વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 4 774 905352 905321 2026-09-16T16:39:35Z Dsvyas 561 /* Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon */ ભારતીય સમય સુધાર્યો 905352 wikitext text/x-wiki <!-- -->{{/શીર્ષક}}<!-- --> <!-- મહેરબાની કરી આ લીટી અને તેની ઉપરનું લખાણ હટાવવું નહી --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ૦૧:૧૫, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> ૦૨:૩૧, ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ચર્ચા]])</bdi> ૧૬:૪૫, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ અરજીઓ ખુલ્લી == સૌને નમસ્કાર, વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ માટેની અરજીઓ હવે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ પરિષદ ૪ થી ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન કોચી, ભારત ખાતે યોજાશે. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ભારત, દક્ષિણ એશિયા અને અન્ય વિસ્તારોના વિકિમીડિયન્સ, સમુદાય આયોજકો અને યોગદાનકારોને એકત્રિત કરે છે. આ પરિષદ જોડાવા, શીખવા, અનુભવો વહેંચવા અને મુક્ત જ્ઞાન ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સહકાર આપવાનો ઉત્તમ અવસર છે. જો તમે વિકિમીડિયા પ્રોજેક્ટ્સમાં સક્રિય યોગદાનકાર છો અથવા સમુદાય પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા છો, તો તમને સ્કોલરશિપ માટે અરજી કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વિગતવાર જાહેરાત અહીં ઉપલબ્ધ છે. 🙂 અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ: ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ રાત્રે ૧૧:૫૯ (IST) અરજી કડી: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform વધુ માહિતી: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship]] કૃપા કરીને આ જાહેરાત તમારા સમુદાયના અન્ય સભ્યો સાથે પણ શેર કરો. આભાર. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ આયોજક ટીમ -[[સભ્ય:Gnoeee|Gnoeee]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gnoeee|ચર્ચા]]) ૦૨:૨૮, ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૪૨, ૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૧, ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૬:૨૭, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૨, ૧૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૨૨:૪૪, ૨૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|ચર્ચા]])</bdi> ૨૨:૪૧, ૨૩ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૮:૫૯, ૨૫ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration) અને પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions) હવે શરૂ થઈ ગયા છે == પ્રિય સમુદાય સભ્યો, અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે '''સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration)''' અને '''પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions)''' હવે શરૂ થઈ ગયા છે. WikiConference India 2026 નું આયોજન 4 થી 6 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન કેરળના કોચીમાં થશે. આ પરિષદમાં ભારત અને દક્ષિણ એશિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી વિકિમીડિયન, સમુદાય નેતાઓ, ડેવલપર, સંશોધકો અને મુક્ત જ્ઞાનમાં રસ ધરાવતા લોકો એકત્રિત થશે, જેથી તેઓ પરસ્પર જોડાઈ શકે, સહકાર આપી શકે અને પોતાના અનુભવ વહેંચી શકે. આ વર્ષની પરિષદની મુખ્ય થીમ છે: '''“જ્ઞાન કોમન્સનું પુનઃકલ્પન: વિકસતા વિકિમીડિયા પરિતંત્રમાં સમુદાય નેતૃત્વ”''' કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) ના વધતા પ્રભાવ અને જ્ઞાન નિર્માણની નવી પદ્ધતિઓ જેવા ઝડપી ટેક્નોલોજીકલ પરિવર્તનો વચ્ચે, આ પરિષદ સમુદાય નેતૃત્વ, જ્ઞાન સમાનતા, પ્રાદેશિક ભાષાઓ, મુક્ત જ્ઞાન અને ભારત તથા દક્ષિણ એશિયામાં વિકિમીડિયાના ભવિષ્ય અંગે ચર્ચા કરવા માટે એક મંચ પૂરું પાડશે. === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી માટેની અરજી હવે Pretix પર ખુલ્લી છે. '''નોંધણી ફોર્મ:''' <nowiki>https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/</nowiki> '''વિગતો અને પાત્રતા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration</nowiki> === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ હવે Eventyay પર ખુલ્લું છે. અમે વર્કશોપ, ચર્ચા સત્રો, પેનલ ચર્ચાઓ, પરસ્પર ક્રિયાત્મક સત્રો, લાઇટનિંગ ટોક્સ અને પોસ્ટર પ્રસ્તુતિઓ માટે પ્રસ્તાવો આમંત્રિત કરીએ છીએ. તમે અનુભવી યોગદાનકર્તા હો કે નવા સમુદાય સભ્ય, તમારા વિચારો, અનુભવો અને શીખણો પરિષદના કાર્યક્રમને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે અને આંદોલનની મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓમાં યોગદાન આપી શકે છે. '''વિગતો અને માર્ગદર્શિકા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions</nowiki> '''પ્રસ્તાવ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ:''' 15 જુલાઈ 2026 WikiConference India 2026 વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી, જેમાં ભાગીદારીની વિગતો, મહત્વપૂર્ણ તારીખો, પરિષદના અપડેટ્સ અને પ્રસ્તાવ સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ સામેલ છે, તે માટે કૃપા કરીને સત્તાવાર જાહેરાત જુઓ. '''વિસ્તૃત જાહેરાત:''' <nowiki>https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/</nowiki> અમે તમામ સમુદાય સભ્યોને નોંધણી કરવા, પોતાના પ્રસ્તાવો મોકલવા અને આ જાહેરાતને પોતાના સમુદાય અને નેટવર્કમાં શેર કરવા વિનંતી કરીએ છીએ. સાદર, '''WikiConference India 2026 આયોજન ટીમ''' [[સભ્ય:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Amrit Sufi|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૩, ૩૦ જૂન ૨૦૨૬ (IST) == Reminder: WikiConference India 2026 – Deadline on 15 July 2026 == Dear Community Members, This is a friendly reminder that the deadline for '''Self-funded Registration''' and the '''Call for Submissions''' for '''WikiConference India 2026''' is '''15 July 2026'''. === Self-funded Registration === https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ === Call for Submissions === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions We invite proposals for workshops, discussions, panel sessions, interactive sessions, lightning talks, and poster presentations. === For more information === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 We encourage everyone to register, submit proposals, and share this reminder within your communities. Regards, '''WikiConference India 2026 Organizing Team''' [[સભ્ય:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gauri Guptaa|ચર્ચા]]) ૧૯:૨૯, ૭ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) ૧૭:૫૪, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[સભ્ય:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Shadabgdg|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૧, ૨૫ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Community Tech Task Force: Technical needs assessment for Indic communities == ''Please feel free to translate it into your language.'' </br> </br> Hello everyone, </br> </br> We hope you're doing well! </br> </br> The [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_MediaWiki_Developers_User_Group Indic_MediaWiki_Developers_User_Group] (IMDUG) is reaching out to Wikimedia communities across India to strengthen collaboration and better understand the technical needs of different language communities. Last year, we piloted [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Community_Task_Force_2025 Indic_Community_Task_Force_2025] initiative by engaging with two language communities to understand their technical challenges and identify opportunities for collaboration. Based on our learnings, experience, and the valuable insights we received, we are expanding the initiative this year to reach all Indic communities. Our goal is to reach every community and understand where technical support is most needed. === What are we looking for? === We invite your community to nominate one or two points of contact and share: *The name of your Wikimedia community. *A primary and alternate community contact. *Telegram usernames of the nominated contacts. *A brief overview of your community's technical challenges, needs, or priorities. </br> This could include areas such as: *Editing or patrolling workflows that could be improved. *Gadgets, tools, or bots that your community needs. *Template or interface-related challenges. *Technical barriers faced by contributors. *Any other broad technical priorities for your community. === How to participate === Please fill out the community response [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdhpPdn0qgHkEiYZCXEumpV-WNWm6n8bZdfR6TIkGTcbuBOew/viewform?usp=dialog form] by '''18th August'''. If your community prefers, you are also welcome to reply directly on this message. === What happens next? === The information collected will help us: *Build a network of community contacts for future technical collaboration. *Understand and prioritize the technical needs of Indic Wikimedia communities. *Plan focused technical support and community engagement activities. *Connect communities with developers and relevant technical initiatives where appropriate. </br> Please note that while we will carefully review every submission, our ability to provide support will depend on the complexity of the request, available expertise within the User Group, volunteer bandwidth, and available resources. Although we may not be able to address every request immediately, we will make every effort to prioritize and support as many community needs as possible, and where appropriate, connect communities with the relevant developers or technical channels. We look forward to working more closely with your community! </br> '''Best wishes,''' </br> [[User:Kalli navya|Navya sri Kalli]] </br> ''On behalf of the Indic MediaWiki Developers User Group (IMDUG)'' == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- [[સભ્ય:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Kuldeepburjbhalaike|ચર્ચા]]) ૧૭:૨૫, ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) == “વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)” વિષય ઉપર લેખ બનાવવા અંગે સૂચન == નમસ્કાર, ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામે એક સ્વતંત્ર લેખ બનાવવાનો મને વિચાર છે. “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય ગુજરાતી અને સંસ્કૃતમાં વ્યાપક અર્થ છે, પરંતુ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ગુજરાતી ધાર્મિક સાહિત્યમાં, ખાસ કરીને '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''માં, તેનો ખૂબ વિશિષ્ટ અને વારંવાર ઉપયોગ થયો છે. આ ગ્રંથોમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ માત્ર “વિચાર”ના અર્થમાં નથી થતો, પરંતુ મન અને ઇન્દ્રિયોની દિશા અથવા પ્રવૃત્તિ તરીકે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વૃત્તિ વિષયોમાં ફેલાય છે, વિષયમાંથી પાછી વળે છે, ભગવાનના સ્વરૂપમાં જોડાય છે, અખંડ રહે છે વગેરે પ્રકારના પ્રયોગો જોવા મળે છે. પ્રસ્તાવિત લેખમાં નીચેના વિષયોનો સમાવેશ કરવાનો વિચાર છે: “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય શબ્દકોશીય અર્થ વચનામૃતમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ “અખંડ વૃત્તિ”ની સંકલ્પના વિષયોમાં ફેલાતી અને ભગવાનમાં એકત્ર થતી વૃત્તિ અંતર્દૃષ્ટિ, અનુલોમ અને પ્રતિલોમ સાથેનો સંબંધ વૃત્તિ અને વાસના વચ્ચેનો સંબંધ સ્વામીની વાતોમાં વૃત્તિનો વ્યવહારુ સાધનાત્મક ઉપયોગ વૃત્તિ અને “ચેતના” વચ્ચેનો અર્થભેદ વૃત્તિને સમજાવવા વચનામૃતમાં આપેલા પાણીના પ્રવાહ, અખંડ સેર વગેરે દૃષ્ટાંતો લેખ માટે મુખ્ય પ્રાથમિક સ્રોત તરીકે '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે જે તમામ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ને માનનારા વર્ગો માં માન્ય છે. સાથે ગુજરાતી શબ્દકોશો અને ઉપલબ્ધ સ્વતંત્ર શૈક્ષણિક/દ્વિતીય સ્રોતો પણ ઉમેરવાનો પ્રયત્ન રહેશે, જેથી લેખ વિકિપીડિયાની તટસ્થતા અને નોંધપાત્રતાની નીતિ અનુસાર રહી શકે. “વૃત્તિ” નામે સીધો લેખ બનાવવાને બદલે '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામ વધુ યોગ્ય લાગ્યું છે, કારણ કે “વૃત્તિ” શબ્દના યોગ, સંસ્કૃત અને સામાન્ય ગુજરાતી ભાષામાં પણ અન્ય અર્થો છે. આ વિષય સ્વતંત્ર લેખ તરીકે યોગ્ય છે કે તેને બીજા કોઈ લેખના વિભાગ તરીકે રાખવો વધુ યોગ્ય રહેશે તે અંગે સમુદાયના સભ્યોની સલાહ આવકાર્ય છે. જો સ્વતંત્ર લેખ યોગ્ય લાગે તો તૈયાર કરેલો મુસદ્દો પણ અહીં સમીક્ષા માટે મૂકી શકાય છે. આભાર. <!-- Template:Unsigned --><span class="autosigned" style="font-size:85%;">—&nbsp;આ [[વિકિપીડિયા:સહીઓ|સહી વગરની]] ટીપ્પણી [[User:Hd.gcet|Hd.gcet]] વડે ઉમેરાઇ હતી. ([[User talk:Hd.gcet#top|ચર્ચા]] • [[Special:Contributions/Hd.gcet|યોગદાનો]]) ૧૫:૫૧, ૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</span> == વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત વિષયક કાર્યશાળા યોજવા બાબત == ગુજરાતી વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત પર નવા સભ્યોને જોડવા તેમજ વર્તમાન સભ્યોને વિવિધ પ્રકારના યોગદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરવાના હેતુથી '''વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત વિષયક કાર્યાશાળા''' યોજવા અંગે સમુદાયમાં ચર્ચા કરવા માટે આ પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવે છે. કાર્યશાળામાં મુખ્યત્વે નીચેના વિષયો આવરી શકાય: - ગુજરાતી વિકિપીડિયાનો પરિચય અને તેમાં યોગદાન કરવાની રીત - નવા લેખોનું સર્જન, સંપાદન અને સુધારણા - વિશ્વસનીય સ્રોતો અને સંદર્ભોનો યોગ્ય ઉપયોગ - વિકિપીડિયાની નીતિઓ અને માર્ગદર્શિકાઓનો પરિચય - વિકિસ્રોતનો પરિચય અને તેનો ઉપયોગ - પુસ્તકો/સાહિત્યનું ડિજિટાઇઝેશન, પ્રૂફરીડિંગ અને વિકિસ્રોત પર પ્રકાશન - વિકિસ્રોત અને વિકિપીડિયા વચ્ચેનો સંબંધ તથા બંને પ્રકલ્પોમાં પરસ્પર ઉપયોગી યોગદાન - Wikimedia Commons પરથી મુક્ત છબીઓનો ઉપયોગ અને યોગ્ય રીતે અપલોડ/વર્ગીકરણ - નવા સભ્યો માટે પ્રાયોગિક સંપાદન સત્ર કાર્યશાળાને માત્ર વ્યાખ્યાન પૂરતી મર્યાદિત રાખવાને બદલે hands-on workshop તરીકે યોજવામાં આવે તો નવા સભ્યો પોતે લેખ સંપાદિત કરી શકે અથવા વિકિસ્રોત પર કોઈ પૃષ્ઠનું પ્રૂફરીડિંગ કરી શકે તે રીતે આયોજન કરી શકાય. આ ઉપરાંત, ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સ્થાનિક જ્ઞાન સાથે સંકળાયેલા વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, શિક્ષકો, સાહિત્યપ્રેમીઓ તથા નવા Wikimedia સભ્યોને ખાસ આમંત્રિત કરી શકાય. સમુદાયના સભ્યોના સૂચનો આમંત્રિત છે આ અંગે સભ્યોના સૂચનો આવકાર્ય છે: 1. શું આવી કાર્યશાળા યોજવી જોઈએ? :ઉ: ચોક્કસ યોજવી જોઈએ, વળી સમયાંતરે યોજતા રહેવું જોઈએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 2. કાર્યશાળાનો મુખ્ય વિષય/કેન્દ્રબિંદુ શું હોવો જોઈએ? :ઉ. આ કાર્યશાળામાં સંભવતઃ વિકિપીડીયા માટે તદ્દન નવા હોય એવા લોકો/વિદ્યાર્થીઓ જોડાવાની સંભાવના વધુ હોવાથી, કેન્દ્રબિંદુ તરીકે વિકિપીડિયા અને અન્ય પ્રકલ્પોની સમજ, વિકિપીડીયામાં શું કરી શકાય છે અને શું નથી કરી શકાતું, વગેરે જેવું પ્રારંભિક જ્ઞાન અને ઉપસ્થિત લોકો જાતે વિકિપીડિયામાં તત્ક્ષણ જોડાઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા અને ત્યાર બાદ ઓનલાઇન એડિટિંગ, આટલું હોવું જોઈએ એમ મારું માનવું છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 3. માત્ર વિકિપીડિયા, માત્ર વિકિસ્રોત કે બંને પ્રકલ્પોને સાથે રાખવા? :ઉ. અવશ્યપણે બન્ને પ્રકલ્પોને સાથે રાખી ને જ કાર્યશાળા કરીએ તો સારું.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 4. કાર્યશાળા ઑનલાઇન, ઑફલાઇન કે હાઇબ્રિડ સ્વરૂપે યોજવી? :ઉ. ઉપલબ્ધ સુવિધાના આધારે નક્કી કરી શકીએ, પરંતુ શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઑફલાઇન રાખવી, જેથી લોકો સદેહે પ્રત્યક્ષ હાજર રહી શકે અને એક જ સ્થળે ઉપસ્થિત હોવાથી તેમનું ધ્યાન આપણે આપતા હોઈએ તે વિગતો પર વધુ હોય. જો સુવિધા હોય તો એને હાઇબ્રિડ સ્વરુપે યોજી શકીએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 5. સંભવિત સ્થળ અને સમય અંગે સૂચનો. :ઉ. {{ping|Gazal world}}ના પ્રારંભિક પ્રસ્તાવ અનુસાર અમદાવાદ ખાતે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રાંગણમાં આ કાર્યશાળા યોજાય એવી ઑફલાઇન ચર્ચા થઈ હતી તેને વળગી રહીએ. એ સિવાયના કોઈ વિકલ્પો પણ હોય તો એની પણ મુલવણી કરી શકાય --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 6. કાર્યશાળામાં કયા અન્ય વિષયોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ? :ઉ. ભાર તો આપણે પ્રારંભિક યોગદાનોને જ આપીએ, પરંતુ એ ઉપરાંત વિકિપીડિયા પર સમયાંતરે યોજાતી સ્પર્ધાઓ, જેવીકે વિકિપીડિયા એશિયન મન્થ, વિકિ લવ્સ અર્થ/ફુડ/બર્ડ્સ/સાયન્સ, ફેમિનિઝમ એન્ડ ફોકલોર, વગેરે જેવી સ્પર્ધાઓને પણ આવરી શકીએ--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 7. કાર્યશાળાના આયોજન, તાલીમ અને માર્ગદર્શન માટે કોણ-કોણ સભ્યો સહયોગ આપી શકે? :ઉ. હું બધી જ રીતે સહયોગી થવા તૈયાર છું--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} સભ્યોના સૂચનોના આધારે કાર્યશાળાનું સ્વરૂપ, વિષયવસ્તુ અને આયોજન અંગે આગળની ચર્ચા કરી શકાય. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===સમર્થન=== <!--{{સમર્થન}} ઢાંચો ઉમેરી ને સમર્થન જાહેર કરી શકો છો, વધારાની ટિપ્પણી કરવાની છૂટ છે.--> # {{સમર્થન}} વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત – બંને પ્રકલ્પોનો સમાવેશ કરતી ઓફલાઇન કાર્યશાળા... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૬, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} અને આયોજક તરીકે સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૧૮, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} આયોજનમાં સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આવા પ્રકલ્પની જરૂરિયાત છે.—[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૭:૦૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આયોજન ખૂબ જરૂરી છે,--[[સભ્ય:સતિષચંદ્ર|સતિષચંદ્ર]] ([[સભ્યની ચર્ચા:સતિષચંદ્ર|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Meghdhanu|Meghdhanu]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Meghdhanu|ચર્ચા]]) ૧૯:૩૧, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} તાલીમ કાર્યશાળા વગેરેમાં પણ જે કંઈ મદદ કરી શકાય એમ હોય તે હું કરીશ. બધા પ્રકલ્પ માટે સંયુક્ત જ રાખશો. ઓફલાઇન આયોજન. સભ્યો પ્રકલ્પોમાં યોગદાન આપતા શીખી શકે તેના પર ભાર આપવો. [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૫, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૪, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૯:૦૫, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===વિરોધ=== <!--{{વિરુદ્ધ}} ઢાંચો ઉમેરી ને વિરોધ દર્શાવી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # ===તટસ્થ=== <!--{{તટસ્થ}} ઢાંચો ઉમેરી ને તમારો મત આપી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # == Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] <span class="mw-translate-fuzzy">[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.</span> આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય. તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2026-09-23|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ ૧૯:૩૦ કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે. દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.''' * {{#time:l j xg Y|2026-09-23|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં. * જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય. ''અન્ય અસરો'': * પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે. * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">We expect the code deployments to happen as any other week.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.</span> જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. '''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ૧૮:૨૮, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> :{{ping|Trizek (WMF)}}, Looks like the UTC to IST conversion has a slight error, 14:00 UTC should be 19:30 IST (as IST is 5 hours 30 min ahead of UTC) and not 20:30. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૦૨, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::Thank you for letting me know. We use [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|this centralized message]] and while we asked volunteer translators to review the new time, this is not guaranteed to be done. Perhaps you could help for the next time, by watching the page where the updates are made? This would be really nice! ::Regarding the message above, please edit it to have the right time on it: what really matters is that everyone gets the right information and the right time. I totally rely on you there! ::Thank you again, I really appreciate your help. [[સભ્ય:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Trizek (WMF)|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૧, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) i6twht8wm54btd7xihflltafv8rd8wh 905353 905352 2026-09-16T16:47:16Z Dsvyas 561 /* Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon */ ઉત્તર 905353 wikitext text/x-wiki <!-- -->{{/શીર્ષક}}<!-- --> <!-- મહેરબાની કરી આ લીટી અને તેની ઉપરનું લખાણ હટાવવું નહી --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ૦૧:૧૫, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> ૦૨:૩૧, ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ચર્ચા]])</bdi> ૧૬:૪૫, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ અરજીઓ ખુલ્લી == સૌને નમસ્કાર, વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ માટેની અરજીઓ હવે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ પરિષદ ૪ થી ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન કોચી, ભારત ખાતે યોજાશે. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ભારત, દક્ષિણ એશિયા અને અન્ય વિસ્તારોના વિકિમીડિયન્સ, સમુદાય આયોજકો અને યોગદાનકારોને એકત્રિત કરે છે. આ પરિષદ જોડાવા, શીખવા, અનુભવો વહેંચવા અને મુક્ત જ્ઞાન ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સહકાર આપવાનો ઉત્તમ અવસર છે. જો તમે વિકિમીડિયા પ્રોજેક્ટ્સમાં સક્રિય યોગદાનકાર છો અથવા સમુદાય પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા છો, તો તમને સ્કોલરશિપ માટે અરજી કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વિગતવાર જાહેરાત અહીં ઉપલબ્ધ છે. 🙂 અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ: ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ રાત્રે ૧૧:૫૯ (IST) અરજી કડી: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform વધુ માહિતી: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship]] કૃપા કરીને આ જાહેરાત તમારા સમુદાયના અન્ય સભ્યો સાથે પણ શેર કરો. આભાર. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ આયોજક ટીમ -[[સભ્ય:Gnoeee|Gnoeee]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gnoeee|ચર્ચા]]) ૦૨:૨૮, ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૪૨, ૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૧, ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૬:૨૭, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૨, ૧૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૨૨:૪૪, ૨૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|ચર્ચા]])</bdi> ૨૨:૪૧, ૨૩ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૮:૫૯, ૨૫ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration) અને પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions) હવે શરૂ થઈ ગયા છે == પ્રિય સમુદાય સભ્યો, અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે '''સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration)''' અને '''પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions)''' હવે શરૂ થઈ ગયા છે. WikiConference India 2026 નું આયોજન 4 થી 6 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન કેરળના કોચીમાં થશે. આ પરિષદમાં ભારત અને દક્ષિણ એશિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી વિકિમીડિયન, સમુદાય નેતાઓ, ડેવલપર, સંશોધકો અને મુક્ત જ્ઞાનમાં રસ ધરાવતા લોકો એકત્રિત થશે, જેથી તેઓ પરસ્પર જોડાઈ શકે, સહકાર આપી શકે અને પોતાના અનુભવ વહેંચી શકે. આ વર્ષની પરિષદની મુખ્ય થીમ છે: '''“જ્ઞાન કોમન્સનું પુનઃકલ્પન: વિકસતા વિકિમીડિયા પરિતંત્રમાં સમુદાય નેતૃત્વ”''' કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) ના વધતા પ્રભાવ અને જ્ઞાન નિર્માણની નવી પદ્ધતિઓ જેવા ઝડપી ટેક્નોલોજીકલ પરિવર્તનો વચ્ચે, આ પરિષદ સમુદાય નેતૃત્વ, જ્ઞાન સમાનતા, પ્રાદેશિક ભાષાઓ, મુક્ત જ્ઞાન અને ભારત તથા દક્ષિણ એશિયામાં વિકિમીડિયાના ભવિષ્ય અંગે ચર્ચા કરવા માટે એક મંચ પૂરું પાડશે. === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી માટેની અરજી હવે Pretix પર ખુલ્લી છે. '''નોંધણી ફોર્મ:''' <nowiki>https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/</nowiki> '''વિગતો અને પાત્રતા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration</nowiki> === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ હવે Eventyay પર ખુલ્લું છે. અમે વર્કશોપ, ચર્ચા સત્રો, પેનલ ચર્ચાઓ, પરસ્પર ક્રિયાત્મક સત્રો, લાઇટનિંગ ટોક્સ અને પોસ્ટર પ્રસ્તુતિઓ માટે પ્રસ્તાવો આમંત્રિત કરીએ છીએ. તમે અનુભવી યોગદાનકર્તા હો કે નવા સમુદાય સભ્ય, તમારા વિચારો, અનુભવો અને શીખણો પરિષદના કાર્યક્રમને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે અને આંદોલનની મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓમાં યોગદાન આપી શકે છે. '''વિગતો અને માર્ગદર્શિકા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions</nowiki> '''પ્રસ્તાવ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ:''' 15 જુલાઈ 2026 WikiConference India 2026 વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી, જેમાં ભાગીદારીની વિગતો, મહત્વપૂર્ણ તારીખો, પરિષદના અપડેટ્સ અને પ્રસ્તાવ સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ સામેલ છે, તે માટે કૃપા કરીને સત્તાવાર જાહેરાત જુઓ. '''વિસ્તૃત જાહેરાત:''' <nowiki>https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/</nowiki> અમે તમામ સમુદાય સભ્યોને નોંધણી કરવા, પોતાના પ્રસ્તાવો મોકલવા અને આ જાહેરાતને પોતાના સમુદાય અને નેટવર્કમાં શેર કરવા વિનંતી કરીએ છીએ. સાદર, '''WikiConference India 2026 આયોજન ટીમ''' [[સભ્ય:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Amrit Sufi|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૩, ૩૦ જૂન ૨૦૨૬ (IST) == Reminder: WikiConference India 2026 – Deadline on 15 July 2026 == Dear Community Members, This is a friendly reminder that the deadline for '''Self-funded Registration''' and the '''Call for Submissions''' for '''WikiConference India 2026''' is '''15 July 2026'''. === Self-funded Registration === https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ === Call for Submissions === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions We invite proposals for workshops, discussions, panel sessions, interactive sessions, lightning talks, and poster presentations. === For more information === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 We encourage everyone to register, submit proposals, and share this reminder within your communities. Regards, '''WikiConference India 2026 Organizing Team''' [[સભ્ય:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gauri Guptaa|ચર્ચા]]) ૧૯:૨૯, ૭ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) ૧૭:૫૪, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[સભ્ય:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Shadabgdg|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૧, ૨૫ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Community Tech Task Force: Technical needs assessment for Indic communities == ''Please feel free to translate it into your language.'' </br> </br> Hello everyone, </br> </br> We hope you're doing well! </br> </br> The [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_MediaWiki_Developers_User_Group Indic_MediaWiki_Developers_User_Group] (IMDUG) is reaching out to Wikimedia communities across India to strengthen collaboration and better understand the technical needs of different language communities. Last year, we piloted [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Community_Task_Force_2025 Indic_Community_Task_Force_2025] initiative by engaging with two language communities to understand their technical challenges and identify opportunities for collaboration. Based on our learnings, experience, and the valuable insights we received, we are expanding the initiative this year to reach all Indic communities. Our goal is to reach every community and understand where technical support is most needed. === What are we looking for? === We invite your community to nominate one or two points of contact and share: *The name of your Wikimedia community. *A primary and alternate community contact. *Telegram usernames of the nominated contacts. *A brief overview of your community's technical challenges, needs, or priorities. </br> This could include areas such as: *Editing or patrolling workflows that could be improved. *Gadgets, tools, or bots that your community needs. *Template or interface-related challenges. *Technical barriers faced by contributors. *Any other broad technical priorities for your community. === How to participate === Please fill out the community response [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdhpPdn0qgHkEiYZCXEumpV-WNWm6n8bZdfR6TIkGTcbuBOew/viewform?usp=dialog form] by '''18th August'''. If your community prefers, you are also welcome to reply directly on this message. === What happens next? === The information collected will help us: *Build a network of community contacts for future technical collaboration. *Understand and prioritize the technical needs of Indic Wikimedia communities. *Plan focused technical support and community engagement activities. *Connect communities with developers and relevant technical initiatives where appropriate. </br> Please note that while we will carefully review every submission, our ability to provide support will depend on the complexity of the request, available expertise within the User Group, volunteer bandwidth, and available resources. Although we may not be able to address every request immediately, we will make every effort to prioritize and support as many community needs as possible, and where appropriate, connect communities with the relevant developers or technical channels. We look forward to working more closely with your community! </br> '''Best wishes,''' </br> [[User:Kalli navya|Navya sri Kalli]] </br> ''On behalf of the Indic MediaWiki Developers User Group (IMDUG)'' == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- [[સભ્ય:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Kuldeepburjbhalaike|ચર્ચા]]) ૧૭:૨૫, ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) == “વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)” વિષય ઉપર લેખ બનાવવા અંગે સૂચન == નમસ્કાર, ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામે એક સ્વતંત્ર લેખ બનાવવાનો મને વિચાર છે. “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય ગુજરાતી અને સંસ્કૃતમાં વ્યાપક અર્થ છે, પરંતુ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ગુજરાતી ધાર્મિક સાહિત્યમાં, ખાસ કરીને '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''માં, તેનો ખૂબ વિશિષ્ટ અને વારંવાર ઉપયોગ થયો છે. આ ગ્રંથોમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ માત્ર “વિચાર”ના અર્થમાં નથી થતો, પરંતુ મન અને ઇન્દ્રિયોની દિશા અથવા પ્રવૃત્તિ તરીકે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વૃત્તિ વિષયોમાં ફેલાય છે, વિષયમાંથી પાછી વળે છે, ભગવાનના સ્વરૂપમાં જોડાય છે, અખંડ રહે છે વગેરે પ્રકારના પ્રયોગો જોવા મળે છે. પ્રસ્તાવિત લેખમાં નીચેના વિષયોનો સમાવેશ કરવાનો વિચાર છે: “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય શબ્દકોશીય અર્થ વચનામૃતમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ “અખંડ વૃત્તિ”ની સંકલ્પના વિષયોમાં ફેલાતી અને ભગવાનમાં એકત્ર થતી વૃત્તિ અંતર્દૃષ્ટિ, અનુલોમ અને પ્રતિલોમ સાથેનો સંબંધ વૃત્તિ અને વાસના વચ્ચેનો સંબંધ સ્વામીની વાતોમાં વૃત્તિનો વ્યવહારુ સાધનાત્મક ઉપયોગ વૃત્તિ અને “ચેતના” વચ્ચેનો અર્થભેદ વૃત્તિને સમજાવવા વચનામૃતમાં આપેલા પાણીના પ્રવાહ, અખંડ સેર વગેરે દૃષ્ટાંતો લેખ માટે મુખ્ય પ્રાથમિક સ્રોત તરીકે '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે જે તમામ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ને માનનારા વર્ગો માં માન્ય છે. સાથે ગુજરાતી શબ્દકોશો અને ઉપલબ્ધ સ્વતંત્ર શૈક્ષણિક/દ્વિતીય સ્રોતો પણ ઉમેરવાનો પ્રયત્ન રહેશે, જેથી લેખ વિકિપીડિયાની તટસ્થતા અને નોંધપાત્રતાની નીતિ અનુસાર રહી શકે. “વૃત્તિ” નામે સીધો લેખ બનાવવાને બદલે '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામ વધુ યોગ્ય લાગ્યું છે, કારણ કે “વૃત્તિ” શબ્દના યોગ, સંસ્કૃત અને સામાન્ય ગુજરાતી ભાષામાં પણ અન્ય અર્થો છે. આ વિષય સ્વતંત્ર લેખ તરીકે યોગ્ય છે કે તેને બીજા કોઈ લેખના વિભાગ તરીકે રાખવો વધુ યોગ્ય રહેશે તે અંગે સમુદાયના સભ્યોની સલાહ આવકાર્ય છે. જો સ્વતંત્ર લેખ યોગ્ય લાગે તો તૈયાર કરેલો મુસદ્દો પણ અહીં સમીક્ષા માટે મૂકી શકાય છે. આભાર. <!-- Template:Unsigned --><span class="autosigned" style="font-size:85%;">—&nbsp;આ [[વિકિપીડિયા:સહીઓ|સહી વગરની]] ટીપ્પણી [[User:Hd.gcet|Hd.gcet]] વડે ઉમેરાઇ હતી. ([[User talk:Hd.gcet#top|ચર્ચા]] • [[Special:Contributions/Hd.gcet|યોગદાનો]]) ૧૫:૫૧, ૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</span> == વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત વિષયક કાર્યશાળા યોજવા બાબત == ગુજરાતી વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત પર નવા સભ્યોને જોડવા તેમજ વર્તમાન સભ્યોને વિવિધ પ્રકારના યોગદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરવાના હેતુથી '''વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત વિષયક કાર્યાશાળા''' યોજવા અંગે સમુદાયમાં ચર્ચા કરવા માટે આ પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવે છે. કાર્યશાળામાં મુખ્યત્વે નીચેના વિષયો આવરી શકાય: - ગુજરાતી વિકિપીડિયાનો પરિચય અને તેમાં યોગદાન કરવાની રીત - નવા લેખોનું સર્જન, સંપાદન અને સુધારણા - વિશ્વસનીય સ્રોતો અને સંદર્ભોનો યોગ્ય ઉપયોગ - વિકિપીડિયાની નીતિઓ અને માર્ગદર્શિકાઓનો પરિચય - વિકિસ્રોતનો પરિચય અને તેનો ઉપયોગ - પુસ્તકો/સાહિત્યનું ડિજિટાઇઝેશન, પ્રૂફરીડિંગ અને વિકિસ્રોત પર પ્રકાશન - વિકિસ્રોત અને વિકિપીડિયા વચ્ચેનો સંબંધ તથા બંને પ્રકલ્પોમાં પરસ્પર ઉપયોગી યોગદાન - Wikimedia Commons પરથી મુક્ત છબીઓનો ઉપયોગ અને યોગ્ય રીતે અપલોડ/વર્ગીકરણ - નવા સભ્યો માટે પ્રાયોગિક સંપાદન સત્ર કાર્યશાળાને માત્ર વ્યાખ્યાન પૂરતી મર્યાદિત રાખવાને બદલે hands-on workshop તરીકે યોજવામાં આવે તો નવા સભ્યો પોતે લેખ સંપાદિત કરી શકે અથવા વિકિસ્રોત પર કોઈ પૃષ્ઠનું પ્રૂફરીડિંગ કરી શકે તે રીતે આયોજન કરી શકાય. આ ઉપરાંત, ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સ્થાનિક જ્ઞાન સાથે સંકળાયેલા વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, શિક્ષકો, સાહિત્યપ્રેમીઓ તથા નવા Wikimedia સભ્યોને ખાસ આમંત્રિત કરી શકાય. સમુદાયના સભ્યોના સૂચનો આમંત્રિત છે આ અંગે સભ્યોના સૂચનો આવકાર્ય છે: 1. શું આવી કાર્યશાળા યોજવી જોઈએ? :ઉ: ચોક્કસ યોજવી જોઈએ, વળી સમયાંતરે યોજતા રહેવું જોઈએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 2. કાર્યશાળાનો મુખ્ય વિષય/કેન્દ્રબિંદુ શું હોવો જોઈએ? :ઉ. આ કાર્યશાળામાં સંભવતઃ વિકિપીડીયા માટે તદ્દન નવા હોય એવા લોકો/વિદ્યાર્થીઓ જોડાવાની સંભાવના વધુ હોવાથી, કેન્દ્રબિંદુ તરીકે વિકિપીડિયા અને અન્ય પ્રકલ્પોની સમજ, વિકિપીડીયામાં શું કરી શકાય છે અને શું નથી કરી શકાતું, વગેરે જેવું પ્રારંભિક જ્ઞાન અને ઉપસ્થિત લોકો જાતે વિકિપીડિયામાં તત્ક્ષણ જોડાઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા અને ત્યાર બાદ ઓનલાઇન એડિટિંગ, આટલું હોવું જોઈએ એમ મારું માનવું છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 3. માત્ર વિકિપીડિયા, માત્ર વિકિસ્રોત કે બંને પ્રકલ્પોને સાથે રાખવા? :ઉ. અવશ્યપણે બન્ને પ્રકલ્પોને સાથે રાખી ને જ કાર્યશાળા કરીએ તો સારું.