યુ પામ્યો. તે 93 વર્ષનો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/01/06/japan.bomb.victim.dies/index.html |title=Man who survived two atom bombs dies |date=January 8, 2010 |publisher=CNN |access-date= Jan. 8, 2010}}</ref> ''ધ લાસ્ટ ટ્રેન ફ્રોમ હિરોશિમા'' નામના પુસ્તકમાં, [[ચાર્લ્સ પેલેગ્રિનો]]એ તેના [[ત્સુટોમુ યામાગુચી]] સાથેના ઈન્ટર્વ્યૂ વિશે લખ્યું છે, જેમાં યામાગુચીએ અણુ બૉમ્બોના ઘાયલ જીવિતોની પછીની સ્થિતિનું વિવરણ આપ્યું હતું. યામાગુચીએ પીડિતોને "કીડીની જેમ ચાલતા મગર" કહ્યા હતા, જે "હવે આંખ વિનાના અને ચહેરા વિનાના હતા- જેમનાં માથાં બદનામ મગર જેવા કાળા થઈ ગયા હતાં, જેની પરના લાલ કાણાં તેમના મોંને સૂચવતાં હતા. [...] આ મગર માણસો ચીસો પાડતા નહોતા. તેઓ મોંમાંથી અવાજ કાઢી શકતા નહોતા. જે ઘોંઘાટ તેઓ કરતાં હતા તે ચીસો કરતાં પણ બદતર હતો. તેઓ સતત ગણગણાટ કર્યા કરતા હતા- ભર ઉનાળાની રાતે તીડના અવાજની જેમ. બળીને કોલસા થઈ ગયેલા પગના ઠૂંઠાઓ પરથી, લથડિયા ખાઈને જતો એક માણસ તેના હાથમાં એક મૃત બાળક લઈને ઊતરી રહ્યો હતો."<ref>http://www.nytimes.com/2010/01/20/books/20garner.html</ref> બંને બૉમ્બમારાનો ભોગ બન્યા હોય એવા અન્ય લોકો પણ હતા, જાપાનમાં તેમને ''નિજયુઉ હિબાકુશા'' કહેવામાં આવે છે. 2006માં બનેલા ''ટ્વાઈસ સર્વવાઈવ્ડઃ ધ ડબલી ઓટોમિક બૉમ્બ્ડ ઓફ હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકી'' નામના એક દસ્તાવેજી ચિત્રમાં 165 નિજયુઉ હિબાકુશાને દસ્તાવેજિત કરવામાં આવ્યા છે, તેને યુનાઈટેડ નેશન્સમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Twice">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/news/06/08/twicesurvived.html|title=Twice Bombed, Twice Survived: Film Explores Untold Stories from Hiroshima & Nagasaki|date=August 2, 2006|publisher=Columbia University |access-date= Mar. 31, 2009}}</ref> == એટોમિક બોમ્બ કેઝ્યુલ્ટી કમિશન - ABCC == એટોમિક બોમ્બ કેઝ્યુલ્ટી કમિશન (એટોમિક બોમ્બના શિકારો માટેની કમિટિ) એ 1946 માં હેરી એસ. ટ્રૂમેનની રાષ્ટ્રપતિય માર્ગદર્શિકા અનુસાર રચાયેલી એક કમિટિ હતી. આ કમિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એટોમિક બોમ્બના જીવિત બचे રહેલા લોકોને અભ્યાસ કરવો હતો, કારણ કે તેમને વિશ્વયુદ્ધના પછી આવું અવસર ફરી મળશે એમ લાગતું ન હતું.<ref name="Southard2015">[https://www.politico.eu/article/us-agency-discovered-the-atomic-bombs-effect-on-people-nagasaki/ How a secretive agency discovered the A-bomb’s effect]</ref><ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10371397.2019.1654854 The Origins of ‘Hibakusha’ as a Scientific and Political Classification of the Survivor]</ref> આ કમિશને હિબાકુશા ના આરોગ્યનું અધ્યયન કર્યું પરંતુ તેમને સારવાર આપવામાં નથી આવી. અમેરિકા ના નેતાઓ હિબાકુશાને સારવાર આપવા તેને તેમના ઘાવોની જવાબદારી સ્વીકારવા સમજે છે. પરિણામે, હિબાકુશા ને ABCC કમિશન દ્વારા પરીક્ષણ માટેના અણસુશોધક તરીકે અનુભવાયો.<ref name="Southard2015" /><ref>[https://www.politico.com/magazine/story/2015/08/atomic-bomb-anniversary-nagasaki-121179/ How a Secretive U.S. Agency Discovered the A-Bomb’s Effect on People]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6l-CP1qetyk For Whom does RERF Exist? －TSS Special Documentary for 75 Years Since the Atomic Bombing－ TSS-TV Co., Ltd.]</ref><ref>[Radiation research foundation to apologize for studying but not treating hibakusha https://mainichi.jp/english/articles/20170617/p2a/00m/0na/016000c]</ref> ABCC કમિશન નાગાસાકી માટેના નિશિયામા <!--西山--> જિલ્લામાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. હાઈપોસેન્ટર અને નિશિયામા વચ્ચે પર્વતો હતી, જેના કારણે વિસ્ફોટમાંથી ઊર્જા અને તાપ નિશિયામાને સીધી રીતે પહોંચાડી શકાતા ન હતા અને ત્યાં કોઈ નુકસાન ન થયું. પરંતુ બર્ફ અને વરસાદને કારણે ઘણું રેડિયેશન હાજર હતું. તેથી, યુદ્ધ પછી આરોગ્યના અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા, પરંતુ પ્રજાને તેનું ઉદ્દેશ જણાવવામાં આવ્યું ન હતું.<ref name="NHK1">{{Cite web |url=https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pGrz5p1yMG/ |title=The Hidden Truth of the Initial A-bomb Surveys (Part 1) NHK |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221004801/https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pGrz5p1yMG/ |url-status=dead }}</ref> પ્રારંભમાં, નિશિયામામાં અભ્યાસ અમેરિકી સેનાએ કર્યા, પરંતુ પછી તેને ABCC કમિશનને સોંપી દેવાયું. આણું જા રોજ મુલ્યાંકન પછી, નિશિયામામાં લોકોને સફેદ રક્તકણોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી. પ્રાણીઓમાં આખા શરીર exposição ના લીધે લ્યુકેમિયા થઈ શકે છે, તેથી માનવોએ શું થાય છે તે જાણવા માટે અભ્યાસ કરવાની ઇચ્છા હતી. વ્યક્તિઓમાં કિરણો જન્ય પદાર્થ ખોરાકના મૌખિક સેવન પછી ઓસ્ટિયોસરકોમ જોવા મળ્યું છે.<ref name="NHK1" /><ref name="TMA1">"Recommendations for Continued Study of the Atomic Bomb Casualties", Papers of James V. Neel, M.D., Ph.D. [https://archives.library.tmc.edu/ms-089 Manuscript Collection No. 89]{{Dead link|date=જૂન 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} of the Houston Academy of Medicine, Texas Medical Center Library.</ref> ABCC કમિશન દ્વારા લખાયેલ અહેવાલ અનુસાર, વિસ્ફોટમાંથી સીધી અસર ન થયેલ નિશિયામા જિલ્લાના વાસીઓ, બાકી રહેલા કિરણોના અસરનો અવલોકન કરવા માટે શ્રેષ્ઠ લોકો હતા.<ref name="NHK1" /><ref name="TMA1" /> યુએસએએ જાપાન સ્વતંત્ર બન્યા પછી બાકી રહેલી કિરણોના સંશોધનને ચાલુ રાખ્યું, પરંતુ પરિણામો નિશિયામા નગરજનોને ક્યારેય આપવામાં આવ્યા ન હતા.<ref name="NHK2">{{Cite web |url=https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pbWlL6vl7n/ |title=The Hidden Truth of the Initial A-bomb Surveys (Part 2) NHK |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221023226/https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pbWlL6vl7n/ |url-status=dead }}</ref> પરિણામે, બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી, નગરજનો કૃષિ કાર્યોમાં વ્યસ્ત રહ્યા અને લ્યુકેમિયા દર્દીઓની સંખ્યા વધતી રહી અને વધુ લોકો મર્યા.<ref name="NHK2" /> અણુ બોમ્બના હુમલાઓ પછી, જાપાનીઓએ હિબાકુષા (વિસ્ફોટમાં બચેલી વ્યક્તિઓ) ને ઉપચાર કરવામાં મદદ કરવા માટે સંશોધન કરવા ઇચ્છ્યું, પરંતુ [[Supreme Commander for the Allied Powers|SCAP]] જાપાનીઓને અણુ બોમ્બના નુકસાન પર સંશોધન કરવાની મંજૂરી આપી નથી.<ref name="NHK1" /> ખાસ કરીને 1946 સુધીના નિયમો કઠણ હતા, જે કિરણોથી મરી જતા લોકોને વધારે બનાવતા હતા.<ref>NHK Special (2023). Atomic bomb initial investigation The hidden truth:Hayakawa Shobo pp. 124–125. (原爆初動調査 隠された真実 (ハヤカワ新書) NHKスペシャル取材班 (著) pp. 124–125.) ISBN 978-4-153-40012-2</ref> જો હિબાકુષા નિયમિત મેડિકલ ચકાસણીઓ માટે ઇન્કાર કરે તો ABCC તેમને યુદ્ધ અપરાધ માટે સેનાના કોર્ટમાં લાવવાનો ધમકી આપે. તે ઉપરાંત, જો હિબાકુષા મરે તો ABCC તેમના ઘરે જઇને તેમના શરીરોને પોણખી લઈ જાય અને મરકટ માટે મોકલે છે.<ref name="Shibata2021" /> ABCC કમિશન એ મૃતજન્મ થેપલાંની લાશોને સંશોધન માટે લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો.<ref>[https://mainichi.jp/english/articles/20191203/p2a/00m/0na/002000c Hibakusha: 2nd gen. Korean who met pope in Hiroshima vows to pass on A-bomb truth]</ref> એવું માનવામાં આવે છે કે ઓછામાં ઓછું 1,500 અંગો વોશિંગ્ટનમાં આર્મડ ફોર્સીસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પાથોલોજી મોકલવામાં આવ્યા.<ref name="Shibata2021">[https://www.iwanami.co.jp/book/b559573.html プロデュースされた〈被爆者〉たち 岩波書店 柴田　優呼 pp121-122 ISBN:9784000614580]</ref> ==બૉમ્બમારા અંગેનો વિવાદ== {{Rquote|right|The atomic bomb was more than a [[Weapon of mass destruction|weapon of terrible destruction]]; it was a [[Psychological warfare|psychological weapon]].|Former [[United States Secretary of War|U.S. Secretary of War]] [[Henry L. Stimson]], 1947<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,886289,00.html "LEAST ABHORRENT CHOICE"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828033624/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,886289,00.html |date=2013-08-28 }}, ''[[TIME Magazine]]'', February 3, 1947</ref>}} [[જાપાનની શરણાગતિ]]માં બૉમ્બમારાની ભૂમિકા અને તેના માટે યુ.એસ.નું નૈતિક સ્પષ્ટીકરણ દાયકાઓથી વિદ્વતાભરી અને લોકપ્રિય ડિબેટનો વિષય રહ્યો છે. એપ્રિલ 2005માં, આ મુદ્દે તાજેતરનાં ઐતિહાસિક લખાણોના અભ્યાસ-નિરીક્ષણ કરતાં જે. સેમ્યુઅલ વૉકરે લખ્યું હતું, "બૉમ્બના ઉપયોગ અંગેનો આ વાદવિવાદ ચાલુ જ રહેશે." વૉકરે નોંધ્યું હતું કે "આશરે ચાર દાયકાઓથી જે પાયાનો મુદ્દો અભ્યાસીઓને વિભાજિત રાખતો આવ્યો છે તે એ છે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની શરતો અનુસાર પૅસિફિકમાંના યુદ્ધમાં સંતોષકારક વિજય હાંસલ કરવા માટે બૉમ્બનો ઉપયોગ અનિવાર્ય હતો કે કેમ."<ref name="Walker">{{cite journal |title=Recent Literature on Truman's Atomic Bomb Decision: A Search for Middle Ground |journal=Diplomatic History|year= 2005 |month=April |first=J. Samuel|last=Walker |volume=29|issue=2|page=334|id= |url=https://archive.org/details/sim_diplomatic-history_2005-04_29_2/page/334|format=|access-date= Jan. 30, 2008 |doi=10.1111/j.1467-7709.2005.00476.x }}</ref> બૉમ્બમારાને વાજબી લેખાવતા ટેકેદારો સામાન્ય રીતે ભારપૂર્વક કહેતા હોય છે કે તેના કારણે જ જાપાન શરણે આવ્યું, અને જાપાન પરની આયોજિત ચડાઈમાં બંને તરફ જે વ્યાપક જાનહાનિ થઈ હોત તે અટકી શકીઃ યોજના અનુસાર, ઑકટોબર 1945માં [[કયુશુ]](Kyūshū) પર અતિક્રમણ કરવાનું હતું અને તેના પાંચ મહિના પછી [[હોંશુ]](Honshū) પર. કેટલાક એવો અંદાજ બાંધે છે કે તેનાથી મિત્ર રાષ્ટ્રોએ 1 મિલિયનની જાનહાનિ ભોગવવી પડત, અને જાપાનની સૈનિકોની જાનહાનિ તો અનેક મિલિયનોમાં પહોંચી ગઈ હોત.<ref>{{Cite web |url=http://www.ww2pacific.com/downfall.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-30 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924073513/http://www.ww2pacific.com/downfall.html |url-status=dead }}</ref> અન્યો, બૉમ્બમારાનો વિરોધ કરનારા દલીલ કરે છે કે અણુ બૉમ્બમારો એ ત્યારસુધીમાં પહેલેથી ઉગ્ર બની ચૂકેલા રૂઢિગત બૉમ્બમારાનું માત્ર વિસ્તરણ જ હતું<ref>વાર્ડ વિલ્સન. ધ વિનિંગ વેપન? રિથિંકિંગ ન્યુકિલઅર વેપન્સ ઈન લાઈટ ઓફ હિરોશિમા. (વિજયનું શસ્ત્ર? હિરોશિમાના પ્રકાશમાં આણ્વિક શસ્ત્રો અંગે ફેરવિચારણા) ''ઈન્ટરનેશનલ સિકયુરિટી,'' , વૉલ્યુમ 31, નં. 4 (2007ની વસંત), પૃષ્ઠ. 162–179</ref> અને, તેથી, લશ્કરી રીતે અનાવશ્યક હતું,<ref name="Military History 1994"></ref> મૂળમાંથી જ અનૈતિક, [[યુદ્વ અપરાધ]] અથવા [[રાષ્ટ્ર આતંકવાદ]]નું એક રૂપ જ હતું.<ref>{{cite book | url = http://books.google.de/books?id=R60c_2nCcnYC&pg=PA279 | title = The Politics of terrorism | first = Michael | last = Stohl | publisher=CRC Press | year = 1988 | isbn = 9780824778149 | chapter = National Interest and State terrorism | page = 279}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== [[File:Nagasaki Ground Zero C2117.jpg|thumbnail|150px|કાળો રંગથી કરેલી નિશાની નાગાસાકી અણુબૉમ્બ વિસ્ફોટમાં "ગ્રાઉન્ડ ઝીરો"ને સૂચવે છે.]] બૉમ્બમારો, બૉમ્બનો ઉપયોગ કરવા અંગેનો નિર્ણય, અને જાપાનની શરણાગતિ પર અત્યંત વિસ્તીર્ણ સાહિત્ય ઉપલબ્ધ છે. નીચેના સ્રોતો આ વિષય પર થયેલા જાણીતાં કામનો નમૂનો પૂરો પાડે છે. *{{cite book | author=The Committee for the Compilation of Materials on Damage Caused by the Atomic Bombs in Hiroshima and Nagasaki | title = Hiroshima and Nagasaki: The Physical, Medical, and Social Effects of the Atomic Bombings | publisher=Basic Books | year = 1981 | id = ISBN 046502985X}} *{{cite book | author=Campbell, Richard H.| chapter= Chapter 2: Development and Production | title = The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs | publisher=McFarland & Company, Inc. | year = 2005 | isbn = 0-7864-2139-8}} *{{cite book | author=Goldstein, Donald M; Dillon, Katherine V. & Wenger, J. Michael | title = Rain of Ruin: A Photographic History of Hiroshima and Nagasaki | url=https://archive.org/details/rainofruinphotog00gold | publisher=Brasseys, Washington & London | year = 1995 | isbn = 1-57488-033-0}} *{{cite book | author=Hein, Laura and Selden, Mark (Editors) | title = Living with the Bomb: American and Japanese Cultural Conflicts in the Nuclear Age | publisher=M. E. Sharpe | year = 1997 | isbn = 1-56324-967-9}} *{{cite book | last = Hogan | first = Michael J. | title = Hiroshima in History and Memory | url = https://archive.org/details/hiroshimainhisto0000unse | publisher=Cambridge University Press | year = 1996 | isbn = 0521562066}} *{{cite book | author=Knebel, Fletcher and Bailey, Charles W. | title = No High Ground | url=https://archive.org/details/nohighground0000kneb | publisher=Harper and Row | year = 1960 | isbn = 0313242216}} બૉમ્બમારાનો ઇતિહાસ અને તેમને વાપરવા અંગેની નિર્ણય-પ્રક્રિયા. *{{cite book | last = Merton | first = Thomas | title = Original Child Bomb: Points for meditation to be scratched on the walls of a cave | publisher=New Directions | year= 1962 | id = ISBN B0007EVXX2 A look at the universal ramifications of this event.}} *{{cite book | last = Murakami | first = Chikayasu | title = Hiroshima no shiroi sora ~The white sky in Hiroshima~ | publisher=Bungeisha | year = 2007 | isbn = 4286037088}} *{{cite book | last = Ogura | first = Toyofumi | title = Letters from the End of the World: A Firsthand Account of the Bombing of Hiroshima | publisher=Kodansha International Ltd. | year = 1948 | isbn = 4-7700-2776-1}} *{{cite book | last = Pellegrino | first = Charles | title = The Last Train from Hiroshima: The Survivors Look Back | url = https://archive.org/details/lasttrainfromhir0000pell_2010 | publisher=Henry Holt and Co. | year = 2010 | isbn = 9780805087963}} *{{cite book | last = Rhodes | first = Richard | author=Thomas, Gordon and Witts, Max Morgan | title = Enola Gay: The Bombing of Hiroshima | publisher=Konecky & Konecky | year = 1977 | isbn = 1568525974}} *{{cite book | last = Sekimori | first = Gaynor | title = Hibakusha: Survivors of Hiroshima and Nagasaki | url = https://archive.org/details/hibakushasurvivo00seki | publisher=Kosei Publishing Company | year = 1986 | isbn = 4-333-01204-X}} *{{cite book | last = Sherwin | first = Martin J. | title = A World Destroyed: Hiroshima and its Legacies | url = https://archive.org/details/worlddestroyedhi0000sher_b2h7 | publisher=Stanford University Press | year = 2003 | isbn = 0-8047-3957-9}} *{{cite book | last = Sodei | first = Rinjiro | title = Were We the Enemy? American Survivors of Hiroshima | url = https://archive.org/details/wereweenemyameri0000sode | publisher=Westview Press | year = 1998 | id = ISBN 081333750X}} *{{cite book | author=[[Charles Sweeney|Sweeney, Charles]], ''et al.'' | title = War's End: An Eyewitness Account of America's Last Atomic Mission | publisher=Quill Publishing | year = 1999 | isbn = 0380788748}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[http://hiroshima-remembered.com/ હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકી રિમેમ્બર્ડ] 60મી વાર્ષિક તિથિના પ્રસંગે 2005ની વેબસાઈટ *{{cite web | title = The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki | year = 1946 | work = U.S. Strategic Bombing Survey | publisher = | url = http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=1946-06-19&documentid=65&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 | access-date = 2010-08-30 | archive-date = 2016-11-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161108070900/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=1946-06-19&documentid=65&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 | url-status = dead }} *{{cite web|url=http://www-sdc.med.nagasaki-u.ac.jp/n50/start-E.html |title= Scientific Data of the Nagasaki Atomic Bomb Disaster |access-date= |publisher=Atomic Bomb Disease Institute, Nagasaki University}} *{{cite web | author = | title = Correspondence Regarding Decision to Drop the Bomb | work = | publisher = | date = | url = http://www.nuclearfiles.org/menu/library/correspondence/index.htm#decision | access-date = 2010-08-30 | archive-date = 2010-03-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100331230143/http://www.nuclearfiles.org/menu/library/correspondence/index.htm#decision | url-status = dead }} * [http://www.democracynow.org/2009/8/10/hiroshima_and_nagasaki_a_look_back હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકીઃ અ લૂક બૅક એટ ધ યુએસ એટોમિક બૉમ્બિંગ 64 યર્સ લેટર] (હિરોશિમા અને નાગાસાકીઃ 64 વર્ષો પછી યુએસના અણુ બૉમ્બમારા તરફ એક વળતી નજર) ''[[ડેમોક્રસી નાવ!]]'' દ્વારા વિડીઓ *{{cite web | author= | title = The Decision To Use The Atomic Bomb; Gar Alperovitz And The H-Net Debate | work= | publisher= | date = | url =http://www.doug-long.com/debate.htm}} *{{cite web | last = Dietrich | first = Bill | authorlink = | title =Pro and Con on Dropping the Bomb | work=Seattle Times | year = 1995 | url =http://seattletimes.nwsource.com/trinity/supplement/procon.html }} *{{cite web |last = MacLaren |first = Don |authorlink = |title = Troubling memories of the past," "Better to bomb than blockade |work = The Japan Times |year = 1998 |url = http://s1.webstarts.com/aug1945/summer_of_our_discontent.html |access-date = 2010-08-30 |archive-date = 2009-08-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090810172729/http://s1.webstarts.com/aug1945/summer_of_our_discontent.html |url-status = dead }} *{{cite web | author= | title = Tale of Two Cities: The Story of Hiroshima and Nagasaki | url = http://www.atomicarchive.com/History/twocities/index.shtml | access-date = }} *{{cite web | author = | title =Documents on the Decision to Drop the Atomic Bomb | date = | publisher =The Harry S. Truman Library | url =http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/index.php | access-date =2010-08-30 | archive-date =2011-10-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20111005023340/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/index.php | url-status =dead }} *{{cite web | author= | title =The Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki | year= 1946 | publisher=Manhattan Project, U.S. Army | url =http://www.atomicarchive.com/Docs/MED/index.shtml }} *{{cite web | last = Weller | first = George | title = A Nagasaki Report | year = 1945 | 5 = Tuttle-Mori Agency, Inc. | url = http://mdn.mainichi.co.jp/specials/0506/0617weller.html | access-date = 2010-08-30 | archive-date = 2005-06-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050621004251/http://mdn.mainichi.co.jp/specials/0506/0617weller.html | url-status = dead }} *[http://www.pcf.city.hiroshima.jp/top_e.html હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક સંગ્રહાલય] *[http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/na-bomb/museum/museume01.html નાગાસાકી અણુ બૉમ્બ સંગ્રહાલય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070111141108/http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/na-bomb/museum/museume01.html |date=2007-01-11 }} *[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf ધ એટોમિક બૉમ્બ એન્ડ ધ એન્ડ ઓફ વર્લ્ડ વોર] (અણુ બૉમ્બ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધનો અંત), [[નેશનલ સિકયુરિટી આર્કાઈવ]] દ્વારા પ્રાથમિક સ્રોતોનું સંપાદન * [http://www.imdb.com/title/tt0044324/ પૉલ અને લુસી ટિબ્બેટ્સ વિશે ''ધ લવ સ્ટોરી બિહાઈન્ડ ધ બિલિયન ડૉલર સિક્રેટ'' સાથે ''અબોવ એન્ડ બિયોન્ડ'' નામની 1952 MGM ફિચર ફિલ્મ] * [http://www.imdb.com/title/tt0080689/ ''ઈનોલા ગેઃ ધ મેન, ધ મિશન, ધ એટોમિક બૉમ્બ'' - ટીવી માટેની 1980ની ફિલ્મ] * [http://www.blip.tv/file/514127/ ટેલ ઓફ ટુ સિટીઝ, 1946નું દસ્તાવેજીચિત્ર (વિડીઓસ્ટ્રીમ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427034511/http://blip.tv/file/514127/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=x9lwvImJqT0 હિરોશિમા પર અણુ બૉમ્બનો પ્રભાવ. 9 મિનિટની વિડીઓ (વિડીઓસ્ટ્રીમ)] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=D7F1A06CE1780AD5 સિકસ પાર્ટ પ્લેલિસ્ટ], [[બીબીસી(BBC) વર્લ્ડવાઈડ]] દ્વારા પ્રસ્તુત * [http://www.designobserver.com/archives/entry.html?id=38841 સ્ફોટ પછીના હિરોશિમાની દુર્લભ તસવીરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006195211/http://designobserver.com/archives/entry.html?id=38841 |date=2011-10-06 }} * [http://www.geocities.jp/s20hibaku/voshn/index.html હિરોશિમા અને નાગાસાકીમાંથી જીવિત બચેલાઓનો અવાજ)] * [http://www.nagasaki-np.co.jp/peace/hibaku/index.html નાગાસાકી શાંતિ સાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820075220/http://www.nagasaki-np.co.jp/peace/hibaku/index.html |date=2010-08-20 }} * [http://base.mng.nias.ac.jp/Nomore-e.html નો મોર નાગાસાકી (NAGASAKI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115052303/http://base.mng.nias.ac.jp/Nomore-e.html |date=2010-11-15 }} * [http://www.hiroshima-spirit.jp/en/index.php હિરોશિમાની માનસિક દશા] * [http://www.aeras.jp/abomb/indexe.html હિરોશિમા એ-બૉમ્બ(A-bomb) ફોટો મ્યુઝિયમ] * [http://www1.cncm.ne.jp/~hisaikyo/ નાગાસાકી અણુ બૉમ્બમાંથી બચેલા જીવિતોની કાઉન્સિલ] * [http://www.hiro-tsuitokinenkan.go.jp/english/index.php અણુ બૉમ્બના પીડિતો માટે હિરોશિમા રાષ્ટ્રીય શાંતિ સ્મારક ખંડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903125833/http://www.hiro-tsuitokinenkan.go.jp/english/index.php |date=2009-09-03 }} * [http://www.peace-nagasaki.go.jp અણુ બૉમ્બના પીડિતો માટે નાગાસાકી રાષ્ટ્રીય શાંતિ સ્મારક ખંડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722081939/http://www.peace-nagasaki.go.jp/ |date=2010-07-22 }} * [http://www.city.hiroshima.jp/www/contents/0000000000000/1242628063120/index.html 原爆死没者名簿について] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703184121/http://www.city.hiroshima.jp/www/contents/0000000000000/1242628063120/index.html |date=2009-07-03 }} * [http://www.geocities.jp/torikai007/war/1945/hiroshima.html 1945નો અણુ બૉમ્બમારો] * http://atomicbombmuseum.org/index.shtml *[http://observatory.designobserver.com/entry.html?entry=7517 હિરોશિમાઃ ધ લોસ્ટ ફોટોગ્રાફસ (ખોવાયેલી તસવીરો)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210155604/http://observatory.designobserver.com/entry.html?entry=7517 |date=2010-02-10 }} [[Category:હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારા]] [[Category:જાપાનમાં થયેલા વિસ્ફોટો]] [[Category:આણ્વિક યુદ્ધ]] e11b8r7x22dtruvlzhugvfbs8mowqvv 0 26664 905143 902772 2026-09-09T16:51:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905143 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Sri Lankan Civil War | partof = | image = [[Image:Sri Lanka-CIA WFB Map.png|250px]] | caption = Sri Lanka is on an island off the coast of India | date = July 23, 1983 – May 18, 2009<ref name='mod-defeat'/> | place = [[Sri Lanka]] | coordinates = | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | territory = The LTTE had controlled most of the north of the country and half of the eastern coastline from 2002 to 2008. In 2009 all of the territory was recaptured by the government. | result = Sri Lankan government victory *Rebel [[Liberation Tigers of Tamil Eelam]] organization is wiped out *Sri Lankan government reestablishes control over entire island | casus = | status = | combatant1 = [[Image:Flag of Sri Lanka.svg|18px]] [[Sri Lanka]]<br />[[Image:Flag of India.svg|18px]] [[Indian Peace Keeping Force]]<small> (1987–90)</small> | combatant2 = <!-- Commented out: [[Image:Ltte emblem.jpg|18px]] --> <!--Do NOT remove this emblem--> [[Image:Tamil-tigers-flag.svg|18px]] [[Liberation Tigers of Tamil Eelam]]<br/> | commander1 = {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Junius Richard Jayawardene]] (1983–89)<br/> {{Flagicon|India}} [[Rajiv Gandhi]] (1987–89) {{KIA}}<br/> {{Flagicon|India}} [[V P Singh]] (1989–90)<br/> {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Ranasinghe Premadasa]] (1989–93){{KIA}}<br/> {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Dingiri Banda Wijetunge]] (1993–94)<br/> {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Chandrika Kumaratunga]] (1994–2005)<br/> {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Mahinda Rajapaksa]] (2005–2009)<br/> | commander2 =[[Image:Tamil-tigers-flag.svg|18px]] [[Velupillai Prabhakaran]] (1983-2009){{KIA}} |strength1={{Flagicon|Sri Lanka}} '''[[Sri Lanka Armed Forces]]''':<br /> 95,000 (2001)<br /> 118,000 (2002)<br /> 158,000 (2003)<br /> 151,000 (2004)<br /> 111,000 (2005)<br /> 150,900 (2006)<ref name="iiss1">''International Institute for Strategic Studies'', [http://acd.iiss.org/armedconflict/MainPages/dsp_ConflictWeapons.asp?ConflictID=174&YearID=961#2007 Armed Conflicts Database].</ref><br /> {{Flagicon|India}} '''[[Indian Peace Keeping Force]]''':<br /> 100,000 (peak) |strength2= '''[[Liberation Tigers of Tamil Eelam|LTTE]]''':<br /> 6,000 (2001)<br /> 6,000 (2002)<br /> 7,000 (2003)<br /> 7,000 (2004)<br /> 11,000 (2005)<br /> 8,000 (2006)<br /> 7,000 (2007)<ref name="iiss1"/><ref>[https://web.archive.org/web/20081226020413/http://www.asianewsnet.net/news.php?id=3019 Opposition leader rebutts{{sic|nolink=y}} Sri Lankan government claims].</ref> | casualties1 = 23,327+ killed<br>59,037+ wounded (Sri Lankan military and police)<ref>{{cite journal| author = | year = | title = Psychological Management of Combat Stress&mdash;A Study Based on Sri Lankan Combatants| url = http://mailer.fsu.edu/~cfigley/vets/documents/PsychologicalManagementofCombatStress_SriLanka.pdf| access-date = 2008-04-20| format = PDF| journal = | archive-date = 2009-02-05| archive-url = https://web.archive.org/web/20090205004230/http://mailer.fsu.edu/~cfigley/vets/documents/PsychologicalManagementofCombatStress_SriLanka.pdf| url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205004230/http://mailer.fsu.edu/~cfigley/vets/documents/PsychologicalManagementofCombatStress_SriLanka.pdf |date=2009-02-05 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/assessment2007.html |title=Sri Lanka Assessment 2007 |publisher=Satp.org |date= |access-date=2009-05-17 |archive-date=2016-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228103717/http://www.satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/assessment2007.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228103717/http://www.satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/assessment2007.html |date=2016-12-28 }}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8062922.stm | work=BBC News | title=Sri Lankan army deaths revealed | date=May 22, 2009 | access-date= April 9, 2010}}</ref><ref>http://www.bollywhat-forum.com/index.php?topic=25614.0</ref><br />1,155 killed<br>(Indian Peace-Keeping Force)<ref>[http://in.news.yahoo.com/indiaabroad/20080428/r_t_ians_wl_asia/twl-finally-sri-lanka-to-build-memorial-d5d6288_1.html Finally, Sri Lanka to build memorial for Indian soldiers - Yahoo! India News<!-- Bot generated title -->].</ref> | casualties2 = 27,639 Tigers killed<ref name="srilankaunrestfightingfonseka1">[http://news.yahoo.com/s/afp/20090118/wl_afp/srilankaunrestfightingfonseka_20090118135505;_ylt=AjtAZv1QDFPHLN54En4Oktr9xg8F]{{Dead link|date=May 2009}}</ref><ref name="casualties4">{{cite web |url=http://satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/database/annual_casualties.htm |title=Sri Lanka Database - Casualties of Terrorist violence in Sri Lanka |publisher=Satp.org |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-06-03 |archive-url=https://www.webcitation.org/5hFCuzIgL?url=http://satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/database/annual_casualties.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606142454/http://satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/database/annual_casualties.htm |date=2009-06-06 }}</ref><ref>[http://www.southasianoutlook.com/issues/2009/march/sri_lanka_eelam_war_IV_imminent_end.html Eelam War IV: Imminent End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012060922/http://www.southasianoutlook.com/issues/2009/march/sri_lanka_eelam_war_IV_imminent_end.html |date=2017-10-12 }}.</ref><ref name=LTTES>''Tamils mark 25-years of Tiger sacrifice'' [http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=23869 [[Tamilnet]] ].</ref><ref>[http://us.rediff.com/news/2009/jan/06ltte-iranamadu-air-strip-sri-lanka.htm 4073 LTTE cadres killed in ongoing battle].</ref><br>1,800 Tigers captured<ref>http://www.wjla.com/news/stories/0509/624578.html{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | casualties3 = 80,000-100,000 killed overall (estimate)<ref name="ABC200509">{{cite news|title=Up to 100,000 killed in Sri Lanka's civil war: UN |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/05/20/2576543.htm|newspaper=[[ABC Australia]]|date=20 May 2009}}</ref> | notes = May 16, 2009: Sri Lankan Government declared a military defeat of LTTE.<ref>{{cite web |url=http://www.680news.com/more.jsp?content=20090516_100120_7192 |title=Homepage - 680News - ALL NEWS RADIO |publisher=680News |date=2009-05-17 |access-date=2009-05-30 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />May 17, 2009: LTTE admit defeat by Sri Lankan Government.<ref>{{cite web|url=http://www.detnews.com/article/20090518/NATION/905180344/1020/Rebels-admit-defeat-in-Sri-Lankan-civil-war |title=Rebels admit defeat in Sri Lankan civil war &#124; detnews.com &#124; The Detroit News |publisher=detnews.com |date= |access-date= 2009-05-30}}</ref><br />May 19, 2009: Mahinda Rajapaksa officially declares civil war over in parliament. }} શ્રીલંકાનો આંતરવિગ્રહએ [[શ્રીલંકા]]ના [[ટાપુ]] પર લડાયેલો વિગ્રહ હતો. આ લડાઈનો પ્રારંભ જુલાઈ 23, 1983નાં રોજ થયો હતો અને તે સમયે [[લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઇલમ]] (એલટીટીઈ (LTTE), કે જે તમિલ ટાઈગર્સ તરીકે પણ ઓળખાય છે.) દ્વારા [[સરકાર]]ની વિરુદ્ધમાં સમયાંતરે [[વિદ્રોહ]] કરવામાં આવતો હતો. આ જૂથ એક [[અલગાવવાદી]] આક્રમણખોર સંગઠન હતું જે આ ટાપુની ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં [[તમિલ ઇલમ]] નામનું એક [[સ્વતંત્ર]] [[તમિલ]] રાજ્ય રચવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યું હતું. 30 વર્ષ ચાલેલા સૈન્ય અભિયાન બાદ, મે 2009માં શ્રીલંકાની સેનાએ તમિલ ટાઈગર્સને હાર આપી હતી.<ref name="mod-defeat">{{cite news | title=LTTE defeated; Sri Lanka liberated from terror | date=2009-05-18 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_10 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-05-18 | archive-date=2009-05-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090521113622/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_10 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521113622/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_10 |date=2009-05-21 }}</ref> 25 વર્ષ સુધી વિદ્રોહ્રની પરિસ્થિતિને કારણે દેશના લોકો, પર્યાવરણ અને [[અર્થતંત્ર]]ને ભારે હાડમારીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, એક અંદાજ પ્રમાણે આ સમયગાળા દરમ્યાન આશરે 80,000-1,00,000 લોકો માર્યા ગયા હતા.<ref name="ABC200509"></ref> લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઇલમએ જે રીત રસમો અપનાવી તેને કારણે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટસ]], [[ભારત]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]], [[કેનેડા]] અને [[યુરોપીય સંઘ]]ના સંખ્યાબંધ સભ્ય રાષ્ટ્રો સહિતના 32 દેશોમાં તે [[ત્રાસવાદી]] સંગઠન તરીકે કુખ્યાત થઇ ગયું. બે દશક સુધી ચાલેલા યુદ્ધ અને શાંતિ મંત્રણાનાં ત્રણ નિષ્ફળ પ્રયત્નો તેમજ 1987થી 1990 દરમિયાન [[ભારતીય શાંતિરક્ષક દળ]]ના રૂપમાં [[ભારતીય સૈન્યનાં ઉપયોગ]] બાદ, 2001માં જ્યારે વાટાઘાટો કર્યા બાદ યુદ્ધ-વિરામની ઘોષણા કરવામાં આવી ત્યારે જ આ સંઘર્ષમાં કોઈ ટકાઉ સમજૂતી સંભવ બની હતી, 2002માં આંતરરાષ્ટ્રીય દરમિયાનગીરીથી યુદ્ધવિરામનાં કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા.<ref name="gd1">{{cite news | url =http://www.guardian.co.uk/international/story/0,3604,655451,00.html | title =Ceasefire raises Sri Lankan peace hopes| work =|publisher = Guardian|date = February 22, 2002 | location=London | access-date= April 9, 2010}}</ref> જો કે, 2005ના આખરી ગાળામાં મર્યાદિત પ્રમાણમાં વિગ્રહ પુનઃ શરૂ થયો અને જ્યાં સુધી સરકારે જુલાઈ 2006માં એલટીટીઈની વિરુદ્ધમાં સંખ્યાબંધ મોટાં લશ્કરી હુમલાઓ કરવા શરૂ કર્યાં ત્યા સુધી વિગ્રહ વકરતો ગયો, સરકારનાં આ સૈન્ય અભિયાનને લીધે ટાપુનાં સમગ્ર [[પૂર્વીય પ્રદેશ]]માંથી એલટીટીઈનો સફાયો થઈ ગયો. ત્યારબાદ એલટીટીઈએ જાહેરાત કરી કે તેઓ રાજ્યનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરવા માટે પોતાની સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ પુનઃ શરૂ કરશે.<ref name="fox1">{{cite news | url =http://www.foxnews.com/wires/2007Feb23/0,4670,SriLanka,00.html | title =Monitors Say 4,000 Dead in Sri Lanka| work =Dillip Ganguly|publisher = Fox News|date = February 23, 2007}}</ref><ref name="wt-7/14/07-ffo">{{cite news | url = http://washingtontimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070714/FOREIGN/107140037/1003 | title =Sri Lanka's war seen far from over | work =Amal Jayasinghe|publisher = AGENCE FRANCE-PRESSE|date = July 14, 2007}}</ref><ref name="nyt3">{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2007/02/25/world/asia/25lanka.html?pagewanted=1 | title =Sri Lankan Government Finds Support From Buddhist Monks| work =Somini Sengupta|publisher = The New York Times|date = February 25, 2007}}</ref> 2007માં, સરકાર દેશના ઉત્તર ભાગમાં આક્રમણ કર્યું, અને એલટીટીઈએ આશરે 10,000 વખત યુદ્ધવિરામના કરારનો ભંગ કર્યો હોવાના આક્ષેપ સાથે 2 જુલાઈ, 2008ના રોજ યુદ્ધવિરામમાંથી પોતે ખસી ગયા હોવાની ઔપચારિક જાહેરાત કરી.<ref name="mod-cfa-1/2/08">{{cite news | first = | last = | coauthors = | title =Government takes policy decision to abrogate failed CFA | date =2008-01-02 | publisher = | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080102_12 | work =Ministry of Defence | pages = | access-date =2008-01-02 | language = | archive-date =2008-01-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080105051601/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080102_12 | url-status =dead }}</ref> ત્યારપછી, હથિયારોની દાણચોરી માટે વપરાતાં એલટીટીઈના સંખ્યાબંધ વિશાળ જહાજોના વિધ્વંસ,<ref name="mod-kkd-10/08/07">{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Sri Lanka Navy destroys the 10th LTTE arms ship 1700 km off Dondra | date=2007-10-08 | publisher= | url=http://www.navy.lk/index.php?id=482 | work=Sri Lanka Navy | pages= | access-date=2007-11-19 | language= | archive-date=2007-10-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071026220011/http://www.navy.lk/index.php?id=482 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026220011/http://www.navy.lk/index.php?id=482 |date=2007-10-26 }}</ref> અને તમિલ ટાઈગર્સના નાણાકીય સ્રોતો ઉપર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આવેલી તવાઈ તેવા સકારાત્મક પરિબળોને કારણે, અગાઉ તમિલ ટાઈગર્સના કબ્જામાં રહેલા સમગ્ર વિસ્તાર ઉપર સરકારે નિયંત્રણ મેળવ્યું, આ વિસ્તારોમાં ટાઈગર્સની વાસ્તવિક રાજધાની [[કિલિનોચ્ચી]], મુખ્ય લશ્કરી થાણું [[મલાઈતિવુ]] અને સમગ્ર [[એ9 હાઈ-વે]]<ref name="blm-1/26-rebelbase">[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=a5Kn9DSTKa30&amp;refer=home શ્રીલંકાના દળોએ ઉત્તરપૂર્વમાં બળવાખોરોનો છેલ્લો મહત્વનો બૅઝ કબ્જે કર્યો], ''બ્લૂમબર્ગ'' .</ref>નો સમાવેશ થાય છે, આ કારણોસર એલટીટીઈએ આખરે 17 મે, 2009ના રોજ પરાજયનો સ્વીકાર કરવો પડ્યો.<ref name="correspondentscivil">{{cite web |author=From correspondents in Colombo |url=http://www.news.com.au/story/0,27574,25496902-401,00.html |title=Tamil Tigers admit defeat in civil war after 37-year battle |publisher=News.com.au |date= |access-date=2009-05-17 |archive-date=2009-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090519011848/http://www.news.com.au/story/0%2C27574%2C25496902-401%2C00.html |url-status=dead }}</ref> આ યુદ્ધના અંતને પગલે, શ્રીલંકાની સરકારે શ્રીલંકાને પોતાની ધરતી પરથી [[આતંકવાદ]]ને નેસ્તનાબુદ કરનાર આધુનિક વિશ્વના સૌપ્રથમ દેશ તરીકે વર્ણવ્યો.<ref>{{Cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20100522_09 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304170706/http://defence.lk/new.asp?fname=20100522_09 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304170706/http://defence.lk/new.asp?fname=20100522_09 |date=2016-03-04 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.philly.com/inquirer/currents/81082802.html#axzz0oktSyYYS |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113094544/http://www.philly.com/inquirer/currents/81082802.html#axzz0oktSyYYS |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113094544/http://www.philly.com/inquirer/currents/81082802.html#axzz0oktSyYYS |date=2010-01-13 }}</ref> ==ઉદભવ અને વિકાસ == આધુનિક સંઘર્ષના મૂળ બ્રિટીશ રાજ સુધી લંબાય છે, જયારે આ દેશ [[સિલોન]] તરીકે ઓળખાતો હતો. 20મી સદીના પ્રારંભિકગાળામાં આ દેશમાં રાજકીય સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવાના ઉદ્દેશ સાથે [[સિંહાલી]] જાતિની રાષ્ટ્રવાદી રાજકીય ચળવળ શરૂ થઇ હતી, શાંત મંત્રણાઓ બાદ બ્રિટીશરોએ 1948મા આ દેશને આઝાદી આપી હતી. સ્વતંત્રતાબાદ જયારે દેશના સૌપ્રથમ બંધારણની રચના કરવાની ઘડી આવી ત્યારે તે સમયે સિંહાલી અને તમિલ જાતિ વચ્ચેના મતભેદો ભડકી ઉઠ્યાં. 1936માં [[સ્ટેટ કાઉન્સિલ]]ની ચૂંટણી બાદ, [[લંકા સામા સમાજા પાર્ટી]] (એલએસએસપી)ના સદસ્યો [[એન. એમ. પરેરા]] અને [[ફિલીપ ગુણવર્દના]]એ સત્તાવાર ભાષા તરીકે અંગ્રેજીના સ્થાને સિંહાલી અને તમિલ ભાષાને રાખવાની માગ કરી. વર્ષ 1936ના નવેમ્બરમાં, સ્ટેટ કાઉન્સિલ દ્વારા 'આ ટાપુની નગરપાલિકા અને પોલીસ અદાલતોની કાર્યવાહી [[સ્થાનિક]] ભાષામાં હોવી જોઈએ' અને '[[પોલીસ મથકો]]માં કરાતી નોંધો સરકારે જણાવેલી ભાષામાં નોંધાવી જોઈએ' એવા પ્રસ્તાવ પસાર કરવામાં આવ્યા અને તે કાયદા સચિવને સોંપવામાં આવ્યા. જો કે, 1944માં, [[જે. આર. જયવર્ધને]]એ સ્ટેટ કાઉન્સિલમાં એવી રજૂઆત કરી કે સત્તાવાર ભાષા તરીકે [[અંગ્રેજી]]ના સ્થાને [[સિંહાલી]]ને રાખવી જોઈએ.<ref>{{cite web|title=Mr.J.R.Jayawardene on 'Sinhala Only and Tamil Also' in the Ceylon State Council|url=http://www.tamilnation.org/indictment/indict004.htm#Mr.J.R.Jayawardene}}</ref> 1956માં વડાપ્રધાન [[એસ. ડબલ્યુ. આર. ડી. ભંડારનાયકે]]એ [[સિંહાલા ઓન્લી એક્ટ]] પસાર કરતા જાતીય હિંસા ભડકી ઉઠી. આ આંતરવિગ્રહ એ ત્યારપછીના ભડકાઉ રાજકારણમાં વૃદ્ધિનું પ્રત્યક્ષ પરિણામ છે.{{Citation needed|date=May 2009}}[[તમિલ યુનાઈટેડ લિબરેશન ફ્રન્ટ]] (ટીયુએલએફ)ની રચના અને તેના 1976ના વેડુકોટ્ડેઈ (વેટ્ટુકોટ્ટઈ) ઠરાવને કારણે આ મુદ્દો વધુ ઉગ્ર બન્યો. 1963માં, શ્રીલંકાની સરકાર દ્વારા ઓઈલ કંપનીઓના રાષ્ટ્રીયકરણના ટૂંક સમય બાદ જ, એક અલગ તમિલ રાજ્ય '[[તમિલ ઈલમ]]' સાથે સંબંધિત દસ્તાવેજોનું વિતરણ થવું શરૂ થયું. આ સમયે, કોલમ્બોમાં બ્રિટીશ [[હાઈ કમિશન]]નાં એક કર્મચારી [[એન્ટન બાલાસિંઘમે]] અલગાવવાદી ગતિવિધિમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. બાદમાં તેણે બ્રિટન સ્થળાંતર કર્યું, જ્યાં તે લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઈલમનો મુખ્ય વિચારક બન્યો. 1960ના દશકના આખરી ભાગમાં, ઘણાં તમિલ યુવાનોએ, જેમાં [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]] પણ હતો, પણ આ ગતિવિધિમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. આ તમામ દળોએ એકસાથે ભેગા થઈને 1972માં [[તમિલ ન્યૂ ટાઈગર્સ]]ની રચના કરી. આ સંગઠન પહેલી સદીના [[ચૌલ સામ્રાજ્ય]]ની વિચારસરણીની આસપાસ રહીને રચાયું હતું. આ સામ્રાજ્યનું પ્રતીક વાઘ હતો. આ ઉપરાંતની હિલચાલમાં, [[માન્ચેસ્ટર]] તથા [[લંડન]]માં ઈલમ રિવોલ્યૂશનરી ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ સ્ટુડન્ટ્સની રચના થઈ; જે આ પ્રદેશમાં ઈલમીસ્ટ ગતિવિધિની કરોડરજ્જુ સમાન બની ગયું, આ સંગઠન વસવાટ માટે આવતા લોકોના પાસપોર્ટ તથા રોજગારની વ્યવસ્થા કરતું તથા તેમની પાસેથી ભારે વેરો વસૂલતું. આ સંગઠન ઈલમવાદી લોજિસ્ટીકલ ઓર્ગેનાઈઝેશનનો આધાર બની હતી, તેને બાદમાં [[લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઈલમે]] સંપૂર્ણપણે હસ્તગત કરી લીધી હતી. ટીયુએલએફએ ટીએનટીના યુવાન આક્રમણખોરોનાં સશસ્ત્ર પગલાને ટેકો આપ્યો હતો અને તેમને "અમારા છોકરા" તરીકેનું બિરૂદ આપ્યું હતું. આ "છોકરા" યુદ્ધ બાદ વસતીમાં જે વધારો થાય તેની ફળશ્રુતિરૂપ હતા. ઘણાં થોડાઘણાં શિક્ષિત, બેરોજગાર તમિલ યુવાનોએ પોતાની સમસ્યાના ઉકેલ માટે ક્રાંતિકારી રીતો તરફ વળ્યાં. ડાબેરી પક્ષો લાંબા સમય સુધી "બિન-સાંપ્રદાયિક" રહ્યાં હતા, પરંતુ ફેડરલ પાર્ટી (તેમજ તેના ફણગાં સમાન ટીયુએલએફ), અત્યંત રૂઢિચુસ્ત હતી અને તેમાં વેલ્લાલા જાતિવાદનું વર્ચસ્વ હતું, તેણે ભાષાકીય અધિકારો માટેની પોતાની લડાઈમાં ડાબેરીઓ સાથે રહીને રાષ્ટ્રીય જોડાણની રચના કરવાનો પ્રયાસ કર્યો નહીં. જુલાઈ 1977માં [[યુએનપી]]ને ચૂંટણીમાં જ્વલંત વિજય મળ્યો, તેને પગલે ટીયુએલએફ મુખ્ય વિરોધ પક્ષ બન્યો, જેણે કુલ મતોમાંથી આશરે છઠ્ઠાં ભાગના મત શ્રીલંકાના ભાગલાની વિચારધારાના આધારે જીત્યાં હતા. 1977ના ઓગસ્ટમાં, [[જુનિયસ રિચર્ડ જયવર્ધને]]ની નવી યુએનપી સરકારે બહુમતી સિંહાલી વિસ્તારોમાં રહેતા તમિલોની વિરુદ્ધ એક સુઆયોજિત કાર્યક્રમ સાથે ડાબેરીઓ ઉપર પોતાનો હુમલો ચાલુ રાખ્યો. ઓગસ્ટમાં, સરકારે કેવળ તમિલો દ્વારા માગવામાં આવેલા શિક્ષણના અધિકારોને જ મંજૂરી આપી.<ref name="kms">ch. 38.</ref> પરંતુ શ્રીલંકાનું વિભાજન કરીને તમિલ રાજ્યની રચના કરવાના પોતાના ચૂંટણી વાયદાને પૂરો કરવામાં નિષ્ફળ સાબિત થયેલી તમિલ નેતાગીરી હવે તમિલ આક્રમણખોરો ઉપર પોતે જે નિયંત્રણ ધરાવતી હતી તે ગુમાવી રહી હતી.{{Citation needed|date=May 2009}} ==આંતરવિગ્રહમાં ભડકો== શ્રીલંકામાં ચાલી રહેલી સંઘર્ષની રાજનીતિને પગલે, ઉત્તર અને પૂર્વનાં તમિલ યુવાનોએ [[આક્રમણવાદી જૂથો]]ની રચના કરવાનું શરૂ કર્યું. આ જૂથોએ સ્વતંત્ર ધોરણે કોલમ્બો તમિલ નેતાગીરી વિકસાવી. આ પૈકીનું સૌથી જાણીતું જૂથ હતું ટીએનટી, જેણે બાદમાં 1976માં પોતાનું નામ બદલીને લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઈલમ અથવા [[એલટીટીઈ]] કર્યું. પ્રારંભિક ગાળામાં, એલટીટીઈએ રાજ્ય વિરૂદ્ધ હિંસાત્મક અભિયાન હાથ ધર્યું, જેમાં ખાસ કરીને પોલીસના માણસોને લક્ષ્ય બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ ઉરાંત તેણે ઉદારમતવાદી તમિલ રાજકારણીઓનો પણ ઉપયોગ કર્યો જેમણે સરકાર સાથે વાતચીત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. 1975માં પ્રભાકરન દ્વારા જાફનાનાં મેયર આલ્ફ્રેડ દુરાઈઅપ્પાહની હત્યા એ એલટીટીઈની સૌપ્રથમ મોટી કામગીરી હતી. પ્રારંભિક વિગ્રહમાં એલટીટીઈની ''કામ કરવાની રીત'' હત્યાઓ ઉપર આધારિત રહી હતી. 1977માં ખુદ એલટીટીઈના આગેવાન પ્રભાકરન દ્વારા તમિલ સાંસદ એમ. કેનેગારત્નમની હત્યા કરવામાં આવી.<ref>નારાયણ સ્વામી, "ઈનસાઇડ અન ઇલ્યૂઝિવ માઇન્ડ-પ્રભાકરન" કોણાર્ક પબ્લિશર્સ, નવી દિલ્હી, 2003.</ref> જુલાઈ 1983માં, દેશની ઉત્તરમાં રહેલા લશ્કર ઉપર એલટીટીઈએ જાનલેવા હુમલો કરીને 13 સૈનિકોને મારી નાખ્યાં.