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 4. કાર્યશાળા ઑનલાઇન, ઑફલાઇન કે હાઇબ્રિડ સ્વરૂપે યોજવી? :ઉ. ઉપલબ્ધ સુવિધાના આધારે નક્કી કરી શકીએ, પરંતુ શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઑફલાઇન રાખવી, જેથી લોકો સદેહે પ્રત્યક્ષ હાજર રહી શકે અને એક જ સ્થળે ઉપસ્થિત હોવાથી તેમનું ધ્યાન આપણે આપતા હોઈએ તે વિગતો પર વધુ હોય. જો સુવિધા હોય તો એને હાઇબ્રિડ સ્વરુપે યોજી શકીએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 5. સંભવિત સ્થળ અને સમય અંગે સૂચનો. :ઉ. {{ping|Gazal world}}ના પ્રારંભિક પ્રસ્તાવ અનુસાર અમદાવાદ ખાતે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રાંગણમાં આ કાર્યશાળા યોજાય એવી ઑફલાઇન ચર્ચા થઈ હતી તેને વળગી રહીએ. એ સિવાયના કોઈ વિકલ્પો પણ હોય તો એની પણ મુલવણી કરી શકાય --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 6. કાર્યશાળામાં કયા અન્ય વિષયોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ? :ઉ. ભાર તો આપણે પ્રારંભિક યોગદાનોને જ આપીએ, પરંતુ એ ઉપરાંત વિકિપીડિયા પર સમયાંતરે યોજાતી સ્પર્ધાઓ, જેવીકે વિકિપીડિયા એશિયન મન્થ, વિકિ લવ્સ અર્થ/ફુડ/બર્ડ્સ/સાયન્સ, ફેમિનિઝમ એન્ડ ફોકલોર, વગેરે જેવી સ્પર્ધાઓને પણ આવરી શકીએ--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 7. કાર્યશાળાના આયોજન, તાલીમ અને માર્ગદર્શન માટે કોણ-કોણ સભ્યો સહયોગ આપી શકે? :ઉ. હું બધી જ રીતે સહયોગી થવા તૈયાર છું--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} સભ્યોના સૂચનોના આધારે કાર્યશાળાનું સ્વરૂપ, વિષયવસ્તુ અને આયોજન અંગે આગળની ચર્ચા કરી શકાય. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===સમર્થન=== <!--{{સમર્થન}} ઢાંચો ઉમેરી ને સમર્થન જાહેર કરી શકો છો, વધારાની ટિપ્પણી કરવાની છૂટ છે.--> # {{સમર્થન}} વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત – બંને પ્રકલ્પોનો સમાવેશ કરતી ઓફલાઇન કાર્યશાળા... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૬, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} અને આયોજક તરીકે સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૧૮, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} આયોજનમાં સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આવા પ્રકલ્પની જરૂરિયાત છે.—[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૭:૦૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આયોજન ખૂબ જરૂરી છે,--[[સભ્ય:સતિષચંદ્ર|સતિષચંદ્ર]] ([[સભ્યની ચર્ચા:સતિષચંદ્ર|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Meghdhanu|Meghdhanu]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Meghdhanu|ચર્ચા]]) ૧૯:૩૧, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} તાલીમ કાર્યશાળા વગેરેમાં પણ જે કંઈ મદદ કરી શકાય એમ હોય તે હું કરીશ. બધા પ્રકલ્પ માટે સંયુક્ત જ રાખશો. ઓફલાઇન આયોજન. સભ્યો પ્રકલ્પોમાં યોગદાન આપતા શીખી શકે તેના પર ભાર આપવો. [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૫, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૪, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૯:૦૫, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===વિરોધ=== <!--{{વિરુદ્ધ}} ઢાંચો ઉમેરી ને વિરોધ દર્શાવી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # ===તટસ્થ=== <!--{{તટસ્થ}} ઢાંચો ઉમેરી ને તમારો મત આપી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # == Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] <span class="mw-translate-fuzzy">[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.</span> આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય. તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2026-09-23|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ ૧૯:૩૦ કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે. દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.''' * {{#time:l j xg Y|2026-09-23|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં. * જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય. ''અન્ય અસરો'': * પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે. * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">We expect the code deployments to happen as any other week.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.</span> જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. '''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ૧૮:૨૮, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> :{{ping|Trizek (WMF)}}, Looks like the UTC to IST conversion has a slight error, 14:00 UTC should be 19:30 IST (as IST is 5 hours 30 min ahead of UTC) and not 20:30. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૦૨, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::Thank you for letting me know. We use [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|this centralized message]] and while we asked volunteer translators to review the new time, this is not guaranteed to be done. Perhaps you could help for the next time, by watching the page where the updates are made? This would be really nice! ::Regarding the message above, please edit it to have the right time on it: what really matters is that everyone gets the right information and the right time. I totally rely on you there! ::Thank you again, I really appreciate your help. [[સભ્ય:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Trizek (WMF)|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૧, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :::I could change and have changed, but wanted to highlight the issue as not sure whether the same has occured for other Indic languages as well. When I looked at the translation edits for this message, it looks like the edit was probably a vandalism attempt, as the temporary user manually (or by bot) changed the correct time to incorrect one, [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translations%3ATech%2FServer_switch%2F11%2Fgu&diff=29282467&oldid=24622807 see this revision diff]. May be worth reviewing/checking all the edits this temp user/ip address carried out [[m:Special:Contributions/~2025-62886-5]]. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૧૭, ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) m64gu6jduougwi6hxliks3jgnttcqog 0 1128 905346 895207 2026-09-16T14:30:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905346 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = લતા મંગેશકર | image = Lata-Mangeshkar.jpg | birth_name = હેમા મંગેશકર | birth_date = ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૯ | birth_place = [[ઈંદોર]] , [[મધ્ય પ્રદેશ]] | death_date = ૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ | death_place = બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલ, [[મુંબઈ]] | nationality = ભારતીય | other_names = {{plain list| * સ્વર સમ્રાજ્ઞી * ભારતની કોયલ |}} | occupation = {{plain list| * પાર્શ્વ ગાયિકા * પ્રસંગોપાત ગીતકાર અને ગાયિકા * સંગીત નિર્દેશન * નિર્માત્રી |}} | years_active = ૧૯૪૨–૨૦૨૧ | parents = દિનાનાથ મંગેશકર, શેવંતી મંગેશકર | relatives = {{plain list| * [[આશા ભોંસલે]] * મીના ખાડીકર * ઉષા મંગેશકર * હૃદયનાથ મંગેશકર |}} | awards = {{plain list| * રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર * બી.એફ.જે.એ પુરસ્કાર * શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયન માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર * ફિલ્મફેર લાઈફટાઈમ અચિવમેન્ટ એવોર્ડ |}} | honours = {{plain list| * [[પદ્મભૂષણ]] (૧૯૬૯) * દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર (૧૯૮૯) * મહારાષ્ટ્ર ભૂષણ પુરસ્કાર (૧૯૯૭) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૧૯૯૯) * [[ભારત રત્ન]] (૨૦૦૧) * લીજન ઓફ ઓનર (૨૦૦૬) |}} | signature = Signature of Lata Mangeshkar.svg | module = {{Infobox officeholder | office = સંસદસભ્ય, રાજ્યસભા | termend = ૨૧ નવેમ્બર ૨૦૦૫ | termstart = ૨૨ નવેમ્બર ૧૯૯૯ | party = અપક્ષ }} | module2 = {{Infobox musical artist | embed = yes | background = solo_singer | genre = {{flatlist| * ફિલ્મી ગીતો * [[શાસ્ત્રીય સંગીત]] * [[ગઝલ]]<ref>{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-ghazals-lata-mangeshkar|title=Playlist Ghazals - Lata Mangeshkar on Gaana.com|website=Gaana.com}}</ref> * [[ભજન]]<ref>{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-bhakti-by-lata-mangeshkar|title=Playlist Bhakti By Lata Mangeshkar on Gaana.com|website=Gaana.com}}</ref> * લોકસંગીત<ref>{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-bengali-folk-songs-of-lata|title=Playlist Bengali Folk Songs of Lata on Gaana.com|website=Gaana.com}}</ref> * બંગાળી સંગીત<ref name="thestatesman.com">{{cite news |title=Lata Mangeshkar: The nightingale's tryst with Rabindra Sangeet |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/music/lata-mangeshkar-nightingales-tryst-rabindra-sangeet-1502690352.html |website=The Statesman |access-date=4 December 2018 |date=28 September 2018}}</ref> }} | instrument = ગાયન }} }} '''લતા મંગેશકર''' (જન્મે '''હેમા મંગેશકર'''; [[સપ્ટેમ્બર ૨૮|૨૮ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૨૯ - [[ફેબ્રુઆરી ૬|૬ ફેબ્રુઆરી]] ૨૦૨૨), ભારતના પાર્શ્વગાયિકા અને પ્રસંગોપાત સંગીત નિર્દેશક હતા. તેમને વ્યાપકપણે ભારતના મહાન અને પ્રભાવશાળી ગાયકોમાંના એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite news|title=Lata Mangeshkar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms|date=10 December 2002|newspaper=The Times of India|access-date=22 July 2009}}</ref><ref>{{cite news |author=Yasmeen, Afshan |title=Music show to celebrate birthday of melody queen |url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041103120451/http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm |url-status=dead |archive-date=3 November 2004 |date=21 September 2004 |newspaper=The Hindu |url-access=subscription |access-date=14 October 2019}}</ref> સાત દાયકા સુધી ચાલેલી કારકિર્દીમાં ભારતીય સંગીત ઉદ્યોગમાં તેમના યોગદાનને કારણે તેમને ''નાઇટિંગેલ ઓફ ઇન્ડિયા'', ''વોઇસ ઓફ ધ મિલેનિયમ'' અને ''સ્વર સામ્રાજ્ઞી'' જેવા સન્માનજનક બિરુદ મળ્યા હતા.<ref name="hindustantimes.com">{{Cite web|date=14 October 2019|title=Lata Mangeshkar: The Queen of Melody|url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/lata-mangeshkar-the-queen-of-melody/story-TBN6Pq9c9wktF7ptW0gBmN.html|access-date=5 February 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> તેમણે મુખ્યત્વે [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] અને [[મરાઠી ભાષા| મરાઠી]] સહિતની છત્રીસથી વધુ ભારતીય ભાષાઓ અને કેટલીક વિદેશી ભાષાઓમાં ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref name="hindustantimes.com"/> તેણીને તેની સમગ્ર કારકિર્દી દરમિયાન અનેક પ્રશંસાઓ અને સન્માનો મળ્યા હતા. ૧૯૮૯માં તેમને [[ભારત સરકાર]] દ્વારા દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Lata-Mangeshkar/awards?from=mdr | title=Lata Mangeshkar Awards | publisher=Timesofindia.indiatimes.com | accessdate=7 February 2022}}</ref> ૨૦૦૧માં, તેમના યોગદાનને માન આપીને તેમને ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[ભારત રત્ન]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. [[એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી]] પછી તેઓ માત્ર બીજા જ મહિલા ગાયિકા છે, જેમને આ સન્માન મળ્યું છે.<ref>{{usurped|[https://web.archive.org/web/20100811105225/http://www.hinduonnet.com/2001/03/22/stories/01220006.htm Lata Mangeshkar given Bharat Ratna]}} ''The Hindu''</ref> ફ્રાન્સે ૨૦૦૭માં તેને તેનો સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર ''ઓફિસર ઓફ ધ નેશનલ ઓર્ડર ઓફ ધ લીજન ઓફ ઓનર'' એનાયત કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/happy-birthday-lata-mangeshkar-5-songs-by-the-eternal-songstress-one-must-listen-to-2326051.html|title=Happy Birthday Lata Mangeshkar: 5 Timeless Classics By the Singing Legend|date=28 September 2019|website=News18}}</ref> તેણીને શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયિકા માટેના ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર, બે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર, ફિલ્મફેર લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ ઉપરાંત પંદર બંગાળ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ એસોસિયેશન એવોર્ડ્સ એનાયત કરવામાં આવ્યા છે. ૧૯૭૪માં, તેઓ રોયલ આલ્બર્ટ હોલ, [[લંડન]] ખાતે કાર્યક્રમ રજૂ કરનાર પ્રથમ ભારતીય પાર્શ્વગાયિકાઓમાંના એક હતા. તેનું છેલ્લું રેકોર્ડ થયેલું ગીત [[મુકેશ અંબાણી]]ની પુત્રી ઇશા અંબાણીના લગ્નમાં ગાયત્રી મંત્રની રજૂઆત હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/lata-mangeshkar-s-last-recorded-song-was-the-gayatri-mantra-for-isha-ambani-s-wedding-1909451-2022-02-06|title=Lata Mangeshkar’s last recorded song was the Gayatri Mantra for Isha Ambani’s wedding|website=IndiaToday}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == [[File:LataMangeshkar14.jpg|thumb|right|લતા મંગેશકરનો બાળપણનો ફોટોગ્રાફ]] લતા મંગેશકરનો જન્મ [[ઈંદોર]], [[મધ્ય પ્રદેશ]] ખાતે એક મહારાષ્ટ્રીયન બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો.<ref>{{Cite web|last=divya.bhonsale|title=A look at the glorious life of Lata Mangeshkar, the singing legend of India|url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/entertainment/a-look-at-the-glorious-life-of-lata-mangeshkar-the-singing-legend-of-india-drb-r6v9n9|access-date=2022-02-06|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=en}}</ref> તેમના પિતા, પંડિત દિનાનાથ મંગેશકર કે જે [[ગોઆ|ગોવા]]ના ગોમાન્તક મરાઠા સમાજ કુટુંબ સાથે સંકળાયેલ હતા, એક શાસ્ત્રીય ગાયક અને રંગમંચ અભિનેતા હતા. તેમની માતા નર્મદા (શ્રીમતી) ના અવસાન પછી દિનાનાથના નર્મદાની નાની બેન શેવંતી (લગ્ન બાદનું નામ સુધામતી)<ref name=toi1>{{cite news|newspaper=The Times of India|title=Unplugged:Lata Mangeshkar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|date=20 September 2009}}</ref> સાથે પુર્નલગ્ન થયા. આ કુટુંબ હરદિકર અટક ધરાવતુ હતું, ત્યાર પછી તેમના વતન ગોવામાં મંગેશી ગામ પરથી તેમની અટક મંગેશકર રાખી. લતાજીનું બાળપણનું નામ હેમા હતું. પાછળથી તેમના માતાપિતાએ તેમનું નામ બદલીને ભાવબંધન નામના એક નાટકના સ્ત્રી પાત્ર લતિકાના નામ પરથી તેમનું નામ લતા રાખ્યું હતું.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema">{{cite book | last = Khubchandani | first = Lata |editor=Gulzar |editor2=Govind Nihalani |editor3=Saibal Chatterjee | title = Encyclopaedia of Hindi Cinema | year = 2003 | publisher = Popular Prakashan | isbn = 81-7991-066-0 | pages = 486–487}}</ref> તેમના દાદા ગણેશ ભટ્ટ નવાથે હાર્દિકર (અભિષેકી) એક પૂજારી હતા, જેમણે [[ગોવા]]ના મંગુશી મંદિરમાં શિવ લિંગમનો અભિષેક કર્યો હતો.<ref>{{cite news|title=Book on Lata Mangeshkar: A Musical Journey out by January 2016|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/book-on-lata-mangeshkar-a-musical-journey-out-by-january-2016/articleshow/49134710.cms|access-date=31 October 2020}}</ref> તેમનાં દાદીમા યેસુબાઈ રાણે ગોવાનાં હતાં. તેમના મામા, શેઠ હરિદાસ રામદાસ લાડ, [[ગુજરાત]] માંથી આવ્યા હતા, જેઓ એક સમૃદ્ધ ઉદ્યોગપતિ અને થલનેરના જમીનદાર હતા. તેમણે તેમના મામા પાસેથી પાવાગઢના ગરબા જેવા [[ગુજરાતી ભાષા]]ના લોકગીતો શીખ્યા હતા.<ref>{{Cite book|last=Bharatan|first=Raju|url=https://books.google.com/books?id=kK00DQAAQBAJ|title=Asha Bhosle: A Musical Biography|date=1 August 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-16-7|pages=5–7|language=en}}</ref> તેઓ પરિવારમાં સૌથી મોટું સંતાન હતાં. મીના મંગેશકર, [[આશા ભોંસલે]], ઉષા મંગેશકર અને હૃદયનાથ મંગેશકર, જન્મ ક્રમમાં તેમના ભાઈ-બહેન છે; બધા કુશળ ગાયકો અને સંગીતકારો છે.<ref>{{Cite web|date=28 September 2019|title=Lata, Asha, Usha: Legacy of the sisters|url=https://npnews24.com/2019/09/28/lata-asha-usha-legacy-of-the-sisters/|access-date=6 February 2022|website=NP News24|language=en-GB|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206054442/https://npnews24.com/2019/09/28/lata-asha-usha-legacy-of-the-sisters/|url-status=dead}}</ref> તેણીને તેમના પિતા પાસેથી સંગીતનો પ્રથમ પાઠ મળ્યો હતો. પાંચ વર્ષની વયે એમણે પોતાના પિતાના સંગીતમય નાટકમાં અભિનેત્રી તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web|last1=DelhiFebruary 6|first1=Tiasa Bhowal New|last2=February 6|first2=2022UPDATED|last3=Ist|first3=2022 11:00|title=Lata Mangeshkar and Asha Bhosle: The sibling revelry|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/lata-mangeshkar-and-asha-bhosle-the-sibling-revelry-1909358-2022-02-06|access-date=6 February 2022|website=India Today|language=en}}</ref> == સંગીત કારકિર્દી == === ૧૯૪૦ના દાયકાની પ્રારંભિક કારકિર્દી === ૧૯૪૨માં જ્યારે લતાજી ૧૩ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનું [[હૃદયરોગનો હુમલો|હૃદયરોગ]]ના કારણે અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite web|date=5 February 2022|title=Trending news: Lata Mangeshkar did not marry till today, father's death was a big reason!|url=https://hindustannewshub.com/bollywood-movies-news/lata-mangeshkar-did-not-marry-till-today-fathers-death-was-a-big-reason/|access-date=6 February 2022|website=Hindustan News Hub|language=en-US|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206054612/https://hindustannewshub.com/bollywood-movies-news/lata-mangeshkar-did-not-marry-till-today-fathers-death-was-a-big-reason/|url-status=dead}}</ref> નવયુગ ચિત્રપટ મૂવી કંપનીના માલિક અને મંગેશકર પરિવારના નજીકના મિત્ર માસ્ટર વિનાયક (વિનાયક દામોદર કર્ણાટકી)એ તેમની સંભાળ લીધી હતી. તેમણે તેણીને ગાયક અને અભિનેત્રી તરીકેની કારકિર્દીની શરૂઆત કરવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{Cite web|last=Suri|first=Ridhi|date=6 February 2022|title=RIP Lata Mangeshkar: Veteran singer sang her first song at the age of 13. Listen to it here|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/lata-mangeshkar-passes-away-veteran-singer-sang-her-first-song-at-the-age-of-13-2022-02-06-758235|access-date=6 February 2022|website=www.indiatvnews.com|language=en}}</ref> તેમણે "નાચુ યા ગાડે, ખેલુ સારી મણિ હૌસ ભારી" ગીત ગાયું હતું, જેને વસંત જોગલેકરની મરાઠી ફિલ્મ ''કિટી હસાલ'' (૧૯૪૨) માટે સદાશિવરાવ નેવરેકરે કમ્પોઝ કર્યું હતું, પરંતુ આ ગીતને અંતિમ કટમાંથી પડતું મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|title=The life & songs of Lata Mangeshkar 2|url=https://www.sify.com/movies/the-life--songs-of-lata-mangeshkar-imagegallery-bollywood-jjzpF5efjgfsi.html|access-date=6 February 2022|website=Sify|language=en}}</ref> વિનાયકે તેમને નવયુગ ચિત્રપટની મરાઠી ફિલ્મ ''પહિલી મંગલા-ગૌર'' (૧૯૪૨)માં એક નાનકડી ભૂમિકા આપી હતી, જેમાં તેમણે "નતાલી ચૈત્રચી નવલાઇ" ગાયું હતું, જેને દાદા ચાંડેકરે કમ્પોઝ કર્યું હતું.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> [૧૮] મરાઠી ફિલ્મ ''ગજાભાઉ'' (૧૯૪૩) માટે તેમનું પ્રથમ હિન્દી ગીત "માતા એક સપૂત કી દુનિયા બદલ દે તું" હતું.<ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar: Queen of melody who redefined best of playback singing in Indian Cinema|url=https://english.jagran.com/entertainment/news/lata-mangeshkar-queen-of-melody-who-redefined-best-of-playback-singing-in-indian-cinema-10039020|access-date=6 February 2022|website=Jagran English|language=en}}</ref> ૧૯૪૫માં જ્યારે માસ્ટર વિનાયકની કંપનીએ તેનું મુખ્ય મથક મુંબઈ ખસેડ્યું ત્યારે તેઓ પણ મુંબઇ આવી ગયા હતા. તેમણે ભીંડીબજાર ઘરાનાના ઉસ્તાદ અમન અલી ખાન પાસેથી [[શાસ્ત્રીય સંગીત|હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત]]ના પાઠ લેવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref>{{cite web |title=Biographies of Maestros |url=http://swaramandakini.com/Biographies_maestros.html |website=Swaramandakini.com |access-date=5 August 2017 |archive-date=21 જુલાઈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721234949/http://swaramandakini.com/biographies_maestros.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=5 unknown facts about Lata Mangeshkar |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |newspaper=The Times of India |access-date=5 August 2017}}</ref> તેમણે વસંત જોગલેકરની હિન્દી ભાષાની ફિલ્મ ''આપ કી સેવા મેં''<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> (૧૯૪૬) માટે "પા લાગૂન કર જોરી" ગીત ગાયું હતું, જેને દત્તા દાવજેકરે કમ્પોઝ કર્યું હતું.<ref>{{Citation|title=Aapki Sewa Mein|date=31 December 1947|url=https://open.spotify.com/album/0wu5F0gDnrlwO08Tqz1M6g|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref> આ ફિલ્મમાં નૃત્ય રોહિણી ભાટેએ રજૂ કર્યું હતું, જે પાછળથી પ્રખ્યાત શાસ્ત્રીય નૃત્યાંગના બન્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=BHANDARI|first=PRAKASH|title=Mahipal, the Unsung Superstar of Indian cinema|url=https://www.rediff.com/movies/special/mahipal-the-unsung-superstar-of-indian-cinema/20201222.htm|access-date=6 February 2022|website=Rediff|language=en}}</ref> લતાજી અને તેમની બહેન આશાએ વિનાયકની પ્રથમ હિન્દી ભાષાની ફિલ્મ ''મોટી મા'' (૧૯૪૫)માં નાની-નાની ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. એ ફિલ્મમાં લતાજીએ "માતા તેરે ચરનોં મેં" નામનું એક ભજન પણ ગાયું હતું. વિનાયકની બીજી [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] ફિલ્મ ''સુભદ્રા'' (૧૯૪૬)ના રેકૉર્ડિંગ દરમિયાન સંગીત દિગ્દર્શક વસંત દેસાઈ સાથે તેમનો પરિચય થયો હતો.<ref>{{Citation|title=Subhadra (Original Motion Picture Soundtrack)|date=31 December 1946|url=https://open.spotify.com/album/5KM4dieTcXRQZeopZyghG4|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Songs from Subhadra (1946)|url=http://www.cinestaan.com/movies/subhadra-1277/songs|access-date=6 February 2022|website=www.cinestaan.com|language=en-us|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206055641/https://www.cinestaan.com/movies/subhadra-1277/songs|url-status=dead}}</ref> ૧૯૪૮માં વિનાયકના મૃત્યુ બાદ સંગીત દિગ્દર્શક ગુલામ હૈદરે તેમને ગાયક તરીકે માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે લતાનો પરિચય નિર્માતા સશધર મુખર્જી સાથે કરાવ્યો, જેઓ તે સમયે શહીદ (૧૯૪૮) ફિલ્મમાં કામ કરી રહ્યા હતા, પરંતુ મુખર્જીએ લતાના અવાજને "ખૂબ પાતળો" ગણાવ્યો હતો.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> નારાજ હૈદરે જવાબ આપ્યો હતો કે આગામી વર્ષોમાં, નિર્માતાઓ અને દિગ્દર્શકો "લતાના પગમાં પડી જશે" અને તેમની ફિલ્મોમાં ગાવા માટે "વિનંતી" કરશે. હૈદરે લતાને પ્રથમ મોટો બ્રેક ફિલ્મ ''મજબૂર'' (૧૯૪૮)ના નાઝીમ પાણીપતીના "દિલ મેરા તોડા, મુઝે કહીં કા ના છોડા" ગીતથી આપ્યો હતો, જે તેમની પ્રથમ મોટી સફળતા મેળવનારી ફિલ્મ બની હતી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩માં પોતાના ૮૪માં જન્મદિવસ પર એક ઈન્ટરવ્યુમાં લતાજીએ પોતે જ જણાવ્યું હતું કે, "ગુલામ હૈદર ખરેખર મારા ગોડફાધર છે. તે પહેલા એવા સંગીત દિગ્દર્શક હતા જેમણે મારી પ્રતિભા પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ દર્શાવ્યો હતો."<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/><ref>{{cite web |title=Who is Lata Mangeshkar's Godfather? |website=glamsham.com |date=27 September 2013 |url=http://www.glamsham.com/movies/scoops/13/sep/27-news-who-is-lata-mangeshkars-godfather-0913012.asp |last1=Khan |first1=Mansoor |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525035016/http://www.glamsham.com/movies/scoops/13/sep/27-news-who-is-lata-mangeshkars-godfather-0913012.asp |archive-date=25 May 2015 |location=Wayback Machine }}</ref> શરૂઆતમાં તેમણે પ્રતિષ્ઠિત ગાયિકા નૂરજહાંની નકલ કરી હોવાનું કહેવાય છે પરંતુ પાછળથી તેમણે પોતાની ગાયનની શૈલી વિકસાવી હતી.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> તેમણે ભારતીય ફિલ્મ સંગીતમાં 'આધુનિક' અને 'પરંપરાગત' એમ બંને પ્રકારના મહિલા પાત્રોને અનુરૂપ ગાવાની નવી વિશિષ્ટ (સિગ્નેચર) શૈલી લાવી હતી. તેમની પ્રારંભિક કારકીર્દિમાં તેમની પાસે મર્યાદિત કુશળતા હોવા છતાં, તેણીએ તેમની પાર્શ્વ ગાયનની કારકીર્દિમાં આગળ વધતાં વધુ સારા સ્વર અને પીચનો વિકાસ કર્યો હતો<ref>{{Cite book|last=Dharker|first=A.|title=Icons: Men and Women who Shaped Today's India|publisher=Roli Books|year=2011|isbn=9788174369444|location=India|language=English}}</ref> તેમના અવાજમાં એટલું વજન હતું કે તેઓ ભારતીય ફિલ્મી ગીતોની ધૂનને ચોક્કસ આકાર આપી શકે.<ref>{{Cite book|last=Morcom|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=sCcxDwAAQBAJ&dq=lata+mangeshkar+new+style+of+singing+mehfil+style+singing&pg=PT91|title=Hindi Film Songs and the Cinema|date=5 July 2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-56373-4|language=en}}</ref> હિન્દી ચલચિત્રોમાં ગીતો મુખ્યત્વે ઉર્દૂ કવિઓ દ્વારા રચવામાં આવ્યા છે અને તેમાં સંવાદ સહિત ઉર્દૂ શબ્દોનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. અભિનેતા દિલીપ કુમારે એક વખત હિન્દી/ઉર્દૂ ગીતો ગાતી વખતે પોતાના ઉચ્ચાર વિશે હળવાશથી અણગમતી ટિપ્પણી કરી હતી; તેથી થોડા સમય માટે તેમણે શફી નામના ઉર્દૂ શિક્ષક પાસેથી ઉર્દૂના પાઠ લીધા હતા.<ref>{{cite book | last = Bharatan | first = Raju | title = Lata Mangeshkar: A Biography | year = 1995 | publisher = UBS Publishers Distributors | isbn = 978-81-7476-023-4}}</ref> ત્યારપછીના ઇન્ટરવ્યુમાં તેમણે કહ્યું કે નૂરજહાંએ તેમને બાળપણમાં સાંભળ્યા હતા અને તેમને ખૂબ રિયાઝ કરવાનું કહ્યું હતું. બંને આવનારા ઘણા વર્ષો સુધી એકબીજાના સંપર્કમાં રહ્યા હતા.<ref>{{cite news |title=Interview with Lata Mangeshkar – Irrfan |publisher=Rajya Sabha TV}}</ref> ફિલ્મ ''મહલ'' (૧૯૪૯)નું એક ગીત તેમનું પ્રથમ સફળ ગીત હતું, જેને સંગીત દિગ્દર્શક ખેમચંદ પ્રકાશ દ્વારા સંગીતબદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું અને અભિનેત્રી [[મધુબાલા]] દ્વારા સ્ક્રીન પર લિપ-સિંક કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="dailytimes.com.pk">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend&nbsp;— Part I |first1=Amjad |last1=Parvez |date= 8 August 2014 |work=DailyTimes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710052627/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |archive-date=10 July 2015}}</ref> === ૧૯૫૦ === ૧૯૫૦ના દાયકામાં, લતાજીએ તે સમયના વિવિધ સંગીત દિગ્દર્શકો દ્વારા રચિત ગીતો ગાયા હતા, જેમાં અનિલ વિશ્વાસ (''તરાના'' (૧૯૫૧) અને ''હીર'' (૧૯૫૬)),<ref>{{Cite web|last=Rahman|first=Mahbubar|title=Lata Mangeshkar : The nightingale of the Ganges {{!}} The Asian Age Online, Bangladesh|url=http://dailyasianage.com/news/241156/?regenerate|access-date=6 February 2022|website=The Asian Age|language=en}}</ref> શંકર જયકિશન, [[નૌશાદ અલી]], [[એસ.ડી. બર્મન]], શાર્દુલસિંહ ક્વાત્રા, અમરનાથ, હુસનલાલ અને ભગતરામ (''બડી બહિન'' (૧૯૪૯), ''મીના બજાર'' (૧૯૫૦), ''આધી રાત'' (૧૯૫૦), ''છોટી ભાભી'' (૧૯૫૦), ''અફસાના'' (૧૯૫૧), ''આંસુ'' (૧૯૫૩), અને ''અદ્લ-એ-જહાંગીર'' (૧૯૫૫)) સી. રામચંદ્ર, હેમંત કુમાર, સલિલ ચૌધરી, દત્તા નાયક, ખય્યામ, રવિ, સજ્જાદ હુસૈન, રોશન, [[કલ્યાણજી આનંદજી|કલ્યાણજી-આનંદજી]], વસંત દેસાઈ, સુધીર ફડકે, હંસરાજ બહલ, મદન મોહન અને ઉષા ખન્નાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="auto1">{{Cite web|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar: 'Queen of Melody' who redefined music in India|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/lata-mangeshkar-queen-of-melody-who-redefined-music-in-india-1078554.html|access-date=6 February 2022|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> [[File:Lata Mangeshkar black-and-white.jpg|thumb|left|લતા મંગેશકર, ૨૩ વર્ષની ઉંમરે, ૧૯૫૩માં]] તેમણે નૌશાદ માટે ઘણા રાગ આધારિત ગીતો ગાયા હતા, જેમ કે દીદાર (૧૯૫૧), બૈજુ બાવરા (૧૯૫૨), અમર (૧૯૫૪), ઉડણ ખટોલા (૧૯૫૫) અને [[મધર ઇન્ડિયા]] (૧૯૫૭).<ref name="dailytimes.com.pk"/> "એ છોરે કી જાત બડી બેવફા", જી.એમ. દુરાણી સાથેનું યુગલ ગીત, સંગીતકાર નૌશાદ માટે તેમનું પ્રથમ ગીત હતું. શંકર-જયકિશનની બેલડીએ ''બરસાત'' (૧૯૪૯), ''આહ'' (૧૯૫૩), ''શ્રી ૪૨૦'' (૧૯૫૫) અને ''ચોરી ચોરી'' (૧૯૫૬) માટે લતાજીની પસંદગી કરી હતી. ૧૯૫૭ પહેલા, સંગીતકાર એસ. ડી. બર્મને ''સઝા'' (૧૯૫૧), ''હાઉસ નં. ૪૪'' (૧૯૫૫) અને ''દેવદાસ'' (૧૯૫૫)ના ગીતો માટે તેમને અગ્રણી મહિલા ગાયક તરીકે પસંદ કર્યા હતા. જો કે ૧૯૫૭માં તેમની અને બર્મન વચ્ચે તિરાડ પડી ગઈ અને ૧૯૬૨ સુધી તેમણે ફરીથી તેમની રચનાઓ ગાઈ ન હતી.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> તેમને ફિલ્મ ''મધુમતી'' (૧૯૫૮)ના સલીલ ચૌધરી દ્વારા રચિત "આજા રે પરદેસી" ગીત માટે શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયિકાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો. સી. રામચંદ્ર સાથેના તેમના જોડાણથી ''અલબેલા'' (૧૯૫૧), ''શિન શિંકાઈ બુબ્લા બૂ'' (૧૯૫૨), ''અનારકલી'' (૧૯૫૩), ''પેહલી ઝલક'' (૧૯૫૪), ''આઝાદ'' (૧૯૫૫), ''આશા'' (૧૯૫૭) અને ''અમરદીપ'' (૧૯૫૮) જેવી ફિલ્મોમાં ગીતોનું નિર્માણ થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/27-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-xx |first1=Amjad |last1=Parvez |date=August 27, 2014 |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend&nbsp;— Part XX |work=DailyTimes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828070736/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/27-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-xx |archive-date=28 August 2014}}</ref> મદન મોહન માટે તેમણે ''બાગી'' (૧૯૫૩), ''રેલવે પ્લેટફોર્મ'' (૧૯૫૫), ''પોકેટમાર'' (૧૯૫૬), ''શ્રી લંબુ'' (૧૯૫૬), ''દેખ કબીરા રોયા'' (૧૯૫૭), ''અદાલત'' (૧૯૫૮), ''જેલર'' (૧૯૫૮), ''મોહર'' (૧૯૫૯) અને ''ચાચા ઝિંદાબાદ'' (૧૯૫૯) જેવી ફિલ્મોમાં પાર્શ્વ ગાયન કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/30-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-xxiii |first1=Amjad |last1=Parvez |date=August 30, 2014 |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend&nbsp;— XXIII |work=DailyTimes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017130707/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/30-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-xxiii |archive-date=17 October 2014}}</ref> === ૧૯૬૦ === નૌશાદ દ્વારા રચિત અને [[મધુબાલા]] પર ફિલ્માવાયેલું મુઘલ-એ-આઝમ (૧૯૬૦)નું લતાજીનું ગીત "પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા" આજે પણ પ્રખ્યાત છે.<ref>{{Cite web|last=Hungama|first=Bollywood|date=5 August 2021|title=61 Years of Mughal-e-Azam: 5 Unknown facts about the film : Bollywood News – Bollywood Hungama|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/61-years-mughal-e-azam-5-unknown-facts-film/|access-date=6 February 2022|language=en}}</ref> દિલ અપના ઔર પ્રીત પરાઇ (૧૯૬૦)માંથી હવાઇયન-થીમ આધારિત ગીત "અજીબ દસ્તાન હૈ યે", શંકર-જયકિશન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને મીના કુમારી પર ફિલ્માવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|title=The Life And Times Of Lata Mangeshkar: A Look Back At The Singing Legend's Illustrious Career – Pride Of The Nation No More|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/the-life-and-times-of-lata-mangeshkar-a-look-back-at-the-singing-legends-illustrious-career/pride-of-the-nation-no-more/slideshow/72008637.cms|access-date=6 February 2022|website=The Economic Times}}</ref> ૧૯૬૧માં, તેમણે બર્મનના સહાયક જયદેવ માટે બે લોકપ્રિય ભજનો, "અલ્લાહ તેરો નામ" અને "પ્રભુ તેરો નામ" રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref name="auto1"/> ૧૯૬૨માં, હેમંત કુમાર દ્વારા રચિત ''બીસ સાલ બાદ''ના ગીત "કહીં દીપ જલે કહીં દિલ" માટે તેમને બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="auto1"/> ૨૭ જાન્યુઆરી ૧૯૬૩ના રોજ તેમણે તે સમયના ભારતના વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુની હાજરીમાં, ભારત-ચીન યુદ્ધની પૃષ્ઠભૂમિ સંબંધિત દેશભક્તિ ગીત "અયે મેરે વતન કે લોગો" ગાયું હતું. સી.રામચંદ્ર દ્વારા રચિત અને કવિ પ્રદીપે લખેલા આ ગીતથી વડાપ્રધાનની આંખમાં આંસુ આવી ગયા હોવાનું કહેવાય છે.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/><ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/1998/dec/11kavi.htm|title=Kavi Pradeep, master of the patriotic song, dies at 84|date=11 December 1998|access-date=4 November 2010|work=Rediff.com}}</ref> ૧૯૬૩માં તેઓ એસ. ડી. બર્મન સાથે પુન: જોડાયા હતા.<ref>{{Cite web|date=28 September 2013|title=Lata Mangeshkar's best songs by SD Burman {{!}} Songs Of Yore|url=https://www.songsofyore.com/lata-mangeshkars-best-songs-by-sd-burman/,%20https://www.songsofyore.com/lata-mangeshkars-best-songs-by-sd-burman/|access-date=6 February 2022|website=www.songsofyore.com|language=en-GB}}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમણે આર ડી બર્મનની પ્રથમ ફિલ્મ ''છોટે નવાબ'' (૧૯૬૧) અને ત્યાર બાદ ''ભૂત બંગલા'' (૧૯૬૫), ''પતિ પત્ની'' (૧૯૬૬), ''બહારોં કે સપને'' (૧૯૬૭) અને ''અભિલાષા'' (૧૯૬૯) જેવી ફિલ્મોમાં ગીત ગાયું હતું.