<ref>{{cite news | url = http://www.radioaustralia.net.au/news/timelines/s1708507.htm | title = Timeline - Conflict in Sri Lanka|work =|publisher = [[Radio Australia]]| date =}}</ref> પોતાના લાભ માટે રાષ્ટ્રવાદી લાગણીઓનો ઉપયોગ કરીને, જયવર્ધનેએ દેશની રાજધાની [[કોલમ્બો]] તથા અન્ય જગ્યાઓએ (જુઓ [[બ્લેક જુલાઈ]]) સામુહિક હત્યાઓ અને [[કતલ]]ની ગોઠવણ કરી - અલબત્ત દેશના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સંખ્યાબંધ કતલો નોંધાઈ હતી, જે એલટીટીઈના હુમલા પૂર્વે થઈ હતી.{{Citation needed|date=July 2009}} 400થી 3,000 વચ્ચેની સંખ્યામાં તમિલો માર્યા ગયા હોય તેવો અંદાજ છે,<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3090111.stm | title = Twenty years on - riots that led to war|work =|publisher = BBC News| date = 23 July 2003 | access-date= January 4, 2010}}</ref> તથા ઘણાં લોકો સિંહાલી-બહુમતી વિસ્તારોમાંથી નાસી ગયા હતા. સામાન્ય રીતે આ તબક્કાને આંતરવિગ્રહની શરૂઆત માનવામાં આવે છે. પ્રારંભમાં એલટીટીઈ ઉપરાંત, સંખ્યાબંધ આક્રમણવાદી જૂથો હતા. એલટીટીઈનો અભિપ્રાય એવો હતો કે સંખ્યાબંધ જૂથોને બદલે એક જ જૂથ હોવું જોઈએ, તેનો ખ્યાલ [[પીએલઓ]] પરથી આવ્યો હતો. પ્રારંભમાં એલટીટીઈએ 1984ના [[કેન્ટ અને ડૉલર ફાર્મ્સ ખાતે નાગરિકોના હત્યાકાંડ]] અને 1985ના [[અનુરાધાપુરા ખાતે 146 નાગરિકોની હત્યા]] જેવા વિનાશક હુમલાઓને લીધે વર્ચસ્વ હાંસલ કર્યું હતું. [[કુમુદિની બોટ હત્યાકાંડ]] કે જેમાં 23 તમિલ નાગરિકો માર્યા ગયા હતા તે ઘટનાનો સરકારી દળો સામે દેખીતો બદલો લેવા માટે અનુરાધાપુરા હત્યાકાંડ કરવામાં આવ્યો હતો. સમય સાથે એલટીટીઈએ અન્ય લગભગ તમામ આક્રમણવાદી તમિલ જૂથોને પોતાની સાથે ભેળવી દીધા અથવા તો તેઓ મહદઅંશે નાશ પામ્યાં. આના પરિણામસ્વરૂપે, ઘણાં તમિલ જૂથો-નાના પક્ષોએ શ્રીલંકાની સરકાર સાથે [[અર્ધલશ્કરી]] દળો તરીકે કામ કરવાનું બંધ કર્યું અથવા તો હિંસાનો અસ્વીકાર કરીને રાજકારણની મુખ્ય ધારામાં ભળી ગયા, અને એવાં કેટલીક તમિલ-કેન્દ્રી રાજકીય પક્ષો પણ રહ્યાં કે જેમણે સ્વતંત્ર રાજ્યની એલટીટીઈની કલ્પનાનો વિરોધ કર્યો. એલટીટીઈ અને સરકાર વચ્ચેની શાંતિ મંત્રણાનો 1985માં [[થિમ્પુ]]માં પ્રારંભ થયો, પરંતુ તે ટૂંક સમયમાં જ નિષ્ફળ નીવડી, અને વિગ્રહ યથાવત રહ્યો. 1986માં આ વિગ્રહના ભાગરૂપે ઘણાં નાગરિકોની [[હત્યા]] કરવામાં આવી. 1987માં, સરકારના દળોએ એલટીટીઈના લડવૈયાઓને ઉત્તરીય શહેર [[જાફના]] સુધી ધકેલી દીધા. એપ્રિલ 1987માં, સરકારી દળો અને એલટીટીઈના લડવૈયાઓ વચ્ચેનાં સંઘર્ષે વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને બન્ને પક્ષો શ્રેણીબદ્ધ વખત લોહિયાળ સંઘર્ષમાં ઉતર્યાં. એલટીટીઈના આધિપત્ય હેઠળ રહેલા જાફના દ્વીપકલ્પના પ્રદેશને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવા માટે મે-જૂન 1987માં શ્રીલંકાના સૈન્યએ "ઓપરેશન લિબરેશન" અથવા "વદામરાચ્ચી ઓપરેશન" તરીકે ઓળખાતા આક્રમણનો પ્રારંભ કર્યો. આ આક્રમણ એ સ્વતંત્રતા મેળવ્યા બાદ શ્રીલંકાની ધરતી ઉપર શ્રીલંકાના સૈન્યએ લડેલી સર્વપ્રથમ પરંપરાગત યુદ્ધ હતું. આ સૈન્ય આક્રમણ સફળ રહ્યું હતું અને વલ્વેટ્ટીથુરાઈ ખાતે એલટીટીઈના નેતા પ્રભાકરન તેમજ [[સી ટાઈગર]]ના નેતા સૂસાઈ આગળ વધતા દળોના હાથમાંથી માંડ માંડ બચ્યાં હતા. આ ઓપરેશનમાં સામેલ થયેલા મુખ્ય લશ્કરી અધિકારીઓમાં લેફ્ટનન્ટ કર્નલ વિપુલ બોતેજુ, લેફ્ટનન્ટ કર્નલ સરથ જયવર્ધને, કર્નલ [[વિજયા વિમલરત્ને]], બ્રિગેડિયર [[ડેન્ઝિલ કોબેકદુવા]] અને મેજર [[ગોતબ્ય રાજપક્ષા]]નો સમાવેશ થાય છે. જુલાઈ 1987માં, એલટીટીઈએ સૌપ્રથમવાર [[આત્મઘાતી]] હુમલો કર્યોઃ [[બ્લેક ટાઈગર્સ]]ના "કેપ્ટન મિલરે" વિસ્ફોટકો ભરેલી એક નાની ટ્રક હંકારીને કિલ્લેબંધી ધરાવતા શ્રીલંકાન સૈન્યના કેમ્પની દિવાલમાં ઘુસાડી દીધી, આ ઘટનામાં ચાલીસ સૈનિકો માર્યા ગયા હોવાના અહેવાલ હતા. ત્યારપછી તેમણે આશરે 170 આત્મઘાતી હુમલા કર્યાં, જે વિશ્વભરમાં અન્ય કોઈ પણ સંગઠને કરેલા આત્મઘાતી હુમલાની તુલનાએ વધારે છે, તેમજ આત્મઘાતી હુમલાઓ એલટીટીઈનો ટ્રેડમાર્ક અને આંતરવિગ્રહનું લક્ષણ બની ગયા.<ref name="janes1">''જેન'સ ઇન્ફર્મેશન ગ્રૂપ'' , [http://www.janes.com/security/international_security/news/usscole/jir001020_1_n.shtml સ્યુસાઇડ ટેરેરિઝમઃ અ ગ્લોબલ થ્રેટ]. </ref> માનવ અધિકાર કાર્યકર્તા [[ફાધર મેરી બેસ્ટિયન]] અને [[જ્યોર્જ જયરાજાસિંઘમ]]ની હત્યા સરકારી દળોને કારણે થઈ હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન થયેલી સેંકડો હત્યાઓના નમૂનારૂપ આ હત્યાઓ હતી.<ref name="pc">{{cite web |url=http://storage.paxchristi.net/AP29E97.pdf#search=%22Fr.%20Mary%20Bastian%20%22|title= Speaking truth to power:the human rights situation in Sri Lanka|access-date= 2006-03-26 |work=Paxchristi }}</ref> ==ભારતની સંડોવણી== ભારતના નેતાઓ ભારતને આ પ્રદેશમાં પ્રાદેશિક તાકાત તરીકે રજૂ કરવાની આકાંક્ષા ધરાવતા હતા, તથા તેમને એ ડર પણ હતો કે ક્યાંક ભારતના તમિલો પણ સ્વતંત્રતાની માગ ન ઉઠાવે, આ કારણોસર 1980ના દશકમાં [[ભારતે]] આ વિગ્રહમાં ઝૂકાવ્યું. ભારતના રાજ્ય [[તમિલનાડુ]]માં ખાસ કરીને આ પ્રકારની માગ મજબૂત હતી, જ્યાં જાતિય સમાનતાને કારણે શ્રીલંકાના તમિલોને સ્વતંત્રતા માટે મજબૂત આધાર મળ્યો હતો. આ સંઘર્ષ દરમિયાન, ભારતની કેન્દ્ર તથા રાજ્ય સરકારોએ બન્ને પક્ષે ભિન્ન રીતે ટેકો આપ્યો. 1980ના દશકના પ્રારંભમાં, ભારતે પોતાની ગુપ્તચર સંસ્થા [[રૉ]] મારફત એલટીટીઈ અને તેની પ્રતિસ્પર્ધી [[તમિલ ઈલમ લિબરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન]] (ટીઈએલઓ) સહિતના શ્રીલંકાના સંખ્યાબંધ આતંકવાદી જૂથોને હથિયારો, તાલીમ અને નાણાકીય ટેકો આપ્યો.{{Citation needed|date=October 2009}} એલટીટીઈનો વિકાસ રૉ પાસેથી તેને મળેલી પ્રારંભિક સહાયને લીધે થયો. એવું માનવામાં આવે છે કે વિવિધ આતંકવાદી જૂથોને ટેકો આપીને, ભારતની સરકાર, તમિલ સ્વતંત્રતા ચળવળ વિભાજિત રહેશે તથા તેમના ઉપર પોતે સીધો કાબુ રાખી શકશે, એવી આશા સેવતી હતી.<ref name="at1">''એશિયા ટાઈમ્સ'' [http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FC26Df04.html વ્હૂ'સ બિહાઈન્ડ ધ એલટીટીઇ સ્પ્લિટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821195541/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FC26Df04.html |date=2016-08-21 }}.</ref> 1980ના દશકના આખરી ભાગમાં ભારતે આ વિગ્રહમાં વધુ સક્રિય ભાગ લીધો, અને 5 જુલાઈ, 1987ના રોજ, [[ભારતીય વાયુ દળે]] [[જાફના]]માં [[હવામાંથી ખોરાકના પાર્સલ ફેંક્યાં]], તે સમયે આ વિસ્તાર શ્રીલંકાના દળોના [[કબ્જા હેઠળ]] હતો. શ્રીલંકાની સરકારે એવું જણાવ્યું કે તેઓ એલટીટીઈને મ્હાત આપવાની નજીક છે તે સમયે, ભારતે એલટીટીઈના આધિપત્ય હેઠળના વિસ્તારોમાં પેરાશુટ દ્વારા 25 ટન ખોરાક અને દવા ઉતારી અને બળવાખોરોને પ્રત્યક્ષપણે ટેકો આપ્યો.<ref>{{cite news|url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&res=9B0DE0D8173FF936A35755C0A961948260&n=Top%2fNews%2fWorld%2fCountries%20and%20Territories%2fIndia| title = India airlifts aid to tamil rebels| work = STEVEN R. WEISMAN|publisher = New York Times| date = 5 June 1987 | first=Steven R. | last=Weisman | access-date= April 9, 2010}}</ref> વાટાઘાટો યોજાઈ, અને 29 જુલાઈ, 1987ના રોજ ભારતના વડાપ્રધાન [[રાજીવ ગાંધી]] તથા શ્રીલંકાના પ્રમુખ [[જયવર્ધને]] દ્વારા [[ભારત-શ્રીલંકા શાંતિ સમજૂતી]] પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા. આ સમજૂતી હેઠળ, શ્રીલંકાની સરકારે [[પ્રાંતો]]ને [[સત્તા સોંપણી]], બાદમાં જનમત લેવાની શરતે ઉત્તરીય અને પૂર્વીય પ્રાંતોનો [[એક જ પ્રાંત]]માં સમન્વય અને તમિલ ભાષાને આધિકારિક દરજ્જા ([[શ્રીલંકાના બંધારણ]]માં 13મા સુધારા દ્વારા આ જોગવાઈને કાયદાનું સ્વરૂપ અપાયું હતું)સહિતની તમિલોની વિવિધ માંગણીઓ સામે સંખ્યાબંધ છૂટછાટ આપી હતી. ભારત શ્રીલંકાના ઉત્તર તથા પૂર્વ વિસ્તારમાં [[ભારતીય શાંતિ રક્ષક દળ]] (આઈપીકેએફ) તરીકે ઓળખાતા દળ દ્વારા વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા તથા તમિલ બળવાખોરોને સહાય કરવાનું બંધ કરવા સંમત થયું. એલટીટીઈ સહિતના આતંકવાદી જૂથો, અલબત્ત પ્રારંભમાં અનિચ્છા હોવા છતાં, આઈપીકેએફ (IPKF) સામે પોતાના હથિયારો મૂકવા સંમત થયા, જેને કારણે પ્રારંભમાં યુદ્ધવિરામ થયો અને આતંકવાદી જૂથોમાં સામાન્ય [[નિઃશસ્ત્રીકરણ]] જોવા મળ્યું. ભારત-શ્રીલંકા સમજૂતિ પર હસ્તાક્ષર થયા પછી તરત જ જે. આર. જયવર્ધનેએ એવી ઘોષણા કરી કે તેઓ છેલ્લી બુલેટ સુધી ભારતીયો સામે લડશે. આના લીધે દક્ષિણમાં અશાંતિ ઊભી થઈ. શ્રીલંકાના ઉત્તરના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં નિયંત્રણ હાથમાં લેવા માટે આઈપીકેએફનું આગમન થતાં શ્રીલંકાની સરકારે વિરોધને કચડી નાખવા માટે પોતાના દળો દક્ષિણમાં (ભારતના વિમાનોમાં) ખસેડ્યાં. આને લીધે દક્ષિણમાં [[જનાથા વિમુક્થિ પેરામુના]] દ્વારા [[બળવો]] થયો, જેને આગામી બે વર્ષમાં લોહિયાળ ઢબે દાબી દેવામાં આવ્યો હતો. મોટાભાગના તમિલ આતંકવાદી જૂથો પોતાના હથિયારો હેઠા મૂકી દેવા તથા સંઘર્ષનો શાંતિજનક ઉકેલ શોધવા સંમત થયા, તે સમયે એલટીટીઈએ પોતાના લડવૈયાઓને શસ્ત્રવિહીન કરવાની ના પાડી દીધી.<ref name="cp1">{{cite news| url =http://www.chinapost.com.tw/latestnews/20061228/43353.htm| title =Tamil rebels abduct 2 rivals, Sri Lankan military says| work =| agency =Associated Press| date =12 December 2006| access-date =7 સપ્ટેમ્બર 2010| archive-date =17 ઑક્ટોબર 2015| archive-url =https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.chinapost.com.tw/latestnews/20061228/43353.htm| url-status =dead}}</ref> સમજૂતીની સફળતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આતુર બનેલી, આઈપીકેએફે (IPKF) બળ દ્વારા એલટીટીઈ (LTTE) ને વિખેરી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો અને આખરે તેમની સાથે પૂર્ણ-સ્વરૂપના સંઘર્ષમાં ઉતરી. આ ત્રણ વર્ષના સંઘર્ષ દરમિયાન ઘણાં માનવ અધિકાર જૂથો તેમજ કેટલાક ભારતીય માધ્યમોએ આઈપીકેએફ પર માનવ અધિકારોનો વિવિધ પ્રકારે ભંગ કરાતો હોવાનો આરોપ પણ મૂકવામાં આવ્યો. ટૂંક સમયમાં જ તમિલોએ પણ આઈપીકેએફ સામે ઉગ્ર વિરોધ નોંધાવ્યો.<ref>બાલાસિંઘમ, એડલ. (2003) ''ધ વિલ ટુ ફ્રીડમ- અન ઇનસાઇડ વ્યૂ ઓફ તમિલ રેઝિસ્ટન્સ'' . ફૅરમેક્સ પબ્લિશિંગ લિ., બીજી આવૃત્તિ. આઈએસબીએન 1-929145-01-2</ref><ref>નોર્થઇસ્ટ સેક્રેટેરિયટ રિપોર્ટ ઓન હ્યુમન રાઇટ્સ 1974-2004 (જુઓ વધુ વાંચન વિભાગ)</ref> તેની સાથે સાથે જ, રાષ્ટ્રવાદી લાગણીએ ઘણાં સિંહાલીઓને શ્રીલંકામાં ભારતની ઉપસ્થિતિ ચાલુ રહેવાની સામે વિરોધ નોંધાવવા પ્રેર્યા. આના પરિણામે શ્રીલંકાની સરકારે ભારતને આ દ્વીપમાંથી ચાલ્યા જવા જણાવ્યું, અને તેણે કથિતરૂપે એલટીટીઈ સાથે એક ગુપ્ત સંધિ કરી જેના લીધે યુદ્ધવિરામ થયો. એલટીટીઈ અને આઈપીકેએફની વચ્ચેનો વારંવારનો સંઘર્ષ ચાલુ રહ્યો, અને કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, ભારતના દળો પાછા ચાલ્યા જાય તે માટે ખુદ શ્રીલંકાની સરકારે જ બળવાખોરોને શસ્ત્રો પૂરા પાડ્યાં.<ref>દિસ્સાનાયકા, ટી. ડી. એસ. એ. - "વૉર ઓર પીસ ઇન શ્રીલંકા, વોલ્યુમ ટુ" પેજ 332. સ્વસ્તિક (પ્રા.) લિ., 1998.</ref> આઈપીકેએફમાં જાનહાનિનો આંક ઊંચો હોવા છતાં અને બન્ને પક્ષે આઇપીકેએફને પાછી ખેંચવાના પોકારો ઉઠવા છતાં, ગાંધીએ શ્રીલંકામાંથી આઇપીકેએફને હટાવવાનો ઇનકાર કરી દીધો. જો કે, ડિસેમ્બર 1989માં ભારતીય સંસદની ચુંટણીમાં તેમની હારને પગલે, નવા વડા પ્રધાન [[વી. પી. સિંહે]] આઇપીકેએફને પાછી ખેંચવાના આદેશ આપ્યા, 24 માર્ચ, 1990ના રોજ શ્રીલંકાથી આઇપીકેએફનું છેલ્લું જહાજ રવાના થયું. શ્રીલંકામાં 32 મહિના સુધી આઇપીકેએફની ઉપસ્થિતિ દરમિયાન 1,100 ભારતીય સૈનિકો અને આશરે 5,000 શ્રીલંકાવાસીઓ માર્યા ગયા. ભારત સરકારને આશરે રૂ. 20 અબજનો ખર્ચ થયો હોવાનો અંદાજ છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ===રાજીવ ગાંધીની હત્યા=== 1991માં ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન [[રાજીવ ગાંધી]]ની આત્મઘાતી બૉમ્બર [[થેનમુલી રાજારત્નમે]] હત્યા કરતાં, ભારત દ્વારા એલટીટીઈને અપાતા ટેકાના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો. ત્યારપછીના ભારતીય માધ્યમોના અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યા અનુસાર પ્રભાકરને રાજીવ ગાંધીનો ખેલ ખતમ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો કારણ કે તે ગાંધીને તમિલ સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષનો વિરોધી માનતો હતો અને તેને એવો ડર હતો કે જો રાજીવ ગાંધી 1991ની ચૂંટણી જીતી જશે તો તે આઇપીકેએફને ફરી મોકલી શકે છે. પ્રભાકરને આઇપીકેએફને "શેતાની દળ" ગણાવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url = http://www.rediff.com/news/1998/jan/28rajiv3.htm| title = Prabhakaran had Rajiv killed for being 'anti-Tamil'| work =|publisher = Rediff| date = 31 August 2006}}</ref> 1998માં, ખાસ જજ વી. નવનીથમની અદાલતે એવું તારણ કાઢ્યું કે એલટીટીઇ અને તેનો નેતા વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન આ હત્યા માટે જવાબદાર છે.<ref>{{cite news | url = http://www.rediff.com/news/1998/jan/28rajiv.htm| title = 26 sentenced to death for Rajiv Gandhi's assassination| work = | publisher = Rediff| date = 31 August 2006}}</ref> 2006માં એક મુલાકાતમાં, એલટીટીઈનાં વિચારક એન્ટન બાલાસિંઘમે આ હત્યા બદલ ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો, અલબત્ત તેમણે આ માટે કોઈ સીધી જવાબદારી સ્વીકારી નહોતી.<ref>{{cite news | url = http://www.ndtv.com/template/template.asp?template=Lanka&slug=LTTE+regrets+Rajiv+assassination%3A+Anton&id=19706&callid=0| title = LTTE regrets Rajiv assassination: Anton| work = | publisher = NDTV.com| date = 28 June 2006}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.wtop.com/index.php?nid=385&sid=833337 | title = Tiger Apologizes for Rajiv Gandhi's Death| work =|publisher = Associated Press via WTOP|date = 27 June 2006 }}</ref> શ્રીલંકામાં ચાલી રહેલી શાંતિ પ્રક્રિયાનું ભારત બાહ્ય નિરીક્ષક બની રહ્યું છે. ઘણા જૂથોએ વારંવાર [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]]નાં પ્રત્યાર્પણની માગ પણ ઉઠાવી. પ્રભાકરન હવે મૃત્યુ પામ્યો છે.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1932835.stm | title = Tamil Nadu demands Tiger extradition| work =|publisher = BBC |date = 16 April 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> ===તમિલોનો ટેકો=== 2008માં, ભારતની મિશ્ર કેન્દ્ર સરકાર [[તમિલ રાષ્ટ્રવાદ]] પર આધારિત પડકારો, રાજીનામાઓ અને ધરપકડો વડે હચમચી ઉઠી, અને તેથી શ્રીલંકાના તમિલોને ટેકો આપ્યો. તમિલ-તરફી ડીએમકે પાર્ટી રાજ્ય અને કેન્દ્રમાં સત્તામાં આવતા, એવું માનવામાં આવતું હતું કે ભારત તરફથી તમિલોને વધુ રાજકીય ટેકો મળશે. 2008માં, આ પક્ષનાં વડા અને તમિલનાડુના મુખ્યપ્રધાન [[કરુણાનિધિ]]એ શ્રીલંકાના સંઘર્ષમાં તમિલ નાગરિકોની જાનહાનિનાં વધતા જતા આંક સામે પોતાનાં પક્ષના વિરોધસ્વરૂપે પોતાના [[ઘણાં સાંસદોના રાજીનામાંનો સ્વીકાર]] કર્યો હતો. ત્યારપછી, એમડીએમકેના સ્થાપક અને [[મહાસચિવ]] [[વેઈકો]]ની રાષ્ટ્રદ્રોહના આરોપસર ધરપકડ કરવામાં આવી કેમ કે તેમણે એવું કહ્યું હતું કે તમિલોના પક્ષે રહીને લડવા માટે પોતે હથિયારો ઉઠાવશે. તેમણે શ્રીલંકાના તમિલોની હત્યા કરવામાં શ્રીલંકાની સરકારને મદદગારી કરવાનો ભારત સરકાર ઉપર આરોપ મૂક્યો હતો. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે જો ભારત શ્રીલંકા સામે આર્થિક પ્રતિબંધો લાદે તો શ્રીલંકાએ યુદ્ધવિરામની વિનંતી ધ્યાનમાં લેવી પડે.<ref>[http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=%E2%80%98Impose+economic+sanctions+on+Lanka%E2%80%99&amp;artid=jaOZ19vtMzY=&amp;SectionID=vBlkz7JCFvA=&amp;MainSectionID=vBlkz7JCFvA=&amp;SectionName=EL7znOtxBM3qzgMyXZKtxw==&amp;SEO= ઇમ્પોઝ ઇકોનોમિક સેંક્શન્સ ઓન લંકા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>એક જવલ્લે જ જોવા મળતી એકતાના પ્રદર્શનમાં, તમિલનાડુ વિધાનસભાના તમામ પક્ષોએ સર્વસંમતિથી આ સંઘર્ષનો યુદ્ધવિરામ કરાવવાની માગ કરી, જ્યારે કેન્દ્ર સરકારને એવી અપીલ કરી કે તે શ્રીલંકાના સૈન્ય આક્રમણને રોકવાનો પ્રયાસ કરે. એક દશક કરતા પણ વધુ સમય સુધી આ મુદ્દે દૂરી જાળવી રાખનારા કૉંગ્રેસ પક્ષે જણાવ્યું કે યુદ્ધવિરામની આવશ્યક્તાના મુદ્દે બે મત હોઈ શકે નહિ. પક્ષનાં સ્થાનિક નેતા ડી સુદર્શનમે જણાવ્યું કે આ યુદ્ધને અટકાવવા માટે કેન્દ્ર પ્રયાસ કરી રહ્યું છે અને ટૂંક સમયમાં જ પરિણામો જાણવા મળશે. કૉંગ્રેસના વ્હિપ પીટર આલ્ફોન્સે પોતાનો પક્ષ શ્રીલંકાના તમિલોના હિતોની વિરુદ્ધમાં કામગીરી કરી રહ્યો હોવાનો ઈનકાર કર્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે તેઓ શ્રીલંકાના તમિલોના કલ્યાણ માટે કૉંગ્રેસ પક્ષે કરેલા પ્રયાસોનું વર્ણન કરવા તૈયાર છે. વિરોધપક્ષનાં ઉપ-નેતા અને એઆઈએડીએમકેનાં વરિષ્ઠ નેતા, ઓ. પનીરસેલ્વમે એવો આક્ષેપ મૂક્યો હતો કે શ્રીલંકાની સરકારનો "હઠીલો અભિગમ" આ યુદ્ધ ચાલુ રહેવા પાછળનું કારણ હતું. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે શ્રીલંકાનું સૈન્ય શાળાઓ અને જાહેર સ્થળોએ બોમ્બ વરસાવી રહી છે જેના કારણે બાળકો સહિત નિર્દોષ લોકોના મોત નીપજ્યાં છે. આ ટાપુના એક નાના ભાગમાં ધકેલાઈ ગયેલી એલટીટીઈએ પોતાની નેતાગીરીને નેસ્તનાબૂદ થવામાંથી બચાવી લેવા માટે ભારતના તમિલ પક્ષોને ગંભીર આજીજી કરી, જેના પરિણામે ભારતના ઘણાં તમિલ રાજકારણીઓએ શ્રીલંકાની સરકારને તાત્કાલિક યુદ્ધવિરામ જાહેર કરવા માટે વિનંતી કરી.<ref>[http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=2&amp;theme=&amp;usrsess=1&amp;id=230675 ]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050428034318/http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=2 |date=2005-04-28 }}</ref> ==એલમ યુદ્ધ-2== તમિલ સમુદાયને મનાવીને શાંત કરવા માટે 1980 અને 1990ના દશક દરમિયાન શ્રીલંકાની એક પછી એક સરકારે સંખ્યાબંધ સત્તાવાર કાયદાઓ ઘડ્યાં જેમાં તમિલને [[અધિકારીક ભાષા]] તરીકે માન્યતા આપવાનો અને દેશના ઉત્તરીય અને પૂર્વીય પ્રાંતનો વિલય કરવા જેવા પગલાઓનો સમાવેશ થતો હતો. તેમ છતાં, હિંસાનો દોર ચાલુ રહ્યો, કેમકે એલટીટીઈએ પૂર્વીય અને ઉત્તર-પૂર્વીય વિસ્તારોના આંતરિયાળ ગ્રામીણ પ્રદેશોમાં રહેતા નિર્દોષ ગામવાસીઓની હત્યા કરવાનું યથાવત રાખ્યું હતું. ડૉલર અને કેન્ટ ફાર્મનાં હત્યાકાંડ કે જેમાં રાત્રિના સમયે નિંદ્રા માણી રહેલા સેંકડો પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોની મસ્તક ઉપર કુહાડાઓનાં જીવલેણ ઘા મારીને હત્યા કરવામાં આવી હતી, તે બન્ને હત્યાકાંડ એલટીટીઈનાં આતંકવાદના દયાવિહીન કારસ્તાન હતા. એલટીટીઈનો પ્રતિકાર કરનાર કેટલાક પુરુષોનાં હાથ પાછળથી બાંધી દઇને કતલ કરવામાં આવી. આતંકવાદની આ રીતરસમોનો ઉપયોગ એલટીટીઈએ સિંહાલી તથા મુસ્લિમ ખેડૂતોને ડરાવીને ભગાડી દેવા માટે કર્યો અને ટૂંક સમયમાં જ ઉત્તરના વિસ્તારો પર નિયંત્રણ મેળવી લીધું. આ દેખતી રીતે જ શ્રીલંકામાં જાતિય નાબૂદીકરણની દિશામાં કરાયેલું કામ હતું. [[ભારતીય શાંતિ રક્ષક દળ]]ને જ્યારે પાછું ખેંચવામાં આવ્યું, તે સમયે એલટીટીઈએ પોતાના આધિપત્ય હેઠળના આ વિસ્તારોમાં સરકાર-જેવી ઘણી કામગીરીઓ શરૂ કરી. જે સમયે સરકારે જેવીપી પર આક્રમણ કર્યું, તે સમયે એલટીટીઇ એ હરીફ તમિલ જૂથોનો નાશ કરવાની કામગીરી ઉપાડી, જેથી 1990માં હંગામી યુદ્ધવિરામ થયો. યુદ્ધના બન્ને પક્ષો પોતપોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કરી ચૂક્યાં હતા, તે સમયે બન્ને એકબીજાનો સામનો કરવા ઉત્સાહિત હતા અને યુદ્ધવિરામનો ભંગ થયો. જાફનાનો કબ્જો પુનઃ પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરવા માટે સરકારે આક્રમણ શરૂ કર્યું. ટૂંક સમયમાં જ યુદ્ધના આ તબક્કાને ''એલમ યુદ્ધ-2'' નામ મળ્યું. તેને આ નામ યુદ્ધની અભૂતપૂર્વ પાશવતાને કારણે આપવામાં આવ્યું. એલટીટીઈએ [[સારી વર્તણૂંકનું વચન આપીને આત્મસમર્પણ કરનારા 113 સિંહાલી અને મુસ્લિમ પોલીસ જવાનોની હત્યા]] કરી. જાફના દ્વીપકલ્પમાં ખોરાક અને દવાના પ્રવેશ સામે સરકારે પ્રતિબંધ લાદી દીધો તથા વાયુસેનાએ આ વિસ્તારમાં એલટીટીઈના લક્ષ્યાંકો ઉપર એકધારી બોમ્બ વરસાવ્યા હતા. એલટીટીઈએ [[સિંહાલી અને મુસ્લિમ ગામો પર હુમલો]] કરી નાગરિકોની હત્યા કરીને તેનો પ્રતિસાદ આપ્યો. આ યુદ્ધનો સૌથી મોટો નાગરિક હત્યાકાંડ ત્યારે થયો કે જ્યારે એલટીટીઈએ [[પલ્લિયાગોડેલ્લા ખાતે 166 મુસ્લિમ નાગરિકોની હત્યા]] કરી. સરકારે હોમ ગાર્ડ મુસ્લિમ એકમોને તાલીમ અને હથિયારો વડે સજ્જ કર્યાં અને તમિલ ગામો પર બદલો લીધો. ખાસ કરીને પૂર્વીય પ્રાંતમાં સરકારના દળોને કારણે તમિલ નાગરિકોની નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં હત્યા થઈ હતી. નામાંકિત આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાવિદ [[નીલમ થિરુસેલ્વમે]], આઈસીઇએસ-કોલમ્બો ખાતે એક સંબોધનમાં, એવો સંકેત આપ્યો હતો કે [[કટોકટી]]ના [[કાયદા]]ઓ લાગુ થવાને કારણે દંડમુક્તિનું વાતાવરણ સર્જાયું હોવાથી [[Wiktionary:massacre|હત્યાકાંડો]] તથા નાગરિકો ગુમ થઈ જવા અંગેના બનાવોની યોગ્ય તપાસને અસર થઈ છે. આ બનાવોમાં [[સથુરુકો્દન]], [[પૂર્વીય યુનિવર્સિટી]], [[માયલાન્થનઈ]] ખાતે બાળકો સહિત કેટલાય નાગરિકોની હત્યા અને [[સૂરિયાકન્દા]]માં શાળાના બાળકોની સામુહિક હત્યા તથા તેમને દફનાવી દેવાના બનાવોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.icescolombo.org/Neelan/ps060994.htm કટોકટી વિશેની ચર્ચામાં નીલમ તિરુશેલ્વમનું વ્યક્તવ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208082545/http://www.icescolombo.org/Neelan/ps060994.htm |date=2012-02-08 }}.</ref> ઉત્તર અને પૂર્વમાં રસ્તાની બાજુમાં સળગી રહેલા શરીરોના દૃશ્યો સામાન્ય બની ગયા હતા. દેશભરમાં, સરકારની ડેથ સ્ક્વૉડ જે સિંહાલી અથવા તમિલ યુવાન પર અનુક્રમે જેવીપીનો સદસ્ય અથવા એલટીટીઈનો શુભચિંતક હોવાની શંકા જાય તેનું અપહરણ કરી લેતી અથવા તેને મોતને ઘાટ ઉતારી દેતી.<ref>{{cite web|url= http://www.hrw.org/reports/1990/WR90/ASIA.BOU-11.htm#P718_161127 |title= Sri Lanka|access-date= 2006-08-07|year= 1990|work= |publisher= [[Human Rights Watch]]}}</ref> ઓક્ટોબર 1990માં, એલટીટીઈએ [[જાફનામાં રહેતા તમામ મુસ્લિમોને બહાર કાઢી મૂક્યાં.]] કુલ 28,000 મુસ્લિમોને કશું પણ લીધા વિના ફક્ત પોતાના વસ્ત્રો સાથે ઘર ત્યજી દેવાની ફરજ પડી હતી. આ યુદ્ધની સૌથી મોટી લડાઈ જુલાઈ 1991માં થઈ, તે વખતે યપાનયા (જાફના) દ્વીપકલ્પમાં પ્રવેશવાના માર્ગ પર નિયંત્રણ ધરાવતી સૈન્યની [[એલિફન્ટ પાસ]] (અલીમંકડા) બેઝને એલટીટીઈના 5,000 માણસોએ ઘેરી લીધો હતો. એક મહિના સુધી ચાલેલી ઘેરાબંધી દરમિયાન બન્ને પક્ષે 2,000 કરતા વધુ લોકોના મોત થયા, ત્યારબાદ સરકારના 10,000 સૈનિકો આ બેઝને છોડાવવા માટે આવી પહોંચ્યા.<ref>{{cite web|url= http://www.hrw.org/reports/1992/WR92/ASW-14.htm#P860_317153 |title= Sri Lanka|access-date= 2006-08-07|year= 1992|work= |publisher= [[Human Rights Watch]]}}</ref> ફેબ્રુઆરી 1992માં, ભારતના હસ્તક્ષેપને લીધે જાફનાને હાંસલ કરવા માટેના શ્રીલંકા સરકારનું બીજું શ્રેણીબદ્ધ આક્રમણ નિષ્ફળ નીવડ્યું. આ વખતે ભારતે શ્રીલંકા પર હુમલો કરવાની ધમકી આપતાં શ્રીલંકન સૈન્ય થોડા સમય માટે થંભી ગયું હતું. શ્રીલંકાની સરકારે પાછીપાની કરી અને પોતાના દળોને પરત બોલાવવાના આદેશ છોડ્યાં, તે વખતે શ્રીલંકાના સૈન્યને એલટીટીઈના સુપ્રિમો વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન, કે જે પોતાના શહેર વેલ્વેટિથુરાઈમાં ચારે બાજુથી ઘેરાઈ ગયો હતો, તેને ઝડપી પાડવામાં થોડા દિવસની જ વાર હતી. 8 ઓગસ્ટ, 1992ના રોજ [[જાફના]]નાં એરાલિ (એરાઇલા) પોઇન્ટ ખાતે [[ભૂમિ સુરંગ]]નો વિસ્ફોટ થતાં લેફ્ટનન્ટ જનરલ [[ડેન્ઝિલ કોબ્બેકદુવા]], મેજર જનરલ [[વિજયા વિમલરત્ને]] અને [[રિયર એડમિરલ]] [[મોહન જયમહા]] મૃત્યુ પામ્યા, જેને લીધે સૈન્યનાં નૈતિક જુસ્સા ઉપર ખરાબ અસર પડી. એલટીટીઈના પક્ષે, મોટી સફળતા ત્યારે મળી કે જ્યારે તેનાં આત્મઘાતી બૉમ્બરે મે 1993માં શ્રીલંકાના રાષ્ટ્રપતિ [[રાનાસિંઘે પ્રેમદાસા]]ની હત્યા કરી. નવેમ્બર 1993માં એલટીટીઈને [[પૂનેર્યનની લડાઈ]]માં જીત મળી હતી. ==એલમ યુદ્ધ 3== 1994ની સંસદીય ચૂંટણી દરમિયાન, યુએનપીની હાર થઈ અને, ઊંચા આશાવાદ વચ્ચે [[ચંદ્રિકા કુમારતુંગા]]નાં વડપણ હેઠળની [[પીપલ'સ અલાયન્સ]]ની સરકાર સત્તામાં આવી, જેના શિરે શાંતિ પ્રક્રિયાની જવાબદારી હતી. વિરોધ પક્ષના નેતા [[જેમિની ડિસ્સાનાયકે]]ની એલટીટીઈએ હત્યા કરી હોવા છતાં, [[ચંદ્રિકા કુમારતુંગા]] પ્રમુખપદની ચૂંટણી પણ જીતી ગયા. જાન્યુઆરી 1995માં યુદ્ધવિરામ પર સહમતિ સધાઈ, પરંતુ ત્યારપછીની વાટાઘાટો નિષ્ફળ સાબિત થઈ. 19 એપ્રિલના રોજ એલટીટીઈએ યુદ્ધવિરામનો ભંગ કર્યો અને તેથી યુદ્ધનો ત્યારપછીનો તબક્કો શરૂ થયો, જેને ''એલમ યુદ્ધ 3'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="hrw2">''હ્યુમન રાઇટ્સ વૉચ'' , [http://www.hrw.org/reports/1996/WR96/Asia-08.htm શ્રીલંકા હ્યુમન રાઇટ્સ ડેવલપમેન્ટ્સ].</ref> ત્યારબાદ નવી સરકારે "શાંતિ માટે યુદ્ધ"ની નીતિને અપનાવી. બળવાખોરોના મુખ્ય ગઢ સમાન જાફના, જે 2,000 બળવાખોરોના નિયંત્રણમાં હતું,<ref name="nyt1">{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60714F7385D0C778EDDA80994DD494D81|title= Sri Lanka Says It Has Sealed Rebel Stronghold|access-date= 2007-03-09|date= November 24, 1995|work= |publisher= New York Times}}</ref> તેને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવાના નિર્ધાર સાથે સરાકરે આ દ્વીપકલ્પમાં પોતાના સૈનિકો દાખલ કર્યાં. ઓગસ્ટ 1995માં બનેલા એક ખાસ બનાવમાં, નેવાલી (નાવેલ્લા) ખાતે સેન્ટ પીટર'સ ચર્ચ પર વાયુસેનાના જેટે બોમ્બ વરસાવ્યા, જેના લીધે લગભગ 65 શરણાર્થીઓના [[મોત]] નીપજ્યાં અને અન્ય 150 ઘાયલ થયા.<ref>{{cite web|url= http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/57jmas?opendocument|title= Sri Lanka: displaced civilians killed in air strike|access-date= 2006-08-07|date= 11 July 1995|work= |publisher= International Committee of the Red Cross|archive-date= 2006-08-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20060821143058/http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/57jmas?opendocument|url-status= dead}}</ref> સૌપ્રથમ તો સરકારી દળોએ બાકીના ટાપુથી આ દ્વીકલ્પનો સંપર્ક કાપી નાખ્યો,<ref name="nyt1"></ref>[95] અને ત્યારબાદ સાત સપ્તાહ સુધી ચાલેલી ભીષણ લડાઈ બાદ પાછલા લગભગ એક દશકના ગાળામાં સૌપ્રથમવાર જાફનાને સરકારના અંકુશ હેઠળ લાવવામાં સફળતા મળી. 5 ડિસેમ્બર, 1995ના રોજ શ્રીલંકાના સંરક્ષણ પ્રધાન અનુરુદ્ધા રેતવત્તેએ એક ઝાકમઝોળભર્યાં સમારંભમાં, જાફનાના કિલ્લાની અંદર રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવ્યો. સરકારના અંદાજ અનુસાર આ આક્રમણમાં લગભગ 2,500 સૈનિકો અને બળવાખોરો માર્યા ગયા હતા, અને અંદાજે 7,000 ઘાયલ થયા હતા.<ref name="cnn1">{{cite news|url= http://www.cnn.com/WORLD/9512/sri_lanka/index.html|title= Sri Lankan army hails capture of Jaffna|access-date= 2007-03-09|date= December 5, 1995|work= |publisher= CNN|archive-date= 2005-02-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20050206004515/http://www.cnn.com/WORLD/9512/sri_lanka/index.html|url-status= dead}}</ref> આ સંઘર્ષ દરમિયાન ઘણાં નાગરિકો પણ માર્યા ગયા હતા, જેમકે [[નેવાલી ચર્ચ પર બોમ્બવર્ષા]]નો બનાવ કે જેમાં આશરે 125 નાગરિકોના મોત થયા હતા. એલટીટીઈના દબાણને કારણે 3,50,000 કરતા પણ વધુ નાગરિકોને જાફના<ref name="hrw1">{{cite web|url=http://www.hrw.org/reports/1997/WR97/ASIA-06.htm#P487_223952|title= Sri Lanka|access-date= 2006-08-07|year= 1997|work= |publisher= [[Human Rights Watch]]}}</ref> છોડીને દેશના આંતરિક ભાગમાં આવેલા [[વન્ની વિસ્તાર]]માં જતા રહેવું પડ્યું હતું. ત્યારપછીના વર્ષના આખરી ભાગમાં મોટાભાગના શરણાર્થીઓ પરત ફર્યા હતા. આનો જવાબ એલટીટીઈએ [[ઓપરેશન અનસિઝીંગ વેવ્ઝ]] શરૂ કરીને આપ્યો હતો અને જુલાઈ 1996માં [[મલાઈત્તિવુનું યુદ્ધ]] જીતી લીધું હતું. સરકારે પોતાનું ત્યાર પછીનું આક્રમણ ઓગસ્ટ 1996માં શરૂ કર્યું. વધુ 2,00,000 નાગરિકોને હિંસાથી બચવા ભાગી જવું પડ્યું.<ref name="hrw1"></ref> [[કિલિનોચ્ચી]] (ગિરાનિક્કે) નગરનો 29 સપ્ટેમ્બરના રોજ કબ્જો લેવામાં આવ્યો. 13 મે, 1997ના રોજ, સરકારના દળોએ એલટીટીઈના અંકુશ હેઠળના વન્ની વિસ્તારમાં પૂરવઠા લાઈન શરૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેમાં નિષ્ફળતા મળી. બન્ને પક્ષ દ્વારા નિયમિતપણે નાગરિકોની હત્યા થતી રહી અને લોકો ઈજાગ્રસ્ત થતા રહ્યાં. ઉત્તરમાં હિંસાનો દોર યથાવત રહ્યો હતો, તેવા સમયે દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ગીચ શહેરી વિસ્તારો તથા જાહેર પરિવહનના સાધનો એલટીટીઈના આત્મઘાતી અને ટાઈમ બોમ્બ્સથી અસંખ્ય વખત ધણધણી ઉઠયાં, જેમાં હજારો નાગરિકો માર્યા ગયા. જાન્યુઆરી 1996માં, એલટીટીઈએ કોલમ્બોની સેન્ટ્રલ બેન્ક ખાતે આત્મઘાતી બોમ્બ દ્વારા તેનો સૌથી ઘાતક હુમલો કર્યો, આ હુમલામાં 90 લોકો માર્યા ગયા અને 1,400 લોકો ઈજાગ્રસ્ત થયા. ઓક્ટોબર 1997માં, એલટીટીઈએ શ્રીલંકાનું વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરને બોમ્બથી ઉડાવી દીધું અને, જાન્યુઆરી 1998માં, આ સંગઠને [[કેન્ડી]] (મહાનુવારા)માં એક ટ્રક બૉમ્બનો વિ્ફોટ કરીને [[ટેમ્પલ ઓફ ધ ટૂથ]] કે જે વિશ્વભરમાં બૌદ્ધધર્મનું સૌથી પવિત્ર યાત્રાધામ હતું, તેને નુકશાન પહોંચાડ્યું. આ બૉમ્બ હુમલાના જવાબમાં, શ્રીલંકાની સરકારે એલટીટીઈને કાયદારક્ષણમાંથી બહિષ્કૃત કરી અને વિશ્વની અન્ય સરકારો પર પણ આવું કરવા માટે સફળતાપૂર્વક દબાણ લાવી, જેને લીધે એલટીટીઈની ભંડોળ એકત્રીકરણની કામગીરી ઉપર નોંધપાત્ર અસર પડી. 27 સપ્ટેમ્બર, 1998ના રોજ, એલટીટીઈએ ઓપરેશન [[અનસિઝીંગ વેવ્ઝનો બીજો ભાગ]] શરૂ કર્યો અને ભીષણ યુદ્ધ બાદ તેણે [[કિલિનોચ્ચી]]ને પુનઃ પ્રાપ્ત કર્યું, આમ તેણે [[કિલિનોચ્ચીના યુદ્ધ]]માં વિજય મેળવ્યો હતો. માર્ચ 1999માં, ઓપરેશન રણ ગોસા અંતર્ગત, સરકારે દક્ષિણ દિશામાંથી વન્ની ઉપર હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઓદુસુદન (ઓથાથન-થુડુવા) અને મધુ જેવા વિસ્તારો પર અંકુશ મેળવીને સૈન્યએ થોડીઘણી જીત મેળવી, પરંતુ તે આ પ્રદેશમાંથી એલટીટીઈને હટાવી શક્યું નહીં. સપ્ટેમ્બર 1999માં, એલટીટીઈએ [[ગોનાગલા ગામમાં 50 સિંહાલી નાગરિકોની હત્યા]] કરી. 2 નવેમ્બર, 1999ના રોજ એલટીટીઈ [[ઓપરેશન અનસિઝીંગ વેવ્ઝનાં ત્રીજા તબક્કા]] સાથે પરત ફરી. ઝડપભેર લગભગ આખો વન્ની વિસ્તાર ફરી એલટીટીઈના કબ્જામાં આવી ગયો. આ વિસ્તારમાં એલટીટીઈએ 17 સફળ હુમલાઓ કર્યા હતા, તેની પરાકાષ્ઠા તો ત્યારે આવી કે જ્યારે એલટીટીઈ પરાન્થન (પુરનથાયન્ના) કેમિકલ્સ ફેક્ટરી બેઝ અને કુરાક્કન કદુકુલમ (કુરાક્કન-કાયેલા વાયેવા) બેઝથી પણ આગળ વધી ગઈ.<ref name="tamilnet">{{cite web|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=16249|title= Sixth anniversary of Unceasing Waves-III commemorated|access-date= 2009-02-09|date=November 3, 2005|work= |publisher=Tamilnet}}</ref> આ લડાઈમાં સેંકડો લોકો માર્યા ગયા. બળવાખોરો ઉત્તરમાં એલિફન્ટ પાસ (અલિમાનકડા) અને જાફના (યપાનયા) તરફ પણ આગળ વધ્યાં. એલટીટીઈએ [[કિલિનોચ્ચી]] શહેરની દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશાએથી શ્રીલંકાના સશસ્ત્ર દળોની જમીન અને દરિયાઈ માર્ગની તમામ પૂરવઠા રેખાઓ સફળતાપૂર્વક કાપી નાખી હતી. ડિસેમ્બર 1999માં, એલટીટીઈએ ચૂંટણી પૂર્વેની એક રેલીમાં આત્મઘાતી હુમલા દ્વારા શ્રીલંકાના પ્રમુખ ચંદ્રિકા કુમારતુંગાની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. શ્રીલંકન પ્રમુખે એક આંખ ગુમાવી તથા તેમને અન્ય ઈજાઓ પણ થઈ, પરંતુ પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં તેઓ વિરોધપક્ષના નેતા [[રાનિલ વિક્રમસિંગે]]ને હાર આપી શક્યાં અને પ્રમુખપદે બીજી મુદત માટે ફરી ચૂંટાઈ આવ્યા.<ref name="tribune1">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99dec23/head1.htm|title= Chandrikare-elected President|access-date= 2006-08-07|date= December 23, 1999|work= |publisher=The Tribune}}</ref> જાફના દ્વીપકલ્પને વન્નીની મુખ્યભૂમિથી 17 વર્ષ સુધી અલગ રાખનાર એલિફન્ટ પાસનું સૈન્ય સંકુલ 22 એપ્રિલ, 2000ના રોજ સંપૂર્ણપણે એલટીટીઈના અંકુશ હેઠળ આવ્યું.<ref>{{cite web|url= http://www.wsws.org/articles/2000/apr2000/sri-a25.shtml |title= Military debacle at Elephant Pass set to trigger political crisis in Sri Lanka|access-date= 2006-08-07|date= 25 April 2000|work= |publisher= World Socialist Web Site}}</ref><ref>{{cite web|url= http://brcslproject.gn.apc.org/slmonitor/april2000/tiger.html|title= Tigers seize Elephant Pass|access-date= 2006-08-07|date= |work= |publisher= Sri Lanka Monitor|archive-date= 2009-01-19|archive-url= https://web.archive.org/web/20090119043408/http://brcslproject.gn.apc.org/slmonitor/april2000/tiger.html|url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119043408/http://brcslproject.gn.apc.org/slmonitor/april2000/tiger.html |date=2009-01-19 }}</ref> ત્યારબાદ સૈન્યએ દક્ષિણ જાફના દ્વીપકલ્પને પરત મેળવવા માટે ઓપરેશન અગ્નિ ખેલા શરૂ કર્યું, પરંતુ તેમાં નુકશાન સહન કરવું પડ્યું. એલટીટીઈએ જાના તરફ આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું, ઘણાંને એવી દહેશત હતી કે આ વિસ્તાર એલટીટીઈના અંકુશમાં આવી જશે, પરંતુ સૈન્યએ એલટીટીઈને હાર આપી અને તેણે આ શહેર પરનો અંકુશ જાળવી રાખ્યો. ===અગાઉના શાંતિ પ્રયાસો === યુદ્ધને કારણે જાનહાનિનો આંક વધતો જતો હતો અને યુદ્ધનો કોઈ અંત દેખાતો ન હોવાથી સૈન્યમાં થાકનું પ્રમાણ વધ્યું હતું. માનવ અધિકાર જૂથોના અંદાજ પ્રમાણે 2000ના મધ્યભાગ સુધીમાં, શ્રીલંકામા વસતા આશરે 10 લાખ કરતા પણ વધુ લોકો એ [[આંતરિકપણે વિસ્થાપિત થયેલા]], શિબિરમાં રહેતા, ઘરવિહીન અને જીવન ટકાવી રાખવા માટે સંઘર્ષ કરી રહેલા લોકો હતા. પરિણામસ્વરૂપે, 1990ના દશકના આખરી ભાગમાં [[શાંતિ પ્રક્રિયા]]ની ગતિવિધિનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો, ઘણાં સંગઠનોએ શાંતિ શિબિરો, સભા-પરિષદો, તાલીમ અને શાંતિ ચિંતનનું આયોજન કર્યું, અન્ય ઘણાં સંગઠનોએ બન્ને પક્ષો વચ્ચેનું અંતર પૂરી દેવા માટે તમામ સ્તરે પ્રયાસો કર્યાં. ફેબ્રુઆરી 2000ના પ્રારંભમાં, બન્ને પક્ષોએ [[નોર્વે]]ને મધ્યસ્થી કરવા જણાવ્યું, અને આ સંઘર્ષનો વાતચીતના આધારે ઉકેલ શોધી કાઢવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારીઓ દ્વારા પ્રારંભિક પ્રક્રિયા શરૂ કરાઈ.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/627281.stm |title= Norway role in Sri Lanka peace plan|date=February 1, 2000|work=Susannah Price|publisher= BBC News | access-date= January 4, 2010}}</ref> ડિસેમ્બર 2000માં એલટીટીઈએ એકપક્ષીય યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરતા શાંતિ માટેનો આશાવાદ પ્રબળ બન્યો, પરંતુ 24 એપ્રિલ 2001ના રોજ તેણે આ યુદ્ધવિરામ રદ કર્યો, અને સરકાર વિરુદ્ધ વધુ એક આક્રમણ શરૂ કર્યું. સૈન્યના અંકુશ હેઠળ રહેલા વિશાળ વિસ્તાર પર કબ્જો જમાવ્યા બાદ, એલટીટીઈએ ઉત્તરતરફ વધુ આગેકૂચ કરી. એલટીટીઈની આગેકૂચને લીધે એલિફન્ટ પાસ (અલિમાનકદા) સૈન્ય સંકુલ સમક્ષ ગંભીર ખતરો ઉભો થયો, આ સંકુલમાં શ્રીલંકન સૈન્યનાં 17,000 સૈનિકો રહેતા હતા.<ref>{{cite web|url= http://www.flonnet.com/fl1708/17080520.htm|title= Another LTTE offensive|access-date= 2006-08-07|date= April 15–28, 2000|work= |publisher= Frontline|archive-date= 2006-05-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20060526111833/http://www.flonnet.com/fl1708/17080520.htm|url-status= dead}}</ref> જુલાઈ 2001માં, એલટીટીઈએ [[ભંડારનાયકે આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનીમથક ઉપર વિનાશક આત્મઘાતી હુમલો]] કર્યો અને વાયુસેનાનાં 8 વિમાનો (2 [[આઈએઆઈ કેએફઆઈઆર]], 1 [[મિલ-17]], 1 [[મિલ-24]], 3 [[કે-8 ટ્રેનર્સ]], 1 [[મિગ-27]]) અને શ્રીલંકન એરલાઈન્સનાં ચાર વિમાનોને (2 [[એરબસ]] [[એ-330]], 1 [[એ-340]] અને 1 [[એ-320]]) ફૂંકી મારીને અર્થતંત્ર પર આકરો પ્રહાર કર્યો તથા સરકારને મળતા વિદેશી હુંડિયામણના મહત્વના સ્રોતસમાન પ્રવાસન ઉપર વિપરીત અસર પડી. ==2002ની શાંતિ પ્રક્રિયા== ====યુદ્ધ વિરામનો પ્રારંભ==== 2001ના અંતભાગમાં, જો કે, ૯/11ના હુમલા બાદ, એલટીટીઈએ આ સંઘર્ષનો શાંતિપ્રિય ઉકેલના પગલા શોધવા માટે પોતે તૈયાર હોવાની જાહેરાત કરવાનું શરૂ કર્યું. એવું માનવામાં આવે છે કે એલટીટીઈએ આ પગલું આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ સર્જાવાની અને આતંકવાદ વિરુદ્ધની લડાઈના ભાગરૂપે શ્રીલંકાની સરકારને અમેરિકાની સીધી મદદ મળવાની દહેશતને લીધે લીધું હતું.<ref name="bbct"></ref> દક્ષિણમાં, પોતાની "શાંતિ માટે યુદ્ધ"ની વ્યૂહરચના બદલ સરકાર સામેની આકરી ટીકાઓ વધતી જતી હતી, કારણ કે શાંતિનું ક્યાંય નામોનિશાન નહોતું, અને અર્થવ્યવસ્થા ચીંથરેહાલ બની હતી. અવિશ્વાસનાં પ્રસ્તાવમાં હાર પામ્યા બાદ, પ્રમુખ કુમારતુંગાને સંસદને બર્ખાસ્ત કરી નવી ચૂંટણીઓની જાહેરાત કરવાની ફરજ પડી. [[5 ડિસેમ્બર, 2001ના રોજ યોજાયેલી ચૂંટણીઓ]]માં, [[રાનિલ વિક્રમસિંઘે]]ની આગેવાની હેઠળના [[યુનાઈટેડ નેશનલ ફ્રન્ટ]]નો જ્વલંત વિજય થયો, તેમણે શાંતિતરફી વિચારાધારા સાથે પ્રચાર ઝુંબેશ કરી હતી તથા આ સંઘર્ષનો વાતચીતના આધારે ઉકેલ શોધી કાઢવાનું વચન આપ્યું હતું. સરકાર અને તમિલ ટાઈગર્સને મંત્રણાના ટેબલ પર લાવવાના નોર્વેના પ્રયાસો ચાલુ હતા તે દરમિયાન, 19 ડિસેમ્બરના રોજ, એલટીટીઈએ શ્રીલંકાની સરકાર સાથેના યુદ્ધમાં 30 દિવસના વિરામની જાહેરાત કરી અને સરકારી દળો વિરુદ્ધના તમામ હુમલાઓ અટકાવી દેવાનું વચન આપ્યું.<ref name="bbc1">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1719133.stm | title =Sri Lanka rebels announce truce| work =|publisher = BBC News|date = December 19, 2001 | access-date= January 4, 2010}}</ref> નવી સરકારે આ પગલાને આવકાર આપ્યો, અને બદલા સ્વરૂપે સરકારે પણ 2 દિવસ બાદ, એક મહિનાના યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરી તથા બળવાખોરોના અંકુશ હેઠળના વિસ્તારો સામે લાંબા સમયથી લદાયેલા આર્થિક [[પ્રતિબંધો]]ને ઉઠાવવા સંમતિ આપી.<ref name="bbc2">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1723419.stm | title =Sri Lanka enters truce with rebels| work =|publisher = BBC News|date = December 21, 2001 | access-date= January 4, 2010}}</ref> ====સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર==== [[File:Sea Tiger Fast Attack boat.jpg|thumb|left|250px|શાંતિ દરમિયાન એલટીટીઇ સી ટાઈગર બોટનું પેટ્રોલિંગ]] 22 ફેબ્રુઆરી, 2002ના રોજ બન્ને પક્ષોએ સમજૂતી કરાર (એમઓયુ)ને ઔપચારિક સ્વરૂપ આપ્યું, અને સ્થાયી યુદ્ધવિરામ કરાર (સીએફએ) પર હસ્તાક્ષર કર્યાં. નોર્વે આ પ્રક્રિયામાં [[લવાદ]] હતું, અને તેણે અન્ય નોર્ડિક રાષ્ટ્રો સાથે રહીને, [[શ્રીલંકા મોનિટરિંગ મિશન]] તરીકે ઓળખાતી નિષ્ણાતોની સમિતિ દ્વારા યુદ્ધવિરામ પર દેખરેખ રાખવાનો નિર્ધાર કર્યો.<ref name="bbc3">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1835737.stm | title =Sri Lanka seals truce deal | publisher = BBC News | date = February 22, 2002] | access-date= January 4, 2010}}</ref> ઓગસ્ટમાં, સરકારે એલટીટીઈ પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવા સંમતિ આપી અને એલટીટીઈ સાથે સીધી મંત્રણાના પ્રારંભનો માર્ગ મોકળો કર્યો.<ref name="bbc4">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2217189.stm | title =Colombo lifts ban on Tamil Tigers| publisher = BBC News | date = August 26, 2002 | access-date= January 4, 2010}}</ref> યુદ્ધવિરામ કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા બાદ, જાફનામાં વાણિજ્યિક વિમાની સેવાનો પ્રારંભ થયો અને એલટીટીઈએ ધોરીનસ જેવો એ9 હાઈવે ખુલ્લો મક્યો, જે એલટીટીઈના આધિપત્ય હેઠળના વિસ્તારમાંથી પસાર થઈને દક્ષિણના સરકાર દ્વારા અંકુશિત પ્રદેશને જાફના સાથે જોડતો હતો. એલટીટીઈને વેરો ચૂકવવાની શરતે ઘણાં વર્ષોમાં સૌપ્રથમવાર વન્ની પ્રદેશમાં નાગરિક પરિવહનને છૂટ આપવામાં આવી. ઘણાં વિદેશી રાષ્ટ્રોએ જો શાંતિ પ્રક્રિયા પાર પડે તો જંગી નાણાકીય ટેકો આપવાની ઓફર મૂકી. આમ દશકોથી ચાલ્યા આવતા આ સંઘર્ષનો અંત નજીક હોવાનો આશાવાદ પ્રબળ બન્યો. 16 સપ્ટેમ્બરના રોજ [[થાઈલેન્ડ]]ના [[ફુકેત]] ખાતે અતિ અપેક્ષિત શાંતિ મંત્રણા શરૂ થઈ, ત્યારપછી ફકેત, નોર્વે, [[બર્લિન]] અને [[જર્મની]]માં મંત્રણાનાં પાંચ તબક્કા યોજાયા.<ref name="bbc5">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2260047.stm | title =Upbeat opening for Sri Lanka talks |publisher = BBC News | date = September 16, 2002 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ મંત્રણા દરમિયાન, બન્ને પક્ષો એક સમવાય ઉકેલ માટે સંમત થયા અને ટાઈગર્સે તેમની અલગ રાજ્યની લાંબા સમયથી પડતર માગ પડતી મૂકી. એલટીટીઈના પક્ષે આ એક મહત્વનું સમાધાન હતું, કેમકે તે હંમેશાથી સ્વતંત્ર તમિલ રાજ્યનો આગ્રહ સેવતું આવ્યું હતું અને તેણે સરકાર સમક્ષ સમાધાનની રજૂઆત પણ કરી હતી. અગાઉ તે સત્તાસોંપણી કરતા ઓછી કિંમત માટે ભાગ્યે જ સંમત થઈ હતી. બન્ને પક્ષોએ સૌપ્રથમવાર યુદ્ધકેદીઓની અદલબદલ પણ કરી હતી.<ref name="bbct">''બીબીસી ન્યૂઝ'' , [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1166237.stm ટાઇમલાઇનઃ શ્રીલંકા].</ref> ====દક્ષિણમાં રાજકીય પરિવર્તનો==== 2001ની ચૂંટણીઓ બાદસ, શ્રીલંકાના ઇતિહાસમાં સૌપ્રથમવાર બે જુદા જુદા પક્ષોના માણસો પ્રમુખ અને વડાપ્રધાન બન્યાં. આ સહવાસ કપરો હતો, ખાસ કરીને એટલા માટે કે વડાપ્રધાન વિક્રમસિંઘે અને [[યુએનપી]] આ સંઘર્ષના સમવાય ઉકેલની તરફેણમાં હતા, જ્યારે પ્રમુખ કુમારતુંગાના પક્ષમાં રહેલા કટ્ટરવાદી તત્વો અને અન્ય સિંહાલી રાષ્ટ્રવાદી ઘટક જૂથોએ આનો વિરોધ કર્યો હતો કારણ કે તેમને એલટીટીઈ ઉપર વિશ્વાસ નહોતો. એલટીટીઈએ કરવેરા વસૂલવાની, હથિયારો અને દારૂગોળાની દાણચોરી કરીને પોતાને મજબૂત બનાવવાની, બાળ સૈનિકોને કામે રાકવાની, અને પ્રતિસ્પર્ધી તમિલ જૂથો તથા સરકારના ઇન્ટેલિજન્સ એજન્ટોની હત્યા કરવાની કામગીરી યથાવત રાખી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન, એલટીટીઈ ત્રિંકોમાલી (ગોકન્ના) બંદર (જુઓ [[એલમ યુદ્ધ-5]]) અને પૂર્વીય પ્રદેશમાં શ્રેણીબદ્ધ મહત્વના બેઝ સ્થાપવામાં સફળ પણ થઈ ગઈ હતી. 21 એપ્રિલ, 2003ના રોજ તમિલ ટાઈગર્સે એવી જાહેરાત કરી કે તેઓ કેટલાક "ગંભીર મુદ્દાઓ"ના ઉકેલથી "નાખુશ" હોવાથી તેઓ આગળની વાટાઘાટો સ્થગિત કરી રહ્યાં છે. આ સાથે વાટાઘાટો પડી ભાંગી હતી. ટાઈગર્સે આ પાછળના કારણોમાં વૉશિંગ્ટન ડીસીમાં 14 એપ્રિલે યોજાયેલી પુર્નરચના માટેની વાટાઘાટોમાં તેમને અળગા રખાયા હતા અને તેમને શાંતિનો સંપૂર્ણ આર્થિક બદલો મળી રહ્યો ન હોવાના કારણ આપ્યા હતા. એલટીટીઈના દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, યુદ્ધના વિરામને લીધે સર્જાયેલી શાંતિના તેમને જોઇએ તેવા લાભદાયી પરિણામ મળી રહ્યાં નહોતા અને સરકાર નિયંત્રિત ઉત્તરપૂર્વીય વિસ્તારમાં શાંતિ અને એલટીટીઈના તાબા હેઠળના પ્રદેશમાં હિંસાચાર યથાવત રહ્યો હોવાથી અસમાન પરિસ્થિતિ ઉભી થઈ હતી. જો કે, એલટીટીઈએ જણાવ્યું હતું કે તે બે દશકથી ચાલ્યા આવતા આ સંઘર્ષના સમાધાન માટે પ્રતિબદ્ધ છે, પરંતુ સમાધાનની દિશામાં આગળ પ્રગતિ કરતા પૂર્વે ભૂમિ ઉપર પ્રગતિ સાધવી પડે.<ref name="bbc6">{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2964349.stm | title =Tamil Tigers call off peace talks| publisher = BBC News | date = April 21, 2003 | access-date= January 4, 2010}}</ref> 31 ઓક્ટોબરના રોજ, એલટીટીઈએ તેનો પોતાનો શાંતિ પ્રસ્તાવ જારી કર્યો, અને ''[[ઈન્ટરિમ સેલ્ફ ગવર્નિંગ ઓથોરિટી]]'' (આઈએસજીએ) માટે સૂચના આપી. એલટીટીઈના પ્રસ્તાવ પ્રમાણે આઈએસજીએનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ એલટીટીઈના હાથમાં રહે અને ઉત્તર તથા પૂર્વમાં (જુઓ [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3232913.stm પ્રસ્તાવોનું સંપૂર્ણ લખાણ]) તે વ્યાપક સત્તાઓ ભોગવે તેમ હતી. આને લીધે દક્ષિણમાંના કટ્ટરવાદી તત્વોની નકારાત્મક પ્રતિક્રિયાને જન્મ આપ્યો, આ લોકોએ વિક્રમસિંઘે પર ઉત્તર તથા પૂર્વ પ્રદેશ એલટીટીઈને ધરી દેવાનો આરોપ મૂક્યો. પોતાના પક્ષમાં જ પગલા લેવા માટે સર્જાયેલા દબાણને કારણે, કુમારતુંગાએ કટોકટીની જાહેરાત કરી અને સરકારનાં ત્રણ મુખ્ય મંત્રાલયો - સમૂહ માધ્યમોનું મંત્રાલય, ગૃહ મંત્રાલય અને મહત્વનું ગણાતું સંરક્ષણ મંત્રાલય પોતાને હસ્તક લીધાં.<ref name="bbc7">{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3239303.stm | title =Sri Lanka thrown into political crisis| publisher = BBC News | date = November 4, 2003 | access-date= January 4, 2010}}</ref> બાદમાં, તેમણે જેવીપી સાથે ગઠબંધનની રચના કરી, જે [[યુનાઈટેડ પિપલ'સ ફ્રીડમ અલાયન્સ]] તરીકે ઓળખાતું હતું. આ અલાયન્સે આઇએસજીએનો વિરોધ કર્યો અને એલટીટીઈ વિરુદ્ધમાં અમુક નીતિઓને વળગી રહેવાની તરફેણ કરી, તેમજ નવેસરથી ચૂંટણીઓ યોજવાનું આહવાન આપ્યું. 8 એપ્રિલ, 2004ના રોજ યોજાયેલી [[ચૂંટણીઓ]]માં, યુપીએફએનો વિજય થયો અને [[મહિન્દા રાજાપક્ષે]]ની વડાપ્રધાન તરીકે નિમણૂંક થઈ. નવી સરકારે શાંતિ પ્રક્રિયાને યથાવત રાખવાની તેમજ વાતચીતના આધારે સંઘર્ષનો ઉકેલ લાવવાની પોતાની મહેચ્છા વ્યક્ત કરતા ફરી સંઘર્ષના મંડાણ થવાની દહેશતો ખોટી સાબિત થઈ. ===એલટીટીઈનું વિભાજન=== દરમિયાન, માર્ચ 2004માં એલટીટીઈની ઉત્તરીય અને પૂર્વીય શાખાઓમાં ગંભીર તડાં પડ્યાં. એલટીટીઈના પૂર્વના કમાન્ડર અને પ્રભાકરનનાં વિશ્વાસું અધિકારી [[કર્નલ કરુણા]]એ એવો દાવો કર્યો કે શ્રીલંકાના પૂર્વ ભાગના તમિલોને અપૂરતા સાધનો અને સત્તા આપવામાં આવી રહ્યાં છે તથા એલટીટીઈના પૂર્વ વિભાગમાંથી 5,000 સૈનિકો પોતાની સાથે લઈ લીધા. એલટીટીઈના ઇતિહાસમાં કોઈના દ્વારા વ્યક્ત કરાયેલો આ સૌથી મોટો મતભેદ હતો અને એલટીટીઈની અંદર જ આંતરવિગ્રહ તોળાઈ રહેલો જણાતો હતો. સંસદીય ચૂંટણી બાદ, ત્રિન્કોમાલીની (જે પહેલા ગોકન્ના તરીકે ઓળખાતું હતું) દક્ષિણે થયેલી ટૂંકી લડાઈને કારણે કરુણાના જૂથમાં ઝડપથી પીછેહટ અને આત્મસમર્પણ થયું, આખરે ખુદ કરુણા સહિત આ જૂથના નેતાઓ અજ્ઞાતવાસમાં જતા રહ્યાં, તેણે શાસક પક્ષના શક્તિશાળી રાજકારણી [[સૈયદ અલી ઝહીર મૌલાના]]ને છટકી જવામાં મદદ કરી. જો કે, "કરુણા જૂથે" પૂર્વમાં નોઁધપાત્ર ઉપસ્થિતિ જાળવી રાખી હતી અને એલટીટીઈની સામે હુમલાઓ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref name="nyt2">{{cite news | url =http://www.nytimes.com/2006/12/31/world/asia/31lanka.html?_r=1&oref=slogin | title =Sri Lanka Says Rebels Took Losses in Raids| publisher = New York Times | date = December 31, 2006}}</ref> એલટીટીઈએ સૈન્ય ઉપર અલગ થયેલા જૂથને છૂપો ટેકો આપવાનો આક્ષેપ કર્યો. ત્યારબાદ આ જૂથે [[તમિલઈલા મક્કલ વિદુથલાઈ પુલિકલ]] (ટીએમવીપી) નામનો એક રાજકીય પક્ષ સ્થાપ્યો અને ભવિષ્યમાં ચૂંટણી લડવાનો આશાવાદ વ્યક્ત કર્યો. આ ધમાચકડીના મોટાભાગના સમયગાળા દરમિયાન યુદ્ધવિરામ રહ્યો, શ્રીલંકા મોનિટરિંગ મિશન (એસએલએમએમ) દ્વારા કરાયેલી નોંધણી અનુસાર આ દરમિયાન એલટીટીઈ દ્વારા આશરે 3,000 વખત અને શ્રીલંકાના સૈન્ય દ્વારા લગભગ 300 વખત યુદ્ધવિરામનો ભંગ કરાયો હતો.