<ref>{{Cite web|title=Songs from Chhote Nawab (1961)|url=http://www.cinestaan.com/movies/chhote-nawab-2902/songs|access-date=6 February 2022|website=www.cinestaan.com|language=en-us|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206063420/https://www.cinestaan.com/movies/chhote-nawab-2902/songs|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar Biography: Age, Early Life, Family, Education, Singing Career, Net Worth, Awards and Honours, and more|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/lata-mangeshkar-biography-1641988326-1|access-date=6 February 2022|website=Jagranjosh.com}}</ref> તેમણે એસ ડી બર્મન માટે કેટલાક લોકપ્રિય ગીતો પણ રેકોર્ડ કર્યા હતા, જેમાં "આજ ફિર જીને કી તમન્ના હૈ", "ગાતા રહે મેરા દિલ" (કિશોર કુમાર સાથે યુગલગીત) અને ''ગાઇડ'' (૧૯૬૫) ના "પિયા તોસે", ''જ્વેલ થીફ'' (૧૯૬૭) ના "હોઠોં પે ઐસી બાત" અને ''તલાશ''ના "કિતની અકેલી કિતની તન્હા" નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Citation|title=Aaj Phir Jeene Ki Tamanna Hai, Waheeda Rehman Speaks (From "Guide") (Full Song & Lyrics) – Legends – Lata Mangeshkar – Vol 02 – Download or Listen Free – JioSaavn|date=30 April 2013|url=https://www.jiosaavn.com/song/aaj-phir-jeene-ki-tamanna-hai-waheeda-rehman-speaks-from-guide/KQk8QBh1dH0|language=en-US|access-date=6 February 2022|archivedate=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220206063735/https://www.jiosaavn.com/song/aaj-phir-jeene-ki-tamanna-hai-waheeda-rehman-speaks-from-guide/KQk8QBh1dH0}}</ref><ref>{{Citation|title=Gaata Rahe Mera Dil (From "Guide")|date=28 February 2018|url=https://open.spotify.com/track/3lckSqgPVQsds7BpITo3eA|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Citation|title=Piya Tose Naina Laage Re|date=1 December 1965|url=https://open.spotify.com/track/167vjUqFTFeSamxeZytBKn|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Shazam|url=https://www.shazam.com/track/54974202/kitni-akeli-kitni-tanha-from-talash|access-date=6 February 2022|website=Shazam|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206063730/https://www.shazam.com/track/54974202/kitni-akeli-kitni-tanha-from-talash|url-status=dead}}</ref> ૧૯૬૦ના દાયકા દરમિયાન, તેમણે મદન મોહન સાથેના તેમના જોડાણને ચાલુ રાખ્યું હતું, જેમાં ''અનપઢ'' (૧૯૬૨)નું ગીત "આપકી નઝરો ને સમજા", ''વો કૌન થી ? (૧૯૬૪) ના "લગ જા ગલે" અને "નૈના બરસે રીમ ઝીમ" ''જહાં આરા'' (૧૯૬૪)નું "વો ચુપ રહેં તો", મેરા સાયા (૧૯૬૬)નું "તું જહાં જહાં ચલેગા" અને ''ચિરાગ'' (૧૯૬૯)નું "તેરી આંખો કે સિવા" વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.theistimes.com/madan-mohan-lata-made-each-other-famous/ |title=Madan Mohan & Lata made each other famous &#124; The Indian Sub-continent Times |publisher=Theistimes.com |access-date=6 August 2014 |archive-date=15 ઑગસ્ટ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130815030028/http://www.theistimes.com/madan-mohan-lata-made-each-other-famous/ |url-status=dead }}</ref> શંકર -જયકિશન સાથેની તેમની જોડીએ ૧૯૬૦ના દાયકામાં તેમને વિવિધ શૈલીના ગીતો ગાવા માટે મંચ પૂરું પાડ્યું હતું.<ref>{{Cite web|date=17 September 2021|title=The enduring legacy of Shankar-Jaikishan|url=https://scheduler.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/the-enduring-legacy-of-shankar-jaikishan-1031579.html|access-date=6 February 2022|website=Deccan Herald|language=en}}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|date=9 November 2016|title=Some great songs of Lata Mangeshkar by Shankar-Jaikishan {{!}} Songs Of Yore|url=https://www.songsofyore.com/best-lata-mangeshkar-songs-by-shankar-jaikishan/,%20https://www.songsofyore.com/best-lata-mangeshkar-songs-by-shankar-jaikishan/|access-date=6 February 2022|website=www.songsofyore.com|language=en-GB}}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ૧૯૬૦ના દાયકામાં લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ સાથેના તેમના જોડાણની શરૂઆત પણ થઈ હતી. આ સંગીત દિગ્દર્શક બેલડી માટે તેમણે તેમની કારકિર્દીમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય ગીતો ગાયા હતા. ૧૯૬૩થી શરૂ કરીને લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલનો લતા મંગેશકર સાથેનો નાતો વર્ષો જતાં વધુ મજબૂત બન્યો હતો. તેમણે ૩૫ વર્ષના ગાળામાં આ સંગીતકાર જોડી માટે ૭૦૦થી વધુ ગીતો ગાયાં હતાં, જેમાંથી ઘણાં ગીતો ખૂબ જ સફળ રહ્યાં હતાં. તેમણે ''પારસમણિ'' (૧૯૬૩), ''મિસ્ટર એક્સ ઇન બોમ્બે'' (૧૯૬૪), ''આયે દિન બહાર કે'' (૧૯૬૬), ''મિલન'' (૧૯૬૭), ''અનિતા'' (૧૯૬૭), ''શાર્ગિદ'' (૧૯૬૮), ''મેરે હમદમ મેરે દોસ્ત'' (૧૯૬૮), ''ઇન્તકામ'' (૧૯૬૯) અને ''દો રાસ્તે'' (૧૯૬૯) જેવી ફિલ્મોના ગીતો ગાયા હતા. ફિલ્મ''જીને કી રાહ'' માટે તેમને ત્રીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref>{{cite news| url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-28/news-interviews/30212136_1_laxmikant-pyarelal-laxmikant-pyarelal-mangeshkar-family | archive-url=https://archive.today/20130818202105/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-28/news-interviews/30212136_1_laxmikant-pyarelal-laxmikant-pyarelal-mangeshkar-family | url-status=dead | archive-date=18 August 2013 | work=The Times of India | title=Lata Mangeshkar...twenty years ago}}</ref> === ૧૯૭૦ === ૧૯૭૨માં મીના કુમારીની છેલ્લી ફિલ્મ ''પાકીઝા'' રજૂ થઇ હતી. ફિલ્મમાં "ચલતે ચલતે" અને "ઈન્હી લોગોં ને" સહિતના લોકપ્રિય ગીતો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, જે મંગેશકર દ્વારા ગાવામાં આવ્યા હતા. તેમણે એસ. ડી. બર્મનની છેલ્લી ફિલ્મો માટે ઘણા લોકપ્રિય ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા, જેમાં ''પ્રેમ પૂજારી'' (૧૯૭૦)નું "રંગીલા રે", ''શર્મિલી'' (૧૯૭૧)ના "ખિલતે હૈં ગુલ યહાં" અને "પિયા બીના" ઉપરાંત મદન મોહનની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો ''દસ્તક'' (૧૯૭૦), ''હીર રાંઝા'' (૧૯૭૦), ''દિલ કી રાહેં'' (૧૯૭૩), ''હિન્દુસ્તાન કી કસમ'' (૧૯૭૩), ''હંસતે ઝખમ'' (૧૯૭૩) અને ''લૈલા મજનુ'' (૧૯૭૩) ફિલ્મના ગીતોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.madanmohan.in/html/the_legend/his_journey/his_journey.html |title=MADAN MOHAN... The Musical Legend &#124; The Official Website of Madan Mohan |publisher=Madanmohan.in |access-date=6 August 2014}}</ref> ૧૯૭૦ના દાયકામાં તેમના ઘણા નોંધપાત્ર ગીતો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ અને [[આર. ડી. બર્મન|રાહુલ દેવ બર્મને]] કંપોઝ કર્યા હતા. ૧૯૭૦ના દાયકામાં લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ દ્વારા રચિત તેમનાં ઘણાં ગીતો ગીતકાર આનંદ બક્ષીએ લખ્યાં હતાં. તેમણે ''અમર પ્રેમ'' (૧૯૭૨), ''કારવાં'' (૧૯૭૧), ''કટી પતંગ'' (૧૯૭૧) અને ''આંધી'' (૧૯૭૫) ફિલ્મોમાં રાહુલ દેવ બર્મન સાથે ઘણા હિટ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{Cite book|last=Bharatan|first=Raju|url=https://books.google.com/books?id=RaafAAAAMAAJ|title=Lata Mangeshkar: A Biography|date=1995|publisher=UBS Publishers' Distributors|isbn=978-81-7476-023-4|pages=45–47|language=en}}</ref> ૧૯૭૩માં, આર. ડી. બર્મન દ્વારા રચિત અને ગુલઝાર દ્વારા લિખિત ફિલ્મ ''પરિચય''ના ગીત "બીતી ના બિતાઈ" માટે તેમને શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયક તરીકેનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref>{{Cite web|title=10 facts you should know about Lata Mangeshkar|url=https://www.rediff.com/movies/report/10-facts-you-should-know-about-lata-mangeshkar/20160928.htm|access-date=6 February 2022|website=Rediff|language=en}}</ref> ૧૯૭૪માં તેમણે સલિલ ચૌધરી દ્વારા રચિત અને વાયલાર રામવર્મા દ્વારા લિખિત ફિલ્મ ''નેલુ'' માટે તેમનું એકમાત્ર મલયાલમ ગીત "કડાલી ચેનકડાલી" ગાયું હતું.<ref>{{Cite web|title=Did you know THIS is the only song sung by Lata Mangeshkar in Malayalam? – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/did-you-know/did-you-know-this-is-the-only-song-sung-by-lata-mangeshkar-in-malayalam/articleshow/89381387.cms|access-date=6 February 2022|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Lataji's only Malayalam song 'Kadali Chenkadali' is a sweet reminiscence for Malayalis|url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/movie-news/lataji-s-only-malayalam-song-kadali-chenkadali-is-a-sweet-reminiscence-for-malayalis-lata-mangeshkar-1.6423687|access-date=6 February 2022|website=Mathrubhumi|language=en|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206052423/https://english.mathrubhumi.com/movies-music/movie-news/lataji-s-only-malayalam-song-kadali-chenkadali-is-a-sweet-reminiscence-for-malayalis-lata-mangeshkar-1.6423687|url-status=dead}}</ref> ૧૯૭૫માં, કલ્યાણજી આનંદજી દ્વારા રચિત ફિલ્મ ''કોરા કાગઝ''ના ગીત "રૂઠે રૂઠે પિયા" માટે તેણીને ફરીથી રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref>{{Cite book|last1=Deora|first1=Mohan|url=https://books.google.com/books?id=SyCwDgAAQBAJ|title=On Stage with Lata|last2=Shah|first2=Rachana|date=10 February 2017|publisher=Harper Collins|isbn=978-93-5264-317-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=Voice of India: A tribute to the legendary Lata Mangeshkar|url=https://www.lifestyleasia.com/ind/culture/entertainment/voice-of-india-a-tribute-to-the-legendary-lata-mangeshkar/|access-date=6 February 2022|website=Lifestyle Asia India|language=en-US}}</ref><ref>{{Citation|title=Kora Kagaz – All Songs – Download or Listen Free – JioSaavn|date=4 May 1974|url=https://www.jiosaavn.com/album/kora-kagaz/dR43oIEWUgs_|language=en-US|access-date=6 February 2022|archivedate=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220206224633/https://www.jiosaavn.com/album/kora-kagaz/dR43oIEWUgs_}}</ref> ૧૯૭૦ના દાયકાથી, તેમણે ભારત અને વિદેશમાં ઘણા કોન્સર્ટ પણ કર્યા હતા, જેમાં અનેક ચેરિટી કોન્સર્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે. વિદેશમાં તેમની પ્રથમ કોન્સર્ટ ૧૯૭૪માં લંડનના રોયલ આલ્બર્ટ હોલમાં થઇ હતી.<ref name="highbeammilestones">{{cite news |title=Milestones in the life of melody queen Lata Mangeshkar |url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-1562587031.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208011559/https://www.highbeam.com/doc/1P3-1562587031.html |url-status=dead |archive-date=8 February 2016 |date=27 September 2008 |newspaper=Hindustan Times (New Delhi, India) |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |access-date=18 January 2018}}</ref> તેમણે [[મીરાંબાઈ]]ના ભજનોનું એક આલ્બમ, "ચલા વહી દેશ" પણ બહાર પાડ્યું હતું, જે તેમના ભાઈ હૃદયનાથ મંગેશકર દ્વારા રચિત હતું.<ref>{{Citation|title=Lata Mangeshkar – 'Chala Vahi Des' & Meera Bhajans|url=https://www.discogs.com/release/11293304-Lata-Mangeshkar-Chala-Vahi-Des-Meera-Bhajans|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref> ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે અન્ય બિન-ફિલ્મી આલ્બમો બહાર પાડ્યા, જેમ કે તેણીએ ગાલિબ ગઝલોનો સંગ્રહ, મરાઠી લોકગીતોનું આલ્બમ, ગણેશ આરતીનું આલ્બમ અને શ્રીનિવાસ ખલે દ્વારા રચિત સંત તુકારામના "અભંગ" નું આલ્બમ બહાર પાડ્યું હતું.<ref>{{Cite web|last=Desk|first=India TV News|date=2 September 2011|title=Marathi Music Director Shrinivas Khale Dead|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/marathi-music-director-shrinivas-khale-dead-2859.html|access-date=6 February 2022|website=www.indiatvnews.com|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Lata Mangeshkar – Aajolchi Gaani Koli Geete – Samagra – Vol- 03 – Lata Mangeshkar, Hemanta Kumar Mukhopadhyay – Download or Listen Free – JioSaavn|date=31 December 1991|url=https://www.jiosaavn.com/album/lata-mangeshkar---aajolchi-gaani-koli-geete---samagra---vol--03/8OpxcShb6Hk_|language=en-US|access-date=6 February 2022|archivedate=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220206142331/https://www.jiosaavn.com/album/lata-mangeshkar---aajolchi-gaani-koli-geete---samagra---vol--03/8OpxcShb6Hk_}}</ref> ૧૯૭૦ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને ૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે અગાઉ જેમની સાથે કામ કર્યું હતું તેવા સંગીતકારોના સંતાનો સાથે કામ કર્યું હતું. આમાંના કેટલાક સંગીતકારોમાં સચિન દેવ બર્મનના પુત્ર રાહુલ દેવ બર્મન, રોશનના પુત્ર રાજેશ રોશન, સરદાર મલિકના પુત્ર અનુ મલિક અને ચિત્રગુપ્તના પુત્રો આનંદ-મિલિંદનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite book|last=Islam|first=Tariqul|url=https://books.google.com/books?id=qHrwjwEACAAJ|title=Influence of Lata Mangeshkar's Songs in My Songs & Life|date=21 February 2016|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=978-1-5301-3643-8|language=en}}</ref> તેમણે [[આસામી ભાષા]]માં પણ ઘણા ગીતો ગાયા હતા અને આસામી સંગીતકાર [[ભુપેન હજારિકા]] સાથે ખૂબ જ સારા સંબંધો વિકસાવ્યા હતા. તેમણે તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ઘણાં ગીતો ગાયાં હતાં. ''રૂદાલી'' (૧૯૯૩)ના ગીત "દિલ હૂમ હૂમ કરે" એ તે વર્ષે સૌથી વધુ વિક્રમી વેચાણ નોંધાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news |title=Bhupen Hazarika inspired millions across generations |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/bhupen-hazarika-inspired-millions-across-generations/articleshow/67693241.cms |date=25 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:E97nxihRd4YJ:https://timesofindia.indiatimes.com/india/bhupen-hazarika-inspired-millions-across-generations/articleshow/67693241.cms+&cd=10&hl=en&ct=clnk&gl=in |archive-date=27 October 2020 |newspaper=The Times of India |department=India News |agency=Press Trust of India (PTI) |language=en |access-date=5 February 2022 }}</ref> === ૧૯૮૦ === ૧૯૮૦ના દાયકાથી લતા મંગેશકરે ''સિલસિલા'' (૧૯૮૧), ''ફાસલે'' (૧૯૮૫), ''વિજય'' (૧૯૮૮) અને ''ચાંદની'' (૧૯૮૯) ફિલ્મમાં સંગીત દિગ્દર્શક શિવહરી સાથે તથા ''ઉસ્તાદી ઉસ્તાદ સે'' (૧૯૮૧), ''બેઝુબાન'' (૧૯૮૨), ''વો જો હસીના'' (૧૯૮૩), ''યે કેસા ફર્ઝ'' (૧૯૮૫) અને ''મૈને પ્યાર કિયા'' (૧૯૮૯) ફિલ્મમાં રામ લક્ષ્મણ સાથે કામ કર્યું હતું. તેમણે ''કર્ઝ'' (૧૯૮૦), ''એક દુજે કે લિયે'' (૧૯૮૧), ''સિલસિલા'' (૧૯૮૧), ''પ્રેમ રોગ'' (૧૯૮૨), ''હીરો'' (૧૯૮૩), ''પ્યાર ઝુકતા નહી'' (૧૯૮૫), ''રામ તેરી ગંગા મૈલી'' (૧૯૮૫), ''નગીના'' (૧૯૮૬), અને ''રામ લખન'' (૧૯૮૯) જેવી અન્ય ફિલ્મોમાં પણ ગીતો ગાયા હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=Lata Mangeshkar|url=https://www.discogs.com/artist/342906-Lata-Mangeshkar|access-date=6 February 2022|website=Discogs|language=en}}</ref><ref name="auto1" /> ''સંજોગ'' (૧૯૮૫) ફિલ્મનું તેમનું ગીત "ઝુ ઝુ ઝુ યશોદા કા નંદલાલા" ખૂબ જ લોકપ્રિય થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Lata Mangeshkar and Ram-Laxman are back together |url=https://www.imdb.com/news/ni0634155/ |website=IMDb |access-date=8 November 2016}}</ref><ref name=":0" /> ૧૯૮૦ના દશકના ઉત્તરાર્ધમાં, તેમણે અનુક્રમે ''આનંદ'' (૧૯૮૭) અને ''સત્યા'' (૧૯૮૮) ફિલ્મો માટે સંગીતકાર [[ઇલીયારાજા|ઇલૈયારાજા]]ના ગીતો "અરારો અરારો" અને "વલાઇ ઓસાઈ" ની બે એક પછી એક પ્રસ્તુતિઓ સાથે તમિલ ફિલ્મોમાં પુનરાગમન કર્યું હતું.<ref>{{Cite book|last=Bharatan|first=Raju|url=https://books.google.com/books?id=YE-9AAAACAAJ|title=Lata Mangeshkar: A Biography|date=1995|publisher=UBS Publishers' Distributors|isbn=978-81-7476-023-4|pages=58–63|language=en}}</ref> ૧૯૮૦ના દાયકામાં, સંગીતકાર જોડી લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ સાથે લતાએ તેમની સૌથી મોટી હિટ ફિલ્મોના ગીતો ગાયા હતાં. જેમાં,''આશા'' (૧૯૮૦)માં "શીશા હો યા દિલ હો", ''કર્ઝ'' (૧૯૮૦)માં "તુ કિતને બરસ કા", ''દોસ્તાના'' (૧૯૮૦)માં "કિતના આસાન હૈ", ''આસ પાસ'' (૧૯૮૦)માં "હમ કો ભી ગમ", ''નસીબ'' (૧૯૮૦) માં "મેરે નસીબ મેં", ''ક્રાંતિ''(૧૯૮૦)માં, "ઝિંદગીકી ના તૂટે" નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ''એક દુજે કે લિયે'' (૧૯૮૧)માં "સોલા બારસ કી", પ્રેમ રોગ (૧૯૮૨)માં "યે ગલિયાં યે ચૌબારા", અર્પણ (૧૯૮૩)માં "લિખનેવાલે ને લિખ ડાલે", 'અવતાર(૧૯૮૩)માં "દિન મહીને સાલ", ''હીરો'' (૧૯૮૩)માં "પ્યાર કરનેવાલે" અને "નિંદિયા સે જાગી", સંજોગ (૧૯૮૫)માં "ઝુ ઝુ ઝુ યશોદા", મેરી જંગ (૧૯૮૫)માં "ઝિંદગી હર કદમ", ''યાદોં કી કસમ'' (૧૯૮૫)માં "બૈઠ મેરે પાસ", રામ અવતાર (૧૯૮૮)માં "ઉંગલી મેં અંગૂઠી" અને રામ લખન (૧૯૮૯)માં "ઓ રામજી તેરે લખન ને" જેવા ગીતો ખૂબ જ લોકપ્રિય નીવડ્યાં હતાં.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/17-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-x |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend&nbsp;— Part X |first1=Amjad |last1=Parvez |date=17 August 2014 |work=DailyTimes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722141942/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/17-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-x |archive-date=22 July 2015}}</ref> આ વર્ષોમાં લતા માટે રાહુલ દેવ બર્મનની કેટલીક રચનાઓમાં ''અલીબાબા ઔર ૪૦ ચોર'' (૧૯૮૦)માં "આજા સર-એ-બાઝાર", ''ફિર વોહી રાત'' (૧૯૮૧)માં "બિંદીયા તરસે", ''સિતારા'' (૧૯૮૧)માં "થોડી સી જમીન", રોકી (૧૯૮૧)માં "ક્યા યહી પ્યાર હૈ", ''લવ સ્ટોરી'' (૧૯૮૧)માં "દેખો મૈંને દેખા", ''કુદરત'' (૧૯૮૧)માં "તુને ઓ રંગીલે" , શક્તિ (૧૯૮૧)માં "જાને કૈસે કબ" વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. બેતાબ (૧૯૮૩)માં "જબ હમ જવાન હોંગે", ખૂબ જ લોકપ્રિય બન્યું હતું, ''અગર તુમ ના હોતે'' (૧૯૮૩)માં "હમે ઔર જીને", ''માસૂમ'' (૧૯૮૩)માં "તુઝસે નારાઝ નહીં", ''બડે દિલ વાલા'' (૧૯૮૩)માં "કહીં ન જા", ''સની''માં "જાને ક્યા બાત" (૧૯૮૪), અર્જુન (૧૯૮૫)માં "ભૂરી ભુરી આંખે", સાગર (૧૯૮૫)માં "સાગર કિનારે", ''સવેરેવાલી ગાડી'' (૧૯૮૬)માં "દિન પ્યાર કે આયેંગે" તેમના અન્ય લોકપ્રિય ગીતો છે. લતાએ રફી સાથે ''સ્વયંવર'' (૧૯૮૦)માં "મુઝે છૂ રહી હૈં", ''જોની આઇ લવ યુ'' (૧૯૮૨)માં "કભી કભી બેઝુબાન", ''કામચોર'' (૧૯૮૨)માં "તુજ સંગ પ્રીત", ''ખુદ્દાર'' (૧૯૮૨)માં "અંગ્રેજી મેં કહેતે હૈ", ''નિશાન'' (૧૯૮૩)માં "અખિયોં હી અખિયોં મેં", ''આખિર ક્યોં'' (૧૯૮૫)માં "દુશ્મન ના કરે", ''દિલ તુઝકો દિયા'' (૧૯૮૭) માં "વાદા ના તોડ", જેવા યુગલ ગીતો ગાયા હતા. બપ્પી લહિરીએ લતા માટે કેટલાક ગીતોની રચના કરી હતી, જેમાં ''સબૂત'' (૧૯૮૦)માં "દૂરિયાં સબ મીટા દો", ''પતિતા'' (૧૯૮૦)માં "બૈઠે બૈઠે આજ આયી", ''સમજૂતી'' (૧૯૮૦)માં "જાને ક્યૂં મુઝે", ''જ્યોતિ'' (૧૯૮૧)માં "થોડા રેશમ લગતા હૈ", ''પ્યાસ'' (૧૯૮૨)માં "દર્દ કી રાગિની", અને ''હિંમતવાલા'' (૧૯૮૩)માં "નૈનો મેં સપના" (કિશોર કુમાર સાથે યુગલ) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=https://apnaorg.com/articles/lata-3/index.shtml |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend Part IX to XII |first1=Amjad |last1=Parvez |date= 16–19 August 2014 |website=apnaorg.com}}</ref> ખય્યામે ૮૦ના દાયકામાં પણ તેમની સાથે કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું અને ''થોડિસી બેવફાઇ'' (૧૯૮૦)માં "હઝાર રાહેં મુડ" (કિશોર કુમાર સાથે યુગલગીત), ''ચંબલ કી કસમ'' (૧૯૮૦)ના "સિમટી હુયી", ''દર્દ'' (૧૯૮૧)માં "ના જાને ક્યા હુઆ", ''દિલ-એ-નાદાન'' (૧૯૮૨), "ચાંદ કે પાસ" જેવા ગીતો કમ્પોઝ કર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemasangeet.com/lata-mangeshkar/interviews/khayyam-speaks-on-lata.html|title=Khayyam Speaks on Lata|publisher=cinemasangeet.com}}</ref> ૮૦ના દાયકા દરમિયાન લતાએ રવિન્દ્ર જૈન માટે ''રામ તેરી ગંગા મૈલી'' (૧૯૮૫)માં "સુન સાહિબા સુન", ઉષા ખન્ના માટે ''શમા'' (૧૯૮૧)માં "ચાંદ અપના સફર", ''સૌતન'' (૧૯૮૩)માં "શાયદ મેરી શાદી" અને "ઝિંદગી પ્યાર કા" ''સૌતન કી બેટી'' (૧૯૮૩)માં "હમ ભૂલ ગયે રે" જેવા હિટ ગીતો ગાયા હતા. મંગેશકરે ''ચક્ર'' (૧૯૮૧)માં "કાલે કાલે ગેહરે સાયે", ''ધનવાન'' (૧૯૮૧)માં "યે આંખે દેખ કર" અને "કુછ લોગ મોહબ્બત કો", ''મશાલ'' (૧૯૮૪) માં "મુઝે તુમ યાદ કરના", ''શહેનશાહ'' (૧૯૮૯)માં અમર-ઉત્પલ માટે "જાને દો જાને દો મુજે", ''ગંગા જમના સરસ્વતી'' (૧૯૮૮)માં "સાજન મેરા ઉસ પાર" તથા ''વારિસ'' (૧૯૮૯)માં ઉત્તમ જગદીશ માટે "મેરે પ્યાર કી ઉમર" ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://urgetofly.blogspot.com/2008/04/my-favourite-lata-mangeshkar-songs-1980s.html|title=Khwaahish-e-Parwaaz|author=Aditya Pant|date=27 April 2008}}</ref> જૂન ૧૯૮૫માં, યુનાઇટેડ વે ઓફ ગ્રેટર ટોરોન્ટોએ તેમને મેપલ લીફ ગાર્ડન ખાતે કાર્યક્રમ આપવા આમંત્રણ આપ્યું હતું. એની મરેની વિનંતીથી,<ref>{{Cite web|title=How Many Languages Has Lataji Sung In? - Rediff.com|url=https://www.rediff.com/movies/report/how-many-languages-has-lataji-sung-in/20220206.htm|access-date=6 February 2022|website=m.rediff.com}}</ref> લતાએ પોતાનું ગીત "યુ નીડ મી" ગાયું હતું. ૧૨,૦૦ લોકોએ આ કોન્સર્ટમાં હાજરી આપી હતી, જેણે ચેરિટી માટે ૧૫૦,૦૦૦ ડૉલર એકત્ર કર્યા હતા.<ref>{{cite news |title=Top Indian songstress sings for United Way |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19850611&id=1n0xAAAAIBAJ&pg=5832,123310 |work=The Montreal Gazette |agency=CP, Google News Archive|date=11 June 1985|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/1985/10/12/world/no-headline-074141.html | work=The New York Times | first=Douglas | last=Martin | title=No Headline | date=12 October 1985}}</ref> === ૧૯૯૦ === ૧૯૯૦ના દાયકામાં મંગેશકરે આનંદ-મિલિંદ, નદીમ-શ્રવણ, જતીન-લલિત, દિલીપ સેન-સમીર સેન, ઉત્તમ સિંહ, અનુ મલિક, આદેશ શ્રીવાસ્તવ અને એ. આર. રહેમાન સહિતના સંગીત દિગ્દર્શકો સાથે રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું. તેમણે કેટલાક બિન-ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા, જેમાં જગજીત સિંઘ સાથેની ગઝલોનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web|title=Lata Mangeshkar, Thank You For The Music|url=https://www.ndtv.com/entertainment/lata-mangeshkar-thank-you-for-the-music-2751845|access-date=6 February 2022|website=NDTV.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 October 2011|title=Lata Mangeshkar reacts to Jagjit Singh's death|url=https://www.hindustantimes.com/music/lata-mangeshkar-reacts-to-jagjit-singh-s-death/story-8ngbpnEGro4WzIv7FApbFK.html|access-date=6 February 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Dilip Sen-Sameer Sen – Aaina|url=https://www.discogs.com/master/1322215-Dilip-Sen-Sameer-Sen-Aaina|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=RIPDidi: Uttam Singh remembers Lata Mangeshkar, 'Poore raaste hum log hansi-mazak karte jaate the'|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/ripdidiuttam-singh-remembers-lata-mangeshkar-poore-raaste-hum-log-hansi-mazak-karte-jaate-the-101644155979382.html|access-date=6 February 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Das |first1=Sheela |title=Aadesh Shrivastava: 10 memorable tracks of the talented composer |url=https://www.bollywoodmantra.com/news/aadesh-srivastava-10-memorable-tracks-of-the-talented-composer/19077/ |date=5 September 2015 |website=Bollywood Mantra |language=en-US |access-date=6 February 2022 |archive-date=20 જાન્યુઆરી 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120012654/https://www.bollywoodmantra.com/news/aadesh-srivastava-10-memorable-tracks-of-the-talented-composer/19077/ |url-status=dead }}</ref> તેમણે કુમાર સાનુ, અમિત કુમાર, [[એસ. પી. બાલાસુબ્રમણ્યમ]], ઉદિત નારાયણ, હરિહરન, સુરેશ વાડેકર, મોહમ્મદ અઝીઝ, અભિજીત ભટ્ટાચાર્ય, રૂપ કુમાર રાઠોડ, વિનોદ રાઠોડ, ગુરદાસ માન અને [[સોનૂ નિગમ]] સાથે પણ ગીતો ગાયાં છે.<ref>{{Cite book|last=DESAI|first=MALAY ASHOKKUMAR|url=https://books.google.com/books?id=5co7EAAAQBAJ&dq=lata+mangeshkar+Kumar+Sanu,+Amit+Kumar,+S.+P.+Balasubrahmanyam,+Udit+Narayan,&pg=PA6|title=TREND SETTERS OF PLAYBACK SINGING|publisher=Sankalp Publication|isbn=978-93-90636-35-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar: 'Queen of Melody' who redefined music in India|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/lata-mangeshkar-queen-of-melody-who-redefined-music-in-india-1078554.html|access-date=6 February 2022|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> ૧૯૯૦માં તેમણે હિન્દી ફિલ્મો માટે પોતાનું પ્રોડક્શન હાઉસ શરૂ કર્યું હતું, જેણે ગુલઝાર દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ''લેકિન''નું નિર્માણ કર્યું હતું. આ ફિલ્મના "યારા સિલી સિલી" ગીતની પ્રસ્તુતિ માટે તેમને શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયકનો ત્રીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો, જેને તેમના ભાઈ હૃદયનાથ દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=Gulzar calls Lata Mangeshkar 'voice of our culture' says she is 'beyond words'|url=https://zeenews.india.com/people/gulzar-calls-lata-mangeshkar-voice-of-our-culture-says-she-is-beyond-words-2434071.html|access-date=6 February 2022|website=Zee News|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Lata Mangeshkar is beyond words: Gulzar – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/lata-mangeshkar-is-beyond-words-gulzar/articleshow/89384992.cms|access-date=6 February 2022|website=The Times of India|language=en}}</ref> તેમણે તે સમયે યશ ચોપરા અને તેમના પ્રોડક્શન હાઉસ યશ રાજ ફિલ્મ્સની લગભગ તમામ ફિલ્મો માટે ગીતો ગાયા છે, જેમાં ''ચાંદની'' (૧૯૮૯), ''લમ્હે'' (૧૯૯૧), ''ડર'' (૧૯૯૩), ''યે દિલ્લગી'' (૧૯૯૪), ''દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે'' (૧૯૯૫), ''દિલ તો પાગલ હૈ'' (૧૯૯૭) અને ત્યારબાદ ''મોહબ્બતેં'' (૨૦૦૦), ''મુઝસે દોસ્તી કરોગે'' (૨૦૦૨) અને ''વીર-ઝારા'' (૨૦૦૪)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web|date=21 October 2020|title=Lata Mangeshkar remembers Yash Chopra on his death anniversary: I can't forget the love and respect he gave me|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/lata-mangeshkar-remembers-yash-chopra-his-death-anniversary-i-can-t-forget-love-and-respect-he-gave-me-569678|access-date=6 February 2022|website=PINKVILLA|language=en|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206142639/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/lata-mangeshkar-remembers-yash-chopra-his-death-anniversary-i-can-t-forget-love-and-respect-he-gave-me-569678|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=14 September 2012|title=Yash Chopra's muse Lata Mangeshkar missing from his next|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/yash-chopra-s-muse-lata-mangeshkar-missing-from-his-next/story-G8aGYE9QITR8SCvbkWIGeO.html|access-date=6 February 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Chaudhury|first=Bodrul|date=16 September 2012|title=Lata Mangeshkar will not be singing for Yash Chopra's Jab Tak Hai Jaan|url=https://bollyspice.com/lata-mangeshkar-will-not-be-singing-for-yash-chopras-jab-tak-hai-jaan/|access-date=6 February 2022|website=BollySpice.com – The latest movies, interviews in Bollywood|language=en-US}}</ref> ૧૯૯૦ દરમિયાન તેમણે રામલક્ષ્મણ સાથે ''પત્થર કે ફૂલ'' (૧૯૯૧), ''૧૦૦ ડેઝ'' (૧૯૯૧), ''મહેબૂબ મેરે મહેબૂબ'' (૧૯૯૨), ''સાતવાં આસમાન'' (૧૯૯૨), ''આઇ લવ યુ'' (૧૯૯૨), ''દિલ કી બાઝી'' (૧૯૯૩), ''અંતિમ ન્યાય'' (૧૯૯૩), ''ધ મેલોડી ઓફ લવ'' (૧૯૯૩), ''ધ લો'' (૧૯૯૪), ''હમ આપકે હૈ કોન'' (૧૯૯૪), ''મેઘા'' (૧૯૯૬), ''લવ કુશ'' (૧૯૯૭), ''મનચલા'' (૧૯૯૯), અને ''દુલ્હન બનુ મૈં તેરી'' (૧૯૯૯) જેવી ફિલ્મોના ગીતો ગાયાં હતા.<ref>{{Cite web|title=Lata Mangeshkar|url=http://m.zeesangam.com/entertainment/celebrity-profile/Lata-Mangeshkar.htm|access-date=6 February 2022|website=m.zeesangam.com|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206144727/http://m.zeesangam.com/entertainment/celebrity-profile/Lata-Mangeshkar.htm|url-status=dead}}</ref> [[એ. આર. રહેમાન|એ. આર. રહેમાને]] આ સમયગાળા દરમિયાન તેમની સાથે કેટલાક ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા, જેમાં ''દિલ સે''માં "જિયા જલે", ''વન ટુ કા ફોર'' માં "ખામોશિયાં ગુનગુનાને લગી", ''પુકાર''માં "એક તૂ હી ભરોસા", ઝુબેદામાં "પ્યારા સા ગાંવ" અને "સો ગયે હૈં", ''રંગ દે બસંતી''માં "લુક્કા ચુપ્પી", લગાનમાં "ઓ પલાનહારે"નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite magazine|url=http://indiatoday.intoday.in/story/lata-mangeshkar-ar-rahman-music-raunaq/1/393368.html|title=When Lata Mangeshkar took 3-and-a-half months to record for AR Rahman|magazine=India Today}}</ref> તેણીએ "એક તુ હી ભરોસા" ગીત ગાતી વખતે ફિલ્મ ''પુકાર''માં ઓન-સ્ક્રીન હાજરી આપી હતી.<ref>{{Cite web|title=A rediff.com Special --- Pukar|url=https://www.rediff.com/broadband/2000/jan/24pukar.htm|access-date=6 February 2022|website=www.rediff.com}}</ref> ૧૯૯૪માં તેમણે શ્રદ્ધાંજલિ – માય ટ્રિબ્યુટ ટુ ધ ઇમોર્ટલ્સ આલ્બમ પ્રદર્શિત કર્યું હતું.[૧૦૯] આ આલ્બમની ખાસ વિશેષતા એ છે કે લતા મંગેશકરે તે સમયના અમર ગાયકોને તેમના કેટલાક ગીતો પોતાના અવાજમાં રજૂ કરીને તેમને શ્રદ્ધાંજલિ આપી છે. આલ્બમમાં કે.એલ.સાયગલ, [[કિશોર કુમાર]], [[મોહમ્મદ રફી]], હેમંત કુમાર, [[મુકેશ]], પંકજ મલ્લિક, ગીતા દત્ત, ઝોહરાબાઈ, અમીરબાઈ, પારૂલ ઘોષ અને કાનન દેવીના ગીતો છે. તેણે રાહુલ દેવ બર્મનના પહેલા અને છેલ્લા બંને ગીતો ગાયા હતા. ૧૯૯૪માં તેમણે રાહુલ દેવ બર્મન માટે ૧૯૪૨ અ લવ સ્ટોરીનું "કુછ ના કહો" ગીત ગાયું હતું. ૧૯૯૯માં તેમના નામનું પરફ્યુમ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web | url = http://www.rediff.com/entertai/1999/nov/03lata.htm | title = A perfume called Lata | author = Suparn Verma | work = Rediff.com | date = 3 November 1999 | access-date = 13 August 2007 }}</ref> આ જ વર્ષે લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ માટે તેમને ઝી સિને એવોર્ડ પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.zeecinema.com/events/zca/videos/lifetime-achievement-award-lata-mangeshkar|title=Lifetime Achievement Award: Lata Mangeshkar|date=24 August 2015|website=Zee Cinema|access-date=9 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-date=12 નવેમ્બર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112073848/http://www.zeecinema.com/events/zca/videos/lifetime-achievement-award-lata-mangeshkar|url-status=dead}}</ref> ૧૯૯૯માં તેમને [[રાજ્ય સભા]]ના સભ્ય તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://rajyasabha.gov.in/publ/pandp/book2.htm |title=Nominated Members of the Rajya Sabha |publisher=Rajya Sabha Secretariat, Government of India |access-date=13 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927182238/http://rajyasabha.gov.in/publ/pandp/book2.htm |archive-date=27 September 2007 |url-status=dead}} {{dead link|date=November 2016}} </ref> જો કે, તેઓ રાજ્ય સભાના સત્રોમાં નિયમિત રીતે હાજરી આપતા ન હતા, જેના કારણે ગૃહના કેટલાક સભ્યો જેવા કે, ઉપસભાપતિ નજમા હેપ્તુલ્લાહ, [[પ્રણવ મુખર્જી]] અને [[શબાના આઝમી]] દ્વારા તેમની ટીકા કરવામાં આવી હતી.<ref name="toi_unequal_music">{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/29780945.cms | title = Unequal music | author = Viral Bhayani | newspaper = The Times of India | date = 29 November 2002 | access-date = 13 August 2007 }}</ref><ref>{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/39009721.cms | title = Straight Answers | newspaper = The Times of India | date = 2 March 2003 | access-date = 13 August 2007 }}</ref> તેમણે પોતાની ગેરહાજરીનું કારણ ખરાબ સ્વાસ્થ્ય ગણાવ્યું હતું. એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે સંસદસભ્ય તરીકે તેમણે દિલ્હીમાં પગાર, ભથ્થું કે સરકારી આવાસનો લાભ લીધો ન હતો.<ref name="toi_unequal_music"/><ref>{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/39305376.cms | title = Leave me alone, says Lata | newspaper = The Times of India | date = 5 March 2003 | access-date = 13 August 2007 }}</ref> === ૨૦૦૦ === ૨૦૦૧માં લતા મંગેશકરને ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[ભારત રત્ન]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref name="auto">{{Cite web|title=Lata Mangeshkar: Awards and recognitions received by the legendary singer|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/lata-mangeshkar-awards-and-recognitions-received-by-the-legendary-singer-8045151.html|access-date=6 February 2022|website=Moneycontrol|language=en}}</ref> તે જ વર્ષે, તેમણે પુણેમાં માસ્ટર દીનાનાથ મંગેશકર હોસ્પિટલની સ્થાપના કરી, જેનું સંચાલન લતા મંગેશકર મેડિકલ ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું (જેની સ્થાપના ઓક્ટોબર ૧૯૮૯ માં મંગેશકર પરિવાર દ્વારા કરવામાં આવી હતી). ૨૦૦૫માં, તેમણે સ્વરાંજલિ નામનું જ્વેલરી કલેક્શન ડિઝાઇન કર્યું હતું, જેનું નિર્માણ ભારતીય ડાયમંડ એક્સપોર્ટ કંપની એડોરાએ કર્યું હતું. ક્રિસ્ટીઝની હરાજીમાં આ સંગ્રહમાંથી પાંચ નમૂનાઓએ ૧૦૫,૦૦૦ પાઉન્ડ એકઠા કર્યા હતા, અને આ નાણાંનો કેટલોક હિસ્સો ૨૦૦૫ના કાશ્મીર ધરતીકંપ રાહત માટે દાનમાં આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news | title = Lata Mangeshkar's jewellery collection raises quake relief funds | url = http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/18569.html | date = 28 November 2005 | access-date = 13 August 2007 | archive-date = 30 સપ્ટેમ્બર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070930165013/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/18569.html | url-status = dead }}</ref> ૨૦૦૧માં, તેમણે ''લજ્જા'' ફિલ્મ માટે, સંગીતકાર [[ઇલીયારાજા]] સાથે પોતાનું પ્રથમ હિન્દી ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું; તેણીએ અગાઉ ઇલિયારાજા દ્વારા તમિલ અને તેલુગુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યાં હતાં.<ref>{{Cite web|last=jha|first=subhash k|date=28 January 2018|title=Showbiz world welcomes Ilayaraja's Padma |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/music/280118/showbiz-world-welcomes-ilayarajas-padma.html|access-date=6 February 2022|website=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> તેમનું ગીત "વાદા ન તોડ" ને ફિલ્મ ''ઇટર્નલ સનશાઇન ઓફ ધ સ્પોટલેસ માઇન્ડ'' (૨૦૦૪) અને તેના સાઉન્ડટ્રેકમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|title=Eternal Sunshine News|url=https://www.beingcharliekaufman.com/index.php/recent-news-105|access-date=6 February 2022|website=BeingCharlieKaufman.com|language=en-gb}}</ref> ૨૧ જૂન, ૨૦૦૭ના રોજ, તેમણે ''સાદગી'' આલ્બમ બહાર પાડ્યું, જેમાં જાવેદ અખ્તર દ્વારા લખાયેલા અને મયુરેશ પાઇ દ્વારા કમ્પોઝ થયેલા આઠ ગઝલ પ્રકારના ગીતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web | url = http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1105020 | title = Lata Mangeshkar launches new album 'Saadgi' | work = Daily News & Analysis | date = 21 June 2007 | access-date = 13 August 2007 }}</ref> === ૨૦૧૦ === ૧૨ એપ્રિલ, ૨૦૧૧ના રોજ લતા મંગેશકરે ''સરહદેં : મ્યુઝિક બિયોન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ'' નામનું આલ્બમ બહાર પાડ્યું હતું, જેમાં તેમના અને મહેંદી હસનનું (પાકિસ્તાનના ફરહાદ શહજાદ દ્વારા લખાયેલું) યુગલ ગીત "તેરા મિલના બહુત અચ્છા લગે" નો સમાવેશ થાય છે. આ આલ્બમમાં ઉષા મંગેશકર, સુરેશ વાડકર, હરિહરન, [[સોનૂ નિગમ]], રેખા ભારદ્વાજ અને અન્ય એક પાકિસ્તાની ગાયક ગુલામ અલી છે.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/lata-mangeshkar-nevaan-nigam-steal-sarhadein--show/779445/2 |title=Lata Mangeshkar, Nevaan Nigam steal Sarhadein show |newspaper=The Indian Express|date=22 April 2011 |access-date=6 August 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Jha |first=Pawan |title=सरहदें- एक अच्छी कोशिश |trans-title='Border' – A good try |url=https://www.bbc.com/hindi/entertainment/2011/04/110420_sarhaden_music_review_pkp |date=21 April 2011 |website=BBC |language=hi |access-date=5 April 2019}}</ref> ૧૪ વર્ષના અંતરાલ બાદ, તેમણે સંગીતકાર નદીમ-શ્રવણ માટે ''બેવફા'' (૨૦૦૫)નું "કૈસે પિયા સે" ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/lata/20030103.htm |title=Lata records song with Nadeem&nbsp;— Rediff.com Movies |work=Rediff.com |date=3 January 2003 |access-date=6 August 2014}}</ref> ''પેજ ૩'' (૨૦૦૫) માટે "કિતને અજીબ રિશ્તે હૈં યહાં પર" અને જેલ (૨૦૦૯) માટે "દાતા સુન લે", ફિલ્મ ''સતરંગી પેરાશૂટ'' (૨૦૧૧) માટે "તેરે હસ્ને સાઇ મુઝેકો" રેકોર્ડ કર્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/lata-records-for-satrangee-parachute/725710/ |title=Lata records for Satrangee Parachute |newspaper=The Indian Express|date=17 December 2010 |access-date=6 August 2014}}</ref> વિરામ બાદ તેઓ પાર્શ્વ ગાયન ક્ષેત્રે પાછા ફર્યા હતા અને પોતાના સ્ટુડિયોમાં ''ડુન્નો વાય ટુ - લાઇફ ઇસ મોમેન્ટ'' માટે ગીત "જીના ક્યા હૈ, જાના મૈને" રેકોર્ડ કર્યું હતું.<ref>{{cite news |url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Lata-is-back-in-playback/articleshow/35332103.cms |title=Lata is back in playback |newspaper=Mumbai Mirror |date=19 May 2014 |access-date=6 August 2014 |archive-date=8 ઑગસ્ટ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808045451/http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Lata-is-back-in-playback/articleshow/35332103.cms |url-status=dead }}</ref> ૨૮ નવેમ્બર, ૨૦૧૨ના રોજ, તેમણે મયુરેશ પાઇ દ્વારા રચિત ''સ્વામી સમર્થ મહા મંત્ર'' નામના ભજનોના આલ્બમ સાથે પોતાનું મ્યુઝિક લેબલ, એલએમ મ્યુઝિક લોન્ચ કર્યું હતું. તેમણે આ આલ્બમમાં તેમની નાની બહેન ઉષા સાથે ગીત ગાયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_lata-mangeshkar-launches-music-label-with-bhajan-album_1770588 |title=Lata Mangeshkar launches music label with 'bhajan 'album &#124; Latest News & Updates at Daily News & Analysis |work=Daily News and Analysis|date=28 November 2012 |access-date=6 August 2014}}</ref> ૨૦૧૪ માં, તેણીએ બંગાળી આલ્બમ, ''સુરોધ્વનિ''નું રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું, જેમાં સલીલ ચૌધરીની કવિતાનો સમાવેશ થાય છે, જેને પાઇ દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Citation|title=Shurodhwani (Full Song & Lyrics) – Lata Mangeshkar – Download or Listen Free – JioSaavn|date=25 September 2014|url=https://www.jiosaavn.com/song/shurodhwani/MgopeydoDkY|language=en-US|access-date=6 February 2022}}</ref> ૩૦ માર્ચ ૨૦૧૯ના રોજ લતા મંગેશકરે [[ભારતીય ભૂમિસેના|ભારતીય સેના]] અને રાષ્ટ્રને શ્રદ્ધાંજલિ રૂપે મયુરેશ પાઇ દ્વારા રચિત "સૌગંધ મુઝે ઇઝ મિટ્ટી કી" ગીત રજૂ કર્યું હતું.<ref>{{cite magazine |title=Lata Mangeshkar sings poem Modi recited after Balakot airstrikes, PM says it's inspirational |url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-poem-lata-mangeshkar-song-saugandh-mujhe-iss-mitti-ki-1490334-2019-03-30 |date=30 March 2019 |magazine=India Today |access-date=2 April 2019}}</ref> == ગીતો == === ગુજરાતી ગીતો === * માને તો મનાવી લેજો રે, ઓધાજી રે મારા વાલાને વઢીને કેજો રે * દીકરી તો પારકી થાપણ કહેવાય * [[વૈષ્ણવ જન તો]] * હે કાનુડા તોરી ગોવાલણ * હંસલા હાલો ને હવે મોતીડા નહિ રે જડે == માંદગી અને અવસાન == ૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજ લતા મંગેશકરને હળવા લક્ષણો સાથે [[કોરોનાવાયરસ રોગ ૨૦૧૯|કોરોનાવાયરસ]] સંક્રમણનું નિદાન થયું હતું અને તેમને મુંબઈની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલના ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ (આઈસીયુ)માં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની તબિયતમાં "નજીવો સુધારો" થયા બાદ તેમનું વેન્ટિલેટર હટાવી દેવાયું હતું;<ref> {{Cite news|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar is stable now, says Asha Bhosle|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/lata-mangeshkar-health-critical-condition-deteriorated-7758174/|access-date=6 February 2022|work=The Indian Express|language=en}}</ref> જો કે, તેણીની તબિયત લથડ્યા બાદ, ૫ ફેબ્રુઆરીએ ફરીથી તેમને વેન્ટિલેટર હેઠળ મૂકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url= https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/lata-mangeshkar-is-undergoing-aggressive-therapy-and-tolerating-procedures-doctor-pratit-samdani/articleshow/89367774.cms|title= Lata Mangeshkar is undergoing aggressive therapy and tolerating procedures: Doctor Pratit Samdani |website= The Times of India}}</ref> ન્યુમોનિયા અને કોવિડ-૧૯ માટે સતત ૨૮ દિવસની સારવાર લીધા બાદ ૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજ ૯૨ વર્ષની વયે મલ્ટીપલ ઓર્ગન ડિસફંક્શન સિન્ડ્રોમથી તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite news|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar: India singing legend dies at 92|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-60094193|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news |last=Banerjee |first=Shoumojit |title='Nightingale' Lata Mangeshkar passes away at 92 |url=https://www.thehindu.com/news/national/lata-mangeshkar-legendary-singer-dies-at-92/article38387404.ece |date=6 February 2022 |work=The Hindu |agency=PTI |issn=0971-751X |language=en-IN |access-date=6 February 2022}}</ref> લતા મંગેશકરના અવસાનના પગલે ભારત સરકારે બે દિવસના રાષ્ટ્રીય શોકની જાહેરાત કરી હતી. સમગ્ર ભારતમાં ૬થી ૭ ફેબ્રુઆરી સુધી રાષ્ટ્રધ્વજ અડધી કાઠીએ ફરકાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/2day-national-mourning-in-lata-mangeshkar-s-memory-tricolour-at-halfmast-101644122238434.html |title= Lata Mangeshkar's last rites at Mumbai's Shivaji Park with full state honours |website=Hindustan Times}}</ref> રાષ્ટ્રપતિ [[રામનાથ કોવિંદ]], ઉપરાષ્ટ્રપતિ [[વૈંકયા નાયડુ]], વડા પ્રધાન [[નરેન્દ્ર મોદી]] સહિત કેન્દ્રીય પ્રધાનો અને મુખ્યમંત્રીઓ,<ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=West Bengal pays tribute to Lata Mangeshkar by announcing half-day holiday|url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/west-bengal-tribute-lata-mangeshkar-half-day-holiday-7759315/|access-date=6 February 2022|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Lata Mangeshkar LIVE Updates: Maharashtra Government has declared a public holiday for tomorrow to mourn the demise of Lata Mangeshkar|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/newsblogs/daily-news-and-latest-updates-live-february-6/liveblog/89376327.cms|access-date=6 February 2022|website=The Economic Times|language=en}}</ref> ભારતીય સંગીત ઉદ્યોગ, ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના સભ્યો, હસ્તીઓ, ચાહકો અને ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓએ શોક વ્યક્ત કર્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Acharya|first=Shayan|title=IND v WI: Indian team wears black arm bands to mourn death of Lata Mangeshkar|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/indian/indian-team-to-wear-black-arm-bands-west-indies-lata-mangeshkar/article38387619.ece|access-date=6 February 2022|work=Sportstar|language=en}}</ref> વેસ્ટ ઇન્ડીઝ સામેની પ્રથમ વનડેમાં ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના ખેલાડીઓએ કાળી પટ્ટી ધારણ કરી લતાજીના અવસાન પર શોક વ્યક્ત કર્યો હતો. પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન ઈમરાન ખાન, બાંગ્લાદેશના પ્રધાનમંત્રી શેખ હસીના, નેપાળના પ્રધાનમંત્રી શેર બહાદુર દેઉબા, શ્રીલંકાના પ્રધાનમંત્રી મહિન્દા રાજપક્ષે, અફઘાનિસ્તાનના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ હામિદ કરઝાઈ અને પાકિસ્તાનના મંત્રી ફવાદ ચૌધરીએ તેમના નિધન પર દુઃખ વ્યક્ત કર્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://theprint.in/go-to-pakistan/pakistanis-mourn-lata-mangeshkar-too-say-even-1000-pakistan-cannot-compensate-this-loss/822862/|title=Pakistanis mourn Lata Mangeshkar too, say 'even 1,000 Pakistan cannot compensate this loss'|newspaper=Theprint|date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/melodies-of-lata-mangeshkar-are-universal-forever-says-former-afghan-president20220206201949/|title=Melodies of Lata Mangeshkar are universal, forever, says former Afghan President|newspaper=ANI News|date=6 February 2022|access-date=16 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-date=8 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208100945/https://www.aninews.in/news/world/asia/melodies-of-lata-mangeshkar-are-universal-forever-says-former-afghan-president20220206201949/|url-status=dead}}</ref> લતા મંગેશકરના અંતિમ સંસ્કાર તેમના ભાઈ હૃદયનાથ મંગેશકર દ્વારા તે જ દિવસે મુંબઈના શિવાજી પાર્કમાં સંપૂર્ણ રાજકીય સન્માન સાથે કરવામાં આવ્યા હતા. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, રાજ્યપાલ ભગતસિંહ કોશ્યારી, મુખ્યમંત્રી ઉદ્ધવ ઠાકરેએ અંતિમ દર્શન કરી પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરી હતી. મંગેશકરની બહેનો આશા ભોંસલે અને ઉષા મંગેશકર, દેવેન્દ્ર ફડણવીસ, રાજ ઠાકરે, શરદ પવાર, શાહરુખ ખાન, આમિર ખાન, રણબીર કપૂર, વિદ્યા બાલન, શ્રદ્ધા કપૂર, સચિન તેંડુલકર, અનુરાધા પૌડવાલ સહિત અનેક મહાનુભાવો અને પરિવારના સભ્યો પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.<ref>{{cite news|url= https://www.news18.com/news/movies/lata-mangeshkar-passes-away-live-updates-legendary-singer-dies-at-92-mortal-remains-to-be-taken-to-shivaji-park-for-last-respects-livenews-4738040.html |title= Legendary Singer Laid to Rest With Full State Honours; PM Modi, Shah Rukh Khan Attend Funeral |website= News18}}</ref> ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજ, મંગેશકરના અસ્થિઓનું તેમની બહેન આશા ભોંસલે અને ભત્રીજા આદિનાથ મંગેશકર દ્વારા નાસિકના રામકુંડ ખાતે ગોદાવરી નદીમાં વિસર્જન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url= https://www.timesnownews.com/entertainment-news/article/legendary-singer-lata-mangeshkars-ashes-immersed-in-nashiks-ramkund-family-and-fans-gather-at-the-site/857552 |title= Legendary singer Lata Mangeshkar's ashes immersed in Nashik's Ramkund; family and fans gather at the site |website= Times Now News}}</ref> == પુરસ્કાર અને સન્માન == [[File:Lata Mangeshkar.jpg|thumb|right|૨૦૧૩માં 'દીનાનાથ મંગેશકર એવોર્ડ્સ'ની ઘોષણામાં લતા મંગેશકર|200px]] લતા મંગેશકરે અનેક પુરસ્કારો અને સન્માનો જીત્યા હતા. જેમાં ભારતનો સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર [[ભારત રત્ન]], (૨૦૦૧) [[પદ્મભૂષણ]] (૧૯૬૯),<ref name="Padma Awards">{{cite web |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2015 |access-date=21 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૧૯૯૯), લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ્સ માટે ઝી સિને એવોર્ડ (૧૯૯૯),<ref>{{Cite web|url=http://www.awardsandshows.com/features/zee-cine-lifetime-achievement-458.html|title=Zee Cine Lifetime Achievement Award (ZCA) – Zee Cine Lifetime Achievement Award Winners|website=awardsandshows.com}}</ref> દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ (૧૯૮૯), મહારાષ્ટ્ર ભૂષણ એવોર્ડ (૧૯૯૭), એનટીઆર રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર (૧૯૯૯), લિજન ઓફ ઓનર (૨૦૦૭), એએનઆર રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર (૨૦૦૭), ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો અને ૧૫ બંગાળ પત્રકાર સંઘ પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયિકા તરીકે ચાર ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પણ જીત્યા હતા. ૧૯૯૩માં તેમને ફિલ્મફેર લાઇફટાઇમ અચિવમેન્ટ એવોર્ડ અને ૧૯૯૪ અને ૨૦૦૪માં ફિલ્મફેર વિશેષ પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|title=Lata Mangeshkar lesser-known facts: Did you know she once gave up her Filmfare Award? – Bharat Times English News|url=https://eng.bharattimes.co.in/lata-mangeshkar-lesser-known-facts-did-you-know-she-once-gave-up-her-filmfare-award/|access-date=6 February 2022|language=en-US|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206064955/https://eng.bharattimes.co.in/lata-mangeshkar-lesser-known-facts-did-you-know-she-once-gave-up-her-filmfare-award/|url-status=dead}}</ref> ૧૯૮૪માં મધ્યપ્રદેશ રાજ્ય સરકારે તેમના સન્માનમાં 'લતા મંગેશકર પુરસ્કાર'ની સ્થાપના કરી હતી. મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય સરકારે પણ ૧૯૯૨માં 'લતા મંગેશકર એવોર્ડ'ની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{Cite web|title=State award for music announced – Indian Express|url=http://archive.indianexpress.com/news/state-award-for-music-announced/1161740/|access-date=6 February 2022|website=archive.indianexpress.com}}</ref> ૨૦૦૯ માં, તેણીને ફ્રાન્સના સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર, 'ઓફિસર ઑફ ધ ફ્રેન્ચ લિજન ઓફ ઓનર' ખિતાબ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/arts/Lata-Mangeshkar-conferred-highest-French-honour/article16894851.ece |title=Lata Mangeshkar conferred highest French honour |newspaper=The Hindu |date=29 November 2009 |author= |access-date= 31 January 2021}}</ref> ૨૦૧૨માં, આઉટલુક ઇન્ડિયાના શ્રેષ્ઠતમ ભારતીય સર્વેક્ષણમાં તેણીને ૧૦મા ક્રમે મૂકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=https://magazine.outlookindia.com/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=A Measure of the Man – Outlook India Magazine |website=magazine.outlookindia.com/ |access-date=2022-02-16 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724075649/https://magazine.outlookindia.com/story/a-measure-of-the-man/281949 |url-status=dead }}</ref> તેમને ૧૯૮૯માં સંગીત નાટક અકાદમી ઉપરાંત કોલ્હાપુરની ઇન્દિરા કલા સંગીત વિશ્વવિદ્યાલય, ખૈરાગઢ અને શિવાજી યુનિવર્સિટી તરફથી માનદ ડૉક્ટરેટની પદવી એનાયત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=https://www.sangeetnatak.gov.in/sna/citation_popup.php?id=340&at=1 |title=Lata Mangeshkar |website=www.sangeetnatak.gov.in |access-date=31 January 2021 |archive-date=10 ઑગસ્ટ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810221908/https://www.sangeetnatak.gov.in/sna/citation_popup.php?id=340&at=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sangeetnatak.gov.in/sna/Awardees.php?section=af&awtype=&page=6 |title=SNA – List of Awardees |website=www.sangeetnatak.gov.in |access-date=31 January 2021 |archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205145610/https://www.sangeetnatak.gov.in/sna/Awardees.php?section=af&awtype=&page=6 |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Lata Mangeshkar|લતા મંગેશકર}} * {{IMDb name | id=0542196 | name = લતા મંગેશકર}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{ભારત રત્ન}} {{દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]] [[શ્રેણી:ભારતીય મહિલા ગાયકો]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:૧૯૨૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૨માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર વિજેતા]] 6ikss18ocm9nr5fvpx1eio3pn0egr11 0 1502 905348 903964 2026-09-16T15:12:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905348 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = EN | status_system = iucn3.1 | trend = down | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Chundawat, R.S., Habib, B., Karanth, U., Kawanishi, K., Ahmad Khan, J., Lynam, T., Miquelle, D., Nyhus, P., Sunarto, Tilson, R. & Sonam Wang|year=2008|id=15955|title=Panthera tigris|downloaded=9 October 2008}}</ref> | image = Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg | image_caption = A [[Bengal Tiger]] (''P. tigris tigris'') in India's [[Bandhavgarh National Park]]. | image_width = 250px | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = '''''P. tigris''''' | binomial = ''Panthera tigris'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | synonyms = <center>'''''Felis tigris''''' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758</small><ref name="Linn1758" /> <br /> '''''Tigris striatus''''' <small>[[Nikolai Severtzov|Severtzov]], 1858</small><br /> '''''Tigris regalis''''' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1867</center> | range_map = Tiger_map.jpg | range_map_width = 250px | range_map_caption = Historical distribution of tigers (pale yellow) and 2006 (green).<ref>{{cite web |url=http://www.savethetigerfund.org |title=Wild Tiger Conservation |publisher=Save The Tiger Fund |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226154008/http://savethetigerfund.org/ |url-status=dead }}</ref> | subdivision_ranks = [[Subspecies]] | subdivision = ''[[Bengal tiger|P. t. bengalensis]]''<br /> ''[[Indochinese tiger|P. t. corbetti]]''<br /> ''[[Malayan tiger|Panthera tigris jacksoni]]''<br /> ''[[Sumatran tiger|P. t. sumatrae]]''<br /> ''[[Siberian tiger|Panthera tigris altaica]]''<br /> ''[[South China tiger|Panthera tigris amoyensis]]''<br /> †''[[Bali tiger|P. t. balica]]''<br /> †''[[Javan Tiger|P. t. sondaica]]'' }} [[File:439280 schots angry-tiger.wav|thumb|right|વાઘ]] [[File:A walk with the Tigress.webm|thumb|right|વાઘનો વિડીયો]] '''વાઘ ''' (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ'' ) [[ફેલેડે|ફેલિડે]] (બિલાડી, જંગલી બિલાડી વગેરે)ના પરિવારનો એક સભ્ય છે. જે ''[[પેન્થેરા]]'' ઉત્પત્તિમાં [[મોટી બિલાડી|ચાર મોટી બિલાડીઓ]]માં સૌથી મોટામાં મોટો છે.<ref name="britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9072439/tiger|title=Encyclopaedia Britannica Online - Tiger (''Panthera tigris'')|dateformat=dmy|access-date=25 September 2007}}</ref> પૂર્વ અને દક્ષિણ [[એશિયા]]ના મોટા ભાગમાં પોતાનું મૂળ સ્થાન ધરાવતા આ વાધ અન્ય પ્રાણીઓનો શિકાર કરનાર અને [[કાર્નિવોર#આબ્લીગેટ કાર્નિવોર|પોતાને માંસ ખાવા માટે ફરજ પાડનાર]] હતો. મહત્તમ{{convert|4|m|ft|abbr=off}} લંબાઇ ધરાવતા અને 300 કિલોગ્રામનું વજન (660 પાઉન્ડ) ધરાવતા વાધની પેટા જાતોના કદને સૌથી મોટા લુપ્ત થઇ ગયેલા ક્ષેત્રો સાથે સરખાવી શકાય છે. <ref name="Lynx">[http://lynx.uio.no/lynx/catsgportal/cat-website/20_cat-website/home/index_en.htm કેટ સ્પેશિયાલિસ્ટ ગ્રુપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222164316/http://lynx.uio.no/lynx/catsgportal/cat-website/20_cat-website/home/index_en.htm |date=2008-02-22 }}.</ref><ref name="bbc">{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/19.shtml|title= BBC Wildfacts – Tiger|access-date= 2009-10-05|archive-date= 2009-02-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20090208090848/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/19.shtml|url-status= dead}}</ref>તેમની ભારે શક્તિ ઉપરાંત તેમને ઓળખી શકાય તેવું મહત્વનું લક્ષણ તેમના શરીર પરની ઘાટી કાળી ઊભી રેખાઓ છે, જેમાં સફેદથી લાલ રંગ-પીળા આછા રંગની ઉપર આવેલી છે. સૌથી મોટી વાઘની [[પેટાજાતિઓ|પેટા જાત]][[સાઇબેરીયન વાઘ|સાઇબેરીયન વાઘ છે]]. કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં રહેવા ટેવાયેલા આ વાઘની શ્રેણી સાઇબેરીયન [[ટાઇગા|તાઇગા]],[[ઘાસની જમીન|ખુલ્લી ઘાસ આચ્છાદિત જમીન]] થી લઇને ઉષ્ણકટીબંધીય [[મેન્ગ્રુવ|વૃક્ષ]] વિસ્તારમાં જળબંબાકારમાં પણ રહી શકે છે. તેઓ અમુક પ્રદેશમાં રહે છે અને સામાન્ય રીતે એકલું રહેનાર પ્રાણી છે, જેને ઘણી વાર પોતાની ભૂખ સંતોષવા માટે આસપાસ વસતી હોય તેવા વિસ્તારોની જરૂર પડે છે. આ વાઘ પૃથ્વી પર વધુ વસતી ધરાવતા પ્રદેશોમાં મળી આવતા હોવાથી માનવી સાથેના નોંધપાત્ર ઘર્ષણમાં પરિણમ્યા છે. આધુનિક વાઘની નવ પેટા જાતમાંથી, [[Extinction|ત્રણ લુપ્ત]] થઇ ગઇ છે અને બાકીની છ જાતોને [[લુપ્તતા|અત્યંત ભયંકર માનવામાં આવે છે.]]તેના સીધા મુખ્ય કારણોમાં [[વસવાટ વિનાશ|વસતીને કારણે નાશ]]અને[[વસવાટ વિભાજન|વિભાજિત]] , અને {2શિકાર{/2}નો સમાવેશ થાય છે. તેમની ઐતિહાસિક શ્રેણી જે એક સમયે [[દક્ષિણ એશિયા|દક્ષિણ]] અને [[પૂર્વ એશિયા]]માં થઇને [[મેસોપોટેમીયા]] અને [[કૌકાસસ|કૌકાસુસ]] સુધી પ્રસરેલી તેમાં ધરમૂળથી ઘટાડો થયો છે. હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવનારી તમામ જાતો ઔપચારીક રક્ષણ, વસતીને કારણે નાશ અને [[વંશ દબાણ|ઉત્ક્રાંતિ દબાણ]] જેવા સતત જોખમો સાથે જીવી રહી છે. તેમ છતા પણ, વાઘ ઓળખપ્રાપ્તિ અને લોકપ્રિય [[કેરિશમેટિક મેગાફૌના|ચુંબકીય આકર્ષણ ધરાવતી પ્રાણી વસતી]]માં સ્થાન ધરાવે છે. તેમનો પ્રાચીન [[mythology|માન્યતા]] અને [[માન્યતા|પરંપરાગત વાર્તાઓમાં આગવી રીતે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે અને આધુનિક ફિલ્મો અને સાહિત્યમાં શબ્દો અને ચિત્રો દ્વારા પ્રગટ કરવામાં આવી રહ્યા છે.]] આ ઉપરાંત વિવિધ એશિયન રાષ્ટ્રોના [[રાષ્ટ્રીય પ્રતીક|રાષ્ટ્રીય પ્રાણી]] તરીકે [[ધ્વજ]] અને [[કોટ ઓફ આર્મ્સ|શસ્ત્રોની મૂઠ]] તેમજ રમત રમતી ટીમના નિશાન તરીકે [[મુખવટો|મુખવટા]] તરીકે વાઘનો ઉપયોગ થાય છે. == નામ અને વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર == "વાઘ" શબ્દ ગ્રીક શબ્દ "''ટાઇગ્રીસ'' "પરથી આવ્યો છે, જે કદાચ [[પર્શિયન ભાષા|પર્શિયન]]સ્ત્રોત અર્થ "એરો"પરથી મેળવવામાં આવ્યો હશે,જે પ્રાણીની ગતિ અને નદી [[વાઘણ|ટાઇગ્રીસ]]ના નામના મૂળ સંદર્ભ આપે છે.<ref name="Liddell">{{cite book | author=[[Henry Liddell|Liddell, Henry George]] and [[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]] | year=1980 | title=[[A Greek-English Lexicon]] (Abridged Edition) | publisher=[[Oxford University Press]] | location=United Kingdom | isbn=0-19-910207-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tiger |title='Tiger' at the Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |access-date=2009-03-07}}</ref> અમેરિકન ઇંગ્લીશ, "ટાઇગ્રેસ" શબ્દ સૌપ્રથમ વખત 1611માં સાંભળવામાં આવ્યો હતો. [[કાર્લ લિનાયસ|લિન્નાઅસ]] દ્વારા તેના 18મી સદીના કામ ''[[સિસ્ટેમા નેચર]]'' માં ''ફેલિસ ટાઇગ્રીસ'' તરીકે મૂળભૂત રીતે વર્ણવવામાં આવેલા અનેક જાતોમાંની તે જાત હતી. <ref name="Linn1758">{{cite book | last = Linnaeus | first = Carolus | authorlink = Carolus Linnaeus | title = Systema naturae per regna tria naturae:secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. | publisher = Holmiae (Laurentii Salvii) | year = 1758 | page = 41 | url = http://www.biodiversitylibrary.org/page/726936 | access-date = 2008-09-08 | volume = 1 | edition = 10th}}</ref><ref>{{la icon}} {{cite book | last=Linnaeus | first=C. | authorlink=Carolus Linnaeus | title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. | publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii). |year=1758| page=824 | url=http://dz1.gdz-cms.de/index.php?id=img&no_cache=1&IDDOC=265100}}</ref> તેના વૈજ્ઞાનિક નામનું જિનેરિક કોમ્પોનન્ટ ''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ'' ને ''ગ્રીક'' પાન (ઓલ) અને ''તે રીતે'' બિસ્ટમાંથી લેવામાં આવ્યું હશે તેવું માની લેવામાં આવે છે, પરંતુ આ પણ [[ફોલ્ક ઇટીમોલોજી|લોક સંસ્કૃત્તિ]] દ્વારા ઉપજાવવામાં આવેલું હોઇ શકે છે. જૂની ભાષાઓ દ્વારા તે ઇંગ્લીશમાં આવ્યું હોવા છતાં યે ''પેન્થેરા'' શક્યતઃ મૂળ [[પૂર્વ એશિયા]]ના હોવા જોઇએ, જેનો અર્થ થાય છે "ધી યલોઇશ એનિમલ" અથવા "વ્હાઇટીશ યલ્લો".<ref>{{cite web | url=http://www.etymonline.com/index.php?term=panther | title="Panther" | work=Online Etymology Dictionary | publisher=[[Douglas Harper]] | access-date=2007-07-05}}</ref> વાઘનું જૂથ[21] જવલ્લેજ છે (નીચે જુઓ), પરંતુ તેઓ જ્યારે સાથે દેખાય ત્યારે તેને સ્ટ્રીક અથવા એમ્બુશ કહેવાય છે. [[ચિત્ર:Tiger distribution3.PNG|thumb|250px|પશ્ચિમી ભાગ 1900 અને 1990 સહિતના વાઘની શ્રેણી ]] == રેન્જ == ભૂતકાળમાં, વાઘ એશિયામાં અનેક સ્થળે પથરાયેલા હતા, જેમાં [[કૌકાસસ]] અને [[કેસ્પિયન સમુદ્ર]] લઇને સાઇબીરીયા અને ઇન્ડોનેશિયા સુધીનો સમાવેશ થાય છે.19મી સદી દરમિયાન પટ્ટાવાળી બિલાડીઓ પશ્ચિમ એશિયામાંથી સંપૂર્ણપણે અદ્રશ્ય થઇ ગઇ હતી અને તેમના વિસ્તારના બાકીના ભાગમાં એકાંત સ્થળે જ મર્યાદિત બની હતી. આજે, આ વિભાજિત અવશેષનો વિસ્તાર પશ્ચિમમાં ભારતથી લઇને [[ચીન]] અને પૂર્વમાં [[દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા|દક્ષિણપૂર્વ એશિયા]] સુધીનો છે. ઉત્તરીય સીમા દક્ષિણ પૂર્વીય [[સાઇબેરીયા|સાઇબીરીયા]]માં [[અમુર નદી]]ની નજીક છે. વાઘની વસતીથી ભરચક સૌથી મોટો વસતીવાળો વિસ્તાર હોય તો તે છે [[સુમાત્રા]]. 20 મી સદી દરમિયાનમાં વાઘ [[જાવા]] અને [[# બાલિ|બાલી]]માંથી અદ્રશ્ય થઇ ગયા હતા અને [[બોર્નીયો]] તેના [[અવશેષ|અવશેષો]] માટે જ પ્રખ્યાત છે. == શારીરિક લાક્ષણિકતાઓ, વર્ગીકરણ અને વિકાસ == સૌથી જૂની વાઘ જેવ બિલાડીઓનું અસ્તિત્વ છે, જે ''[[પેન્થેરા પાલાઓસિનેસીસ|પેન્થેરા પેલાસિનેન્સિસ]]'' કહેવાય છે, જે ચીન અને જાવામાં મળી આવ્યા છે. આ જાત મ મિલીયન વર્ષો પહેલા [[પ્લેઇસ્ટોસેન|પ્લેસ્ટોસેન]]ના પ્રારંભમાં રહેતી હતી અને તે અત્યારના વાઘ કરતા નાની હતી. અગાઉના ખરેખર વાઘના અવશે,ો જાવા તરીકે ઓળખાય છે અને તે 1.6 અને 1.8 મિલીયન વર્ષો જીવન જૂના છે. અગાઉના અને મધ્ય પ્લેસ્ટોસીનનના સ્પષ્ટ અવશેષો ચીન અને સુમાત્રાના અનામતમાં શોધી કાઢવામાં આવ્યા હતા. '''[[ટ્રીનીલ વાઘ|ટ્રિનીલ વાઘ]] ''' (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ ટ્રિનીલેન્સીસ '' ) કહેવાતી પેટાજાતિઓ 1.2 મિલીયન વર્ષ પહેલા રહેતી હતી અને [[જાવા]]માં [[ટ્રીનીલ|ટ્રિનીલ]] તરીકે મળી આવેલા અવશેષો તરીકે જાણીતા છે.<ref>વાન ડેન હોયેક ઓસ્ટેન. 1999)જવાન ટાઇગર - ક્રૂરતાપૂર્વક કરાયેલી હત્યા. [http://www.naturalis.nl/300pearls 300 પર્લ્સ - કુદરતી વૈવિધ્યતાના મ્યુઝીયમ હાઇલાઇટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921075044/http://www.naturalis.nl/300pearls/ |date=2009-09-21 }}. 11 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ ડાઉલોડ કરાયેલું.</ref> પ્લેસ્ટોસેનના અંતમાં સૌપ્રથમ વાઘ ભારત અને ઉત્તર એશિયામાં પહોચ્યા હતા, તેમજ પૂર્વીય [[જમીન આધારિત પુલ|બરિંગીયા]] (પરંતુ અમેરિકી ઉપખંડમાં નહી), [[જાપાન]], અને [[સખાલીન]]માં પણ પ્રવેશ્યા હતા. જાપાનમાં મળી આવેલા અવશેષો એ સુચવે છે કે સ્થાનિક વાઘ આયર્લેન્ડ પર જીવતા પેટાજાતિઓ જેવા હતા, જે મુખ્ય વાઘની તુલનામાં નાના હતા. આ કદાચ શરીરનું કદ કે જે પર્યાવરણ સ્થળને લાગે વળગે છે તેવી ઘટના (જુઓ [[ઇન્સ્યુલર દ્વારફિઝમ]]), અથવા શિકારની ઉપલબ્ધિના કારણે હોઇ શકે છે.[[હોલોસેન|નૂતનતન કાળ]] સુધી, વાઘ [[બોર્નીયો|બોર્નિયો]]માં , તેમજ [[ફીલિપિન્સ|ફિલિપિન્સ]]માં [[પાલવાન|પાલાવાન]]ના આયર્લેન્ડ પર રહેતા હતા.<ref>પાઇપર એટ અલ. ''ફિલિપિન્સના પાલાવન ખાતે વાઘ પેન્થેરા ટાઇગ્રીસની ભૂતકાળની હાજરી માટેના પ્રથમ પૂરાવા: આયર્લેન્ડની વસતીમાં લુપ્તતા.'' પ્રાચીન સમયનો અભ્યાસ, પ્રાચીન હવામાનનો અભ્યાસ, પ્રાચીન અર્થતંત્રનો અભ્યાસ 264 (2008) 123–127</ref> === શારીરિક લાક્ષણિકતાઓ === [[ચિત્ર:Siberian Tiger sf.jpg|thumb|સાઇબીરિયન વાઘ ]] વાઘ કદાચ મહદદઅંશે ઓળખાતી બિલાડીઓની પ્રતિકૃતિ હોવાનું મનાય છે(સિંહના કેટલાક શકય અપવાદો સાથે). તેઓ ખાસ રીતે લાલ રંગથી લઇને બ્રાઉન કલરના પટ્ટા, વ્હાઇટ્ટીશ મેડિયલ અને વેન્ટ્રલ ધરાવે છે. સફેદ ફ્રિંજ તેના ચહેરાની આસપાસ છે અને પટ્ટાઓનો કલર બ્રાઉન અથવા ગ્રેથી લઇને કાળા કલરનો હોય છે. પટ્ટાઓનું સ્વરૃપ અને વિસ્તાર પેટાજાતિઓમાં અલગ અલગ પડે છે (તેમજ રુંવાટી પણ અલગ પડે છે; ઉદા. તરીકે સાઇબેરીયન વાઘ અન્ય વાઘની પેટા જાતિઓની તુલનામાં આછા સફેદજ રંગના હોય છે), પરંતુ મોટા ભાગના વાઘ પર 100થી વધુ પટ્ટાઓ હોય છે. પટ્ટાઓની રીત દરેક પ્રાણીઓમાં વિશિષ્ટ હોય છે અને તેથી તેને અલગ રીતે ઓળખી શકાય છે, જે રીતે વ્યક્તિઓને ઓળખી કાઢવા માટે [[આંગળીના નિશાન|ફિંગરપ્રિન્ટ]]નો ઉપયોગ સૌથી વધ થાય છે. જોકે જંગલી વાઘના પટ્ટાની ગણતરીમાં મુશ્કેલી પડતી હોવાથી આ આળખની યોગ્ય રીત નથી.એવું લાગે છે વાઘ પરના પટ્ટાઓ તેમના માટે[[કેમૌપ્લેજ|એક મુખવટા]]નું કામ કરે છે, જે તેમને કાળા અંધકારમાં અને ગાઢ જંગલમાં તેમના શિકારને શોધી શકે તે માટે તેમની જાતને છૂપાવી રાખવામાં સહાય કરે છે. પટ્ટાની રીત વાઘની ચામડી પર મળી આવી છે અને જો તે કાઢ નાખવામાં આવે તો તેની ભેદભાવયુક્ત આંતરિક પદ્ધતિને સાચવી રાખી શકાશે. અન્ય મોટી બિલાડીઓની જેમ જ વાઘને પણ તેમના દરેક કાનની પાછળ સફેદ ટપકું હોય છે. [[ચિત્ર:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|ખોપરી]] વાઘનો એક વધારાનો તફાવત એ છે કે એ જંગલી જાતની બિલાડીઓમાંના એક છે. [25] તે પણ શક્તિશાળી પગ અને ખભા ધરાવે છે, તેના પરિણામે તેઓ તેમના કરતા વજનમાં વધારે હોય તેવા શિકારને પણ નીચે પાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જોકે, પેટાજાતિઓ કદમાં અલગ પડે છે, જે [[બર્મનના નિયમ|બર્ગમનના નિયમાનુસાર]] કરવામાં આવેલી આગાહી અનુસાર [[અક્ષાંશ|આબોહવા]] પ્રમાણે વધે છે. આમ મોટા પુરુષ [[સાઇબીરિયન વાઘ|સાઇબેરીયન વાઘ]] (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ અલ્ટાઇકા'' )કુલ 3.5 મીટરની લંબાઇ (પેગની વચ્ચે 3.3. મીટર)અને 306 કિલોગ્રામ સુધી પહોંચી શકે છે. <ref name="der-tiger">{{de icon}} વ્રેટીસ્લેવ માઝકઃ ''ડેર વાઘ'' . નાચડ્રક ડેર 3. ઔફ્લાન્જ વોન 1983. વેસ્ટ્રેપ વિસેન્શાફન હોરેનવોર્સલેબેન, 2004 ISBN 3 894327596</ref> જે આયર્લેન્ડમાં વસતા સુમાત્રન, કે જે ફક્ત 75-140 કિગ્રાનું વજન ધરાવતી સૌથી નાની પેટાજાતિ છે, તેના કરતા નોંધપાત્ર રીતે મોટા કદના હોય છે. <ref name="der-tiger"/>નર અને માદા વાઘનું કદ મોટી પેટાજાતિઓમાં નિશ્ચિત હોવાથી દરેક જાતિમાં પુરુષ વાઘની તુલનામાં નાની હોય છે, જેમાં માદાની તુલનામાં નર વાઘનું વજન 1.7 ગણું વધુ હોય છે.<ref>મેથ્થીસેન, પીટર. 2000.ટાઇગર્સ ઇન ધ સ્નો, p. 47. ધી હાર્વિલ પ્રેસ, લંડન.</ref> વધારામાં, નર વાઘ માદાની તુલનામાં પહોળા પંજાઓ ધરાવે છે. વાઘની રીતભાત પર નિરીક્ષણ રાખતા તેમની જાતિ નક્કી કરતા બાયોલોજિસ્ટ ઘણી વાર આ તફાવતનો ઉપયોગ કરે છે. <ref name="Tigersnow"/> વાઘની ખોપરી સિંહ જેવી જ સમાન હોય છે, જોકે આગળનો ભાગ સામાન્ય રીતે દબાયેલો હોતો નથી, તેમજ પોસ્ટોર્બિટલ વિસ્તાર સહેજ લાંબો હોય છે. સિંહની ખોપરીમાં પહોળી અનુનાસિકા હોય છે. જોકે, બે જાતિઓમાં ખોપરીમાં અસંખ્ય ફેરફાર હોવાથી સામાન્ય રીતે નીચેના જડબાનો જાતિના વિશ્વસનીય સંકેત માટે ઉપયોગ થાય છે. <ref name="USSR">{{cite book | author = V.G. Heptner & A.A. Sludskii | title = Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2 | year = | pages = | isbn = 9004088768}}</ref> === પેટાજાતિઓ === [[ચિત્ર:Tiger Bandavgarh.jpg|thumb|right|બેંગાલ વાઘ ]] વાઘની તાજેતરની [[પેટાજાતિઓ]]ના આઠ પ્રકાર છે, જેમાંની બે [[લુપ્તતા|લુપ્ત]]થઇ ગઇ છે. તેમની ઐતિહાસિક શ્રેણી (જેમાં અત્યંત ઘટાડો થઇ રહ્યો છે)કેટલા [[ઇન્ડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયન આયર્લેન્ડ]] સહિત [[બાંગ્લાદેશ]], [[સાઇબેરીયા|સાઇબેરિયા]], [[ઇરાન]], [[અફઘાનિસ્તાન]], [[ભારત]], [[ચીન]],અને [[દક્ષિણપૂર્વ એશિયા]]માંથી જતી રહી છે. ઉતરતા ક્રમમાં જંગલી વસતીમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી પેટાજાતિઓ નીચે પ્રમાણે છે: * '''[[બેંગાલ વાઘ|બંગાળ વાઘ]]''' અથવા '''રોયલ બેંગાલ વાઘ''' (''પેન્અથેરા ટાઇગ્રીસ ટાઇગ્રીસ'' ) [[ભારત]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[નેપાળ]], [[ભૂતાન]], અને[[બર્મા]]ના કેટલાક ભાગમાં મળી આવે છે. તે વિવિધ પ્રકારની વસતીમાં રહે છેઃ ઘાસવાળા વિસ્તાર, વાવાઝોડગ્રસ્ત વરસાદી વિસ્તાર, ઝાડી ઝાંખર વાળા વિસ્તાર, ભીના અને સૂકા dry જંગલો અને મેનગ્રુવ. જંગલી નર સામાન્ય રીતે 205થી 227 કિગ્રા (450-500 પાઉન્ડ)ના વજનવાળા હોય છે, જયારે માદાનું સરેરાશ વજન આશરે 141 કિગ્રા જેટલું હોય છે. <ref name="university2002">સનક્વિસ્ટ, મેલ એન્ડ ફિયોના સનક્વિસ્ટ. 2002વિશ્વની જંગલી બિલાડીઓ યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, શિકાગો</ref> જોકે, ઉત્તરીય ભારત અને નેપાલી બેંગાલ વાઘ ભારતીય ઉપખંડના દક્ષિણ ભાગમાંથી મળી આવતા વઘાની તુલનામાં કેટલીક હદે મહાકાય હોય છે, જેમાં મોટે ભાગે સરેરાશ નર હોય છે. {{convert|235|kg|lb}}.<ref name="university2002"/> જ્યારે બચાવકારોન માનવા અનુસાર આ વસતી 2,000થી ઓછી હોવી જોઇએ<ref>{{cite web |url=http://www.indianjungles.com/090805d.htm |title=Task force says tigers under siege |publisher=Indianjungles.com |date=2005-08-05 |access-date=2009-03-07 |archive-date=2009-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903230942/http://www.indianjungles.com/090805d.htm |url-status=dead }}</ref> તાજેતરના ભારત સરકારના [[નેશનલ ટાઇગર કંઝર્વેશન ઓથોરિટી|નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી]]ના અંદાજ અંનુસાર જંગલી વાઘની સંખ્યા ફક્ત 1,411ની છે, (1165-1657 [[આંકડાશાસ્ત્રમાં ભૂલો અને અવશેષો|આંકડાકીય ભૂલ]]નો સંકેત આપે છે) જે છેલ્લા એક દાયકામાં 6 0 ટકાનો ઘટાડો દર્શાવે છે. <ref>{{citation | last=Wade | first=Matt | author-link=Matt Wade | title=Threat to a national symbol as India's wild tigers vanish | newspaper=The Age (Melbourne) | date=February 15, 2008 | page=9}}</ref> બેંગાલ વાઘને રક્ષણ પૂરુ પાડવા માટે 1972થી મોટા જંગલી જીવન બચાવવાનો પ્રોજેક્ટ ચાલી રહ્યો છે, જે [[પ્રોજેક્ટ ટાઇગર]]ના નામે ઓળખાય છે. આ પ્રોજેક્ટની ગણના અનેક સફળ જંગલી સંર્ક્ષણ કાર્યક્રમોમાના એક કાર્યક્રમ તરીકે થાય છે, {{Fact|date=April 2008}},એક જ ટાઇગર રિઝર્વ ([[સરિસ્કા ટાઇગર રિઝર્વ|સરીસ્કા ટાઇગર રિઝર્વે]])ચોરીથી કરવામા આવતા શિકારને કારણે વાઘની સમગ્ર વસતી ગુમાવી છે. <ref>{{cite web |title=No tigers found in Sariska: CBI |publisher=DeccanHerald.com |url=http://www.deccanherald.com/deccanherald/apr112005/national130442005410.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210220826/http://www.deccanherald.com/deccanherald/apr112005/national130442005410.asp |archive-date=2007-02-10 |access-date=2007-07-20 |url-status=live }} (આર્કિવ).</ref> [[ચિત્ર:Tiger 032.jpg|thumb|right|ઇન્ડોચાઇનીઝ વાઘ]] * '''[[ઇન્ડોચાઇનીઝ વાઘ]]''' (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ કોરબેટ્ટી'' ),કે જે ''કોરબેટ્ટ'' ના વાઘ તરીકે ઓળખાય છે, [[કંબોડીયા]], ચીન, [[લાઓસ]], [[બર્મા]], [[થાઇલેન્ડ]], અને [[વિયેતનામ]]માં મળી આવે છે. આ વાઘ બેંગાલ વાઘની તુલનામાં નાના અને ઘાટા રંગના હોય છે: નર વાઘનું વજન150–190&nbsp;કિગ્રા (330–420 પાઉન્ડ) જ્યારે માદા 110–140&nbsp;કિગ્રા (242–308 પાઉન્ડ)નાના હોય છે. તેમને રહેવાનું પસંદગીનું સ્થળ પર્વતીય પ્રદેશોમાં અથવા ટેકરી વાળા પ્રદેશોમાં રહેલા જંગલોમાં છે. ઇન્ડોચાઇનીઝ વાઘની વસતીન અંદાજ 1,200થી 1,800નો હોવાનો અંદાજ છે, જેમાં કેટલાક સોએક જેવા જંગલી વાઘનો સમાવેશ કરાયો નથી. પ્રવર્તમાન વસતી પર [[ચોરી છૂપીથી શિકાર|ચોરીથી શિકાર]]નું ભારે જોખમ રહેલું છે, હરણ અને જંગલી ભૂંડ જેવી પ્રાથમિક શિકાર જાતિઓ [[વસવાટ વિભાજન|વિભાજિત વસતી]] અને [[સમાગમ|અપૂરતા શિકાર]]ની ચોરીથી શિકારના પરિણામે શિકારમાં ઘટાડો થયો છે.વિયેતનામમાં, મારી નાખવામાં આવેલા ત્રણ ત્રિમાસિક વાઘ સમૂહ ચાઇનીઝ ફાર્મસી માટે પુરવઠો પૂરો પાડે છે. [[ચિત્ર:Tiger in the water.jpg|thumb|left|મલયાન વાઘ ]] * મલયન ટાઇગર (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ જેકસોની'' ), મલય પેનિનસુલાના દક્ષિણ ભાગમાં જ મળી આવે છે, જેનો 2004 સુધી તેના પોતાના અધિકારમાં પેટાજાતિ તરીકે ગણના થતી ન હતી. અમેરિકાની [[નેશનલ કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યુટ]]ના એક ભાગ એવા [[લેબોરેટરી ઓફ જેનોમિક ડાયવર્સિટી]] અભ્યાસ<ref>{{cite web|url=http://home.ncifcrf.gov/ccr/lgd/|title=Laboratory of Genomic Diversity LGD|access-date=2009-10-05|archive-date=2007-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070415002152/http://home.ncifcrf.gov/ccr/lgd/|url-status=dead}}</ref>ના લુઓ એટ અલના અભ્યાસ બાદ નવા વર્ગીકરણો બહાર આવ્યા હતા. તાજેતરની ગણતરી દર્શાવે છે કે વિશ્વમાં 600-800 વાઘ, જે તેની ત્રીજી સૌથી મોટી વસતી બનાવે છે, તે બેંગાલ વાઘ અને ઇન્ડોચાઇનીઝ વાઘથી પાછળ છે. મલાયન વાધ મુખ્ય વાઘ જાતિમાં સૌથી નાના છે અને જીવતી પેટાજાતિઓમાં સૌથી નાના છે, જેમાં નરનું વજન સરેરાશ 120 કિગ્રા અને માદાનું વજન આશરે 100 કિગ્રા છે. મલાયન વાઘ મલેશિયાની રાષ્ટ્રીય ઓળખ છે, જે તેના[[મલેશિયાનું પ્રતીક|શસ્ત્રોની મૂઠ]] પર અને [[મેબેંક|મેબેન્ક]]જેવા મલેશિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટના લોગોમાં દેખાય છે. [[ચિત્ર:Panthera tigris sumatran subspecies.jpg|thumb|સુમાત્રન વાઘ ]] * '''[[સુમાત્રન વાઘ]]''' (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ સુમાત્રી'' )ફક્ત [[સુમાત્રા]]ના ઇન્ડોનેશિયન આયર્લેન્ડમાં મળી આવે છે અને તે [[ભારે ભયંકર જાતિઓ|ભારે ભયંકર]]હોય છે.