<ref>શ્રીલંકા પીસ સેક્રેટેરિયટ રિપોર્ટ, 2005</ref> બન્ને પક્ષો એકબીજાની વિરુદ્ધમાં છૂપી ગતિવિધિ હાથ ધરી રહ્યાં છે તેવા બન્ને પક્ષના સામસામાં આક્ષેપોને લીધે પરિસ્થિતિ વધુ વણસી. સરકારે એવો દાવો કર્યો કે એલટીટીઈ રાજકીય વિરોધીઓને ખતમ કરી રહી છે, બાળકોને કામે રાખી રહી છે, હથિયારો આયાત કરી રહી છે, અને સરકારના સુરક્ષા અને ગુપ્તચર અધિકારીઓની હત્યા કરી રહી હતી. બળવાખોરોએ સરકાર ઉપર એવો આક્ષેપ મૂક્યો કે તે તેમની વિરુદ્ધમાં અર્ધસૈનિક જૂથો, ખાસ કરીને કરુણા જૂથને મદદ કરી રહી છે. ===સુનામી અને તેના પછીનો ઘટનાક્રમ=== 26 ડિસેમ્બર, 2004ના રોજ, [[ભારતીય સમુદ્રનું સુનામી]] શ્રીલંકા પર ત્રાટક્યું, અને 30,000 કરતા પણ વધુ લોકો માર્યા ગયા, અને અન્ય ઘણાંબધા ઘરવિહોણાં બન્યા. દાતા રાષ્ટ્રોએ મદદ મોકલી, પરંતુ તરત જ એલટીટીઇના અંકુશ હેઠળના પ્રદેશોમાં તેનું વિતરણ કેવી રીતે થવું જોઈએ તે અંગે મતભેદો ઊભર્યા. 24 જૂન સુધીમાં, સરકાર અને એલટીટીઇ પોસ્ટ-સુનામી ઓપરેસનલ મેનેજમેન્ટ સ્ટ્રક્ચર (પી-ટીઓએમએસ) અંગે સંમત થયા, પરંતુ જેવીપીએ તેની તીખી આલોચના કરી, જેણે સરકારનો વિરોધ કર્યો. પી-ટીઓએમએસની કાયદેસરતાને અદાલતોમાં પણ પડકારવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ પ્રમુખ કુમારતુંગાને પી-ટીઓએમએસનું વિસર્જન કરવું પડ્યું, જેના કારણે વ્યાપકપણે એવી આલોચના થઈ કે દેશની ઉત્તર અને પૂર્વમાં પૂરતી મદદ પહોંચી રહી નહોતી. જો કે, સુનામીની તુરંત બાદ ઉત્તરમાં હિંસાના દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો. 12 ઓગસ્ટ, 2005ના રોજ શ્રીલંકાના તમિલ વિદેશ પ્રધાન [[લક્ષ્મણ કાદિરગામાર]], કે જેઓ વિદેશી મુત્સદ્દીઓમાં ઉચ્ચ માનપાન ધરાવતા હતા અને એલટીટીઈના તીવ્ર આલોચક હતા, તેમને પોતાના જ ઘરમાં કથિતપણે એલટીટીઇના હુમલાખોર દ્વારા મોતને ઘાટ ઉતારી દેવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4147196.stm |title=Senior Sri Lanka minister killed |access-date= 2005-08-13 |work=BBC News | date=August 13, 2005}}</ref> તેમની હત્યાને પગલે વિદેશી સમાજમાં એલટીટીઈની પ્રતિષ્ઠામાં ઘટાડો થયો, અને આ બનાવ એવા સમયે બન્યો કે જ્યારે એલટીટીઈ વિદેશી રાષ્ટ્રોની મોટાભાગની સહાનૂભુતિ ગુમાવી ચૂકી હતી. તેથી જ, 2006માં જ્યારે એલટીટીઇએ મવિલ ઓયા (મવિલ આરુ)ના પાણીના દરવાજા બંધ કરી દેવાતા શ્રીંલંકાની સરકારે એલટીટીઇની વિરુદ્ધમાં સૈન્ય ગતિવિધિ હાથ ધરી, તે સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજ ચૂપ રહ્યો હતો. [[શ્રીલંકાની સર્વોચ્ચ અદાલતે]] પ્રમુખ કુમારતુંગાની બીજી અને આખરી મુદત પૂરી થયેલી જાહેર કરીને તેમને નવેસરની ચૂંટણી યોજવાનો આદેશ આપતા વધુ રાજકીય પરિવર્તનો સર્જાયા. નવેમ્બરમાં યોજાયેલી [[ચૂંટણી]]ના મુખ્ય ઉમેદવારોમાં યુએનએફના ઉમેદવાર હતા એલટીટીઈ સાથે ફરી વાતચીત શરૂ કરવાની તરફેણ કરનાર ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન રાનિલ વિક્રમસિંઘે, અને યુપીએફએના ઉમેદવાર હતા એલટીટીઇ વિરુદ્ધ કડક વલણ અપનાવનાર અને યુદ્ધવિરામ અંગે ફરી ચર્ચાની માગ કરનાર વડાપ્રધાન રાજાપક્ષાનો સમાવેશ થતો હતો. એલટીટીઇએ તમિલો દ્વારા ચૂંટણીઓના [[બહિષ્કાર]] કરવાનું ખુલ્લું એલાન આપ્યું. આ પૈકીના ઘણા લોકો વિક્રમસિંઘેને મત આપે તેવી સંભાવના હતી, તેમના મત નહીં પડવાની ઘટના વિક્રમસિંઘેની વડાપ્રધાન બનવાની તક માટે નકારાત્મક સાબિત થઈ અને રાજાપક્ષે પાતળી સરસાઇથી જીતી ગયા. ચૂંટણી બાદ, એલટીટીઇના નેતા [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરને]] પોતાના વાર્ષિક સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે જો સરકાર શાંતિની દિશામાં ગંભીરતાપૂર્વક પગલા લેશે નહિ તો ટાઈગર્સ 2006માં તેમના સંઘર્ષને પુનર્જીવિત કરશે. ==વિગ્રહનો પુનઃ પ્રારંભ== પ્રભાકરનના સંબોધનનાં થોડા દિવસો બાદ જ, હિંસાનો નવેસરથી દોર શરૂ થયો. ડિસેમ્બર 2005ના પ્રારંભમાં, ઉત્તરપૂર્વમાં ગોરિલા ગતિવિધિનું પ્રમાણ વધ્યું, જેમાં [[બેધારી સુરંગ]] દ્વારા કરાયેલા હુમલાઓનો સમાવેશ થતો હતો જેમાં સરકારના 150 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. આ સિવાય આ ગતિવિધિઓમાં [[સી ટાઈગર્સ]] અને શ્રીલંકાનાં જળસેના વચ્ચેની અથડામણો, એલટીટીઇ-તરફી પત્રકાર [[તરાકી શિવરામ]] અને એલટીટીઇ-તરફી સાંસદ [[જોસેફ પેરારાજાસિંઘમ]]ની કથિતપણે શ્રીલંકા સરકાર દ્વારા હત્યાનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="st1">{{cite news | url =http://www.sundaytimes.lk/060430/index.html | title =How President decided on retaliation| work =|publisher = The Sunday Times|date = April 30, 2006}}</ref> 2008ના પ્રારંભમાં, આંતરવિગ્રહનું લક્ષ્ય નાગરિક લક્ષ્યાંકો ભણી ફેરવાયું, અને દેશના મોટાભાગના હિસ્સાઓમાં નિત્ય આવજા કરતી બસો અને ટ્રેઈનોમાં બોમ્બ ધડાકા કરવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7440183.stm|title=Sri Lanka's war turns on civilians|work=BBC News|date=6 June 2008 | access-date= January 4, 2010}}</ref> કોલમ્બોની અંદર અને બહાર આવજા કરતી બસોમાં શ્રેણીબદ્ધ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/BCADEB7F-1755-4499-8719-C5E4181273B7.htm શ્રીલકામાં સર્જાયેલા ઘાતક બસ ધડાકા].</ref> ====વાટાઘાટો અને વધુ હિંસા==== આ હિંસાચારને નજર સમક્ષ રાખીને, [[ટોકિયો]] ડોનર કોન્ફરન્સનાં ઉપ-પ્રમુખે બન્ને પક્ષોને મંત્રણાના ટેબલ ઉપર પરત આવવા આહવાન આપ્યું. ખાસ કરીને કો-ચૈર યુનાઈટેડ સ્ટેટસે એલટીટીઈ દ્વારા આચરવામાં આવી રહેલી હિંસાની ભારે ટીકા કરી હતી. [[યુએસ સ્ટેટ વિભાગ]]ના અધિકારીઓ તેમજ શ્રીલંકા ખાતેના યુએસનાં રાજદૂતે ટાઈગર્સને ચેતવણી આપતા જણાવ્યું હતું કે વિગ્રહના માર્ગે પરત ફરવાને કારણે શ્રીલંકાનું સૈન્ય વધુ સક્ષમ અને વધુ કૃતનીશ્ચયી બનશે.<ref name="ind1">{{cite news| url =http://news.independent.co.uk/world/asia/article338232.ece| title =Sri Lanka bomb attack fuels fear of return to civil war| work =Justin Huggle| publisher =[[The Independent]]| date =January 13, 2006| location =London| first =Justin| last =Huggler| access-date =April 9, 2010| archive-date =જાન્યુઆરી 10, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080110153720/http://news.independent.co.uk/world/asia/article338232.ece| url-status =dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110153720/http://news.independent.co.uk/world/asia/article338232.ece |date=જાન્યુઆરી 10, 2008 }}</ref> વાટાઘાટ ચાલી રહી હતી તેવા સમયે નાગરિકોને લક્ષ્ય બનાવીને હિંસાચાર કરવામાં આવ્યો હતો. 2 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ [[ત્રિકોમાંલી]] ખાતે સમુદ્રકિનારે હાઈસ્કૂલનાં વિદ્યાર્થીઓ રમી રહ્યા હતા ત્યારે ટૂંક સમય માટે અટકાયત કર્યા બાદ [[પાંચ તમિલ વિદ્યાર્થીઓની ગોળી મારીને હત્યા]] કરી દેવાના બનાવનો પણ આમાં સમાવેશ થતો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.nation.lk/2006/07/23/newsfe3.htm|title=Is the State complacent?|access-date=2007-01-30|work=The Nation|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930224026/http://www.nation.lk/2006/07/23/newsfe3.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ahrchk.net/statements/mainfile.php/2006statements/612/|title='Murder of five Tamil youths highlights need to end impunity' – Govt must protect witnesses to Trinco killings – HRW|access-date=2007-01-30|work=Human Rights Watch|archive-date=2009-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108034108/http://www.ahrchk.net/statements/mainfile.php/2006statements/612/|url-status=dead}}</ref> બંને પક્ષો વચ્ચેના કરારને બચાવવાના છેલ્લા પ્રયાસ તરીકે, નોર્વેના ખાસ દૂત [[એરિક સોલ્હેઈમ]] અને એલટીટીઈનાં વિચારક એન્ટન બાલાસીન્ઘમ શ્રીલંકા આવી પહોંચ્યા. મંત્રણાનાં સ્થળ વિષે બંને પક્ષો વચ્ચે વ્યાપક મતભેદો હતા; જોકે, સતત પ્રયાસોને લીધેને સફળતા ત્યારે મળી કે જ્યારે બન્ને પક્ષો 7 ફેબ્રુઆરી, 2006ના રોજ નવી વાટાઘાટો 22 ફેબ્રુઆરી તથા 23 ફેબ્રુઆરીએ [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]]ના [[જીનેવા]]માં યોજી શકાય તે અંગે સંમત થયા. આ વાટાઘાટોમાં સરકાર અને એલટીટીઈ, બન્ને હિંસા ખતમ કરવા તથા 19-21 એપ્રિલના રોજ વધુ વાટાઘાટો યોજવા માટે સંમત થઈ જતા આ વાટાઘાટો "અપેક્ષાથી પણ ઊંચી" સાબિત થઈ.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4742208.stm|title = Sri Lanka foes to 'curb violence'| work =|publisher = BBC News| date = February 24, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ વાટાઘાટો યોજાયા પછીના એક સપ્તાહ દરમિયાન, હિંસામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો. જો કે, એલટીટીઈએ એપ્રિલમાં જ સૈન્ય વિરુદ્ધના હુમલાઓ ફરી શરૂ કરી દીધા અને તેન પ્રારંભ 11 એપ્રિલના રોજ સૈન્યના વાહનો ઉપર માનવ-વિરોધી ભૂમિગત સુરંગો દ્વારા કરાયેલા હુમલાથી થયો, જેમાં નૌકાદળના 10 ખલાસીઓ માર્યા ગયા. ત્યારપછીના દિવસે, બળવાખોરો દ્વારા કરાયેલા બૉમ્બ હુમલાઓ અને દેશના ઉત્તર-પૂર્વ હિસ્સામાં તોફાનોને લીધે 16 લોકો માર્યા ગયા. સૌપ્રથમ તો, [[ત્રિંકોમાલી]] ખાતે એક ભૂમિગત માનવ-વિરોધી સુરંગનો વિસ્ફોટ થયો, જેમાં બે પોલીસ જવાનો તેમના વાહનમાં જ માર્યા ગયા. બીજો ધડાકો, ભીડભર્યાં શાકભાજીના બજારમાં થયો, જેમાં એક સૈનિક અને થોડાં નાગરિકોનાં જીવ ગયા. આગામી સમયમાં થયેલા તોફાનોમાં એક ડઝન કરતા પણ વધુ લોકો માર્યા ગયા.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4901952.stm|title = Sri Lanka violence leaves 16 dead| publisher = BBC News | date = April 12, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ હુમલાઓની જવાબદારી [[અપસર્જીંગ પિપલ'સ ફૉર્સ]] નામના એક સંગઠને લીધી, જે એલટીટીઈ માટે કામ કરતું હોવાનો સૈન્યએ આક્ષેપ કર્યો હતો. આ હિંસાચાર ચાલુ હતો તેવા સમયે, એલટીટીઈએ જીનેવાની વાટાઘાટોને 24-25 એપ્રિલ સુધી મુલતવી રાખવા જણાવ્યું, અને પ્રારંભમાં તો સરકાર આ અંગે સંમત થઈ ગઇ હતી. મંત્રણાઓ બાદ, સરકાર અને બળવાખોરો- બન્ને પક્ષો આંતરરાષ્ટ્રીય યુદ્ધવિરામ નિરીક્ષકો સાથે એલટીટીઈના નેતાઓને 16 એપ્રિલના રોજ એક નાગરિક જહાજમાં લઈ જવામાં આવે તે અંગે સંમત થયા, આ જહાજ દ્વારા આ લોકોને સરકાર અંકુશિત હદ-વિસ્તારમાંથી બહાર લઈ જવાના હતા. જો કે, તમિલ ટાઈગર્સે આ બેઠક રદ કરતા પરિસ્થિતિએ જોરદાર વળાંક લીધો, તેમણે એવો દાવો કર્યો કે તેઓ વળાવિયા તરીકે સાથે આવનારી નૌકાદળની ટૂકડી માટે સંમત થયા નહોતા. એસએલએમએમએ જણાવ્યા અનુસાર, તમિલ બળવાખોરો અગાઉ વળાવિયા તરીકે સાથે આવનારી ટૂકડી માટે સંમત થઈ ગયા હતા. આને લીધે એસએલએમએમનાં પ્રવક્તા હેલન ઓલાફ્સડોટિરે જણાવ્યું કે, "આ સમજૂતીનો એક ભાગ જ હતો. બળવાખોરોએ કલમો કાળજીપૂર્વક વાંચવી જોઈતી હતી. અમે હતાશ થયા છીએ."<ref name="bbc8">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4911554.stm | title = Tamil Tigers harden talks stance| work = | publisher = BBC News| date = April 17, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> 20 એપ્રિલ, 2006ના રોજ, એલટીટીઈએ સત્તાવારરીતે અનિશ્ચિત ગાળા માટે પોતાને શાંતિ પ્રક્રિયાથી અળગી કરી દીધી. તેમણે એવું જણાવ્યું કે પરિવહનનાં પ્રશ્નોને લીધે તેઓ તેમના પ્રાદેશિક નેતાઓને મળી શક્યા નહોતા. આને લીધે કેટલાક વિશ્લેષકો તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજના મનમાં ઊંડો સંશય જાગ્યો, તેમને લાગ્યું કે એલટીટીઇનો પરિવહનનો મુદ્દો એ જીનીવાની શાંતિ વાટાઘાટોમાં ઉપસ્થિતિ ટાળવા માટે વિલંબ કરવાનો કિમીયો હતો.<ref name="bbc9">{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2006/04/printable/060423_eu_ban.shtml | title = EU ban on LTTE urged| publisher = BBC News | date = April 23, 2006}}</ref> હિંસાચાર વધતો ગયો અને 23 એપ્રિલ, 2006ના રોજ, શંકાસ્પદ એલટીટીઈ સૈનિકોએ [[ત્રિંકોમાલી]] જિલ્લામાં ડાંગર/ચોખાના ખેતરમાં કામ કરી રહેલા [[છ સિંહાલી ખેડૂતોની હત્યા]] કરી નાખી.<ref>{{Cite web |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL157189.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2006-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060514204120/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL157189.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060514204120/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL157189.htm |date=2006-05-14 }}</ref> ત્યારપછીના દિવસે, [[બટ્ટીકલોઆ]]માં બે શંકાસ્પદ તમિલ ટાઈગર્સ બળવાખોરો, એક યુવાન માતાની હત્યા કરીને તેના બાળકનું અપહરણ કર્યા બાદ, સુરંગો બિછાવતા ઝડપાતા તેમને ઠાર મારવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4937624.stm |title = 'Eight die' in Sri Lanka violence |publisher = BBC News | date = April 24, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> એલટીટીઈએ નૌકાદળના કાફલા ઉપર આત્મઘાતી હુમલો કર્યો જેમાં 18 ખલાસીઓ માર્યા ગયા. ત્યારબાદ ઉત્તરીય શ્રીલંકાના [[નાનકડાં ટાપુ કેટ્સ (ઉરૂથોટા)]]ના ત્રણ ગામોમાં [[અલ્લાઈપિડ્ડી હત્યાકાંડ]] સર્જાયો જેમાં 13 મે, 2006ના રોજ બનેલા જુદા જુદા બનાવોમાં 13 લઘુમતી [[તમિલ]] નાગરિકોની હત્યા કરવામાં આવી.<ref>{{cite news | first = Dumeetha | last = Luthra | title = Sri Lanka villagers flee massacre | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5000920.stm | work = [[BBC]] | date = May 20, 2006 | access-date = 2007-08-16}}</ref> એલટીટીઈ [[બ્લેક ટાઈગર]]ની ગર્ભવતી [[આત્મઘાતી બૉમ્બર]] [[અનોજા કુગેન્થિરાસાહે]] શ્રીલંકાના સૈન્યના કમાન્ડર, લેફ્ટનન્ટ જનરલ [[સરથ ફોન્સેકા]]ની હત્યા કરવાની કોશિશ કરતાં એલટીટીઈની વિરુદ્ધમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ટીકાઓનું પ્રમાણ ઘણું વધી ગયું. આ બનાવમાં બૉમ્બરે દેશની રાજધાની [[કોલમ્બો]]માં [[શ્રીલંકાન સૈન્ય]]નાં મુખ્ય મથક ખાતે પોતાની જાતને ઉડાવી દીધી હતી. આ હુમલામાં લેફ્ટ. જનરલ ફોન્સેકા અને 27 અન્ય લોકો ઈજાગ્રસ્ત થયા, જ્યારે 10 લોકો માર્યા ગયા. આ હુમલાની પ્રતિક્રિયા સ્વરૂપે, 2001ના યુદ્ધવિરામ બાદ સૌપ્રથમવાર, શ્રીલંકાની વાયુસેનાએ દેશના ઉત્તર-પૂર્વીય હિસ્સામાં બળવાખોરોના સ્થાન ઉપર હવાઈ હુમલા કર્યાં.<ref>{{cite news |url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4941744.stm |title = Bomb targets Sri Lanka army chief |publisher = BBC News | date = April 25, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> એક વર્ષ અગાઉ થયેલી લક્ષ્મણ કાદિરગામારની હત્યા અને રજા મનાવવા માટે જઈ રહેલા સુરક્ષા દળનાં 710 નિઃશસ્ત્ર જવાનોને લઇ જઇ રહેલા જહાજ પરના નિષ્ફળ હુમલા ઉપરાંત થયેલો આ હુમલો એક અસરકારક બનાવ સાબિત થયો કેમકે 19 મે, 2006ના રોજ યુરોપીય સંઘે એલટીટીઇને એક ત્રાસવાદી સંગઠન ગણીને તેને ગેરકાયદેસર ઠરાવવાનો નિર્ણય કર્યો. આને પરિણામે યુરોપીય સંઘના સદસ્ય રાષ્ટ્રોમાં એલટીટીઈની મિલ્કતો ટાંચમાં લેવાઈ અને શ્રીલંકામાં પોતાના ત્રાસવાદી અભિયાન માટે ભંડોળ એકત્ર કરવાના એલટીટીઇના પ્રયાસો પર પૂર્ણવિરામ લાગી ગયું. [[યુરોપની સંસદે]] એક નિવેદનમાં એલટીટીઇ તમામ તમિલોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી ન હોવાનું જણાવ્યું અને તેને શ્રીલંકાના ઉત્તરીય તથા પૂર્વીય હિસ્સામાં લોકશાહીનો વિકલ્પ બનવાનું સૂચન કર્યું.<ref name="hindu1">{{cite news| url =http://www.hindu.com/2006/05/31/stories/2006053117200100.htm| title =European Union bans LTTE| work =Amit Baruah| publisher =The Hindu| date =May 31, 2006| access-date =સપ્ટેમ્બર 7, 2010| archive-date =જૂન 1, 2006| archive-url =https://web.archive.org/web/20060601100958/http://www.hindu.com/2006/05/31/stories/2006053117200100.htm| url-status =dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060601100958/http://www.hindu.com/2006/05/31/stories/2006053117200100.htm |date=જૂન 1, 2006 }}</ref> દેશનાં ઉત્તર અને પૂર્વ ભાગમાં હુમલાઓ યથાવત રહ્યાં હતા, તેવા સમયે નોર્વેના ઓસ્લોમાં 8-9 જૂનનાં રોજ નવી વાટાઘાટો યોજવાનું નક્કી થયું. બન્ને પક્ષોનાં પ્રતિનિધિ મંડળો ઓસ્લો આવી પહોંચ્યા, પરંતુ એલટીટીઇએ પોતાના ટાઈગર્સને વાટાઘાટોના સ્થળ સુધીની મુસાફરી માટે સુરક્ષિત માર્ગની છૂટ આપવામાં ન આવી હોવાનો આક્ષેપ કરીને સરકારના પ્રતિનિધિ મંડળ સાથે પ્રત્યક્ષ બેઠક યોજવાનો ઇનકાર કરી દેતા વાટાઘાટો રદ કરાઈ. નોર્વેના મધ્યસ્થી એરિક સોલ્હેઇમે પત્રકારોને જણાવ્યું કે એલટીટીઇએ આ વાટાઘાટો પડી ભાંગવા અંગેની સીધી જવાબદારી સ્વીકારવી જોઈએ.<ref name="bbc10">{{cite news | url =http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2006/06/060609_saroj-oslo.shtml| title =Collapse of talks | work =Saroj Pathirana|publisher = BBC News|date = June 9, 2006}}</ref> ત્યારબાદ જે હિંસાનો દોર ચાલ્યો, તે પૈકી [[વનકલાઈ હત્યાકાંડ]]માં 8 જૂન, 2006ના રોજ [[શ્રીલંકા]]ના [[મન્નાર]] જિલ્લાના [[વનકલાઈ]] ગામના ચાર લોકોના [[લઘુમતી શ્રીલંકન તમિલો]]ના કુટુંબ પર સિતમ ગુજારીને તેમની હત્યા કરાઈ. માતા અને તેની નવ વર્ષની બાળકીની હત્યા કરતા પૂર્વે બન્નેની પર કથિતપણે બળાત્કાર ગુજારવામાં આવ્યો હતો. બળવાખોરો તરફી ન્યૂઝ સાઈટ [[તમિલનેટ]] દ્વારા પ્રદર્શિત કરાયેલી આ લોકોની લોહીથી ખરડાયેલી લાશોની તસવીરોએ શ્રીલંકા અને વિદેશમાં વિવાદ સર્જ્યો હતો. શ્રીલંકાના સૈન્ય અને તમિલ [[ટાઈગર બળવાખોરો]]એ આ હત્યા માટે એકબીજા ઉપર આક્ષેપો કર્યા હતા.<ref name="ml">{{cite web | url = http://www.themorningleader.lk/20060614/focus.html | title = Another family wiped out in Vankalai | access-date = 2010-09-07 | archive-date = 2009-02-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090220015546/http://www.themorningleader.lk/20060614/focus.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220015546/http://www.themorningleader.lk/20060614/focus.html |date=2009-02-20 }}</ref><ref name="hhr">{{cite web|url=http://www.hhr-srilanka.org/hhr/news/summary.pdf|title=Details of few extra judicial claims|format=PDF|access-date=2010-09-07|archive-date=2007-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127110521/http://www.hhr-srilanka.org/hhr/news/summary.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127110521/http://www.hhr-srilanka.org/hhr/news/summary.pdf |date=2007-11-27 }}</ref><ref name="AN">{{cite web | url = http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=6425 | title = People terrorized after massacre of Tamil family | access-date = 2010-09-07 | archive-date = 2011-02-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110220093630/http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=6425 | url-status = dead }}</ref><ref name="pw">{{cite web | url = http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html | title = Statement by women for democracy and human rights | access-date = 2010-09-07 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516230758/http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516230758/http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html |date=2008-05-16 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs06/sri_lanka_021106.doc|title=Country of origin information report– Sri Lanka|access-date=2010-09-07|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325153828/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs06/sri_lanka_021106.doc|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325153828/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs06/sri_lanka_021106.doc |date=2009-03-25 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html|title= Sri Lankan Combatants Rape Women to Terrorize|access-date= 2010-09-07|archive-date= 2008-05-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20080516230758/http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html|url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516230758/http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html |date=2008-05-16 }}</ref> 15 જૂન, 2006ના રોજ [[કબિથિગોલ્લેવા હત્યાકાંડ]] પણ થયો જેમાં એલટીટીઇએ એક બસ પર હુમલો કરીને ઓછામાં ઓછાં 64 સિંહાલી નાગરિકોને મારી નાખ્યા હતા અને તેને કારણે શ્રીલંકાની વાયુસેના<ref name="usinfo1">''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ફર્મેશન પ્રોગ્રામ્સ'' ", [http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&amp;y=2006&amp;m=June&amp;x=20060615115032ndyblehs0.351742&amp;t=livefeeds/wf-latest.html યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા શ્રીલંકામાં બસ પરના આતંકવાદી હુમલાઓની આલોચના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219172235/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=June&x=20060615115032ndyblehs0.351742&t=livefeeds%2Fwf-latest.html |date=2007-12-19 }}.</ref>એ વધુ હવાઈ હુમલા કરવા પડ્યાં હતા. આ સિવાય, 26 જૂનનાં રોજ એલટીટીઈની આત્મઘાતી બૉમ્બરે શ્રીલંકાના ત્રીજા ક્રમનાં સર્વોચ્ચ સૈન્ય અધિકારી અને ડેપ્યુટી ચીફ ઓફ સ્ટાફ [[જનરલ પરામી કલુટુંગા]]ને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા.<ref name="bbc11">{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5115968.stm| title =Sri Lanka general killed in blast| work =|publisher = BBC News|date = June 26, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ બનાવોને લીધે [[એસએલએમએમ]]ને પ્રશ્ન થયો કે હજુ પણ યુદ્ધવિરામ ચાલુ રાખી શકાય કે કેમ.<ref name="slmm1">{{cite web|url= http://www.slmm.lk/intros/press_releases.htm|title= Press releases|access-date= 2006-08-07|date= |work= |publisher= Sri Lanka Monitoring Mission|archive-date= 2007-03-12|archive-url= https://web.archive.org/web/20070312223248/http://www.slmm.lk/intros/press_releases.htm|url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312223248/http://www.slmm.lk/intros/press_releases.htm |date=2007-03-12 }}</ref> જો કે, મોટાભાગના વિશ્લેષકો સતત એવું માનતા હતા કે ફરી પૂર્ણ-ફલકનું યુદ્ધ થવાની શક્યતા નથી અને "નીચી-તીવ્રતા ધરાવતો વિગ્રહ" ચાલુ રહેશે.<ref name="bbc11"></ref> ===માવિલ ઓયા (મવિલ અરુ) જળ તકરાર=== 21 જુલાઈના રોજ એલટીટીઇએ માવિલ ઓયા ([[મવિલ અરુ]]) [[જળાશય]]ના [[સ્લુઈસ ગેટ]] બંધ કરીને સરકારના અંકુશ હેઠળના 15,000 ગામોમાં [[પાણીનો પૂરવઠો]] કાપી નાખ્યો, આ નવી કટોકટીને કારણે યુદ્ધવિરામની સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કરાયા બાદ સૌપ્રથમવાર વિશાળ-ફલકનો સંઘર્ષ થયો.<ref name="bbc12">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5249884.stm | title = Sri Lanka forces attack reservoir|work =|publisher = BBC News|date=August 6, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ ગેટ્સ ખોલાવવા માટે એસએલએમએમ દ્વારા હાથ ધરાયેલી પ્રારંભિક મંત્રણા અને પ્રયાસો નિષ્ફળ નીવડ્યા બાદ, વાયુસેનાએ 26 જુલાઈના રોજ એલટીટીઈના સ્થાનો પર હુમલો કર્યો અને ભૂમિદળોએ આ ગેટ ખોલાવવા માટે અભિયાન શરૂ કર્યું.<ref name="dm1">{{cite news | url = http://www.dailymirror.lk/2006/07/27/front/6.asp | title = Air Force jets hit LTTE targets|work =Sunil Jayasiri|publisher = The Daily Mirror| date =July 27, 2006}}</ref> ત્યારબાદ 8 ઓગસ્ટના રોજ આ સ્લુઈસ ગેટ ખોલવામાં આવ્યા, આ ગેટ ખરેખર કોણે ખોલ્યા તે અંગેના અહેવાલો વિરોધાભાસી છે. શરૂઆતમાં, એસએલએમએમએ એવો દાવો કર્યો કે જળાશયના બંધ ગેટ ખોલાવા માટે તેણે એલટીટીઈની સાથે શરતી સમજૂતી સાધી હતી.<ref name="fline1"></ref> જો કે, સરકારના પ્રવક્તાએ એવું જણાવ્યું કે બળવાખોરો<ref name="bbc12"></ref> દ્વારા "સૌદાબાજીના સાધન તરીકે વ્યવહારિક ઉપયોગિતાની વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરી શકાય નહિ" અને સરકારના દળોએ જળાશયની આસપાસના એલટીટીઈના સ્થાનો ઉપર નવેસરથી હુમલા કર્યાં હતા. આ હુમલાને કારણે એસએલએમએમનાં ચીફ ઓફ સ્ટાફે તેની નિંદા કરી અને જણાવ્યું કે "એલટીટીઈએ આ ઓફર કરી હોવાની સરકાર પાસે માહિતી છે." "એ વાત અત્યંત સ્પષ્ટ છે કે તેઓ પાણીમાં રસ ધરાવતા નહોતા. તેઓને અન્ય કશાંકમાં જ રસ હતો."<ref name="bbc12"></ref> એલટીટીઇએ ત્યારપછી એવો દાવો કર્યો હતો કે તેણે "માનવતાના ધોરણે" આ સ્લુઈસ ગેટ ખોલી નાખ્યાં હતા, અલબત્ત તેની સામે સૈન્યના સંવાદદાતાઓએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે સુરક્ષા દળોએ માવિલ અરુ અનિકટના ચોક્કસ સ્થળે બૉમ્બિંગ કર્યા બાદ તરત જ પાણી વહેવું શરૂ થઈ ગયું હતું.<ref name="st2">''ધ સન્ડે ટાઇમ્સ સિચ્યુએશન રિપોર્ટ'' , [http://sundaytimes.lk/060813/index.html ઇલમ વૉર 4માં વિવિધ મોરચે ભડકો].</ref> આખરે, બળવાખોરો સાથેના ભીષણ યુદ્ધ બાદ, સરકારના દળોએ મવિલ અરુ જળાશય પર 15 ઓગસ્ટના રોજ સંપૂર્ણપણે કબ્જો સ્થાપી દીધો.<ref name="jw1">''ઇકબાલ અથાસ, જેન'સ ડિફેન્સ વિકલી,'' [http://www.janes.com/defence/news/jdw/jdw060817_1_n.shtml શ્રીલંકામાં ભડકી ઉઠેલું પૂર્ણ ફલકનું યુદ્ધ].</ref> ===મુત્તુર અને જાફનામાં એલટીટીઇના આક્રમણો=== માવિલ અરુ (માવિલ ઓયા)ની નજીકમાં ઉગ્ર લડાઈ ચાલી રહી હતી, તેવા સમયે ગોકન્ના (ત્રિંકોમાલી) સુધી પણ હિંસા ફેલાઈ, ત્યાં એલટીટીઇએ શ્રીલંકાના નૌકાદળના મહત્વના મથક ઉપર,<ref name="fline1">{{cite news |url = http://www.hinduonnet.com/fline/fl2316/stories/20060825001405400.htm |title = Water war |work = B. Muralidhar Reddy |publisher = The Hindu |date = August 12, 2006 |access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date = ફેબ્રુઆરી 1, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080201115217/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2316/stories/20060825001405400.htm |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201115217/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2316/stories/20060825001405400.htm |date=ફેબ્રુઆરી 1, 2008 }}</ref> અને ઓગસ્ટના પ્રારંભમાં સરકારના અંકુશ હેઠળના સમુદ્રતટે વસેલાં વ્યૂહાત્મક મુત્તુર નગર પર હુમલો કર્યો, જેના પરિણામે લગભગ 30 નાગરિકોના મોત નિપજ્યાં તથા આશરે 25,000 લોકો આ વિસ્તારમાંથી વિસ્થાપિત થયા.<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5240864.stm |title = Civilians die in Sri Lanka clash |work = |publisher = BBC News |date = August 3, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> 2 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ એલટીટીઇએ મુત્તુર<ref name="toi1">{{cite news |url =http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1859354.cms |title = 152 LTTE rebels killed in Sri Lanka |work = |publisher = [[The Times of India]] |date = August 4, 2006}}</ref> પર તોપખાનાં સાથે ભારે હુમલો કર્યો અને ત્યારબાદ તેમાં ઘૂસી જઈને નગરના કેટલાક ભાગો ઉપર નિયંત્રણ મેળવી લીધું, જેને લીધે અથડામણો ફાટી નીકળી.<ref name="hindu2">{{cite news |url = http://www.hindu.com/2006/08/04/stories/2006080408511500.htm |title = 34 killed as LTTE `overruns' Muttur town |work = B. Muralidhar Reddy |publisher = The Hindu |date = August 4, 2006 |access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date = સપ્ટેમ્બર 30, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070930235841/http://www.hindu.com/2006/08/04/stories/2006080408511500.htm |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930235841/http://www.hindu.com/2006/08/04/stories/2006080408511500.htm |date=સપ્ટેમ્બર 30, 2007 }}</ref> સૈન્યએ આનો પ્રતિક્રિયા આપી અને ભારે યુદ્ધમાં એલટીટીઇના આશરે 150 બળવાખોરોને મારી નાખીને 5 ઓગસ્ટના રોજ નગર ઉપર ફરી પોતાનું નિયંત્રણ સ્થાપી દીધું.<ref name="toi1"></ref> તેના ટૂંક સમય બાદ જ, મૂદુથારા (મુથુર)માં ફ્રાન્સની આંતરરાષ્ટ્રીય સદભાવના સંસ્થા [[એક્સન અગેઈન્સ્ટ હંગર]] (એસીએફ)માં કામ કરતા 17 લોકો [[મૃત્યુ પામેલી હાલતમાં મળી આવ્યા]]. આ લોકો તેમની ઓફિસમાં જમીન તરફ મોઢું રાખીને સુતેલી હાલતમાં મળી આવ્યા હતા, તેમણે પહેરેલી ટી-શર્ટ કે જેના પર બુલેટના ઘાનાં નિશાન હતા તેના પરથી એવો સંકેત મળ્યો કે તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાર્યકરો હતા. આ હત્યાઓની વિશ્વભરમાંથી વ્યાપક નિદા થઈ.<ref>{{cite web |url= http://www.hindu.com/2006/08/08/stories/2006080808521200.htm |title=15 NGO workers killed |access-date= 2007-01-30 |work=The Hindu}}</ref> એસએલએમએમએ એવો દાવો કર્યો કે આ હુમલા પાછળ સરકારનો હાથ હતો,<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5298470.stm |title = Military 'killed Lanka aid staff' |publisher = BBC |date = August 30, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> પરંતુ સરકારે આ આક્ષેપોને "ખિન્નતા ઉપજાવનારા અને પક્ષપાતી" ગણાવીને તેને રદિયો આપ્યો હતો, અને જણાવ્યું હતું કે એસએલએમએમને "આ પ્રકારના નિવેદનો આપવાનો કોઈ અધિકાર નથી કારણ કે તેઓ ઓટોપ્સી અથવા પોસ્ટ-મોર્ટમ સાથે સંકળાયેલા નથી."<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5298470.stm | title = Sri Lanka forces attack reservoir|work =|publisher = BBC News|date=August 6, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય ફૉરેન્સિક નિષ્ણાતોની મદદથી સરકારે શરૂ કરેલી સત્તાવાર તપાસ હાલમાં ચાલી રહી છે.<ref>[http://www.foreignminister.gov.au/releases/2007/fa007_07.html ઓસ્ટ્રેલિયાના સુવિખ્યાત ધારાશાસ્ત્રી શ્રીલંકામાં માનવ અધિકારની તપાસમાં મદદરૂપ થશે].</ref> દરમિયાન, દેશની ઉત્તરમાં, 11 ઓગસ્ટના રોજ એલટીટીઈએ [[શ્રીલંકાના સૈન્ય]]ની સુરક્ષા હરોળ પર ભીષણ હુમલો કર્યો, ત્યાર બાદ 2001 પછીની સૌથી લોહિયાળ લડાઈઓ પૈકીની લડાઇ થઈ. આ હુમલાઓમાં એલટીટીઇએ 400થી 500 ફાઈટર્સના જૂથનો ઉપયોગ કર્યો અને તેમાં જમીન તથા અન્ય જગ્યાએથી કરાયેલા હુમલાઓનો સમાવેશ થતો હતો, આ હુમલામાં પલુયાલા ([[પલય]]) ખાતેના લશ્કરના મુખ્ય ઍરબેઝ સહિતના સરકારના સ્થાનો ઉપર ભારે તોપમારો પણ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="hindu3">{{cite news | url = http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200608121801.htm | title = At least 127 combatants killed in Lanka fighting: military | work = | publisher = The Hindu | date = August 12, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = સપ્ટેમ્બર 30, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070930211134/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200608121801.htm | url-status = dead }}</ref> શરૂઆતમાં, ટાઈગર્સે મુહામલાઈ (મહાકન્દા)ની આસપાસની સૈન્યની સુરક્ષા હરોળને તોડી પાડી, અને ઉત્તર તરફ વધુ આગળ વધ્યાં,<ref name="oi1">{{cite news | url = http://news.oneindia.in/2006/08/12/sri-lanka-rebels-say-destroy-northern-defences-advance-1155353635.html | title = Lanka rebels destroy northern defenses, advance | work = | publisher = One India | date = August 12, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = મે 10, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110510083652/http://news.oneindia.in/2006/08/12/sri-lanka-rebels-say-destroy-northern-defences-advance-1155353635.html | url-status = dead }}</ref> પરંતુ 10 કલાકની ભીષણ લડાઈ બાદ તેઓ થંભી ગયા. આગામી થોડા દિવસો સુધી આ લડાઈઓ ચાલતી રહી, પરંતુ ભારે જાનહાનિને કારણે એલટીટીઇએ પોતાનું આક્રમણ છોડી દેવું પડ્યું.<ref name="ht1">{{cite news | url = http://www.hindustantimes.com/news/7598_1883909,000500020002.htm | title = Lanka's chilling 2006 timeline | work = PK Balachandran | publisher = [[Hindustan Times]] | date = December 30, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = સપ્ટેમ્બર 30, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070930045807/http://www.hindustantimes.com/news/7598_1883909,000500020002.htm | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930045807/http://www.hindustantimes.com/news/7598_1883909,000500020002.htm |date=સપ્ટેમ્બર 30, 2007 }}</ref> આ અભિયાનમાં એલટીટીઇએ આશરે 250<ref name="ht1"></ref> સૈનિકો ગુમાવ્યા હોવાનો અંદાજ છે, જ્યારે શ્રીલંકાના 90 સૈનિકો અને ખલાસીઓ પણ માર્યા ગયા હતા.<ref name="usatoday1">{{cite news | url = http://www.usatoday.com/news/world/2006-08-15-sri-lanka_x.htm | title = Fighting rages in northern Sri Lanka in fourth week of hostilities |work = |publisher = [[USA Today]]| date = August 15, 2006}}</ref> ===ચેન્કોલાઈ હવાઈ હુમલો=== શ્રીલંકાની ઉત્તર અને પૂર્વમાં જમીન પર લડાઈ ચાલી રહી હતી, તેવા સમયે શ્રીલંકાની વાયુસેનાએ બળવાખોરોના કબ્જામાં રહેલા મલ્લાઈતિવુ વિસ્તારમાં આવેલી સુવિધાઓ ઉપર હવાઈ હુમલો હાથ ધર્યો, જેમાં [[સંખ્યાબંધ તમિલ છોકરીઓ મૃત્યુ પામી]]. એલટીટીઈએ 61 છોકરીઓના મોત થયા હોવાનો દાવો કર્યો હતો, તેમછતાં એસએલએમએમએ જણાવ્યું કે તેમણે ફક્ત 19 મૃતદેહો જ ગણ્યાં હતા. સરકારે જણાવ્યું કે તે એલટીટીઇની તાલીમ સુવિધા હતી અને આ બાળકો એ એલટીટીઇના બાળ સૈનિકો હતા,<ref name="mg1">{{cite news |url = http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__international_news/&articleid=280855|title = Unicef: Bombed orphans were not Tamil Tigers |publisher = [[Mail and Guardian Online]] |date = August 15, 2006}}</ref> અલબત્ત એલટીટીઇએ એવો દાવો કર્યો કે ભોગ બનનાર છોકરીઓ શાળાની વિદ્યાર્થિનીો હતી જે એક અનાથાલયમાં પ્રાથમિક સારવારના કોર્સમાં ભાગ લઇ રહી હતી.<ref name="mg1"></ref> ===પાકિસ્તાનનાં હાઈ કમિશ્નર પર હુમલો=== તે જ દિવસે, શ્રીલંકા ખાતેના [[પાકિસ્તાન]]ના [[હાઈ કમિશ્નર]] [[બશીર વલી મોહમદ]]ને લઇ જઈ રહેલા પર એક [[ઓટો રીક્ષા]]માં છુપાવવામાં આવેલી [[ભૂમિગત માનવ-વિરોધી સુરંગ]] દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો. આ ધડાકામાં હાઈ કમિશ્નર એક પણ ઈજા વગર બચી ગયા, પણ સાત લોકો માર્યા ગયા અને 17 લોકો ઈજાગ્રસ્ત થયા.<ref name="ndtv1">{{cite web|url=http://www.ndtv.com/template/template.asp?id=20040&template=Lanka&callid=0&frmsrch=1&txtsrch=Lanka | title=Lanka blast: Pak envoy safe, 7 killed | author = Rica Roy & Anisa Khan |date=August 14, 2006 | publisher =NDTV }}</ref> આ હુમલાની જવાબદારી એક પણ જુથે સ્વીકારી નહોતી, પણ શ્રીલંકાની સરકારે એલટીટીઈ પર આક્ષેપ કર્યો હતો. [[પાકિસ્તાન]]ના [[હાઈ કમિશ્નર]], [[બશીર વલી મોહમદ]]એ એવો દાવો કર્યો કે પાકિસ્તાનને ડરાવવા માટે,<ref name="at2">{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/HI22Df01.html |title=The Pakistani muscle behind Colombo |author=Sudha Ramachandran |date=September 22, 2006 |publisher=Asia Times |access-date=સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date=જુલાઈ 25, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725112954/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/HI22Df01.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725112954/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/HI22Df01.html |date=જુલાઈ 25, 2011 }}</ref> ભારતે આ હુમલો કરાવ્યો હોય તેવી મજબુત ધારણા છે. પાકિસ્તાન શ્રીલંકાની સરકારને સૈન્ય સાધન-સરંજામ પુરા પડતા મુખ્ય સપ્લાયરો પૈકીનું એક છે.<ref name="at2"></ref> પાકિસ્તાને આવનારા મહિનાઓમાં દર 10 દિવસે એક વાર જરૂરી સહાયનું વચન આપ્યું, પાકિસ્તાને મજબુત ટેકાની ખાતરી આપતા શ્રીલંકાનાં સંરક્ષણ સચિવ ગોતાભ્ય રાજપક્ષેએ જાહેરમાં એવું જણાવ્યું કે એલટીટીઈનાં મુખ્ય મથક કિલીનોચ્ચીને ડીસેમ્બરના અંત સુધીમાં મુક્ત કરવામાં આવશે. ===સંપુરનું પતન === હિંસાનો દોર ફરી શરુ થયો ત્યારથી, ત્રીન્કોમાંલી ખાતેના શ્રીલંકાના નૌકાદળનાં વ્યુહાત્મક રીતે અગત્યના<ref name="reuters1">{{cite news|url = http://today.reuters.co.uk/news/CrisesArticle.aspx?storyId=COL24804|title = Sri Lanka army battles rebels in northeast|work = Peter Apps|publisher = Reuters|date = September 12, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = સપ્ટેમ્બર 3, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20060903184404/http://today.reuters.co.uk/News/CrisesArticle.aspx?storyId=COL24804|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903184404/http://today.reuters.co.uk/News/CrisesArticle.aspx?storyId=COL24804 |date=સપ્ટેમ્બર 3, 2006 }}</ref> મથકને સંપૂર અને તેની આસપાસનાં એલટીટીઈનાં સ્થાનોથી ખતરો હોવા અંગે સૈન્યના ઘટકોમાં ચિંતા વધતી જતી હતી. સમ્પુરનું સ્થાન ત્રિકોમાંલીથી કોદ્દીયારનાં અખાત પર છે.<ref name="saag1">{{cite news|url = http://www.saag.org/%5Cnotes4%5Cnote331.html|title = Sri Lanka: LTTE's moment of truth at Sampur - Update 101|work = Col R Hariharan (retd.)|publisher = South Asai Analysis Group|date = September 8, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = જુલાઈ 6, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070706090043/http://www.saag.org//notes4/note331.html|url-status = dead}}</ref><ref name="hindu4">{{cite news|url = http://www.hindu.com/2006/09/05/stories/2006090505251300.htm|title = Sri Lankan army captures Sampur|work = B. Muralidhar Reddy|publisher = The Hindu|date = September 5, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = ઑક્ટોબર 1, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071001023247/http://www.hindu.com/2006/09/05/stories/2006090505251300.htm|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001023247/http://www.hindu.com/2006/09/05/stories/2006090505251300.htm |date=ઑક્ટોબર 1, 2007 }}</ref> આ વિસ્તારમાંથી એલટીટીઈનાં થાણાઓમાંથી થતો તોપમારો નૌકાદળના મથકને છિન્નભિન્ન કરીને જાફનાને સૈન્ય પુરવઠો પૂરો પડી શકે એવી એકમાત્ર સૈન્ય કડીને કાપી નાખે અને સૈન્યને સંપૂર્ણપણે અસહાય બનાવી શકે તેવી સંભાવના હતી. નૌકાદળના જહાજોની તમામ હિલચાલ પર પણ એલટીટીઈની ચાંપતી નજર રહેતી હતી.<ref name="saag1"></ref> 2005માં શ્રીલંકાની મુલાકાતે આવેલી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના સૈન્યની સલાહકારી ટૂકડીએ પણ આ દહેશતને ટેકો આપ્યો હતો. માવિલ અરુ (માવિલ ઓયા) અને મુત્તુર (મૂદુથારા)માં અથડામણોને પગલે, એલટીટીઇએ ત્રિંકોમાલી (ગોકન્ના)માં આવેલા નૌકાદળના મથકને લક્ષ્યાંક બનાવીને તીવ્ર હુમલાઓ કર્યાં,<ref name="hindu4"></ref> અને 21 ઓગસ્ટના રોજ, શ્રીલંકાના પ્રમુખ મહિન્દા રાજાપક્ષેએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સરકારનો આશય સમ્પૂરમાં એલટીટીઇનો ડર નિકાળવાનો હતો.<ref name="hindu4"></ref> 28 ઓગસ્ટના રોજ, શ્રીલંકાનાં સૈન્યએ સમ્પૂર તથા તેની નજીકના કદ્દાઈપરિકચન (ગાયેતા-બારા-હેના) અને થોપ્પુર (થુપાપુરા) વિસ્તારોમાં એલટીટીઇના કૅમ્પ ફરી હાંસલ કરવા માટે આક્રમણ કર્યું. આને કારણે એલટીટીઇએ એવી જાહેરાત કરી કે જો આ આક્રમણ ચાલુ રહેશે, તો યુદ્ધવિરામ સત્તાવાર રીતે પૂરો થશે. એકધારી પ્રગતિ બાદ, 4 સપ્ટેમ્બરના રોજ બ્રિગેડ કમાન્ડર સરથ વિજેસિંઘે<ref name="hindu5"></ref>ની આગેવાની હેઠળનાં શ્રીલંકાના સુરક્ષા દળોએ એલટીટીઇના કબ્જામાંથી સમ્પૂર (સોમાપુરા)ને પુનઃ હાંસલ કર્યું, અને ત્યાં સૈન્યના મથકો સ્થાપવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{cite news |url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&sid=ax6hzULkWuCE|title = Sri Lanka Army captures Sampur |publisher = [[Bloomberg.com]] |date = September 4, 2006}}</ref> એલટીટીઇએ હારનો સ્વીકાર કર્યો અને પોતે આ વ્યૂહાત્મકરીતે મહત્વના નગરમાંથી પોતાના સૈનિકો "પરત ખેંચ્યાં" હોવાનું જણાવ્યું.<ref>{{cite news |url = http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2006/09/060904_sampoor_defeat.shtml| title = LTTE admits defeat in Sampoor|work = |publisher = BBC |date = September 4, 2006}}</ref> 2002માં યુદ્ધવિરામના કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા બાદ પ્રાદેશિક કબ્જામાં થયેલો આ સૌપ્રથમ મહત્વનો ફેરફાર હતો.<ref name="iht1">{{cite news|url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/09/04/asia/AS_GEN_Sri_Lanka.php|title = Sri Lankan military captures key rebel territory, Tigers vow to keep fighting|work = |publisher = International Herald Tribune|date = September 3, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20080205184829/http://www.iht.com/articles/ap/2006/09/04/asia/AS_GEN_Sri_Lanka.php|archive-date = ફેબ્રુઆરી 5, 2008|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = live}}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના અંદાજ પ્રમાણે આ હુમલામાં તેના 33 અધિકારીઓ અને એલટીટીઇના આશરે 200 લડવૈયાઓ માર્યા ગયા હતા.<ref name="hindu5">{{cite news|url = http://www.hindu.com/2006/09/12/stories/2006091204601400.htm|title = Fierce battles continue in Jaffna|work = B. Muralidhar Reddy|publisher = The Hindu|date = September 12, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = માર્ચ 12, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070312233039/http://www.hindu.com/2006/09/12/stories/2006091204601400.htm|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312233039/http://www.hindu.com/2006/09/12/stories/2006091204601400.htm |date=માર્ચ 12, 2007 }}</ref> ===એલટીટીઇની પ્રતિક્રિયા અને આગળની શાંતિ મંત્રણા=== ઓક્ટોબરમાં એલટીટીઇ પુનઃ ત્રાટકી. સૌપ્રથમ તો દેશની ઉત્તરે આવેલા સરકાર તથા એલટીટીઇના અંકુશ હેઠળના વિસ્તારો વચ્ચેનાં ક્રોસિંગ પોઇન્ટરૂપ મુહામલાઈ (મહાકન્દા) ખાતે થયેલા ઉગ્ર યુદ્ધમાં એલટીટીઇએ લગભગ 130 સૈનિકોને મારી નાખ્યા.<ref name="dm2">{{cite news | url = http://www.dailymirror.lk/2006/10/18/front/1.asp | title = No repeat of Muhamalai, President warns; orders full probe into debacle |work =Poorna Rodrigo and Sunil Jayasiri |publisher = The Daily Mirror|date=October 18, 2006}}</ref> થોડા દિવસ બાદ જ, એલટીટીઇના એક આત્મઘાતી બૉમ્બરે દેશની મધ્યમાં આવેલા હાબાર્બા ખાતે ઘરે રજા વિતાવવા માટે પરત ફરી રહેલા [[નૌકાદળના ખલાસીઓના કાફલા ઉપર હુમલો]] કરીને આશરે 100 ખલાસીઓનાં મોત નિપજાવ્યાં.<ref>{{cite news | url = http://www.playfuls.com/news_10_1683-Bloodbath-in-Sri-Lanka-At-Least-100-Unarmed-Sailors-Dead.html | title = Bloodbath in Sri Lanka: At Least 100 Unarmed Sailors Dead | work = | publisher = Playfuls.com | date = October 16, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = જાન્યુઆરી 13, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090113224201/http://www.playfuls.com/news_10_1683-Bloodbath-in-Sri-Lanka-At-Least-100-Unarmed-Sailors-Dead.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113224201/http://www.playfuls.com/news_10_1683-Bloodbath-in-Sri-Lanka-At-Least-100-Unarmed-Sailors-Dead.html |date=જાન્યુઆરી 13, 2009 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6045866.stm| title = Analysis: Sri Lanka military setbacks|work = |publisher = BBC |date = October 16, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> તમિલ વિગ્રહના ઇતિહાસનો આ સૌથી ઘાતક આત્મઘાતી હુમલો હતો.<ref name="zaman1">{{cite news | url = http://www.zaman.com/?bl=international&alt=&hn=37451 | title = Bloody Day in Sri Lanka: 103 Dead | work = | publisher = Zaman Daily | date = October 17, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = મે 11, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110511061254/http://www.zaman.com/?bl=international&alt=&hn=37451 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511061254/http://www.zaman.com/?bl=international&alt=&hn=37451 |date=મે 11, 2011 }}</ref> બે દિવસ બાદ, એલટીટીઇ સી ટાઈગરના લડવૈયાઓએ દેશની દક્ષિણે આવેલા તટીય શહેર [[ગાલે]]માં આવેલા ''દક્ષિણ'' નૅવલ બૅઝ પર હુમલો કર્યો. દક્ષિણના દૂરના પ્રદેશમાં થયેલો આ સૌથી મોટો એલટીટીઈ હુમલો હતો, અને તેમાં એલટીટીઇના 15 લડાયકો સામેલ હતા જેઓ પાંચ સ્યુસાઈડ બૉટ્સમાં આવ્યા હતા. સરકારે આ હુમલાને નિષ્ફળ બનાવ્યો હતો, અને નૌકાદળના મથકને ઓછું નુકશાન થયું હતું. શ્રીલંકાના નૌકાદળના એક નાવિક ઉપરાંત, આ હુમલામાં સામેલ એલટીટીઇના તમામ 15 આત્મઘાતી લડવૈયાઓ પણ માર્યા ગયા હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="hindu6">{{cite news | url = http://www.hindu.com/2006/10/19/stories/2006101915420100.htm | title = LTTE attack on Galle repulsed | work = B. Muralidhar Reddy | publisher = The Hindu | date = October 19, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = નવેમ્બર 5, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061105150432/http://www.hindu.com/2006/10/19/stories/2006101915420100.htm | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061105150432/http://www.hindu.com/2006/10/19/stories/2006101915420100.htm |date=નવેમ્બર 5, 2006 }}</ref> આ બનાવો બનવા છતાં, બન્ને પક્ષો 28-29 ઓક્ટોબરના રોજ જીનેવામાં યોજાનારી શાંતિ મંત્રણામાં બિનશરતી ઉપિસ્થિતિ માટે સંમત થયા.<ref name="car1">{{cite news | url = http://conflict-religion.boker.tv/news/conflicts/hinduism/sri_lanka_tamil_tigers_ok_talks_with_sri_lanka_tamil_tigers_agree_to_unconditional_talks_with_sri_lankan_government | title = Sri Lanka - Tamil Tigers OK Talks With Sri Lanka: Tamil Tigers Agree to Unconditional Talks With Sri Lankan Government | work = BHARATHA MALLAWARACHI | publisher = Conflict and Religion | date = October 3, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = માર્ચ 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325181330/http://conflict-religion.boker.tv/news/conflicts/hinduism/sri_lanka_tamil_tigers_ok_talks_with_sri_lanka_tamil_tigers_agree_to_unconditional_talks_with_sri_lankan_government | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325181330/http://conflict-religion.boker.tv/news/conflicts/hinduism/sri_lanka_tamil_tigers_ok_talks_with_sri_lanka_tamil_tigers_agree_to_unconditional_talks_with_sri_lankan_government |date=માર્ચ 25, 2009 }}</ref> જો કે, મહત્વનો એ-9 હાઇ-વે ફરી ખુલ્લો મૂકવા અંગે થયેલા મતભેદોને કારણે આ શાંતિ મંત્રણા પડી ભાંગી, આ હાઇ-વે દક્ષિણમાં જાફના અને સરકાર અંકુશિત વિસ્તારોને સાંકળી કડીરૂપ હતો. ઓગસ્ટમાં થયેલી ભીષણ લડાઈ બાદ બંધ કરી દેવાયેલા આ આ હાઇ-વેને એલટીટીઇ પુનઃ શરૂ કરવા ઇચ્છતી હતી, પરંતુ સરકારે ઇનકાર કર્યો, અને જણાવ્યું કે એલટીટીઇ તેનો ઉપયોગ ત્યાંથી પસાર થતા લોકો પાસેથી વેરો વસૂલવા માટે કરશે, વસૂલાયેલા નાણાંનો ઉપયોગ તે સરકારના દળોની વિરુદ્ધ વધુ હુમલાઓ કરવા માટે કરશે.