<ref>{{IUCN2006|assessors=Cat Specialist Group|year=1996|id=15966|title=Panthera tigris ssp. sumatrae|downloaded=11 May 2006}} ડેટાબેઝની એન્ટ્રીમાં આ જાતિઓ શા માટે આટલી ભયંકર છે અને તેમાં કઇ શરતોનો ઉપયોગ કરાયો છે તેના સંક્ષિપ્તમાં ઉલ્લેખનો સમાવેશ કરાયો છે. </ref> તે જીવતી વાઘની પેટાજાતિઓમાં સૌથી નાના છે, જેમાં નર વાઘનું વજન 100-140 કિગ્રા(154-242 પાઉન્ડ)અને માદાનું વજન 75-110 કિગ્રા (154-242 પાઉન્ડ)નું હોય છે. <ref>* {{aut|Nowak, Ronald M.}} (1999) ''(1999)વોકર્સ મામલ્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ. '' . જોહ્ન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ્. ISBN 0-8018-5789-9</ref>તેમનું નાનુ કદ જાડાઇ, સુમાત્રાના આયર્લેન્ડના ગાઢા જંગલો કે જેમાં તે રહે છે અને નાના કદના પ્રાણીઓના શિકાર કરવાને લીધે હોય છે.જગંલી વસતી 400-500ની વચ્ચે હોવાનું માનવામાં આવે છે, જે મોટે ભાગે આયર્લેન્ડના [[ઇન્ડોનેશિયામાં આવેલા રાષ્ટ્રીય પાર્કની યાદી|રાષ્ટ્રીય પાર્ક]]માં જોવામાં આવ્યા છે. તાજેતરના ઉત્પત્તિના પરીક્ષણ પરથી એવું ફલિત થાય છે કે યુનિક જિનેટિક માર્કરની હાજરી છે, જે કદાચ જો તે લુપ્ત થતા ન હોય તો અલગ જાતિમાં વિકાસ પામતા હોય{{Specify|date=July 2008}} <ref>^ ક્રેક્રાફ્ટ જે., ફેઇનસ્ટેઇન જે., વૌઘન જે.., હેમ-બાયચોવસ્કી કે. (1998) 1998) વાઘને અલગ પાડે છે (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ) મિટોકોન્ડ્રીયલ સિક્વન્સીસ ન્યુક્લિયર ઇન્સર્ટસ, પદ્ધતિસર અને સંરક્ષણ ઉત્પત્તિઓ. એનિમલ કંઝર્વેશન 1: 139–150.</ref> તેના લીધે એવા સુચનો આવ્યા છે કે સુમાત્રન વાઘને બચાવવાની પ્રવૃત્તિ અન્ય પેટાજાતિઓની તુલનામાં વધુ થવી જોઇએ. જ્યારે [[વસવાટ વિનાશ|વસતી વિનાશ]] પ્રવર્તમાન વાઘની વસતી માટે મોટું જોખમ હોવાથી (રક્ષિત રાષ્ટ્રીય પાર્કમાં રક્ષણ હાથ ધરવાનું નામવામાં આવ્યું છે તેમાં વૃક્ષો સતત કપાતા રહે છે), 66 ઓછા વાઘ અથવા કુલ વસતીના આશરે 20 ટકા ગણતરીમાં આવ્યા હતા અને તેમને 1998 અને 2000ની વચ્ચે મારી નાખવામાં આવ્યા હતા. [[ચિત્ર:Tiger in the snow at the Detroit Zoo March 2008 pic 2.jpg|thumb|right|સાઇબેરીયન વાઘ ]] * '''[[સાઇબેરીયન વાઘ]] ''' (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ અલટાઇકા'' ), પણ ''અમુર'' , ''મન્ચ્યુરીયન'' , ''અલ્ટાઇક'' , ''કોરીયન '' અથવા''ઉત્તર ચીન'' વાધ તરીક ઓળખાય છે, અને તે [[અમુર નદી|અમુર]]-[[યુસુરી નદી|યુસુરી]]સુધી સીમીત છે, જે પૂર્વ [[સાઇબેરીયા|સાઇબીરીયા]] માં[[પ્રિમોર્સ્કી ક્રાઇ]]અને [[ખાબોરોવ્સ્ક ક્રાઇ|ખબરોવ્સ્ક ક્રાઇ]]પ્રદેશના છે, જ્યાં હાલમાં તે રક્ષિત છે. પેટાજાતિઓના સૌથી મોટા પ્રકાર તરીકે ગણાતા આ વાઘનું માથુ અને શરીરની લંબાઇ 190-230 સેમી (વાઘની પૂંછડીની લંબાઇ 60-110 સેમી લાંબી)અને નર વાઘનું સરેરાશ વજન આશરે {{convert|227|kg|lb}},<ref name="university2002"/>અમુર વાઘ પણ તેના જાડા હાથ માટે જાણીતા છે, જે સોનેરી ડોક તથા થોડા પટ્ટાઓ વડે અલગ પડે છે. સૌથી ભારે જંગલી સાઇબેરીયન વાઘનું વજન 385 કિગ્રા છે, <ref>ગ્રેહામ બેટમેન: ''ડાઇ ટિયર વેલ રૌબિયર'' , ડ્યૂ ઔસગેબ, બર્ટેલ્સમેન વેરલેગ, 1986. </ref>પરંતુ [[વ્રેટીસ્લેવ માઝક|માઝક]]ના અનુસાર આ વિકરાળ વાઘની જાણકારી વિશ્વસનીય સ્ત્રોત પાસેથી પ્રાપ્ત થઇ થી. <ref name="der-tiger"/> તેમ છતાં, છ મહિનાના સાઇબેરીયન વાઘ પણ સંપૂર્ણ ઉંમર ધરાવતા[[ચિત્તો|ચિત્તા]]જેવા દેખાય છે.છેલ્લી બે વસત ગણતરી (1996 અને 2005)માં તેમની એકમાત્ર કે ઓછા કે વત્તા પ્રમાણમાં સતત રીતે 450-500 અમુર વાઘ જણાઇ આવ્યા હતા, જેનો સમાવેશ વિશ્વમાં સૌથી મોટા અવિભક્ત વાઘની વસતીમાં થતો હતો. 2009માં હાથ ધરવામાં આવેલા ઉત્પત્તિના સંશોધને એવું દર્શાવ્યું હતું કે સાઇબીરીયન વાઘ અને પશ્ચિમી "[[કેસ્પિયન વાઘ|કેસ્પીયન વાઘ]]" (એક વખત એવું વિચારવામાં આવ્યું હતું કે પેટાજાતિઓનું અસ્તિત્વ હશે જે 1950ના અંત સુધીમાં જંગલી જાતિ લુપ્ત થઇ ગઇ હશે<ref name="casp">{{cite web|url=http://www.tigerhomes.org/animal/curriculums/caspian-tiger-pc.cfm|title=The Caspian Tiger - ''Panthera tigris virgata''|dateformat=dmy|access-date=12 October 2007|archive-date=14 મે 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060514011511/http://www.tigerhomes.org/animal/curriculums/caspian-tiger-pc.cfm|url-status=dead}}</ref><ref name="casp2">{{cite web|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/caspian.html|title=The Caspian Tiger at www.lairweb.org.nz|dateformat=dmy|access-date=12 October 2007|archive-date=12 ઑક્ટોબર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012162517/http://www.lairweb.org.nz/tiger/caspian.html|url-status=dead}}</ref>)જે માનવીઓની દરમિયાનગીરીને કારણે ભૂતકાળની સદીમાં અસ્તિત્વમાં આવેલી બે વસતીના અલગ પડવાથી સમાન પેટાજાતિઓ હતી.<ref name="driscoll">[http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0004125 મિટોકોન્ડ્રીયન સાયલોજિયોગ્રાફી કેસ્પીયન વાઘની સુપ્તતાના મૂળ અને તેના અમુર વાઘ સાથેના સંબંધ વર્ણવે છે]</ref> [[ચિત્ર:Panthera tigris amoyensis.jpg|thumb|right|દક્ષિણ ચાઇના વાઘ ]] * '''[[દક્ષિણ ચાઇના વાઘ]] ''' (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ એમોયેન્સીસ '' ), તેમજ ''એમોય'' અથવા ''ક્ઝાઇમેન'' વાઘ તરીકે પણ જાણીતા, આ વાઘ અનેક ભયંકર વાઘોમાંની એક પેટાજાતિ છે અને વિશ્વમાં 10 અત્યંત ભયંકર જાતિઓમાં તેનો સમાવેશ થાય છે. <ref>[http://www.china.org.cn/english/China/217122.htm ]^ www.china.org.cn 6 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ મેળવવામાં આવેલું </ref>{{Clarify me|10 most endangered species, or most endangered subspecies?|date=August 2008}}અનેક નાની પેટાજાતિઓમાંની એક, દક્ષિણ ચાઇના વાઘની લંબાઇ નર અને માદા એમ{{convert|2.2|–|2.6|m|in|abbr=on}} બન્નેને લાગુ પડે છે. નરનું વજન 127 અને 177 કિગ્રા (280-390 પાઉન્ડ)ની વચ્ચે, જ્યારે માદાનું વજન 100 અને 118 કિગ્રા (220-260 પાઉન્ડ)વચ્ચે હોય છે. 1983થી 2007 સુધી દક્ષિણ ચાઇનાના વાઘ દેખાયા ન હતા. 0}[64] 2007માં એક ખેડૂતને વાઘ દેખાયો હતો અને તેની સાબિતી રૂપે સત્તાવાળાઓને તેનો ફોટો આપ્યો હતો. <ref name="xinhua"/><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7042257.stm |title=Rare China tiger seen in the wild |publisher=BBC News |date=2007-10-12 |access-date=2009-03-07}}</ref> આ ફોટોગ્રાફ અંગે પ્રશ્ન ઉભો થયો હતો, જે બાદમાં બનાવટી તરીકે પૂરવાર થયો હતો, જેની ચાઇનીઝ કેલેન્ડર પરથી નકલ કરવામાં આવી હતી અને “સાઇટીંગ” એક મોટા કૌભાંડમાં રૂપાંતરીત થયું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-11/17/content_6261263.htm|title=South China tiger photos are 'fake' |publisher=China Daily |date=2007-11-17|access-date=2009-03-07}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2008-06/29/content_6803353.htm|title=South China tiger photos are fake: provincial authorities |publisher=China Daily date=2008-06-29|access-date=2009-03-07}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/china/article4237441.ece|title=Farmer's photo of rare South China tiger is exposed as fake|publisher=The Times date=2008-06-30|access-date=2009-03-07|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://archive.today/20110629162207/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/china/article4237441.ece|url-status=dead}}</ref> 1977માં, ચાઇનીઝ સરકારે જંગલી વાઘને મારી નાખવા બાબતે એક પ્રતિબંધિત કાયદો પસાર કર્યો હતો, પરંતુ તે કદાચ પેટાજાતિઓને બચાવવા માટે અત્યંત મોડું હતું, કેમ કે જંગલી જાતિનો મોટે ભાગે લુપ્ત થઇ ગયો હતો. હાલમાં આરે 59 જેટલા દક્ષિણ ચાઇના વાઘ સમગ્ર ચીનમાં હોવાનું મનાય છે, પરંતુ તેમાં ઘટાડો થઇને હવે છ રહ્યા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આમ, [[ઉત્પત્તિ વૈવિધ્યતા]] કે જે પેટાજાતિઓને ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી હતી, તે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. હાલમાં, આ જંગલી વાઘને ફરીથી ટકાવી રાખવા હોય તો તેના માટે પોષણ માટે પ્રયત્નો હાથ ધરવામાં આવી રહ્યા છે. === લુપ્ત થયેલી પેટાજાતિઓ === * '''[[બાલી વાઘ|બાલીનીઝ વાઘ]]''' (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ બાલિકા'' ) [[# બાલિ|બાલી]]આયર્લેન્ડ સુધી સીમિત હતી. તે વાઘની પેટાજાતિઓમાં અત્યંત નાના છે, જેનું વજન નરમાં 90-100 કિગ્રા અને માદાનું 65-80 કિગ્રા છે. <ref name="der-tiger"/> વસતી લુપ્ત થઇ જાય ત્યાં સુધી તેનો શિકાર કરવામાં આવ્યો હતો- છેલ્લો બાલીનીઝ વાઘ સુમ્બત કીમા, પશ્ચિમ બાલી ખાતે 27 સપ્ટેમ્બર 1937ના રોજ મારવામાં આવ્યો હતો; જે પુખ્ત વયની માદા હતી. કોઇ પણ બાલાનીઝ વાઘને જીવતો પકડવામાં આવ્યો ન હતો. [[ઇન્ડોનેશિયામાં હિન્દુત્વ #Hબાલીમાં હિન્દુત્વ|બાલીનીઝ]] [[હિન્દુત્વ]]માં વાઘ હજુ પણ અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે. [[ચિત્ર:Panthera tigris sondaica 01.jpg|left|thumb|જવાન વાઘના ફોટોગ્રાફ ]] * '''[[જવાન વાઘ]]''' (''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ સોન્ડાઇકા'' )[[જાવા]]ના આયર્લેન્ડમાં ઇન્ડોનેશિયન સુધી મર્યાદિત હતા. હવે એવું લાગી રહ્યું છે કે શિકાર અને વસતી વિનાશના પરિણામ સ્વરૂપે આ પેટાજાતિઓ 1980માં લુપ્ત થઇ ગઇ હતી, પરંતુ 1950 બાદ આ પેટાજાતિઓનું લુપ્ત થવું સંભવિત હતું (જ્યારે એવું પણ વિચારવામાં આવે છે કે 25 કરતા પણ ઓછા જંગલી વાઘ રહ્યા હતા). છેલ્લો ચોક્કસ નમૂનો 1979માં દેખાયો હતો, પરંતુ 1990 દમિયાન ઓછી દેખા દીધી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20021030.S03 |title=Bambang M. 2002. In search of 'extinct' Javan tiger. The Jakarta Post (October 30) |publisher=Thejakartapost.com |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929111709/http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20021030.S03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.javantiger.or.id|title=Harimau jawa belum punah! (Indonesian Javan Tiger website)|access-date=2021-07-10|archive-date=2006-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20061228195734/http://www.javantiger.or.id/|url-status=dead}}</ref>નરના વજન 100-141&nbsp;કિગ્રા અને માદા માટે 75-115&nbsp;કિગ્રા સાથે જવાન વાઘ નાની પેટાજાતિઓમાંના એક હતા, જે સુમાત્રન વાઘ જેવું જ આશરે સમાન કદ હતું. {{Fact|date=August 2008}} === હાયબ્રીડ === {{further|[[Panthera hybrid]], [[liger]] and [[tigon]]}} વાઘ સહિત મોટી બિલાડીઓમાં હાયબ્રીડાઇઝેશન, પ્રથમ 19મી સદીમાં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે પ્રાણીસંગ્રહાલયો આર્થિક લાભ માટે કંઇક નવું દર્શાવવા માટે ઉત્સુક હતા. <ref name="hybridisation">{{cite web|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/hybridisation.html|title=History of big cat hybridisation|dateformat=dmy|access-date=28 September 2007|archive-date=27 જાન્યુઆરી 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127041309/http://www.lairweb.org.nz/tiger/hybridisation.html|url-status=dead}}</ref> [[સિંહ]] વાઘ સાથે [[હાયબ્રિડ (આત્મકથા)|હાયબ્રીડ]]ના સર્જન માટે [[પુનઃઉત્પાદન|વંશ વધારવા]]તરીકે ઓળખાય છે (મોટે ભાગે [[સાઇબેરીયન વાઘ|અમુર]]અને [[બેંગાલ વાઘ|બેંગાલ]] પેટાજાતિઓ)જેને [[લિગર]]અને [[ટિગોન]]કહેવાય છે. <ref>{{cite book |last=Guggisberg |first=C. A. W. |title=Wild Cats of the World |url=https://archive.org/details/wildcatsofworld00gugg |year=1975 |publisher=Taplinger Publishing |location=New York |isbn=0-8008-8324-1 }}</ref>આ પ્રકારના હાયબ્રીડ એક સમયે પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં સર્વસામાન્ય હતા, પરંતુ હવે જાતો અને પેટાજાતિઓને સાચવી રાખવા પર ભાર મૂકાતો હોવાથી હવે આ બાબતને ધ્યાન પર લેવામાં આવતી નથી. [[ચીન]]માં ખાનગી મેનેજરીઝમાં અને ઝૂમાં હાઇબ્રીડ હજુ પણ દેખા દે છે. લિગર એ નર સિંહ અને વાઘણનું મિશ્રણ છે. <ref name="liger">{{cite book| last=Markel |first=Scott| coauthors= Darryl León| year= 2003 |title=Sequence Analysis in a Nutshell: a guide to common tools and databases | url=https://archive.org/details/sequenceanalysis0000mark | publisher= O'Reily |location=Sebastopol, California |isbn=0-596-00494-X}}</ref> કેમ કે વાઘ ઉત્પત્તિમાં વધારો કરવામાં માને છે, પરંતુ [[માદા]]વાધમાંથી વસતીનું સર્જન કરવામાં આવે છે તેનો અભાવ છે, લિગર અન્ય માબાપની તુલનામાં વધુ ઝડપથી વિકાસ પામે છે. તેઓ માબાપ જાતોની શારીરિક અને વર્તન ગુણવત્તા એમ બન્ને ધરાવે છે(રેતી જેવી ચામડી પર ટપકાઓ અને પટ્ટાઓ). [[નર]] લિગર્સ બિનફળદ્રુપ હોય છે, પરંતુ માદા લિગર્સ ઘણી વખત બચ્ચા પેદા કરી શકે છે. નરમાં કેશવાળી હોવાની 50 ટકા તક છે, પરંતુ તેમ છતાં, તેમની કેશવાળી સંપૂર્ણ વાઘની તુલનામાં ફક્ત અર્ધી જ હશે. લિગર્સ લંબાઇમાં 10થી 12 ફૂટના હોય છે અને તેમનું વજન 800 અને 1,000 પાઉન્ડ કે તેનાથી વધુ હોય છે.<ref name="liger"/> ઓછા સામાન્ય એવા ટિગોન એ સિંહણ અને નર વાઘ વચ્ચેનું મિશ્રણ છે. <ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9001344/tigon|title= tigon - Encyclopædia Britannica Article|dateformat=dmy|access-date=12 September 2007}}</ref> === કલર વૈવિધ્યતા === ==== સફેદ વાઘ ==== {{main|White tiger}} [[ચિત્ર:Singapore Zoo Tigers.jpg|thumb|રાઇટ સિંગાપોર ઝૂ ખાતે સફેદ વાઘની જોડી ]] એક એવી જાણીતી ઉત્પત્તિ છે જે [[સફેદ વાઘ]]નું સર્જન કરે છે,જે ટેકનિકલી ''ચીનચીલ્લા અલ્બીનીસ્ટિક'' તરીકે જાણીતા છે,<ref name="nz">{{cite web|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/white.html|title=White tigers|dateformat=dmy|access-date=25 September 2007|archive-date=7 મે 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507011953/http://www.lairweb.org.nz/tiger/white.html|url-status=dead}}</ref> જે પ્રાણી જંગલી જાતિમાં જવલ્લે જ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ તેની લોકપ્રિયતાને કારણે બહોળા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. સફેદ વાઘની ઉત્પત્તિ ઘણી વાર[[સમાગમ|બિનઉત્પત્તિ]]તરફ દોરી જશે ([[મંદીજનક|અપ્રભાવી હોવાથી]]). આ મુદ્દાના ઉકેલ તરીકે સફેદ અને ઓરેન્જ વાઘના સમાગમ જેવા અસંખ્ય પ્રયત્નો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે, ઘણી વખત આ પ્રક્રિયામાં પેટાજાતિઓનું મિશ્રમ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ઉત્પત્તિ સફેદ વાઘમાં પરિણમી છે, જેમાં મોટે ભાગે સમાનતા હોય છે, પરંતુ તે શારીરિક ખોડખાપણ સાથે જન્મે છે, જેમ કે પેલેટ્સમાં ફાટી ગઇ હોય અને [[કરોડરજ્જુને લગતું|સ્કોલોસિસ]] (વાંકીચૂંકી કરોડરજ્જૂ).<ref name="unusual1">] ^ આજે સફેદ વાઘ અન અસાધારણ સફેદ સિહ, [http://www.lairweb.org.nz/tiger/white.html http://www.lairweb.org.nz/tiger/white.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507011953/http://www.lairweb.org.nz/tiger/white.html |date=2018-05-07 }}</ref><ref>સફેદ વાઘ, [http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/white_tigers.htm http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/white_tigers.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101020053559/http://bigcatrescue.org/cats/wild/white_tigers.htm |date=2010-10-20 }}</ref> વધુમાં, સફેદ વાઘને મિશ્ર કલરની આંખ હોય છે. (જે સ્થિતિ [[ત્રાંસી આંખ]])તરીકે ઓળખાય છે.) એટલું જ નહી, દેખીતી રીતે જ તંદુરસ્ત સફેદ વાઘ સમાન્ય રીતે તેમના ઓરેન્જ વાઘ જેવું લાંબુ આયુષ્ય જીવતા નથી. 19મી સદીના પ્રારંભમાં સફેદ વાઘનું સૌપ્રથમ વખત રેકોર્ડીંગ કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.indiantiger.org/white-tigers/white-tiger-facts.html|title=White Tiger Facts|dateformat=dmy|access-date=26 September 2007|archive-date=18 ફેબ્રુઆરી 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140218052935/http://www.indiantiger.org/white-tigers/white-tiger-facts.html|url-status=dead}}</ref> જ્યારે સફેદ વાઘમાં બન્ને માબાપમાં જવલ્લેજ જેન મળી આવે ત્યારે જ તેની ઉત્પત્તિ થાય છે; આ જેન દર 10,000 ઉત્પત્તિએ એક જ વાર આ જેન મળી આવ્યા છે. સફેદ વાઘ અલગ પેટાજાતિ નથી, પરંતુ ફક્ત કલરની વૈવિધ્યતા છે; જંગલી જાતમાં મળી આવેલા સફેદ વાઘ બેંગાલ વાઘ હતા<ref>સફેદ વાધ, [http://bigcathaven.org/cats/wild/white_tigers_genetics.htm http://bigcathaven.org/cats/wild/white_tigers_genetics.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231101528/http://bigcathaven.org/cats/wild/white_tigers_genetics.htm |date=2008-12-31 }}</ref> (અને તમામ સફેદ વાઘ બેંગાલના અર્ધા ભાગમાં જેલમાં હતા), એવું સર્વસામાન્ય રીતે વિચારવામાં આવ્યું છે કે જવલ્લે જ ઉપલબ્ધ જેન કે જે સફેદ કલરમાં પરિણમે છે, તે બેંગાલ વાઘ દ્વારા જ ઉત્પત્તિ કરવામાં આવી હશે, તેમ છતા આ માટેના કારણો જાણીતા નથી. <ref name="unusual1"/><ref>સ્નો વાઘ, [http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905085921/http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm |date=2008-09-05 }}</ref> તેમજ વાઘ કરતા સામાન્ય રીતે વધુ ભયંકર હોતા નથી, આ સામાન્ય ખોટો ખ્યાલ છે. અન્ય એક ખોટો ખ્યાલ એ છે કે સફેદ વાઘના પટ્ટાઓમાં રંગદ્રવ્ય પૂરાવો હોય છે તેવી હકીકત હોવા છતા, સફેદ વાઘ [[આંખ, ચામડી અને વાળમાં અસાધારણ ફરક|અલ્બીનોઝ]]છે.તેમની સફેદ રંગછટાને કારણે જ ફક્ત ફરક છે તેવું નથી; તેઓ બ્લ્યુ આંખ અને ગુલાબી નાક ધરાવે છે. ==== ગોલ્ડન ટેબ્બી વાઘ ==== {{main|Golden tabby}} [[ચિત્ર:Golden tiger 1 - Buffalo Zoo.jpg|thumb|120px|જવલ્લેજ ઉપલબ્ધ ગોલ્ડન ટેબ્બી/બફેલો ઝૂ ખાતે સ્ટ્રોબેરી વાઘ ]] વધુમાં, અન્ય જવલ્લેજ ઉપલબ્ધ ઉત્પત્તિ અત્યંત અસાધારણ "ગોલ્ડન ટેબ્બી" કલર વૈવિધ્યતા પેદા કરી શકે છે, જે ઘણી વાર "સ્ટ્રોબેરી"તરીકે ઓળખાય છે. ગોલ્ડન ટેબ્બી વાઘ આછા સોનેરી સુંવાળા વાળ પગ અને ઓરેન્જ કલરના પટ્ટાઓ ધરાવે છે. તેમની સુંવાળી ચામડી સાધારણ કરતા વધુ જાડી હોય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/tabby.html |title=Golden tabby Bengal tigers |publisher=Lairweb.org.nz |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2019-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127041235/http://www.lairweb.org.nz/tiger/tabby.html |url-status=dead }}</ref> તમામમાંથી 30 જેટલા વધુમાં વધુ ગોલ્ડન ટેબ્બી ટાઇગર્સ પિંજરામાં છે. સફેદ વાઘની જેમ, સ્ટ્રોબેરી વાઘ ઓછામાં ઓછા બેંગાલના અર્ધા ભાગમાં જોવા મળે છે. કેટલાક ગોલ્ડન ટેબ્બી ટાઇગર્સ, [[હીટીરોઝીગોસ વાઘ]]તરીકે ઓળખાય છે, જે સફેદ વાઘ ઉત્પત્તિ ધરાવે છે, અને જ્યારે એક કરતા વધુ વાઘ સમાગમ કરે છે ત્યારે, પટ્ટા વિનાના સફેદ ઓફસ્પ્રીંગ વાઘનું નિર્માણ કરે છે. સફેદ અને ગોલ્ડન ટેબ્બી વાઘ બન્ને સરેરાશ બેંગાલ વાઘની તુલનામાં મોટા હોય છે. ==== અન્ય કલર વૈવિધ્યતા ==== "બ્લ્યુ" અથવા સ્લેટ કલરવાળા વાઘ [[મેલ્ટીઝ વાઘ|મલ્ટાસે વાઘ]], અને મોટે ભાગે અથવા સંપર્ણ રીતે [[કાળા વાઘ (પ્રાણી)|કાળા વાઘ]],અંગે બિનસમર્થિત અહેવાલો છે અને આ વાઘને ભેદભાવયુક્ત જાતને બદલે છૂટાછવાયા વિચરતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. <ref name="nz"/> == બાયોલોજી અને વર્તણૂંક == === પ્રાદેશિક વર્તણૂંક === વાઘ આવશ્યક રીતે એકલવાયા અને પ્રાદેશિક પ્રાણી છે. વાઘના રહેઠાણનું કદ મુખ્યત્વે શિકારની ઉપલબ્ધિ પર નિર્ભર કરે છે અને નર વાઘના કિસ્સામાં માદા વાઘણ પ્રવેશી શકે તેવી વ્યવસ્થા હોય છે. વાઘણનો વિસ્તાર 20&nbsp;[[ચોરસ કિલોમીટર]]જ્યારે, નર વાઘનો વિસ્તાર ઘણો મોટો હોય છે, જે 60-100 કિમી આવરી લે છે². નર વાઘની રેન્જ વિવિધ માદાના વિસ્તાર અને તેનાથી આગળ હોય છે. [[ચિત્ર:Sumatraanse Tijger.jpg|thumb|right|મોટા ભાગના સ્થળે વાઘ એકલું પ્રાણી હોય છે.]] વાઘ-વાઘ વચ્ચેનો સંબંધ ઘણો જટિલ હોય છે અને એવું જણાય છે કે વાઘને અનુસરવા પડે તેવા પ્રાદેશિક અધિકાર અને પ્રદેશથી બહાર જવાના નિયમનો ભંગ કરવા અંગેના કોઇ નિયમો સ્થપાયા નથી. ઉદા. તરીકે મોટે ભાગે વાઘ એક બીજાથી દૂર રહે છે, નર અને માદા બન્ને મારણને વહેંચી લે છે. ઉદા. તરીકે જ્યોર્જ શેલર એવું નોંધ્યું હતું કે નર વાઘ બે માદા અને ચાર બચ્ચાઓ હોય ત્યારે મારણને વહેંચે છે।માદા વાઘણો નર વાઘ તેમના બચ્ચાઓની પાસે રહે તે બાબતે અનિચ્છા દર્શાવતી હોય છે, પરંતુ શેલરે જોયું છે કે આ માદાઓ પોતાના બચ્ચાઓને રક્ષવા કે નર વાઘથી દૂર રાખવાના પ્રયત્નો કરતી નથી, જે એવું સુચવે છે તે નર કદાચ બચ્ચાઓનો પિતા હોઇ શકે છે. તેનાથી વિરુદ્ધમાં નર સિંહ, નર વાઘ મારણ પર સૌપ્રથમ માદા અને બચ્ચાઓને અધિકાર આપશે. વધુમાં, વાઘ મારણને વહેંચતી વખતે સંબંધિત રીતે મૈત્રીપૂર્ણ રીતે મારણને વહેંચે છે, જ્યારે સિંહ તકરાર અને લડાઇ કરે છે. બિનસંબંધિત વાઘ એકી સાથે શિકાર કરતી વખતે ખવડાવતા નજરે પડ્યા છે. નીચે જણાવેલા ટાંકણ સ્ટીફન મિલ્સના પુસ્તક ''ટાઇગર'' ,માં તેઓ વાલ્મિક થાપર અને ફત્તેહ સિંહ રાઠોડને રંથામભોરે અનુભવેલી ઘટના બાબતે વર્ણવે છે <ref>મિલ્સ સ્ટીફન. ૨૦૦૪).વાધ. પાન. 89. બીબીસી બુક્સ, લંડન</ref> <blockquote> અગ્રણી વાઘણ કે જેને તેઓ પદ્મિની તરીકે ઓળખે છે તેણે 250 કિગ્રા (150 પાઉન્ડ)ની નીલગાય, મહાકાય કાળિયારને મારી નાખી હતી. તેણે તેમને પરોઢ બાદ તેના 14 મહિનાના બચ્ચાઓ સાથ મારણની નજીક જોઇ હતી અને ત્યાર બાદના દસ કલાક સુધી તેમણે તેમને અંતરાય વિના જોયા હતા. આ ગાળા દરમિયાન આ પરિવાર સાથે બે પુખ્ત માદાઓ અને એક નર વાઘ જોડાયા હતા. તમામ બચ્ચાઓ પદ્મિનીએ આગળ બે બિનસંબંધિત વાઘ દ્વારા જણેલા બચ્ચાઓ હતા અને એક માદા અને અન્ય ઓળખાયા ન હતા. ત્રણ વાગ્યે મારણની આસપાસ નવ કરતા ઓછા વાઘ ન હતા. </blockquote> જ્યારે યુવાન માદાએ પ્રથમ પોતાનો પ્રદેશ નક્કી કર્યો હતો, તેઓ તેમની માતાના વિસ્તારની આસપાસ તેઓ તેવું કરે જ છે. માદા અને તેની માતાના પ્રદેશ સામ સામે અથડાય ત્યારે તેમાં સમયમાં વધારો થતાં ઘટાડો થાય છે. નર વાઘ, જોકે, તેની માદાની તુલનામાં વધુ ભટકે છે અને યુવાનીમાં જ ગુજરાન ચલાવવા માટે પોતાનો વિસ્તાર પ્રસ્થાપિત કરે છે. યુવાન નર વાઘ અન્ય નર વાઘે છોડી દીધેલા વિસ્તારને મેળવી લે છે અથવા જ્યાં સુધી પોતે વૃદ્ધ ન થાય અને ત્યાંના નિવાસી વાઘની સામે પડકાર જીલવા મજબૂત ન થાય ત્યાં સુધી અન્ય નર વાઘના વિસ્તારમાં પસાર થાય તેમ ત્યાં રહીને હસ્તગત કરે છે.પુખ્ત વયના વાઘમાં મૃત્યુદર (30-35 ટકા)સૌથી મોટો છે. જ્યારે જેઓ પોતાનો શિશુકાળ તાજેતરમાં જ છોડ્યો હોય તેવા નાના નર વાઘ પોતાના માટે પ્રદેશ હોવાની ખેવના કરે છે. <ref name="Mills, Stephen. pg. 86">મિલ્સ સ્ટીફન પાન. 86</ref> માદા વાઘણ જે અન્ય માદાની હાજરી સહન કરે છે તેની તુલનામાં નર વાઘ સામાન્ય રીતે તેમના પ્રદેશમાં અન્ય નર વાઘની હાજરી સહન કરી શકતા નથી. મોટે ભાગે , પ્રાદેશિક વિવાદનો સામાન્ય રીતે સીધા આક્રમણને બદલે ધમકી દર્શાવવાથી અંત આવે છે. આ પ્રકારના વિવિધ બનાવો જોવામાં આવ્યા છે, જેમાં ઓછી શક્તિવાળા વાઘે પાછી પાની કરતા હાર માની હતી, જે ગર્ભની સ્થિતિને કારણે વશ થઇ જાય છે. <ref>થાપર, વાલ્મિક. 1989ટાઇગર પોટ્રેઇટ ઓફ પ્રિડેટર. 88. સ્મિથમાર્ક પબ, ન્યુયોર્ક</ref> એક વખત પ્રભુત્વ સ્થપાઇ ગયા બાદ નર વાઘ વાસ્તવિક રીતે પોતાના વિસ્તારમાં જ્યાં સુધી અત્યંત નજીક ન રહે ત્યાં સુધી પોતાનાથી ઉતરતી કક્ષાના વાઘની ઉપસ્થિતિ સહન કરે છે.<ref name="Mills, Stephen. pg. 86"/> બે નર વાઘ વચ્ચે અત્યંત હિંસક તકરાર એવા સમયે થાય છે જ્યારે,માદા [[ઇસ્ટ્રોઅસ સાયકલ|પિરીયડ]]માં હોય અને તે તકરાર એક નર વાઘના મૃત્યુમાં પરિણમે છે, તેમ છતાં આવા કિસ્સાઓ ખરેખર જવલ્લે જ બનતા હોય છે. <ref name="Mills, Stephen. pg. 86"/><ref>થાપર, વાલ્મિક પાન.88</ref> પોતાનો પ્રદેશ ઓળખી કાઢવા માટે નર વાઘ વૃક્ષ પર પોતાનું મૂત્ર [[પ્રાદેશિક નિશાન|છાંટે]] છે અને પોતાની ગુદામાંથી રસ ઝારીને નિશાની કરે છે, તેમજ વેલા પર પોતાના[[ફેસેસ|મળ]]થી નિશાની કરે છે. માદા વાઘના મૂત્રની નિશાનીઓને સુંઘીને તેની પુનઃપેદા કરવાની શક્તિને ઓળખી કાઢતી વખતે નર પોતાનું મો મચકોડે છે, જે [[ફલેહમેન પ્રતિભાવ|ફ્લેહમેન પ્રતિભાવ]]તરીકે ઓળખાય છે. વાઘ વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને જંગલીયતમાં અભ્યાસ કરે છે. ભૂતકાળમાં વાઘની વસતીનો અંદાજ તેમના [[પુગમાર્ક]]ના પ્લાસ્ટર કાસ્ટનો ઉપયોગ કરીને મેળવવામાં આવતો હતો. આ પદ્ધતિ ભૂલવાળી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું <ref>કરન્થ, કે.યુ. નિકોલસ, જે.ડી.સેઇડેનસ્ટિકર, જે. ડાઇનરસ્ટેઇન, ઇ. સ્મિથ, જે.એલ.ડી. જોહ્નસિંઘ, એ.જે.ટી. ચૂડાવત, આર.એસ. (2003)સંરક્ષણ કવાયતમાં વૈજ્ઞાનિક ઉણપ: ભારતમાં વાઘની વસતી પર દેખરેખ. એનિમલ કંઝર્વેશન (61): 141-146 સંપૂર્ણ પાઠ્ય</ref>અને તેના બદલે કેમેરામાં કેદ કરી લેવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના મળ આધારિત નવી પદ્ધતિ [[ડીએનએ]]પણ વિકસાવવામાં આવી રહી છે. જંગલી પ્રાણીઓના અભ્યાસ કરવા તેમની પર નજર રાખવા માટે રેડીયો કોલરીંગ લોકપ્રિય માર્ગ બન્યો છે. === શિકાર અને ખોરાક === [[ચિત્ર:037tiger.jpg|thumb|right|વાઘના દાંત મોટા શૂલ કે જેનો ઉપયોગ શિકારને ખાવા માટે થાય છે, પરંતુ તેઓ માંસને ચીરીને ખાતી વખતે તેના અણીયાણા દાંતનો ઉપયોગ કરે છે. ]] જંગલી પ્રાણીઓમાં વાઘ મોટે ભાગે મોટા અને મધ્યમ કક્ષાના [[પ્રાણી|પ્રાણીઓ]]પર પોતાના ખોરાકનો મદાર રાખે છે. [[સંબાર હરણ|સાંબર]], [[ગૌર]], [[ચિતલ]], [[જંગલી ડુક્કર|જંગલી ડુક્રર]], [[નીલગાય]] અને [[જંગલી એશિયન જળ ભેંસ|જળભેંસ]] અને [[દેશી ભેંસ]] બન્ને [[ભારત]]માં વાઘ માટે પ્રિય શિકાર છે. કેટલીકવાર, તેઓ [[ચિત્તો]], [[પાયથોન મોલુરસ|પાયથોન્સ]], [[એદી રીંછ|ધીમા રીંછ]] અને [[મગર]]નો પણ શિકાર કરે છે. સાઇબેરીયામાં મુખ્ય શિકાર જાતિઓમાં [[મન્ચ્યુરીયન વાપિતી]], જંગલી ડુક્કર [[સાઇકા હરણ]], [[ઉંદરો]], [[સાઇબેરીયન રો હરણ|રો હરણ]], અને [[મસ્ક હરણ]]નો સમાવેશ થાય છે. સુમાત્રા સામંબરમાં [[મુંટજેક]], જંગલી ડુક્કર, અને [[મલયન ટાપીર]] નો શિકાર કરવામાં આવે છે. અગાઉની કેસ્પીયન વાઘની રેન્જમાં, તેમના શિકારમાં [[સાઇગા એન્ટેલોપ|સાઇગા કાળિયાર]], [[ઉંટ|ઊંટ]], [[કૌકાસિયન વિસેન્ટ|કૌકેસિયન વિસેન્ટ]], [[યાક]],અને જંગલી ઘોડાઓનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય શિકાર કરનારા પ્રાણીઓની જેમ તેઓ તકવાદી હોય છે અને નાનો શિકાર ખાશે, જેમ કે [[વાંદરો|વાંદરા]], [[પીફોલ|તેતરs]], [[સસલું|સસલા]], અને[[માછલી]]. પુખ્ત [[હાથી]]ને સામાન્ય શિકારમાં ગણવા ઘણા મોટા છે, પરંતુ વાઘ અને હાથીઓ વચ્ચે કેટલીકવાર સંઘર્ષ થતો જોવા મળે છે. જ્યારે વાઘ પુખ્ત વયના [[ભારતીય ગેંડાઓ|ભારતીય ગેંડા]]ને મારી નાખવાના કિસ્સા નોંધવામાં આવ્યા છે.<ref name="Haemig">{{cite web|url=http://www.ecology.info/tiger-leopard.htm|title=Sympatric Tiger and Leopard: How two big cats coexist in the same area|access-date=2009-10-05|archive-date=2008-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213000715/http://www.ecology.info/tiger-leopard.htm|url-status=dead}} ઇકોલોજી માહિતી</ref> નાના હાથી અને ગેંડા વિયાવાના પ્રસંગો કેટલીકવાર બને છે. વાઘ કેટલીકવાર સ્થાનિક પ્રાણીઓ જેમ કે કૂતરાઓ, ગાય, ઘોડાઓ અને ગધેડાનો શિકાર કરે છે. આ પ્રકારના વ્યક્તિગત વાઘને ખાસ પ્રકારના ગેઇમ કીલરથી વિરુદ્ધ ધણને ઉપાડનાર અથવા ધણને મારનાર તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. <ref name="Perry"/> [[ચિત્ર:Stud 327 with Blesbuck.jpg|thumb|left|સેવ ચાનાઝ ટાઇગર પ્રોજેક્ટના તેના બ્લેસબક મારણ સાથેના દક્ષિણ ચીનના વાઘ.]] વૃદ્ધ વાઘ, અથવા ઘવાયેલા અને પોતાના કુદરતી રીતેજ ઉપલબ્ધ થતા શિકારને મેળવવામાં સક્ષમ ન હોય તેઓ માનવભક્ષીમાં રૂપાંતરીત થાય છે; આ પદ્ધતિ ભારતભરમાં વારંવાર બનતી જોવા મળે છે. [[સુંદરવન]]નો એક અપવાદરૂપ કિસ્સો છે, જ્યાં તંદુરસ્ત વાઘ જંગલની ઉત્પત્તિની શોધમાં માછીમારો અને ગામવાસીઓ પર તરાપ મારે છે, તેથી માનવીઓ વાઘના ખોરાકના એક નાના ભાગ તરીકે ઉપસી આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating7.html |title=Man-eaters. The tiger and lion, attacks on humans |publisher=Lairweb.org.nz |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128115958/http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating7.html |url-status=dead }}</ref> વાઘ પ્રસંગોપાત [[કારેયા અર્બોરીયા|સ્લો મેચ વૃક્ષ]]ના ફળ એવા [[ડાયેટરી ફાઇબર|ડાયેટરી ફાયબર]] જેવા શાકાહારી ખોરાકની તરફેણ કરે છે. <ref name="Perry"/> [[ચિત્ર:Tigergebiss.jpg|thumb|upright|વાઘના અત્યંત મજબૂત પંજાઓ અને તીવ્ર દાંત તેમને શ્રેષ્ઠ આક્રમણખોર બનાવે છે. ]] વાઘ સામાન્ય રીતે રાત્રે શિકાર કરે છે. <ref name="animaldiversity1">એડીડબ્લ્યુ:પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ: માહિતી , http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Panthera_tigris.html</ref> તેઓ સામાન્ય રીતે એકલા શિકાર કરે છે અને જેમ અન્ય બિલાડીઓ કરે છે તેમ ગુપ્ત જગ્યાએ પોતાની શિકારની પ્રતીક્ષા કરે છે, અને મોટો શિકાર તેનું સંતુલન ગુમાવીને પડીય જાય તે માટે પોતાના શરીરના કદ અને શક્તિ વડે કોઇ પણ ખૂણેથી શિકાર પર ત્રાટકે છે. શિકાર ટોળામાં હોવા છતાં વાઘ આશરે 49-65 [[કલાકદીઠ કિલોમીટર]]ની ઝડપે ત્યાં પહોંચી શકે છે (35-40&nbsp;[[કલાકદીઠ માઇલ્સ]]), તે આવું અત્યંત ટૂંકા ગાળમાં કરી શકતા હોવા છતાં તેમની ક્ષમતા ઓછી હોવાના કારણે; પરિણામે શિકાર ભાગી જાય તે પહેલા સંબધિત રીતે જ શિકારની નજીક હોવા જોઇએ. વાઘમાં કૂદવાની ભયંકર ક્ષમતા હોય છે; વાઘ 10 મીટર સુધીનો પહોળો કૂદકો લગાવી શકે છે તેવું નોંધવામાં આવ્યું છે, જોકે તેનાથી અર્ધો પણ કૂદકો લગાવી શકે તો તે પણ તેના માટે સારું ગણાય છે. જોકે, 20 પ્રાણીઓનો શિકાર કરવામાં આવે તો તેવા કિસ્સામાં સફળ શિકાર તો એક જ થાય છે. <ref name="animaldiversity1"/> મોટા પ્રાણીનો શિકાર કરતા, વાઘ સૌપ્રથમ ગળાને ખાવાનું પસંદ કરે છે અને પ્રાણીને ઝકડી રાખવા માટે અને શિકારને જમીન પર પછાડવા માટે પોતાના આખા શરીરનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યાં સુધી શિકાર કરવામાં આવેલું પ્રાણી [[ભીંસ વધારવી|ગળુ દબાવવાથી મરી ન જાય]] ત્યાં સુધી વાઘ તેના ગળા સાથે વળગીને રહે છે.<ref>શેલર. જી ''Tધ ડીયર એન્ડ ધ ટાઇગર. ભારતમાં જંગલીજીવનનો અભ્યાસ'' 1984, યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ </ref> આ પદ્ધતિ દ્વારા એક ટનથી પણ વધુ વજન ધરાવતી ગૌર અને જળ ભેંસ પર છગણું વજન નાખીને મારી નાખવામાં આવી છે. <ref>{{Harvnb|Sankhala|1997|p=17}}</ref> નાના શિકારના કિસ્સામાં વાઘ [[ગરદનની પાછળનો ભાગ|ગરદન]]કરડી ખાય છે, તેમજ ઘણી વાર તેની [[કરોડરજ્જુ|કરોડ રજ્જુ]]મરડી નાખે છે, [[વર્ટેબ્રેટ ટ્રેચેયા|વિન્ડપાઇપ]]માં, અથવા [[જેગ્યુલર નસ|મુખ્ય નસ]] અથવા [[કોમન કેરોટીડ આર્ટેરી|કંઠરોહીણી]]માં કાણું પાડે છે.<ref>{{Harvnb|Sankhala|1997|p=23}}</ref> જોકે એવપું જવલ્લેજ નોંધવામાં આવ્યું છે કે કેટલાક વાઘ તેમના પંજા વીંઝીને પ્રાણીનો શિકાર કરે છે, જે સ્થાનિક પશુની ખોપરી તોડી નાખવા માટે પૂરતા શકિતશાળી હોય છે <ref name="Perry"/>અને and રીંછની પીછનો ભાગ તોડી નાખે છે. <ref name="DHOLE"/> 1980 દરમિયાન [[રંથમભોર નેશનલ પાર્ક|રંથાભોર નેશનલ પાર્ક]]માં જેનઘીસ નામના વાઘ તળાવના ઊંડા પાણીમાં પોતાના શિકારને સતત મારતા હોવાનું જોવામાં આવ્યું હતું,<ref name="publishers1992">થાપર, વાલ્મિક. 1992ધી ટાઇગર્સ ડેસ્ટીનીક્યાલ કેથી લિમીટેડ: પ્રકાશક, લંડન</ref> જે અગાઉના 200 વર્ષના નિરીક્ષણમાં કદીયે જોવામાં ન આવી હતી તેવી પદ્ધતિ હતી. વધુમાં,આવા શિકાર વાઘ માટે અસમાન્ય સફળ સાબિત થયા હતા, જેમાંના 20% જ અંતિમ મારણ તરીકે પ્રસ્થાપિત થયા હતા. === પુનઃપેદાશ === [[ચિત્ર:Panthera tigris altaica 13 - Buffalo Zoo.jpg|thumb|બફેલો ઝૂ ખાતે બચ્ચા સાથે સાઇબેરીયન વાઘણ.]] સમાગમ આખા વર્ષ દરમિયાન થતો રહે છે, પરંતુ તે વધુ માત્રામાં નવેમ્બરથી એપ્રિલના ગાળામાં થાય છે.<ref name="university1999">નોવાર્ક, રોનાલ્ડ એમ. (1999)વોકર્સ મામલ્સ ઓફ ધ વર્લ્ડબાલ્ટીમોરઃ જોહ્નસ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.ISBN 0-8018-5789-9</ref> માદા આ સમયે જ થોડા દિવસો માટે સમાગમની તરફેણ કરે છે અને [[સમાગમ]]આ ગાળા દરમિયાન સતત થતો હોય છે. આ જોડી સતત મૈથુન કરશે અને અન્ય બિલાડીઓની જેમ જ ભારે અવાજ પણ કરશે. પ્રસુતિનો ગાળો 16 સપ્તાહનો હોય છે. વિયાવાની અવસ્થમાં સાધારણ રીતે દરેકને આશરે 3-4 બચ્ચાઓ {{convert|1|kg|lb}} આવે છે, જે અંધ અને નિસહાય જન્મે છે. માદા તેમની પાસ ેએકલી હોય છે, જે તેમને તિરાડવાળી ઝાડીઓ અને ટેકરીઓ સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે. બચ્ચાઓના પિતા સામાન્ય રીતે તેમના ઉછેરમાં કોઇ ભાગ લેતા નથી. બિનસંબંધિત રખડતા નર વાઘ માદા સમાગમની તરફેણ કરે તે માટે બચ્ચાઓને મારી નાખે છે, તેથી માદા જો અગાઉ વિયાયી ન હોય તો ત્યાર બાદમાં પાંચ મહિનામાં ફરી વિયાવાની થાય છે. <ref name="university1999"/> વાઘના બચ્ચાઓનો મૃત્યુદર ઘણો ઊંચો છે-આરે અર્ધા બચ્ચાઓ બે વર્ષથી વધ જીવતા નથી.<ref name="university1999"/> મોટા ભાગના બચ્ચાઓમાં એક બચ્ચુ આગવું હોય છે, જે મોટે ભાગે મર હોવાની શક્યતા છે, પરંતુ તે કદાચ માદા પણ હોઇ શકે છે. <ref name="publishers1992"/> આ બચ્ચુ તેના અન્ય ભાઈ બહેન સાથે રમે છે અને તેની માતાને અગાઉની જેમ જ એકલી છોડી દે છે.આઠ સપ્તાહની ઉંમરે વાઘના બચ્ચાઓ ગુફાની બહાર તેમની માતાન અનુસરવા તૈયાર થઇ જાય છે, જો કે વાઘણ પોતાના પ્રદેશમાં ફરતી હોવાથી જ્યાં સુધી મોટા ન થઇ જાય ત્યાં સુધી તેની સાથે મુસાફરી કરી શકતા નથી. જ્યારે તેઓ 18 મહિનાની ઉંમરના થાય છે ત્યારે તેઓ સ્વતંત્ર થઇ જાય છે, પરંતુ જ્યાં સુધી તેઓ આશરે 2–2½ વર્ષના ન થઇ જાય ત્યા સુધી તેમની માતાનો સાથ છોડતા નથી. માદા 3-4 વર્ષે સેક્સ્યુઅલ પરિપક્વતા મેળવે છે, જ્યારે નર 4-5 વર્ષે સેક્સ્યુઅલ પરિપક્વતા હાંસલ કરે છે. <ref name="university1999"/> વાઘણના આયુષ્ય ગાળામાં માદા વાઘ આશરે સમાન સંખ્યામાં નર અને માદાને જન્મ આપે છે. વાઘ પીંજરામાં સારી રીતે વંશ વધારી શકે છે અને અમેરિકામાં કેપ્ટીવ વસતી વિશ્વની હરીફ અને જંગલી વસતીના પ્રમાણમાં છે. <ref name="zoogoer">{{cite web|url=http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/1998/2/tigerfacts.cfm|title=Zoogoer - Tiger, ''Panthera tigris''|dateformat=dmy|access-date=5 October 2007|archive-date=12 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012140047/http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/1998/2/tigerfacts.cfm|url-status=dead}}</ref> === ઇન્ટરસ્પેશિફિક પ્રિડેટરી સંબંધ === [[ચિત્ર:Tigerdholes.jpg|thumb|જેમ સેમ્યુઅલ હોવેટ્ટ એન્ડ એડવર્ડ ઓર્મે, હેન્ડ કલર્ડ, એક્વેઇન્ટ એન્ગ્રાવિન્ગસ, પ્રકાશિક લંડન 1807માં વર્ણવવામાં આવ્યું છે તેમ જંગલી કૂતરાઓ દ્વારા શિકાર કરાયેલ વાઘ.]] વાઘ પ્રસંગોપાત અત્યંત ભયાનક લૂંટારુ પ્રાણીઓ જેમ કે [[ચિત્તો]], [[પાયથોનાઇડ|પાયથોન્સ]] અને [[મગર]]ને મારી શકે છે<ref>{{cite web|url=http://www.bangalinet.com/tiger1.htm |title=Tiger – |publisher=Bangalinet.com |date= |access-date=2009-03-07}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.oaklandzoo.org/meet_the_animals/tiger |title=Tiger – Oakland Zoo |publisher=Oaklandzoo.org |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726080547/http://www.oaklandzoo.org/meet_the_animals/tiger |url-status=dead }}</ref><ref>સનક્વિસ્ટ, ફિયોના એન્ડ મેલ સનક્વિસ્ટ1988. ટાઇગર મૂનઃ ધ યુનવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, શિકાગો.</ref> જોકે લુંટારું પ્રાણીઓ સામાન્ય રીતે એકબીજાથી દૂર રહેતા હોય છે. જ્યારે વાઘ મગરના શિકંજામાં સપડાઇ જાય ત્યારે તે પેટે ઘસાઇને ચાલતા પ્રાણીની આંખમાં પોતાના પંજા વડે પ્રહાર કરે છે.<ref name="Perry">{{cite book | author = Perry, Richard | title = The World of the Tiger | year = 1965 | pages = pp.260 | id = ASIN: B0007DU2IU}}</ref> ચિત્તાઓ દિવસમાં અલગ અલગ પ્રાણીઓના શિકારમાં વાઘ સાથે સ્પર્ધા કરે છે. <ref name="Haemig"/> ગુપ્ત જગ્યાએ સંતાઇને શિકાર કરતા વાઘ અને ચિત્તાઓ સ્પર્ધા સિવાય પણ એક સાથે સફળતાપૂર્વક જોવા મળ્યા છે અથવા સતત ઘાસવાળી જગ્યામાં આંતરજાતિઓ વચ્ચે આ પ્રકારની આગવી પ્રતિભા જોવા મળે છે. <ref>{{cite journal | last =Karanth | first =K. Ullas | coauthors =Sunquist, Melvin E. | year =2000 | title =Behavioural correlates of predation by tiger (''Panthera tigris''), leopard (''Panthera pardus'') and dhole (''Cuon alpinus'') in Nagarahole, India | journal =Journal of Zoology | volume =250 | pages =255–265 | url =http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=40765 | access-date =2008-06-05 | doi =10.1111/j.1469-7998.2000.tb01076.x | archive-date =2012-01-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120112130922/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=40765 | url-status =dead |issn = 0952-8369 }}</ref>જ્યાં બે જાતિઓની હાજરી હોય તે સ્થળે [[ભૂખરું વરૂ|વરૂ]]ની વસતી ઘટાડવા માટે વાઘ જાણીતા છે.<ref name="IUCN-Reuters">{{cite web | url = http://www.iucn.org/reuters/2000/eeurope.html | title = The IUCN-Reuters Media Awards 2000 | publisher = [[World Conservation Union|IUCN]] | access-date = 2007-08-17 | archive-date = 2007-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071011203613/http://iucn.org/reuters/2000/eeurope.html | url-status = dead }}</ref><ref name="savethetiger">{{cite web | url = http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/GeneralPublic/TigerSubspecies/AmurSiberianTigers/default.htm | title = Amur Tiger | publisher = Save The Tiger Fund | access-date = 2007-08-17 | archive-date = 2007-07-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070712180823/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/GeneralPublic/TigerSubspecies/AmurSiberianTigers/default.htm | url-status = dead }}</ref> [[ધોલ|જંગલી કૂતરાઓ]]ના ઝૂંડને હૂમલો કરતા અને ખાદ્યાન્ન માટે વાઘની હત્યા કરતા પણ જોવાયા છે, જો કે સામાન્ય રીતે મોટું નુકસાન જોવાયું નથી. <ref name="DHOLE">{{cite book | author = Mills, Stephen| title = Tiger | url = https://archive.org/details/tiger0000mill| year = 2004 | pages = pp.168 | isbn = 1552979490 | publisher = Firefly Books | location = Richmond Hill., Ont.}}</ref> [[સાઇબેરીયન વાઘ]] અને [[ભૂખરું રીંછ|ભૂખરા રીંછ]]સ્પર્ધકો હોઇ શકે છે અને સામસામે આવવાનું ટાળે છે; જોકે, વાઘ રીંછના બચ્ચાઓને મારી નાખશે અને કેટલાક પ્રસંગોએ મોટા રીંછને પણ મારી નાખે છે. રીંછ ([[એસિયાટીક કાળા રીંછ|એસિયાટિક કાળા રીંછ]]અને ભૂખરા રીંછ) [[રશિયન ફાર ઇસ્ટ|રશિયાના દૂર પૂર્વ]]માં વાઘના ખોરાક સામે 5-8 ટકામાં ચલાવી લે છે. <ref name="der-tiger"/> ભૂખરા રીંછોએ ક્યાં તો સ્વબચાવમાં અથવા મારણ બાબતેના ઝઘડામાં વાઘને મારી નાખ્યાનો પણ ઇતિહાસ છે. <ref name="USSR"/> કેટલાક રીંછ કે જેઓ નિષ્ક્રિયતામાં ઉઠે છે તેઓ વાઘ તેના મારણનો પ્રતિકાર કરે તો પણ તેના મારણને ચોરવાનો પ્રયાસ કરે છે. [[એદી રીંછ|ધીમી ચાલવાળા રીંછ]] ભારે આક્રમક હોય છે અને કેટલીકવાર નાના વાઘને તેમના મારણથી દૂર કાઢી મૂકે છે, જોકે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં વાઘ આ રીંછનો શિકાર કરે છે. <ref name="der-tiger">વ્રેટીસ્લેવ માઝકઃ ''ડેર ટાઇગરઃ '' . નાચડ્રક ડેર 3ઔફ્લેજ વોન 1983વેસ્ટ્રેપ વિસેન્સશેફન હોહેનવરસ્લેબેન, 2004 ISBN 3 894327596</ref> [[File:Tigerwater edit2.jpg|thumb|100px|upright|ન્યુજર્સી દેશમં જેકસન ટાઉનશીપમાં સિક્સ ફ્લેગ્સ ગ્રેટ એડવેન્ચરમાં તરી રહેલો વાઘ. ]] == વસવાટ == ખાસ પ્રકારના વાઘ [[દેશ]] [[3.|ત્રણ]] મુખ્ય લક્ષણો ધરાવે છે: તે હંમેશા સારું[[કેમૌફ્લેજ|આવરણ]]ધરાવે છે, તે હંમેશા [[પાણી]] અને પુષ્કળ [[શિકાર]]ઉપલબ્ધ તેની નજીક હશે.[[બેગાલ વાઘ|બેંગાલ વાઘ]] દરેક પ્રકારના જંગલોમાં રહે છે, જેમાં [[ભીનુ|ભીના]], [[હરીયાળું|હરિયાળા]], [[આસામ|આસામના]]ઓછા હરિયાળા અને પૂર્વ [[બંગાળ|બેંગાલ]]; [[ગેન્જીસ|ગેંજીસ]]ડેલ્ટાના મેન્ગ્રુવ જંગલ; [[નેપાળ]]ના[[ગાઢ જંગલ|પાનખર જંગલ]]અને પશ્ચિમી ઘાટના કાંટાવાળા જંગલોનો સમાવેશ થાય છે. સિંહની તુલનામાં વાઘ વધુ પડતા શાકાહારી હોય છે, જેના માટે છદ્મવેશી દેખાવ યોગ્ય રીતે ઉત્તમ છે અને જ્યાં એક પણ લુંટારું પ્રાણી નથી તે તેના અભિમાનને ઠેસ પહોંચાડે છે. મોટી બિલાડીઓમં ફક્ત વાઘ જ અને [[જગુઆર|ચિત્તા જેવા પ્રાણી]] શક્તિશાળી [[એક્વોટિક લોકોમોશન|તરવૈયા]]છે; વાઘ મટે ભાગે [[સરોવર]], [[તળાવ]], અને [[નદી]]માં સ્નાન કરતા જોવા મળ્યા છે. અન્ય બિલાડીઓ કે જે પાણીથી દૂર રહેવા ટેવાયેલી હોય છે, ત્યારે વાઘને તે અત્યંત ગમે છે. દિવસની [[બપોર|ભારે ગરમી]]માં તેઓ કેટલીકવાર પૂલમાં ઠંડક લેતા જોવા મળ્યા છે. વાઘ સુંદર તરવૈયા છે અને 4 માઇલ સુધી તરી શકે છે. વાઘ ઘણી વાર પોતાના શિકારને [[તળાવ]]ની પેલે પાર લઇ જતા જોવાયા છે. == સંરક્ષણ પ્રયત્નો == {{main|Tiger conservation}} [[ચિત્ર:1990tiger.svg|thumb|250px|1990માં વાઘની સંખ્યા]] વાઘની ચામડી માટે [[ચોરીથી શિકાર કરવો|ચોરીથી શિકાર]] અને [[વસવાટ|વસતી વિનાશ]] ને કારણે જંગલી પશુઓમાં વાઘની સંખ્યામાં ભારે ઘટાડો થયો છે. 20મી સદીના પ્રારંભમાં, એવું મનાય છે કે વિશ્વમાં 100,000થી વધુ વાઘ હતા, પરંતુ તે સંખ્યા ઘટીને આશરે 2,000 વાઘની થઇ ગઇ છે. <ref>{{cite web |url=http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/tiger.htm |title=Tiger |publisher=Big Cat Rescue |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2010-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101020020509/http://bigcatrescue.org/cats/wild/tiger.htm |url-status=dead }}</ref> કેટલાંક અંદાજો સુચવે છે કે વસતી હજુ પણ ઓછી છે, 2,500 કરતા પણ ઓછા વંશવૃદ્ધિ આગળ ધપાવતા પરિપક્વ વાઘ સાથે 250 કરતા વધુ વંશવૃદ્ધિ આગળ ધપાવતા પરિપક્વ વાઘનો સમાવેશ પેટાજાતિઓમાં થતો નથી. <ref name="IUCN">{{IUCN2006|assessors=Cat Specialist Group|year=2002|id=15955|title=Panthera Tigris|downloaded=10 May 2006}} આ જાતિઓ આટલી ભયંકર શા માટે છે તેવા ઉલ્લેખનો પણ ડેટાબેઝમાં સમાવેશ કરાયો છે.</ref>હાલમાં પીંજરામાં રહેલા આશરે 20,000 જેટલા વાઘ સાથે લુપ્તતાનું જોખમ રહ્યું નથી, જોકે પીંજરાની વસતીના ભાગ જેમ કે ચીનના કોમર્શિયલ ટાઇગર ફાર્મમાં 4-500 પ્રાણીઓ ઓછી ઉત્પત્તિ શકિત ધરાવનારા છે. === ભારત === {{main|Project Tiger}} વિશ્વમાં ભારત સૌથી વધુ માનવ વસતી સાથે સૌથી વધુ જંગલી વાઘની વસતી ધરાવે છે. સૌથી મોટો સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ કે જે પ્રોજેક્ટ ટાઇગર 1973થી અમલમાં છે, જેને [[ઇંદિરા ગાધી|ઇન્દીરા ગાંધી]]દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. જ્યાં માનવ વસતીનો સ્પષ્ટ અભાવ છે તેવી ખેતીલાયક જમીન પર 25 જેટલા સુંદર દેખરેખ વાળા ટાઇગલ રિઝર્વની સ્થાપનાનું મૂળ કાર્ય પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે. બેંગાલ વાઘની સંખ્યા જે 1973માં 1,200ની હતી તે વદીને 1990માં 3,500ની થઇ છે, આમ સખ્યામાં ત્રણ ગણા વધારાનો યશ આ કાર્યક્રમને જાય છે, જોકે ભારત સરકારના કેટલાક અહેવાલો અમુક સમયે શંકા જગાવનારા હોય છે. {{Fact|date=December 2007}} આદિજાતિ વસતીને માન્ય વાઘ વનની અંદર રહેવાની મંજૂરી આપતા તાજેતરમાં જ પસાર કરવામાં આવેલા ટ્રાઇબલ ખરડાની કાર્યક્રમની સતત સફળતા પર અસર પડશે તેવું માનવામાં આવે છે. {{Fact|date=December 2007}} 2007માં હાથ ધરવામાં આવેલી વાઘ વસતી ગણતરી, તેમજ જેના અહેવાલ 12 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયા હતા તેમાં દર્શાવ્યું હતું કે ભારતમાં જંગલી વાઘની વસતી ઘટીને આશરે 1,411ની થઇ ગઇ છે. અહેવાલમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે વાઘની વસતીમાં થયેલા ઘટાડા પાછળનો સીધો યશ ચોરીથી થતા શિકારને આપી શકાય. <ref name="Over half of tigers lost in 5 years: census">[http://www.hindu.com/2008/02/13/stories/2008021357240100.htm http://www.hindu.com/2008/02/13/stories/2008021357240100.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220074725/http://www.hindu.com/2008/02/13/stories/2008021357240100.htm |date=2008-02-20 }}.</ref> === રશીયા === સાઇબીરીયન વાઘની વસતી 1940માં આશરે 40ની હતી ત્યારે મનાતું તેનું નામોનિશાન લુપ્ત થવામાં છે. [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત યુનિયન]] હેઠળ, ચોરીથી શિકાર પરનું નિયંત્રણ કડક હતું અને રક્ષિત વિસ્તાર([[ઝાપોવેદનીક|ઝેપોવેન્ડનિક]])ના રક્ષણનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો, જે વધુ સોએક વાઘની વસતી વધારામાં પરિણમ્યો હતો. ચોરીથી શિકાર પ્રવૃત્તિ 1990માં ફરી એક વાર સમસ્યા બની ગઇ હતી, જ્યારે [[રશિયન અર્થતંત્ર|રશીયન અર્થતંત્ર]]પડી ભાંગ્યું હતું, અને સ્થાનિક શિકારીઓ અગાઉના લોભામળા ચાઇનીઝ બજારમાં પ્રવેશી ચૂક્યા હતા અને તે પ્રદેશમાં તેમની સંખ્યામાં વધારો થયો હતો. સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં થયેલો સુધારો સંરક્ષણ પ્રયત્નોમાં રોકાણ કરવામાં આવનારા મોટા સ્ત્રોતોના વધારામાં પરિણમ્યો હતો, આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં થયેલો વધારો વિકાસ અને બિનજંગલીકરણના દરના વધારામાં પરિણમ્યો હતો. જાતિઓને સાચવી રાખવામાં મોટો અંતરાય અસંખ્ય પ્રદેશોમાં વ્યક્તિગત વાઘ જરૂરી છે(450 કીમી²નું અંતર એક માત્ર માદાને જોઇએ છે).<ref name="WWF"/>પ્રવર્તમાન સંરક્ષણ પ્રયત્નો સ્થાનિક સરકાર અને [[એનજીઓ]]દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓન સૌજન્યથી હાથ ધરવામાં આવ્યા છે, જેમ કે [[વર્લ્ડ વાઇડ ફંડ]] અને [[વાઇલ્ડલાઇફ કંધર્વેશન સોસાયટી|વાઇલ્ડલાઇફ કંઝર્વેશન સોસાયટી]].<ref name="WWF">{{cite web | title = WWF: Amur (Siberian) tiger - species factsheet | url = http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/species/about_species/species_factsheets/tigers/amur_tiger/index.cfm | access-date = 2007-12-19}}</ref>વાઘ દ્વારા રીંછની સંખ્યામં કરવામાં આવેલો સ્પર્ધાત્મક ઘટાડો રશિયાના સંરક્ષણવાદીઓ દ્વારા દૂર પૂર્વના શિકારીઓને મોટી બિલાડીઓથી સહન કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો, કેમ કે તેઓ વરૂની તુલનામાં સસ્તન પ્રાણીઓની સંખ્યા મર્યાદિત રાખતા હતા અને તેઓ વધતી વસતીને નિયંત્રણાં લેવા માટે અસરકારક છે. <ref>''વાઇલ્ફલાઇફ સાયંસ: લિંકીગ ઇકોલોજીકલ થિયરી એન્ડ મેનેજમેન્ટ એપ્લીકેશન્સ'' , ટીમોથી ઇ, ફુલબ્રાઇટ, ડેવીડ જી, હેવિટ્ટ, દ્વારા, ફાળો આપનાર ટિમોથી ઇ, ફુલબ્રાઇટ, ડેવીડ જી, હેવીટ્ટ, [[સીઆરસી પ્રેસ|સીઆરસી પ્રેસ દ્વારા]] પ્રકાશિત, 2007, ISBN 0-8493-7487-1</ref> હાલમાં, જંગલી પશુઓમાં 400-550 પ્રાણીઓ છે. === તિબેટ === [[તિબેટ]]માં, વાઘ અને ચિત્તાની ચામડીઓનો પરંપરાગત રીતે વિવિધ વિધી અને કોસ્ચ્યુમ તરીકે ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. જાન્યુઆરી 2006માં [[ટેન્ઝીન ગ્યાટ્સો, 14મા દલાઇ|દલાઇ લામા]] જંગલી પ્રાણીઓની પેદાશો અને પેટાપેદાશોના ઉપયોગ, વેચાણ અથવા ખરીદવાની મંજૂરી આપતા કાયદાનો વિરોધ કર્યો હતો.હજુ પણ એ જોવું રહ્યું કે આ બાબત ચોરીથી શિકાર કરેલા વાઘ અને ચિત્તાની ચામડીની લાંબા ગાળાની માગમાં કોઇ ઘટાડામાં પરિણમે છે કે નહી. <ref>{{cite web |author=Simon Denyer |title=Dalai Lama offers Indian tigers a lifeline |publisher=iol.co.za |date=March 6, 2006 |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=143&art_id=qw1141631101585B251 |access-date=2007-07-20 |archive-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213102108/http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=143&art_id=qw1141631101585B251 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Justin Huggler |title=Fur flies over tiger plight |work=New Zealand Herald |publisher=Tibet.com |date=February 18, 2006 |url=http://www.tibet.com/NewsRoom/animalright2.htm |access-date=2007-07-20 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714113644/http://www.tibet.com/NewsRoom/animalright2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Dalai Lama campaigns for wildlife |publisher=BBC News |date=April 6, 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4415929.stm |access-date=2007-07-20 }}</ref> === રિવાઇલ્ડીંગ (પુનઃજંગલીકરણ) === [[રિવાઇલ્ડીંગ]]પ્રત્યેનો પ્રથમ પ્રયત્ન ભારતીય સંરક્ષણવાદી [[બીલ્લી અર્જન સિંઘ]]દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો, જેમણે ઝૂમાં જન્મેલી તારા નામની વાઘણનો ઉછેર કર્યો હતો અને તેને [[દીધવા નેશનલ પાર્ક]]ના જંગલમાં 1978 છૂટી મૂકી હતી. આ વાઘણે જે લોકોને કરડી ખાધા હતા તેમના દ્વારા આ પ્રક્રિયા ટૂંક સમાયં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેને પાછળથી ગોળી મારીને મારી નાખવામાં આવી હતી. સરકારી અધિકારીઓના દાવા પ્રમાણે આ વાઘણ તારા હતી, જોકે આ નિવેદનનો સિંઘ અને સંરક્ષણવાદીઓ દ્વારા સખત રીતે વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો. બાદમાં રિવાઇલ્ડીંગ પ્રથાને લાંછન લાગ્યું હતું, કેમ કે સ્થાનિક [[જેન પૂલ|ઉત્પત્તિ તારણ]]પર તારાની ઓળખ બાદ શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કેમ કે તે થોડી સાઇબીરીયન વાઘ હતી, આ હકીકત દેખીતી રીતે તેને છૂટી મૂકાઇ તે સ્થળ[[વાયક્રોસ ઝૂ]]ખાતેના નબળા રેકોર્ડ કીપીંગને કારણે જાણમાં ન હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19981119/32350524.html |title=Indian tiger isn't 100% “swadeshi (Made in India)”; by Pallava Bagla; Indian Express Newspaper; November 19, 1998 |publisher=Indianexpress.com |date=1998-11-19 |access-date=2009-03-07 |archive-date=2011-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204152542/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19981119/32350524.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.india-today.com/itoday/17111997/wild.html |title=Tainted Royalty, Wildlife: Royal Bengal Tiger, a controversy arises over the purity of the Indian tiger after DNA samples show Siberian tiger genes. By Subhadra Menon. India Today, November 17, 1997 |publisher=India-today.com |date=1997-11-17 |access-date=2009-03-07 |archive-date=2008-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630013849/http://www.india-today.com/itoday/17111997/wild.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/tara4.html |title=The Tale of Tara, 4: Tara's Heritage from Tiger Territory website |publisher=Lairweb.org.nz |date=1999-11-22 |access-date=2009-03-07 |archive-date=2018-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129182807/http://www.lairweb.org.nz/tiger/tara4.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/bengal.html |title=Genetic pollution in wild Bengal tigers, Tiger Territory website |publisher=Lairweb.org.nz |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2018-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128114624/http://www.lairweb.org.nz/tiger/bengal.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sanctuaryasia.com/interviews/bilarjsingh.php |title=Interview with Billy Arjan Singh: Dudhwa's Tiger man, October 2000, Sanctuary Asia Magazine |publisher=Sanctuaryasia.com |date=1917-08-15 |access-date=2009-03-07 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202042715/http://www.sanctuaryasia.com/interviews/bilarjsingh.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iisc.ernet.in/~currsci/nov10/articles18.htm |title=Mitochondrial DNA sequence divergence among big cats and their hybrids by Pattabhiraman Shankaranarayanan* and Lalji Singh*, *Centre for Cellular and Molecular Biology, Uppal Road, Hyderabad 500 007, India, Centre for DNA Fingerprinting and Diagnostics, CCMB Campus, Uppal Road, Hyderabad 500 007, India |publisher=Iisc.ernet.in |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2016-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160712160934/http://www.iisc.ernet.in/~currsci/nov10/articles18.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cza.nic.in/research1.html |title=Central Zoo Authority of India (CZA), Government of India |publisher=CZA |date= |access-date=2009-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sciencemag.org/content/vol278/issue5339/r-samples.dtl#278/5339/807b |title="Indians Look At Their Big Cats' Genes", Science, Random Samples, Volume 278, Number 5339, Issue of 31 October 1997, 278: 807 (DOI: 10.1126/science.278.5339.807b) (in Random Samples),The American Association for the Advancement of Science |publisher=Sciencemag.org |date= |access-date=2009-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fatheroflions.org/ArjanSingh.html |title=BOOKS By & About Billy Arjan Singh |publisher=Fatheroflions.org |date= |access-date=2009-03-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.vedamsbooks.com/no32235.htm |title=Book - Tara: The Cocktail Tigress/Ram Lakhan Singh. Edited by Rahul Karmakar. Allahabad, Print World, 2000, xxxviii, 108 p., ills., $22. ISBN 81-7738-000-1. A book criticizing Billy Arjan Singh's release of hand reared hybrid Tigress Tara in the wild at Dudhwa National Park in India |publisher=Vedamsbooks.com |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2010-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108005322/http://www.vedamsbooks.com/no32235.htm |url-status=dead }}</ref> ==== સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ ==== {{main| Save China's Tigers}} સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ સંસ્થા, સ્ટેટ ફોરેસ્ટ્રી એડમિનીસ્ટ્રેશન ઓફ ચાઇનાના વાઇલ્ડલાઇફ રિસર્ચ સેન્ટર અને ચાઇનીઝ ટાઇગર્સ સાઉથ આફ્રિકા ટ્રસ્ટ સાથે કામ કરે છે, જેણે જંગલમાં ચાઇનીઝ વાઘને પુનઃ મૂકવા બાબતે કરાર કર્યા હતા. 26 નવેમ્બર 2002ના રોજ [[બેઇજિંગ|બેઇજીંગ]]માં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા તેવો આ કરાર ચીનમાં પાયલોટ રિઝર્વ દ્વારા કે જ્યાં દક્ષિણના વાઘને પમ ફરીથી મૂકવામાં આવનાર છે અને સ્થાનિક જગલી જીવન છે તેના મારફતે ચાઇનીઝ ટાઇગર [[કંઝર્વેશન બાયોલોજી|કંઝર્વેશન]] મોડેલની સ્થાપનાનું કહે છે. સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ અત્યંત ભયંકર એવા દક્ષિણ ચાઇના ટાઇગરને નવા કેપ્ટીવ વંશ વાળા વાઘને તેમની શિકારી પ્રવૃત્તિ પુનઃ લાવીને તેમને પુનઃવસવાટની તાલીમ માટે દક્ષિણ આફ્રિકા લાવીને રિવાઇલ્ડ કરવાનો ઉદ્દેશ ધરાવે છે. તેની સાથે જ, ચીનમાં પાયલોટ રિઝર્વ સ્થાપવામાં આવી રહી છે અને વાઘને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવશે અને જ્યારે ચીનમાં રિઝર્વ તૈયાર થઇ જાય ત્યારે તેમાં છૂટા મૂકી દેવામાં આવશે. <ref>{{Cite web |url=http://english.savechinastigers.org/node/255 |title=એફએક્યૂ આઇ સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ |access-date=2009-10-05 |archive-date=2011-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215024722/http://english.savechinastigers.org/node/255 |url-status=dead }}</ref> તાલીમ પામેલા વાઘના બચ્ચાઓને ચીનના પાયલોટ રિઝર્વમાં છૂટા મૂકવામાં આવશે, જ્યારે મૂળ પ્રાણીઓ [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં રહીને પોતાનો વંશવેલો આગળ ધપાવશે. <ref name="FAQs | Save China's Tigers">{{cite web |url=http://english.savechinastigers.org/node/255#14 |title=FAQs &#124; Save China's Tigers |publisher=English.savechinastigers.org |date=2004-07-25 |access-date=2009-03-07 |archive-date=2011-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215024722/http://english.savechinastigers.org/node/255#14 |url-status=dead }}</ref> દક્ષિણ આફ્રિકા પસંદ કરવાનું કારણ એ છે કે તે કુશળતા અને સ્ત્રોતો, જમીન અને દક્ષિણ આફ્રિકાના વાઘ માટે [[શિકાર|રમત]] પૂરી પાડી શકે તેમ છે. પ્રોજેક્ટના [[દક્ષિણ ચીનના વાઘ|દક્ષિણ ચાઇના વાઘ]]ને સફળતાપૂર્વક રિવાઇલ્ડ કરવામાં આવ્યા છે અને તેઓ સ્પૂર્ણ રીતે શિકાર કરવામાં અને પોતાની જાતે જીવન જીવવા માટે સક્ષમ છે. <ref>{{Cite web |url=http://english.savechinastigers.org/node/255 |title=એફએક્યૂ આઇ સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ |access-date=2009-10-05 |archive-date=2011-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215024722/http://english.savechinastigers.org/node/255 |url-status=dead }}</ref> આ પ્રોજેક્ટ આ રિવાઇલ્ડેડ દક્ષિણ ચાઇના વાઘના વંશ માટે સફળ છે અને આ પ્રોજેક્ટમાં 5 જેટલા બચ્ચા પેદા થયા છે અને આ બચ્ચાઓની બીજી પેઢી તેમની સફળ રિવાઇલ્ડેડ માતા પાસેથી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની કુશળતા શીખવા સક્ષમ બનશે. <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=iAnmxhTd1OA ધી બેબ ટાઇગર ધેટ્સ બીટીંગ એક્સટિંક્શન | યૂટ્યૂબ ચેનલ-સ્કાયન્યૂઝ]</ref> == માનવીઓ સાથે સંબંધ == === વાઘ એક શિકાર તરીકે === {{main|Tiger hunting}} [[ચિત્ર:ElephantbackTigerHunt.jpg|thumb|right|હાથીના પાછળના ભાગનો શિકાર કરતો વાઘ, ભારત 19મી સદીના પ્રારંભમાં.]] વાઘ એ [[એશિયા]]માં અનેક [[બીગ ફાઇવ ગેઇમ|મોટા પાંચમાંનું ગેઇમ]] પ્રાણી છે.ઓગણીસમી અને વસમી સદના પ્રારંભમાં વાઘના શિકારની પ્રવૃત્તિએ મોટા પ્રમાણમાં સ્થાન લીધુ હતું, કેમ કે તે જમાનામાં કર્નનીયલ ભારતમાં બ્રિટીશ તેમજ તેમજ મહારાજાઓ અને ભારતની સ્વતંત્રતા પહેલા તત્કાલિન પ્રિન્સલે સ્ટેટસના ઉચ્ચ વર્ગ દ્વારા આ રમતને ઓળખ અને ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઇ હતી. વાઘનો શિકાર પગપાળા ચાલતા કેટલાક શિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવતો હતો; જ્યારે અન્ય ''[[માચન|માંચડા]]'' પર બકરી અથવા ભેંસને મારણ તરીકે બાંધીને બેસતા હતા; જ્યારે કેટલાક લોકો હાથીની પીઠ પર બેસતા હતા. <ref name="Tiger-hunting">''માનપૂરા ટાઇગરમાં વાઇડ'' રોયલ ટાઇગર'' (નોમ-ડે-પ્લુમ) –રાજપૂતો'' માં વાઘના શિકાર અંગે. (1836) ''બેંગાલ સ્પોર્ટીંગ મેગેઝીન, વોલ IV.'' ધી ટ્રેઝર્સ ઓફ ઇન્ડિયન વાઇલ્ડલાઇફમાં પુનઃ ઉત્પાદિત '''' </ref> કેટલાક કિસ્સાઓમાં પ્રાણીઓને મારણ સ્થળે ધકેલવા માટે ગામવાળાઓને ઢોલ વગાડવા માટે કહેવામાં આવતું હતું. વાઘની ચામડી માટે વિગતવાર સુચનાઓ ઉપલબ્ધ હતી અને વાઘની ચામડી બનાવનારા પ્રાણીમર્મ વિહ લોકો પણ ઉપલબ્ધ હતા. === માનવ ભક્ષી વાઘ === {{main|Man-eating tigers}} [[ચિત્ર:Maneater calcutta1903 stereoscopic.jpg|thumb|300px|કલક્તા ઝૂમાં રાખવામાં આવેલા માનવભક્ષી વાઘના સ્ટિરીયોગ્રાફિક ફોટોગ્રાફ (1903), આ વાઘે 200 જેટલા માનવીઓને મારી નાખ્યા હોવાનો દાવો છે.]] માનવીઓ વાઘ માટે નિયમિત શિકાર નહી હોવા છતાંયે તેમણે અન્ય પ્રાણીની તુલનામાં વધુ માણસોને મારી નાખ્યા છે, આવા સ્થલોમાં ખાસ કરીને જ્યાં વસતી વધુ હોય, ઉભરાતી હોય અને ખેતીને કારણે વાઘના વસવાટ પર દબાણ આવ્યું હોય તેનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ભાગના માનવ ભક્ષી વાઘ વૃદ્ધ હોય છે અને તેમને નખ હોતા નથી, તેમનો માનીતો શિકાર કરવાની તેમની ક્ષમતા નહી હોવાથી જ તેઓ માનવીઓનો શિકાર કરે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating.html |title=Man-eaters. The tiger and lion, attacks on humans |publisher=Lairweb.org.nz |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019120917/http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating.html |url-status=dead }}</ref> મોટા ભાગના વાઘ કે જેમને માનવભક્ષી વાઘ તરીકે ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા હોય છે તેમને ઝડપથી ઝડપી લઇને મારી નાખવામાં આવે છે અથવા પીંજરામાં પૂરી દેવામાં આવે છે. માનવભક્ષી ચિત્તા સિવાય પણ સ્થાપિત માનવભક્ષી વાઘ ભાગ્યે જ માનવ વસતીમાં પ્રવેશે છે, જે ગામડાની બહારના ભાગમાં આવેલા હોય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating3.html |title=Man-eaters. The tiger and lion, attacks on humans |publisher=Lairweb.org.nz |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2017-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202081324/http://www.lairweb.org.nz/tiger/maneating3.html |url-status=dead }}</ref> તેમ છતા પણ, વસતી ધરાવતા ગામડાઓમાં પણ હૂમલાઓ થતા હોય છે. <ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/increasing-tiger-attacks-trigger-panic-around-tadobaandhari-reserve/229533/ |title=Increasing tiger attacks trigger panic around Tadoba-Andhari reserve |publisher=Indianexpress.com |date=2007-10-18 |access-date=2009-03-07}}</ref>માનવભક્ષકો ભારતમાં અને બાંગ્લાદેશમાં એક ખાસ સમસ્યા છે, ખાસ કરીને [[કુમાઓન વિભાગ|કુમાઓન]], [[ગઢવાલ વિભાગ|ગઢવાલ]]અને [[સુંદરવન]] [[બંગાળ|બેંગાલ]]ના મેનગ્રુવમાં, કેટલાક વાઘ માનવીઓને શિકાર બનાવવા માટે જાણીતા છે. હવામાનમાં ફેરફારને કારણે વસતીમાં ઝડપથી ઘટાડો થઇ રહ્યો હોવાથી વાઘના હૂમલાઓ સુંદરવનમાં વધી ગયા છે. <ref>{{cite web|url=http://www.enn.com/wildlife/article/38442| title=Climate change linked to Indian tiger attacks|dateformat=dmy| access-date=27 October 2008}}</ref> === પરંપરાગત એશિયન ઔષધ(દવા) === [[ચિત્ર:TigerSkinning.jpg|thumb|વાઘની ચામડી અંગેની સુચનાઓ ]] ચીનમાં મોટા ભાગના લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે વાઘના વિવિઘ અંગમાં ઔષધીય મહત્તા સમાયેલી છે, જેમાં પેઇન કિલર્સ અને [[તીવ્ર સેક્સની ઇચ્છા ધરાવનારું|એફોર્ડીસિયેક]] નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|last=Harding |first=Andrew |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/5371500.stm |title=Programmes &#124; From Our Own Correspondent &#124; Beijing's penis emporium |publisher=BBC News |date=2006-09-23 |access-date=2009-03-07}}</ref>આ માન્યતાને ટેકો આપતા કોઇ વૈજ્ઞાનિક પૂરાવા નથી. ચીનમાં વાઘના અંગનો ફાર્માસ્યુટિકલ દવામાં ઉપયોગ પર ક્યારનોયે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે અને સરકારે ચોરીથી વાઘનો શિકાર કરનારાઓ પર મૃત્યુદંડ આપવા સુધીની જોગવાઇ કરી છે. વધુમાં, વાઘના અંગના તમામ વેપાર [[સાઇટ્સ|કોન્વેન્શન ઓન ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ ઇન એન્ડેન્જર્ડ સ્પેસીસ ઓફ વાઇલ્ડ ફૌના એન્ડ ફ્લોરા]]હેઠળ ગેરકાયદે માનવામાં આવ્યા છે અને સ્થાનિક વેપાર ચીનમાં 1993થી જ પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો છે. તેમ છતા નફા માટે વંશ આગળ ધપાવવામાં કૌશલ્ય ધરાવા દેશમાં અસંખ્ય[[ટાઇગર ફાર્મ]]ની હયાતી છે. એવું મનાય છે કે આજે પણ આ ફાર્મમાં 4,000થી 5,000 વચ્ચે કેપ્ટીવ-વંશ, નાના પ્રાણીઓ જીવંત છે. <ref>{{cite web |url=http://www.wwf.org.uk/news/n_0000003865.asp |title=Chinese tiger farms must be investigated |publisher=WWF |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2007-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705040424/http://www.wwf.org.uk/news/n_0000003865.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panda.org/about_wwf/where_we_work/asia_pacific/where/bhutan/index.cfm?uNewsID=106740 |title=WWF: Breeding tigers for trade soundly rejected at cites |publisher=Panda.org |date= |access-date=2009-03-07}}</ref> === પાલતુ તરીકે === [[એસોસિયેશન ઓફ ઝૂ એન્ડ એક્વેરિયમ્સ|એસોયિસેશન ઓફલ ઝૂ એન્ડ એક્વેરીયમ્સ]]ના અંદાજ અનુસાર આશરે 12,000 જેટવા વાઘને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ ઓફ અમેરિકા|અમેરિકા]]માં પાલતુ તરીકે રાખવામાં આવ્યા છે, જે વિશ્વની સમગ્ર જંગલી જાતની તુલનામાં વધુ છે. <ref name="book-of-general-ignorance">[[જોહ્ન લોયડ (લેખક)|લોયડ, જે]] અને [[જોહ્ન મિચીસન|મિચીસન, જે]]: "[[જનરલ ઇગ્નોરન્સનું પુસ્તક|Tધી બુક ઓફ ધ જનરલ ઇગ્નોરન્સ]] ". ફાબેર એન્ડ ફાબેર, 2006</ref> 4,000 જેટલા વાઘ ફક્ત[[ટેક્સાસ]]માં જ પાળવામાં આવ્યા હોવાનું મનાય છે. <ref name="book-of-general-ignorance"/> અમેરિકામાં વાઘની ભારે વસતી પાછળનું એક કારણ ત્યાંના કાયદા છે. ફક્ત ઓગણીસ રાજ્યોમાં વાઘની માલિકી ધરાવવા સામે પ્રતિબંધ છે, પંદરમાં ફક્ત પરવાનો લેવાનું જરૂરી છે અે 16 રાજ્યોમાં કોઇ કાયદા નથી. <ref name="book-of-general-ignorance"/> અમેરિકન ઝૂ અને સર્કસમાં વંશવેલાના કાર્યક્રમની સફળતા 1980 અને 1990માં ભારે દબાણમાં પરિણમ્યો હતો, જેના લીધે પ્રાણીઓના ભાવમાં ઘટાડો થયો હતો. <ref name="book-of-general-ignorance"/> [[સોસાયટી ફોર ધ પ્રિવેન્શન ઓફ ક્રૂઅલ્ટી ટુ એનિમલ્સ ટુ એનિમલ્સ ઓફ ટેક્સાસ|એસપીસીએ]]ના અંદાજ અનુસાર હવે 500 જેટલા સિંહ, વાઘ અને અન્ય મોટી બિલાડીઓ ફક્ત [[હ્યુસ્ટોન, ટેક્સાસ|હ્યુસ્ટોન]] વિસ્તારમાં જ ખાનગી માલિકીપણા હેઠળ છે.<ref name="book-of-general-ignorance"/> 1983ની ફિલ્મ [[સ્કેરફેસ (1983 ફિલ્મ)|''સ્કેરફેસ'']]માં, the આગેવાન, [[ટોની મોન્ટાના|ટોની મોહટાના]], [[અમેરિકન ડ્રીમ]]માં હાથી ઘોડાના શણગારની મનોકામના સેવતો હતો, જે અંતર્ગત પાત્રના મંતવ્યમાં તેની સંપત્તિમાં એક પાલતુ વાઘની માલિક ધરાવવાનો સમાવેશ થતો હતો. === સાંસ્કૃત્તિક પાત્રતા === [[ચિત્ર:Kuniyoshi Utagawa, Tiger.jpg|thumb|right|upright|કુનીયોશી ઉટાગાવા દ્વારા 19મી સદીનું વાઘનું ચિત્ર ]] પૂર્વ એશિયાની સંસ્કૃતિમાં ચોપગા પ્રાણીઓના રાજા તરીકે સિંહને સ્થાને વાઘ હતા,[223] જે શ્રીમંતાઇ, અભયતા અને ક્રોધ પ્રદર્શિત કરે છે.[225] તેના કપાળ એવા ચિહ્નો કરવામાં આવ્યા હતા જે ચાઇનીઝ પાત્ર સાથે મળતા આવે છે, જેનો અર્થ "રાજા"જેવો થાય છે; પરિણામે, ચીન અને કોરીયામાં વાઘને પ્રદર્શિત કરતા અસંખ્ય કાર્ટુનોને તેમના કપાળ પર ચિત્ર દોરવામાં આવ્યું હતું. [226] ચાઇનીઝ માન્યતા અને સંસ્કતિની મહત્તાના ભાગરૂપે [[વાઘ (રાશિ)|વાઘ]] પ્રાણીઓની 12 [[ટાઇનીઝ જ્યોતિષ|ચાઇનીઝ રાશિ]]માંનું એક હતા. તેમજ વિવિધ [[ચાઇનીઝ કળા|ચાઇનીઝ કલા]] અને માર્શલ આર્ટમાં, વાઘને પૃથ્વીના એક સંકેત તરીકે અને [[ચાઇનીઝ ડ્રેગન]]ના સમાન હરીફ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે- બન્ને સંકેતો અનુક્રમે સાર અને આત્મા દર્શાવે છે. હકીકતમાં, દક્ષિણી માર્શલ આર્ટ [[હંગ ગા]]વાઘ અને ક્રેનની હલચલ પર આધારિત છે. [[ચીનનો ઇતિહાસ|ચીન સામ્રાજ્ય]]માં, વાઘ યુદ્ધનું એક પ્રતિક હતો અને ઘણી વાર તેને સૌથી ઊંચા લશ્કરી [[જનરલ ઓફિસર|જનરલ]]તરીકે માનવામાં આવતા હતા (અથવા વર્તમાન સમયના [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ પ્રધાન|સંરક્ષણ સચિવ]]),<ref name="Cooper92"/>જ્યારે સમ્રાટ અને સામ્રાજ્ઞીને અનુક્રમે [[ડ્રેગન]]અને [[ફેન્ગુહાંગ|ફોનીક્સ]],દ્વારા દર્શાવવામાં આવતા હતા. [[સફેદ વાઘ (ચાઇનીઝ પ્રાણીશાસ્ત્ર)|સફેદ વાઘ]] ({{zh-cp|c=白虎|p=Bái Hǔ}})[[ચાઇનીઝ પ્રાણીશાસ્ત્ર|ચાઇનીઝ નક્ષત્ર]]ના [[ચાંર નિશાનીઓ (ચાઇનીઝ પ્રાણીશાસ્ત્ર)|ચાર પ્રતિકો]]માંના એક હતા. તેને ઘણી વાર પશ્ચિમના સફેદ વાઘ કહેવામાં આવતા હતા અને (西方白虎), અને તે [[પશ્ચિમ]]અને પાનખર ઋતુને રજૂ કરે છે. <ref name="Cooper92"/> બુદ્ધ ધર્મમાં, તે ત્રણ અબુદ્ધ સર્જનોમાંના એક છે, જે ક્રોધનો સંકેત આપે છે, જ્યારે વાંદરો અને લોભી અને હરણ પ્રેમાંધનો સંકેત આપે છે. <ref name="Cooper92">{{cite book |last=Cooper |first=JC |title=Symbolic and Mythological Animals |url=https://archive.org/details/symbolicmytholog0000coop |pages=[https://archive.org/details/symbolicmytholog0000coop/page/161 161]–62 |year=1992 |publisher= Aquarian Press |location=London |isbn=1-85538-118-4}}</ref> [[ચિત્ર:Hoysala emblem.JPG|thumb|upright|left|સાલા ફાઇટીંગ ધ ટાઇગર, ભારતના કર્ણાટકના બેલુર ખાતેના હોયસાલા એમ્પાયરનું નિશાન.]] [[ટુંગુસિક પ્રજા]]એ સાઇબીરીયન વાઘને ખોરાકની નજીકના તરીકે ગણના કરી હતી અને ઘણી વખત તેનો as "ગ્રાન્ડફાધર" અથવા "ઓલ્ડ મેન" તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો. [[યુડેગે પ્રજા|ઉડેગે]]અને [[નાનાઇ]] "અંબા" કહેતા હતા. [[મન્ચુ|મંચુ]]સાઇબીરીયન વાઘને હુ લિન, રાજા તરીકે ગણતા હતા. <ref name="Tigersnow">{{cite book | last = Matthiessen | first = Peter | coauthors = Hornocker, Maurice | year= 2001 | title = Tigers In The Snow | url = https://archive.org/details/tigersinsnow0000matt | publisher = North Point Press | isbn = 0865475962 }}</ref> જેની મોટા પાયે પૂજા થાય છે તેવા હિન્દુ માતાજી [[દૂર્ગા|દુર્ગા]],[[દેવી]]-[[પાર્વતી]]નુ્ં એક સ્વરૂપ છે, જે દસ હાથવાળી યોદ્ધા છે, જે યુદ્ધમાં જતી વખતે વાઘણ (કે સિંહણ) પર સવારી કરે છે દત્રિણ ભારતમાં પ્રભુ ઐયપ્પા પણ વાઘ સાથે સંકળાયેલા હતા. <ref>{{cite web | last = Balambal | first = V | title = 19. Religion - Identity - Human Values - Indian Context | work = Bioethics in India: Proceedings of the International Bioethics Workshop in Madras: Biomanagement of Biogeoresources, 16-19 January 1997 | publisher = Eubios Ethics Institute |year=1997 | url = http://www.eubios.info/india/BII19.HTM | access-date = 2007-10-08}}</ref> એશિયામાં [[શેપશીફ્ટીંગ|શેપશિફ્ટીંગ]] સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમમાં [[વેરવોલ્ફ|વેરવુલ્ફ]]ના સ્થાને [[વેરકેટ|વેરટાઇગર]] હતા.<ref name="summers66"> {{cite book| last = Summers| first = Montague | authorlink = Montague Summers| title = The Werewolf | publisher = [[University Books]] |year=1966 | location = | page = 21 | url = | id =}}</ref> ભારતમાં તેઓ જાદુટોણા કરનાર ભૂવા હતા, જ્યારે ઇન્ડોનેશિયા અને મલેશિયામાં હિતકારક હતા. <ref name="javaweretigerstuff"> {{cite book | last = | first = | authorlink = Encyclopædia Britannica Eleventh Edition | coauthors = | title = Encyclopædia Britannica | publisher = |date=1910–1911 | location = | pages = | url = | doi = | id =}} </ref> વાઘ ''[[ધી જંગલ બુક|જંગલ બુક]]'' અને [[વિલીયમ બ્લેક]] એમ બન્નેમાં ''[[નિર્દોષતા અને અનુભવનું ગીત #અનુભવનું ગીત|અનુભવ ગીત]]'' તરીકે [[રુદયાર્ડ કીપ્લીંગ|રુદયાર્ડ કિપ્લીંગ]]માં એક વિષય તરીકે સતત રહ્યા છે, જેમાં વાઘને જોખમી અને ડરામણા પ્રાણી તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે.''ધી જંગલ બુક'' માં, વાઘ, [[શેરખાન]],તેના આગેવાન [[મૌગલી|મૌવગ્લી]]આગેવાનના દુષ્ટ જીવલેણ દુશ્મન છે. જોકે, અન્ય પાત્રતા વધુ કૃપાળુ છે: [[એ.એ. મિલને]]ના [[વિન્ની દ પૂહ]] વાર્તાઓના [[ટિગ્ગર|વાઘ]], બાથ ભરી શકાય અને ગમે તેવા છે. [[મેન બુકર પ્રાઇઝ]] કે જે [[નવલકથા]] "[[લાઇફ ઓફ પી|લાઇફ ઓફ પીઆઇ]],"માં આગેવાન, પીઆઇ પટેલ, [[પેસિફિક સમુદ્ર]]માં પડી ભાંગેલા વહાણમાં તેઓ એક માત્ર જીવતા રહ્યા હતાઃ જ્યારે બીફ્રેન્ડઝ પણ જીવતા રહ્યા હતાઃ મોટો [[બેંગાલ વાઘ]].પ્રખ્યાત રમૂજી વાર્તા ''[[કેલ્વિન એન્ડ હોબ્સ|કેલ્વિન એન્ડ હોબ્બીઝ]]'' માં કેલ્વિન અને અને તેના સ્ટફ્ડ વાઘ હોબીઝ અભિનય કરે છે. આ ઉપરાંત વાઘને લોકપ્રિય સેરેલ [[ફ્રોસ્ટેડ ફ્લેક્સ]]ના આવરણ પર પણ મૂકવામાં આવ્યા છે. (જેનું "ફ્રોસ્ટીસ"તરીકે પણ માર્કેટિંગ કરવામાં આવ્યું હતું) જેમાં તેનું નામ "[[ટોની દ ટાઇગર|ટોની ધ ટાઇગર]]"હતું. ભારતની આદીવાસી પ્રજાઓ તેને વાઘદેવ તરીકે પુજે છે. વાઘ એ [[બાંગ્લાદેશ]], [[નેપાળ]], [[ભારત]]<ref>[http://india.gov.in/knowindia/national_animal.php નેશનલ એનિમલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721160222/http://india.gov.in/knowindia/national_animal.php |date=2011-07-21 }} ''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ'' ,[[ભારત સરકાર]]ની [[ભારત]] વેબસાઇટમાં વાઘ [[રાષ્ટ્રીય પ્રાણી]] છે.</ref>નું રાષ્ટ્રીય પ્રાણી છે ([[બેંગાલ વાઘ|બેગાલ ટાઇગર]])<ref>{{cite web |url= http://www.hcilondon.net/india-overview/land-people/national-symbols.html |title= National Symbols of India |access-date= 2007-10-25 |work= |publisher= High Commission of India, London |archive-date= 2007-10-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071019053102/http://www.hcilondon.net/india-overview/land-people/national-symbols.html |url-status= dead }}</ref> [[મલેશિયા]] (મલાયન ટાઇગર), [[ઉત્તર કોરીયા|ઉત્તર કોરયા]]અને [[દક્ષિણ કોરીયા]] (સાઇબીરીયન ટાઇગર)નું રાષ્ટ્રીય પ્રાણી છે. === વિશ્વના લોકપ્રિય પ્રાણી === [[એનિમલ પ્લાનેટ]]દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક સર્વેક્ષણમાં વાઘને વિશ્વના લોકપ્રિય પ્રાણી તરીકે મત આપવામાં આવ્યો હતો, જે [[કૂતરો|કૂતરા]]થી સહેજ આગળ હતા. 73થી વધુ દેશોના 50,000 કરતા વધુ સમીક્ષકોએ તે સર્વેક્ષણમાં મત આપ્યો હતો. તે સર્વેક્ષણમાં વાઘને 21 ટકા મત, કૂતરાને 20 ટકા, [[ડોલ્ફીન]]ને 13 ટકા, [[ઘોડો|ઘોડા]]ને 10 ટકા, [[સિંહ]]ને 9 ટકા, [[સાપ]]ને 8 ટકા, તેમજ ત્યાર બાદ [[હાથી]], [[ચિંપાઝી]], [[ઓરંગુટન|ઓરંગુટમ]] અને [[વ્હેલ]]ને પણ મત આપવામાં આવ્યા હતા.<ref name="int.iol.co.za">{{cite web |author=Independent Online |url=http://www.int.iol.co.za/index.php?newslett=1&em=28164a99a20041206ah&click_id=29&art_id=qw1102325040750B216&set_id=1 |title=Tiger tops dog as world's favourite animal |publisher=Int.iol.co.za |date= |access-date=2009-03-07 |archive-date=2015-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105102756/http://www.int.iol.co.za/index.php?newslett=1&em=28164a99a20041206ah&click_id=29&art_id=qw1102325040750B216&set_id=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pers.com/index.php?option=content&task=view&id=197&Itemid=50|title=Pers - The Tiger is the World's Favorite Animal<!-- Bot generated title -->}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4070000/newsid_4073100/4073151.stm |title=CBBC Newsround &#124; Animals &#124; Tiger 'is our favourite animal' |publisher=BBC News |date=2004-12-06 |access-date=2009-03-07}}</ref><ref>{{cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20041206/ai_n12814678 |title=Endangered tiger earns its stripes as the world's most popular beast &#124; Independent, The (London) &#124; Find Articles at BNET.com |publisher=Findarticles.com |date=2004-12-06 |access-date=2009-03-07 |archive-url=https://archive.today/20080120222416/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20041206/ai_n12814678 |archive-date=2008-01-20 |url-status=live }}</ref> એનિમલ પ્લાનેટ સાથે કામ કરનાર પ્રાણીની વર્તણૂંક સમજનાર કેન્ડી ડીસાએ જણાવ્યું હતું કે: "આપણે વાઘ સાથે સંબંધ રાખી શકીએ છીએ કેમ કે તે હિંસક અને બહારની બાજુએ પ્રભુત્વ ધરાવનાર છે, પરંતુ સાથે સાથે અંદરખાનેથી ઉમદા અને સમજદાર પ્રાણી છે. <ref name="int.iol.co.za"/> વર્લ્ડ વાઇલ્ડલાઇફ કંઝર્વેશન ચેરિટી ખાતેના ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસીઝ ઓફિસર કેલ્લુમ રેન્કેઇને જણાવ્યું હતું કે પરિણામે તેમને આશા આપી હતી. "જો લોકો વાઘને પોતાના પ્રાણી તરીકે મત આપતા હોય તો, તેને અર્થ એ કે તેઓ તેની અગત્યતા સમજે છે અને કદાચ તેમના અસ્તિત્વની જરૂરિયાત પણ જાણે છે" એમ જણાવ્યું હતું. <ref name="int.iol.co.za"/> == ગેલેરી == <gallery> ચિત્ર:Brehms Het Leven der Dieren Zoogdieren Orde 4 Tijger (Felis tigris).jpg|અજાણ ફેલીસ વાઘણની (પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ)પેટાજાતિઓનું ચિત્ર ચિત્ર:Indischer Maler um 1650 (II) 001.jpg|સિંહ અને વાઘ વચ્ચે સમાગમ મુઘલ પેઇન્ટીંગ, સી. 