<ref>{{cite news|url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/29/europe/EU_GEN_Switzerland_Sri_Lanka_Talks.php|title = Sri Lankan peace talks end in deadlock over road blockade|work = |publisher = International Herald tribune|date = October 28, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20061104192937/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/29/europe/EU_GEN_Switzerland_Sri_Lanka_Talks.php|archive-date = નવેમ્બર 4, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = dead}}</ref> નવા વર્ષના પ્રારંભ બાદ, [[એલટીટીઇ]]ના શંકાસ્પદ લડવૈયાઓએ દેશની દક્ષિણે બે બસમાં બૉમ્બ ધડાકા કરીને 21 નાગરિકોને મોતને ઘાટ ઉતાર્યાં. સમાચાર અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે આ હુમલાઓ એલટીટીઈના હુમલાની તમામ હદોને ઓળંગી ગયા હતા.<ref name="an1">{{cite news | url =http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL157334.htm| title =Fear and loathing in south Sri Lanka after bus bombs| work =Buddhika Weerasinghe|publisher = Reuters|date = January 8, 2007}}</ref> શ્રીલકાના પ્રમુખે આ હુમલાઓની નિંદા કરી અને આ હુમલો એલટીટીઇએ કરાવ્યો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો,<ref name="mcns1">''મિડીયા સેન્ટર ફોર નેશનલ સિક્યોરિટી'' , [http://www.nationalsecurity.lk/fullnews.php?id=3298 નાગરિકો પર એલટીટીઇના આતંકવાદી હુમલાની સરકાર દ્વારા આલોચના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223055805/http://www.nationalsecurity.lk/fullnews.php?id=3298 |date=2007-02-23 }}.</ref> અલબત્ત એલટીટીઇએ આમાં પોતાની સામેલગીરી હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જેન'સ ડિફૅન્સ વિકલીનાં વિશ્લેષક ઇકબાલ અથાસે એવી ટિપ્પણી કરી કે નાગરિકોને લક્ષ્ય બનાવવાની એલટીટીઇની નીતિ એક ચિંતાજનક પરિબળ છે, અને નાગરિકો વિરુદ્ધના વધુ હુમલાઓની શક્યતા નકારી શકાય નહિ.<ref name="glp1">{{cite news| url =http://godlikeproductions.com/news/item.php?keyid=11224&category=1| title =Suspected suicide bomber attacks S. Lanka bus| work =Simon Gardner| publisher =Reuters| date =January 6, 2007}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અન્ય વિશ્લેષકોએ પણ એલટીટીઇના હુમલાની દહેશત વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું હતું કે વિગ્રહના અપેક્ષિત તબક્કામાં બનતું હોય છે તે રીતે નાગરિકોને લક્ષ્યાંક બનાવતા એલટીટીઇના હુમલાઓ વધી શકે છે. યુદ્ધવિરામના સમયગાળા દરમિયાન એલટીટીઇના હુમલાઓનું લક્ષ્ય મોટેભાગે સૈન્ય અને રાજકીય રહ્યું હતું. ===પૂર્વમાં સરકારનું આક્રમણ=== ડિસેમ્બર 2006માં, સૈન્યના કમાન્ડર અને અન્ય વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓએ તેમની એવી યોજના રજૂ કરી કે પહેલા તો એલટીટીઇને શ્રીલંકાના [[પૂર્વીય પ્રદેશ]]માંથી બહાર કાઢવી, અને ત્યારબાદ દેશની ઉત્તરમાં રહેલી એલટીટીઇને પછાડવા માટે સૈન્યની પૂરી તાકાતનો ઉપયોગ કરવો.<ref name="dm1"/> ઉત્તરમાં આક્રમણ માટે સૈન્ય દ્વારા આપવામાં આવેલા કારણોમાં "આ વિસ્તારના નાગરિકોને એલટીટીઇથી મુક્ત કરાવવાની" આવશ્યક્તાનું એક કારણ મુખ્ય હતું, સૈન્યએ જણાવ્યા પ્રમાણે એલટીટીઇ નાગરિક મિલ્કતો પર તોપમારો કરી રહી હતી અને 35,000 લોકોનો માનવ કવચ તરીકે ઉપયોગ કરી રહી હતી.<ref name=reuters-12/14/2006>{{cite news | url =http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL298949.htm | title =Sri Lanka military vows to drive Tigers from east coast| work =|publisher = Reuters|date = December 14, 2006}}</ref> સૈન્યના આ દાવાને બાદમાં નાગરિકો દ્વારા સમર્થન મળ્યું જેમણે પત્રકારોને એવું જણાવ્યું હતં કે તેમને તમિલ ટાઈગર્સે બળજબરીથી પોતાના કબ્જામાં રાખ્યાં હતા. <ref name=iht-12/18/2006>{{cite news|url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/18/asia/AS_GEN_Sri_Lanka_Refugees.php|title = Fleeing Tamil refugees describe being held by separatists as Sri Lanka shelled camps|publisher = International Herald Tribune|date = December 18, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20080205184839/http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/18/asia/AS_GEN_Sri_Lanka_Refugees.php|archive-date = ફેબ્રુઆરી 5, 2008|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = dead}}</ref> આ સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો હતો તે દરમિયાન, 7 નવેમ્બર, 2006ના રોજ [[વહારાઇ બૉમ્બિંગ]] તરીકે ઓળખાતા હત્યાકાંડમાં આશરે 45 તમિલ નાગરિકોના મોત નિપજ્યાં હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ, 8 ડિસેમ્બર, 2006ના રોજ સૈન્યએ [[વકારાઇ]]ને પ્રાપ્ત કરવાના લક્ષ્યાંક સાથે બટ્ટીકોલોઆ જિલ્લામાં એલટીટીઇની સામે આક્રમણની શરૂઆત કરી, જે પૂર્વ પ્રદેશમાં એલટીટીઇનો ગઢ હતો, <ref name=Hindu-12/9/06>{{cite news|url = http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200612091430.htm|title = Heavy fighting in Sri Lanka's restive east, 13 injured|work = |publisher = The Hindu|date = December 9, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = ફેબ્રુઆરી 22, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080222023439/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200612091430.htm|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222023439/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200612091430.htm |date=ફેબ્રુઆરી 22, 2008 }}</ref> પરંતુ આ વિસ્તારમાં નાગરિકોની વિશાળ સંખ્યા તથા વરસતાં [[વરસાદ]]ને લીધે લડાઇના ઓપરેશન હાથ ધરવામાં પડતી મુશ્કેલીને લીધે લડાઈના એક સપ્તાહ બાદ થોડા વખત માટે આ આક્રમણ છોડી દેવામાં આવ્યું. <ref name=saloon-12/16/06>{{cite news|url = http://www.salon.com/wire/ap/archive.html?wire=D8M22IEO0.html|title = 3,000 Tamils Flee to Escape Fighting|work = GEMUNU AMARASINGHE|publisher = The Hindu|date = December 16, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929141203/http://www.salon.com/wire/ap/archive.html?wire=D8M22IEO0.html|archive-date = સપ્ટેમ્બર 29, 2007|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = live}}</ref> આગામી થોડા સપ્તાહો દરમિયાન, તોળાઇ રહેલા આક્રમણની દહેશતને કારણે એક અંદાજ મુજબ આશરે 20,000 નાગરિકોએ વકારાઇમાંથી સરકારના અંકુશ હેઠળના વિસ્તારોમાં પલાયન કર્યું. જાન્યુઆરીના મધ્યભાગમાં સૈન્યએ નવેસરથી આક્રમણ કર્યું, અને 19 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ વકારાઇ આગળ ધપતાં સૈન્યનાં અંકુશ હેઠળ આવી ગયું. પૂર્વમાં આક્રમણ ચાલી રહ્યું હતું, તેવા સમયે એલટીટીઇ અને અન્ય લોકોએ સરકાર ઉપર 2 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ [[પેદાહુથુરાઇ બૉમ્બ હુમલા]]માં 15 નાગરિકોની હત્યા કરવાનો આક્ષેપ મૂક્યો, આ બનાવમાં [[શ્રીલંકાની વાયુસેના]]એ ઉત્તરીય [[શ્રીલંકા]]ના ઈલ્લુપ્પાઇકડવઇ, કે જેને તે બળવાખોર [[એલટીટીઇ]]નું નૌકા મથક હોવાનો દાવો કરતી હતી, તેના ઉપર બૉમ્બવર્ષા કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/01/02/sri_lankan_air_force_says_tamil_base_hit/|title=Rebel base hit, says government|access-date=2006-01-07|work=Boston.com|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310024231/http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/01/02/sri_lankan_air_force_says_tamil_base_hit/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.slmm.lk/press_releases/statement%20-%20air%20strike.pdf|format=PDF|title=Press release on 29 April 2006 SUBJECT: Air strikes violate the Ceasefire Agreement|access-date=2007-03-02|work=SLMM|archive-date=2007-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070625102927/http://www.slmm.lk/press_releases/statement%20-%20air%20strike.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625102927/http://www.slmm.lk/press_releases/statement%20-%20air%20strike.pdf |date=2007-06-25 }}</ref> સૈન્યએ ત્રણ અલગ અલગ દિશામાંથી હુમલા કર્યાં, અને સંરક્ષણ પ્રવક્તા કેહૈલ્યા રામબુકવેલ્લાએ જાહેરાત કરી કે, "વકારાઇના લોકોને આતંકવાદીઓના સકંજામાંથી મુક્ત કરાવવામાં આવ્યા છે". વાકરી (વકારાઇ) ગુમાવવાને લીધે, ઉત્તરમાં રહેલા ટાઈગર્સ અને પૂર્વના તેના લડવૈયા વચ્ચેનો પૂરવઠાનો માર્ગ કપાઈ ગયો હતો તેવુ અનુમાન છે, જેનાથી નબળાં પડેલા ટાઈગર્સની પૂર્વ પરની પકડ ઢીલી પડવા લાગી હતી.<ref>{{cite news | url =http://www.asiantribune.com/index.php?q=node/4211 | title =Tigers admit fall of Vakarai | publisher =Asian Tribune | date =January 20, 2007 | access-date =જુલાઈ 10, 2021 | archive-date =જુલાઈ 26, 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180726040911/http://www.asiantribune.com/index.php?q=node%2F4211 | url-status =dead }}</ref><ref>{{cite news | url =http://www.asiantribune.com/index.php?q=node/4208 | title =Sri Lanka Security forces captured LTTE controlled Vaharai | publisher =Asian Tribune | date =January 19, 2007 | access-date =જુલાઈ 10, 2021 | archive-date =જુલાઈ 26, 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180726040919/http://www.asiantribune.com/index.php?q=node%2F4208 | url-status =dead }}</ref> સૈન્ય આક્રમણ ચાલી રહ્યું હતું, તેવા સમયે એલટીટીઇએ સરકારના અંકુશ હેઠળના વિસ્તારોમાં નાગરિકો વિરુદ્ધ હુમલાઓ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. 1 એપ્રિલ, 2007ના રોજ, શ્રીલંકાનાં સૈન્યએ એલટીટીઇ ઉપર પૂર્વનાં બટ્ટીકલોઆ જિલ્લામાં છ સિંહાલી સુનામી સહાયનાં કર્મચારીઓની હત્યાનો આરોપ મૂક્યો.<ref name="smh-4/2/07">{{cite news | title=Sri Lanka says rebels killed aid workers | date=April 2, 2007 | url =http://www.smh.com.au/news/World/Sri-Lanka-says-rebels-killed-aid-workers/2007/04/02/1175366108841.html | work =Sydney Morning Herald | access-date = 2007-04-22}}</ref><ref name="toi-4/2/07">{{cite news | title=Tamil Tigers kill 6 civilian workers in Lanka | date=2007-04-02 | url =http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/World/Rest_of_World/Tamil_Tigers_kill_6_civilian_workers_in_Lanka/articleshow/1842392.cms | work =Times of India | access-date = 2007-04-22}}</ref> ત્યારપછીના દિવસે, એલટીટીઇના શંકાસ્પદ લડવૈયાઓએ અમ્પારામાં નાગરિકોને લઇ જતી એક બસમાં બૉમ્બ ધડાકો કરીને 17 લોકોના મોત નિપજાવ્યાં, જેમાં ત્રણ બાળકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref name="bbc-4/2/07">{{cite news | title=Sri Lanka blast 'kills civilians' | date=2007-04-02 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6517167.stm | work =BBC | access-date = 2007-04-22}}</ref><ref name="mod-bus-4/2/07">{{cite news | title=Seventeen persons killed, over two dozens injured- Ampara [4th Lead] | date=2007-04-02 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070402_07 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-04-22 | archive-date=2007-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070407165748/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070402_07 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070407165748/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070402_07 |date=2007-04-07 }}</ref> મુખ્યત્વે ખાસ દળોના બનેલા નાના જૂથોમાં કામ કરતા સૈનિકો અને કમાન્ડો યુનિટ્સે પૂર્વીય પ્રાંતમાં બાકી બચેલા એલટીટીઇના લડવૈયાઓને સાફ કરવા માટે ફેબ્રુઆરી<ref name="ra-4/12/07"></ref>માં નવું ઓપરેશન શરૂ કર્યું. આ ઓપરેશનનાં ભાગરૂપે, સરકારના દળોએ 28 માર્ચ<ref name="mod-kkd-3/28/07">{{cite news | title=Kokkadicholai LTTE base falls to SL Army | date=2007-03-28 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070328_06 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-04-22 | archive-date=2007-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070403180143/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070328_06 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403180143/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070328_06 |date=2007-04-03 }}</ref>ના રોજ એલટીટીઇના મહત્વના મથક ગોકાટગોલ્લા ([[કોક્કાડિચોલઇ]])ને હાંસલ કર્યું અને 12 એપ્રિલના રોજ વ્યૂહાત્મક એ-5 હાઇવે પર કાબુ મેળવ્યો, જેને લીધે 15 વર્ષમાં સૌપ્રથમવાર સંપૂર્ણ હાઇ-વે સરકારના અંકુશ હેઠળ આવી ગયો.<ref name="mod-a5-4/12/07">{{cite news | title=SL Army Troops gain complete control over the A-5 Main Road | date=2007-04-12 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070411_07 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-04-22 | archive-date=2007-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927175656/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070411_07 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927175656/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070411_07 |date=2007-09-27 }}</ref> આને કારણે પૂર્વમાં એલટીટીઇની ઉપસ્થિતિ ઘટીને માદકલપુવા (બટટ્ટીકલોઆ)ની ઉત્તર-પશ્ચિમે થોપ્પીગલ વિસ્તારના જંગલના 140 ચોરસ કિલોમીટરના એક હિસ્સા પૂરતી સીમિત થઈ ગઇ. સૈન્યના અંદાજ પ્રમાણે, આ આક્રમણમાં 9 સૈનિકો અને 184 ટાઈગર લડવૈયાઓ માર્યા ગયા, જ્યારે એક પણ નાગરિક જાનહાનિ થઇ નહોતી.<ref name="ra-4/12/07">{{cite news | title=Sri Lanka captures key highway in rebel territory | date=2007-04-12 | url =http://www.radioaustralia.net.au/news/stories/s1895901.htm | work =Radio Australia | access-date = 2007-04-22}}</ref> ===ઉત્તરમાં સરકારનું આક્રમણ. એલટીટીઇની નેતાગીરીને લક્ષ્યાંક બનાવાઈ=== ઉત્તરમાં મહિનાઓ સુધી છૂટીછવાઇ લડાઇ ચાલી આવતી હતી, પરંતુ સપ્ટેમ્બર 2007 બાદ તેની તીવ્રતામાં વધારો થયો. આગલી સુરક્ષા હરોળમાં થયેલી અથડામણો દરમિયાન, બન્ને પક્ષોએ તેમના દળોને અલગ અલગ કરીને, એકબીજા ઉપર ભારે તોપમારો કર્યો, ત્યારબાદ લશ્કરી ચડાઇ કરવામાં આવી.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7046629.stm | title = Sri Lanka on brink of all-out war | publisher = BBC News| date = October 16, 2007 | access-date = 2007-12-31}}</ref> 22 ડિસેમ્બર, 2007 સુધીમાં, શ્રીલંકાનાં સૈન્યની આગળ વધતી કૂમકો સામે એલટીટીઇ ઉયિલન્કુલામા અને થામ્પાનાઇ હારી ગયું.<ref name="mod-ma-12/22/07">{{cite news | title=LTTE defences in Mannar and Vavuniya fall to army; terrorists on the run with soaring casualties | date=December 22, 2007 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071222_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-31 | archive-date=2007-12-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071225110603/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071222_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225110603/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071222_08 |date=2007-12-25 }}</ref> 29 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ, સૈન્યએ [[મન્નાર જિલ્લા]]માં આવેલા એલટીટીઇના ગઢ પેરાપ્પાકંદલ પર વિજય મેળવી લીધો.<ref name="mod-ma-12/29/07">{{cite news | title=SLA overruns LTTE stronghold: several LTTE leaders injured- Mannar | date=2007-12-29 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071229_04 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-31 | archive-date=2007-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071230211156/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071229_04 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230211156/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071229_04 |date=2007-12-30 }}</ref><ref name="mod-ma-12/30/07">{{cite news | title=33 terrorists killed, 38 wounded: SLA overruns LTTE stronghold- Mannar | date=2007-12-30 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_02 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-31 | archive-date=2007-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071230220342/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_02 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230220342/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_02 |date=2007-12-30 }}</ref> [[સન્ડે ઓબ્ઝર્વર]]ને આપેલી એક મુલાકાતમાં સૈન્યના કમાન્ડર લેફ્ટનન્ટ જનરલ સરથ ફોન્સેકાએ જણાવ્યું હતું કે સૈન્યએ એલટીટીઇની અગ્રિમ સુરક્ષા હરોળ પર કાબુ મેળવી લીધો હતો અને એલટીટીઇના વન્ની મથકને તમામ દિશાએથી ઘેરી લીધું હતું. તેમણે એવું પણ જણાવ્યું હતું કે આશરે 3,000 ટાઈગર્સ બચ્યાં છે અને આગામી વર્ષના પ્રથમ છ મહિનાની અંદર સૈન્ય તેમનો જડમૂળથી નાશ કરવાનો આશય ધરાવે છે.<ref name="mod-no-12/30/07">{{cite news | title=Wanni is surrounded on all prongs | date=December 30, 2007 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_05 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-31 | archive-date=2008-01-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080101155601/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_05 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101155601/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_05 |date=2008-01-01 }}</ref> એક દિવસ બાદ ભૂમિદળ, વાયુસેના અને નૌકાદળના કમાન્ડરોએ ઓછાં આશાવાદી નિવેદનો આપ્યા હતા. સૈન્યએ વન્નીમાં અંદાજિતપણે 5,000 ટાઈગર્સનો મુકાબલો કરવાનો હતો. સૈન્યના કમાન્ડર હાલની લડાઇને અગ્રિમ સુરક્ષા હરોળોમાં લઇ જઇને ઓગસ્ટ 2008માં લડાઇને નિર્ણાયક તબક્કામાં લાવવા માગતા હતા. કમાન્ડરના દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, 2008માં એલટીટીઇને હરાવવું અત્યંત આસાન હતું.<ref name="autogenerated2">{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Forces' Chiefs predict Tiger extinction in 2008 | date=2007-12-31 | publisher= | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071231_01 | work=Ministry of Defence | pages= | access-date=2007-12-31 | language= | archive-date=2008-01-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080101155611/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071231_01 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101155611/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071231_01 |date=2008-01-01 }}</ref> [[શ્રીલંકાના સૈન્ય]]એ એવો દાવો કર્યો હતો કે [[શ્રીલંકાની વાયુસેના]] દ્વારા 26 નવેમ્બર, 2007ના રોજ જયંથિનગરમાં આવેલા એક બંકર કૉમ્પલૅક્સ પર કરાયેલા હવાઈ હુમલા દરમિયાન એલટીટીઇના નેતા [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]]ને ગંભીર ઈજા થઈ હતી.<ref name="mod-vp-12/19/07">{{cite news | title=Prabhakaran injured in air attack | date=December 19, 2007 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071219_05 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-26 | archive-date=2007-12-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071221192746/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071219_05 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221192746/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071219_05 |date=2007-12-21 }}</ref> અગાઉ, 2 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, બળવાખોરોની રાજકીય પાંખના વડા [[એસ. પી. થમિલસેલ્વન]] સરકારના બીજા એક હવાઇ હુમલામાં માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7074450.stm | title = Senior Tamil Tiger leader killed | publisher = BBC News| date = November 2, 2007 | access-date = 2007-12-31}}</ref> શ્રીલંકાની વાયુસેના એલટીટીઇની સંપૂર્ણ નેતાગીરીનો નાશ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ હતી.<ref name="autogenerated2"></ref> એક એલટીટીઇ-તરફી વૅબસાઇટે જણાવ્યા અનુસાર, 5 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ, શ્રીલકાના સૈન્યનાં શંકાસ્પદ ડીપ પેનિટ્રેશન યુનિટ દ્વારા કરાયેલા એક [[ભૂમિગત સુરંગ]] હુમલામાં એલટીટીઇની મિલિટરી ઇન્ટેલિજન્સનાં વડા કર્નલ ચાર્લ્સનું મોત થયું હતું.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7173679.stm | title = Tamil intelligence chief killed | publisher = BBC News| date = January 6, 2008 | access-date = 2008-01-06}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=24197 | title = LTTE's Head of Military Intelligence killed in Claymore ambush | publisher = [[TamilNet]]| date = January 6, 2008 | access-date = 2008-01-06}}</ref> ==યુદ્ધવિરામમાંથી સરકારના ખસી ગયા બાદની સમયરેખા== 2 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાની સરકારે સત્તાવારરીતે પોતે યુદ્ધવિરામમાંથી ખસી ગયા હોવાની જાહેરાત કરી.<ref name="afp">{{cite news| url = http://www.france24.com/france24Public/en/archives/news/world/20080102-sri-lanka-tamil-tiger-cease-fire-end.php| title = Government ends ceasefire with Tamil Tigers| publisher = Agence France Presse| date = January 2, 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081205104725/http://www.france24.com/france24Public/en/archives/news/world/20080102-sri-lanka-tamil-tiger-cease-fire-end.php| archive-date = ડિસેમ્બર 5, 2008| access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010| url-status = live}}</ref> સંરક્ષણ સચિવ [[ગોતભ્ય રાજાપક્ષા]]એ 29 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ આની માગ કરી હતી, તેના બાદ સરકારે આ પગલું લીધું.<ref name="Daily">{{cite news|url = http://www.dailynews.lk/2007/12/29/sec01.asp|title = Ban LTTE, end truce|work = |publisher = Daily News|date = December 29, 2007|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = ડિસેમ્બર 31, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071231054702/http://www.dailynews.lk/2007/12/29/sec01.asp|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231054702/http://www.dailynews.lk/2007/12/29/sec01.asp |date=ડિસેમ્બર 31, 2007 }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ,<ref name="State">{{cite news|url = http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2008/jan/98381.htm/|title = Government of Sri Lanka’s Withdrawal from Ceasefire Agreement|publisher = U.S. Department of State|date = January 3, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080104214927/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2008/jan/98381.htm/|archive-date = જાન્યુઆરી 4, 2008|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = live}}</ref> કેનેડા <ref name="Foreign">{{cite news|url = http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?isRedirect=True&Language=E&publication_id=385729&docnumber=2|title = Statement on the possible escalation of violence in sri lanka|publisher = Foreign Affairs and International Trade Canada|date = January 3, 2008|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = જાન્યુઆરી 7, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080107090421/http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?isRedirect=True&Language=E&publication_id=385729&docnumber=2|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107090421/http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?isRedirect=True&Language=E&publication_id=385729&docnumber=2 |date=જાન્યુઆરી 7, 2008 }}</ref> અને નોર્વે<ref name="Ministry">{{cite news | url= http://www.regjeringen.no/en/dep/ud/Press-Contacts/News/2008/Norway-regrets-the-Government-of-Sri-Lan.html?id=495581 | title = Norway regrets the Government of Sri Lanka’s decision to terminate the 2002 ceasefire agreement| work =|publisher = Ministry of Foreign Affairs|date = January 2, 2008}}</ref> જેવા દાતા રાષ્ટ્રોએ શ્રીલંકાની સરકારના આ નિર્ણય અંગે ઊંડી દિલગીરી દર્શાવી. શ્રીલંકાએ યુદ્ધવિરામ રદ કરતા પડોશી રાષ્ટ્ર ભારતે પણ પોતાનો ખેદ વ્યક્ત કર્યો.<ref name="India">{{cite news | url= http://mea.gov.in/pressbriefing/2008/01/04pb01.htm | title = In response to questions about Sri Lankan Government’s abrogation of Ceasefire Agreement of 2002, Official Spokesperson said:| publisher = Ministry of External Affairs, India|date = January 4, 2008}}</ref> 10 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ, ટાઈગર્સની રાજકીય પાંખના નવા વડા બી. નાદેશન તરફથી એલટીટીઇએ ઔપચારિક પ્રતિસાદ આપ્યો. તેમણે જણાવ્યા અનુસાર, એલટીટીઇને આને કારણે આઘાત લાગ્યો છે અને હતાશા સાંપડી છે, કારણ કે શ્રીલંકાની સરકારે કોઇ ન્યાયિક તર્ક વિના જ યુદ્ધવિરામના કરારમાંથી એકપક્ષીય રીતે ખસી ગઇ હતી. આ પ્રતિસાદમાં વધુમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, એલટીટીઇ ત્યારપછી પણ યુદ્ધવિરામ કરારની પ્રત્યેક કલમોનો અમલ કરવા તૈયાર હતી અને તેનું 100 ટકા પાલન કરતી હતી. એલટીટીઇએ એવો દાવો કર્યો હતો કે, સરકારના આ પગલાને લક્ષ્યમાં રાખીને, એલટીટીઇ પર લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધો તાત્કાલિકપણે હટાવી લેવા એ આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજનું કર્તવ્ય છે.<ref name="bbc">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7180761.stm | title = Tamil Tigers in ceasefire appeal | publisher = BBC |date = January 10, 2008 | access-date= January 4, 2010}}</ref><ref name="cfa">{{cite news | url= http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=24249 | title = LTTE requests Norway to continue facilitation, urges IC's support for Tamil rights | publisher = TamilNet |date = January 10, 2008}}</ref> 23 એપ્રિલ, 2008ના રોજ શ્રીલંકાના 185 સૈનિકો માર્યા ગયા હોવાનું અહેવાલોમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું, તે સમયે [[મહામલાઇ અગ્રિમ સુરક્ષા હરોળ]] પર રહેલા દળોએ ત્રીજો મોરચો ખોલવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને જાફના પ્રાંતથી [[કિલિનોચ્ચી]] તરફ આગળ વધ્યાં હતા. બળવાખોરોને નાબૂદ કરવાના સૈન્યના પ્રયાસો માટે આ બનાવ આંચકારૂપ હતો.<ref name="apr2308">{{cite news | url= http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/23/srilanka.battle/index.html | title= Sources: Tigers' feint kills 100 Sri Lanka troops | publisher= CNN | date= April 23, 2008 | access-date= સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date= એપ્રિલ 11, 2023 | archive-url= https://web.archive.org/web/20230411090205/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/23/srilanka.battle/index.html | url-status= dead }}</ref> 9 મે, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યએ એદમ્પન નગર જીતી લીધું હતું.<ref name="mod-ma-05/09/08">{{cite news | title =Army captures Adampan Town - Mannar front | date =May 19, 2008 | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080509_02 | work =Ministry of Defence | access-date =2008-05-11 | archive-date =2008-05-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080512112242/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080509_02 | url-status =dead }}</ref> 30 જૂન, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યના દળોએ પેરિયામાધુની દક્ષિણપશ્ચિમે આવેલા વાવુનિયા યુદ્ધભૂમિ સાથે મન્નાર યુદ્ધભૂમિને જોડી દીઘી.<ref name="mod-ma-07/01/08">{{cite news | title=Wanni liberation enters decisive phase; Two warfronts linked up | date=July 1, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080701_01 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-07-01 | archive-date=2008-07-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080704114119/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080701_01 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704114119/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080701_01 |date=2008-07-04 }}</ref> 16 જુલાઈ, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યના દળોએ ટાપુનાં ઉત્તર-પશ્ચિમ કિનારે આવેલા સૌથી મોટા શહેર [[વિદાત્તલતિવુ]]ને જીતી લીધું, જે [[સી ટાઇગર]]નું મુખ્ય મથક હતું.<ref name="mod-ma-07/16/08">{{cite news | title =Vidattaltivu Liberated; terrorists suffer fatal blow | date =July 16, 2008 | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080716_03 | work =Ministry of Defence | access-date =2008-07-16 | archive-date =2008-07-18 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080718234304/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080716_03 | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080718234304/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080716_03 |date=2008-07-18 }}</ref> 20 જુલાઈ, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યએ લુપ્પઇક્કાદાવઇ નગર જીતી લીધું.<ref name="mod-ma-07/20/08">{{cite news | title=Troops Liberate Illuppaikkadavai | date=July 20, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080720_02 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-07-20 | archive-date=2008-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080722223609/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080720_02 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722223609/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080720_02 |date=2008-07-22 }}</ref> 21 જુલાઈ, 2008ના રોજ, એલટીટીઇએ જાહેરાત કરી કે, તે 28 જુલાઈથી 4 ઓગસ્ટ સુધીનો એકપક્ષીય યુદ્ધવિરામ જાહેર કરી રહી છે, આ સમયે [[કોલમ્બો]]માં [[સાર્ક]] દેશોના વડાઓની 15મી શિખર મંત્રણા યોજાવાની હતી.<ref name="dm 22/07/08">{{cite news | first=Jamila | last=Najmuddin | coauthors= | title=LTTE set to declare unilateral ceasefire | date=July 22, 2008 | publisher=Daily Mirror | url=http://www.dailymirror.wijeya.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=21107 | access-date=2008-07-22 | archive-date=2008-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080722223548/http://www.dailymirror.wijeya.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=21107 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722223548/http://www.dailymirror.wijeya.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=21107 |date=2008-07-22 }}</ref> જો કે, શ્રીલંકાની સરકારે એલટીટીઇના આ પ્રસ્તાવને જરૂર વિનાનો અને છેતરપિંડીયુક્ત ગણાવીને ફગાવી દીધો.<ref name="mod-ma-07/25/08">{{cite news | title=LTTE's ceasefire: Public relations or more? | date= July 25, 2008 | url =http://in.rediff.com/news/2008/jul/25guest2.htm | work =Rediff News | access-date = 2008-08-04}}</ref> ===સરકાર દ્વારા નોંધપાત્ર સૈન્ય વિજય=== 2 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ, [[મન્નાર જિલ્લા]]માં એલટીટીઇનો છેલ્લો બચેલો ગઢ વેલ્લાનકુલમ નગર શ્રીલંકાના સૈન્યના આગેકૂચ કરતા દળોએ જીતી લીધો.<ref name="mod-ma-08/02/08">{{cite news | title=Troops capture LTTE's last stronghold in Mannar District | date=August 2, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080802_06 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-08-02 | archive-date=2008-08-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080805155156/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080802_06 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080805155156/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080802_06 |date=2008-08-05 }}</ref> આ સાથે સંપૂર્ણ મન્નાર જિલ્લાને સૈન્યએ મુક્ત કરાવ્યો, જેમાં તેને આઠ મહિનાનો સમય લાગ્યો.<ref name="mod-ma-08/03/08">{{cite news | title=Sri Lanka Army captured Vellankulam – last bastion of Tigers in Mannar district | date=August 3, 2008 | url=http://www.asiantribune.com/?q=node/12554 | work=Asian Tribune | access-date=2008-08-04 | archive-date=2018-03-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092800/http://www.asiantribune.com/?q=node%2F12554 | url-status=dead }}</ref> બે દિવસ અગાઉ મન્નાર-કિલિનોચ્ચી સીમાને ઓળંગીને સૈન્ય [[કિલિનોચ્ચી જિલ્લા]]માં પ્રવેશ્યું.<ref>{{cite web |author=Gamini Gunaratna, Sri Lanka News Paper by LankaPage.com (LLC)- Latest Hot News from Sri Lanka |url=http://www.colombopage.com/archive_08/August1145347CH.html |title=Sri Lankan troops enter Tigers’ final frontier |publisher=Colombopage.com |date=2008-08-01 |access-date=2009-05-17 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012213506/http://www.colombopage.com/archive_08/August1145347CH.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012213506/http://www.colombopage.com/archive_08/August1145347CH.html |date=2008-10-12 }}</ref> સંરક્ષણ સચિવ [[ગૌતભ્ય રાજાપક્ષા]]એ એવી ટિપ્પણી કરી કે સૈન્ય આ વર્ષના અંત પૂર્વે બળવાખોરોના ગઢસમાન [[કિલિનોચ્ચી]]ને હાંસલ કરવાનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=23222 |title=Sri Lanka Breaking News-Daily Mirror Online |publisher=Dailymirror.lk |date= |access-date=2009-05-17 |archive-date=2008-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080909230842/http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=23222 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080909230842/http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=23222 |date=2008-09-09 }}</ref> ત્યારપછીના સપ્તાહો ભારે સૈન્ય જમાવટના હતા, 2 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ, સૈન્યએ [[મલ્લાવી]] નગર પર સંપૂર્ણપણે કબ્જો મેળવી લીધો.<ref name="mod-ma-09/02/08">{{cite news | title =LTTE's strategic bastion Mallavi falls to security forces | date =September 2, 2008 | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080902_07 | work =Ministry of Defence | access-date =2008-09-02 | archive-date =2008-09-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080906000010/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080902_07 | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906000010/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080902_07 |date=2008-09-06 }}</ref> 9 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ, એલટીટીઇએ [[વવુનિયા]] હવાઇમથક પર ઓચિંતો હુમલો કર્યો. સૈન્યએ એવો દાવો કર્યો કે આ હુમલાને નિષ્ફળ બનાવવામાં આવ્યો હતો, બન્ને પક્ષે ભારે જાનહાનિ થઈ હતી, જ્યારે બળવાખોરોએ એવો દાવો કર્યો કે આ હુમલો સફળ રહ્યો હતો.<ref name="mod-va-09/09/08">{{cite news | title=Security Forces crush major terror attack at Vavuniya | date=September 9, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080909_02 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-09-09 | archive-date=2008-09-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080911203435/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080909_02 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911203435/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080909_02 |date=2008-09-11 }}</ref><ref name="mod-tn-09/09/08">{{cite news | title=Mission on Vanni SF HQ successful, Tiger aircrafts safe - LTTE | date=September 9, 2008 | url =http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=26876 | work =TamilNet | access-date = 2008-09-10}}</ref><ref name="mod-bbc-09/10/08">{{cite news | title=Sri Lanka jets attack rebel base | date=September 10, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7607610.stm | work =BBC News | access-date = 2008-09-10}}</ref> 15 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ, કિલિનોચ્ચીની નજીક આવેલા અક્કારાયનકુલમ વિસ્તારમાં ભીષણ લડાઇ શરૂ થઈ.<ref name="mod-ki-09/15/08">{{cite news | title =Fierce gun battle in Akkarayankulam, 18 terrorists killed, many injured | date =September 15, 2008 | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080915_05 | work =Ministry of Defence | access-date =2008-09-15 | archive-date =2008-09-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080916015734/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080915_05 | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916015734/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080915_05 |date=2008-09-16 }}</ref> 3 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ, આશરે 650 ટન ખાદ્ય સામગ્રી ભરેલી 51 ટ્રકોનો યુનાઇટેડ નેશન્સનો મદદનો કાફલો કિલિનોચ્ચી જિલ્લામાં ઉતર્યો, જ્યારે કિલિનોચ્ચી નગરને "લગભગ દરેકજણે" છોડી દીધું હતું એવા અહેવાલ હતા.<ref name="mod-bbc-10/03/08">{{cite news | title=Civilians flee Tamil Tiger centre | date=October 10, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7651232.stm | work =BBC News | access-date = 2008-10-03}}</ref> 6 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ નિવૃત્ત મેજર જનરલ [[જનકા પરેરા]] એક આત્મઘાતી વિસ્ફોટમાં અન્ય 26 હતભાગીઓ સાથે માર્યા ગયા. સરકારે આ હુમલા બદલ [[એલટીટીઇ]] પર આક્ષેપ કર્યો. દરમિયાન, સૈન્યના વડાએ એવું જણાવ્યું કે તેમના દળો કિલિનોચ્ચીમાં ટાઈગર્સના વહીવટી વડામથકની અંદર{{convert|2|km|mi|abbr=on}} છે.<ref name="mod-bbc-10/06/08">{{cite news | title = Suicide blast hits Sri Lanka town | date=October 6, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7653945.stm | work =BBC News | access-date = 2008-10-06}}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના દળોએ નચ્ચિકુદાની ઉત્તરે મન્નાર-પૂનારયન (એ-32) માર્ગને કાપી નાખીને, નચ્ચિકુદાને અસરકારક રીતે ઘેરી લીધું, શ્રીલંકાના ઉત્તરપૂર્વીય તટે [[સી ટાઈગર]]નો બાકી બચેલો આ છેલ્લો ગઢ હતો.<ref name="mod-ki-10/17/08">{{cite news | title=Troops encircle Nachchikudha; LTTE on the verge of losing Sea Tiger stronghold | date=October 17, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081017_07 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-10-17 | archive-date=2008-10-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081020031941/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081017_07 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020031941/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081017_07 |date=2008-10-20 }}</ref> આ સમયે લડાઇના છેલ્લા દૌરમાં વિસ્થાપિત થયેલા આશરે 2,00,00 કરતા પણ વધુ નાગરિકોની પરિસ્થિતિ માનવીય સંકટમાં પરિવર્તિત થઈ રહી હતી; જોકે, એલટીટીઇની વાટાઘાટોની વિશ્વસનીયતાને લગતી શંકાઓ સહિતના સંખ્યાબંધ કારણોને લીધે, યુદ્ધવિરામ કરાવવા માટે પશ્ચિમી સરકારો કે ભારતે હસ્તક્ષેપ કર્યો નહીં.<ref name="mod-bbc-10/17/08-2">{{cite news | title=West urged not to ignore Sri Lanka | date=October 17, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7676839.stm | work =BBC News | access-date = 2008-10-18}}</ref> પશ્ચિમ કિલિનોચ્ચી યુદ્ધભૂમિ પર રહેલા શ્રીલંકાના દળોએ 28 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ, એલટીટીઇના પશ્ચિમી તટીય ગઢ જેવા નચ્ચિકુદા પર આખરી હુમલો શરૂ કર્યો, પછીના જ દિવસે નચ્ચિકુદ્દાનું પતન થયું.<ref name="mod-ki-10/28/08">{{cite news | title=SLA crush LTTE defences: fall of Nachchikuda imminent | date=October 28, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081028_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-10-28 | archive-date=2008-10-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081031072110/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081028_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081031072110/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081028_08 |date=2008-10-31 }}</ref><ref name="mod-ki-10/29/08">{{cite news | title=Nachchikuda falls to troops - Kilinochchi | date=October 29, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081029_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-10-29 | archive-date=2008-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081101061848/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081029_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081101061848/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081029_08 |date=2008-11-01 }}</ref> ત્યારબાદ આર્મી ટાસ્ક ફોર્સ વનએ પૂનીર્યન તરફ પોતાની આગેકૂચ જારી રાખી અને કિરાન્ચ્ચી, પલાવી, વેરાવિલ, વલઈપાદુ અને ડેવિલ'સ પોઇન્ટને કબ્જે કર્યાં.<ref name="mod-ki-11/11/08">{{cite news | title=Heavy fighting at Wanni fronts; Troops recover 9 LTTE bodies | date=November 11, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081111_11 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-11-11 | archive-date=2011-05-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510102849/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081111_11 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510102849/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081111_11 |date=2011-05-10 }}</ref><ref name="mod-bbc-11/11/08">{{cite news | title=Tamil Tiger 'strong point taken' | date=November 11, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7722705.stm | work =BBC News | access-date = 2008-11-12}}</ref> 15 નવેમ્બર 2008ના રોજ, આર્મી ટાસ્ક ફોર્સ વનનાં સૈનિકો તમિલ ટાઈગરના વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વના ગઢ એવા [[પૂનીર્યન]]માં પ્રવેશ્યાં.<ref name="mod-bbc-11/15/08">{{cite news | title=Sri Lanka army 'takes Tiger base' | date=2008-11-15 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7730850.stm | work =BBC News | access-date = 2008-11-15}}</ref><ref name="mod-ki-11/15/08">{{cite news | title=Mop up operations in progress in Pooneryn salient; Air Force comes to troops assistance | date=November 15, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081115_04 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-11-16 | archive-date=2008-12-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081201171559/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081115_04 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201171559/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081115_04 |date=2008-12-01 }}</ref> 3 નવેમ્બર 2008ના રોજ, નવરચિત આર્મી ટાસ્ક ફૉર્સ થ્રીને માનકુલમ વિસ્તારમાં ઉતારવામાં આવી, જેનું લક્ષ્ય હતું એલટીટીઇના લડવૈયાઓને જાફના-કેન્ડી (એ-9) માર્ગની પૂર્વ તરફની નવી યુદ્ધભૂમિમાં રોકી રાખવા.<ref name="mod-mu-11/03/08">{{cite news | title=Army Task Force 3 comes into action; pounds LTTE positions in Mankulam | date=November 3, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081103_05 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-11-03 | archive-date=2008-11-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081106110927/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081103_05 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106110927/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081103_05 |date=2008-11-06 }}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોએ 17 નવેમ્બર, 2008ના રોજ [[માનકુલમ]] અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર જીતી લીધો.<ref name="mod-mu-11/17/08">{{cite news | title=Troops overrun Mankulama: LTTE flee amidst heavy casualties- Mullaittivu | date=November 17, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081117_06 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-11-22 | archive-date=2011-05-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510103335/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081117_06 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510103335/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081117_06 |date=2011-05-10 }}</ref> પૂર્વીય મલ્લાઈતિવુ યુદ્ધભુમિમાં શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકો 4 ડિસેમ્બર, 2008ના રોજ, [[મલ્લાઈતિવુ]]ની દક્ષિણે આવેલા,{{convert|10|km|mi|abbr=on}} અલામ્પિલમાં પ્રવેશ્યાં.