1650 ચિત્ર:India tiger.jpg|બેંગાલ વાઘ ચિત્ર:Sumatratiger-004.jpg|સુમાત્રન વાઘ ચિત્ર:Sibirischer tiger de edit02.jpg|સાઇબેરીયન વાઘ ચિત્ર:Vibrissae of a Tiger at Chester Zoo.jpg|ચેસ્ટર ઝૂ ખાતે વાઘની કેશવાળી ચિત્ર:Godess Durga painting.JPG|ભારતીય દેવી દૂર્ગા વાઘ પર સવારી કરતા-ઓરિસ્સા, ભારતમાં પેઇન્ટીંગ ચિત્ર:Tipu's Tiger with keyboard on display 2006AH4168.jpg|રેડકોટ પર વાઘને હૂમલો કરતા બતાવતું રમકડું (બ્રિટીશ સૈનિક) . આ ટીપુ સુલ્તાનને લાગેવળગે છે, કે જેઓ મૈસુરના વાઘ તરીકે વિખ્યાત હતા . ચિત્ર:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|રશિયામાં જેવીશ ઓટોનોમલ ઓબ્લાસ્ટના વાઘના ચિહ્ન વાળા શસ્ત્રો </gallery> == વધુ જૂઓ == * [[21 સદીના વાઘ|21મી સદીના વાધ]], વાઘ અને સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ અંગેની માહિતી * [[સેઇફ્રેઇડ એન્ડ રોય|સેઇગફ્રાઇડ એન્ડ રોય]], બે વિખ્યાત વાઘ તાલીમકારો * [[ટાઇગર ટેમ્પલ]], થાઇલેન્ડમાં આવેલું વિખ્યત બુદ્ધિષ્ટ મંદિર જે વાઘને તાલીમ માટે જાણીતું છે. == દર્શાવેલા સંદર્ભો == {{reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{aut|Brakefield, T.}} (1993). <cite>બીગ કેટ્સ કિંગ્ડમ ઓફ માઇટ</cite>, વોયેજર પ્રેસ * {{aut|Dr. Tony Hare}}. (2001) ''એનિમલ હેબીટેટ્સ'' P. 172 ISBN 0-8160-4594-1 * {{aut|Kothari, Ashok S.}} &amp; {{aut|Chhapgar, Boman F.}} (eds). 2005.''ધી ટ્રેઝર્સ ઓફ ધ ઇન્ડિયન વાઇલ્ડલાઇફ'' . બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી એન્ડ ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, મુંબઇ. * {{aut|[[Vratislav Mazák|Mazák, V]].}} (1981). [http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-152-01-0001.pdf પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051030114117/http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-152-01-0001.pdf |date=2005-10-30 }} (PDF). મમ્માલિયન સ્પેસીઝ, 152: 1-8. અમેરિકન સોસાયટી ઓફ મમ્માલોજીસ્ટસ * {{aut|Nowak, Ronald M.}} (1999) ''વોકર્સ મમ્મલ્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ'' . જોહ્ન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.ISBN 0-8018-5789-9 * ''રિટર્ન ઓફ ધ ટાઇગર'' નું {{Harvard reference | Surname = Sankhala | Given = K. | Year = 1997 | Title = Der indische Tiger und sein Reich | Publisher = Bechtermuenz Verlag | ID = ISBN 3-86047-734-X}}જર્મન સંક્ષિપ્ત ભાષાંતર, લસ્ટર પ્રેસ, 1993. * {{aut|Seidensticker, John}}. (1999) ''રાઇડીંગ ધ ટાઇગર. '' ''માનવ પ્રભુત્વવાળી લેન્ડસ્કેપ્સમાં વાઘ સંરક્ષણ '' કેન્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.ISBN 0-521-64835-1 == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Panthera tigris|Panthera tigris}} {{Wikispecies|Panthera tigris}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.21stcenturytiger.org/ 21 મી સદીના વાઘ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010721091848/http://21stcenturytiger.org/ |date=2001-07-21 }}: વાઘ અને સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ અંગેની માહિતી * ''પેન્થેરા ટાઇગ્રીસ'' માચેની [http://www.biodiversitylibrary.org/name/Panthera_tigris બાયોડાવર્સિટી હેરિટેજ ગ્રંથસૂચિ] * [http://www.savethetigerfund.org/ સેવ ધ ટાઇગર ફંડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226154008/http://savethetigerfund.org/ |date=2011-02-26 }}: રાષ્ટ્રીય મત્સ્ય અને જંગલીજીવન ફાઉન્ડેશન માટેનો કાર્યક્રમ * [http://www.jvbigcats.co.za/ ટાઇગર કેન્યોન્સ હોમપેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125020610/http://www.jvbigcats.co.za/ |date=2021-01-25 }}: વાઘ અને ક્રોસબ્રીડ ટાઇગર રિવાલ્ડીંગ પ્રોજેક્ટ અંગેની માહિતી * [http://www.tigersincrisis.com/ ટાઇગર્સ ઇન ક્રાઇસીસ]: પૃથ્વીના અત્યંત ભયંકર વાઘની માહિતી * [http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/species/about_species/species_factsheets/tigers/index.cfm ડબ્લ્યુડબ્લ્યુએફ - વાઘ] * [http://www.stampsbook.org/subject/Tiger.html ટાઇગર સ્ટેમ્પ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605030601/http://www.stampsbook.org/subject/Tiger.html |date=2009-06-05 }}: વિવિધ દેશોમાં ટપાલ ટિકીટો પર વાઘની છાપ. * [http://english.savechinastigers.org/ સેવ ચાઇનાઝ ટાઇગર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021032917/http://english.savechinastigers.org/ |date=2010-10-21 }}: વાઘ અને આફ્રિકામાં દક્ષિણ ચીનના ટાઇગર રિવાઇલ્ડીંગ પ્રોજેક્ટની માહિતી * [http://www.sundarbanstigerproject.info/ સુંદરવન્સ ટાઇગર પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618073345/http://www.sundarbanstigerproject.info/ |date=2009-06-18 }}: વિશ્વમાં સૌથી મોટા બાકી રહેલા મેનગ્રુવ જંગલમાં સંશોધન અને વાઘનું સંરક્ષણ * [http://www.tigerfriends.com/ એક્સપ્લોર ટી.આઇ.જી.ઇ.આર.એસ.]: ધી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ગ્રેટલી એનડેન્જર્ડ એન્ડ રેર સ્પેસીઝ [[શ્રેણી:વાઘ]] [[શ્રેણી:1758માં વર્ણવવામાં આવેલા પ્રાણીઓ]] [[શ્રેણી:સંરક્ષણ આધારિત જાતિઓ]] [[શ્રેણી:EDGE જાતો]] [[શ્રેણી:એશિયાના સસ્તન પ્રાણીઓ]] [[શ્રેણી:ઇન્ડોનેશિયાના સસ્તન પ્રાણીઓ]] [[શ્રેણી:રશિયાના સસ્તન પ્રાણીઓ]] [[શ્રેણી:ભારતના રાષ્ટ્રીય ચિહ્નો]] [[શ્રેણી:મલેશિયાના રાષ્ટ્રીય ચિહ્નો]] [[શ્રેણી:સિંગાપોરના રાષ્ટ્રીય ચિહ્નો]] as5idlr5keux69a8pg3b4dnk8ojrzkt 0 2378 905355 903881 2026-09-16T17:20:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905355 wikitext text/x-wiki {{ઉમદા લેખ}} {{Infobox state | name = સિક્કિમ | native_name = सिक्किम | type = [[રાજ્ય]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kangch-Goechala.jpg | photo2a = Cherry Resort inside Temi Tea Garden, Namchi, Sikkim.jpg | photo2b = Gurudongmar.Lake.jpg | photo3a = Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg | spacing = 2 | position = centre | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = (સમઘડી દિશામાં ઉપરથી) [[કંચનજંઘા]]; ગુરુદોંગમાર તળાવ; [[રુમટેક બૌદ્ધ મઠ]]; તેમી ચા બગીચો | image_alt = | image_caption = | image_flag = | image_seal = Seal of Sikkim color.png | image_map = India Sikkim locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[ભારત]]માં સિક્કિમનું સ્થાન (લાલ રંગમાં) | image_map1 = Sikkimpolitical.png | map_caption1 = સિક્કિમનો નકશો | coor_pinpoint = ગંગટોક | coordinates = {{coord|27.33|88.62|region:NE-SK_type:adm1st|display=inline}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = [[ભારત]] | established_title = ભારતસંઘમાં જોડાણ {{ref|cap|†}} | established_date = ૧૬ મે ૧૯૭૫ | parts_type = [[જિલ્લો|જિલ્લાઓ]] | parts_style = para | p1 = [[ઢાંચો:સિક્કિમના જિલ્લાઓ|૪]] | seat_type = રાજધાની | seat = [[ગંગટોક]] | seat1_type = મોટું શહેર | seat1 = ગંગટોક | government_footnotes = | leader_title = [[સિક્કિમના રાજ્યપાલો|રાજ્યપાલ]] | leader_name = ગંગા પ્રસાદ | leader_title1 = [[સિક્કિમના મુખ્યમંત્રીઓની સૂચિ|મુખ્યમંત્રી]] | leader_name1 = પ્રેમ સિંગ તમાંગ (SKM) | leader_title2 = ધારાસભા | leader_name2 = એકગૃહી, (૩૨ બેઠકો) | leader_title3 = સંસદિય મતક્ષેત્ર | leader_name3 = [[રાજ્ય સભા]] ૧ <br /> [[લોક સભા]] ૧ | leader_title4 = ઉચ્ચ ન્યાયાલય | leader_name4 = સિક્કિમ ઉચ્ચ ન્યાયાલય | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 7096 | area_note = | area_rank = ૨૭મો | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=Cens2011Up/> | population_total = 610577 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = ૨૮મો | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૦૫:૩૦ | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-SK]] | blank_name_sec1 = [[માનવ વિકાસ સૂચકાંક|HDI]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.684 (medium) | blank1_name_sec1 = HDI રેન્ક | blank1_info_sec1 = ૭મો (૨૦૦૫) | blank_name_sec2 = સાક્ષરતા | blank_info_sec2 = ૭૬.૬% (૭મો) | blank1_name_sec2 = અધિકૃત ભાષા | blank1_info_sec2 = [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]] (lingua franca) <br /> [[અંગ્રેજી]] <br /> સિક્કિમીઝ, અને લેપ્ચા (૧૯૭૭ થી) <br /> લિંબુ (૧૯૮૧ થી) <br /> નેવારી, ગુરુંગ, મગાર, શેરપા, અને તમાંગ (૧૯૯૫ થી) <br /> સુંવાર (૧૯૯૬ થી) | website = [http://www.sikkim.gov.in/ sikkim.gov.in] | footnotes = {{ref|cap|†}} સિક્કિમના ધારાગૃહે રાજાશાહીનો અંત અને ભારતના બંધારણીય ભાગ તરીકે ભળવાનો ઠરાવ કર્યો એટલે ભારતના બંધારણના ૩૬માં સુધારા દ્વારા સિક્કિમ ભારતનું રાજ્ય બન્યું. }} '''સિક્કિમ''' [[ભારત]]નું પૂર્વમાં આવેલું રાજ્ય છે જેની સરહદો [[ચીન]], [[નેપાળ]] તથા [[ભૂતાન]] સાથે જોડાએલી છે, તેનું પાટનગર [[ગંગટોક]] છે. ત્યાંની મુખ્ય ભાષા [[નેપાળી]] છે. સિક્કિમ [[ગોઆ]] પછીનું ભારતનું સૌથી નાનું રાજ્ય છે. અંગુઠા જેવા આકારવાળા આ રાજ્યની પશ્ચિમમાં નેપાળ, ઉત્તર અને પૂર્વમાં તિબેટ, દક્ષિણ-પૂર્વમાં ભૂતાન સરહદથી જોડાયેલુ છે. આ રાજ્યમાં કુલ ૧૧ ભાષાઓને અધિકૃત ભાષા ગણવામાં આવે છે, જેમાં [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]], સિક્કિમી, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], લેપ્ચા, તમાંગ, લીમ્બુ, નેવારી, રાઈ, ગુરુન્ગ, મગર, સુંવાર અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]નો સમાવેશ થાય છે<ref>Sonam Wangdi (13 October 2009). "Nepali Language in the Eighth Schedule of Constitution". Retrieved 10 March 2010.</ref><ref>Lepcha has been an official language since 1977, Limbu since 1981, Tamang since 1995 and Sunwar since 1996.</ref>. શાળાઓમાં મુખ્યત્વે અંગ્રેજી ભાષામાં શિક્ષણ આપવામાં આવે છે તેમ જ સરકારી પત્ર, દસ્તાવેજ વગેરેમાં પણ અંગ્રેજી ભાષાનો વપરાશ થાય છે. ==નામ વ્યુત્પત્તિ== "સિક્કિમ" નામ વિષે સૌથી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત ધારણા એવી છે કે આ શબ્દ લિંબુ ભાષાના બે શબ્દોમાંથી બન્યો છે. લિંબુ ભાષામાં "સુ" એટલે નવું અને "ખિયિમ" એટલે મહેલ કે આવાસ. આ નામ તે રાજ્યના પ્રથમ રાજા ફુન્તસોગ નામગ્યાલ દ્વારા બંધાવવામાં આવેલા મહેલના સંદર્ભે પડ્યું હોવાનું મનાય છે. તિબેટી ભાષામાં સિક્કિમને "ડેનજોંગ" તરીકે ઓળખાય છે. જેનો અર્થ થાય છે "ડાંગરની ખીણ",<ref name="Bell25">{{cite book | title = Portrait of a Dalai Lama: the life and times of the great thirteenth | last = Bell | first = Charles Alfred | year = ૧૯૮૭ | publisher = Wisdom Publications | location = | isbn = 0-86171-055-X | page = 25 }}</ref>. ભૂતિયા લોકો આને "બેયુલ ડેમઝોંગ" કહે છે, જેનો અર્થ છે "ડાંગરની ગુપ્ત ખીણ"<ref name="sikkimtourismintro" />. સિક્કિમના મૂળ વતની લેપ્ચા લોકો આને "નાયે-માઈ-એલ" કહે છે જેનો અર્થ સ્વર્ગ એવો થાય છે.<ref name="sikkimtourismintro">{{cite web | title = Welcome to Sikkim - General Information | publisher = Sikkim Tourism, Government of Sikkim | url = http://www.sikkimtourism.travel/Webforms/General/Introduction.aspx | access-date = ૧૬ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2009-01-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090120103953/http://sikkimtourism.travel/WebForms/General/Introduction.aspx | url-status = dead }}</ref> હિંદુ પૌરાણિક ગ્રંથોમાં સિક્કિમને "ઈન્દ્રકિલ" તરીકે ઓળખાવાયો છે, જેનો અર્થ ભગવાનનું ઉદ્યાન એવો થાય છે.<ref>{{cite book | title = Encyclopaedia of Indian literature vol. 2 | last = Datta | first = Amaresh | origyear = ૧૯૮૮ | year = ૨૦૦૬ | publisher = Sahitya Akademi | location = | isbn = 81-260-1194-7 | page = 1739 }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===સ્થાપના - રાજાશાહી=== સિક્કિમના મૂળ રહેવાસીઓ લેપ્ચા જાતિના હતા. તે સિવાય સિક્કિમના પ્રાચીન ઇતિહાસ વિશે કોઈ વધુ જાણકારી ઉપલબ્ધ નથી.<ref>{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/north/html/lepcha.htm|title=Lepchas and their Tradition|publisher=Sikkim.nic.in|access-date= ૬ જુલાઇ ૨૦૧૩}}</ref> સિક્કિમનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ બૌદ્ધ સંત પદ્મસંભવ (ગુરુ રીન્પોચે)ના ૮મી સદીના લખાણમાં મળે છે. જેમાં તેઓ સિક્કિમમાંથી પસાર થયા હોવાનો ઉલ્લેખ છે.<ref name=SikkimEcclDept>{{cite web|url=http://sikkimeccl.gov.in/History/Legends/GuruRinpoche.aspx|title=History of Guru Rinpoche|publisher=Sikkim Ecclesiastical Affairs Department|access-date= ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref> ગુરુ પદ્મસંભવે તે ભૂમિને આશીર્વાદ આપ્યા હતા, ત્યાં [[બૌદ્ધ ધર્મ]] ફેલાવ્યો અને ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે અમુક સદીઓ બાદ સિક્કિમમાં રાજાશાહી આવશે. એક પરીકથા અનુસાર ૧૪મી સદીના પૂર્વી તિબેટના ખામ ક્ષેત્રના મિનયાક કુળના રાજકુમાર ખ્યે બમ્સાને દિવ્ય સાક્ષાતકાર થયો, જેમાં તેને દક્ષિણ તરફ પ્રવાસ કરીને ત્યાં સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો આદેશ હતો. ખ્યે બમ્સાની પાંચમી પેઢીના વારસ ફુનત્સોગ નામગ્યાલે ૧૬૪૨માં સિક્કિમ રાજની સ્થાપના કરી અને યુક્સોમના ત્રણ આદરણીય લામાઓ દ્વારા તેમનો રાજ્યાભિષેક કરી તેમને પ્રથમ છોગ્યાલ, પાદરી-રાજા બનાવવામાં આવ્યા.<ref>{{cite book | title = Central Asia | year = ૨૦૦૫ | publisher = Area Study Centre (Central Asia), University of Peshawar. v. 41, no. 2 | pages = 50–53 }}</ref> [[ચિત્ર:Guru rimpoche at samdruptse.jpg|thumb|left|ગુરુ રીન્પોચેની મૂર્તિ, સિક્કિમના પ્રણેતા. આ મૂર્તિ વિશ્વમા કોઈ પણ સંતની સૌથી ઊંચી મૂર્તિ છે. ૩૬ મીટર, ૧૨૦ ફૂટ]] ૧૬૭૦માં ફુનત્સોગ નામગ્યાલ પછી તેમનો પુત્ર તેનસંગ નામગ્યાલ ગાદીએ આવ્યો. તેણે સિક્કિમની રાજધાનીને યુસોમથી રાબ્દેનત્સેમાં ખસેડી. ઈ.સ. ૧૭૦૦માં રાજાની સાવકી બહેન(જેને સિક્કિમની ગાદી ન અપાઈ)ની મદદ વડે ભૂતાને સિક્કિમ પર આક્રમણ કર્યું. તેના દસ વર્ષ પછી તિબેટી સેનાઓએ ભૂતાનીને સિક્કિમથી ખદેડી દીધા અને છોગ્યાલને ફરી ગાદીએ બેસાડ્યા. ૧૭૧૭ અને ૧૭૩૩ની વચમાં પશ્ચિમે આવેલા [[નેપાળ]] અને પૂર્વે આવેલા [[ભૂતાન]] દ્વારા સિક્કિમ પર ઘણાં આક્રમણો થયા. તેવી એક નેપાળી ચડાઈ દરમ્યાન રાજધાની રાબ્દેનત્સેનો ધ્વંસ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite book | title = Strategic Sikkim | last = Singh | first = O. P. | year = ૧૯૮૫ | publisher = Stosius/Advent Books | location = | isbn = 0-86590-802-8 | page = 42 }}</ref> ૧૭૯૧માં ગોરખા આક્રમણથી સિક્કિમ અને તિબેટથી બચાવવા માટે ચીને સિક્કિમમાં સૈન્ય મોકલ્યું હતું. ગોરખાઓના પરાજય પછી ચીનના ક્વીંગ રાજવંશનું સિક્કિમ પર નિયંત્રણ રહ્યું.<ref>Singh, O. P. p. 43</ref> ===અંગ્રેજ શાસન હેઠળ સિક્કિમ=== [[ચિત્ર:Historical Map of Sikkim in northeastern India.jpg|thumb|right| ૧૮૭૬નો સિક્કિમનો નક્શો જેમાં ઉત્તરીય સિક્કિમનું ચોમ્પો ડોંગ તળાવ દેખાય છે. <ref>{{cite book | url = http://books.google.com/books?id=w6k9pto4BGMC&pg=PR32&lpg=PR32&dq=Chomto+Dong+Lake&source=bl&ots=_wOJLgWrAt&sig=tmlTD9BKz9wdoZccmVFaM1cU3bg&hl=en&ei=XbHVSsniH4atlAf66OmcCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CA0Q6AEwAA#v=onepage&q=Chomto%20Dong%20Lake&f=false | title = ''Narratives of the Mission of George Bogle to Tibet and of the Journey of Thomas Manning to Lhasa'' | year=૧૮૭૬| author = Sir Clements Robert Markham | publisher = Via [[Google Books]] | access-date = ૧૨ જુન ૨૦૧૩}}</ref> જો કે, સમગ્ર ચુંબી અને દાર્જીલીંગને નકશામાં સિક્કિમના ભાગરૂપે દર્શાવાયું નથી.]] ભારતમાં અંગ્રેજોનું રાજ સ્થપાતાંં સિક્કિમે તેના દુશ્મન નેપાળ સામે અંગ્રેજો સાથે મિત્રતા કેળવી. નેપાળે સિક્કિમ પર આક્રમણ કરી તરાઈ સહિતના ક્ષેત્ર પર આધિપત્ય મેળવ્યું. આને કારણે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ નેપાળ પર આક્રમણ કર્યું અને પરિણામે ૧૮૧૪નું ગોરખા યુદ્ધ થયું.<ref>{{cite book | title = History of Sikkim, 1817–1904: Analysis of British Policy and Activities | last = Jha | first = Pranab Kumar | year = ૧૯૮૫ | publisher = O.P.S. Publishers | location = | page = 11 | asin = B001OQE7EY }}</ref> ૧૮૧૭માં નેપાળ અને સિક્કિમ વચ્ચે સંધિ થઈ અને તે અનુસાર નેપાળે પચાવી પાડેલો સિક્કિમનો પ્રદેશ પાછો આપવો પડ્યો. પરંતુ જ્યારે અંગ્રેજોએ સિક્કિમના મોરાંગ પ્રાંતમાં કરવેરો ઉઘરાવવો શરૂ કર્યો ત્યારે સિક્કિમ અને અંગ્રેજોના સંબંધોમાં કડવાશ ઊભી થઈ. ૧૮૪૯માં સર જોસેફ ડાલ્ટન હૂકર અને ડૉ. આર્થર કેમ્પબેલ નામના બે ડોક્ટરોએ (જેઓ અંગ્રેજ સરકારના અંગ્રેજ-સિક્કિમ સંબંધો વિષેના અધિકારીઓ હતા) સિક્કિમમાં ગુપ્તપણે, અનધિકૃત પ્રવેશ કર્યો.<ref>{{cite journal|last=|first=|date=May 1890|title=Sikkim and Tibet|url=|journal=Blackwood's Edinburgh magazine|publisher=William Blackwood|volume=૧૪૭|page=૬૫૮|pages=|via=}}</ref> સિક્કિમ સરકારે આ બંને ડૉક્ટરોને અટકમાં લીધા. આને કારણે સિક્કિમના અંગ્રેજો સાથેના સંબંધો વધુ વણસ્યા જેને પરિણામે મોરાંગ અને દાર્જીલિંગ જીલ્લાઓને ૧૮૫૩માં બ્રિટિશ ઇન્ડિયામાં ભેળવી દેવામાં આવ્યા. ત્યાર બાદ સિક્કિમનો છોગ્યાલ અંગ્રેજોના નિયંત્રણ હેઠળ માત્ર નામનો જ રાજા રહી ગયો.<ref name="Hist">{{cite web | url = http://sikkim.nic.in/sws/sikk_his.htm | title = History of Sikkim | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨ | publisher = Government of Sikkim | archive-date = 2006-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061030023958/http://www.himalmag.com/2006/august/special_report_1.htm | url-status = dead }}</ref> ૧૮૯૦માં સિક્કિમ અંગ્રેજરક્ષિત રાજ્ય બની ગયું, અને ત્યાર બાદ બીજા ત્રણ દાયકામાં તેણે થોડી વધુ સ્વાયત્તતાઓ મેળવી.<ref>{{cite book | title = Tibet: Past and Present | last = Bell | first = Charles | publisher = Motilal Banarsidass | isbn = 81-208-1048-1 | pages = 170–174 | year = ૧૯૯૨}}</ref> ===ભારતની સ્વતંત્રતા પછી=== ઇ.સ.૧૯૪૭માં ભારતને સ્વાત્તંત્રતા મળ્યા બાદ સિક્કિમમાં ભારતીય સંઘરાજ્યમાં ન જોડાવું એવો લોકમત આવ્યો. ૧૯૫૦માં સિક્કિમ અને ભારત વચ્ચે સંધિ થઈ, તે અનુસાર સિક્કિમ એ ભારતરક્ષિત રાજ્ય બન્યું અને સિક્કિમની વિદેશ નીતિ, રક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર ભારતને હસ્તક રહ્યો. તે સિવાય સર્વ ક્ષેત્રોમાં, રાજ્યકારભાર સંબંધે સ્વાયત્તતા મળી. ૧૯૫૩ રાજ મંડળ સ્થપાયું જેણે છોગ્યાલના આધિપત્ય હેઠળ સંસદીય સરકારના ગઠનની જોગવાઈ કરી. તે સમયે સિક્કિમ નેશનલ કૉંગ્રેસે નવી ચૂંટણી અને સિક્કિમના રાજકારભારમાં વધુ નેપાળી સહભાગની માંગણી કરી. ૧૯૭૩ના સમયના છોગ્યાલ(રાજા) [[પાલ્દેન થોન્દુપ નામગ્યાલ]] ખૂબ જ અપ્રિય હતા અને તેમના મહેલની બહાર રમખાણો ફાટી નીકળ્યા અને ભારતીય સંરક્ષણની માંગણી કરવામાં આવી. ૧૯૭૫માં સિક્કિમના વડા પ્રધાને ભારતીય સંસદને સિક્કિમને તેના એક રાજ્ય તરીકે ભેળવી દેવાની વિનંતી કરી. તે જ વર્ષના એપ્રિલ માસમાં ભારતીય સેનાએ ગંગટોકનો કબ્જો મેળવ્યો અને છોગ્યાલના મહેલના સૈનિકોને નિઃશસ્ત્ર કરી દીધા. ત્યાર બાદ એક લોકમત લેવામાં આવ્યો, જેમાં ૯૭.૫ ટકા મતદાતાઓએ રાજાશાહીનો અંત કરી અને ભારતીય સંઘ સાથે જોડાવાની તરફેણ કરી. આ સંમેલનને લોકોની ઈચ્છા અને ભારતીય સંઘની સહમતિથી પ્રેરિત જણાવાયું હતું પણ તેની ચડાઈ, જાતિભેદનો ફાયદો ઉપાડવો, જનમતમાં ગોટાળા જેવી અનેક ટીકાઓ કરવામાં આવી.<ref>{{cite book |url=http://books.google.co.uk/books?id=M8ED-CZU6fUC&pg=PA235&f=false#v=onepage&q&f=false |title=Who is a Normative Foreign Policy Actor?: The European Union and Its Global Partners |editor= Nathalie Tocci |publisher=Centre for European Policy Studies |year= ૨૦૦૮ |isbn=978-9290797791 }}</ref> ૧૬ મે,૧૯૭૫ના દિવસે સિક્કિમ ભારતનું ૨૨મું રાજ્ય બન્યું અને રાજાશાહી નાબુદ થઈ.<ref>{{cite web | url = http://sikkim.gov.in/ASP/Miscc/aboutsikkim.htm | title = About Sikkim | publisher = Official website of the Government of Sikkim | access-date = ૧૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-05-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090525171423/http://www.sikkim.gov.in/asp/Miscc/aboutsikkim.htm | url-status = dead }}</ref> નવા રાજ્યના ઉમેરણ માટે ભારતીય સંસદ દ્વારા સંવિધાનમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો. સૌ પ્રથમ ૩૫મા સુધારા હેઠળ સિક્કિમને "સંલગ્ન" રાજ્ય તરીકે ખાસ દરજ્જો અપાયો. ત્યાર બાદ ૩૬મા સુધારા હેઠળ સિક્કિમને પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો અપાયો અને સિક્કિમનું રાજ સંવિધાનની પ્રથમ સારણીમાં ઉમેરાયું.<ref>{{cite news | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session | title = Constitution has been amended 94 times | publisher = Times of India | date = ૧૫ મે ૨૦૧૦ | access-date = ૧૬ મે ૨૦૧૧ | archive-date = 2011-11-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111121163129/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121163129/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session |date=2011-11-21 }}</ref> ===અર્વાચીન ઇતિહાસ=== ૨૦૦૦ની સાલમાં સત્તરમા કર્મપા ઉરગ્યેન ત્રિનલે દોરજી (જેમને દલાઈ લામાએ માન્યતા આપી અને ચીની સરકારે પણ ટુલ્કુ તરીકે સ્વીકાર્યા) [[તિબેટ]]થી નાસી છૂટ્યા અને તેમણે સિક્કિમની [[રુમટેક બૌદ્ધ મઠ|રુમટેક મઠ]]માં આશ્રય માગ્યો. આ મુદ્દે ચીની અધિકારીઓ અવઢવમાં હતા. જો તેઓ ભારતનો વિરોધ કરે તો તેઓ સિક્કિમને ભારતનું અંગ ગણે છે એમ સાબિત થાય. ચીન સિક્કિમને ભારતશાસિત સ્વતંત્ર રાજ્ય માનતું હતું. છેવટે ૨૦૦૩માં ચીની સરકારે એ શરતે સિક્કિમને ભારતના રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપી કે ભારત સરકાર પણ તિબેટને ચીનનો ભાગ ગણે;<ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3015840.stm | title = India and China agree over Tibet | publisher = BBC News | date = ૨૪ જુન ૨૦૦૩ | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧}}</ref> અલબત્ત, ૧૯૫૩માં જવાહરલાલ નહેરૂના કાળ દરમ્યાન નવી દિલ્હીએ તિબેટને ચીનનો ભાગ સ્વીકાર્યો હતો.<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?sectionName=&id=36c4f9b8-7ce1-4466-9ec3-2829420e3bee_Special&Headline=Nehru+accepted+Tibet+as+a+part+of+China%3a+Rajnath "Nehru accepted Tibet as a part of China: Rajnath"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120629035001/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?sectionName=&id=36c4f9b8-7ce1-4466-9ec3-2829420e3bee_Special&Headline=Nehru+accepted+Tibet+as+a+part+of+China:+Rajnath |date=2012-06-29 }}. ''Hindustan Times''. Retrieved 3 December 2012.</ref> ૨૦૦૩ની આ સમજૂતીને કારણે ભારત ચીન સંબંધોમાં સુધારો આવ્યો,<ref name="Map">{{cite news | first = Amit | last = Baruah | url = http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm | title = China backs India's bid for U.N. Council seat | work = The Hindu | date = ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૦૫ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | archive-date = 2005-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050414013354/http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050414013354/http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm |date=2005-04-14 }}</ref> અને ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬ના દિવસે સિક્કિમનો નથુલા ઘાટ ભારત-ચીન વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ખુલ્લો મૂકાયો જે ભારત-ચીન વચ્ચે પ્રથમ ખુલ્લી સીમા બની. <ref name="Nathula">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5150682.stm | title = Historic India-China link opens | publisher = BBC | date = ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬}}</ref> પ્રાચીન [[રેશમ માર્ગ]]ની એક શાખા માર્ગસમો આ ઘાટ ૧૯૬૨ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી બંધ પડ્યો હતો.<ref name="Nathula" /> ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે સિક્કિમમાં ૬.૯ M_wનો ભૂકંપ આવ્યો જેમાં સિક્કિમ, [[નેપાળ]], [[બાંગ્લાદેશ]] અને [[ભૂતાન]]ના કુલ ૧૧૬ લોકો મૃત્યુ પામ્યા.<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_himalayan-quake-toll-climbs-to-116-40-stranded-foreign-tourists-rescued_1589946 "Himalayan quake toll climbs to 116, 40 stranded foreign tourists rescued"]. [[Daily News and Analysis|DNA]]. ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧.</ref> એકલા સિક્કિમમાં જ ૬૦ લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને ગંગટોક શહેરમાં ભારે નુકસાન થયું.<ref>[http://www.ndtv.com/article/india/earthquake-toll-rises-to-50-in-india-rescue-teams-land-at-quakes-epicentre-mangan-134859 "Earthquake toll over 80; India 68; as rescue teams reach quake epicentre"]. NDTV. 20 September 2011. Retrieved 3 December 2012.</ref> ==ભૂગોળ== [[ચિત્ર:Kanchenjunga India.jpg|thumb|right| સિક્કિમમાંથી સૂર્યોદય સમયે કાંચનજંઘા શિખર {{convert|8586|m|ft}} ભારતનું સૌથી ઊંચુ શિખર અને વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું શિખર]] {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = બાન ઝાક્રી ધોધ અને પાર્ક, ગંગટોક | image1 = Ban_Jhakri_Falls_-_Gangtok.jpg | image2 = Ban_Jhakri_Falls_Energy_Park_-_Gangtok.jpg }} હિમાલયની પર્વતમાળામાં આવેલા માળા સમાન સિક્કિમ એ મુખ્યત્વે પર્વતીય ભૂક્ષેત્ર ધરાવે છે. રાજ્યના ભૂક્ષેત્રની સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ ૨૮૦મી થી લઈને ૮૫૮૬મી જેટલી છે. વિશ્વનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી ઊંચું શિખર - [[કાંચનજંઘા]] સિક્કિમ અને નેપાળની સરહદે આવેલું છે.<ref name="kang">{{cite book | title = Last Hero: Bill Tilman, a Biography of the Explorer | url = https://archive.org/details/lastherobilltilm0000madg | last = Madge | first = Tim | year = ૧૯૯૫ | publisher = Mountaineers Books | location = | isbn = 0-89886-452-6 | page = [https://archive.org/details/lastherobilltilm0000madg/page/n96 93] }}</ref>. મોટા ભાગનો ભૂભાગ પર્વતીય ઢોળાવ ધરાવતો હોવાથી તે ખેતી માટે અયોગ્ય છે. જોકે અમુક પર્વતીય ઢોળાવોને પગથિયા ખેતરો સ્વરૂપે વિકસાવાયા છે. બરફ ઓગળવાથી વહેતા ઘણાં ઝરણાંઓ રાજ્યના પશ્ચિમ અને દક્ષિણ ભાગોમાંથી વહે છે. આ ઝરણાઓ મળીને [[તિસ્તા નદી|તીસ્તા]] અને [[રંગીત નદી|રંગીત]] નામની મુખ્ય નદી અને તેની ઉપનદીઓ બનાવે છે. આ નદીઓ રાજ્યની ઉત્તરથી દક્ષિણ દિશામાં વહે છે<ref>[http://sikkim.nic.in/sws/glim_riv.htm "Rivers in Sikkim"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111015180108/http://sikkim.nic.in/sws/glim_riv.htm |date=2011-10-15 }}. Sikkim.nic.in. Retrieved 13 October 2011.</ref> આ રાજ્યની ત્રીજા ભાગની જમીન જંગલોથી છવાયેલી છે. સિક્કિમની પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઉતરે [[હિમાલય]]ની પર્વતમાળા આવેલી છે. રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં હિમાલયના નીચા શિખરો આવેલા છે. આ દક્ષિણ ભાગમાં વસ્તીની ગીચતા વધુ છે. સિક્કિમમાં ૨૬ શિખરો, ૮૦થી વધુ હિમનદીઓ,<ref>{{cite web | url = http://dstsikkim.gov.in/glacier/pressrelese.htm | title = First commission on study of glaciers launched by Sikkim | publisher = dstsikkim.gov.in | date = ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧ | archive-date = 2011-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721155637/http://dstsikkim.gov.in/glacier/pressrelese.htm | url-status = dead }}</ref> ૨૨૭ જેટલા ઊંચાઈ પર આવેલા તળાવો (જેમ કે ત્સોન્ગમો, ગુરુડોન્ગમર અનેખેચોપાલરી), ગરમ પાણીના પાંચ ઝરા અને ૧૦૦થી વધુ નદીઓ અને ઝરણાંઓ આવેલાં છે. રાજ્યના ૮ પર્વતીય ઘાટ તેને તિબેટ, નેપાળ અને ભૂતાન સાથે જોડે છે.<ref>{{cite book | title = Across peaks & passes in Darjeeling & Sikkim | last = Kapadia | first = Harish | year = ૨૦૦૧ | publisher = Indus Publishing | location = | isbn = 81-7387-126-4 | page = 154 | chapter = Appendix }}</ref> સિક્કિમના ગરમ પાણીના ઝરા તેની વૈદકીય ગુણધર્મો માટે પ્રચલિત છે. અહીં પુર્ચાચુ, યુમથાન્ગ, બોરાન્ગ, રાલાન્ગ, તારમ-ચુ અને યુમી સમડોન્ગ જેવા ગરમ પાણીના ઝરા પ્રખ્યાત છે. નદી કિનારા નજીકના ઝરા વધુ પ્રમાણમાં [[ગંધક]] ધરાવે છે; અમુક ઝરા તો [[હાઈડ્રોજન]] વાયુ ઉત્સર્જીત કરે છે. .{{sfn|Choudhury|2006|p=11}}. આ ઝરાઓનું સરાસરી તાપમાન {{convert|50|°C|°F}} જેટલું હોય છે. <ref>{{cite book | last = Hooker | first = Joseph Dalton | authorlink = Joseph Dalton Hooker | year = ૧૮૫૫ | title = Himalayan Journals: Notes of a Naturalist | volume = II | publisher = John Murray | location = London | page = ૧૨૫ }}</ref> ===ભૂસ્તર રચના=== [[ચિત્ર:Mountain Range in Northern Sikkim.jpg|thumb|right| કંગચેન્ગ્યો હિમાલયન પર્વતો-ઉત્તર સિક્કિમ.]] સિક્કિમની ટેકરીઓ મોટે ભાગે નીસીઓસ અને શીસ્ટ નામના ખડકોની બનેલી છે, જેને કારણે ઢીલી અને છીછરી કથ્થઈ રંગની ચીકણી માટીનું નિર્માણ થાય છે. આ માટી છીદ્રાળુ હોય છે અને તેમાં મોટા પ્રમાણમાં આયર્ન ઓક્સાઈડ હોય છે. આ માટી ન્યૂટ્રલથી લઈ અમ્લીય હોય છે. તેમાં ઓર્ગેનીક કે ક્ષારોનો અભાવ હોય છે. આ પ્રકારની માટી નીત્ય લીલા અને પાનખર જંગલ ઉગાડે છે. <ref>{{cite book | title = Sikkim: Land and People | last = Bhattacharya | first = B. | year = ૧૯૯૭ | publisher = Omsons Publications | location = | isbn = 81-7117-153-2 | pages = 7–10 }}</ref> મોટા ભાગના સિક્કિમમાં પ્રીકેમ્બ્રીયન ખડકો ધરાવે છે, જે તેના શિખરો જેટલાં જૂના નથી. તે ખડકોમાં ફાયલાઈટ હોય છે, વિદારણની તેના પર વધુ અસર થાય છે. આ સાથે રાજ્યમાં પડતા અત્યંત વધારે વરસાદને કારણે ખૂબ વધુ પ્રમાણમાં માટી અને તેમાંના પોષક તત્ત્વોનું ધોવાણ થાય છે. આને કારણે અહીં જમીનનું સ્ખલન ખૂબ થાય છે જેથી મુખ્ય શહેરી ક્ષેત્રોથી અહીંના ગામડાઓ દૂર સુદૂર એકલાં અટૂલા જોવા મળે છે. <ref>{{cite book | title = Journal of the Geological Society of India v. 47 | year = ૧૯૯૬ | publisher = | chapter = Terrain Analysis and Spatial Assessment of Landslide Hazards in Parts of Sikkim | page = 491 }}</ref> ===આબોહવા=== સિક્કિમમાં પાંચ ઋતુઓ શિયાળો, ઉનાળો, વસંત, પાનખર અને વર્ષા જોવા મળે છે. અહીં જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમ્યાન ચોમાસું હોય છે. અહીંની આબોહવા દક્ષિણમાં ઉપ વિષુવવૃત્તીયથી લઈને ઉત્તરમાં ટુંડ્રા પ્રકારની છે. સિક્કિમની માનવ વસાહતી પ્રદેશમાં સમશીતોષ્ણ વાતાવરણ હોય છે અને તાપમાન {{convert|28|°C|°F}}થી ઉપર જતું નથી. સિક્કિમનું સરાસરી વાર્ષિક તાપમન લગભગ {{convert|18|°C|°F}} જેટલું છે. નિયમિત [[હિમવર્ષા]] મેળવતું હોય એવું સિક્કિમ ભારતનું એક રાજ્ય છે. અહીંની હિમરેખા ઉત્તરે {{convert|6100|m|ft}} થી લઈને દક્ષીણે {{convert|4900|m|ft}} જેટલી છે.<ref>{{cite book | last = Hooker | first = Joseph Dalton | authorlink = Joseph Dalton Hooker | year = ૧૮૫૪ | title = Himalayan Journals: Notes of a Naturalist | url = https://archive.org/details/b28125800_0001 | edition = version 2 | publisher = John Murray | page = [https://archive.org/details/b28125800_0001/page/396 396] }}</ref> ઉત્તર સિક્કિમમાં ટુંડ્ર પ્રકારની આબોહવા લગભગ ચાર મહિના સુધી રહે છે, તે સમય દરમ્યાન રાત્રે ઉષ્ણતામાન {{convert|0|°C|°F}} કરતાં પણ નીચે જતું હોય છે. વાયવ્ય સિક્કિમના પર્વત શિખરો તેની ઉંચાઈને કારણે આખું વર્ષ હિમાચ્છાદિત રહે છે, શિયાળામાં પર્વતો પર તાપમાન {{convert|-40|°C|°F}} જેટલું નીચે જાય છે. [[ચોમાસુ|વર્ષા ઋતુ]]માં અહીં [[ભૂસ્ખલન]]નો ભય વધી જાય છે. સિક્કિમમાં એકધારા વરસાદ પડતો રહ્યો હોવાનો ૧૧ દિવસનો રેકોર્ડ છે. [[શિયાળો|શિયાળા]] અને [[ઉનાળો|ઉનાળા]]માં ધુમ્મસને કારણે વાહનવ્યવહાર કઠીન બને છે.<ref>Hooker p. 409</ref> ==સરકાર અને રાજનીતિ== {| class="infobox borderless" |+ ર રાષ્ટ્રીય ચિહ્નો |- ! રાષ્ટ્રીય દિવસ | ૧૬ મે (ભારતસાથે વિલિનીકરણ દિવસ) |- ! રાષ્ટ્રીય પ્રાણી | [[રાતો પાંડા]] |- ! રાષ્ટ્રીય પક્ષી | [[રાતો તેતર]] (Blood Pheasant)<ref name="Dhar1999">{{cite book | title = Tourism in Indian Himalaya | authors = T. N. Dhar, S. P. Gupta | year = ૧૯૯૯ | publisher = Indian Institute of Public Administration | location = [[લખનૌ]] | page = 192 | oclc = 42717797 }}</ref> |- ! રાષ્ટ્રીય વૃક્ષ | [[બુરુંશ]] <ref>[http://dict.hinkhoj.com/words/meaning-of-RHODODENDRON-in-hindi.html હિંદી ડિક્શનરી હિનખોન . કોમ] </ref> (રોડડેન્ડ્રન - Rhododendron) |- ! રાષ્ટ્રીય પુષ્પ | [[નોબેલ ઓર્ચિડ]] <ref name="Srivastava1998">{{cite book | last = Srivastava | first = R. C. | year = ૧૯૯૮ | title = Flora of Sikkim | publisher = Oriental Enterprises | location = | chapter = Preface | page = x }}</ref> |} ભારતીય સંવિધાન અનુસાર સિક્કિમમાં સંસદીય પદ્ધતિ ધરાવતી પ્રતિનિધિત્વ લોકશાહી અમલમાં છે. અહીંના લોકો મતાધિકાર ધરાવે છે. સરકારી તંત્ર ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે: # વહીવટી તંત્ર: ભારતના દરેક રાજ્યની જેમ રાજ્યપાલ એ રાજ્યના વહીવટી તંત્રના અધિષ્ઠાતા હોય છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક ઔપચારિક હોય છે અને તેમનું મુખ્ય કાર્ય મુખ્ય મંત્રીની નિમણૂક કરવાનું હોય છે. રાજ્યના ખરા વહીવટી હક્કો રાજ્યની ચૂંટણીમાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષ કે ગઠબંધનના મુખ્ય મંત્રી પાસે હોય છે. રાજ્યપાલ મુખ્ય મંત્રીની સલાહ માટે કેબિનેટ મંત્રીઓની પણ નિમણૂક કરે છે. # ધારાસભા: ભારતના મોટા ભાગના રાજ્યોની જેમ સિક્કિમ એક સદનવાળી ધારાસભા કે વિધાનસભા ધરાવે છે. સિક્કિમ રાજ્યની ધારાસભામાં ૩૨ સીટો છે જેમાંની એક સંઘ(બૌદ્ધ સંઘ) માટે આરક્ષિત હોય છે. ભારતના બે સદન લોકસભા અને રાજ્યસભા બંનેમાં સિક્કિમ રાજ્ય એક-એક બેઠક ધરાવે છે. # ન્યાય: સિક્કિમના ન્યાયતંત્રમાં સિક્કિમ ઉચ્ચ ન્યાયાલય(હાઈકોર્ટ) અને તેની હેઠળ નીચલી કોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. સિક્કિમનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય ગંગટોકમાં આવેલું છે. આ ન્યાયાલયમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ(ચીફ જસ્ટીસ) સહિત અન્ય કાયમી ન્યાયાધીશો પણ હોય છે. સિક્કિમનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય સૌથી નાના રાજ્યનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય છે. .<ref name="High court">{{cite news | url = http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/roct2003/30102003/r301020036.html | title = Judge strengths in High Courts increased | publisher = Ministry of Law & Justice | date = ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૦૩ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬}}</ref> [[File:Whitehall.jpg|thumb|left| 'ધ વાઈટ હૉલ કોમ્પ્લેક્સ' સિક્કિમના મુખ્ય મંત્રી અને રાજ્યપાલનું નિવાસ સંકુલ.]] ૧૯૭૫માં સિક્કિમમાં રાજાશાહીનો અંત આવ્યો ત્યાર બાદ થયેલી ૧૯૭૭ની ચૂંટણીમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસને બહુમતી મળી. ૧૯૭૯ની કટોકટી પછી સિક્કિમ સંગ્રામ પરિષદ પાર્ટી સત્તા પર આવી અને તેના નેતા નર બહાદૂર ભંડારી મુખ્ય મંત્રી બન્યા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં પણ નર બહાદૂર ભંડારીનો પક્ષ વિજયી રહ્યો. ૧૯૯૪ની ચૂંટણીમાં સિક્કિમ ડેમોક્રેટિક ફ્રંટના પવન કુમાર ચૅમલિંગ સિક્કિમના મુખ્ય મંત્રી બન્યા. તે પછી ૧૯૯૯, ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૯ એ તમામ ચૂંટણીઓમાં ચૅમલીંગની પાર્ટી સત્તા પર રહી છે.<ref name="Hist" /><ref name="Thirty years" /><ref name="Hindu2009-05-17">{{cite web | url = http://www.hindu.com/2009/05/17/stories/2009051759450900.htm | work = [[The Hindu]] | title = SDF wins all seats in Sikkim Assembly | date = ૧૭ મે ૨૦૦૯ | access-date = ૧૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090522131057/http://www.hindu.com/2009/05/17/stories/2009051759450900.htm | url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor|title=Shriniwas Patil named new Sikkim governor|work=Times of India|date=4 જુલાઈ 2013|access-date=૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2013-07-06|archive-url=https://archive.today/20130706013931/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130706013931/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor |date=2013-07-06 }}</ref> હાલના વર્ષોમાં બૃહદ નેપાળ ચળવળ દ્વારા સિક્કિમને નેપાળને સોંપી દેવાની માંગણી થતી રહી છે. આ ચળવળ દ્વારા અંગ્રેજો દ્વારા ૧૯મી અને ૨૦મી સદીમાં જે નેપાળી ભૂમિને પચાવી પડાઈ હતી તેને પાછી નેપાળ હસ્તક કરવાની માગણી પ્રસારિત થઈ છે. ૧૯૫૦ની ભારત નેપાળ મૈત્રી સંધિ દ્વારા ૧૮૧૫ની સુગૌલી સંધિને રદ કરાઈ તે અનુસાર જે ભૂમિ પર સિક્કિમ રાજ્ય છે, તે નેપાળની છે એવો વિચાર આ ચળવળ ધરાવે છે.