<ref name="mod-bbc-12/05/08">{{cite news | title=S Lanka army 'enters rebel town' | date=December 5, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7766378.stm | work =BBC News | access-date = 2008-12-06}}</ref><ref name="mod-mu-12/04/08">{{cite news | title=59 Div troops enter Alampil sea tiger bastion | date=December 4, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081204_03 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-12-06 | archive-date=2008-12-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081205131234/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081204_03 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205131234/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081204_03 |date=2008-12-05 }}</ref> ===કિલિનોચ્ચીનું પતન અને ત્યારપછીની ઘટનાઓ=== શ્રીલંકાના સૈન્યએ જણાવ્યા અનુસાર, કિલિનોચ્ચી પર 23 નવેમ્બર, 2008નાં રોજ હુમલો શરૂ કરવામાં આવ્યો. સૈનિકો બળવાખોરો દ્વારા ત્રણ દિશાએથી કરાતા પ્રતિકારનો સામનો કરતા કરતા હુમલો કરી રહ્યાં હતા.<ref name="mod-bbc-11/24/08">{{cite news | title=S Lanka attack on rebel 'capital' | date=November 24, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7745162.stm | work =BBC News | access-date = 2008-11-24}}</ref> જોકે, એલટીટીઇએ ઉગ્ર પ્રતિકાર કર્યો, અને હુમલો લાંબો સમય ચાલવાથી બન્ને પક્ષે ભારે જાનહાનિ થઈ.<ref name="mod-bbc-12/17/08">{{cite news | title='Many dead' in Sri Lanka battles | date=December 17, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7786183.stm | work =BBC News | access-date = 2008-12-26}}</ref> 1 જાન્યુઆરી, 2009 સુધી, શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકો એ-9 માર્ગ પર કિલિનોચ્ચીની ઉત્તરે આવેલા [[પરાન્થન]]ને હાંસલ કરી શક્યા નહોતા. નામવિહોણાં સુરક્ષા નિરીક્ષકોએ જણાવ્યા અનુસાર, પરાન્થનના પતનને લીધે એલટીટીઇના ગઢસમાન એલિફન્ટ પાસનો દક્ષિણ ઘેરાવો જૂદો /એકલો પડી ગયો અને કિલિનોચ્ચી ખાતે એલટીટીઇની મુખ્ય કિલ્લેબંધી પણ ખુલ્લી પડી ગઈ.<ref name="mod-ki-01/01/09">{{cite news | title=Paranthan LTTE garrison captured: Troops make headway at Wanni battles | date=January 1, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090101_01 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-01-06 | archive-date=2011-05-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510103220/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090101_01 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510103220/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090101_01 |date=2011-05-10 }}</ref> 2 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના પ્રમુખ [[મહિન્દા રાજાપક્ષા]]એ સૈનિકોએ કિલિનોચ્ચી પર વિજય મેળવ્યો હોવાની જાહેરાત કરી, જેનો એક દશક કરતા વધુ સમયથી બળવાખોરો પોતાની વાસ્તવિક વહીવટી રાજધાની તરીકે ઉપયોગ કરતા આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2009/01/03/stories/2009010357740100.htm |title=Kilinochchi captured in devastating blow to LTTE |publisher=Hindu.com |date= |access-date= 2009-05-17}}</ref> એક નોઁધ પ્રમાણે, કિલિનોચ્ચીના પતનને કારણે એક સક્ષમ, નિર્દયી આતંકવાદી જૂથ તરીકેની એલટીટીઇની છબિને જોરદાર ફટકો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-01/03/content_10596928.htm |title=The fall of rebel headquarters: what does it hold for Sri Lanka? |publisher=News.xinhuanet.com |date=2009-01-03 |access-date= 2009-05-17}}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોના હાથે કિલિનોચ્ચીના પતનની દેશભરમાં ફટાકડા ફોડીને ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. એવું જણાવવામાં આવ્યું કે કિલિનોચ્ચીના પતન બાદ અનેક મોરચે સૈન્યના દબાણ હેઠળ એલટીટીઇ પડી ભાંગે એવી શક્યતા હતી.<ref>[http://www.island.lk/2009/01/03/editorial.html વૈશ્વિક આતંકવાદને ફટકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624062509/http://www.island.lk/2009/01/03/editorial.html |date=2009-06-24 }}.</ref> 8 જાન્યુઆરી, 2009 સુધીમાં, ટાઈગર્સે જાફના પ્રાંતમાં તેમનું સ્થાન ત્યજી દઇને [[મલ્લાઈતિવુ]], કે જે તેમનો છેલ્લો મહત્વનું બૅઝ હતો, તેના જંગલોમાં તેમનો છેલ્લો મુકામ કર્યો.<ref name="mod-bbc-01/08/09">{{cite news | title=Army 'takes more Tiger territory' | date=January 8, 2009 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7817110.stm | work =BBC News | access-date = 2009-01-08}}</ref> 14 જાન્યુઆરી, 2009 સુધીમાં સંપૂર્ણ જાફના પ્રાંત પર શ્રીલંકાના સૈન્યએ કબ્જો કરી લીધો.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601091&sid=aehebYR1I8gI&refer=india |title=Sri Lankan Military Seizes Last Rebel Base on Jaffna Peninsula |publisher=Bloomberg.com |date=2009-01-14 |access-date= 2009-05-17}}</ref> 25 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોએ તમિલ ટાઈગર બળવાખોરોનો છેલ્લો ગઢ [[મલ્લાઈતિવુ]] નગરને કબ્જે કર્યું.<ref name="mod-bbc-01/25/09">{{cite news | title=Last Tamil Tiger bastion 'taken' | date=January 25, 2009 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7849684.stm | work =BBC News | access-date = 2009-01-25}}</ref><ref name="nytimes 2009/01/26">{{cite news | author = Somini Sepgupta |title = Sri Lankan Troops Take Last Rebel Stronghold |date = January 26, 2009 |publisher=New York Times |url = http://www.nytimes.com/2009/01/26/world/asia/26lanka.html?hp |access-date = 2009-01-26 }}</ref> 3 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]], [[યુરોપીયન યુનિયન]], [[જાપાન]] અને [[નોર્વે]]એ એક સંયુક્ત નિવેદન બહાર પાડીને તમિલ ટાઈગર્સને તેમના હથિયારો હેઠા મૂકી દેવાં તથા વિગ્રહનો અંત લાવવા વિનંતી કરી, કારણ કે ટાઈગર્સ હજુ થોડા સમય પૂર્વે તેમના નિયંત્રણ હેઠળ રહેલો સમગ્ર પ્રદેશ ગુમાવી ચૂક્યાં હતા.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7867743.stm શ્રીલંકા ટાઈગર્સે યુદ્ધના અંત માટે વિનંતી કરી], ''બીબીસી ન્યૂઝ'' .</ref> 5 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ, સૈન્યએ ચેલાઈમાં આવેલું [[સી ટાઇગર]]નું છેલ્લું મથક કબ્જે કર્યું, જેના લીધે બળવાખોરોના કાબુ હેઠળનો પ્રદેશ ઘટીને 200 કિ.મી.² કરતા પણ ઓછો રહી ગયો.<ref name="mod-mu-02/05/09">{{cite news | title=Army captures last sea tiger base & clears entire Visuamadu area | date=February 5, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090205_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-02-05 | archive-date=2009-02-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090227182635/http://defence.lk/new.asp?fname=20090205_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227182635/http://defence.lk/new.asp?fname=20090205_08 |date=2009-02-27 }}</ref> 20 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ, એક આત્મઘાતી યોજના હેઠળ એલટીટીઇના બે પ્લેને શ્રીલંકાની રાજધાની [[કોલમ્બો]] પર હુમલો કર્યો, જેમાં 2 લોકોના મોત થયા અને 45 ઘાયલ થયા. બન્ને પ્લેન તેમનાં અપેક્ષિત લક્ષ્યાંકો - સૈન્યનું વડુમથક તથા વાયુસેનાનાં મુખ્ય બૅઝને નુકશાન કરે તે પૂર્વે જ [[શ્રીલંકાની વાયુસેના]]એ તેમને તોડી પાડ્યાં.<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=Cricket&id=be92742a-93ec-45ae-8445-3255107d44ef&MatchID1=4932&TeamID1=7&TeamID2=8&MatchType1=1&SeriesID1=1247&PrimaryID=4932&Headline=LTTE+air+power+has+collapsed%3a+officials |title=LTTE air power has collapsed: officials |publisher=Hindustantimes.com |date=2009-02-23 |access-date=2009-05-17 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news | title=Tamil Tiger planes raid Colombo | date=February 20, 2009 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7902392.stm | work=BBC | access-date = 2009-02-20 }}</ref> લડાઇના આ તબક્કામાં નાગરિકોની વિરુદ્ધની ક્રૂરતામાં વધરો થયો અને નાગરિકોની જાનહાનિ ઝડપથી વધતી જતી હતી. 19 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ, [[હ્યુમન રાઈટ્સ વૉચે]] એક અહેવાલ બહાર પાડ્યો, જેમાં શ્રીલંકાના સૈન્ય પર અવિવેકભર્યાં તોપમારાના હુમલાઓ (હોસ્પિટલો પરના વારંવારના તોપમારા સહિત) દરમિયાન નાગરિકોનો 'સંહાર' કરવાનો આરોપ મૂક્યો અને શ્રીલંકાની સરકારને સૈન્ય-સંચાલિત કેદ શિબિરોમાં "વિસ્થાપિત લોકોને અટકાયતમાં રાખવા"ની નીતિનો અંત લાવવાનું સૂચન કર્યું. હ્યુમન રાઈટ્સ વૉચે તમિલ ટાઈગર્સને પણ એવી વિનંતી કરી કે ફસાઇ ગયેલા નાગરિકોને યુદ્ધભુમિમાંથી નીકળી જવાની છૂટ આપવામાં આવે અને "છટકી જવાનો પ્રયત્ન કરનારા લોકોને ઠાર મારવાનું બંધ" કરવામાં આવે.<ref name="hrw-2/19/08">[http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/srilanka0209webwcover_0.pdf વૉર ઓન ડિસપ્લેસ્ડઃ વન્નીમાં નાગરિકો પર શ્રીલંકાના સૈન્ય અને એલટીટીઇનો સિતમ], ''હ્યુમન રાઇટ્સ વૉચ'' . ફેબ્રુઆરી 19, 2006.</ref> [[યુનાઇટેડ નેશન્સે]] પણ આંતરિકપણે વિસ્થાપિત થયેલા લોકોની સ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને વન્નીમાં તટ પરની જમીનનાં 14 ચોરસ કિલોમીટરના નાના ટુકડામાં આશરે 2,00,000 લોકો પેસી ગયા હોવાનો અંદાજ આપ્યો હતો, જેને સરકારે 'નો-ફાયર ઝોન' તરીકે ઘોષિત કર્યો હતો.<ref name="un-2/27/08">[http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30046&amp;Cr=sri+lanka&amp;Cr1= અથડામણો વચ્ચે ઘેરાયેલા શ્રીલંકાના નાગરિકોની શારીરિક સ્થિતિ અંગે યુનાઇટેડ નેશન્સના વૉર રિલીફ ચીફની ચિંતા], ''યુનાઇટેડ નેશન્સ'' . ફેબ્રુઆરી 12, 2003.</ref> 26 માર્ચ, 2009ના રોજ, સૈન્યએ એવો દાવો કર્યો કે નો-ફાયર ઝોનની બહાર તમિલ ટાઈગર્સના અંકુશ હેઠળ ફક્ત એક ચોરસ કિલોમીટરનો વિસ્તાર જ રહી ગયો છે. ત્રણ વર્ષ કરતા પણ ઓછાં સમય પૂર્વે, એલટીટીઇનો 15,000 કિ.મી.² વિસ્તાર પર અંકુશ હતો. મહિન્દા રાજાપક્ષા પર આ સંઘર્ષનો રાજકીય ઉકેલ શોધી કાઢવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું અને તેમણે ટાઈગર્સ સાથે જોડાયેલા સાંસદો સાથેની એક બેઠક બોલાવી, પરંતુ સરકાર લડાઇમાં ફસાયેલા નાગરિકો દ્વારા ભોગવવા પડતાં માનવીય સંકટનો ઉકેલ કાઢે નહીં ત્યાં સુધી તેમણે આનો ઈનકાર કરી દીધો.<ref>[http://ca.news.yahoo.com/s/reuters/090326/world/international_us_srilanka_war શ્રીલંકાએ જણાવ્યા પ્રમાણે ટાઈગર્સથી આખરી મુક્તિ નજીકમાં]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ===નો-ફાયર ઝોનમાં લડાઈ=== 5 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોએ સંપૂર્ણ પુથુક્કુદિયિરીપ્પુ વિસ્તારને પોતાનાં કબ્જામાં લઈ લીધો, જેના કારણે તમિલ ટાઈગર્સ નાગરિકો માટે ઉભા કરાયેલા નો-ફાયર ઝોનમાં પેસી ગયા.<ref name="mod-mu-04/05/09">{{cite news | title=Troops unshackle LTTE grip on Puthukkudiyirippu: Over 250 terrorists killed | date=April 5, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090405_04 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-04-05 | archive-date=2009-04-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090408124001/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090405_04 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408124001/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090405_04 |date=2009-04-08 }}</ref><ref>{{cite news | title=Army 'routs Tigers in north-east' | date=April 5, 2009 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7984184.stm | work=BBC | access-date = 2009-04-05 }}</ref> 20 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, નો-ફાયર ઝોનની પશ્ચિમી હદે એલટીટીઇ દ્વારા બાંધવામાં આવેલા{{Convert|3|km|adj=on|0}} લાંબા અર્થ બન્ડને શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોએ કબ્જે કરીને પુથુમથાલન તથા આમ્પલાલાવનપોક્કાની વિસ્તારમાં ફસાયેલા આશરે 30,000 નાગરિકોને છોડાવ્યાં.<ref name="mod-mu-04/20/09">{{cite news | title=World's largest hostage rescue mission becomes success; over 30,000 rescued | date=April 20, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090420_09 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-04-20 | archive-date=2012-09-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120923171711/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090420_09 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923171711/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090420_09 |date=2012-09-23 }}</ref><ref>{{cite news | title=Thousands flee Sri Lanka combat | date=April 20, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8007465.stm | work=BBC | access-date = 2009-04-20 }}</ref> દરમિયાન, એલટીટીઇએ શ્રીલંકાની સરકાર પર તેના છેલ્લાં લશ્કરી આક્રમણ દરમિયાન આશરે 1,000 નાગરિકોની હત્યા કરવાનો અને અન્ય ઘણાંને ઘાયલ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો.<ref>{{cite news | title=Sri Lanka army 'killed civilians' | date=April 21, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8009459.stm | work=BBC | access-date = 2009-04-21 }}</ref> જો કે, એલટીટીઇએ ભાગી રહેલા નાગરિકો પર એક આત્મઘાતી બૉમ્બરનો ઉપયોગ કરીને આશરે 15 નાગરિકોને મારી નાખ્યા હતા. 21 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈનિકોએ એલટીટીઇ વિરુદ્ધ "આખરી આક્રમણ" કર્યું, ખાસ કરીને તેના નેતા, [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]]ને નિશાન બનાવ્યો. તે જ સમયે, 'નો-ફાયર ઝોન'માંથી મોટાપાયે તમિલોની હિજરત ચાલુ હતી.<ref>{{cite news | title=Final assault begins as LTTE vows to fight on | date=April 22, 2009 | url = http://timesofindia.indiatimes.com/Final-assault-begins-as-LTTE-vows-to-fight-on/articleshow/4432129.cms | work=The Times of India | access-date = 2009-04-22 }}</ref><ref>{{cite news | title=Mass Tamil exodus from rebel area | date=April 21, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8010818.stm | work=BBC | access-date = 2009-04-22 }}</ref> 22 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, એલટીટીઇના બે વરિષ્ઠ સભ્યોએ (એલટીટીઇના મિડીયા કો-ઓર્ડિનેટર વેલાયુથન થેયાનિથિ, ઉર્ફે દયા માસ્ટર, અને ટોચના ઇન્ટરપ્રિટર કુમાર પંચરત્થનમ, ઉર્ફે જ્યોર્જ)<ref>[http://defence.lk/new.asp?fname=20090422_07 દયા માસ્ટર અને જ્યોર્જે સૈન્યનું શરણ માગ્યું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426230549/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090422_07 |date=2009-04-26 }}.</ref> આગળ ધપી રહેલાં શ્રીલંકાના સૈન્ય સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું. બળવાખોરોની નેતાગીરી માટે આ એક 'આકરા આઘાતરૂપ' બનાવ હતો અને મોટો આંચકો હતો.<ref>{{cite news | title=Two key Tamil Tigers 'surrender'| date=April 22, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8012016.stm | work=BBC news | access-date = 2009-04-24 }}</ref> 25 એપ્રિલ, 2009 સુધીમાં, એલટીટીઇનાં અંકુશ હેઠળનો વિસ્તાર ઘટીને 10 કિલોમીટર² થઈ ગયો. 'નો-ફાયર ઝોન'માંથી તમિલોની હિજરત યથાવત હતી, તે વખતે [[યુનાઇટેડ નેશન્સે]] જાન્યુઆરી 2009 અને એપ્રિલ 2009ની વચ્ચેના ગાળામાં આશરે 6,500 નાગરિકો માર્યા ગયા હોવાનો અને અન્ય 14,000 ઘાયલ થયા હોવાનો અંદાજ કાઢ્યો હતો.<ref>{{cite news | title=Prabhakaran trapped in 10sqkm area:Lanka army| date=April 24, 2009 | url = http://timesofindia.indiatimes.com/World/Prabhakaran-trapped-in-10sqkm-areaLanka-army/articleshow/4445465.cms | work=Times Of India| access-date = 2009-04-24 }}</ref><ref>{{cite news | title=Sri Lanka rejects rebel ceasefire| date=April 27, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8019865.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-12 }}</ref> બીબીસીએ જણાવ્યા અનુસાર, સૈન્ય દ્વારા બળવાખોરો પાસેથી પાછલા થોડા મહિનાઓમાં પુનઃ કબ્જે લેવાયેલી જમીન સંપૂર્ણપણે ખાલીખમ હતી અને તમામ જગ્યાએ વિનાશ જોવા મળતો હતો.<ref>{{cite news | title=Journey to Sri Lanka's frontline| date=April 25, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8017945.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-11 }}</ref> 29 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, સંરક્ષણ મંત્રાલયે '[http://defence.lk/new.asp?fname=HiddenReality હિડન રિયાલિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502080311/http://www.defence.lk/new.asp?fname=HiddenReality |date=2009-05-02 }}' તરીકે ઓળખાતી મુલાકાતનું પ્રસારણ કર્યું, જેમાં દયા માસ્ટર તથા જ્યોર્જે 'નો-ફાયર ઝોન'માં તેમનો અનુભવ અને તેમણે વિતાવેલા સમયગાળાનું વર્ણન કર્યું. તમે શા માટે આત્મસમર્પણ કર્યુ હતું તેવું પૂછવામાં આવતા, બન્નેએ એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે બળવાખોરો નાગરિકોને ઠાર કરી રહ્યાં હતા અને તેમને 'નો-ફાયર ઝોન'માંથી છટકીને સરકાર-અંકુશિત વિસ્તારોમાં સુરક્ષા મેળવવા માટે જતા અટકાવી રહ્યાં હતા. તેમણે એ વાતને સમર્થન આપ્યું કે એલટીટીઇ હજુ પણ 14 વર્ષ જેટલા નાનાં બાળકોનું અપહરણ કરીને તેમને ફરજિયાતપણે લશ્કરમાં ભરતી કરતી હતી, અને પ્રતિકાર કરનાર કોઇ પણ બાળકને ઠાર કરી દેતી હતી. બીબીસી ન્યૂઝે પણ એવા અહેવાલ આપ્યા હતા કે ટાઈગર્સ બળજબરીથી નાના બાળકોને ભરતી કરતી હતી અને લોકોને સરકાર-અંકુશિત વિસ્તારોમાં જતા અટકાવી રહી હતી.<ref>{{cite news|last=Natarajan |first=Swaminathan |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7985155.stm |title=World &#124; South Asia &#124; Sri Lanka civilians tell of war ordeal |publisher=BBC News |date=2009-04-06 |access-date= 2009-05-17}}</ref> 8 મે, 2009ના રોજ, યુનાઇટેડ નેશન્સના સ્વતંત્ર નિષ્ણાતોનાં એક જૂથે [[હ્યુમન રાઇટ્સ કાઉન્સિલ]]ને શ્રીલંકામાં સૈન્ય અને તમિલ બળવાખોરોની લડાઈ વચ્ચે ઉભી થયેલી 'ગંભીર' પરિસ્થિતિના ઉકેલ માટે તાત્કાલિકપણે આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસ કરવા જણાવ્યું. [[યુએન ઓફિસ ફોર કોઓર્ડિનેશન ઓફ હ્યુમેનિટેરિયન અફેર્સ]] ([[ઓસીએચએ]])એ જણાવ્યા અનુસાર, આશરે 1,96,000 લોકો ઉત્તર-પૂર્વીય તટ પ્રદેશનાં એક નાનકડાં હિસ્સામાં આવેલા સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારમાંથી વિસ્થાપિત થયા હતા. આ વિસ્તારમાં સરકારના દળો એ એલટીટીઇ વચ્ચે અથડામણો ચાલુ હતી. જ્યારે લગભગ 50,000 લોકો હજુ પણ ત્યાં ફસાયા હતા.<ref>{{cite news | title=Urgent international scrutiny needed in Sri Lanka, say UN rights experts | date=May 8, 2009 | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30740&Cr=Sri%20Lanka&Cr1= | work=UN | access-date = 2009-05-11 }}</ref> વિગ્રહગ્રસ્ત વિસ્તારમાં કામચલાઉ ધોરણે ઉભી કરાયેલી હોસ્પિટલમાં કામ કરતા ડૉ. વી. શનમુગરાજાહે એવો દાવો (જેની બીબીસીએ "ખાતરી કરવી અશક્ય" હોવાનું જણાવ્યું હતું.)કર્યો હતો કે 9 મે, 2009ની રાતભર ભારે અને લાંબા ચાલેલા તોપમારા દરમિયાન આશરે 378 નાગરિકો માર્યા ગયા હતા, જ્યારે અન્ય 1,122 ઈજાગ્રસ્ત થયા હતા. એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે શ્રીલંકાના સૈન્ય દ્વારા અંકુશિત વિસ્તારમાંથી તોપમારો થઈ રહ્યો હતો. સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયે વિગ્રહગ્રસ્ત વિસ્તારમાં બીબીસીનો સ્રોત એક સરકારી અધિકારી હોય તે વાતનો ઇનકાર કર્યો હતો. શ્રીલંકાના સૈન્યએ 'નો-ફાયર ઝોન' પર તોપમારો કર્યો હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, અને તે એલટીટીઇને આભારી હોવાનું જણાવ્યું હતું. માધ્યમોને આપવામાં આવેલો આ સ્થળનો વિડીયો અને આ સ્થળ પર યુદ્ધની અસર સ્પષ્ટપણે જણાતી હતી.<ref>{{cite news | title='Steep rise' in Sri Lanka deaths | date=May 10, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8042341.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-10 }}</ref><ref name="mod-mu-05/12/09">{{cite news | title=BBC - What they do not wish to see | date=May 12, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090511_15 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-05-12 | archive-date=2009-05-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090515011258/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090511_15 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515011258/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090511_15 |date=2009-05-15 }}</ref> કોલમ્બોમાં રહેલા યુએનના ંપ્રવક્તા, ગોર્ડન વૅઇસે જણાવ્યું હતું કે 'નાગરિકોની મોટેપાયે હત્યા' દરમિયાન 100 કરતા વધુ બાળકો માર્યા ગયા હતા અને ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં પ્રવર્તતી સ્થિતિને "ખુનામરકી" તરીકે વર્ણવી હતી.<ref>{{cite news | title=UN mourns Sri Lanka 'bloodbath' | date=May 11, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8043169.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-11 }}</ref> [[યુએનનાં મહાસચિવ]] બાન કી-મૂને જણાવ્યું હતું કે, પાછલા એક સપ્તાહથી સૈન્ય અને અલગાવવાદી તમિલ બળવાખોરો વચ્ચે ચાલી રહેલા વિગ્રહમાં સપડાયેલાં સેંકડો શ્રીલંકન નાગરિકોની હત્યાથી તેઓને આઘાત લાગ્યો છે. તેમણે યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારમાં ભારે હથિયારોનો ઉપયોગ ચાલુ રહેવા અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, પરંતુ તે વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે "નાગરિકોની સુરક્ષા પ્રત્યે એલટીટીઇએ દર્શાવેલા અવિચારી અનાદરને કારણે સેંકડો લોકો આ વિસ્તારમાં ફસાયેલાં છે."<ref>{{cite news | title=UN chief ‘appalled’ by weekend death toll in Sri Lankan conflict | date=May 11, 2009 | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30759&Cr=sri+lanka&Cr1= | work=UN | access-date = 2009-05-12 }}</ref> 13 મે, 2009ના રોજ, મલ્લીવૈકલમાં ડૉ. ટી. વરથરાજાહે બીબીસીને જણાવ્યું હતું કે આ ઝોનની મુખ્ય હોસ્પિટલના પ્રાંગણમાં બે તોપગોળાં આવી પડતાં 50થી વધુ લોકોના મોત થયા હતા. યુએનમાં રહેલા સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ આ આંકડા સાથે સહમત છે અને તેમણે 100 લોકો ઈજાગ્રસ્ત થયા હોવાનું પણ જણાવ્યું હતું. તોપમારા દરમિયાન [[ઇન્ટરનેશનલ કમિટિ ઓફ ધ રેડ ક્રોસ]] માટે કામ કરતો એક શ્રીલંકન ટેક્નીશિયન તેની માતા સમેત મૃત્યુ પામ્યો હતો, એવું આ સંસ્થાએ જણાવ્યું હતું. અમેરિકાના પ્રમુખ બરાક ઓબામાએ શ્રીલંકાને નાગરિકો પર "અવિવેકી તોપમારો" બંધ કરવા વિનંતી કરી હતી અને તમિલ ટાઈગર બળવાખોરોને તેમના હથિયારો હેઠાં મૂકી દેવા માટે વિનંતી કરી હતી.<ref>{{cite news | title=Tamil war zone hospital hit again | date=May 13, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8048087.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lankasrinews.com/view.php?2b34OXJ4a3df5Am34d0IOoM3a03O4BBa4d35TmA4e0d60Mmcce0ccYdZ2cce3lYo2e |title=SLA shells hospital again, several killed including doctor, ICRC worker |publisher=Lankasrinews.com |date= |access-date=2009-05-17 |archive-date=2009-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516115707/http://www.lankasrinews.com/view.php?2b34OXJ4a3df5Am34d0IOoM3a03O4BBa4d35TmA4e0d60Mmcce0ccYdZ2cce3lYo2e |url-status=dead }}</ref> સર્વસંમતિથી બહાર પાડેલા એક નિવેદનમાં, યુએન સિક્યોરિટી કાઉન્સિલે "નાગરિકોનો માનવ ઢાલ તરીકે ઉપયોગ કરવા બદલ એલટીટીઇની કડક આલોચના કરી હતી અને આતંકવાદનો મુકાબલો કરવાનો શ્રીલંકાની સરકારને કાયદેસરનો અધિકાર હોવાનો સ્વીકાર કર્યો હતો." તેની સાથે સાથે, કાઉન્સિલનાં સદસ્યોએ "નાગરિકોની ગીચ વસતી ધરાવતા વિસ્તારોમાં ભારે ક્ષમતા ધરાવતા હથિયારોનો ઉપયોગ ચાલુ રહેવા અંગેના અહેવાલો પ્રત્યે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, અને આ સંદર્ભમાં શ્રીલંકાની સરકાર પોતાની પ્રતિબદ્ધતાનું પાલન કરે તેવી અપેક્ષા વ્યક્ત કરી હતી."<ref>{{cite news | title=Security Council voices ‘grave’ concern over Sri Lanka humanitarian crisis | date=May 13, 2009 | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30785&Cr=sri+lanka&Cr1= | work=UN | access-date = 2009-05-14 }}</ref> 16 મે, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈનિકોએ એલટીટીઇની કિલ્લેબંધી તોડી પાડી અને તમિલ ટાઈગર બળવાખોરોના કબ્જામાં રહેલું સમુદ્રતટનું છેલ્લું મથક નિયંત્રણમાં લીધું. સૈન્યએ એક હેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે તે થોડા દિવસોમાં જ બળવાખોરોના અંકુશમાં રહેલી બાકીની જમીનને "સાફ" કરવા માટે સજ્જ છે.<ref>{{cite news | title=Sri Lanka army 'controls coast' | date=May 16, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8053091.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-16 }}</ref><ref name="mod-mu-05/16/09">{{cite news | title=Sri Lanka's coast free of terror; Army 58 Div links up with the 59 Div | date=May 16, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_02 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-05-16 | archive-date=2009-05-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090519180146/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_02 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519180146/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_02 |date=2009-05-19 }}</ref> સૈન્યએ દાવો કર્યા બાદ, એલટીટીઇના આંતરવામાં આવેલા સંદેશાવ્યવહારમાં જાણવા મળ્યું કે, બચી નીકળવાના તમામ રસ્તાઓ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જવાથી બળવાખોરો સામુહિક આત્મહત્યા કરવા માટે તૈયારી કરી રહ્યાં હતા.<ref name="mod-nfz-05/16/09">{{cite news | title=LTTE prepares for mass suicide; key terror leaders trapped | date=May 16, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-05-16 | archive-date=2009-05-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090519180152/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519180152/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_08 |date=2009-05-19 }}</ref> કેટલાક બળવાખોરોએ પોતાની જાતને ધડાકામાં ઉડાવી દીધી હોવાના અહેવાલ પણ હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/may/17/tamil-tigers-surrender|title=Tamil Tigers announce plan to surrender|last=Chamberlain|first=Gethin|coauthors=David Batthy|date=17 May 2009|work=The Observer|access-date= 2009-05-17 | location=London}}</ref> ''[[ધ ટાઈમ્સ]]'' અખબારે યુનાઇટેડ નેશન્સમાં રહેલા એક સ્રોતના હવાલાથી એવો અહેવાલ આપ્યો હતો કે, સુરક્ષિત વિસ્તારમાં લગભગ 20,000 નાગરિકોના જાન ગયા હતા.<ref name="times">{{cite news | url= http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article6382706.ece | title= Slaughter in Sri Lanka | publisher= The Times | access-date= 29 May 2009 | date= 29 May 2009 | location= London | archive-date= 29 એપ્રિલ 2011 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110429054611/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article6382706.ece | url-status= dead }}</ref> આ અખબારે વધુમાં એવું ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કેટલાંક મોત પાછળ તમિલ ટાઈગર્સ જવાબદાર હતા, પરંતુ મોટાભાગનાં મોત શ્રીલંકાના સૈન્ય દ્વારા કરાયેલા તોપમારાના પરિણામે થયા હતા. યુએને એવો અંદાજ આપ્યો હતો કે એપ્રિલના મધ્યભાગ સુધીના ત્રણ મહિનાઓમાં 6,500 નાગરિકોના મોત નિપજ્યાં હતા, આ તારીખ પછીનો કોઈ સત્તાવાર આંકડો તેની પાસે નહોતો. ''ધ ટાઇમ્સે'' એવું ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે લડાઇના આખરી બે સપ્તાહ દરમિયાન મૃત્યુનો આંક વધીને પ્રતિદિન 1,000 સુધી પહોંચ્યો હતો.<ref name="aljazeera">{{cite web | url= http://english.aljazeera.net/news/asia/2009/05/200952964049285757.html | title = Sri Lanka fighting 'killed 20,000' | publisher= [[Al Jazeera]] | access-date= 29 May 2009 | date = 29 May 2009}}</ref> યુનાઇટેડ નેશન્સે જણાવ્યું કે તેની પાસે નાગરિક જાનહાનિનો કોઇ જ ખાતરીપૂર્વકનો અંદાજ નથી અને શ્રીલંકાની સરકારે પણ ''ટાઈમ્સ'' ના આક્ષેપોને રદિયો આપ્યો હતો.<ref name="bbc290509">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8073540.stm | title = Sri Lanka rejects deaths report | publisher= BBC News | access-date= 29 May 2009 | date = 29 May 2009}}</ref> ''ધ ગાર્ડિયન'' અખબારે, યુનાઇટેડ નેશન્સના અન્ય એક અધિકારીને ટાંકીને, ટાઈમ્સના આંકડાને "અજાણપણે ગંભીર અનુમાન કરનારાં આંકડા" ગણાવ્યા હતા. ધ ગાર્ડિયને, ધ ટાઇમ્સના આંકડાઓમાં વ્યક્ત કરાયેલા ઘણાં અનુમાનો સામે પ્રશ્નાર્થ ઉઠાવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/may/29/sri-lanka-casualties-united-nations |title=Sri Lanka death toll 'unacceptably high', says UN &#124; World news &#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date= May 29, 2009|access-date= 2009-05-30 | location=London}}</ref> અહેવાલમાં નાગરિક વિગ્રહના આખરી તબક્કામાં સામુહિક નાગરિક જાનહાનિનું વર્ણન કરનારા પાંચ ડોક્ટરો (શિવપાલન, વી. શનમુગારાજા, થુરઇરાજા વરથરાજા, સત્યમૂર્થિ અને ઈલાંચેલિયાન)એ 8 જુલાઈ, 2009ના રોજ નિવેદનો જારી કરીને પોતાના અહેવાલોનું જ ખંડન કર્યું હતું.<ref name="bbc080709">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8141007.stm | title = S Lanka medics recant on deaths | publisher= [[BBC News]] | access-date= 12 July 2009 | date = 8 July 2009 | author=Charles Haviland}}</ref> તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેમણે જારી કરેલા જાનહાનિના આંકડા અતિશયોક્તિપૂર્ણ હતા અને તેમને તે [[તમિલ ટાઈગર્સ]] દ્વારા આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યા પ્રમાણે જાન્યુઆરી 2009 અને મે 2009માં યુદ્ધનો અંત આવ્યો તે વચ્ચેના ગાળા દરમિયાન આશરે 600-700 નાગરિકોના મોત થયા હતા અને તેનાથી બમણી સંખ્યામાં રહેલા લોકોને ઇજા થઈ હતી. આ આંકડા અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાહત સંસ્થાઓ દ્વારા જારી કરાયેલા આંકડા વિરોધાભાસી હતાઃ [[યુનાઈટેડ નેશન્સે]] જણાવ્યું કે જાન્યુઆરીના અંતભાગ અને એપ્રિલના પ્રારંભની વચ્ચેના ગાળામાં 6,500 લોકોના મોત થયા હતા; અને [[રેડ ક્રોસે]] ફેબ્રુઆરીના મધ્યભાગ અને મેનાં મધ્યભાગની વચ્ચેના ગાળામાં 14,000 માંદા તથા ઇજાગ્રસ્ત લોકોને બહાર કાઢ્યાં હતા. ડૉક્ટરોએ પણ જણાવ્યું હતું કે 2 ફેબ્રુઆરીના રોજ કોઇ હોસ્પિટલ પર તોપમારો કરવામાં આવ્યો હતો તે વાત સાચી નથી. જો કે, યુનાઇટેડ નેશન્સ અને રેડ ક્રોસે, કે જેમના કર્મચારીઓ સુરક્ષિત વિસ્તારમાં તૈનાત હતા, જણાવ્યું કે હોસ્પિટલ પર તોપમારો કરવામાં આવ્યો હતો અને નાગરિકો માર્યા ગયા હતા.<ref name="bbc080709"></ref> યુનાઇટેડ નેશન્સે જણાવ્યું કે તે જાનહાનિના પોતાના આંકડાઓ પર મક્કમ છે.<ref name="bbc080709"></ref> [[એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે]] જણાવ્યું કે ડોક્ટરો દ્વારા અહેવાલોનું કરાયેલું [[ખંડન]] [[ભરોસા]]ને પાત્ર નથી કેમ કે તેમને શ્રીલંકાના સૈન્યએ બે મહિના સુધી અટકાયતમાં રાખ્યા હતા અને તેમને [[વકીલો]]ને મળવા દીધા નહોતા; તેમના પર [[સિતમ]] ગુજારવામાં આવ્યો, ગેરવર્તણૂંક કરવામાં આવી અને [[જોર-જબરદસ્તી]]ના અન્ય વિકલ્પો પણ અજમાવવામાં આવ્યા; વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓએ ડૉક્ટરોને [[રાજદ્રોહ]] સહિતના ગંભીર ગુનામાં સંડોવવાની ધમકી આપી; અને ડોક્ટરોના તાજેતરના વિરોધાભાસી નિવેદનો પોતે જ [[સત્ય]] પ્રમાણિત કરે છે.<ref>{{cite web | url= http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA37/015/2009/en/b25685b7-31d7-4056-ad7c-6e94c641cba1/asa370152009eng.html | title= ASA 37/015/2009 Sri Lanka: Statements by detained doctors underline need for independent inquiry | publisher= [[Amnesty International]] | access-date= 12 July 2009 | date= 9 July 2009 | archive-date= 1 ઑગસ્ટ 2012 | archive-url= https://archive.today/20120801065523/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA37/015/2009/en/b25685b7-31d7-4056-ad7c-6e94c641cba1/asa370152009eng.html | url-status= dead }}</ref> એમ્નેસ્ટીએ જણાવ્યું કે તેને ડોક્ટરોની સુરક્ષાની ચિંતા સતાવે છે. આ સંસ્થાએ બન્ને પક્ષો દ્વારા આચરવામાં આવેલા કથિત[[ યુદ્ધ ગુનાં]]ઓની સ્વતંત્ર તપાસ યોજવાની વારંવાર માગ કરી હતી. એમ્નેસ્ટીએ યુએન અને રેડ ક્રોસ સહિતની તમામ સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ, કે જેમણે યુદ્ધના આખરી તબક્કા અંગેની માહિતી એકત્ર કરી હતી, તેમને આ માહિતી જારી કરવાની વિનંતી કરી જેથી વિશ્વ જાનહાનિના આંકડા તથા યુદ્ધ ગુન્હાઓ અંગેનું સત્ય જાણી શકે. ==યુદ્ધનો અંત== ===16 મેઃ પ્રમુખે વિજયની ઘોષણા કરી=== શ્રીલંકાના પ્રમુખ [[મહિન્દા રાજાપક્ષા]]એ 16 મે, 2009ના રોજ વિજયની ઘોષણા કરી. જો કે, ત્યારપછીના દિવસ સુધી યુદ્ધનો અંત આવ્યો નહોતો. શ્રીલંકાનાં સૈનિકો એલટીટીઇના છેલ્લાં પ્રતિકાર સ્થાનોની સાફસૂફી કરવા માટે આગળ ધપી રહ્યાં હતા. એલટીટીઇનાં છેલ્લા ગઢસમાન સ્થળોનો નાશ થયો, બોટ દ્વારા ભાગી જવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા 70 બળવાખોરોને શ્રીલંકાના સૈનિકોએ મારી નાખ્યા. એલટીટીઇનો નેતા [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]] અને અન્ય મહત્વના બળવાખોર નેતાઓનાં સ્થાન અંગે ખાતરી કરી શકાઇ નહોતી, જો કે, શ્રીલંકાની સરકારે 17 મે, 2009ના રોજ પ્રભાકરનને મૃત ઘોષિત કર્યો.<ref name="MSN news, Sunday, May 17, 2009">{{cite web | title = Is LTTE chief Prabhakaran dead? Yes, says Lanka govt | url = http://news.in.msn.com/international/article.aspx?cp-documentid=3016836 | access-date = 2009-05-17 | archive-date = 2009-05-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090520011234/http://news.in.msn.com/international/article.aspx?cp-documentid=3016836 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520011234/http://news.in.msn.com/international/article.aspx?cp-documentid=3016836 |date=2009-05-20 }}</ref> એલટીટીઇના વિવિધ અન્ય મહત્વના કમાન્ડરોએ આત્મહત્યા કરી.{{Citation needed|date=May 2009}} શ્રીલંકાના વિજયના સમાચાર સાંભળીને, લોકોએ [[કોલમ્બો]]માં ઉજવણી કરી.<ref>{{cite web |url=http://www.news.yahoo.com/s/ap/20090517/ap_on_re_as/as_sri_lanka_civil_war |title=Sri Lanka rebels concede defeat in civil war |publisher=News.yahoo.com |date= |access-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521161711/http://www.news.yahoo.com/s/ap/20090517/ap_on_re_as/as_sri_lanka_civil_war |archive-date=2009-05-21 |url-status=live }}</ref> ===17 મેઃ ટાઈગર્સે પરાજય સ્વીકાર્યો=== આખરે 17 મે, 2009ના રોજ એલટીટીઇએ પરાજયનો સ્વીકાર કર્યો, તે સાથે જ બળવાખોરોના આંતરરાષ્ટ્રીય રિલેશન્સ વિભાગના વડા [[સેલ્વરાસા પથ્મનાથને]] વેબસાઇટ પર જણાવ્યું કે "આ યુદ્ધ તેના કડવા અંત સુધી પહોંચી ગયું છે... અમે અમારી બંદૂકોને શાંત કરી દેવાનો નિર્ણય કર્યો છે. અમને એકમાત્રપણે જેમના જીવ ગયા છે તેમના માટે દિલગીરી છે તથા અમે લાંબો સમય પ્રતિકાર ચાલુ રાખી શકીએ તેમ નથી".<ref name="correspondentscivil"></ref><ref>[http://www.nytimes.com/2009/05/19/world/asia/19lanka.html?pagewanted=2&amp;_r=1&amp;partner=rss&amp;emc=rss શ્રીલંકન સે રેબેલ્સ ક્રશ્ડ એન્ડ લીડર કિલ્ડ] [[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]], મે 18, 2009.</ref> ===18 મેઃ પ્રભાકરનનું મોત=== શ્રીલંકાના સૈન્ય દળોએ એલટીટીઇના નેતા [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]]નું 18 મે, 2009ની સવારે મોત નિપજ્યું હોવાની વાતને સમર્થન આપ્યું. સૈન્યએ જણાવ્યું કે તેણે ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશના જંગલોનાં એક નાનકડાં હિસ્સામાં પ્રભાકરનને ઘેરી લીધો હતો, સૈન્યના આ નિવેદનના ટૂંક સમય બાદ સરકારના ટેલિવિઝન પર ઘોષણા કરવામાં આવી. ''ધ ડેઇલી ટેલિગ્રાફ'' ના અહેવાલ પ્રમાણે, શ્રીલંકન ટીવીએ જણાવ્યા અનુસાર પ્રભાકરન જ્યારે પોતાના નજીકના સાથીઓ સાથે એક એમ્બ્યુલન્સમાં બેસીને યુદ્ધભુમિમાંથી ભાગવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો ત્યારે એક રોકેટ-સંચાલિત ગ્રેનેડ હુમલામાં તેનું મોત થયું. તેના "[[સી ટાઈગર્સ]]" નૌકાદળના વડા [[કર્નલ સૂસાઈ]], અને તેનો ઇન્ટેલિજન્સ ચીફ [[પોટ્ટુ અમ્માન]] પણ આ હુમલામાં માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite news|last=Nelson |first=Dean |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/srilanka/5343129/Sri-Lanka-Tamil-Tiger-leader-Velupillai-Prabhakaran-and-his-lieutenants-eliminated.html |title=Sri Lanka: Tamil Tiger leader Velupillai Prabhakaran and his lieutenants 'eliminated' |publisher=Telegraph |date=2009-05-18 |access-date= 2009-05-30 | location=London}}</ref> શ્રીલકાના સૈન્યના વડા [[જનરલ]] [[સરથ ફોન્સેકા]]એ જણાવ્યું કે સૈન્યએ બળવાખોરોને હાર આપી છે અને "સમગ્ર દેશને મુક્તિ" અપાવી છે. સૈન્યના પ્રવક્તા [[બ્રિગેડિયર]] [[ઉદયા નનાયાક્કારા]]એ પ્રભાકરનનાં મોતને સમર્થન આપતા, જણાવ્યું કે રાત દરમિયાન 250 તમિલ ટાઈગર્સ પણ માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/8055015.stm |title=South Asia &#124; Sri Lanka's rebel leader 'killed' |publisher=BBC News |date=2009-05-19 |access-date= 2009-05-30}}</ref> માત્ર નાગરિકો માટે જ ઉભા કરાયેલા ઝોનમાં તેઓ છૂપાયા હતા તથા લડત આપી રહ્યાં હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.sundayobserver.lk/2009/05/17/sec04.asp |title=Security News &#124; Sundayobserver.lk - Sri Lanka |publisher=Sundayobserver.lk |date=2009-05-17 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521095500/http://www.sundayobserver.lk/2009/05/17/sec04.asp |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521095500/http://www.sundayobserver.lk/2009/05/17/sec04.asp |date=2009-05-21 }}</ref> [[જનરલ]] [[સરથ ફોન્સેકા]]એ 19 મે, 2009ના રોજ પ્રભાકરનનું શબ મળી આવ્યું હોવાને સમર્થન આપ્યું હતું. એલટીટીઇના વડાનું શબ [[મેજર જનરલ]] [[કમલ ગૂણરત્ને]]ની આગેવાની હેઠળના [[53 ડિવિઝન]] ટ્રૂપ્સને મળી આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_03 |title=Prabhakaran's body found |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522101554/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090519_03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522101554/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090519_03 |date=2009-05-22 }}</ref> ===પ્રત્યાઘાત:=== ====શ્રીલંકા==== 18 મે 2009ના રોજ, [[યુનાઈટેડ નેશનલ પાર્ટી]]ના નેતા [[રાનિલ વિક્રમસિંઘે]]એ, એક ટેલિફોન કૉલ દ્વારા પ્રમુખ [[મહિન્દા રાજાપક્ષા]]ને તથા દેશના સુરક્ષા દળોને તેમણે મેળવેલા વિજય બદલ અભિનંદન આપ્યા.<ref>{{cite web |author=Gamini Gunaratna, Sri Lanka News Paper by LankaPage.com (LLC)- Latest Hot News from Sri Lanka |url=http://www.colombopage.com/archive_091/May1242653081CH.html |title=Sri Lanka: Opposition Leader congratulates Sri Lanka President |publisher=Colombopage.com |date=2009-05-18 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521074242/http://www.colombopage.com/archive_091/May1242653081CH.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521074242/http://www.colombopage.com/archive_091/May1242653081CH.html |date=2009-05-21 }}</ref> એ જ દિવસે જારી કરાયેલી એક અખબારી યાદીમાં, [[રોમન કેથોલિક આર્કબિશપ]] [[ઓસ્વાલ્ડ ગોમિસે]] પણ અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. {{quote|1=I congratulate His Excellency President Mahinda Rajapakse, President of the Democratic Socialist Republic of Sri Lanka, for his very courageous leadership and thank the Chiefs of the Defense outfit who supported him with deep commitment and self-sacrifice. I also offer my deepest sympathies to those who laid down their lives in battle and those innocent civilians killed, trapped in war. In a sense we could say that we have won the battle but the war is not ended. The war would end only on the day that we grow in nationhood realizing that we are all one people in one country with equal right. We have to realize the fact that we are a multi-ethnic, multi-religious and multi-cultural community. As such we are now left with the great task of nation- building forgetting our ethnic, political and religious differences. It is imperative that there be a political formula that will inspire confidence and promote a sense of belonging among the minority groups in the country. We have to leave the sad and bitter memories of the past three decades and look positively and optimistically towards the future in hope. All of us have to share the blame for our division and forgive each other. We should have the humility and wisdom to learn from the sad experiences of that past. It is then, and only then, that we could build nationhood that will bring true peace and prosperity to our beloved country - Sri Lanka. Let us always remember that united we will flourish but divided we will perish.<ref>{{cite web |url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_15 |title=Archbishop congratulates Armed forces on the conclusion of war |publisher=Defence.lk |date=2009-05-18 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510102857/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_15 |url-status=dead }}</ref> }} યુદ્ધના અંતની જાહેરાત થતાની સાથે, શ્રીલંકાના [[શેરબજાર]]માં કોઇ પણ સમયનો ટકાવારીની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટો ઉછાળો નોંધાયો.<ref name="lbo-victorystocks">{{cite news | title=Sri Lankan stocks shoot up on war victory | date=2009-05-18 | url=http://lbo.lk/fullstory.php?nid=491291415 | work=Times Online | access-date=2009-05-18 | archive-date=2011-05-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510014843/http://lbo.lk/fullstory.php?nid=491291415 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510014843/http://lbo.lk/fullstory.php?nid=491291415 |date=2011-05-10 }}</ref> ====આંતરરાષ્ટ્રિય સંસ્થાઓ==== {{Flag|United Nations}}- [[જીનેવા]] ખાતે 19 મે, 2009ના રોજ યોજાયેલી એક પત્રકાર પરિષદમાં, [[યુનાઇટેડ નેશન્સના મહાસચિવ]] [[બાન કી-મૂને]] જણાવ્યું હતું કે, "સૈન્ય ઓપરેશનની પૂર્ણાહુતિને લીધે મે નિરાંતનો શ્વાસ લીધો છે, પરંતુ અસંખ્ય નાગરિકોની જાનહાનિને લીધે હું ભારે વ્યથિત છું. હવે શ્રીલંકાના લોકોની સામે જે કાર્ય આવી પડ્યું છે તે વિરાટ છે અને તેમાં તમામ લોકોની મદદની જરૂર છે. દેશમાં સુધારણા અને રાષ્ટ્રમાં મતભેદોની પતાવટની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે તમામ પ્રયાસ કરવામાં આવે એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. આજે પ્રમુખ રાજાપક્ષાએ સંસદમાં જે સંબોધન કર્યું હતું તે મેં અત્યંત કાળજીપૂર્વક સાંભળ્યું હતું. તમિલ લોકો અને અન્ય લઘુમતીઓની કાયદેસરની ચિંતાઓ તથા આકાંક્ષાઓ સંપૂર્ણપણે સંતોષાવી જ જોઈએ." ત્યારપછી મહાસચિવે યુદ્ધગ્રસ્ત પ્રદેશની તેમની આગામી મુલાકાતની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{cite web | url= http://www.un.org/apps/sg/offthecuff.asp?nid=1291 | title = Geneva, 19 May 2009 - Joint Press Conference held by UN Secretary-General and World Health Organization Director-General, Margaret Chan | publisher= [[United Nations]] | access-date= 19 May 2009 | date = 19 May 2009}}</ref> [[બ્રુસેલ્સ]]માં 18 મે, 2009ના રોજ [[યુરોપીય સમિતિ]]ની બેઠક યોજાઇ હતી, જેમાં "ધ ગવર્મેન્ટ ઓફ શ્રીલંકા અરજન્ટલી ટુ પ્રોસીડ ટુવર્ડસ અ કોમ્પ્રિહેન્સિવ પોલિટિકલ પ્રોસેસ" અને "ધ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ શ્રીલંકા ટુ આઉટલાઇન અ ક્લીઅર પ્રોસેસ લિડીંગ ટુ અ ફુલ્લી ઇન્ક્લુઝિવ પોલિટિકલ સોલ્યુશન, બેઝ્ડ ઓન કન્સેન્ટ, ઇક્વાલિટી એન્ડ ધ રૂલ ઓફ લૉ" તરીકે ઓળખાતા નિવેદનોનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો. આ સમિતિએ જણાવ્યા પ્રમાણે આ પ્રકારના પગલાં એ શ્રીલંકામાં લાંબા ગાળાની સુરક્ષા, વિગ્રહ પછીની પુનઃરચના અને સમૃદ્ધિ તરફ દોરી જતો એકમાત્ર રસ્તો છે. આ નિવેદનનાં નિષ્કર્ષ અનુસારઃ "યુરોપીયન યુનિયન યુનાઇટેડ નેશન્સની હ્યુમન રાઇટ્સ કાઉન્સિલ દ્વારા યોગ્ય પગલાની માગ યથાવત રાખે છે."<ref>{{cite web | url= http://www.eu-un.europa.eu/articles/en/article_8730_en.htm | title = Summary: 18 May 2009, Brussels - Council of the European Union, 2942nd GENERAL AFFAIRS Council meeting, Conclusions on Sri Lanka | publisher= [[European Union]] | access-date= 19 May 2009 | date = 18 May 2009}}</ref> ધ ટાઇમ્સના અહેવાલ પ્રમાણે, યુરોપીયન યુનિયનનાં સદસ્ય રાષ્ટ્રોએ માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘનની દહેશત હોવા છતાં પણ શ્રીલંકાની સરકારને હથિયારોનું વેચાણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23702375-details/WORLD:+Britain+sold+arms+to+Sri+Lanka+while+civil+war+raged/article.do |title=નાગરિક વિગ્રહ ભડકેલો હોવા છતાં બ્રિટન દ્વારા શ્રીલંકાને શસ્ત્રોનું વેચાણ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2009-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614041448/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23702375-details/WORLD:+Britain+sold+arms+to+Sri+Lanka+while+civil+war+raged/article.do |url-status=dead }}</ref> ====અન્ય દેશો==== વિદેશ પ્રધાન [[લૉરેન્સ કેનને]] જણાવ્યું હતું કે, "શ્રીલંકામાં સૈન્યના પગલાને લીધે નાગરિકો પર પડેલી આઘાતજનક અસર અને પગલાં બાદનાં ખરાબ પ્રત્યાઘાતથી કેનેડાના લોકો અત્યંત ચિંતિત છે." આ ભયાવહ, દશકો-લાંબા યુદ્ધે શ્રીલંકાના લોકો ઉપર કહી ન શકાય તેવો વિનાશ અને અતિશય દુઃખ લાદ્યું છે. કેનેડાની સરકાર નાગરિકોની જાનહાનિ માટે ચિંતા વ્યક્ત કરવા ઇચ્છે છે અને આ જુગુપ્સાપ્રેરક સંઘર્ષમાં પોતાના મિત્રો તથા કૌટુંબિક સદસ્યોને ગુમાવનારા શ્રીલંકાના લોકો તથા વિશ્વભરના લોકોને પોતાની દિલસોજી પાઠવવા ઇચ્છે છે. શ્રીલંકાના તમામ લોકોની કાયદેસરની અપેક્ષાઓ સંતોષે તેવો લાંબા ગાળાનો રાજકીય ઉકેલ શોધી કાઢવાની ક્વાયત શરૂ કરવા માટે કેનેડાની સરકાર શ્રીલંકાની સરકારને વિનંતી કરે છે. રાજકીય સમજૂતી અને લાંબો સમય ટકી રહે તેવી શાંતિનો રસ્તો શોધવા માટેના શ્રીલંકાના પ્રયાસોમાં મદદરૂપ થવા કેનેડા તૈયાર છે."<ref>{{cite web |url=http://w01.international.gc.ca/minpub/publication.aspx?publication_id=387175&lang=eng&docnum=135 |title=Department of Foreign Affairs and International Trade - Media Room - News Releases |publisher=W01.international.gc.ca |date=2009-03-25 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001090108/http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?lang=eng&publication_id=387175&docnum=135 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001090108/http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?lang=eng&publication_id=387175&docnum=135 |date=2009-10-01 }}</ref> [[ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે]] 18 મે, 2009ના રોજ એક નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું જેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે "આજે દિવસના પ્રારંભમાં [[વિદેશી બાબતોના પ્રધાન]] [[શ્રી પ્રણવ મુખર્જી]] સાથેની ટેલિફોન પર થયેલી વાતચીતમાં, શ્રીલંકાના પ્રમુખે શ્રીલંકામાં સશસ્ત્ર વિગ્રહનો અંત આવ્યો હોવાને અને એલટીટીઇનો નેતા વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન મૃત્યુ પામ્યો હોવાની વાતને પુષ્ટિ આપી હતી. આ દુઃખદ સંઘર્ષને લીધે અસર પામેલા લોકોને રાહત પૂરી પાડવા તથા વિસ્થાપિત થયેલા તમામ લોકોનું ઝડપી પુનઃવસન કરાવીને તેમનું જીવન શક્ય તેટલી જલ્દી પુનઃ સામાન્ય કરવા માટે ભારત શ્રીલંકાના લોકો અને સરકારની સાથે મળીને કામ કરશે. અમારા દૃષ્ટિકોણ પ્રમાણે શ્રીલંકામાં પરંપરાગત સંઘર્ષનો અંત આવ્યો છે, આ એક એવી ઘડી છે કે જ્યારે શ્રીલંકામાં સંઘર્ષના મૂળ કારણોનો ઉકેલ લાવી શકાશે. આ ઉકેલમાં શ્રીલંકાના બંધારણની સીમામાં રહીને સત્તાનાં અસરકારક વિકેન્દ્રીકરણ તરફના રાજકીય પગલાઓનો સમાવેશ થાય છે જેથી તમિલ સહિતની તમામ જાતિના શ્રીલંકાવાસીઓને પોતાની ખુદની માતૃભૂમિની લાગણી થાય અને તેઓ તેમની સ્વૈચ્છા મુજબ જીવન જીવી શકે.<ref>{{cite web | url= http://meaindia.nic.in/ | title = Statement by the Official Spokesperson on Sri Lanka | publisher= [[Ministry of External Affairs (India)]] | access-date= 19 May 2009 | date = 18 May 2009}}</ref> {{IRN}}- [[ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ ઇરાન]]નાં [[વિદેશ પ્રધાન]] [[મનોશેહર મોટ્ટેકી]]એ 19 મે, 2009ના રોજ શ્રીલંકાના[[ વિદેશ પ્રધાન]] [[રોહિતા બોગોલાગામા]] સાથે ટેલિફોન પર થયેલી વાતચીત દરમિયાન એલટીટીઇના આતંકવાદને પરાસ્ત કરવામાં શ્રીલંકાએ મેળવેલી સફળતા બદલ પ્રમુખ, વિદેશ પ્રધાન અને શ્રીલંકાની સરકારને ઉમળકાભેર અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. "ઇરાન શ્રીલંકા સાથે નજીકના સંબંધો ધરાવે છે અને તેણે હંમેશા આતંકવાદની આલોચના કરી છે અને, સતતપણે શ્રીલંકાના સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડતાનો પક્ષ લીધો છે." તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ ઇરાનના રાષ્ટ્રપતિ વતી વાત કરી રહ્યાં છે જેમણે શ્રીલંકાને તેમની હાર્દિક શુભકામનાઓ પાઠવી છે તથા તેઓ પરસ્પર અનુકૂળ સમયે [[શ્રીલંકાના પ્રમુખ]] સાથે અંગતપણે વાત કરશે. ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં આઇડીપીની માટે તાત્કાલિક રાહત અભિયાન હાથ ધરવા માટે, ઇરાને રેડ ક્રેસન્ટ મારફત સહાયનો પ્રસ્તાવ પણ મૂક્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_11 |title=Iran congratulates Sri Lanka on defeating terrorism |publisher=Defence.lk |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523161801/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090519_11 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523161801/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090519_11 |date=2009-05-23 }}</ref> {{JPN}}- જપાનનાં વડાપ્રધાનના કાર્યાલયે, શ્રીલંકાના પ્રમુખ મહિન્દા રાજાપક્ષે સાથે જાપાનનાં [[વડાપ્રધાન]] [[તારો આસો]]એ ટેલિફોન પર કરેલી વાતચીતની યાદી બહાર પાડી હતી. આ નિવેદનમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે વડાપ્રધાને શ્રીલંકા સરકાર અને લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઇલમ વચ્ચેના આંતરવિગ્રહનાં અંતને આવકાર આપ્યો હતો. આ નિવેદનમાં જણાવવામાં આવ્યા અનુસાર "હવે, આંતરિકપણે વિસ્થાપિત લોકોને મદદરૂપ થવાનું તથા તેમનું પુનઃસ્થાપન કરવાનું તેમજ શાંતિના નિર્માણની દિશામાં રાજકીય પ્રક્રિયામાં આગેકૂચ દર્શાવવાનો પ્રારંભ કરવો એ મહત્વની બાબતો છે." તેમણે એ વાત ઉપર પણ વિશેષ ભાર આપ્યો હતો કે ગરીબી એ આતંકવાદની પૃષ્ઠભૂમિ તૈયાર કરી આપનારા પૈકીનું એક પરિબળ છે. આ યાદીમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે શ્રીલંકાના વડાપ્રધાનને શ્રીલંકામાં બુનિયાદી સુવિધાઓનું નિર્માણ જોવું ગમશે, અને ઉમેર્યું હતું કે જાપાન શ્રીલંકાના પ્રયાસોમાં શક્ય તેટલી મદદ કરશે.<ref>{{cite web |url=http://www.lankabusinessonline.com/fullstory.php?nid=1503900039 |title=Japan PM welcomes end of Sri Lanka war |publisher=Lanka Business Online |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511135304/http://www.lankabusinessonline.com/fullstory.php?nid=1503900039 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511135304/http://www.lankabusinessonline.com/fullstory.php?nid=1503900039 |date=2011-05-11 }}</ref> {{MDV}}- માલદીવના [[પ્રમુખ]] [[મોહમદ નાશીદ]] અને [[ઉપ-પ્રમુખ]] [[મોહમ્મદ વાહીદ હસને]] શ્રીલંકાની સરકાર અને લોકોને તેમના દેશમાં દશકોથી ચાલતા સંઘર્ષનો અંત લાવવામાં સફળ થવા બદલ અભિનંદન પાઠવ્યાં હતા. શ્રીલંકાની સરકાર અને લોકો પ્રત્યે તેમના ટેકા અને સહાનુભૂતિ ચાલુ રહેવાનો પ્રમુખે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો, કેમકે શ્રીલંકા પણ એકસમાન રાષ્ટ્ર જ છે. "આ અવસરે હું માલદીવની સરકાર તથા લોકોની વતી આપના રાષ્ટ્રપતિ તથા શ્રીલંકાના લોકોને અમારી હાર્દિક શુભકામનાઓ પાઠવું છું."<ref>{{cite web |author=Miadhu News |url=http://miadhu.com.mv/news.php?id=10177 |title=President congratulates Sri Lankan President on ending civil war |publisher=Miadhu.com.mv |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> "શ્રીલંકાના ઇતિહાસનો આ સૌથી મહત્વનો પ્રસંગ શ્રીલંકાના લોકોને વધુ સમાનતા અને ન્યાયિતાની અનુભૂતિની દિશામાં દોરી જતો માર્ગ મોકળો કરશે."<ref>{{cite web |url=http://www.minivannews.com/news_brief.php?id=6542 |title=Maldives News |publisher=Minivan News |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{NOR}}- [[નોર્વેના વિદેશ પ્રધાન]] [[જોનાસ ગેહર સ્ટોરે]] એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે "આ યુદ્ધમાં પોતાના સંબંધીઓ અને પ્રિયજનોને ગુમાવનારા તમામ લોકોની સાથે અમારી સહાનુભૂતિ છે. આપણે ભોગ બનનારા લોકોને મદદ કરવા માટે સહકાર આપવો જ જોઈએ. શરણાર્થી શિબિરમાં રહેલા લોકોને ઘરે પરત ફરવાની તાત્કાલિકપણે છૂટ અવશ્ય મળવી જોઈએ." સ્ટોરે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે, આંતરિકપણે વિસ્થાપિત લોકો માટેની શરણાર્થી શિબિરોમાં યુનાઇટેડ નેશન્સ દ્વારા કરાયેલી માગ અનુસાર પરિસ્થિતિમાં સુધારો અવશ્ય થવો જોઇએ.<ref>{{cite web |author=James Wray and Ulf Stabe |url=http://www.monstersandcritics.com/news/southasia/news/article_1478210.php/Norway_urges_Sri_Lanka_to_aid_refugees_ |title=Norway urges Sri Lanka to aid refugees |publisher=Monsters and Critics |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2012-09-06 |archive-url=https://archive.today/20120906132624/http://news.monstersandcritics.com/southasia/news/article_1478210.php/Norway_urges_Sri_Lanka_to_aid_refugees_ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120906132624/http://news.monstersandcritics.com/southasia/news/article_1478210.php/Norway_urges_Sri_Lanka_to_aid_refugees_ |date=2012-09-06 }}</ref> {{PAK}}-પાકિસ્તાનનાં વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન [[નવાબઝાદા મલિક આમદ ખાને]] શ્રીલંકાના ઉપ વિદેશ પ્રધાન [[હુસૈન એ. ભાઈલા]]ની સાથે ટેલિફોન કરીને શ્રીલંકાને "આતંકવાદ પર મેળવેલા ભવ્ય વિજય" બદલ અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. પાકિસ્તાનના વિદેશ રાજ્ય પ્રધાને જણાવ્યું કે પાકિસ્તાન હંમેશાથી શ્રીલંકાનું અડગ મિત્ર રહ્યું છે અને તે આ દેશની એકતા, સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાનું મજબૂત ટેકેદાર રહ્યું છે. આતંકવાદનો સામનો કરવામાં શ્રીલંકાને તેમની સરકારનો સતત સહકાર મળતો રહેશે તે બાબતનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેમણે પોતાની શુભેચ્છાઓ તથા અભિનંદનને પ્રમુખ મહિન્દા રાજાપક્ષે અને વિદેશ પ્રધાન રોહિતા બોગોલાગામા સુધી પહોંચાડવા ઉપ પ્રધાનને વિનંતી કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090523_02 |title=Pakistan felicitates Sri Lanka on 'great victory over terrorism' |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090529112727/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090523_02 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529112727/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090523_02 |date=2009-05-29 }}</ref> {{PHI}}- ફિલિપાઈન્સના વિદેશી બાબતોના વિભાગે 22 મે, 2009ના રોજની અખબારી યાદીમાઃ "ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિની વાપસીનું સ્વાગત કર્યું હતું અને ત્યાના તમિલ લઘુમતીઓ દ્વારા ભોગવવી પડતી સમસ્યાઓનો સર્વગ્રાહી, ન્યાયિક અને ટકી રહે એવો રાજકીય ઉકેલ શોધવા માટેના શ્રીલંકાના પ્રયાસોને ટેકો જાહેર કર્યો હતો. ફિલિપાઇન્સે તમિલ લઘુમતીઓ તેમના દેશમાં શાંતિના ફળ ચાખી શકે એવો લાંબા સમયનો રાજકીય ઉકેલ શોધવામાં આવશે એવી આશા વ્યક્ત કરી હતી."<ref>{{cite web |url=http://dfa.gov.ph/?p=5236 |title=On the End of Sri Lankan Civil War: Department of Foreign Affairs |publisher=Dfa.gov.ph |date=2009-05-22 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2015-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912175749/http://dfa.gov.ph/?p=5236 |url-status=dead }}</ref> {{RUS}}- "રશિયાની સરકાર એલટીટીઇ (લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઇલમ)ના આતંકવાદને પરાજય આપવામાં આ દેશને મળેલી સફળતા બદલ શ્રીલંકાના પ્રમુખ અને લોકોને ઉષ્માસભર અભિનંદન પાઠવે છે," એવું રશિયાની સરકારના માહિતી વિભાગે એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું. શ્રીલંકાના વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓએ જણાવ્યા પ્રમાણે રશિયાએ આતંકવાદ અને અલગાવવાદ વિરુદ્ધની શ્રીલંકાની સરકારની લડાઇને ટેકો આપતું હોવાનું જણાવ્યું હતું. રશિયાએ એવી આશા વ્યક્ત કરી હતી કે શ્રીલંકામાં અડધી સદી કરતા પણ વધુ સમયથી ચાલનારા આ લોહિયાળ સશસ્ત્ર સંઘર્ષનો અંત દેશમાં શાંતિ, સુરક્ષા અને સ્થિરતાની સ્થાપનાની ગેરેન્ટી બની રહેશે.<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-05/21/content_11409677.htm |title=Russia, Iran congratulate Sri Lanka on ending civil war_English_Xinhua |publisher=News.xinhuanet.com |date=2009-05-21 |access-date= 2009-05-30}}</ref> {{ZAF}}- દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારે ડેપ્યુટી ઇન્ટરનેશનલ રિલેશન્સ એન્ડ કોઓપરેશન પ્રધાન એહરેઈમ ઇબ્રાહિમની મારફત શ્રીલંકામાં સૈન્ય કામગીરીના અંત આવવા અંગેનું એક નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું. "દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકાર જે રીતે સૈન્ય આક્રમણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું તે રીત પ્રત્યે દિલગીરી વ્યક્ત કરે છે અને યુનાઇટેડ નેશન્સ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશનને તાત્કાલિકપણે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર કાયદાઓ અને જીનેવા સંમેલનન નિયમોના સંભવિત ભંગ અંગે તાત્કાલિકપણે તપાસ હાથ ધરવાની વિનંતી કરે છે," એવું ઇબ્રાહિમે જણાવ્યું હતું. આ નિવેદનમાં અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં તાત્કાલિકપણે માનવીય મદદ તથા આંતરરાષ્ટ્રીય માધ્યમોને પ્રવેશવાની છૂટ આપવાની પણ માગ કરવામાં આવી હતી. "દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારે 19 મે, 2009ના રોજની પ્રમુખ મહિન્દા રાજાપક્ષાના વ્યક્તવ્યમાં મન પ્રસન્ન કરનારા સ્વરની નોંધ લીધી છે અને અમે એવી આશા વ્યક્ત કરીએ છીએ કે લશ્કરી અભિયાનનો અંતે તમામ લઘુમતીઓ સાથે તેમના લાંબા સમયથી પડત પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે શાંતિપ્રિય વાટાઘાટો હાથ ધરાશે. પક્ષો વચ્ચે શાંતિ અને સુલેહ સ્થાપવાનો હેતુ ધરાવતા કોઇ પણ પ્રયાસને અમે ટેકો આપતા રહીશું."<ref>http://www.dfa.gov.za/docs/2009/sri0521.html</ref> {{SGP}}- [[સિંગાપોર]]માં યોજાયેલી [[શાંગરી-લા મંત્રણા]] દરમિયાન [[શ્રીલંકાના વિદેશ પ્રધાન]] [[રોહિતા બોગોલાગામા]]ની સાથે સિંગાપોરના [[વિદેશ પ્રધાન]] [[જ્યોર્જ યેઓ]]ની મુલાકાત બાદ, 29 મે 2009ના રોજ [[સિંગાપોરના વિદેશી બાબતોના મંત્રાલયે]] એવું નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું કે "શ્રીલંકામાં લાંબા સમયથી ચાવતા સંઘર્ષનો અંત આવેલો જોઇને સિંગાપોરે રાહત અનુભવી છે. આ સંઘર્ષને કારણે શ્રીલંકામાં મોટી જાનહાનિ થઇ હતી. માત્ર હજારો-સેંકડોની સંખ્યામાં રહેલા લોકોનાં જીવ જ નથી ગયા, પણ સેંકડો-હજારો શ્રીલંકન નાગરિકોને તેમના ઘરમાંથી વિસ્થાપિત થવું પડ્યું છે. શ્રીલંકાની સરકાર દ્વારા આખરે સૈન્ય અભિયાનની સમાપ્તિ કરવામાં આવતા ઇતિહાસનું એક દુઃખદ પ્રકરણ પૂરું કરવાની અને રાષ્ટ્રીયસ્તરે પ્રશ્નો ઉકેલવા તથા સમજૂતી સાધવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની તક મળી છે. શ્રીલંકામાં રહેલા તમામ સમાજના હિતોની સંપૂર્ણ વિચારણા કર્યા બાદ જ શાંતિ ટકી રહે તે માટેની લાંબા ગાળાની સમજૂતી ઘડવી જોઇએ અને તેનો અમલ કરવો જોઇએ."<ref>{{cite web | url= http://www.mfa.gov.sg/ | title = MFA Press Statement: The Situation in Sri Lanka - Sri Lankan Minister of Foreign Affairs Rohitha Bogollagama calls on Minister for Foreign Affairs George Yeo | publisher= [[Ministry of Foreign Affairs (Singapore)|Ministry of Foreign Affairs, Singapore]] | access-date= 5 June 2009 | date = 29 May 2009}}</ref> એલટીટીઇના આતંકવાદીઓ ઉપર વિજય મેળવવા બદલ જ્યોર્જ યેઓએ રોહિતા બોગોલાગામા અને શ્રીલંકાની સરકારને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090604_09 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930033023/http://defence.lk/new.asp?fname=20090604_09 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930033023/http://defence.lk/new.asp?fname=20090604_09 |date=2011-09-30 }}</ref> {{SUI}}- 19 મે, 2009ના રોજની એક અખબારી યાદીમાં, સ્વિટ્ઝરલેન્ડની સરકારે સશસ્ત્ર સંઘર્ષની સમાપ્તિને આવકાર આપ્યો હતો. જો કે, સ્વિટ્ઝરલેન્ડે "આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાલક્ષી કાયદાઓના ભંગ બદલ ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો અને તમામ પક્ષોને તેનું પાલન કરવા તથા કોઇ પણ સંજોગોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનો આદર કરવા તથા અનુસરણ કરવાની અપીલ કરી હતી." "સ્વિટ્ઝરલેન્ડ તમામ પક્ષો પાસે વેરભાવ પ્રેરતી ઉશ્કેરણીથી દૂર રહેવા તથા એકપક્ષીય અથવા સંયુક્ત સંમતિ વાળા પગલાઓ દ્વારા સુલેહની દિશામાં કામ કરવાની માગ કરે છે. તમામ પક્ષો તથા જૂથો તેમજ આ પ્રદેશના સદસ્યોએ સુલેહ પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે અને રાજકીય મંત્રણાના સ્વરૂપમાં ટકી રહે તેવા ઉકેલ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે મળીને મુક્તમને કામ કરવું જોઇએ."<ref>{{cite web|url=http://www.eda.admin.ch/eda/en/home/recent/media/single.html?id=26978 |title=Media Release |publisher=Eda.admin.ch |date= |access-date= 2009-05-30}}</ref> {{TUR}}- શ્રીલંકાના પ્રમુખ [[મહિન્દા રાજાપક્ષા]]એ ટર્કીના પ્રમુખ [[અબ્દુલ્લાહ ગુલ]]ને ટેલિફોન કર્યો હતો. ટર્કીના પ્રમુખના મિ઼ડીયા સેન્ટર દ્વારા આ વાતચીતને બહાર પાડવામાં આવી હતી. શ્રીલંકાના પ્રમુખે ગુલને આતંકવાદ વિરુદ્ધની લડાઇમાં તાજેતરમાં મળેલી સિદ્ધિઓ અંગે જાણ કરી હતી. પ્રમુખ ગુલે ટેલિફોનિક વાતચીતમાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ તાજેતરની ઘટનાઓથી અત્યંત ખુશ થયા છે અને તેઓ માનવતાવાદી મદદ પૂરી પાડવા તૈયાર છે.<ref>{{cite web | url=http://www.trtpersian.com/Haber/HaberDetay.aspx?HaberKodu=1c9a83c7-dc30-4e6c-aa40-95c53fb6281c | title = Sri Lanka'dan Gül'e Son Durum Bilgisi | publisher= [[TRT|TRT World]] | access-date= 7 September 2009 | date = 19 May 2009}}</ref> {{UK}}- [[વિદેશ સચિવ]] [[ડેવિડ મિલિબૅન્ડે]] 19 મે, 2009ના રોજ [[હાઉસ ઓફ કોમન્સ]]માં નીચેનું લેખિત નિવેદન કર્યું હતું કે - "19 મેના રોજ, શ્રીલંકાના પ્રમુખે સત્તાવારપણે એવી જાહેરાત કરી છે કે 18 મેના રોજ સૈન્યનાં સૈનિકોએ અગાઉ એલટીટીઇના કબ્જામાં રહેલો તમામ પ્રદેશ પુનઃ પ્રાપ્ત કર્યો છે અને તેમણે આ સંગઠનના વરિષ્ઠ નેતાઓની ધરપકડ કરી છે અથવા તો તેઓ માર્યા ગયા છે. લાંબા સમયથી ચાલતો અને અત્યંત ક્રૂર સંઘર્ષ આખરે પૂરો થતાં સિંહાલી, તમિલ અને મુસ્લિમ સહિતની શ્રીલંકાની તમામ જાતિઓએ રાહતનો શ્વાસ લીધો છે. શ્રીલંકાની સરકારને આ સંઘર્ષ માટે જવાબદાર કારણોનો ઉકેલ કાઢવા તથા લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવી શાંતિ સાધવાની તક મળી છે. આ તકનો બખૂબી ઉપયોગ થાય અને તેને પગલે સંઘર્ષનો ટકાઉ અંત આવે તે માટે આપણે શ્રીલંકાની સરકાર તથા તેની તમામ જાતિઓની સાથે મળીને કામ કરવું જ પડશે. શ્રીલંકાની સરકારે યુદ્ઘ જીતવામાં જે ઉર્જાથી કામ કર્યું હતું તેવી જ રીતે શાંતિ સ્થાપિત કરવામાં પણ કામ કરે તે માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સહભાગીઓની સાથે મળીને શ્રીલંકાની સરકારને પ્રોત્સાહિત કરવાની દિશામાં આ સરકાર આગામી સપ્તાહો અને દિવસો દરમિયાન સતતપણે પોતાનું લક્ષ્ય કેન્દ્રિત કરશે."<ref>{{cite web | url= http://www.fco.gov.uk/en/newsroom/latest-news/?view=PressS&id=18007087 | title= Written ministerial statement on Sri Lanka (19/05/2009) | publisher= [[Foreign and Commonwealth Office]] | access-date= 22 May 2009 | date= 19 May 2009 | archive-url= https://archive.today/20121228191241/https://www.gov.uk/government/announcements?departments%5B%5D=foreign-commonwealth-office | archive-date= 28 ડિસેમ્બર 2012 | url-status= live }}</ref> [[યુકે]]માં વિદેશ અને કોમનવેલ્થ વિભાગના રાજ્યકક્ષાના પ્રધાન [[લોર્ડ મેલોક બ્રાઉને]] [[હાઉસ ઓફ લોર્ડસ]]માં આ મુદ્દે પ્રશ્ન ઉઠાવનાર લોર્ડ નેઝબીને પ્રત્યુત્તર આપતા જણાવ્યું હતું કે, "વાસ્તવમાં, પ્રમુખ સાથેનાં પ્રારંભિક સંપર્ક દરમિયાન અમે, તમિલ ટાઈગર્સ - એક આતંકવાદી જૂથ દ્વારા પ્રેરિત અને 26 વર્ષ ચાલનારા આ ક્રૂર યુદ્ધની સમાપ્તિ બદલ તેમને અભિનંદન આપ્યા હતા." લોર્ડ નેઝબી સાથે સંમત થતા, લોર્ડ મેલોક બ્રાઉને જણાવ્યું હતું કે, "આ અંગેનો રાજકીય ઉકેલ શ્રીલંકાની અંદરથી પ્રમુખ રાજાપક્ષા દ્વારા સ્થપાયેલી અને તેમની આગેવાની હેઠળની પ્રક્રિયા દ્વારા જ આવવો જોઇએ." વધુ સંબોધનમાં, બ્રાઉને જણાવ્યું હતું કે, ""પરંતુ અમે તેઓને અત્યંત સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે, યુદ્ધમાં મળેલા વિજયને શ્રીલંકાના ઇતિહાસના એક નવા અને આનંદપ્રદ પ્રકરણ તરીકે જોવું કે નહી એ બાબત શ્રીલંકાના પ્રમુખના હવે પછીના કદમ અને આ જાતિના પ્રશ્નોનો રાજકીય અથવા માનવતાવાદી ઉકેલ શોધવામાં તેઓ મુત્સદ્દીગીરી દર્શાવી શકે છે કે નહિ તેના પર નિર્ભર છે." તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, "17 મેના રોજ, વડાપ્રધાને શ્રીલંકાને વધુ પાંચ મિલિયન પાઉન્ડની સહાયની જાહેરાત કરી હતી, તેના સાથે સપ્ટેમ્બર 2008થી અત્યાર સુધીમાં આપવામાં આવેલી સહાયનો કુલ આંકડો 12.5 મિલિયન થઈ ગયો છે." તેમની સમક્ષ રજૂઆત કરતા [[લોર્ડ નેસબી]]એ જણાવ્યું હતું કે, "માય લોર્ડસ, શું રાણી સાહેબાની સરકારે શ્રીલંકાની સરકારને તમિલ ટાઈગર્સને પરાસ્ત કરીને દેશમાં શાંતિ લાવવા બદલ અભિનંદન પાઠવ્યા છે? આંતરાષ્ટ્રીય સ્તરે, રાણી સાહેબાની સરકારની નીતિ મુખ્યત્વે 2,50,000 તમિલ લોકો અને 1,00,000 મુસ્લિમો, કે જેમને જાફનામાંથી [[સામુદાયિક સાફસૂફી]] કરવામાં આવી છે, તેમના પુર્નસ્થાપનનો પક્ષ લેવાની છે, અથવા તો શું આ સરકાર શ્રીલંકામાં બંધારણીય ઉકેલ લાવવો જોઇએ એવું ભાષણ આપવાનું ચાલુ રાખશે, જે આખરે તો શ્રીલંકાની સંસદના તાબાનો વિષય છે?"<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090522_01 |title="British government congratulated President Rajapaksa for finishing off terrorists" - Lord Malloch Brown |publisher=Defence.lk |date=2009-05-22 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525104500/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090522_01 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525104500/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090522_01 |date=2009-05-25 }}</ref> {{USA}}- 18 મે, 2009ના રોજ [[વૉશિંગ્ટન ડી.સી.]]માં યોજાયેલી એક પત્રકાર પરિષદ દરમિયાન, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ]]ના પ્રવક્તા આયન કેલીએ જણાવ્યું હતું કે, "ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ આ સંઘર્ષની સમાપ્તિને આવકાર આપે છે, અને અમે અત્યંત ઊંચી જાનહાનિ અને નિર્દોષ નાગરિકોના મોતનો સિલસિલો હવે પૂરો થઇ ગયેલો જણાતો હોવાથી અમે રાહત અનુભવીએ છીએ. શ્રીલંકાની સરકાર સમક્ષ પોતાના ભૂતકાળને દફનાવી દઇને લોકશાહી, સહનશીલતા તથા માનવ અધિકારો પ્રત્યે આદરના મૂળ ધરાવતા શ્રીલંકાની સ્થાપના કરવાની આ તક આવી છે. સરકાર માટે હવેનો સમય તમિલો, સિંહાલી અને અન્ય શ્રીલંકન નાગરિકોને, તમામ શ્રીલંકાવાસીઓના અધિકારોને પ્રોત્સાહન આપે અને રક્ષણ કરે એવી રાજકીય વ્યવસ્થાનું સર્જન કરવાની પ્રક્રિયામાં જોતરી દેવાનો છે. રાહત શિબિરોમાં રહેતા 2,80,000 નાગરિકોની આવશ્યક્તાઓ સંતોષવાનું કામ પણ સરકાર માટે મહત્વનું છે. આ લોકોની ખોરાક, પાણી, છત, મૂળભૂત આરોગ્ય સુવિધા અને સ્વચ્છતા જેવી જરૂરિયાતો સંતોષવી તેમજ આ લોકોની પોતપોતાના ઘરે વાપસી કરવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવી એ સરકાર માટે ટોચની પ્રાથમિક્તા હોવી જોઇએ."<ref>{{cite web | url= http://www.state.gov/r/pa/prs/dpb/2009/05/123541.htm | title = Daily Press Briefing May 18, 2009 | publisher= [[United States Department of State]] | access-date= 19 May 2009 | date = 18 May 2009}}</ref> શ્રીલંકાના સંરક્ષણ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે 18 મે 2009ના રોજ [[શ્રીલંકા ખાતેના અમેરિકાના રાજદૂત]] [[રોબર્ટ ઓ. બ્લેક]], જુનિયરે વિસ્થાપિત લોકોને માનવીય મદદ અને તમિલ લોકો સાથે સુલેહના સંદર્ભે દેશના [[વિદેશ પ્રધાન]] [[રોહિતા બોગોલાગામા]]ને બોલાવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_07 |title='US will continue to support Sri Lanka's humanitarian relief efforts' says US Ambassador |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522111614/http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_07 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522111614/http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_07 |date=2009-05-22 }}</ref> {{VNM}}- 21 મે, 2009ના રોજ વિદેશી બાબતોના મંત્રાલયના પ્રવક્તા લી દુન્ગે પત્રકારોની પૂછપરછના પ્રતિસાદરૂપે નીચેનું નિવેદન જારી કર્યું હતુઃ "શ્રીલંકાની સરકાર અને લોકોએ તાજેતરમાં મેળવેલા વિજયને વિયેતનામ આવકાર આપે છે. આ વિજય રાષ્ટ્રીય નિર્માણ અને વિકાસ, શાંતિ અને સ્થિરતા તથા આ પ્રદેશમાં વિકાસ પ્રત્યે શ્રીલંકાની સરકાર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે તે માટેની ઇચ્છનીય પરિસ્થિતિનું સર્જન કરશે."<ref>{{Cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/tt_baochi/pbnfn/ns090522095256 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180000/http://www.mofa.gov.vn/en/tt_baochi/pbnfn/ns090522095256 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090526_04 |title=Vietnam welcomes the victory of the Government and people of Sri Lanka |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194957/http://defence.lk/new.asp?fname=20090526_04 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511194957/http://defence.lk/new.asp?fname=20090526_04 |date=2011-05-11 }}</ref> ==18 મે, 2009 બાદની લડાઇ== * 19 મે 1951 [[કાચિકુદીચ્ચૈરુ]], [[અમ્પારા]] ખાતે શ્રીલંકાના સૈન્ય દ્વારા એલટીટીઇના 3 લડવૈયાઓના મોત થયા.<ref name="detailed1">{{cite web |url=http://www.army.lk/detailed.php?NewsId=500 |title=Sri Lanka Army - Defenders of the Nation |publisher=Army.lk |date=2009-05-20 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523092615/http://www.army.lk/detailed.php?NewsId=500 |url-status=dead }}</ref> * (15 મે 2006). [[પેરિયાપિલ્લુમલાઇ]] વિસ્તાર નજીક શ્રીલંકાના સૈન્યએ એલટીટીઇના પાંચ લડવૈયાઓને મારી નાખ્યા.<ref name="detailed1"></ref> * (15 મે 2006). [[કદાવાના]] જંગલ વિસ્તારમાં શ્રીલંકાના સૈન્યએ એલટીટીઇના 10 લડવૈયાઓને મારી નાખ્યા.<ref>{{cite web |url=http://www.army.lk/detailed.php?NewsId=518 |title=Sri Lanka Army - Defenders of the Nation |publisher=Army.lk |date=2009-05-21 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526205616/http://www.army.lk/detailed.php?NewsId=518 |url-status=dead }}</ref> * (15 મે 2006). બેટ્ટીકલોઆ વિસ્તારમાં [[કાલાવનચ્ચિકુડી]] ખાતે શ્રીલંકાના સૈન્યએ એલટીટીઇના 11 લડવૈયાઓને મારી નાખ્યા. સૈન્યના સાધનો દ્વારા પાંચ ટી-56 એસોલ્ટ રાઇફલ, 20 ભૂમિગત સુરંગ (15 કિ.ગ્રા.ની એક), બે હાથગોળા, ત્રણ માનવ-વિરોધી સુરંગો અને સારવારની ચીજવસ્તુઓ મળી આવી હોવાના અહેવાલો આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090527_14 |title=Commandos kill 11 LTTE infiltrators - Kalavanchchikudi |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055222/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090527_14 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531055222/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090527_14 |date=2009-05-31 }}</ref> * 5 જુન 2004 [[અમ્પારા]]માં ધરમપાલવા વિસ્તારમાં સર્ચ એન્ડ ક્લીઅર ઓપરેશન હાથ ધરી રહેલા સ્પેશ્યલ ટાસ્ક ફોર્સ (એસટીએફ)ના અધિકારીઓને એલટીટીઇના લડવૈયાઓના એક જૂથનો સામનો થયો હતો અને બે શબ ઉપરાંત અસંખ્ય સૈન્ય સરંજામ મળી આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090606_01 |title=Troops recover more military equipments in search and clear operations |publisher=defence.lk |date=2009-06-08 |access-date=2009-06-13 |archive-date=2009-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090609051315/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090606_01 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090609051315/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090606_01 |date=2009-06-09 }}</ref> * 23 ઓગસ્ટ 1953 દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના એક દેશમાં એલટીટીઇના નવા નેતા [[સેલ્વરાસા પથ્મનાથન]]ની ધરપકડ કરાઇ અને તેને કોલમ્બો લાવવામાં આવ્યો. ==પરિણામો== {{Main|Sri Lankan IDP camps}} પ્રમુખ રાજાપક્ષાએ જણાવ્યું કે સરકાર એક રાજકીય ઉકેલ લાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે, અને આ હેતુસર બંધારણમાં 13મો સુધારો કરીને પગલા લેવામાં આવશે.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090523_07 |title=IDPs: Govt. already acting on agreed areas of priority - President to Ban Ki-moon |publisher=Defence.lk |date=2009-05-23 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527085039/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090523_07 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527085039/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090523_07 |date=2009-05-27 }}</ref> એલટીટીઇના એકધારા પરાજયને કારણે તેના લડવૈયાઓ મોટી સંખ્યામાં આ સંગઠનને છોડી ગયા હતા. સૈન્ય સમક્ષ આત્મસમર્પણ કરનારા આશરે 7,237 બળવાખોરોને હાલમાં વિવિધ પુનઃસ્થાપન કેન્દ્રોમાં પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યાં છે, આ પૈકી 1,601 સ્ત્રીઓ છે. અધિકારીઓએ જણાવ્યા પ્રમાણે, આશરે એલટીટીઇના આશરે 2,379 લડવૈયાઓને સૈન્ય દ્વારા ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા છે. આ પૈકીના લડવૈયાઓએ સૈન્ય સમક્ષ સ્વૈચ્છાએ આત્મસમર્પણ કર્યું હતું. આશરે 2,065 પુરુષોએ જણાવ્યું કે તેમનાં આગેવાનો વિશેનો ભ્રમ તૂટી જતા તેમણે અગ્રિમ સુરક્ષા હરોળ ખાતે સૈનિકો સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું હતું. તેમને આ ઐતિહાસિક પરાજયનો અણસાર આવી ગયો હતો અને તેમને ભાન થયું કે એલટીટીઇના લડવૈયાઓને તમિલ પ્રદેશ માટે નહી પણ એલટીટીઇના નેતાના જીવનનું રક્ષણ કરવા માટે લડવું પડતું હતું. આત્મસમર્પણ કરનારા લડવૈયાઓને સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવી છે અને એ પૈકીના મોટાભાગના લોકોને પુનઃસ્થાપન શિબિરોમાં મોકલી આપવામાં આવ્યા છે. યુદ્ધનો અંત આવ્યા બાદ, સરકારે ઇનટરવ્યુ માટે બોલાવતા 5,000 કરતા પણ વધુ તમિલ યુવાનો પોલીસ દળમાં જોડાવા માટે પૂર્વીય પ્રાંતમાં આવેલા પસંદગીના પોલીસ સ્ટેશનોએ ઇન્ટરવ્યુ માટે ઉમટી પડ્યાં. શ્રીલંકાની સરકાર આ વિભાગમાં, ખાસ કરીને દેશના ઉત્તરીય પ્રદેશમાં પોલીસ સેવા માટે 2,000 નવા પોલીસ અધિકારી નિમવાનું આયોજન કરી રહી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.colombopage.com/archive_091/May1242917634RA.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513045725/http://www.colombopage.com/archive_091/May1242917634RA.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513045725/http://www.colombopage.com/archive_091/May1242917634RA.html |date=2011-05-13 }}</ref> == માનવતાવાદી અસર == યુદ્ધના અંતિમ ચરણમાં, શ્રીલંકાની સરકારના દળો તમિલ ટાઈગર અંકુશિત વિસ્તારોમાં ઊંડે સુધી આગળ વધતાં, ત્યાં ફસાયેલા 3,50,000 નાગરિકોના ભવિષ્યને લઇને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતામાં વધારો થયો.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/jan/17/srilanka-tamil-tigers-trapped-civilians | work=The Guardian | location=London | title=Fears grow for trapped civilians as army advances on Tamil Tigers | first=Amelia | last=Gentleman | date=January 18, 2009 | access-date= May 23, 2010}}</ref> 21 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યએ એ35 હાઇ-વે અને ચેલાઇ લગૂન વચ્ચે પુથુક્કુદિવિરુપ્પુની ઉત્તરપશ્ચિમે આવેલા 32 ચોરસ કિલોમીટર (12.4 માઇલ)ના વિસ્તારને ''સુરક્ષિત વિસ્તાર'' જાહેર કર્યો. [[શ્રીલંકાની વાયુસેના]]નાં વિમાને ચોપાનિયા ફેંકીને નાગરિકોને આ સુરક્ષિત વિસ્તારમાં ખસી જવા અને જ્યાં સુધી સૈન્ય તેમને સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસેડે નહી ત્યાં સુધી પ્રતિક્ષા કરવાની વિનંતી કરી. શ્રીલંકાના સૈન્યએ આ વિસ્તારમાં ગોળીબાર નહી કરવાનું વચન આપ્યું.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/jan/22/sri-lanka-military | work=The Guardian | location=London | title=Military declares civilian safety zone in rebel area | date=January 22, 2009 | access-date= May 23, 2010}}</ref> જો કે, બહુ થોડા લોકો જ વાસ્તવમાં આ સુરક્ષિત વિસ્તારમાં ગયા, અને શ્રીલંકાની સરકાર, [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]], અને [[માનવ અધિકાર]] સંગઠનોએ એલટીટીઇ પર નાગરિકોને સુરક્ષિત ઝોનમાં જતા અટકાવવાનો આરોપ મૂક્યો. આખરે લડાઇને કારણે નાગરિકો સુરક્ષિત વિસ્તારમાંથી [[નાન્થી કદાલ]] અને ભારતીય સમુદ્ર વચ્ચેની જમીનની સાંકડી પટ્ટી પર જતા રહ્યાં. 12 ફેબ્રુઆરીના રોજ શ્રીલંકાના સૈન્યએ [[મલ્લાતિવુ]]ની ઉત્તરપશ્ચિમે 10 ચોરસ કિલોમીટર (3.9 ચોરસ માઇલ)ના નવા સુરક્ષિત વિસ્તારની ઘોષણા કરી. આગામી ત્રણ મહિનાઓ દરમિયાન, શ્રીલંકાના સૈન્યએ સુરક્ષિત વિસ્તારોમાં ફસાયેલા બાકી બચેલા તમિલ ટાઈગર્સનો નાશ કરવા માટે વિમાનો અને તોપો દ્વારા વારંવાર તેના પર હુમલા કર્યા. શ્રીલંકાની સરકારે એવો દાવો કર્યો કે તે તમિલ ટાઈગરના સ્થાનો પર હુમલો કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહી હતી, અને એવો દાવો કર્યો કે આ હુમલાઓ 15 ફેબ્રુઆરીએ શરૂ થયા હતા અને સૈન્ય દ્વારા તમિલ ટાઈગર્સની સુરક્ષા તોડી પડાઇ તથા નાગરિકો બહાર આવવા શરૂ થયા તેના એક દિવસ પૂર્વે 19 એપ્રિલે સમાપ્ત થયા હતા.<ref>http://english.aljazeera.net/news/asia/2009/05/20095141557222873.html</ref> જો કે, આ હુમલાઓને લીધે જંગી નુકશાન થયું.<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6201379.ece | work=The Times | location=London | title=Leaked UN satellite images show haven for Sri Lanka refugees was bombed | first=Jeremy | last=Page | date=May 1, 2009 | access-date=May 23, 2010 | archive-date=મે 7, 2009 | archive-url=https://archive.today/20090507152057/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6201379.ece | url-status=dead }}</ref>. સેંકડો નાગરિકો માર્યા ગયા અથવા તો ઇજાગ્રસ્ત થયા, અને તમિલ ટાઈગર્સે ઘણાંને માનવ કવચ તરીકે રાખ્યા હોવાના અહેવાલ હતા.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/apr/24/srilanka | work=The Guardian | location=London | title=Sri Lanka war toll near 6,500, UN report says | first=David | last=Pallister | date=April 24, 2009 | access-date= May 23, 2010}}</ref> યુદ્ધના આખરી ચરણમાં 3,00,000 [[ઇન્ટરનલી ડિસપ્લેસ્ડ પર્સન્સ]] (આઇડીપી)નું સર્જન થયું જેમને [[વાવુનિયા જિલ્લા]]ની શિબિરોમાં ખસેડવામાં આવ્યા અને તેમને તેમની મરજીની વિરુદ્ધ અટકાયતમાં રખાયા.<ref>{{cite web|url=http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA37/016/2009/en/5de112c8-c8d4-4c31-8144-2a69aa9fff58/asa370162009en.html|title=ASA 37/016/2009 Unlock the Camps in Sri Lanka: Safety and Dignity for the Displaced Now|publisher=[[Amnesty International]]|date=10 August 2009|access-date=22 October 2009|archive-date=18 જુલાઈ 2012|archive-url=https://archive.today/20120718154017/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA37/016/2009/en/5de112c8-c8d4-4c31-8144-2a69aa9fff58/asa370162009en.html|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય, શિબિરોની અંદરની પરિસ્થિતિની શ્રીલંકાની અંદર અને બહારથી ભારે આલોચના કરાઇ. આ શિબિરો ચોતરફ કાંટાળાં તારની વાડ ધરાવતી હતી, અને આ વાડને ઓળંગવાનો પ્રયાસ કરનારને ઠાર કરી દેવાતો હતો. સરકારે એવું જણાવ્યું હતું કે એકવાર આ શિબિરોમાં નાગરિકો વચ્ચે છૂપાયેલા તમિલ ટાઈગર્સને વીણી વીણીને બહાર કાઢવા માટેની ચકાસણી પ્રક્રિયા પૂરી થઇ જાય તેમજ અધુરી સૈન્ય કાર્યવાહી પૂરી થઇ જાય એટલે તે આ શિબિરોમાંથી નાગરિકોને મુક્ત કરી દેશે.<ref>http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=6335&amp;I=3{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 7 મે 2009ના રોજ શ્રીલંકાની સરકારે 2009ના અંત સુધીમાં 80 ટકા આઇડીપીને પુનઃ સ્થાપિત કરવાની યોજનાની જાહેરાત કરી.<ref>{{cite web|url=http://www.hrw.org/en/news/2009/10/19/sri-lanka-government-breaks-promises-displaced-can-go-home|title=Sri Lanka: Government Breaks Promises That Displaced Can Go Home|date=19 October 2009|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date= 22 October 2009}}</ref> આ નાગરિક યુદ્ધના અંત બાદ, પ્રમુખ રાજાપક્ષાએ વિદેશી રાજદ્વારીઓને ખાતરી આપી કે 180 દિવસની યોજના અનુસાર આઇડીપીનું પુનઃસ્થાપન કરાશે.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/ukfs_news/mobile/newsid_8060000/newsid_8061600/8061623.stm|title=Sri Lanka vows to resettle Tamils|date=21 May 2009|publisher=[[BBC News]]|access-date= 22 October 2009}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.news.lk/index.php?option=com_content&task=view&id=9776&Itemid=44|title=India and Sri Lanka agree on IDP timetable, political solution |date=22 May 2009|publisher=The Official Government News Portal of Sri Lanka|access-date= 22 October 2009}}</ref> 9 ઓક્ટોબર, 2009 સુધીમાં, 150 દિવસથી પણ વધુ દિવસો બાદ, 10 ટકા (27,000) કરતા પણ ઓછાં આઇડીપી મુક્ત કરવામાં આવ્યા અથવા તો તેમના મૂળ સ્થાને પાછા ગયા, અને 2,50,000 આઇડીપી હજુ પણ આ શિબિરોમાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.humanitarianinfo.org/srilanka_hpsl/Files/Situation%20Reports/Joint%20Humanitarian%20Update/Joint,_Joint%20Humanitarian%20Update%20-%2010.pdf|title=Report # 10: 26 September – 9 October 2009|date=9 October 2009|work=Joint Humanitarian Update: North East Sri Lanka|publisher=[[UN]] [[Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]|access-date= 22 October 2009}}</ref> ==વિરોધો== વિશ્વભરમાં રહેલાં [[તમિલ જાતિ]]ના લોકોએ તાજેતરમાં જ [[શ્રીલંકાના ઉત્તરીય પ્રાંત]]માં [[તમિલ]] નાગરિકોની થયેલી જાનહાનિ તથા આ એકંદર યુદ્ધના વિરોધમાં સક્રિયપણે દેખાવો કર્યાં હતા. [[ભારત]],<ref>[http://www.indopia.in/India-usa-uk-news/latest-news/554313/TamilNadu/2/20/2 લંકાને "ભારતીય મદદ" વિરુદ્ધ મલેશિયાના તમિલોનો વિરોધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825192307/http://www.indopia.in/India-usa-uk-news/latest-news/554313/TamilNadu/2/20/2 |date=2009-08-25 }} ઈન્ડોપિયા, 21 એપ્રિલ 2009.</ref> [[બ્રિટન]],<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/8043773.stm તમિલ વિરોધ પ્રદર્શન ગલીઓમાં ઉતરી આવ્યું] [[બીબીસી]] 11 મે 2009.</ref> [[કેનેડા]],<ref>{{cite news | title =Misguided Tamil protesters | date =2009-05-13 | url =http://www.nationalpost.com/related/topics/story.html?id=1590422 | work =Martin Collacott | publisher =[[The National Post]] | access-date =2009-05-13 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ઓસ્ટ્રેલિયા]], [[નોર્વે]], [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]], [[ડેન્માર્ક]], [[જર્મની]] અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના મુખ્ય શહેરો તથા પાટનગરમાં સક્રિયપણે વિરોધ થયો છે. આ વિરોધોનો એકમાત્ર હેતુ વિશ્વભરના રાષ્ટ્રોના નેતાઓને આંતરવિગ્રહને અટકાવવા તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સંયોજન સાધીને કુનેહભરી વ્યૂહરચના સાથે સ્થાયી યુદ્ધવિરામ કરાવવા માટે સમજાવવાનો હતો. ==મૃત્યુ-ઈજાઓ== {{Main|Casualties of the Sri Lankan Civil War}} શ્રીલંકાનો આંતરવિગ્રહ અત્યંત ખર્ચાળ, હતો, જેમાં એક અંદાજ પ્રમાણે 80,000-1,00,000 લોકો મા્યા ગયા હતા.<ref name="ABC200509"></ref> મૃતકોમાં 27,639 તમિલ લડવૈયાઓ, 23,327 કરતા પણ વધુ શ્રીલંકન સૈનિકો અને પોલીસકર્મીઓ, 1,155 ભારતીય સૈનિકો, અને હજારો નાગરિકોનો સમાવેશ થાય છે. સંરક્ષણ મંત્રાલયના સચિવ [[ગોતભ્ય રાજાપક્ષા]]એ સરકારના ટેલિવિઝન સાથેની એક મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે 1981થી અત્યાર સુધીમાં શ્રીલંકાના સૈન્યના 23,790 (આ આંકડામાં પોલીસ અથવા અન્ય બિન-હથિયારધારી દળોના સૈનિકોનો સમાવેશ થાય છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી) સૈનિકોના મોત થયા હતા. ઓગસ્ટ, 2006માં માવિલ આરુને પુનઃ હાંસલ કરવામાં આવ્યું ત્યારથી લઈ આક્રમણના અંતની ઔપચારિક જાહેરાત (18 મેના રોજ) કરવામાં આવી, ત્યા સુધીના ગાળામાં શ્રીલંકાના 6,261 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા અને 29,551 ઇજાગ્રસ્ત થયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/victorys-price-6200-sri-lankan-troops-20090522-bi4f.html |title=Victory's price: 6,200 Sri Lankan troops |publisher=News.smh.com.au |date=2009-05-22 |access-date= 2009-05-30}}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના અંદાજ પ્રમાણે, વિગ્રહના આખરી ત્રણ વર્ષ દરમિયાન 22,000 સુધીની સંખ્યામાં એલટીટીઇના લડવૈયાઓ માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/0/eda17636-4733-11de-923e-00144feabdc0.html?nclick_check=1 |title=/ UK - Sri Lankan army and Tamil Tiger death tolls reveal grim cost of years of civil war |publisher=Ft.com |date=2009-05-23 |access-date= 2009-05-30}}</ref> {{POV-section|date=May 2010}} આંતરવિગ્રહના આખરી પાંચ મહિનામાં, નાગરિકોની સૌથી ભારે જાનહાનિ જોવા મળી. ''સુરક્ષિત વિસ્તાર'' માંથી સમુદ્ર માર્ગે બહાર કાઢવામાં આવેલા નાગરિકો તથા સહાયકારી સંસ્થાઓના વિશ્વસનીય સાક્ષી પૂરાવાઓના આધારે, [[યુનાઇટેડ નેશન્સે]] એવો અંદાજ વ્યક્ત કર્યો હતો કે જાન્યુઆરી, 2009નો મધ્યગાળો કે જ્યારે ''સુરક્ષિત વિસ્તાર'' ની સૌપ્રથમવાર જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, અને એપ્રિલ, 2009નો મધ્ય ગાળાની વચ્ચેના સમય દરમિયાન 6,500 નાગરિકોના મોત થયા હતા અને અન્ય 14,000 ઇજાગ્રસ્ત થયા હતા.<ref name="TG240409">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/apr/24/srilanka|title=Sri Lanka war toll near 6,500, UN report says|author=David Pallister & Gethin Chamberlain|date=24 April 2009|publisher=[[The Guardian]], UK | location=London}}</ref><ref name="BBC270409">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8019865.stm|title=Sri Lanka rejects rebel ceasefire|date=27 April 2009|publisher=[[BBC News]]}}</ref> આ સમયગાળા પછીના ગાળાનો કોઇ સત્તાવાર ઇજા-મૃત્યુનો આંકડો ઉપલબ્ધ નથી પરંતુ આંતરવિગ્રહના આખરી ચાર મહિના (મધ્ય જાન્યુઆરીથી મધ્ય મે) સુધીમાં 15,000થી 20,000 લોકોના મોત થયા હોય તેવો અંદાજ છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/may/29/sri-lanka-casualties-united-nations|title=Sri Lanka death toll 'unacceptably high', says UN|last=Chamberlain |first=Gethin|date=29 May 2009|publisher=[[The Guardian]], UK|access-date= 26 October 2009 | location=London}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article6382706.ece|title=Slaughter in Sri Lanka|date=29 May 2009|publisher=[[The Times]], UK|access-date=26 October 2009|location=London|archive-date=29 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429054611/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article6382706.ece|url-status=dead}}</ref> [[યુએસ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ]]ના એક અહેવાલમાં એવું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું કે ઈજા-મૃત્યુનો વાસ્તવિક આંકડો યુએનનાં અંદાજો કરતા કદાચ ઘણો જ વધારે હતો અને ઇજા-મૃત્યુની મોટી સંખ્યાની નોંધણી જ થઇ નહોતી.<ref name="State"/> યુનાઇટેડ નેશન્સના એક ભૂતપૂર્વ અધિકારીએ એવો દાવો કર્યો હતો કે આંતરવિગ્રહના આખરી તબક્કામાં 40,000 સુધીના નાગરિકોના મોત થયા હોઇ શકે છે.<ref>{{cite news|last=Buncombe|first=Andrew|title= Up to 40,000 civilians 'died in Sri Lanka offensive'|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/up-to-40000-civilians-died-in-sri-lanka-offensive-1897865.html|access-date= 23 May 2010|newspaper=[[The Independent]]|date=12 February 2010 | location=London}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|3}} ==ગ્રંથસૂચિ== {{Refbegin|3}} * બાલાસિંઘમ, એડલઃ ''ધ વિલ ટુ ફ્રીડમ - અન ઈનસાઇડ વ્યૂ ઓફ તમિલ રેઝિસ્ટન્સ'' . ફૅરમેક્સ પબ્લિશિંગ લિ., બીજી આવૃત્તિ 2003, ISBN 1-903679-03-6. * દિસ્સાનાયકા, ટી. ડી. એસ. એ.: ''વૉર ઓર પીસ ઇન શ્રીલંકા, વોલ્યૂમ ટુ'' . સ્વસ્તિકા (પ્રા.) લિ., કોલમ્બો 1998. * દિક્ષીત, જે. એન.: ''એસાઇન્મેન્ટ કોલમ્બો'' , ISBN 81-220-0499-7. (આઇપીકેએફની ઉપસ્થિતિ તરફ દોરી જનારી 1980ની વાટાઘાટો દરમિયાન દિક્ષીત ભારતના હાઇ કમિશ્નર હતા.) * ગેમેજ, એસ. અને વોટસન, આઈ.બી.: ''કોન્ફ્લિક્ટ એન્ડ કમ્યૂનિટી ઇન કન્ટેમ્પરરી શ્રીલંકા'' . સેજ, નવી દિલ્હી 1999. * ગેમેજ, એસ: ''એથનિક કોન્ફ્લિક્ટ, સ્ટેટ રિફોર્મ એન્ડ નેશન બિલ્ડીંગ ઇન શ્રીલંકા: એનાલિસિસ ઓફ કોન્ટેક્સ્ટ એન્ડ સજેશન્સ ફોર અ સેટલમેન્ટ'' , નીલસેન, જ્હોન પી. અને મલિક, દિપકઃ "ક્રાઈસિસ ઓફ સ્ટેટ એન્ડ નેશનઃ સાઉથ એશિયન સ્ટેટ્સ બીટવીન નેશન બિલ્ડીંગ એન્ડ ફ્રેગમેન્ટેશન", મનોહર, નવી દિલ્હી (આવી રહી છે). * હૂલે, આર., સોમસુંદરમ, ડી., શ્રીથારન કે., અને થિરાંગમા, આર., '' ધ બ્રોકન પાલ્મિરા - ધ તમિલ ક્રાઇસિસ ઇન શ્રીલંકાઃ અન ઇનસાઇડ એકાઉન્ટ'' . ધ શ્રીલંકા સ્ટડીઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ક્લૅરમોન્ટ 1990. (ઓનલાઇન પણ ઉપલબ્ધ.)[http://www.uthr.org/BP/Content.htm ધ બ્રોકન પાલ્મિરા - ધ તમિલ ક્રાઇસિસ ઇન શ્રીલંકાઃ અન ઇનસાઇડ એકાઉન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515072857/http://www.uthr.org/BP/Content.htm |date=2011-05-15 }}. * જોનસન, રોબર્ટઃ ''અ રિજીયન ઇન ટર્મોઇલ'' . રિએક્શન, ન્યૂ યોર્ક અને લંડન 2005. (શ્રીલંકા અને તેના પ્રાદેશિક સંદર્ભને આવરી લે છે.) * નારાયણ સ્વામી, એમ. આર.: ''ટાઇગર્સ ઓફ લંકાઃ ફ્રોમ બોય્ઝ ટુ ગુરિલ્લાઝ'' . કોણાર્ક પબ્લિશર્સ; ત્રીજી આવૃત્તિ. 2002, ISBN 81-220-0631-0. * રાજાસિંઘન, કે. ટી.: ''શ્રીલંકા: ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી'' . 2001-2002. (''એશિયા ટાઇમ્સ ઓનલાઇન'' માં હપતાવાર પ્રકાશિત).[http://www.atimes.com/atimes/others/untold_story.html શ્રીલંકાઃ ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103308/http://www.atimes.com/atimes/others/untold_story.html |date=2007-10-11 }}. * ''વૉર એન્ડ પીસ ઇન શ્રીલંકાઃ વિથ અ પોસ્ટ-એકોર્ડ રિપોર્ટ ફ્રોમ જાફના'' . ISBN 955-26-0001-4 /ISBN 978-955-26-0001-2, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફંડામેન્ટલ સ્ટડીઝ, શ્રીલંકા; 1 આવૃત્તિ (ઓક્ટોબર 1, 1987), [[રોહન ગુણરત્ના]] દ્વારા. * ''શ્રીલંકામાં ભારતનો હસ્તક્ષેપઃ ભારતની ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સીઓની ભૂમિકા'' . ISBN 955-95199-0-5/ ISBN 978-955-95199-0-4, સાઉથ એશિયન નેટવર્ક ઓન કોન્ફ્લિક્ટ રિસર્ચ (1993), [[ રોહન ગુણરત્ના]] દ્વારા.. {{Refend}} ==બાહ્ય લિંક્સ== '''સત્તાવાર વેબસાઇટો''' *[http://www.defence.lk/ સંરક્ષણ મંત્રાલય, શ્રીલંકા] *[http://www.peaceinsrilanka.org/ શ્રીલંકા સરકારનું શાંતિ સચિવાલય ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060112015449/http://www.peaceinsrilanka.org/ |date=2006-01-12 }} *[http://www.ltteps.org/ એલટીટીઇનું શાંતિ સચિવાલય] '''નકશા''' * [http://www.defence.lk/orbat/Default.asp સંરક્ષણ મંત્રાલય, યુદ્ધની પ્રગતિનો નકશો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823094426/http://www.defence.lk/orbat/Default.asp |date=2009-08-23 }} * [http://www.lakdiva.org/army/digital_globe.html આખરી વિગ્રહગ્રસ્ત વિસ્તારના નક્શા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426044854/http://www.lakdiva.org/army/digital_globe.html |date=2009-04-26 }} * [http://www.cyberlk.com/defencemap/ શ્રીલંકાનો ઇન્ટેક્ટિવ ડિફેન્સ મૅપ] '''સ્વતંત્ર અહેવાલો અને લખાણ''' * [http://wsws.org/category/as-lanka.shtml વર્લ્ડ સોશિયાલિસ્ટ વૅબ સાઇટ શ્રીલંકાનું કવરૅજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122223029/http://wsws.org/category/as-lanka.shtml |date=2009-01-22 }} - ઘણાં અહેવાલો તથા સમાજવાદી વિશ્લેષણો * [http://www.pact.lk/ પીસ એન્ડ કોન્ફ્લિક્ટ ટાઇમલાઇન (પીએસીટી) - શ્રીલંકાના વિગ્રહની એક ઇન્ટરેક્ટિવ સમયરેખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523100752/http://pact.lk/ |date=2013-05-23 }} * [http://www.c-r.org/our-work/accord/sri-lanka/key-texts.php ભૂતકાળની શાંતિ પ્રક્રિયાની મહત્વની સમજૂતીઓનું લખાણ તથા સમાધાનકારી સાધનો દ્વારા પ્રક્રિયાનું વિશ્લેષણ] * [http://defencewire.blogspot.com/ શ્રીલંકાના સંગ્રહની હાલની સ્થિતિનું સ્વતંત્ર સૈન્ય વિશ્લેષણ] * [http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/srilanka0209webwcover_0.pdf ]વૉર ઓન ડિસપ્લેસ્ડઃ વન્નીમાં નાગરિકો પર શ્રીલંકાના સૈન્ય અને એલટીટીઇનો સિતમ/0}, હ્યુમન રાઇટ્સ વૉચ. '''વિશ્લેષણ''' * [http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/sri-lanka-what-role-for-the-eu/ શ્રીલંકાઃ વ્હોટ રોલ ફોર ધ ઇયુ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015040718/http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/sri-lanka-what-role-for-the-eu/ |date=2009-10-15 }}, ઍમિયા સાંચેઝ કેસિકેડોનો અભિપ્રાય, મે 2009, [[યુરોપિયન યુનિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સિક્યોરિટી સ્ટડીઝ]] [[Category:શ્રીલંકાનું રાજકારણ]] [[Category:શ્રીલંકાનો ઇતિહાસ]] [[Category:શ્રીલંકાની શામેલગીરી ધરાવતા યુદ્ધો]] [[Category:શ્રીલંકાનો સમાજ]] [[શ્રેણી:શ્રીલંકા]] h6l1wwg7qlrv1yy72h4g6f8vtw98qid 0 71503 905135 857021 2026-09-09T13:17:06Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905135 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag | Name =માલ્ટા | Article = | Nickname = | Image = | Image2 = | Use = | Symbol = | Proportion = ૨:૩ | Adoption = ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૪ | Design = સફેદ અને લાલ રંગના બે ઉભા પટ્ટા અને ધ્વજદંડ તરફના ઉપરના ખૂણામાં જ્યોર્જ ક્રોસ જેની કિનારી લાલ રંગની | Designer = | Type = National }} [[માલ્ટા]]<nowiki/>ના રાષ્ટ્રધ્વજમાં મૂળભૂત બે રંગના ઉભા પટ્ટા છે જેમાં સફેદ રંગ ધ્વજદંડ તરફ અને લાલ રંગ તેના પછી. ધ્વજદંડ તરફના ઉપરના ખૂણામાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]<nowiki/>ના રાજા જ્યોર્જ છટ્ઠાએ આપેલ જ્યોર્જ ક્રોસ દર્શાવે છે જેની કિનાર લાલ રંગની છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566&l=1 |title=Article 3 of the Constitution of Malta |access-date=2016-01-10 |archive-date=2019-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515163529/http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566&l=1 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:George_Cross_Malta_P1440218.jpg|thumb|માલ્ટાના નેશનલ વૉર સંગ્રહાલય ખાતે રહેલ જ્યૉર્જ ક્રોસ|100px]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.gov.mt Government of Malta website] * [http://www.doi.gov.mt/EN/state/symbols.asp Department of Information - Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730034326/http://www.doi.gov.mt/EN/state/symbols.asp |date=2012-07-30 }} * [http://flagspot.net/flags/mt.html Malta]<span> at </span>Flags of the World<span> </span> [[શ્રેણી:રાષ્ટ્રધ્વજો]] 8ymh9x2n469ewkoh45hrkzzpwufq0nq 0 96684 905140 828871 2026-09-09T16:22:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905140 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = વૈજનાથ મંદિર | native_name = बैजनाथ मंदिर | native_name_lang = hi | image = Shiva temple baijnath HP.jpg | image_upright = | alt = | caption = વૈજનાથ મંદિર | map_type = India Himachal Pradesh | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = હિમાચલ પ્રદેશમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|32|03|00|N|76|41|00|E|type:landmark_region:IN|display=inline}} | coordinates_footnotes = | religious_affiliation = [[હિંદુ ધર્મ]] | locale = | location = વૈજનાથ, કાંગડા જિલ્લો | deity = શિવ (વૈજનાથ) | rite = | sect = | tradition = | festival = [[મહાશિવરાત્રિ]], મકર સંક્રાતિ, વૈશાખ સંક્રાતિ | cercle = | sector = | municipality = | district = કાંગડા જિલ્લો | territory = | prefecture = | state = [[હિમાચલ પ્રદેશ]] | province = | region = | country = [[ભારત]] | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = | heritage_designation = | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | website = | architect = | architecture_type = નાગર શૈલી | architecture_style = | founded_by = | creator = અહુકા, મન્યુકા | funded_by = | general_contractor = | established = ૧૨૦૪ | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or | date_destroyed = --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = }} '''વૈજનાથ મંદિર''', ભારતના હિમાચલ પ્રદેશના [[કાંગડા જિલ્લો|કાંગડા જિલ્લા]]<nowiki/>ના વૈજનાથ ગામમાં આવેલું નાગર શૈલીમાં બનેલું હિન્દુ મંદિર છે.<ref>{{cite news|url=http://www.hinduonnet.com/businessline/2001/08/27/stories/102772a5.htm|title=Cradling beauty|last=Kumud|first=Mohan|date=27 August 2001|work=Business Line|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606111514/http://www.hinduonnet.com/businessline/2001/08/27/stories/102772a5.htm|archive-date=6 June 2011|access-date=6 January 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606111514/http://www.hinduonnet.com/businessline/2001/08/27/stories/102772a5.htm |date=6 જૂન 2011 }}</ref> તે વર્ષ ૧૨૦૪ માં અહુકા અને મન્યુકા નામના બે સ્થાનિક વેપારીઓ દ્વારા બનાવાયું હતું. શિલાલેખો મુજબ વર્તમાન વૈજનાથ મંદિરની રચનાથી પૂર્વ પણ ત્યાં ભગવાન શિવનું એક મંદિર અસ્તિત્વમાં હતું. મંદિરના ગર્ભગૃહમાં શિવલિંગ છે, બહારી દિવાલો પર ચિત્રો નક્કાશવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=વૈજનાથ|url=http://baijnathtemple.com/aboutTemple.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214144800/http://www.baijnathtemple.com/aboutTemple.html|archive-date=2017-12-14|access-date=|website=}}</ref> == પુરાતત્વશાસ્ત્ર == મંદિરના મુખ્ય કક્ષમાં બે મોટા શિલાલેખ છે, આ શિલાલેખ સંસ્કૃત ભાષા અને સ્થાનિક ટકરી લિપિનો ઉપયોગ કરીને લખવામાં આવ્યા હતા. આ શિલાલેખો શક સંવત વર્ષ ૧૧૨૬માં મંદિરના નિર્માતા વેપારીઓ અહુકા અને મન્યુકાની માહિતી આપે છે, તદ્ઉપરાંત ભગવાન શિવની પ્રશંશા, શિવ ઉપાસક રાજા જય ચંદ્ર, વાસ્તુકારોની યાદી અને દાતા વેપારીઓના નામ પણ સામેલ છે. અન્ય શિલાલેખમાં [[કાંગડા]]નું જૂનું નામ નાગરકોટ આપેલું છે.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=વૈજનાથ મંદિરનું પુરાતત્વશાસ્ત્ર|url=http://baijnathtemple.com/archaeology.htm|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=}}</ref> == શિલ્પો == મંદિર ની દિવાલો પર અસંખ્ય મુર્તિઓ નક્કાશવામાં આવી છે. જેમાં મુખ્ય મુર્તિઓ, ભગવાન ગણેશ, ભગવાન હરિહર અને અંધક નામના રાક્ષસનો સંહાર કરતા ભગવાન શિવની છે. તેમાં કલ્યાણસુંદર ની મુર્તિઓ પણ છે.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=વૈજનાથ મંદિર શિલ્પ સ્થાપત્ય|url=http://baijnathtemple.com/sculpture.htm|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=}}</ref> == છબીઓ == <gallery> File:Baijnath Temple.jpg|પ્રવેશદ્વાર File:BaijNath.jpg|મંદિર, નજીકથી File:The encient shiva teple baijnath.jpg|બગીચો અને પ્રવેશદ્વાર File:Shivling at Baijnath Shiv Temple Kangra HP.jpg|શિવલિંગ </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:મંદિરો]] [[શ્રેણી:હિમાચલ પ્રદેશ]] b3r7tpwywhx1dw6eswrznuobtx8lqbp 0 101073 905142 823605 2026-09-09T16:46:21Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905142 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox person | name = શેખ દીન મોહમ્મદ | image = [[File:Sake Dean Mahomed.jpg|x279px]] | caption = શેખ દીન મોહમ્મદ by [[Thomas Mann Baynes]] (c. 1810) | birth_name = Sheikh Din Muhammad | birth_place = [[Patna]], [[Bengal Presidency]], [[Company rule in India|British India]] | birth_date = {{circa}} 1759 | death_place = [[Brighton]], [[Sussex]], England | death_date = {{death year and age|1851|1759}} | spouse = Jane Daly | children = Rossana Mahomed<br/>Henry Mahomed<br/>Horatio Mahomed<br/>Frederik Mahomed<br/>Arthur Mahomed<br/>Dean Mahomed<br/>Amelia Mahomed }} '''શેખ દીન મોહમ્મદ''' એ એંગ્લો-ઇન્ડિયન પ્રવાસી, સર્જન અને ઉદ્યોગસાહસિક હતા જે પશ્ચિમી વિશ્વના સૌથી જાણીતા પ્રારંભિક બિન-યુરોપિયન સ્થળાંતરકર્તાઓમાંથી એક હતા.<ref>'દીન મોહમ્મદની મુસાફરી', પૃષ્ઠ 148-149, 155-156, 160.</ref> તેમણે ભારતીય રાંધણકળા અને શેમ્પૂ (મસાજ)ના સ્નાનપ્રથાનો રોગનિવારક મસાજ તરીકે યુરોપમાં પ્રારંભ કર્યો હતો. "શેમ્પૂ" શબ્દ 1860 ના દાયકા સુધી વાળ ધોવાના પ્રચલિત અર્થમાં જોવામાં આવતું નહોતું.<ref>જુઓ પી. 197 માં "દીન મોહમ્મદની મુસાફરી" અને "શેમ્પૂ", વી., પ્રવેશ, પૃષ્ઠ. 167, [[ઓક્સફોર્ડ ઇંગલિશ શબ્દકોશ]], બીજી આવૃત્તિ, વોલ્યુમ. 15, {{ISBN | 0-19-861227-3}}.</ref> તેઓ અંગ્રેજીમાં ગ્રંથ પ્રકાશિત કરનાર પ્રથમ ભારતીય પણ હતા.<ref>{{Cite web | url = https: //books.google.com/books/about/The_First_Indian_Author_in_English.html? id = YxgXAQAAIAAJ | title = અંગ્રેજીમાં પ્રથમ ભારતીય લેખક: દીન મોહમ્મદ (1759-1851) ભારતમાં, આયર્લેન્ડ અને ઇંગ્લેંડમાં | પ્રથમ = માઇકલ એચ. | છેલ્લું = ફિશર | તારીખ = 15 ફેબ્રુઆરી 2000 | પ્રકાશક = ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ | ઍક્સેસડેટ = 15 જાન્યુઆરી 2019 | મારફતે = ગૂગલ બુક્સ}}</ref> ==પ્રારંભિક જીવન== બંગાળ પ્રેસિડેન્સી ના ભાગ પછી ,[[પટના]] શહેરમાં 1759 માં જન્મેલા, શેખ દીન મોહમ્મદ [[બક્સર]] માંથી આવ્યા હતા. તેમના પિતા, જે પરંપરાગત નાઈ (જાતિ) ના હતા-ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીમાં નોકરી કરતા હતા. તેમણે ઘણી જાતના કીમિયાઓ શીખી વિવિધ [[આલ્કલી]], સાબુ અને શેમ્પૂ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી તકનીકો જાણી લીધી હતી.દીન મોહમ્મદે પાછળથી મુગલ સમ્રાટ શાહ આલમ II તથા [[અલ્હાબાદ]] અને [[દિલ્હી]] જેવા શહેરોની સમૃદ્ધિનું વિગતવાર વર્ણન કર્યું હતું અને મુઘલ સામ્રાજ્યના ગૌરવની ઝાંખી કરાવતી બાબતોની નોંધ પણ કરી હતી. શેખ દીન મોહમ્મદ પટનામાં ઉછર્યા હતા. તેઓ યુવાન હતા ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું. 10 વર્ષની વયે તેમને કેપ્ટન ગોડફ્રે ઈવાન બેકર -જેઓ એંગ્લો-આઇરિશ પ્રોટેસ્ટંટ અધિકારી હતા-ની દેખરેખ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા. મોહમ્મદે એક પ્રશિક્ષિત સર્જન તરીકે બ્રિટીશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની ની સેનામાં સેવા આપી હતી. 1782 સુધી મોહમ્મદ કેપ્ટન બેકરના યુનિટ/એકમ સાથે રહ્યા હતા. જ્યારે કેપ્ટને રાજીનામું આપ્યું એજ વર્ષે, મોહમ્મદે પણ 'તેમના શ્રેષ્ઠ મિત્ર' કૅપ્ટન સાથે ઇંગ્લેન્ડ જવાનું પસંદ કરીને સૈન્યમાંથી રાજીનામું આપ્યું હતું.<ref name = tracingasianroots /> ==''દીન મોહમ્મદની યાત્રાઓ''== 1794 માં, દીન મોહમ્મદે તેમની મુસાફરીનું વર્ણન કરતુ પુસ્તક, "ધ ટ્રાવેલ્સ ઑફ દીન મોહમ્મદ " લખ્યું. આ પુસ્તક ચંગેઝખાન, તૈમુર અને ખાસ કરીને પ્રથમ મુગલ સમ્રાટ [[બાબર]] ની પ્રશંસાથી શરૂ થાય છે. તે પછી [[ભારત]] માં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ શહેરોનું વર્ણન અને સ્થાનિક ભારતીય રાજ્યો સાથે લશ્કરી સંઘર્ષોની ઘટનાઓનું વર્ણન કરે છે. સંપાદક માઈકલ ફિશરનું માનવું હતું કે 18 મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં લખાએલી કેટલાક પ્રવાસીઓની આત્મકથાઓમાંથી અમુક ફકરાઓની નકલ આ પુસ્તકમાં કરવામાં આવી હતી. ==રેસ્ટોરન્ટનું સાહસ== ઇંગ્લેન્ડ ગયા પછી ૧૮૧૦માં શેખ દીન મોહમ્મદે મધ્ય લંડનમાં આવેલ પોર્ટમેન સ્ક્વેર પાસે, જ્યોર્જ સ્ટ્રીટમાં પ્રથમ ભારતીય રેસ્ટોરન્ટ ખોલી હતી, જેનું નામ હિન્દુસ્તાન કોફી હાઉસ રાખ્યું હતું.<ref name=BBC>{{cite news|title=Curry house founder is honoured|date=29 September 2005|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/4290124.stm|access-date= 9 October 2008}}</ref> આ રેસ્ટોરન્ટમાં એમણે અવનવી ઓફરો કરી હતી જેમ કે હૂક્કા, ચિલમ તમાકુ અને ભારતીય વાનગીઓ. પરંતુ એમનું આ સાહસ નાણાકીય મુશ્કેલીઓના કારણે અધવચ્ચેથી સંકેલી લેવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.movinghere.org.uk/galleries/roots/asian/tracingasianroots/dean_mahomed2.htm|title=Records Held at the National Archives|first=Abi|last=Husainy|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk|access-date=15 January 2019|archive-date=28 ડિસેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228134008/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.movinghere.org.uk/galleries/roots/asian/tracingasianroots/dean_mahomed2.htm|url-status=dead}}</ref> ==યુરોપમાં માલીશની પ્રથાનો પ્રારંભ== પોતાની રેસ્ટોરન્ટ ખોલતા પહેલા, દીન મોહમ્મદ નાબોબ અને બેસિલ કોક્રેન માટે લંડનમાં કામ કરતા હતા, જેમણે પોર્ટમેન સ્ક્વેર માં તેમના ઘરમાં જાહેર ઉપયોગ માટે વરાળ સ્નાન સ્થાપિત કર્યું હતું અને તેના તબીબી લાભોને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. મોહમ્મદ ત્યાં 'ચમ્પી' અથવા 'શેમ્પૂ' (અથવા ભારતીય મસાજ) નો ચીલો પાડવા માટે જવાબદાર હોવાનું મનાય છે. 1814 માં, દીન મોહમ્મદ અને તેમની પત્ની બ્રાઇટન પાછા ફર્યા અને ઇંગ્લેન્ડમાં આજના ક્વિન્સ હોટેલ દ્વારા કબજે કરાએલ સ્થળ ઉપર પ્રથમ વ્યાપારી "શેમ્પુઇંગ" બાષ્પીભવન સ્નાનાગર ખોલ્યું હતું. તેમણે સ્થાનિક કાગળમાં "ભારતીય મેડિકેટેડ વૅપર બાથ (તુર્કીશ સ્નાનનો પ્રકાર)" તરીકે વર્ણવેલ, જે ઘણા રોગોની સારવાર કરે છે અને જ્યારે ઘણા બધા ચિકિત્સા નિદાન નિષ્ફળ થાય ત્યારે આ મસાજ શરીરને સંપૂર્ણ રાહત આપે છે. ખાસ કરીને સંધિવા અને પેરિટિકલ, ગૌટ, સખત સંધિવા, લંગડાતા પગ,અને સાંધાના દુખાવામાં આ મસાજ ઘણો ઉપયોગી સાબિત થયો છે. <ref name=Teltscher>{{cite journal|doi=10.1080/13698010020019226|title=The Shampooing Surgeon and the Persian Prince: Two Indians in Early Nineteenth-century Britain|first=Kate|last=Teltscher|journal=Interventions: International Journal of Postcolonial Studies, 1469-929X|volume=2|issue=3|year=2000|pages=409–23}}</ref> આ વ્યવસાયમાં એમને એટલી સફળતા મળી હતી કે તેઓ "ડો. બ્રાઇટન" તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા હતા. હોસ્પિટલના દર્દીઓ તેમને આ મસાજ બાબતે સારી રીતે ઓળખતા હતા.દીન મોહમ્મદને રાજા જ્યોર્જ ચતુર્થ અને વિલિયમ ચતુર્થ ના શેમ્પૂ સર્જન તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name = Teltscher /><ref name=Ansari2>{{citation|title=The Infidel Within: The History of Muslims in Britain, 1800 to the Present|first=Humayun|last=Ansari|year=2004|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|isbn=978-1-85065-685-2|pages=57–8}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} tb26qdv7f246zynhhij5liuei8cu10g 0 105678 905145 899321 2026-09-09T18:20:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905145 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple |name = શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર, કાલુપુર, અમદાવાદ |image= Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg |caption = |map_type=<!-- India Gujarat --> |map_caption = ગુજરાતમાં સ્થાન |coordinates = |country = [[ભારત]] |state = [[ગુજરાત]] |district = |location = [[અમદાવાદ]] |elevation_m = |deity = [[નરનારાયણ]] દેવ, ધર્મદેવ, ભક્તિમા અને હરિકૃષ્ણ(સ્વામીનારાયણ),રાધા કૃષ્ણ |festivals= |architecture= |temple_quantity= |monument_quantity= |inscriptions= |year_completed = ૨૪ ફેબ્રુઆરી ૧૮૨૨ |creator = શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર કાલુપુર |website = {{official|http://www.swaminarayan.in}} }} '''શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર કાલુપુર''' હિંદુ ધર્મના [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]નું પ્રથમ મંદિર છે. તે [[ભારત|ભારતના]] [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] સૌથી મોટા શહેર [[અમદાવાદ|અમદાવાદના]] [[કાલુપુર]] વિસ્તારમાં સ્થિત છે. તે સંપ્રદાયના સ્થાપક [[સ્વામિનારાયણ|સ્વામિનારાયણ ભગવાનની]] સૂચનાથી બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.ahmedabad.org.uk/religious-places/swaminarayan-temple.html|title=Ahmedabad Swaminarayan Temple|access-date=2019-07-30|archive-date=2019-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815034044/http://www.ahmedabad.org.uk/religious-places/swaminarayan-temple.html|url-status=dead}}</ref> સ્વામિનારાયણની ઇચ્છા મુજબ, સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના વહીવટને બે 'ગાદી'માં વહેંચવામાં આવ્યો છે - નરનારાયણ દેવ ગાદી અને લક્ષ્મીનારાયણ દેવ ગાદી. આ મંદિર નરનારાયણ દેવ ગાદીનું મુખ્યમથક છે.<ref name="isbn052165422X">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC&pg=PA36&lpg=PA33&dq=tejendraprasad|title=An Introduction to Swaminarayan Hinduism|last=Raymond Brady Williams|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-65422-7|location=|pages=36, 29|doi=|oclc=|postscript=<!--None-->|access-date=}}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Swaminarayan_Mandir_Kalupur_Ahmedabad_INDIA_4.JPG|thumb|શિલ્પવાળા લાકડાના સ્તંભ|187x187px]] સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના આ પ્રથમ મંદિરના નિર્માણ માટેની જમીન, બ્રિટિશ સરકારે ભેટમાં આપી હતી. આ તીર્થસ્થળ બનાવવાનું કામ ભગવાન સ્વામિનારાયણે આનનાનંદ સ્વામીને વ્યક્તિગત રીતે સોંપ્યું હતું. આ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનું પ્રથમ મંદિર હતું, જે શુદ્ધ બર્મા-સાગમાં જટિલ કોતરકામ સાથે શાસ્ત્રોક્ત ધારા મુજબ બાંધવામાં આવ્યું હતું અને દેવતાઓની લીલાઓ, શુભ પ્રતીકો અને ધાર્મિક ચિહ્નોને વર્ણનાત્મક ધર્મો અને ભારતીય સંસ્કૃતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરીને શિલ્પ કલા દ્વારા બાંધવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરને ગુજરાત અને ભારતના સામાજિક-ધાર્મિક ઇતિહાસમાં મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક વારસો માનવામાં આવે છે. == દેવતાઓ == મંદિરના પ્રાથમિક દેવ-દેવીઓમાં નરનારાયણ દેવ, શ્રી રાધા કૃષ્ણ દેવ, શ્રી ધર્મપિતા, ભક્તિમાતા, હરિકૃષ્ણ મહારાજ, શ્રી બાલ સ્વરૂપ ઘનશ્યામ મહારાજ અને શ્રી રંગઘમહાેલ ઘનશ્યામ મહારાજ છે. અહીં હવેલી ઘનશ્યામ મહારાજ (બહેનોનું મંદિર) પણ આવેલું છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{Commons category|Shri Swaminarayan Temple, Ahmedabad|સ્વામિનારાયણ મંદિર, અમદાવાદ}} {{સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય}} {{અમદાવાદ શહેર}} [[શ્રેણી:અમદાવાદનાં જોવાલાયક સ્થળો]] ovwc7cjlh4fvpnnkqu03oug8taw4794 0 155182 905127 905018 2026-09-09T12:33:46Z MichealBVN 88262 /* કારકિર્દી */ 905127 wikitext text/x-wiki '''રણબીર કપૂર''' (જન્મ: ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨) ભારતીય અભિનેતા છે, જે મુખ્યત્વે હિન્દી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે. તેઓ બોલિવૂડના સૌથી જાણીતા અને મોટા ફિલ્મી પરિવારોમાંના એક એવા [[કપૂર પરિવાર|કપૂર]] પરિવારની ચોથી પેઢીના કલાકાર છે. રણબીરને બોલિવૂડમાં તેમની પેઢીના અગ્રણી અને પ્રતિભાશાળી અભિનેતાઓમાંના એક તરીકે વ્યાપકપણે ઓળખવામાં આવે છે. {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == === પ્રારંભિક જીવન === રણબીર કપૂરનો જન્મ ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨ના રોજ [[મુંબઈ|બોમ્બે]] (હાલનું મુંબઈ) ખાતે હિન્દી ફિલ્મોના પીઢ દિગ્ગજ અભિનેતા ઋષિ કપૂર અને અભિનેત્રી નીતુ સિંહના ઘરે થયો હતો. તેઓ દિગ્ગજ [[પૃથ્વીરાજ કપૂર]]ના પ્રપૌત્ર અને દિગ્ગ્જ અભિનેતા-દિગ્દર્શક [[રાજ કપૂર]]ના પૌત્ર છે. તેમની મોટી બહેન રિદ્ધિમા કપૂર સાહનીનો જન્મ ૧૯૮૦માં થયો હતો અને તેઓ ઇન્ટિરિયર તથા ફેશન ડિઝાઇનર છે. બોલીવુડ ના દિગ્ગજ અભિનેતાઓ શમ્મી કપૂર,અને શશી કપૂર તેમના દાદા છે, અભિનેતા રણધીર કપૂર, અને રાજીવ કપૂર તેમના પિતાના ભાઈ છે, જ્યારે અભિનેત્રીઓ કરિશ્મા કપૂર અને [[કરીના કપૂર]] તેમની પિતરાઈ બહેનો છે. રણબીર કપૂર બંને તરફથી પંજાબી મૂળ ધરાવે છે. તેમના પિતા હિન્દુ અને માતા શીખ પરિવારમાંથી આવે છે. તેમનો ઉછેર એક ધર્મનિરપેક્ષ વાતાવરણમાં થયો હતો. તેમણે મુંબઈની બોમ્બે સ્કોટિશ સ્કૂલ, માહિમમાંથી શાળાકીય શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તેમના બાળપણના વર્ષોમાં રણબીરનો તેમની માતા સાથે ગાઢ સંબંધ હતો, પરંતુ તેમના પિતા સાથેના સંબંધો સારા નહોતા અને બંને વચ્ચે કેટલીક મુશ્કેલીઓ રહી હતી. કપૂરે પોતાના જીવનના વિવિધ અનુભવોને કારણે ફિલ્મો પ્રત્યે રસ વિકસાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ અનુભવોને કારણે તેમની અંદર લાગણીઓનો સંગ્રહ થતો ગયો, જેણે તેમને ફિલ્મના ક્ષેત્ર તરફ આકર્ષ્યા, દસમાની પરીક્ષાઓ પૂર્ણ કર્યા બાદ, તેમણે ૧૯૯૯માં આવેલી તેમના પિતા ઋષિ કપૂરની ફિલ્મ આ અબ લૌટ ચલેંમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મ દરમિયાન બંને વચ્ચેનો સંબંધ વધુ ગાઢ બન્યો હતો. <ref name="ibn interview">{{cite web |last=Masand |first=Rajeev |title=બાળપણમાં હું પિતાથી ખૂબ ડરતો હતો |url=http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |publisher=CNN-IBN |date=1 October 2007 |access-date=9 September 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009233647/http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |archive-date=9 October 2013 }}</ref> === શિક્ષણ === શાળાકીય શિક્ષણ બાદ રણબીરે એચ. આર. કોલેજ ઑફ કોમર્સ એન્ડ ઇકોનોમિક્સમાંથી પ્રી-યુનિવર્સિટી શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ ફિલ્મ નિર્માણનો અભ્યાસ કરવા [[ન્યૂ યૉર્ક (શહેર)|ન્યૂયોર્ક]] ગયા, જ્યાં તેમણે સ્કૂલ ઑફ વિઝ્યુઅલ આર્ટ્સમાં અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે લી સ્ટ્રાસબર્ગ થિયેટર એન્ડ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં મેથડ એક્ટિંગની તાલીમ લીધી.<ref>{{cite web |last=Roy |first=Gitanjali |title=રણબીર કપૂર કોણ છે? |url=http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |publisher=NDTV |date=28 September 2012 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209181038/http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |archive-date=9 February 2013 }}</ref> ફિલ્મ સ્કૂલમાં અભ્યાસ દરમિયાન તેમણે ''પૅશન ટુ લવ'' અને ''ઇન્ડિયા ૧૯૬૪'' નામની બે ટૂંકી ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું અને તેમાં અભિનય પણ કર્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં એકલા રહેવાનો અનુભવ અને ફિલ્મ સ્કૂલ દરમિયાન થયેલા અનુભવોને કારણે તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં કારકિર્દી બનાવવાનો નિર્ણય લીધો.<ref name="natural">{{cite news |last=Bamzai |first=Kaveree |title=રણબીર કપૂર: ધ નેચરલ |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100621-ranbir-kapoor-the-natural-743183-2010-06-10 |work=ઇન્ડિયા ટુડે |date=11 June 2010 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901135438/http://indiatoday.intoday.in/story/ranbir-kapoor-the-natural/1/101164.html |archive-date=1 September 2013 }}</ref> મુંબઈ પરત ફર્યા બાદ રણબીરે સંજય લીલા ભણસાલીની ૨૦૦૫ની ફિલ્મ ''બ્લૅક''માં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. == કારકિર્દી == === ફિલ્મી સફરની શરૂઆત અને સફળતા === સંજય લીલા ભણસાલીની ફિલ્મ બ્લૅકમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યા બાદ રણબીરે ભણસાલીની જ આગામી ફિલ્મ સાવરિયામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવીને અભિનેતા તરીકે પોતાની ફિલ્મી કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ફિલ્મમાં તેમના પાત્રને તેમના દાદા રાજ કપૂરે ભજવેલી યાદગાર ભટકતા પાત્રોની શ્રદ્ધાંજલિરૂપે લખવામાં આવ્યું હતું. સાવરિયાનું નિર્માણ હોલીવુડના મોટા સ્ટુડિયો સોની પિક્ચર્સ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તે મોટા બજેટમાં બનેલી ફિલ્મ હતી. જોકે, ફિલ્મની રજૂઆત અન્ય એક મોટી ફિલ્મ સાથે ટકરાતાં તે બૉક્સ ઑફિસ પર નિષ્ફળ રહી હતી. તેમ છતાં, ફિલ્મે તેની રિલીઝ ના દિવસે આશરે ત્રણ કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. સાવરિયાની નિષ્ફળતા બાદ રણબીરે યશ રાજ ફિલ્મ્સના બેનર હેઠળ બનેલી બચના એ હસીનોમાં કામ કર્યું. આ ફિલ્મની રિલીઝ તે સમયના મોટા અભિનેતા સલમાન ખાનની ગોડ તુસ્સી ગ્રેટ હો સાથે થઈ હતી. તેને ટક્કર આપીને હરાવીને બચના એ હસીનોએ બૉક્સ ઑફિસ પર સારો દેખાવ કર્યો અને રણબીરને કારકિર્દીની પ્રથમ સફળ ફિલ્મ મળી. ૨૦૦૯માં રણબીર કપૂરની ત્રણ ફિલ્મો રિલીઝ થઈ હતી. તેમાંની એક અયાન મુખર્જી દ્વારા દિગ્દર્શિત અને ધર્મા પ્રોડક્શન્સ દ્વારા નિર્મિત ફિલ્મ વેક અપ સિડ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે સિદ્ધાર્થ “સિડ” મહેરાની ભૂમિકા ભજવી હતી. સિડ એક શ્રીમંત અને આળસુ યુવક હોય છે, જેના જીવનમાં એક મહત્વાકાંક્ષી પત્રકાર સાથે મુલાકાત થયા બાદ અનેક ફેરફારો આવે છે. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર સામાન્ય રીતે સફળ રહી હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને વિવેચકો અને દર્શકો તરફથી વધુ માન્યતા મળી અને આજે તેને હિન્દી સિનેમાની કલ્ટ ફિલ્મોમાંની એક તરીકે જોવામાં આવે છે. કપૂરની બીજી રિલીઝ ફિલ્મ જાણીતા દિગ્દર્શક રાજકુમાર સંતોષીની રોમેન્ટિક કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની હતી. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર મોટી સુપરહીટ સાબિત થઈ હતી. તે ૨૦૦૯ની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર હિન્દી ફિલ્મોમાંની એક હતી અને રણબીરની વિશ્વભરમાં ₹૧૦૦ કરોડથી વધુની કમાણી કરનાર પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મની સફળતાથી રણબીર કપૂરની બોલિવૂડમાં એક અગ્રણી યુવા સ્ટાર તરીકેની ઓળખ વધુ મજબૂત બની. તે વર્ષની રણબીર કપૂરની છેલ્લી રિલીઝ શિમિત અમીન દ્વારા દિગ્દર્શિત રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યર હતી. આ ડ્રામા ફિલ્મમાં તેમણે એક એવા શીખ યુવકની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે સેલ્સમેન બનવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવે છે. અલગ પ્રકારની વાર્તા અને વિષયવસ્તુ ધરાવતી આ ફિલ્મ તે સમયના દર્શકોને ખાસ આકર્ષી શકી નહોતી અને બૉક્સ ઑફિસ પર એવરેજ સાબિત થઈ હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને દર્શકો અને વિવેચકો તરફથી નવી ઓળખ મળી અને આજે તેને કલ્ટ ક્લાસિક તરીકે જોવામાં આવે છે. ફિલ્મમાં વ્યવસાયિક જગત, કાર્યસ્થળની રાજનીતિ અને ભ્રષ્ટાચાર જેવા વિષયોને પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ૫૫મા ફિલ્મફેર પુરસ્કારોમાં ૨૦૦૯માં રિલીઝ થયેલી તેમની ત્રણેય ફિલ્મો વેક અપ સિડ, અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની અને રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યરમાં કરેલા અભિનય માટે રણબીરને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા (વિવેચક)નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commonscat|Ranbir Kapoor|રણબીર કપૂર}} * {{imdb name|id=1633541}} [[શ્રેણી:મુંબઈના લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેતા]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૮૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કાર વિજેતા]] tatnczlq5axcvcvixw2m3395ihhzlza 905130 905127 2026-09-09T12:45:23Z MichealBVN 88262 /* ફિલ્મી સફરની શરૂઆત અને સફળતા */ 905130 wikitext text/x-wiki '''રણબીર કપૂર''' (જન્મ: ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨) ભારતીય અભિનેતા છે, જે મુખ્યત્વે હિન્દી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે. તેઓ બોલિવૂડના સૌથી જાણીતા અને મોટા ફિલ્મી પરિવારોમાંના એક એવા [[કપૂર પરિવાર|કપૂર]] પરિવારની ચોથી પેઢીના કલાકાર છે. રણબીરને બોલિવૂડમાં તેમની પેઢીના અગ્રણી અને પ્રતિભાશાળી અભિનેતાઓમાંના એક તરીકે વ્યાપકપણે ઓળખવામાં આવે છે. {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == === પ્રારંભિક જીવન === રણબીર કપૂરનો જન્મ ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨ના રોજ [[મુંબઈ|બોમ્બે]] (હાલનું મુંબઈ) ખાતે હિન્દી ફિલ્મોના પીઢ દિગ્ગજ અભિનેતા ઋષિ કપૂર અને અભિનેત્રી નીતુ સિંહના ઘરે થયો હતો. તેઓ દિગ્ગજ [[પૃથ્વીરાજ કપૂર]]ના પ્રપૌત્ર અને દિગ્ગ્જ અભિનેતા-દિગ્દર્શક [[રાજ કપૂર]]ના પૌત્ર છે. તેમની મોટી બહેન રિદ્ધિમા કપૂર સાહનીનો જન્મ ૧૯૮૦માં થયો હતો અને તેઓ ઇન્ટિરિયર તથા ફેશન ડિઝાઇનર છે. બોલીવુડ ના દિગ્ગજ અભિનેતાઓ શમ્મી કપૂર,અને શશી કપૂર તેમના દાદા છે, અભિનેતા રણધીર કપૂર, અને રાજીવ કપૂર તેમના પિતાના ભાઈ છે, જ્યારે અભિનેત્રીઓ કરિશ્મા કપૂર અને [[કરીના કપૂર]] તેમની પિતરાઈ બહેનો છે. રણબીર કપૂર બંને તરફથી પંજાબી મૂળ ધરાવે છે. તેમના પિતા હિન્દુ અને માતા શીખ પરિવારમાંથી આવે છે. તેમનો ઉછેર એક ધર્મનિરપેક્ષ વાતાવરણમાં થયો હતો. તેમણે મુંબઈની બોમ્બે સ્કોટિશ સ્કૂલ, માહિમમાંથી શાળાકીય શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તેમના બાળપણના વર્ષોમાં રણબીરનો તેમની માતા સાથે ગાઢ સંબંધ હતો, પરંતુ તેમના પિતા સાથેના સંબંધો સારા નહોતા અને બંને વચ્ચે કેટલીક મુશ્કેલીઓ રહી હતી. કપૂરે પોતાના જીવનના વિવિધ અનુભવોને કારણે ફિલ્મો પ્રત્યે રસ વિકસાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ અનુભવોને કારણે તેમની અંદર લાગણીઓનો સંગ્રહ થતો ગયો, જેણે તેમને ફિલ્મના ક્ષેત્ર તરફ આકર્ષ્યા, દસમાની પરીક્ષાઓ પૂર્ણ કર્યા બાદ, તેમણે ૧૯૯૯માં આવેલી તેમના પિતા ઋષિ કપૂરની ફિલ્મ આ અબ લૌટ ચલેંમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મ દરમિયાન બંને વચ્ચેનો સંબંધ વધુ ગાઢ બન્યો હતો. <ref name="ibn interview">{{cite web |last=Masand |first=Rajeev |title=બાળપણમાં હું પિતાથી ખૂબ ડરતો હતો |url=http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |publisher=CNN-IBN |date=1 October 2007 |access-date=9 September 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009233647/http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |archive-date=9 October 2013 }}</ref> === શિક્ષણ === શાળાકીય શિક્ષણ બાદ રણબીરે એચ. આર. કોલેજ ઑફ કોમર્સ એન્ડ ઇકોનોમિક્સમાંથી પ્રી-યુનિવર્સિટી શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ ફિલ્મ નિર્માણનો અભ્યાસ કરવા [[ન્યૂ યૉર્ક (શહેર)|ન્યૂયોર્ક]] ગયા, જ્યાં તેમણે સ્કૂલ ઑફ વિઝ્યુઅલ આર્ટ્સમાં અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે લી સ્ટ્રાસબર્ગ થિયેટર એન્ડ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં મેથડ એક્ટિંગની તાલીમ લીધી.<ref>{{cite web |last=Roy |first=Gitanjali |title=રણબીર કપૂર કોણ છે? |url=http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |publisher=NDTV |date=28 September 2012 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209181038/http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |archive-date=9 February 2013 }}</ref> ફિલ્મ સ્કૂલમાં અભ્યાસ દરમિયાન તેમણે ''પૅશન ટુ લવ'' અને ''ઇન્ડિયા ૧૯૬૪'' નામની બે ટૂંકી ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું અને તેમાં અભિનય પણ કર્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં એકલા રહેવાનો અનુભવ અને ફિલ્મ સ્કૂલ દરમિયાન થયેલા અનુભવોને કારણે તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં કારકિર્દી બનાવવાનો નિર્ણય લીધો.<ref name="natural">{{cite news |last=Bamzai |first=Kaveree |title=રણબીર કપૂર: ધ નેચરલ |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100621-ranbir-kapoor-the-natural-743183-2010-06-10 |work=ઇન્ડિયા ટુડે |date=11 June 2010 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901135438/http://indiatoday.intoday.in/story/ranbir-kapoor-the-natural/1/101164.html |archive-date=1 September 2013 }}</ref> મુંબઈ પરત ફર્યા બાદ રણબીરે સંજય લીલા ભણસાલીની ૨૦૦૫ની ફિલ્મ ''બ્લૅક''માં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. == કારકિર્દી == === ફિલ્મી સફરની શરૂઆત અને સફળતા === સંજય લીલા ભણસાલીની ફિલ્મ બ્લૅકમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યા બાદ રણબીરે ભણસાલીની જ આગામી ફિલ્મ સાવરિયામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવીને અભિનેતા તરીકે પોતાની ફિલ્મી કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ફિલ્મમાં તેમના પાત્રને તેમના દાદા રાજ કપૂરે ભજવેલી યાદગાર ભટકતા પાત્રોની શ્રદ્ધાંજલિરૂપે લખવામાં આવ્યું હતું. સાવરિયાનું નિર્માણ હોલીવુડના મોટા સ્ટુડિયો સોની પિક્ચર્સ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તે મોટા બજેટમાં બનેલી ફિલ્મ હતી. જોકે, ફિલ્મની રજૂઆત અન્ય એક મોટી ફિલ્મ સાથે ટકરાતાં તે બૉક્સ ઑફિસ પર નિષ્ફળ રહી હતી. તેમ છતાં, ફિલ્મે તેની રિલીઝ ના દિવસે આશરે ત્રણ કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. સાવરિયાની નિષ્ફળતા બાદ રણબીરે યશ રાજ ફિલ્મ્સના બેનર હેઠળ બનેલી બચના એ હસીનોમાં કામ કર્યું. આ ફિલ્મની રિલીઝ તે સમયના મોટા અભિનેતા [[સલમાન ખાન]]<nowiki/>ની ગોડ તુસ્સી ગ્રેટ હો સાથે થઈ હતી. તેને ટક્કર આપીને હરાવીને બચના એ હસીનોએ બૉક્સ ઑફિસ પર સારો દેખાવ કર્યો અને રણબીરને કારકિર્દીની પ્રથમ સફળ ફિલ્મ મળી. ૨૦૦૯માં રણબીર કપૂરની ત્રણ ફિલ્મો રિલીઝ થઈ હતી. તેમાંની એક અયાન મુખર્જી દ્વારા દિગ્દર્શિત અને ધર્મા પ્રોડક્શન્સ દ્વારા નિર્મિત ફિલ્મ વેક અપ સિડ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે સિદ્ધાર્થ “સિડ” મહેરાની ભૂમિકા ભજવી હતી. સિડ એક શ્રીમંત અને આળસુ યુવક હોય છે, જેના જીવનમાં એક મહત્વાકાંક્ષી પત્રકાર સાથે મુલાકાત થયા બાદ અનેક ફેરફારો આવે છે. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર સામાન્ય રીતે સફળ રહી હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને વિવેચકો અને દર્શકો તરફથી વધુ માન્યતા મળી અને આજે તેને હિન્દી સિનેમાની કલ્ટ ફિલ્મોમાંની એક તરીકે જોવામાં આવે છે. કપૂરની બીજી રિલીઝ ફિલ્મ જાણીતા દિગ્દર્શક રાજકુમાર સંતોષીની રોમેન્ટિક કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની હતી. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર મોટી સુપરહીટ સાબિત થઈ હતી. તે ૨૦૦૯ની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર હિન્દી ફિલ્મોમાંની એક હતી અને રણબીરની વિશ્વભરમાં ₹૧૦૦ કરોડથી વધુની કમાણી કરનાર પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મની સફળતાથી રણબીર કપૂરની બોલિવૂડમાં એક અગ્રણી યુવા સ્ટાર તરીકેની ઓળખ વધુ મજબૂત બની. તે વર્ષની રણબીર કપૂરની છેલ્લી રિલીઝ શિમિત અમીન દ્વારા દિગ્દર્શિત રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યર હતી. આ ડ્રામા ફિલ્મમાં તેમણે એક એવા શીખ યુવકની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે સેલ્સમેન બનવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવે છે. અલગ પ્રકારની વાર્તા અને વિષયવસ્તુ ધરાવતી આ ફિલ્મ તે સમયના દર્શકોને ખાસ આકર્ષી શકી નહોતી અને બૉક્સ ઑફિસ પર એવરેજ સાબિત થઈ હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને દર્શકો અને વિવેચકો તરફથી નવી ઓળખ મળી અને આજે તેને કલ્ટ ક્લાસિક તરીકે જોવામાં આવે છે. ફિલ્મમાં વ્યવસાયિક જગત, કાર્યસ્થળની રાજનીતિ અને ભ્રષ્ટાચાર જેવા વિષયોને પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ૫૫મા ફિલ્મફેર પુરસ્કારોમાં ૨૦૦૯માં રિલીઝ થયેલી તેમની ત્રણેય ફિલ્મો વેક અપ સિડ, અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની અને રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યરમાં કરેલા અભિનય માટે રણબીરને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા (વિવેચક)નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ૨૦૧૦માં રણબીરે પ્રકાશ ઝાની મોટા બજેટની રાજકીય એક્શન-ડ્રામા ફિલ્મ રાજનીતિમાં સમર પ્રતાપની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ફિલ્મમાં તેમના સાથે દિગ્ગજ કલાકાર નાનાં પાટેકર, [[અજય દેવગણ]], મનોજ બાજપાઈ અને અર્જુન રામપાલ પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. રાજનીતિની વાર્તા ભારતીય મહાકાવ્ય મહાભારત અને હૉલિવૂડની ક્લાસિક ફિલ્મ [[ધ ગોડફાધર (ફિલ્મ)|ધ ગૉડફાધર]]<nowiki/>થી પ્રેરિત હતી. રણબીરનું સમર પ્રતાપનું પાત્ર પણ મહાભારતના અર્જુન અને ધ ગૉડફાધરના માઈકલ કોર્લિઓનના પાત્રોની લાક્ષણિકતાઓના મિશ્રણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર મોટી સુપરહિટ સાબિત થઈ હતી અને રણબીરના અભિનયની પણ ખૂબ પ્રશંસા થઈ હતી. ધ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાની નીખત કાઝમીએ તેમના અભિનયની પ્રશંસા કરતાં લખ્યું હતું કે ફિલ્મનો મુખ્ય ભાર રણબીર કપૂરના પાત્ર પર રહે છે અને તેમણે ખૂબ જ સંયમિત અભિનય દ્વારા પાત્રને અસરકારક રીતે રજૂ કર્યું છે, આ ફિલ્મ કપૂરની કારકિર્દીની પ્રથમ પરિપક્વ ફિલ્મોમાંની એક હતી. અગાઉની ફિલ્મોમાં તેઓ મોટાભાગે રોમેન્ટિક હીરો તરીકે જોવા મળ્યા હતા, જ્યારે આ ફિલ્મમાં તેમણે પહેલીવાર ગંભીર અને રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી ભૂમિકા ભજવી હતી. તે જ વર્ષે રણબીરે દિગ્દર્શક સિદ્ધાર્થ આનંદ સાથે બીજી વખત કામ કર્યું હતું. તેમની અગાઉની ફિલ્મ બચના એ હસીનો બાદ બંનેની બીજી ફિલ્મ અંજાના અંજાની હતી, જેમાં રણબીરે પ્રિયંકા ચોપરા સાથે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મની વાર્તા બે અજાણ્યા લોકોની આસપાસ ફરે છે, જેઓ નવા વર્ષની પૂર્વસંધ્યાએ આત્મહત્યા કરવાનો નિર્ણય લે છે. અંજાના અંજાની બૉક્સ ઑફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી, પરંતુ વિવેચકો તરફથી તેને ખાસ પ્રશંસા મળી નહોતી. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commonscat|Ranbir Kapoor|રણબીર કપૂર}} * {{imdb name|id=1633541}} [[શ્રેણી:મુંબઈના લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેતા]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૮૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કાર વિજેતા]] 9xwwlofgfgcy5ap7ep1v8gogql8ydp1 905131 905130 2026-09-09T12:48:12Z MichealBVN 88262 /* ફિલ્મી સફરની શરૂઆત અને સફળતા */ 905131 wikitext text/x-wiki '''રણબીર કપૂર''' (જન્મ: ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨) ભારતીય અભિનેતા છે, જે મુખ્યત્વે હિન્દી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે. તેઓ બોલિવૂડના સૌથી જાણીતા અને મોટા ફિલ્મી પરિવારોમાંના એક એવા [[કપૂર પરિવાર|કપૂર]] પરિવારની ચોથી પેઢીના કલાકાર છે. રણબીરને બોલિવૂડમાં તેમની પેઢીના અગ્રણી અને પ્રતિભાશાળી અભિનેતાઓમાંના એક તરીકે વ્યાપકપણે ઓળખવામાં આવે છે. {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == === પ્રારંભિક જીવન === રણબીર કપૂરનો જન્મ ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨ના રોજ [[મુંબઈ|બોમ્બે]] (હાલનું મુંબઈ) ખાતે હિન્દી ફિલ્મોના પીઢ દિગ્ગજ અભિનેતા ઋષિ કપૂર અને અભિનેત્રી નીતુ સિંહના ઘરે થયો હતો. તેઓ દિગ્ગજ [[પૃથ્વીરાજ કપૂર]]ના પ્રપૌત્ર અને દિગ્ગ્જ અભિનેતા-દિગ્દર્શક [[રાજ કપૂર]]ના પૌત્ર છે. તેમની મોટી બહેન રિદ્ધિમા કપૂર સાહનીનો જન્મ ૧૯૮૦માં થયો હતો અને તેઓ ઇન્ટિરિયર તથા ફેશન ડિઝાઇનર છે. બોલીવુડ ના દિગ્ગજ અભિનેતાઓ શમ્મી કપૂર,અને શશી કપૂર તેમના દાદા છે, અભિનેતા રણધીર કપૂર, અને રાજીવ કપૂર તેમના પિતાના ભાઈ છે, જ્યારે અભિનેત્રીઓ કરિશ્મા કપૂર અને [[કરીના કપૂર]] તેમની પિતરાઈ બહેનો છે. રણબીર કપૂર બંને તરફથી પંજાબી મૂળ ધરાવે છે. તેમના પિતા હિન્દુ અને માતા શીખ પરિવારમાંથી આવે છે. તેમનો ઉછેર એક ધર્મનિરપેક્ષ વાતાવરણમાં થયો હતો. તેમણે મુંબઈની બોમ્બે સ્કોટિશ સ્કૂલ, માહિમમાંથી શાળાકીય શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તેમના બાળપણના વર્ષોમાં રણબીરનો તેમની માતા સાથે ગાઢ સંબંધ હતો, પરંતુ તેમના પિતા સાથેના સંબંધો સારા નહોતા અને બંને વચ્ચે કેટલીક મુશ્કેલીઓ રહી હતી. કપૂરે પોતાના જીવનના વિવિધ અનુભવોને કારણે ફિલ્મો પ્રત્યે રસ વિકસાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ અનુભવોને કારણે તેમની અંદર લાગણીઓનો સંગ્રહ થતો ગયો, જેણે તેમને ફિલ્મના ક્ષેત્ર તરફ આકર્ષ્યા, દસમાની પરીક્ષાઓ પૂર્ણ કર્યા બાદ, તેમણે ૧૯૯૯માં આવેલી તેમના પિતા ઋષિ કપૂરની ફિલ્મ આ અબ લૌટ ચલેંમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મ દરમિયાન બંને વચ્ચેનો સંબંધ વધુ ગાઢ બન્યો હતો. <ref name="ibn interview">{{cite web |last=Masand |first=Rajeev |title=બાળપણમાં હું પિતાથી ખૂબ ડરતો હતો |url=http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |publisher=CNN-IBN |date=1 October 2007 |access-date=9 September 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009233647/http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |archive-date=9 October 2013 }}</ref> === શિક્ષણ === શાળાકીય શિક્ષણ બાદ રણબીરે એચ. આર. કોલેજ ઑફ કોમર્સ એન્ડ ઇકોનોમિક્સમાંથી પ્રી-યુનિવર્સિટી શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ ફિલ્મ નિર્માણનો અભ્યાસ કરવા [[ન્યૂ યૉર્ક (શહેર)|ન્યૂયોર્ક]] ગયા, જ્યાં તેમણે સ્કૂલ ઑફ વિઝ્યુઅલ આર્ટ્સમાં અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે લી સ્ટ્રાસબર્ગ થિયેટર એન્ડ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં મેથડ એક્ટિંગની તાલીમ લીધી.<ref>{{cite web |last=Roy |first=Gitanjali |title=રણબીર કપૂર કોણ છે? |url=http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |publisher=NDTV |date=28 September 2012 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209181038/http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |archive-date=9 February 2013 }}</ref> ફિલ્મ સ્કૂલમાં અભ્યાસ દરમિયાન તેમણે ''પૅશન ટુ લવ'' અને ''ઇન્ડિયા ૧૯૬૪'' નામની બે ટૂંકી ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું અને તેમાં અભિનય પણ કર્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં એકલા રહેવાનો અનુભવ અને ફિલ્મ સ્કૂલ દરમિયાન થયેલા અનુભવોને કારણે તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં કારકિર્દી બનાવવાનો નિર્ણય લીધો.<ref name="natural">{{cite news |last=Bamzai |first=Kaveree |title=રણબીર કપૂર: ધ નેચરલ |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100621-ranbir-kapoor-the-natural-743183-2010-06-10 |work=ઇન્ડિયા ટુડે |date=11 June 2010 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901135438/http://indiatoday.intoday.in/story/ranbir-kapoor-the-natural/1/101164.html |archive-date=1 September 2013 }}</ref> મુંબઈ પરત ફર્યા બાદ રણબીરે સંજય લીલા ભણસાલીની ૨૦૦૫ની ફિલ્મ ''બ્લૅક''માં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. == કારકિર્દી == === ફિલ્મી સફરની શરૂઆત અને સફળતા === સંજય લીલા ભણસાલીની ફિલ્મ બ્લૅકમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યા બાદ રણબીરે ભણસાલીની જ આગામી ફિલ્મ સાવરિયામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવીને અભિનેતા તરીકે પોતાની ફિલ્મી કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ફિલ્મમાં તેમના પાત્રને તેમના દાદા રાજ કપૂરે ભજવેલી યાદગાર ભટકતા પાત્રોની શ્રદ્ધાંજલિરૂપે લખવામાં આવ્યું હતું. સાવરિયાનું નિર્માણ હોલીવુડના મોટા સ્ટુડિયો સોની પિક્ચર્સ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તે મોટા બજેટમાં બનેલી ફિલ્મ હતી. જોકે, ફિલ્મની રજૂઆત અન્ય એક મોટી ફિલ્મ સાથે ટકરાતાં તે બૉક્સ ઑફિસ પર નિષ્ફળ રહી હતી. તેમ છતાં, ફિલ્મે તેની રિલીઝ ના દિવસે આશરે ત્રણ કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. સાવરિયાની નિષ્ફળતા બાદ રણબીરે યશ રાજ ફિલ્મ્સના બેનર હેઠળ બનેલી બચના એ હસીનોમાં કામ કર્યું. આ ફિલ્મની રિલીઝ તે સમયના મોટા અભિનેતા [[સલમાન ખાન]]<nowiki/>ની ગોડ તુસ્સી ગ્રેટ હો સાથે થઈ હતી. તેને ટક્કર આપીને હરાવીને બચના એ હસીનોએ બૉક્સ ઑફિસ પર સારો દેખાવ કર્યો અને રણબીરને કારકિર્દીની પ્રથમ સફળ ફિલ્મ મળી. ૨૦૦૯માં રણબીર કપૂરની ત્રણ ફિલ્મો રિલીઝ થઈ હતી. તેમાંની એક અયાન મુખર્જી દ્વારા દિગ્દર્શિત અને ધર્મા પ્રોડક્શન્સ દ્વારા નિર્મિત ફિલ્મ વેક અપ સિડ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે સિદ્ધાર્થ “સિડ” મહેરાની ભૂમિકા ભજવી હતી. સિડ એક શ્રીમંત અને આળસુ યુવક હોય છે, જેના જીવનમાં એક મહત્વાકાંક્ષી પત્રકાર સાથે મુલાકાત થયા બાદ અનેક ફેરફારો આવે છે. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર સામાન્ય રીતે સફળ રહી હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને વિવેચકો અને દર્શકો તરફથી વધુ માન્યતા મળી અને આજે તેને હિન્દી સિનેમાની કલ્ટ ફિલ્મોમાંની એક તરીકે જોવામાં આવે છે. કપૂરની બીજી રિલીઝ ફિલ્મ જાણીતા દિગ્દર્શક રાજકુમાર સંતોષીની રોમેન્ટિક કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની હતી. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર મોટી સુપરહીટ સાબિત થઈ હતી. તે ૨૦૦૯ની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર હિન્દી ફિલ્મોમાંની એક હતી અને રણબીરની વિશ્વભરમાં ₹૧૦૦ કરોડથી વધુની કમાણી કરનાર પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મની સફળતાથી રણબીર કપૂરની બોલિવૂડમાં એક અગ્રણી યુવા સ્ટાર તરીકેની ઓળખ વધુ મજબૂત બની. તે વર્ષની રણબીર કપૂરની છેલ્લી રિલીઝ શિમિત અમીન દ્વારા દિગ્દર્શિત રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યર હતી. આ ડ્રામા ફિલ્મમાં તેમણે એક એવા શીખ યુવકની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે સેલ્સમેન બનવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવે છે. અલગ પ્રકારની વાર્તા અને વિષયવસ્તુ ધરાવતી આ ફિલ્મ તે સમયના દર્શકોને ખાસ આકર્ષી શકી નહોતી અને બૉક્સ ઑફિસ પર એવરેજ સાબિત થઈ હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને દર્શકો અને વિવેચકો તરફથી નવી ઓળખ મળી અને આજે તેને કલ્ટ ક્લાસિક તરીકે જોવામાં આવે છે. ફિલ્મમાં વ્યવસાયિક જગત, કાર્યસ્થળની રાજનીતિ અને ભ્રષ્ટાચાર જેવા વિષયોને પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ૫૫મા ફિલ્મફેર પુરસ્કારોમાં ૨૦૦૯માં રિલીઝ થયેલી તેમની ત્રણેય ફિલ્મો વેક અપ સિડ, અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની અને રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યરમાં કરેલા અભિનય માટે રણબીરને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા (વિવેચક)નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ૨૦૧૦માં રણબીરે પ્રકાશ ઝાની મોટા બજેટની રાજકીય એક્શન-ડ્રામા ફિલ્મ રાજનીતિમાં સમર પ્રતાપની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ફિલ્મમાં તેમના સાથે દિગ્ગજ કલાકાર નાનાં પાટેકર, [[અજય દેવગણ]], મનોજ બાજપાઈ અને અર્જુન રામપાલ પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. રાજનીતિની વાર્તા ભારતીય મહાકાવ્ય મહાભારત અને હૉલિવૂડની ક્લાસિક ફિલ્મ [[ધ ગોડફાધર (ફિલ્મ)|ધ ગૉડફાધર]]<nowiki/>થી પ્રેરિત હતી. રણબીરનું સમર પ્રતાપનું પાત્ર પણ મહાભારતના અર્જુન અને ધ ગૉડફાધરના માઈકલ કોર્લિઓનના પાત્રોની લાક્ષણિકતાઓના મિશ્રણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર મોટી સુપરહિટ સાબિત થઈ હતી અને રણબીરના અભિનયની પણ ખૂબ પ્રશંસા થઈ હતી. ધ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાની નીખત કાઝમીએ તેમના અભિનયની પ્રશંસા કરતાં લખ્યું હતું કે ફિલ્મનો મુખ્ય ભાર રણબીર કપૂરના પાત્ર પર રહે છે અને તેમણે ખૂબ જ સંયમિત અભિનય દ્વારા પાત્રને અસરકારક રીતે રજૂ કર્યું <ref>{{cite news |last=Kazmi |first=Nikhat |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Raajneeti/movie-review/6007822.cms |title=રાજનીતિ — ફિલ્મ સમીક્ષા |work=ધ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા |date=3 June 2010 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120820214326/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Raajneeti/movie-review/6007822.cms |archive-date=20 August 2012 }}</ref>, આ ફિલ્મ કપૂરની કારકિર્દીની પ્રથમ પરિપક્વ ફિલ્મોમાંની એક હતી. અગાઉની ફિલ્મોમાં તેઓ મોટાભાગે રોમેન્ટિક હીરો તરીકે જોવા મળ્યા હતા, જ્યારે આ ફિલ્મમાં તેમણે પહેલીવાર ગંભીર અને રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="India Today mature role">{{cite web |last=Roy |first=Gitanjali |title=રાજનીતિ મારી પ્રથમ પરિપક્વ ભૂમિકા છે: રણબીર |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/rajneeti-is-my-first-mature-role-ranbir-60596-2009-11-10 |publisher=ઇન્ડિયા ટુડે |date=11 November 2009 |access-date=9 September 2026 }}</ref> તે જ વર્ષે રણબીરે દિગ્દર્શક સિદ્ધાર્થ આનંદ સાથે બીજી વખત કામ કર્યું હતું. તેમની અગાઉની ફિલ્મ બચના એ હસીનો બાદ બંનેની બીજી ફિલ્મ અંજાના અંજાની હતી, જેમાં રણબીરે પ્રિયંકા ચોપરા સાથે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મની વાર્તા બે અજાણ્યા લોકોની આસપાસ ફરે છે, જેઓ નવા વર્ષની પૂર્વસંધ્યાએ આત્મહત્યા કરવાનો નિર્ણય લે છે. અંજાના અંજાની બૉક્સ ઑફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી, પરંતુ વિવેચકો તરફથી તેને ખાસ પ્રશંસા મળી નહોતી. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commonscat|Ranbir Kapoor|રણબીર કપૂર}} * {{imdb name|id=1633541}} [[શ્રેણી:મુંબઈના લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેતા]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૮૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કાર વિજેતા]] r2cq2iytr7v194wmq1ug9wixu6octlj 905133 905131 2026-09-09T13:08:02Z MichealBVN 88262 /* શરૂઆતી સંઘર્ષ અને સફળતા (૨૦૦૮-૨૦૧૦) */ 905133 wikitext text/x-wiki '''રણબીર કપૂર''' (જન્મ: ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨) ભારતીય અભિનેતા છે, જે મુખ્યત્વે હિન્દી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે. તેઓ બોલિવૂડના સૌથી જાણીતા અને મોટા ફિલ્મી પરિવારોમાંના એક એવા [[કપૂર પરિવાર|કપૂર]] પરિવારની ચોથી પેઢીના કલાકાર છે. રણબીરને બોલિવૂડમાં તેમની પેઢીના અગ્રણી અને પ્રતિભાશાળી અભિનેતાઓમાંના એક તરીકે વ્યાપકપણે ઓળખવામાં આવે છે. {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == === પ્રારંભિક જીવન === રણબીર કપૂરનો જન્મ ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨ના રોજ [[મુંબઈ|બોમ્બે]] (હાલનું મુંબઈ) ખાતે હિન્દી ફિલ્મોના પીઢ દિગ્ગજ અભિનેતા ઋષિ કપૂર અને અભિનેત્રી નીતુ સિંહના ઘરે થયો હતો. તેઓ દિગ્ગજ [[પૃથ્વીરાજ કપૂર]]ના પ્રપૌત્ર અને દિગ્ગ્જ અભિનેતા-દિગ્દર્શક [[રાજ કપૂર]]ના પૌત્ર છે. તેમની મોટી બહેન રિદ્ધિમા કપૂર સાહનીનો જન્મ ૧૯૮૦માં થયો હતો અને તેઓ ઇન્ટિરિયર તથા ફેશન ડિઝાઇનર છે. બોલીવુડ ના દિગ્ગજ અભિનેતાઓ શમ્મી કપૂર,અને શશી કપૂર તેમના દાદા છે, અભિનેતા રણધીર કપૂર, અને રાજીવ કપૂર તેમના પિતાના ભાઈ છે, જ્યારે અભિનેત્રીઓ કરિશ્મા કપૂર અને [[કરીના કપૂર]] તેમની પિતરાઈ બહેનો છે. રણબીર કપૂર બંને તરફથી પંજાબી મૂળ ધરાવે છે. તેમના પિતા હિન્દુ અને માતા શીખ પરિવારમાંથી આવે છે. તેમનો ઉછેર એક ધર્મનિરપેક્ષ વાતાવરણમાં થયો હતો. તેમણે મુંબઈની બોમ્બે સ્કોટિશ સ્કૂલ, માહિમમાંથી શાળાકીય શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તેમના બાળપણના વર્ષોમાં રણબીરનો તેમની માતા સાથે ગાઢ સંબંધ હતો, પરંતુ તેમના પિતા સાથેના સંબંધો સારા નહોતા અને બંને વચ્ચે કેટલીક મુશ્કેલીઓ રહી હતી. કપૂરે પોતાના જીવનના વિવિધ અનુભવોને કારણે ફિલ્મો પ્રત્યે રસ વિકસાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ અનુભવોને કારણે તેમની અંદર લાગણીઓનો સંગ્રહ થતો ગયો, જેણે તેમને ફિલ્મના ક્ષેત્ર તરફ આકર્ષ્યા, દસમાની પરીક્ષાઓ પૂર્ણ કર્યા બાદ, તેમણે ૧૯૯૯માં આવેલી તેમના પિતા ઋષિ કપૂરની ફિલ્મ આ અબ લૌટ ચલેંમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મ દરમિયાન બંને વચ્ચેનો સંબંધ વધુ ગાઢ બન્યો હતો. <ref name="ibn interview">{{cite web |last=Masand |first=Rajeev |title=બાળપણમાં હું પિતાથી ખૂબ ડરતો હતો |url=http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |publisher=CNN-IBN |date=1 October 2007 |access-date=9 September 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009233647/http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |archive-date=9 October 2013 }}</ref> === શિક્ષણ === શાળાકીય શિક્ષણ બાદ રણબીરે એચ. આર. કોલેજ ઑફ કોમર્સ એન્ડ ઇકોનોમિક્સમાંથી પ્રી-યુનિવર્સિટી શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ ફિલ્મ નિર્માણનો અભ્યાસ કરવા [[ન્યૂ યૉર્ક (શહેર)|ન્યૂયોર્ક]] ગયા, જ્યાં તેમણે સ્કૂલ ઑફ વિઝ્યુઅલ આર્ટ્સમાં અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે લી સ્ટ્રાસબર્ગ થિયેટર એન્ડ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં મેથડ એક્ટિંગની તાલીમ લીધી.<ref>{{cite web |last=Roy |first=Gitanjali |title=રણબીર કપૂર કોણ છે? |url=http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |publisher=NDTV |date=28 September 2012 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209181038/http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |archive-date=9 February 2013 }}</ref> ફિલ્મ સ્કૂલમાં અભ્યાસ દરમિયાન તેમણે ''પૅશન ટુ લવ'' અને ''ઇન્ડિયા ૧૯૬૪'' નામની બે ટૂંકી ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું અને તેમાં અભિનય પણ કર્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં એકલા રહેવાનો અનુભવ અને ફિલ્મ સ્કૂલ દરમિયાન થયેલા અનુભવોને કારણે તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં કારકિર્દી બનાવવાનો નિર્ણય લીધો.<ref name="natural">{{cite news |last=Bamzai |first=Kaveree |title=રણબીર કપૂર: ધ નેચરલ |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100621-ranbir-kapoor-the-natural-743183-2010-06-10 |work=ઇન્ડિયા ટુડે |date=11 June 2010 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901135438/http://indiatoday.intoday.in/story/ranbir-kapoor-the-natural/1/101164.html |archive-date=1 September 2013 }}</ref> મુંબઈ પરત ફર્યા બાદ રણબીરે સંજય લીલા ભણસાલીની ૨૦૦૫ની ફિલ્મ ''બ્લૅક''માં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. == કારકિર્દી == === શરૂઆતી સંઘર્ષ અને સફળતા (૨૦૦૮-૨૦૧૦) === સંજય લીલા ભણસાલીની ફિલ્મ બ્લૅકમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યા બાદ રણબીરે ભણસાલીની જ આગામી ફિલ્મ સાવરિયામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવીને અભિનેતા તરીકે પોતાની ફિલ્મી કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ફિલ્મમાં તેમના પાત્રને તેમના દાદા રાજ કપૂરે ભજવેલી યાદગાર ભટકતા પાત્રોની શ્રદ્ધાંજલિરૂપે લખવામાં આવ્યું હતું. સાવરિયાનું નિર્માણ હોલીવુડના મોટા સ્ટુડિયો સોની પિક્ચર્સ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તે મોટા બજેટમાં બનેલી ફિલ્મ હતી. જોકે, ફિલ્મની રજૂઆત અન્ય એક મોટી ફિલ્મ સાથે ટકરાતાં તે બૉક્સ ઑફિસ પર નિષ્ફળ રહી હતી. તેમ છતાં, ફિલ્મે તેની રિલીઝ ના દિવસે આશરે ત્રણ કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. સાવરિયાની નિષ્ફળતા બાદ રણબીરે યશ રાજ ફિલ્મ્સના બેનર હેઠળ બનેલી બચના એ હસીનોમાં કામ કર્યું. આ ફિલ્મની રિલીઝ તે સમયના મોટા અભિનેતા [[સલમાન ખાન]] ની ગોડ તુસ્સી ગ્રેટ હો સાથે થઈ હતી. તેને ટક્કર આપીને હરાવીને બચના એ હસીનોએ બૉક્સ ઑફિસ પર સારો દેખાવ કર્યો અને રણબીરને કારકિર્દીની પ્રથમ સફળ ફિલ્મ મળી. ૨૦૦૯માં રણબીર કપૂરની ત્રણ ફિલ્મો રિલીઝ થઈ હતી. તેમાંની એક અયાન મુખર્જી દ્વારા દિગ્દર્શિત અને ધર્મા પ્રોડક્શન્સ દ્વારા નિર્મિત ફિલ્મ વેક અપ સિડ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે સિદ્ધાર્થ “સિડ” મહેરાની ભૂમિકા ભજવી હતી. સિડ એક શ્રીમંત અને આળસુ યુવક હોય છે, જેના જીવનમાં એક મહત્વાકાંક્ષી પત્રકાર સાથે મુલાકાત થયા બાદ અનેક ફેરફારો આવે છે. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર સામાન્ય રીતે સફળ રહી હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને વિવેચકો અને દર્શકો તરફથી વધુ માન્યતા મળી અને આજે તેને હિન્દી સિનેમાની કલ્ટ ફિલ્મોમાંની એક તરીકે જોવામાં આવે છે. કપૂરની બીજી રિલીઝ ફિલ્મ જાણીતા દિગ્દર્શક રાજકુમાર સંતોષીની રોમેન્ટિક કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની હતી. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર મોટી સુપરહીટ સાબિત થઈ હતી. તે ૨૦૦૯ની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર હિન્દી ફિલ્મોમાંની એક હતી અને રણબીરની વિશ્વભરમાં ₹૧૦૦ કરોડથી વધુની કમાણી કરનાર પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મની સફળતાથી રણબીર કપૂરની બોલિવૂડમાં એક અગ્રણી યુવા સ્ટાર તરીકેની ઓળખ વધુ મજબૂત બની. તે વર્ષની કપૂરની છેલ્લી રિલીઝ શિમિત અમીન દ્વારા દિગ્દર્શિત રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યર હતી. આ ડ્રામા ફિલ્મમાં તેમણે એક એવા શીખ યુવકની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે સેલ્સમેન બનવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવે છે. અલગ પ્રકારની વાર્તા અને વિષયવસ્તુ ધરાવતી આ ફિલ્મ તે સમયના દર્શકોને ખાસ આકર્ષી શકી નહોતી અને બૉક્સ ઑફિસ પર એવરેજ સાબિત થઈ હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને દર્શકો અને વિવેચકો તરફથી નવી ઓળખ મળી અને આજે તેને કલ્ટ ક્લાસિક તરીકે જોવામાં આવે છે. ફિલ્મમાં વ્યવસાયિક જગત, કાર્યસ્થળની રાજનીતિ અને ભ્રષ્ટાચાર જેવા વિષયોને પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ૫૫મા ફિલ્મફેર પુરસ્કારોમાં ૨૦૦૯માં રિલીઝ થયેલી તેમની ત્રણેય ફિલ્મો વેક અપ સિડ, અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની અને રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યરમાં કરેલા અભિનય માટે રણબીરને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા (વિવેચક)નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ૨૦૧૦માં રણબીરે પ્રકાશ ઝાની મોટા બજેટની રાજકીય એક્શન-ડ્રામા ફિલ્મ રાજનીતિમાં સમર પ્રતાપની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ફિલ્મમાં તેમના સાથે દિગ્ગજ કલાકાર નાનાં પાટેકર, [[અજય દેવગણ]], મનોજ બાજપાઈ અને અર્જુન રામપાલ પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. રાજનીતિની વાર્તા ભારતીય મહાકાવ્ય મહાભારત અને હૉલિવૂડની ક્લાસિક ફિલ્મ [[ધ ગોડફાધર (ફિલ્મ)|ધ ગૉડફાધર]]<nowiki/>થી પ્રેરિત હતી. રણબીરનું સમર પ્રતાપનું પાત્ર પણ મહાભારતના અર્જુન અને ધ ગૉડફાધરના માઈકલ કોર્લિઓનના પાત્રોની લાક્ષણિકતાઓના મિશ્રણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર મોટી સુપરહિટ સાબિત થઈ હતી અને રણબીરના અભિનયની પણ ખૂબ પ્રશંસા થઈ હતી. ધ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાની નીખત કાઝમીએ તેમના અભિનયની પ્રશંસા કરતાં લખ્યું હતું કે ફિલ્મનો મુખ્ય ભાર રણબીર કપૂરના પાત્ર પર રહે છે અને તેમણે ખૂબ જ સંયમિત અભિનય દ્વારા પાત્રને અસરકારક રીતે રજૂ કર્યું <ref>{{cite news |last=Kazmi |first=Nikhat |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Raajneeti/movie-review/6007822.cms |title=રાજનીતિ — ફિલ્મ સમીક્ષા |work=ધ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા |date=3 June 2010 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120820214326/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Raajneeti/movie-review/6007822.cms |archive-date=20 August 2012 }}</ref>, આ ફિલ્મ કપૂરની કારકિર્દીની પ્રથમ પરિપક્વ ફિલ્મોમાંની એક હતી. અગાઉની ફિલ્મોમાં તેઓ મોટાભાગે રોમેન્ટિક હીરો તરીકે જોવા મળ્યા હતા, જ્યારે આ ફિલ્મમાં તેમણે પહેલીવાર ગંભીર અને રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="India Today mature role">{{cite web |last=Roy |first=Gitanjali |title=રાજનીતિ મારી પ્રથમ પરિપક્વ ભૂમિકા છે: રણબીર |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/rajneeti-is-my-first-mature-role-ranbir-60596-2009-11-10 |publisher=ઇન્ડિયા ટુડે |date=11 November 2009 |access-date=9 September 2026 }}</ref> તે જ વર્ષે રણબીરે દિગ્દર્શક સિદ્ધાર્થ આનંદ સાથે બીજી વખત કામ કર્યું હતું. તેમની અગાઉની ફિલ્મ બચના એ હસીનો બાદ બંનેની બીજી ફિલ્મ અંજાના અંજાની હતી, જેમાં રણબીરે પ્રિયંકા ચોપરા સાથે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મની વાર્તા બે અજાણ્યા લોકોની આસપાસ ફરે છે, જેઓ નવા વર્ષની પૂર્વસંધ્યાએ આત્મહત્યા કરવાનો નિર્ણય લે છે. અંજાના અંજાની બૉક્સ ઑફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી, પરંતુ વિવેચકો તરફથી તેને ખાસ પ્રશંસા મળી નહોતી. == ઉદય અને લોકપ્રિયતા (૨૦૧૧–૨૦૧૩) == બાળ ફિલ્મ ચિલ્લર પાર્ટી (૨૦૧૧)માં આઇટમ સૉન્ગમાં દેખાયા બાદ, તે જ વર્ષે રણબીરે ઇમ્તિયાઝ અલીની મ્યુઝિકલ રોમેન્ટિક ડ્રામા ફિલ્મ રૉકસ્ટારમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે ફિલ્મમાં જનાર્દન જાખર ઉર્ફે ‘જોર્ડન’નું પાત્ર ભજવ્યું હતું. રૉકસ્ટાર બૉક્સ ઑફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી, પરંતુ સમય જતાં ફિલ્મને વિવેચકો અને દર્શકો તરફથી નોંધપાત્ર પ્રશંસા મળી અને તે કલ્ટ ફિલ્મ તરીકે ઓળખાવા લાગી. ૨૦૨૪માં ફિલ્મ ફરી રિલીઝ કરવામાં આવી હતી, જ્યાં તેને દર્શકોનો સારો પ્રતિસાદ મળ્યો અને તેણે ફરીથી સારી કમાણી કરી, કપૂરે ભજવેલું પાત્ર હિન્દી સિનેમાના મુખ્ય અભિનેતા દ્વારા કરવામાં આવેલા સૌથી ઉત્કૃષ્ટ અભિનયોમાંનું એક ગણાયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/1610801/review-review-rockstar-is-as-fulfilling-as-an-effective-crescendo |title=રૉકસ્ટાર: અસરકારક ક્રેસેન્ડો જેટલી જ સંતોષકારક |publisher=ડીએનએ |date=11 November 2011 |access-date=9 September 2026 }}</ref> આ ભૂમિકા માટે તેમણે ૫૭મા ફિલ્મફેર પુરસ્કાર સમારોહમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા (વિવેચક) બંને પુરસ્કારો જીત્યા હતા. ઉપરાંત, તેમને સ્ક્રીન અને આઈફા પુરસ્કારોમાં પણ શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commonscat|Ranbir Kapoor|રણબીર કપૂર}} * {{imdb name|id=1633541}} [[શ્રેણી:મુંબઈના લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેતા]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૮૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કાર વિજેતા]] 0z3vjdjz4sbe0z3sjskv0yk4nq5ykxf 905139 905133 2026-09-09T15:17:34Z MichealBVN 88262 905139 wikitext text/x-wiki '''રણબીર કપૂર''' (જન્મ: ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨) ભારતીય અભિનેતા છે, જે મુખ્યત્વે હિન્દી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે. તેઓ બોલિવૂડના સૌથી જાણીતા અને મોટા ફિલ્મી પરિવારોમાંના એક એવા [[કપૂર પરિવાર|કપૂર]] પરિવારની ચોથી પેઢીના કલાકાર છે. રણબીરને બોલિવૂડમાં તેમની પેઢીના અગ્રણી અને પ્રતિભાશાળી અભિનેતાઓમાંના એક તરીકે વ્યાપકપણે ઓળખવામાં આવે છે. {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == === પ્રારંભિક જીવન === રણબીર કપૂરનો જન્મ ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨ના રોજ [[મુંબઈ|બોમ્બે]] (હાલનું મુંબઈ) ખાતે હિન્દી ફિલ્મોના પીઢ દિગ્ગજ અભિનેતા ઋષિ કપૂર અને અભિનેત્રી નીતુ સિંહના ઘરે થયો હતો. તેઓ દિગ્ગજ [[પૃથ્વીરાજ કપૂર]]ના પ્રપૌત્ર અને દિગ્ગ્જ અભિનેતા-દિગ્દર્શક [[રાજ કપૂર]]ના પૌત્ર છે. તેમની મોટી બહેન રિદ્ધિમા કપૂર સાહનીનો જન્મ ૧૯૮૦માં થયો હતો અને તેઓ ઇન્ટિરિયર તથા ફેશન ડિઝાઇનર છે. બોલીવુડ ના દિગ્ગજ અભિનેતાઓ શમ્મી કપૂર,અને શશી કપૂર તેમના દાદા છે, અભિનેતા રણધીર કપૂર, અને રાજીવ કપૂર તેમના પિતાના ભાઈ છે, જ્યારે અભિનેત્રીઓ કરિશ્મા કપૂર અને [[કરીના કપૂર]] તેમની પિતરાઈ બહેનો છે. રણબીર કપૂર બંને તરફથી પંજાબી મૂળ ધરાવે છે. તેમના પિતા હિન્દુ અને માતા શીખ પરિવારમાંથી આવે છે. તેમનો ઉછેર એક ધર્મનિરપેક્ષ વાતાવરણમાં થયો હતો. તેમણે મુંબઈની બોમ્બે સ્કોટિશ સ્કૂલ, માહિમમાંથી શાળાકીય શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તેમના બાળપણના વર્ષોમાં રણબીરનો તેમની માતા સાથે ગાઢ સંબંધ હતો, પરંતુ તેમના પિતા સાથેના સંબંધો સારા નહોતા અને બંને વચ્ચે કેટલીક મુશ્કેલીઓ રહી હતી. કપૂરે પોતાના જીવનના વિવિધ અનુભવોને કારણે ફિલ્મો પ્રત્યે રસ વિકસાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ અનુભવોને કારણે તેમની અંદર લાગણીઓનો સંગ્રહ થતો ગયો, જેણે તેમને ફિલ્મના ક્ષેત્ર તરફ આકર્ષ્યા, દસમાની પરીક્ષાઓ પૂર્ણ કર્યા બાદ, તેમણે ૧૯૯૯માં આવેલી તેમના પિતા ઋષિ કપૂરની ફિલ્મ આ અબ લૌટ ચલેંમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મ દરમિયાન બંને વચ્ચેનો સંબંધ વધુ ગાઢ બન્યો હતો. <ref name="ibn interview">{{cite web |last=Masand |first=Rajeev |title=બાળપણમાં હું પિતાથી ખૂબ ડરતો હતો |url=http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |publisher=CNN-IBN |date=1 October 2007 |access-date=9 September 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009233647/http://ibnlive.in.com/news/as-a-kid-i-used-to-be-petrified-of-dad-ranbir/49658-8.html |archive-date=9 October 2013 }}</ref> === શિક્ષણ === શાળાકીય શિક્ષણ બાદ રણબીરે એચ. આર. કોલેજ ઑફ કોમર્સ એન્ડ ઇકોનોમિક્સમાંથી પ્રી-યુનિવર્સિટી શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ ફિલ્મ નિર્માણનો અભ્યાસ કરવા [[ન્યૂ યૉર્ક (શહેર)|ન્યૂયોર્ક]] ગયા, જ્યાં તેમણે સ્કૂલ ઑફ વિઝ્યુઅલ આર્ટ્સમાં અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે લી સ્ટ્રાસબર્ગ થિયેટર એન્ડ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં મેથડ એક્ટિંગની તાલીમ લીધી.<ref>{{cite web |last=Roy |first=Gitanjali |title=રણબીર કપૂર કોણ છે? |url=http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |publisher=NDTV |date=28 September 2012 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209181038/http://www.ndtv.com/article/people/who-is-ranbir-kapoor-267274 |archive-date=9 February 2013 }}</ref> ફિલ્મ સ્કૂલમાં અભ્યાસ દરમિયાન તેમણે ''પૅશન ટુ લવ'' અને ''ઇન્ડિયા ૧૯૬૪'' નામની બે ટૂંકી ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું અને તેમાં અભિનય પણ કર્યો હતો. ન્યૂયોર્કમાં એકલા રહેવાનો અનુભવ અને ફિલ્મ સ્કૂલ દરમિયાન થયેલા અનુભવોને કારણે તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં કારકિર્દી બનાવવાનો નિર્ણય લીધો.<ref name="natural">{{cite news |last=Bamzai |first=Kaveree |title=રણબીર કપૂર: ધ નેચરલ |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20100621-ranbir-kapoor-the-natural-743183-2010-06-10 |work=ઇન્ડિયા ટુડે |date=11 June 2010 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901135438/http://indiatoday.intoday.in/story/ranbir-kapoor-the-natural/1/101164.html |archive-date=1 September 2013 }}</ref> મુંબઈ પરત ફર્યા બાદ રણબીરે સંજય લીલા ભણસાલીની ૨૦૦૫ની ફિલ્મ ''બ્લૅક''માં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. == કારકિર્દી == === શરૂઆતી સંઘર્ષ અને સફળતા (૨૦૦૮-૨૦૧૦) === સંજય લીલા ભણસાલીની ફિલ્મ બ્લૅકમાં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યા બાદ રણબીરે ભણસાલીની જ આગામી ફિલ્મ સાવરિયામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવીને અભિનેતા તરીકે પોતાની ફિલ્મી કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ફિલ્મમાં તેમના પાત્રને તેમના દાદા રાજ કપૂરે ભજવેલી યાદગાર ભટકતા પાત્રોની શ્રદ્ધાંજલિરૂપે લખવામાં આવ્યું હતું. સાવરિયાનું નિર્માણ હોલીવુડના મોટા સ્ટુડિયો સોની પિક્ચર્સ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તે મોટા બજેટમાં બનેલી ફિલ્મ હતી. જોકે, ફિલ્મની રજૂઆત અન્ય એક મોટી ફિલ્મ સાથે ટકરાતાં તે બૉક્સ ઑફિસ પર નિષ્ફળ રહી હતી. તેમ છતાં, ફિલ્મે તેની રિલીઝ ના દિવસે આશરે ત્રણ કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. સાવરિયાની નિષ્ફળતા બાદ રણબીરે યશ રાજ ફિલ્મ્સના બેનર હેઠળ બનેલી બચના એ હસીનોમાં કામ કર્યું. આ ફિલ્મની રિલીઝ તે સમયના મોટા અભિનેતા [[સલમાન ખાન]] ની ગોડ તુસ્સી ગ્રેટ હો સાથે થઈ હતી. તેને ટક્કર આપીને હરાવીને બચના એ હસીનોએ બૉક્સ ઑફિસ પર સારો દેખાવ કર્યો અને રણબીરને કારકિર્દીની પ્રથમ સફળ ફિલ્મ મળી. ૨૦૦૯માં રણબીર કપૂરની ત્રણ ફિલ્મો રિલીઝ થઈ હતી. તેમાંની એક અયાન મુખર્જી દ્વારા દિગ્દર્શિત અને ધર્મા પ્રોડક્શન્સ દ્વારા નિર્મિત ફિલ્મ વેક અપ સિડ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે સિદ્ધાર્થ “સિડ” મહેરાની ભૂમિકા ભજવી હતી. સિડ એક શ્રીમંત અને આળસુ યુવક હોય છે, જેના જીવનમાં એક મહત્વાકાંક્ષી પત્રકાર સાથે મુલાકાત થયા બાદ અનેક ફેરફારો આવે છે. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર સામાન્ય રીતે સફળ રહી હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને વિવેચકો અને દર્શકો તરફથી વધુ માન્યતા મળી અને આજે તેને હિન્દી સિનેમાની કલ્ટ ફિલ્મોમાંની એક તરીકે જોવામાં આવે છે. કપૂરની બીજી રિલીઝ ફિલ્મ જાણીતા દિગ્દર્શક રાજકુમાર સંતોષીની રોમેન્ટિક કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની હતી. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર મોટી સુપરહીટ સાબિત થઈ હતી. તે ૨૦૦૯ની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર હિન્દી ફિલ્મોમાંની એક હતી અને રણબીરની વિશ્વભરમાં ₹૧૦૦ કરોડથી વધુની કમાણી કરનાર પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મની સફળતાથી રણબીર કપૂરની બોલિવૂડમાં એક અગ્રણી યુવા સ્ટાર તરીકેની ઓળખ વધુ મજબૂત બની. તે વર્ષની કપૂરની છેલ્લી રિલીઝ શિમિત અમીન દ્વારા દિગ્દર્શિત રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યર હતી. આ ડ્રામા ફિલ્મમાં તેમણે એક એવા શીખ યુવકની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે સેલ્સમેન બનવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવે છે. અલગ પ્રકારની વાર્તા અને વિષયવસ્તુ ધરાવતી આ ફિલ્મ તે સમયના દર્શકોને ખાસ આકર્ષી શકી નહોતી અને બૉક્સ ઑફિસ પર એવરેજ સાબિત થઈ હતી. જોકે, સમય જતાં ફિલ્મને દર્શકો અને વિવેચકો તરફથી નવી ઓળખ મળી અને આજે તેને કલ્ટ ક્લાસિક તરીકે જોવામાં આવે છે. ફિલ્મમાં વ્યવસાયિક જગત, કાર્યસ્થળની રાજનીતિ અને ભ્રષ્ટાચાર જેવા વિષયોને પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ૫૫મા ફિલ્મફેર પુરસ્કારોમાં ૨૦૦૯માં રિલીઝ થયેલી તેમની ત્રણેય ફિલ્મો વેક અપ સિડ, અજબ પ્રેમ કી ગઝબ કહાની અને રૉકેટ સિંહ: સેલ્સમેન ઑફ ધ યરમાં કરેલા અભિનય માટે રણબીરને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા (વિવેચક)નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ૨૦૧૦માં રણબીરે પ્રકાશ ઝાની મોટા બજેટની રાજકીય એક્શન-ડ્રામા ફિલ્મ રાજનીતિમાં સમર પ્રતાપની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ફિલ્મમાં તેમના સાથે દિગ્ગજ કલાકાર નાનાં પાટેકર, [[અજય દેવગણ]], મનોજ બાજપાઈ અને અર્જુન રામપાલ પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. રાજનીતિની વાર્તા ભારતીય મહાકાવ્ય મહાભારત અને હૉલિવૂડની ક્લાસિક ફિલ્મ [[ધ ગોડફાધર (ફિલ્મ)|ધ ગૉડફાધર]]<nowiki/>થી પ્રેરિત હતી. રણબીરનું સમર પ્રતાપનું પાત્ર પણ મહાભારતના અર્જુન અને ધ ગૉડફાધરના માઈકલ કોર્લિઓનના પાત્રોની લાક્ષણિકતાઓના મિશ્રણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બૉક્સ ઑફિસ પર મોટી સુપરહિટ સાબિત થઈ હતી અને રણબીરના અભિનયની પણ ખૂબ પ્રશંસા થઈ હતી. ધ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાની નીખત કાઝમીએ તેમના અભિનયની પ્રશંસા કરતાં લખ્યું હતું કે ફિલ્મનો મુખ્ય ભાર રણબીર કપૂરના પાત્ર પર રહે છે અને તેમણે ખૂબ જ સંયમિત અભિનય દ્વારા પાત્રને અસરકારક રીતે રજૂ કર્યું <ref>{{cite news |last=Kazmi |first=Nikhat |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Raajneeti/movie-review/6007822.cms |title=રાજનીતિ — ફિલ્મ સમીક્ષા |work=ધ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા |date=3 June 2010 |access-date=9 September 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120820214326/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Raajneeti/movie-review/6007822.cms |archive-date=20 August 2012 }}</ref>, આ ફિલ્મ કપૂરની કારકિર્દીની પ્રથમ પરિપક્વ ફિલ્મોમાંની એક હતી. અગાઉની ફિલ્મોમાં તેઓ મોટાભાગે રોમેન્ટિક હીરો તરીકે જોવા મળ્યા હતા, જ્યારે આ ફિલ્મમાં તેમણે પહેલીવાર ગંભીર અને રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="India Today mature role">{{cite web |last=Roy |first=Gitanjali |title=રાજનીતિ મારી પ્રથમ પરિપક્વ ભૂમિકા છે: રણબીર |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/rajneeti-is-my-first-mature-role-ranbir-60596-2009-11-10 |publisher=ઇન્ડિયા ટુડે |date=11 November 2009 |access-date=9 September 2026 }}</ref> તે જ વર્ષે રણબીરે દિગ્દર્શક સિદ્ધાર્થ આનંદ સાથે બીજી વખત કામ કર્યું હતું. તેમની અગાઉની ફિલ્મ બચના એ હસીનો બાદ બંનેની બીજી ફિલ્મ અંજાના અંજાની હતી, જેમાં રણબીરે પ્રિયંકા ચોપરા સાથે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મની વાર્તા બે અજાણ્યા લોકોની આસપાસ ફરે છે, જેઓ નવા વર્ષની પૂર્વસંધ્યાએ આત્મહત્યા કરવાનો નિર્ણય લે છે. અંજાના અંજાની બૉક્સ ઑફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી, પરંતુ વિવેચકો તરફથી તેને ખાસ પ્રશંસા મળી નહોતી. === ઉદય અને લોકપ્રિયતા (૨૦૧૧–૨૦૧૩) === બાળ ફિલ્મ ચિલ્લર પાર્ટી (૨૦૧૧)માં આઇટમ સૉન્ગમાં દેખાયા બાદ, તે જ વર્ષે રણબીરે ઇમ્તિયાઝ અલીની મ્યુઝિકલ રોમેન્ટિક ડ્રામા ફિલ્મ રૉકસ્ટારમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે ફિલ્મમાં જનાર્દન જાખર ઉર્ફે ‘જોર્ડન’નું પાત્ર ભજવ્યું હતું. રૉકસ્ટાર બૉક્સ ઑફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી, પરંતુ સમય જતાં ફિલ્મને વિવેચકો અને દર્શકો તરફથી નોંધપાત્ર પ્રશંસા મળી અને તે કલ્ટ ફિલ્મ તરીકે ઓળખાવા લાગી. ૨૦૨૪માં ફિલ્મ ફરી રિલીઝ કરવામાં આવી હતી, જ્યાં તેને દર્શકોનો સારો પ્રતિસાદ મળ્યો અને તેણે ફરીથી સારી કમાણી કરી, કપૂરે ભજવેલું પાત્ર હિન્દી સિનેમાના મુખ્ય અભિનેતા દ્વારા કરવામાં આવેલા સૌથી ઉત્કૃષ્ટ અભિનયોમાંનું એક ગણાયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/1610801/review-review-rockstar-is-as-fulfilling-as-an-effective-crescendo |title=રૉકસ્ટાર: અસરકારક ક્રેસેન્ડો જેટલી જ સંતોષકારક |publisher=ડીએનએ |date=11 November 2011 |access-date=9 September 2026 }}</ref> આ ભૂમિકા માટે તેમણે ૫૭મા ફિલ્મફેર પુરસ્કાર સમારોહમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા (વિવેચક) બંને પુરસ્કારો જીત્યા હતા. ઉપરાંત, તેમને સ્ક્રીન અને આઈફા પુરસ્કારોમાં પણ શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commonscat|Ranbir Kapoor|રણબીર કપૂર}} * {{imdb name|id=1633541}} [[શ્રેણી:મુંબઈના લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેતા]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૮૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કાર વિજેતા]] c8oaqg36vw6u5jitjaw44glj87ubodi 3 155189 905128 905117 2026-09-09T12:36:32Z Dsvyas 561 /* રદ કરવા માટે અંકિત */ નવો વિભાગ 905128 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Sevageet}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૬:૩૭, ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) == રદ કરવા માટે અંકિત == શ્રી. સેવાગીત, વિકિપીડિયામાં તમારું સ્વાગત છે. આજે તમે બનાવેલાં ત્રણ પાનાં [[:બીના મિસ્ત્રી]], [[:મૌલી દવે]] અને [[:મેહુલ સુરતી]] રદ કરવા માટે અંકિત કરવામાં આવ્યાં છે, એટલે કે ડિલિટ કરવા માટે માર્ક કરવામાં આવ્યાં છે. આ ત્રણેય લેખોની વિષયવસ્તુ અને પાત્રો વિકિપીડિયાના નોંધપાત્રતાના માપદંડમાં ઊણા ઉતરે છે. તમે નવા સભ્ય છો માટે મહેરબાની કરી ને ઉપરોક્ત સ્વાગત સંદેશાને પૂરેપૂરો વાંચી જાઓ, તેમાં આપેલી કડીઓ પરના નીતિ વિષયક અને અન્ય માર્ગદર્શક લેખો તથા લખાણો વાંચો, પહેલા થોડા પાનાઓની મુલાકાત લો, અહિં શું અને કેવી રીતે લખાય છે તેની જાણકારી મેળવો અને પછી નવાં પાનાં બનાવવાની શરુઆત કરો. વિકિપીડિયામાં દરેક પ્રકારની જાહેરાત/પ્રમોશનલ મટિરિયલ પ્રતિબંધિત છે એ વાતની પણ જાણ રાખજો. આશા રાખું છું કે આપ કોઈ સ્થાપિત હિત માટે અહિં પાનાં બનાવવાનું કામ નહીં કરો અને વિકિપીડિયાની નીતિઓ અનુસાર નાના યોગદાનોથી શરુઆત કરી ને સમુદાયને ઉપયોગી થાય તેવા ઉમેરણો કરતા રહેશો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૮:૦૬, ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 768hka0h9a2vdkwpg8n73l7xgnqv5tb 0 155190 905124 905123 2026-09-09T12:29:33Z Dsvyas 561 રદ કરવા માટે અંકિત 905124 wikitext text/x-wiki {{હટાવો|નોંધપાત્રતાનો અભાવ, અત્યંત ટૂંકો લેખ|તારીખ=૨૦૨૬-૦૯}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Short description|ગાયિકા}} {{Infobox musical artist | background = solo_singer | name = Bina Mistry | birth_place = [[તાન્ઝાનિયા]] | origin = [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] | genre = Bhangra, Indian pop | occupation = Singer, DJ, Record producer | years_active = }} '''બીના મિસ્ત્રી''' હિન્દી અને ગુજરાતી ગાયિકા છે, જે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં રહે છે.<ref>{{Cite web |title=Bina Mistry |url=https://www.discogs.com/artist/1640576-Bina-Mistry |website=Discogs |access-date=9 September 2026 |language=en}}</ref> તેઓ "Hot Hot Hot" ગીત માટે જાણીતા છે, જે 2002ની ફિલ્મ ''Bend It Like Beckham''ના સાઉન્ડટ્રેકમાં સામેલ હતું. == પ્રારંભિક જીવન == બીના મિસ્ત્રીનો જન્મ [[તાન્ઝાનિયા]] માં ભારતીય માતા-પિતાને ત્યાં થયો હતો અને બાદમાં તેઓ [[લંડન]] ગયા હતા. સંગીત ક્ષેત્રે પ્રવેશ કરતાં પહેલાં તેમણે મર્ચન્ટ બેન્કિંગ ક્ષેત્રમાં કામ કર્યું હતું. == સંગીત કારકિર્દી == બીના મિસ્ત્રીએ હિન્દી રિમિક્સ સંગીતથી પોતાની રેકોર્ડિંગ કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. તેમણે ગાયક બાલી બ્રહ્મભટ્ટ સાથે ''Cha Party'' નામનું રિમિક્સ આલ્બમ કર્યું હતું. બાદમાં તેમણે હરિહરન દ્વારા સંગીતબદ્ધ ગઝલ આલ્બમ ''Ajnabee''માં પણ કામ કર્યું હતું. તેમનું "Hot Hot Hot" ગીત Arrowના મૂળ સોકા ગીતનું હિન્દી ભાષાનું રૂપાંતર હતું. આ ગીત ''Bend It Like Beckham''ના સાઉન્ડટ્રેકમાં સામેલ થયું હતું.<ref>{{Cite web |url=https://www.tribuneindia.com/1999/99jan09/saturday/head6.htm |title=The Tribune...Saturday Plus Head |website=The Tribune |access-date=9 September 2026}}</ref> તેમણે ''Lollipop'' (1998) અને ''Hey Ji Re'' (2000) સહિતના સંગીત આલ્બમોમાં પણ કામ કર્યું હતું. == ડિસ્કોગ્રાફી == === આલ્બમ === * ''Lollipop'' (1998) * ''Hey Ji Re'' (2000) == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.imdb.com/name/nm2293610 Bina Mistry on IMDb] == સંદર્ભો == {{Reflist}} 1c6bfq7d1z7wr3pax0rhc7lnnfscnoa 0 155191 905125 905119 2026-09-09T12:29:37Z Dsvyas 561 રદ કરવા માટે અંકિત 905125 wikitext text/x-wiki {{હટાવો|નોંધપાત્રતાનો અભાવ, બિનગુજરાતી શબ્દો સાથે, સંભવતઃ મશિનભાષાંતરિત લેખ|તારીખ=૨૦૨૬-૦૯}} {{short description|ભારતીય ગાયિકા, અભિનેત્રી, નૃત્યાંગના અને ટેલિવિઝન હોસ્ટ}} {{Infobox musical artist | name = મૌલી દવે | background = solo_singer | image = Mauli Dave at Khatron Ke Khiladi 2011 Press Conference.jpg | caption = 2011માં ''Khatron Ke Khiladi''ની પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન મૌલી દવે | birth_date = 3 જૂન 1987 | birth_place = [[અમદાવાદ]], ગુજરાત, ભારત | origin = [[અમદાવાદ]], ગુજરાત, ભારત | occupation = ગાયિકા, નૃત્યાંગના, હોસ્ટ, અભિનેત્રી | years_active = 2004–2014 | instrument = ગાયન, તબલા | genre = ફિલ્મી, બોલિવૂડ }} '''મૌલી દવે''' (જન્મ 3 જૂન 1987) ભારતીય ગાયિકા, અભિનેત્રી, નૃત્યાંગના અને ટેલિવિઝન હોસ્ટ છે.<ref>{{cite news |title=B'DaySpl: 'सारेगामापा' फेम मौली दवे को इस गाने ने बना दिया था रातोंरात स्टार |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/saregamapa-fame-mauli-dave-birthday-and-this-song-made-her-superhit |work=Amar Ujala |date=3 June 2019 |access-date=9 September 2026 |language=hi}}</ref> તેઓ ''Sa Re Ga Ma Pa Challenge 2007''માં સ્પર્ધક તરીકે ભાગ લીધો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/saregamapa/MauliDav.html |title=Zee Sa Re Ga Ma Pa Challenge |website=Rediff.com |access-date=9 September 2026}}</ref> તેઓ 2004માં ''Boogie Woogie – Chalo America''ની ફાઇનલિસ્ટ પણ રહ્યાં હતાં. 2007માં તેમને Miss Teen India Texasનો ખિતાબ મળ્યો હતો.<ref>{{cite news |title=Mauli Dave is back! |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/news-and-interviews/Mauli-Dave-is-back/articleshow/11303134.cms |work=The Times of India |date=30 December 2011 |access-date=9 September 2026}}</ref> 19 વર્ષની ઉંમરે મૌલી દવે સંગીત અને અભિનય ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવવા માટે મુંબઈ ગયા હતાં. 2008માં તેમણે ''Rock-N-Roll Family'' નામના ઝી નેટવર્કના ડાન્સ શોને હોસ્ટ કર્યો હતો. તેમણે ''Ek Anhonee''માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી અને ''Fear Factor: Khatron Ke Khiladi 4''માં ભાગ લઈને રનર-અપનું સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Mauli-D-is-back/articleshow/11303134.cms |title=Mauli Dave is back! |work=The Times of India |access-date=9 September 2026}}</ref> == ''Sa Re Ga Ma Pa Challenge 2007'' == ''Sa Re Ga Ma Pa Challenge 2007'' માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ઓડિશન યોજાયા ત્યારે મૌલી દવેએ અમેરિકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે ઓડિશન આપ્યું હતું. અમેરિકામાં અનેક ઓડિશન રાઉન્ડ બાદ તેમણે મુંબઈમાં પણ ઓડિશન આપ્યું અને "Mayya Mayya" ગીતની રજૂઆત બાદ પસંદગી થઈ હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Music/Mikey-McCleary-to-jam-with-Shalmali-Kholgade-Mauli-Dave/Article1-1110816.aspx |title=Mikey McCleary to jam with Shalmali Kholgade, Mauli Dave |work=Hindustan Times |date=23 August 2013 |access-date=9 September 2026}}</ref> તેમને ગાયક અને સંગીતકાર બપ્પી લાહિરીએ માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. તેઓ સ્પર્ધાના ટોચના 10 સ્પર્ધકોમાં પહોંચ્યા હતાં. == પુરસ્કારો અને નામાંકન == * 2007માં Miss Teen India Texasનો ખિતાબ મેળવ્યો. * 2009–2010માં "Agre Ka Ghaghra" ગીત માટે Stardust Awardsમાં Upcoming Debutant Singer માટે નામાંકન. * 2009–2010માં ''Love Ka Tadka''ના ટાઇટલ ગીત માટે Music Mirchi Awardsમાં Upcoming Singer Female માટે નામાંકન. * 2010માં Gujarati Garvvati Awardsમાં Upcoming Singerનો પુરસ્કાર. == સંદર્ભો == {{Reflist}} o77ifkunfzae6rfwjq0zlptisr731mt 905136 905125 2026-09-09T14:11:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905136 wikitext text/x-wiki {{હટાવો|નોંધપાત્રતાનો અભાવ, બિનગુજરાતી શબ્દો સાથે, સંભવતઃ મશિનભાષાંતરિત લેખ|તારીખ=૨૦૨૬-૦૯}} {{short description|ભારતીય ગાયિકા, અભિનેત્રી, નૃત્યાંગના અને ટેલિવિઝન હોસ્ટ}} {{Infobox musical artist | name = મૌલી દવે | background = solo_singer | image = Mauli Dave at Khatron Ke Khiladi 2011 Press Conference.jpg | caption = 2011માં ''Khatron Ke Khiladi''ની પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન મૌલી દવે | birth_date = 3 જૂન 1987 | birth_place = [[અમદાવાદ]], ગુજરાત, ભારત | origin = [[અમદાવાદ]], ગુજરાત, ભારત | occupation = ગાયિકા, નૃત્યાંગના, હોસ્ટ, અભિનેત્રી | years_active = 2004–2014 | instrument = ગાયન, તબલા | genre = ફિલ્મી, બોલિવૂડ }} '''મૌલી દવે''' (જન્મ 3 જૂન 1987) ભારતીય ગાયિકા, અભિનેત્રી, નૃત્યાંગના અને ટેલિવિઝન હોસ્ટ છે.<ref>{{cite news |title=B'DaySpl: 'सारेगामापा' फेम मौली दवे को इस गाने ने बना दिया था रातोंरात स्टार |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/saregamapa-fame-mauli-dave-birthday-and-this-song-made-her-superhit |work=Amar Ujala |date=3 June 2019 |access-date=9 September 2026 |language=hi}}</ref> તેઓ ''Sa Re Ga Ma Pa Challenge 2007''માં સ્પર્ધક તરીકે ભાગ લીધો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/saregamapa/MauliDav.html |title=Zee Sa Re Ga Ma Pa Challenge |website=Rediff.com |access-date=9 September 2026}}</ref> તેઓ 2004માં ''Boogie Woogie – Chalo America''ની ફાઇનલિસ્ટ પણ રહ્યાં હતાં. 2007માં તેમને Miss Teen India Texasનો ખિતાબ મળ્યો હતો.<ref>{{cite news |title=Mauli Dave is back! |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/news-and-interviews/Mauli-Dave-is-back/articleshow/11303134.cms |work=The Times of India |date=30 December 2011 |access-date=9 September 2026}}</ref> 19 વર્ષની ઉંમરે મૌલી દવે સંગીત અને અભિનય ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવવા માટે મુંબઈ ગયા હતાં. 2008માં તેમણે ''Rock-N-Roll Family'' નામના ઝી નેટવર્કના ડાન્સ શોને હોસ્ટ કર્યો હતો. તેમણે ''Ek Anhonee''માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી અને ''Fear Factor: Khatron Ke Khiladi 4''માં ભાગ લઈને રનર-અપનું સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Mauli-D-is-back/articleshow/11303134.cms |title=Mauli Dave is back! |work=The Times of India |access-date=9 September 2026}}</ref> == ''Sa Re Ga Ma Pa Challenge 2007'' == ''Sa Re Ga Ma Pa Challenge 2007'' માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ઓડિશન યોજાયા ત્યારે મૌલી દવેએ અમેરિકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે ઓડિશન આપ્યું હતું. અમેરિકામાં અનેક ઓડિશન રાઉન્ડ બાદ તેમણે મુંબઈમાં પણ ઓડિશન આપ્યું અને "Mayya Mayya" ગીતની રજૂઆત બાદ પસંદગી થઈ હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Music/Mikey-McCleary-to-jam-with-Shalmali-Kholgade-Mauli-Dave/Article1-1110816.aspx |title=Mikey McCleary to jam with Shalmali Kholgade, Mauli Dave |work=Hindustan Times |date=23 August 2013 |access-date=9 September 2026 |archive-date=23 ઑગસ્ટ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823012301/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Music/Mikey-McCleary-to-jam-with-Shalmali-Kholgade-Mauli-Dave/Article1-1110816.aspx |url-status=dead }}</ref> તેમને ગાયક અને સંગીતકાર બપ્પી લાહિરીએ માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. તેઓ સ્પર્ધાના ટોચના 10 સ્પર્ધકોમાં પહોંચ્યા હતાં. == પુરસ્કારો અને નામાંકન == * 2007માં Miss Teen India Texasનો ખિતાબ મેળવ્યો. * 2009–2010માં "Agre Ka Ghaghra" ગીત માટે Stardust Awardsમાં Upcoming Debutant Singer માટે નામાંકન. * 2009–2010માં ''Love Ka Tadka''ના ટાઇટલ ગીત માટે Music Mirchi Awardsમાં Upcoming Singer Female માટે નામાંકન. * 2010માં Gujarati Garvvati Awardsમાં Upcoming Singerનો પુરસ્કાર. == સંદર્ભો == {{Reflist}} ds3rnomnbmtzbrt0xe43839z89a3fqi 0 155192 905126 905122 2026-09-09T12:29:44Z Dsvyas 561 રદ કરવા માટે અંકિત 905126 wikitext text/x-wiki {{હટાવો|નોંધપાત્રતાનો અભાવ, અત્યંત ટૂંકો લેખ|તારીખ=૨૦૨૬-૦૯}} {{Short description|સંગીતકાર અને ગાયક}}{{Infobox person | name = મેહુલ સુરતી | image = Mehul Surti At Gujarat Literature Festival.jpg | caption = 2019માં ગુજરાત લિટરેચર ફેસ્ટિવલ ખાતે મેહુલ સુરતી | birth_date = 16 નવેમ્બર 1977 | birth_place = [[સુરત]], ગુજરાત, ભારત | occupation = સંગીતકાર, ગાયક | years_active = 1999–હાલ }} '''મેહુલ સુરતી''' (જન્મ 16 નવેમ્બર 1977) ભારતીય સંગીતકાર અને ગાયક છે. તેઓ ગુજરાતી ફિલ્મો અને નાટકો માટે સંગીત આપવા માટે જાણીતા છે.<ref>{{Cite web|date=2024-09-16|title=ગુજરાતી મ્યુઝિક ડાયરેક્ટર મેહુલ સુરતી વિશે જાણો|url=https://tv9gujarati.com/web-stories/know-about-gujarati-music-director-mehul-surti|access-date=2026-09-09|website=Tv9 Gujarati|language=gu}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2025-05-19|title=Mehul Surti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mehul_Surti&oldid=1291134832|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> તેમણે ''Kevi Rite Jaish'', ''Vitamin She'', ''Montu Ni Bittu'', ''Short Circuit'' અને ''Hellaro'' સહિતની ગુજરાતી ફિલ્મો માટે સંગીત આપ્યું છે. તેઓ કિરાણા ઘરાણા અને મેવાતી ઘરાણાની સંગીત પરંપરામાં પ્રશિક્ષિત છે અને વિવિધ ગુજરાતી કવિઓની 200થી વધુ કવિતાઓને સંગીતબદ્ધ કરી છે. ''Kevi Rite Jaish'' માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સંગીતકારનો Transmedia Gujarati Screen & Stage Award મળ્યો હતો.<ref name="dna">{{cite web|last=Nainani|first=Hina|date=2013-03-12|title='Kevi Rite Jaish' showed the way!|url=http://epaper.dnaindia.com/story.aspx?id=21846&boxid=27736&ed_date=2013-03-12&ed_code=1310009&ed_page=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714051758/http://epaper.dnaindia.com/story.aspx?id=21846&boxid=27736&ed_date=2013-03-12&ed_code=1310009&ed_page=1|archive-date=2015-07-14|access-date=2026-09-09|website=DNA}}</ref> ''Montu Ni Bittu'' માટે તેમને GIFAમાં શ્રેષ્ઠ સંગીતકારનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref name="vtv">{{cite web|date=2020-04-11|title=GIFA ગુજરાતી સીને એવોર્ડ્સ જુઓ કઈ ફિલ્મો, કલાકારો, ગાયકોએ એવોર્ડ જીત્યા|url=https://www.vtvgujarati.com/news-details/list-of-winner-of-gifa-2019-know-which-of-your-favorite-artists-won-awards|access-date=2026-09-09|website=VTV Gujarati|language=gu}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} e6roha022dtpscs8pm63yzkt7x26odz 3 155193 905138 2026-09-09T15:15:38Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905138 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kargathiya Amisha Hirabhai}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૪૫, ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) q4w69bshp2xlfq00m82smmramucmtcg 3 155196 905150 2026-09-09T23:01:21Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[Template:Welcome|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905150 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Trees Transplantation}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૪:૩૧, ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) amd1b74hrek0tozqqpjqdys8don12yo 3 155197 905152 2026-09-10T01:31:40Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905152 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Thakor anil 700}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૭:૦૧, ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 4mmk0pfyvoo9ya1qn4ojsq78tdjz4k4 3 155198 905155 2026-09-10T06:51:55Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905155 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Mr jadeja 315}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૨૧, ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) fux69t726y3h5v4x31ytdaoxn4fwsew