<ref name="India Should Return the Nepalese land">[http://www.weeklyblitz.net/767/india-should-return-the-nepalese-land "India Should Return the Nepalese Land"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127052805/http://www.weeklyblitz.net/767/india-should-return-the-nepalese-land |date=2013-01-27 }}. WeeklyBlitz.net. 4 June 2010. Retrieved 18 November 2012.</ref> ==જિલ્લાઓ== <imagemap> File:Sikkim-district-map-num.png|150px|right|thumb| સિક્કિમના ચાર જિલ્લા દર્શાવતો નકશો. (ક્લિક કરી જોઈ શકાશે) rect 242 167 304 241 [[ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 310 410 361 475 [[પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 189 413 232 479 [[દક્ષિણ સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 84 383 132 456 [[પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો]] desc bottom-left </imagemap> સિક્કિમમાં ચાર જીલ્લા આવેલા છે – [[પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો]], [[પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો]], [[ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો]] અને [[દક્ષિણ સિક્કિમ જિલ્લો]], તેમના જીલ્લા મથક અનુક્રમે ગંગટોક ગ્યાલશીંગ, મંગન અને નામચી છે.<ref>{{cite book|title=Manorama Yearbook 2009|last=|first=|publisher=Malayala Manorama|year=|isbn=81-89004-12-3|editor1-last=Mathew|editor1-first=K. M.|location=|page=660|pages=|chapter=India}}</ref> આ જિલ્લાઓને ફરી ઉપવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. પાકયોંગ અને રોંગ્લી એ પૂર્વી જિલ્લાના ઉપવિભાગ છે. સોરેંગ એ પશ્ચિમ જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. ચુંગથાંગ એ ઉત્તર જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. રાવોંગ્લા એ પશ્ચિમ જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. <ref name="Stats">{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/sikkimataglance.htm | title = Sikkim at a glance | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20051031000351/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/sikkimataglance.htm | archive-date = 2005-10-31 | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમના દરેક જિલ્લાની વહીવટની દેખરેખ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિયુક્ત કરેલા જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા રાખવામાં આવે છે. જિલ્લાના સર્વ નાગરિક/વસાહતી ક્ષેત્રની દેખરેખ તેની હેઠળ આવે છે. સિક્કિમ રાજ્ય [[ચીન]] સાથેની ઘણી સંવેદનશીલ સીમા ધરાવતો હોવાથી, તેનો ઘણો મોટો ભાગ સેનાના નિયંત્રણ હેઠળ આવે છે. ઘણા ક્ષેત્રોમાં વિદેશીઓનો પ્રવેશ નિષેધ છે અથવા તો તે સ્થળોની મુલાકાત લેવા ખાસ પરવાનાની જરૂર પડે છે.<ref>{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/sws/tour_off.htm|title=Information of Foreign Tourist Interest|publisher=Sikkim.nic.in|access-date=૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523095928/http://sikkim.nic.in/sws/tour_off.htm|url-status=dead}}</ref> ==વન્ય સૃષ્ટિ== ભારતમાં આવેલા ત્રણ નિવસન-ક્ષેત્રમાંના એક એવા નિમ્ન હિમાલયના નિવસન હોટસ્પોટ પર સિક્કિમ આવેલું છે. અહીંના જંગલ ક્ષેત્રની પ્રાણી અને વનસ્પતિસૃષ્ટિમાં ઘણી વિવિધતા જોવા મળે છે. સિક્કિમની પર્વતીય ભૂગોળને કારણે ભૂક્ષેત્ર વિવિધ ઉંચાઈઓ ધરાવે છે, જેને કારણે અહીં ઉષ્ણકટિબંધીયથી લઈ સમષીતોષ્ણ કટિબંધીય અને આલ્પાઈન અને ટુંડ્ર પ્રકારની વનસ્પતિઓ પણ જોવા મળે છે. સિક્કિમ વિશ્વની અમુક જગ્યાઓમાંની એક છે જ્યાં આટલા નાના ક્ષેત્રફળમાં આટલી વિવિધતા જોવા મળે છે. સિક્કિમનો ૮૧% ભાગ ત્યાંની સરકારના વનવિભાગ હેઠળ આવે છે.<ref name="forest-dept">{{cite web | url = http://sikkim.nic.in/sws/sikk_fore.htm | title = Forests in Sikkim | publisher = Forest Department, Government of Sikkim | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2018-10-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181007114524/http://sikkim.nic.in/sws/sikk_fore.htm | url-status = dead }}</ref> {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = નોબલ ઓર્ચિડ (ઉપર) સિક્કિમનું રાજ પુષ્પ. રોડોડેનડ્રોન, સિક્કિમનું રાજ વૃક્ષની ૪૦ પ્રજાતિઓ અહીં ઊગે છે તેના ફૂલો એપ્રિલથી મધ્ય મે સુધી ખીલે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |url-status=dead }}</ref> | image1 = Cymbidium goeringii 'Setsuzan'.jpg | image2 = Rhododendron aechmophyllum0.jpg }} સિક્કિમ લગભગ ૫૦૦૦ પ્રજાતિના ફૂલોની વિવિધતા ધરાવે છે. તેમાં ૫૧૫ દુર્લભ ઓર્ચિડ, ૬૦ પ્રીમુલા પ્રજાતિના, ૩૬ રોડોડેનડ્રોન, ૧૧ ઑક, ૨૩ વાંસની પ્રજાતિઓ, ૧૬ શંકુદ્રુમ પ્રજાતિઓ, ૩૬૨ પ્રકારની ફર્ન અને એ પ્રકારના, ૮ ફર્ન વૃક્ષો અને ૪૨૪ વૈદકીય વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="dept-forest-env">{{cite web | url = http://sikkimforest.org/files/bio.htm | title = Biodiversity | publisher = Department of Forest, Environment & Wildlife, Government of Sikkim | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-03-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090326005519/http://www.sikkimforest.org/FILES/BIO.HTM | url-status = dead }}</ref> સ્થાનીય ભાષામાં ક્રિસમસ ફ્લાવર તરીકે ઓળખાતા શંકુદ્રુમ વૃક્ષો અહીં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઊગે છે. બોબલ ડેન્ડ્રોબીયન એ સિક્કિમનું રાજ પુષ્પ છે અને રોડોડેનડ્રોન એ આ રાજ્યનું રાજ વૃક્ષ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm|title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India|publisher=Panna Tiger Reserve|access-date=૨૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2014-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમના ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં આવેલા હિમાલયન ઉપ ઉષ્ણકટિબંધીય પહોળા પાંદડા ધરાવતા વનોમાં ઓર્ચિડ, લોરેલ, કેળાં, સાલ અને વાંસના વૃક્ષો ઉગે છે. {{convert|1500|m|ft}}થી વધુ ઊંચાઈએ આવેલા ક્ષેત્રોમાં પૂર્વીય હિમાલયન ઉપ ઉષ્ણકટિબંધીય પહોળા પાંદડા ધરાવતા વનો જોવા મળે છે જેમાં ઓક, અખરોટ, મેપલ, બીર્ચ, એલ્ડર, મેગ્નોલિયા જેવા વૃક્ષો જોવા મળે છે તે સાથે હિમાલયન સમષીતોષ્ણ પાઈનના વનોમાં ચીર પાઈન વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. {{convert|3500|to|5000|m|ft}}ની ઊંચાઈ પર અલ્પાઈન વન્યસૃષ્ટિ જોવા મળે છે. તેમાં નીચેના ક્ષેત્રોમાં જુનીપેર, ફર સાઈપ્રેસ અને રોડોડેનડ્રોન જોવા મળે છે અને ઊંચાઈએ રોડોડેનડ્રોનની અન્ય પ્રજાતિઓ તથા અન્ય જંગલી પુષ્પો ઉગે છે. [[ચિત્ર:Red panda sikkim.jpg|thumb|right|લાલ પાંડા - સિક્કિમનું રાજ પ્રાણી]] સિક્કિમની પ્રાણીસૃષ્ટિમાં હિમ ચિત્તો(સ્નો લેપર્ડ),<ref>Wilson DE, Mittermeier RA (eds) (2009) ''Handbook of the Mammals of the World''. Vol. 1. Carnivores. Lynx Edicions, Barcelona</ref> કસ્તુરી મૃગ, <!-- the [[Bhoral]],--> હિમાલયન થાર, લાલ પાંડા, હિમલાન મરમોટ, હિમાલયન સેરૉ, હિમાલયન ગોરલ, મન્ટજેક, લંગૂર, એશિયન કાળા રીંછ, વાદળી ચિત્તા,<ref>{{IUCN2008|assessors= Sanderson, J., Khan, J., Grassman, L. & Mallon, D.P. | year = ૨૦૦૮ | id = 14519 | title = Neofelis nebulosa|downloaded=18 જાન્યુઆરી 2009 }}</ref> આરસી બિલાડી (માર્બલ કેટ), લેપર્ડ કેટ,<ref>{{cite book | title = Mammals of Nepal | last = Shrestha | first = Tej Kumar | year = ૧૯૯૭ | isbn = 0-9524390-6-9 | pages = 350–371 }}</ref> ધોલ, તિબેટી શિયાળ, હોગ બેજર(હિન્દી - બિજ્જૂ), બિન્ટુરોંગ અને હિમાલયન જંગલી બિલાડીનો સમાવેશ થાય છે. આલ્પાઈન ક્ષેત્રોમાં યાક મોટા પ્રમાણમાં મળી આવે છે તેમને દૂધ,માંસ અને ભારે કામ માટે પાળવામાં આવે છે. સિક્કિમની પક્ષીસૃષ્ટિમાં ઇમ્પેયાન તેતર, રાતો શિંગડાવાળો તેતર, હિમ પાર્ટ્રિજ, તિબેટી હિમ કૂકડો, દાઢીધારી ગીધ અને ગ્રીફોન ગીધ(મહાકાય ગીધ), સોનેરી ગરુડ, કેવ્લ(તેતર), પ્લોવર, જંગલી કૂકડો, સેન્ડ પાઈપર, કબૂતર, પ્રાચીન વિશ્વનું ફ્લાય કેચર, બેબ્લર અને રોબીનનો સમાવેશ થાય છે. સિક્કિમમાં પક્ષીઓની ૫૫૦થી વધુ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તેમાંની અમુક તો લુપ્તપ્રાયઃ ઘોષિત કરાઈ છે.<ref>{{cite book | title = So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas | last = Crossette | first = Barbara | year = ૧૯૯૬ | publisher = Vintage Books | location = | isbn = 0-679-74363-4 | page = 123 }}</ref> સિક્કિમ વિશાલ કીટક સૃષ્ટિ ધરાવે છે પણ તેનો પદ્ધતિસર અભ્યાસ થયો નથી. સિક્કિમના સૌથી વધુ પ્રચલિત કીટકો છે પતંગિયાં. ભારતીય ઉપમહાદ્વીપમાં પતંગિયાંની ૧૪૩૮ જેટલી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તેમાંની ૬૯૫ જેટલી સિક્કિમમાં નોંધાઈ છે.{{sfn|Evans|1932|p=23}} જેમાં લુપ્તપ્રાયઃ કૈસરે હિન્દ, યેલો ગોર્ગોન અને ભુતાન ગ્લોરી પણ સામેલ છે. {{sfn|Haribal|2003|p=9}} ==અર્થવ્યવસ્થા== [[File:Elaichi.jpg|thumb|left|[[એલચી]], સિક્કિમનો પ્રમુખ રોકડિયો પાક.]] ૨૦૧૨માં સિક્કિમનું થોક સ્થાનીય ઉત્પાદન (Gross Domestic Product -GDP) ૮૪૦૦ કરોડ જેટલું હતું. જે તે સમયના ૨૮ ભારતીય રાજ્યોના થોક ઉત્પાદનમાં ત્રીજું સૌથી ઓછું ઉત્પાદન હતું.<ref name=Unidow>{{cite web|url=http://unidow.com/india%20home%20eng/statewise_gdp.html|title=State-Wise GDP|publisher=Unidow.com|year=૨૦૧૨|access-date=૧ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2012-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724114441/http://unidow.com/india%20home%20eng/statewise_gdp.html|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા ખેતી આધારીત છે. જેમાં પર્વત પરના ઢોળાવ પર પગથિયાં ખેતર બનાવી તેમાં ચોખા ઉગાડવામાં આવે છે. તે સિવાય રાજ્યમાં મકાઈ, બાજરો, ઘઉં, જવ, સંતરા, ચા અને એલચી પણ ઉગાડવામાં આવે છે. <ref>{{cite book | title = City, Society and Planning: Society | authors = Ashok K. Dutt, Baleshwar Thakur | year = ૨૦૦૭ | publisher = Concept Publishing | location = | isbn = 81-8069-460-7 | page = 501 }}</ref>{{sfn|Bareh|2001|pp=20–21}} ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતાં સિક્કિમમાં એલચીનું ઉત્પાદન વધુ થાય છે અને અહીં ભારતના કોઈ પણ રાજ્યની સરખામણીએ વધુ ભૂમિ પર એલચી પકવાય છે.<ref>{{cite book | title = India: A Reference Annual | publisher = Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting | year = ૨૦૦૨ | location = New Delhi | page = 747 }}</ref> સિક્કિમની પર્વતીય ભૂમિ અને નબળા વાહનવ્યવહારની અપલબ્ધિને કારણે અહીં મોટા ઉદ્યોગ ધંધાઓ વિકસ્યા નથી. દારૂ ગાળણ, ચામડું પકવવું અને ઘડિયાળ બનાવવા જેવા ઉદ્યોગો રાજ્યના દક્ષિણી ભાગમાં આવેલા મેલી અને નોરથાંગમાં વિકસ્યા છે. આ સિવાય સિક્કિમમાં નાના પ્રમાણમાં [[તાંબુ]], ડોલોમાઈટ, ટેલ્ક, ગ્રેફાઈટ, ક્વાર્ટઝાઈટ, કોલસો, [[સીસું]] અને [[જસત]]નો ખાણ ઉદ્યોગ પણ ચાલે છે. <ref>{{cite book | title = State level public enterprises in Sikkim: policy and planning | last = Mishra | first = R. K. | authorlink = | year = ૨૦૦૫ | publisher = Concept Publishing | location = | isbn = 81-8069-396-1 | page = 3 }}</ref> સિક્કિમમાં લઘુત્તમ ઉદ્યોગો હોવા છતાં ૨૦૦૦થી સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા ભારતની સૌથી વધુ ઝડપી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા રહી છે. ૨૦૦૭માં જ સિક્કિમનો જીડીપી ૧૩% જેટલો વધ્યો.<ref name=StatMin>[http://mospi.nic.in/6_gsdp_cur_9394ser.htm Indian Ministry of Statistics and Programme Implementation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231836/http://mospi.nic.in/6_gsdp_cur_9394ser.htm |date=2016-03-03 }}. Retrieved 24 September 2011.</ref> ૨૦૧૫ સુધીમાં સંપૂર્ણ ઓર્ગેનિક ખેતીમાં રૂપાંતરીત કરવાની સિક્કિમની યોજના છે. <ref>[http://www.thehindu.com/sci-tech/agriculture/article623309.ece "Sikkim to become a completely organic state by 2015"]. ''The Hindu''. 9 September 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-07/global-warming/28288790_1_organic-farming-organic-agriculture-organic-manure "Sikkim makes an organic shift"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119053930/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-07/global-warming/28288790_1_organic-farming-organic-agriculture-organic-manure |date=2012-01-19 }}. ''Times of India''. 7 May 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/07/stories/2010080753371900.htm "Sikkim ‘livelihood schools' to promote organic farming"]. ''Hindu Business Line''. 6 August 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/siliguri/story_14873566.jsp "Sikkim races on organic route"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709033203/http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/siliguri/story_14873566.jsp |date=2014-07-09 }}. ''Telegraph India''. 12 December 2011. Retrieved 29 November 2012.</ref> [[ચિત્ર:Terraced rice fields of Sikkim India.jpg|thumb|પગથિયાંના ખેતરમાં ડાંગરનો પાક]] હાલના વર્ષોમાં સિક્કિમ સરકારે પર્યટનનો પ્રચાર પ્રસાર કર્યો છે. આને પરિણામે મધ્ય ૧૯૯૧થી સિક્કિમની આવક ૧૪ ગણી વધી છે.<ref name="Dasgupta">{{cite journal | last = Dasgupta | first = Abhijit |date=May 2009 | title = Forever and ever and ever | journal = [[India Today]] | volume = 34 |issue=22 | page = 35 | id = RNI:28587/75 }}</ref> આ સિવાય સિક્કિમ સરકારે ઓનલાઈન અને કેસિનોની ગેમ્બલિંગને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. સિક્કિમનો પ્રથમ કેસિનો માર્ચ ૨૦૦૯માં શરૂ થયો હતો. <ref>{{cite news|url=https://www.inonlinebet.com/blog/indias-online-gambling-market-set-to-open-as-sikkim-leads-the-way/|first=Aj|last=Ca|date=2024-12-14|access-date=2024-12-14|title=Casinos in India|work=India Bet|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214133308/https://www.inonlinebet.com/blog/indias-online-gambling-market-set-to-open-as-sikkim-leads-the-way/|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમ સરકારની પ્લેવીન લોટરી ખૂબ સફળ રહી હતી. <ref>{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/oldStory/20688/ | first = Arundhati | last = Bakshi-Dighe | date = ૨૩ માર્ચ ૨૦૦૩ | access-date = ૨ જૂન ૨૦૦૯ | title = Online lottery: A jackpot for all | work = Indian Express }}</ref><ref name="Playwin">{{cite web | url = http://www.lotteryinsider.com/lottery/playwin.htm | title = Playwin lottery | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૦૬ | publisher = Interplay Multimedia Pty. Ltd | archive-date = 2011-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110827033220/http://www.lotteryinsider.com/lottery/playwin.htm | url-status = dead }}</ref> ઓક્ટોબર ૨૦૦૯માં સિક્કિમ સરકારે ત્રણ ઓનલાઈન સ્પોર્ટ્સ બેટીંગ લાઇસન્સને પરવાનગી આપવાની યોજનાની જાહેરાત કરી છે. <ref>{{cite news | url = http://www.indiabet.com/indian-betting/434413/indian-online-gambling-market-set-to-open-up | first = Roy | last = Sanjay | date = ૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૯ | access-date = ૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૯ | title = Indian online gambling market set to open up | work = India Bet | archive-date = 2011-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110310075428/http://www.indiabet.com/indian-betting/434413/indian-online-gambling-market-set-to-open-up | url-status = dead }}</ref> ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬થી નથુલા ઘાટ ફરી ખોલવામાં આવ્યો જેથી ભારત તિબેટ અને લ્હાસા સાથે સંપર્ક સ્થાપિત થયો. આ ઘટના સિક્કિમ માટે ખૂબ લાભદાયી મનાય છે. જોકે ભારત અને ચીન સરકારના બંધનોને કારણે આ વેપાર વિકસ્યો નથી. <ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1120509/jsp/siliguri/story_15467618.jsp#.UdgnGMu9KSM|title=Nathu-la trade gets wider|work=Telegraph India|date=૯ મે ૨૦૧૨|access-date=૬ જુલાઇ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109042058/http://www.telegraphindia.com/1120509/jsp/siliguri/story_15467618.jsp#.UdgnGMu9KSM|url-status=dead}}</ref> ==વાહનવ્યવહાર== ===હવાઈમાર્ગ=== [[File:Riverteesta.jpg|thumb|તીત્સા નદી એ રાજ્યનો મુખ્ય જળમાર્ગ છે.]] સિક્કિમના પર્વતીય ભૂસ્તરને લીધે અહીં એક પણ હવાઈ મથક કે રેલ્વે મથક નથી. ગંગટોકથી {{convert|30|km|abbr=on}} દૂર રાજ્યનું સૌથી પહેલું હવાઈ મથક - પાકયોંગ હવાઈ મથક બંધાઈ રહ્યું છે.<ref>[http://zeenews.india.com/news/north-east/sikkim-s-first-airport-to-be-ready-by-2014_876027.html Sikkim's first airport to be ready by 2014] Zee News</ref> આનું બાંધકામ ભારતીય વિમાન પત્તન પ્રાધિકરણ (એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈંડિયા) દ્વારા ૨૦૦ એકર ભૂમિ પર થઈ રહ્યું છે. ૪૭૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું આ ભારતના સૌથી ઊંચા પાંચ હવાઈ મથકમાંનું એક બનશે. <ref>[http://www.punjlloydgroup.com/landmark-projects-gallery/sikkims-greenfield-airport Sikkim's Greenfield Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619033342/http://www.punjlloydgroup.com/landmark-projects-gallery/sikkims-greenfield-airport |date=2014-06-19 }} Punj Lloyd Group</ref><ref>[http://www.issmge.org/capg/files/Maccaferri-New_Airport_Sikkim.pdf Sikkim's New Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514065851/http://www.issmge.org/capg/files/Maccaferri-New_Airport_Sikkim.pdf |date=2014-05-14 }} Maccaferri Environmental Solutions Pvt. Ltd., India</ref> આ હવાઈ મથક ATR વિમાનોને ઉતારવા સક્ષમ હશે. .<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1090302/jsp/siliguri/story_10609938.jsp | title = Patel word on speedy airport completion—Sikkim hopes for spurt in tourist inflow | work = The Telegraph | location = Kolkata | date = ૨ માર્ચ ૨૦૦૯ | access-date = ૧૪ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2011-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110526142739/http://www.telegraphindia.com/1090302/jsp/siliguri/story_10609938.jsp | url-status = dead }}</ref> હાલમાં સિક્કિમથી સૌથી નજીકનું હવાઈ મથક [[પશ્ચિમ બંગાળ]]ના સિલિગુડીમાં આવેલું બાગડોગરા હવાઈ મથક છે. આ હવાઈ મથક ગંગટોકથી ૧૨૪ કિમી દૂર છે. આ બંને સ્થળો બસ સેવા દ્વારા જોડાયેલા છે.<ref>[http://sikkimtourism.gov.in/Webforms/General/Transport.aspx How to reach Sikkim] Government of Sikkim</ref> સિક્કિમ અને બાગડોગરાને જોડતી રોજિંદી હેલિકોપ્ટર સેવા ઉપલબ્ધ છે. આ સેવા સિક્કિમ હેલિકોપ્ટર સર્વિસ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. હેલિકોપ્ટાનો આ પ્રવાસ અડધા કલાકનો છે અને તે ૪ પ્રવાસીઓને લઈ જઈ શકે છે. <ref name="Thirty years">{{cite web | url = http://sikkimipr.org/IPR/statehood/statehood_nutshell.htm | title = 30 Years of Statehood In a Nutshell | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૪ નવેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20060714083055/http://sikkimipr.org/IPR/statehood/statehood_nutshell.htm | archive-date = 2006-07-14 | url-status = dead }}</ref> ગંગટોક હેલીપેડ એ રાજયનું એકમાત્ર હેલીપેડ છે. ===રસ્તા=== [[ચિત્ર:Temi Tea Garden Sikkim India October 2013.jpg|thumb|left|સિક્કિમનો વાહનવ્યવહાર મુખ્યરૂપે ટેકરીઓમાંથી પસાર થતાં સર્પાકાર રસ્તાઓ દ્વારા થાય છે. ઉપર ટેમી ટી ગાર્ડનની બાજુમાંથી પસાર થતો રસ્તો.]] ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ 31 અને 31A સિલિગુડી અને ગંગટોકને જોડે છે.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1060916/asp/siliguri/story_6752322.asp | title = Hill traffic slides to standstill | date = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬ | access-date = ૧૪ જુન ૨૦૦૯ | publisher = The Telegraph (Kolkata) | archive-date = 2011-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110526021922/http://www.telegraphindia.com/1060916/asp/siliguri/story_6752322.asp | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમ નેશનલ ટ્રાન્સપોર્ટ રાજ્યમાં બસ અને ટ્રક સર્વિસ ચલાવે છે. ખાનગી બસ, પ્રવાસી ટેક્સીઓ અને જીપ આખા સિક્કિમ તેમજ સિલિગુડી સુધી ઉપલબ્ધ છે. મેલીથી છૂટી પડતી એક શાખા રાજ્યના પશ્ચિમી ભાગને જોડે છે. સિક્કિમના દક્ષિણી અને પશ્ચિમી ક્ષેત્રો દાર્જીલિંગ અને કાલિમ્પોગ જેવા ગિરિમથકો સાથે પણ જોડાયેલા છે.{{sfn|Choudhury|2006|pp=84–87}} રાજય નથુલા ઘાટ થકી તિબેટ સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== સિક્કિમમાં રેલ્વે સેવાનો અભાવ છે. સિક્કિમથી સૌથી નજીકનું રેલ્વે સ્ટેશન સિલિગુડી કે ન્યુ જલપાઈગુડી છે. <ref>{{cite web|url=http://travel.mapsofindia.com/travel-sikkim/how-to-reach.html|title=How to Reach Sikkim|publisher=Maps of India|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2009-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414194441/http://travel.mapsofindia.com/travel-sikkim/how-to-reach.html|url-status=dead}}</ref> હવે સિક્કિમના રાંગપો અને પશ્ચિમ બંગાળના સીમાવર્તી શહેર સેવોકને જોડતી પરિયોજના શરૂ થઈ છે. <ref>[http://www.constructionupdate.com/News.aspx?nId=WIcIBZdMByhLAS9Iyls+Og== "Finally, Sevoke-Rangpo railway link on track"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528224619/http://www.constructionupdate.com/News.aspx?nId=WIcIBZdMByhLAS9Iyls+Og== |date=2013-05-28 }}. ConstructionUpdate.com. November 2009. Retrieved 12 November 2012.</ref> પાંચ સ્ટૅશન ધરાવતી આ રેલ્વે પહેલા ૨૦૧૫ સુધીમાં પૂરી થવાની હતી. આ રેલ્વે સેવા સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા અને ભારતીય સેનાને ઉપયોગી સાબિત થશે.<ref>{{cite web | url = http://www.railway-technology.com/projects/northbengalsikkimrai/ | title = North Bengal-Sikkim Railway Link | publisher = Railway Technology | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧}}</ref><ref>[http://www.thehindubusinessline.com/2010/01/25/stories/2010012551081500.htm "Inspection survey for Sikkim rail link"]. ''The Hindu''. ૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦. Retrieved ૨૭ જુન ૨૦૧૩.</ref> જોકે આનું બાંધકામ મોડું પડ્યું છે. <ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board|title=Train to Sikkim poses jumbo threat|work=Times of India|date=૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|access-date=૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502133052/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502133052/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board |date=2013-05-02 }}</ref> આ સાથે રેલ્વે મંત્રાલયે [[મિરિક]] અને રાનીપુલને જોડતી રેલ્વેનો પણ પ્રસ્તાવ આપ્યો છે.<ref name="Gurung2010-12-09">{{cite news | last = Gurung | first = Bijoy | date = ૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦ | title = Sikkim tour dreams ride on rail plan | newspaper = Telegraph India | url = http://www.telegraphindia.com/1101209/jsp/siliguri/story_13276370.jsp | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧ | archive-date = 2010-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101212221349/http://www.telegraphindia.com/1101209/jsp/siliguri/story_13276370.jsp | url-status = dead }}</ref> ==માળાખાગત સુવિધા== [[ચિત્ર:Namgyal Research Institute of Tibetology.jpg|thumb|તિબેટોલોજી સંગ્રહાલય અને સંશોધન કેન્દ્ર]] સિક્કિમના મોટા ભાગના રસ્તાની દેખરેખ બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન દ્વારા કરવામાં આવે છે. બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન એ ભારતીય સેનાની એક શાખા છે. બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશનની સત્તા હેઠળ ન આવતા હોય એવા {{convert|1857|km|mi}} જેટલા રસ્તા રાજ્ય સરકારની દેખરેખ હેઠળ આવે છે. દક્ષિણ સિક્કિમના રસ્તાઓ અને રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ - NH31A એ રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાંથી પસાર થાય છે. અહીં ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ ઓછી ઘટતી હોવાથી અહીંના રસ્તાઓ સારી સ્થિતિમાં છે.<ref name="Stats" /> સિક્કિમમાં મોટાભાગની વિદ્યુત શક્તિ ૧૯ જેટલા જળવિદ્યુત કેન્દ્રોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.<ref name="Dasgupta" /> તે સિવાય નેશનલ થર્મલ પાવર કોર્પોરેશન અને પાવરગ્રીડ કોર્પોરેશન પાસેથી પણ વિદ્યુત ઊર્જા મેળવવામાં આવે છે. {{sfn|Choudhury|2006|p=91}} ૨૦૦૬ સુધીમાં સિક્કિમે ૧૦૦% ગ્રામીણ વીજળીકરણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. {{sfn|Choudhury|2006|p=88}} જો કે અહીં વોલ્ટેજ ઘણાં જ અસ્થિર હોય છે અને વોલ્ટેજ સ્ટેબીલાઈઝરની જરૂર રહે છે. સિક્કિમનો વીજળી વપરાશ ૧૮૨ કિલોવૉટ/કલાક જેટલો છે. રાજ્ય સરકારે રસોઈ માટે બાયોગેસ અને સૌર ઊર્જાના વ્યાપક ઉપયોગ પર ભાર મૂક્યો છે પણ તેને ઘણો નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો છે અને તેનો ઉપયોગ પ્રકાશ મેળવવા પૂરતો જ થાય છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=87}} ૨૦૦૫ સુધીમાં સિક્કિમમાં ૭૩.૨ ટકા ઘરો સલામત પીવાનું પાણી મેળવી શકતા હતા,<ref name="Stats" /> અહીં મોટી સંખ્યામાં આવેલા ઝરણા દ્વારા લોકો પાણી પુરવઠો પ્રાપ્ત કરે છે. ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮ના દિવસે સિક્કિમ ૧૦૦% શૌચાલય વ્યવસ્થા ધરાવતું ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું, અને ખુલ્લામાં શૌચ નિકાસથી મુક્ત થયું હતું અને "નિર્મળ રાજ્ય"નો દરજ્જો પ્રપ્ત કર્યો હતો.<ref>[http://infochangeindia.org/environment/news/sikkim-becomes-first-state-to-achieve-100-sanitation.html "Sikkim becomes first state to achieve 100 per cent sanitation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223051352/http://infochangeindia.org/environment/news/sikkim-becomes-first-state-to-achieve-100-sanitation.html |date=2011-12-23 }}. Infochange India. 9 December 2008. Retrieved 24 June 2012.</ref><ref>[http://indiasanitationportal.org/463 "NIRMAL GRAM PURASKAR 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414050755/http://www.indiasanitationportal.org/463 |date=2012-04-14 }}. India Sanitation Portal. 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> ==વસતી== [[ચિત્ર:Sikkim 1.jpg|thumb|right|200 px| ૨૦૦૪માં ગંગટોકમાં સિક્કિમી મહિલા તેના બાળક સાથે.]] {{India census population | title = વસતી વિકાસ ઇતિહાસ | state = | 1951 = 138000 | 1961 = 162000 | 1971 = 210000 | 1981 = 316000 | 1991 = 406000 | 2001 = 541000 | 2011 = 610577 | estimate = | estyear = | estref = | footnote = સ્રોત: ભારતની વસતી ગણતરી<ref name=Cens2011Up/><ref name="Census Population">{{cite web | url = http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf | title = Census Population | work = Census of India | publisher = Ministry of Finance India | access-date = ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮ | format = PDF | archive-date = 2008-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf | url-status = dead }}</ref> }} સિક્કિમ એ ભારતની સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતું રાજ્ય છે. ૨૦૧૧ની વસતી ગણતરી અનુસાર સિક્કિમની વસતી ૬૧૦,૫૭૭ હતી. <ref name=Cens2011Up>{{cite web | title = 2011 Census reference tables&nbsp;– total population | url = http://www.census2011.co.in/census/state/sikkim.html | year=૨૦૧૧| access-date = ૧૬ જુલાઈ ૨૦૧૩ | publisher = Government of India }}</ref> સિક્કિમમાં વસતીનું ઘનત્વ સૌથી ઓછું છે. (૮૬ વ્યક્તિઓ પ્રતિ ચો. કિમી.) જોકે અહીં વસતી વધારાનો દર વધુ છે જે ૨૦૦૧ અને ૨૦૧૧ વચ્ચે લગભગ ૧૨.૩૬% જેટલો હતો. અહીં જાતિ ગુણોત્તર પ્રતિ ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૮૮૯ સ્ત્રીઓ જેટલો છે. જેમાં કુલ ૩,૨૧,૬૬૧ સ્ત્રીઓ અને ૨,૮૬,૦૨૭ પુરુષો છે. મુખ્યત્વે ગ્રામીણ એવા રાજ્યમાં ગંગટોક એ સૌથી વધુ શહેરીકરણ પામેલું ક્ષેત્ર છે. ૨૦૦૫માં આ રાજ્યની શહેરી વસ્તી કુલ વસ્તીના ૧૧.૦૬% જેટલી હતી.<ref name="Stats" /> ૨૦૧૧માં સિક્કિમની માથાદીઠ આવક ૮૧,૧૫૯ હતી.<ref>{{cite web|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Statewise%20GSDP%20PCI%20and%20G.R.pdf|title=State-wise: Population, GSDP, Per Capita Income and Growth Rate|publisher=Punjab State Planning Board|format=PDF|year=૨૦૧૨|access-date= ૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩}}</ref> ===અનુવાંશિકતા=== સદીઓથી થતા નેપાળી લોકોના સ્થળાંતરને કારણે સિક્કિમના મોટા ભાગના લોકો નેપાળી મૂળના છે. {{cn|date=June 2014}} ભૂતિયા અને લેપ્ચા લોકોને સિક્કિમના મૂળ રહેવાસી માનવામાં આવે છે. ભૂતિયા લોકો સિક્કિમમાં તિબેટના ખામ જિલ્લામાંથી ૪થી શતાબ્દીમાં આવ્યા હતા. લેપ્ચા લોકો દૂર પૂર્વમાંથી આવ્યા હતા. તિબેટી મૂળના લોકો સિક્કિમના પૂર્વી અને ઉત્તરી ભાગોમાં રહે છે સ્થળાંતરીત વસ્તી બિહારી, બંગાળી અને મારવાડી લોકોની છે જેઓ દક્ષિણી સિક્કિમમાં રહે છે.<ref>{{cite book | title = Peoples of South Asia | url = https://archive.org/details/peoplesofsouthas0000malo | last = Clarence | first = Maloney | year = ૧૯૭૪ | publisher = Holt, Rinehart and Winston | location = | isbn = 0-03-084969-1 | page = [https://archive.org/details/peoplesofsouthas0000malo/page/n434 409] }}</ref> ===ધર્મ=== {{bar box |title=સિક્કિમમાં ધર્મ (૨૦૦૧)<ref name="census2001">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title = Census of India – Socio-cultural aspects | work = | publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs | date = ૨૦૦૧ | url = http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx | doi = | access-date = ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૧૩}} </ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=% |float=right |bars= {{bar percent|[[હિંદુ]]|#FF6600|60.9}} {{bar percent|[[બૌદ્ધ]]|Green|28.1}} {{bar percent|[[ખ્રિસ્તી]]|#9955BB|6.6}} {{bar percent|[[મુસલમાન|ઈસ્લામ]]|Red|1.0}} {{bar percent|અન્ય|#808080|3.4}} }} {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = રૂમટેક બૌદ્ધ મઠ(ઉપર) એ સિક્કિમનો સૌથી જાણીતો બૌદ્ધ મઠ છે. રાજ્યમાં ઘણાં બૌદ્ધ અને હિંદુ મંદિરો છે. | image1 = Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg | image2 = }} સિક્કિમમાં નેપાળી લોકોના આગમન પછી હિંદુ ધર્મ એ સિક્કિમનો બહુસાંખ્યક ધર્મ રહ્યો છે. કુલ વસ્તીના ૬૦.૯૩% લોકો આ ધર્મ પાળે છે. બૌદ્ધ ધર્મ એ સિક્કિમનો બીજો સૌથી બહુસંખ્યક ધર્મ છે. ૨૮.૧૦% લોકો આ ધર્મ પાળે છે. સિક્કિમમાં ૭૫ બૌદ્ધ મઠો આવેલા છે તેમાંથી સૌથી જૂનો ૧૭૦૦ના સૈકામાં સ્થપાયો છે.{{sfn|Bareh|2001|p=9}} સિક્કિમના ખ્રિસ્તીઓ મૂળે લેપ્ચ લોકો છે જેમને બ્રિટિશ મિશનરીઓએ વટલાવ્યા હતા. વસતીનો ૬.૬૦% ભાગ ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળે છે. અન્ય અલ્પ સંખ્યકોમાં બિહારી મુસલમાનો અને જૈન લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમની વસતી લગભગ ૧% જેટલી છે.<ref>{{cite book | title =People of India: Sikkim | last = Singh | first = Kumar Suresh | year = ૧૯૯૨ | publisher = Anthropological Survey of India | location = | isbn = 81-7046-120-0 | page = 39 }}</ref> વસતીનો સિવાયનો ભાગ સિક્કિમના સ્થાનિક લોકોનો છે તેઓ પારંપારિક ધર્મ પાળે છે. ૧૯૭૦માં સિક્કિમના ભારત સાથેના વિલિનીકરણ સમયે લેપ્ચા અને નેપાળી લોકોમાં તણાવ વધી ગયો હતો, તે સિવાય ભારતના અન્ય રાજ્યોની જેમ કોઈ મોટા સ્થાનીય રમખાણો અહીં થયા નથી.<ref>{{cite book | title = State government and politics: Sikkim | last = Nirmalananda Sengupta | first = | authorlink = | year = ૧૯૮૫ | publisher = Stosius/Advent Books | location = | isbn = 0-86590-694-7 | page = 140 }}</ref><ref>[http://censusindia.gov.in/Census_And_You/religion.aspx "Census and You – Religion"]. Census India. Retrieved 20 October 2012.</ref> લેપ્ચા લોકોનો પારંપારિક ધર્મ મુમ તરીકે ઓળખાય છે. આ ધર્મ સર્વાત્મવાદમાં માને છે. <ref name=Plaisier>{{cite book|title=Languages of the Greater Himalayan Region. A Grammar of Lepcha |volume=5 |series=Languages of the Greater Himalayan region |first=Heleen |last=Plaisier |publisher=Brill |year=૨૦૦૭ |isbn=9004155252 |pages=4, 15 (photo) |url=http://books.google.com/books?id=DpCXEc_9RWcC&pg=PA15}}</ref> ===ભાષાઓ=== સિક્કિમમાં પ્રમુખ સ્વરૂપે નેપાળી ભાષા બોલાય છે. અમુક ક્ષેત્રોમાં સિક્કિમી અને લેપ્ચા ભાષા પણ બોલાય છે. ભારતીય અંગ્રેજી અને હિંદી ભાષા પણ સમગ્ર સિક્કિમમાં લોકો સમજે છે. અન્ય ભાષાઓ જેમ કે ડ્ઝોંગા, ગ્રોમા, ગુરુંગ, લિંબુ, મગર, માઝી, મઝવાર, નેવારી, રાઈ, શેરપા, સુનવાર, તમાંગ, થુલુંગ, તિબેટી નએ યંકા જેવી ભાષાઓ પણ અહીં બોલાય છે.{{sfn|Bareh|2001|p=10}} ==સંસ્કૃતિ== [[File:Gumpa.jpg|thumb| લાચુંગમાં લોસાર નામના બૌદ્ધ તહેવાર દરમ્યાન કરવામાં આવતું "ગુમ્પા નૃત્ય" ]] સિક્કિમમાં બહુ સંખ્યક લોકો [[દિવાળી]] અને [[દશેરા]] જેવા તહેવાર ઉજવે છે. પારંપારિક સ્થાનીય તહેવારો જેમકે માઘે સંક્રાંતી અને ભીમસેન પૂજા પણ અહીં પ્રખ્યાત છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=35}} લોસાર, લુસોન્ગ, સાગા દવા, લ્હાબાબ દ્યુચેન, દ્રુપ્કા તેશી અને ભુમચુ જેવા બૌદ્ધ તહેવારો સિક્કિમમાં ઉજવાય છે. લોસાર(તિબેટી નૂતન વર્ષ) નામના તહેવાર દરમ્યાન શાળાઓ અને કાર્યાલયો એક અઠવાડીયાની રજા રાખે છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=34}} સિક્કિમના મુસલમાનો ઈદ-ઉલ-ફિત્ર અને મહોરમ જેવા તહેવારો મનાવે છે.<ref>{{cite book | title = Bulletin of Tibetology |author=Sikkim Research Institute of Tibetology | year = ૧૯૯૫ | publisher = Namgyal Institute of Tibetology | location = | isbn = | page = 79 }}</ref> ઑફ સિઝનના સમયે પ્રવાસીઓને આકર્ષવા અહીં નાતાલ ઉજવવાને પ્રોત્સાહન અપાય છે. <ref name="Culture">{{cite web | url = http://sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm | title = Culture and Festivals of Sikkim | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20060714040958/http://sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm | archive-date = 2006-07-14 | url-status = dead }}</ref> પશ્ચિમિ રૉક સંગીત અને ભારતીય પૉપ સંગીતનો ઘણો મોટો વર્ગ સિક્કિમમાં છે. નેપાળી રૉક સંગીત અને લેપ્ચા સંગીત પણ પ્રસિદ્ધ છે.{{sfn|Bareh|2001|p=286}} ફૂટબોલ અને ક્રિકેટ સિક્કિમની લોકપ્રિય રમતો છે. પ્રવાસનના ભાગ તરીકે હેન્ડ ગ્લાઈડિંગ અને રીવર રાફ્ટીંગ પણ લોકપ્રિય બન્યા છે.<ref>{{cite book | title = Sikkim: Society, Polity, Economy, Environment | last = Lama | first = Mahendra P. | year = ૧૯૯૪ | publisher = Indus Publishing | location = | isbn = 81-7387-013-6 | page = 128 }}</ref> ===ખાન-પાન=== સિક્કિમમાં સામાન્ય રીતે નૂડલ્સ આધારીત વાનગીઓ જેમકેે ઠુપ્કા, ચાઉમીન, થાન્થુક,ગ્યાથુક અને વોન્ટોન પ્રચલિત છે. મોમો નામનું તાજું ફરસાણ અહીં લોકપ્રિય છે. આ એક પ્રકારની ભરેલી વાનગી છે જેમાં શાકભાજી, સ્થાનીય ભેંસનું માંસ કે પોર્ક (ડુક્કરનું માંસ) ભરાય છે અને તેને સૂપ સાથે પીરસવામાં આવે છે.<ref name="tele030902">{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp | title = Sleepy capital comes alive to beats of GenX | last = Shangderpa | first = Pema Leyda | work = The Telegraph | date = ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૨ | access-date = ૭ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2008-05-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080510102545/http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમમાં બીયર, રમ, વ્હીસ્કી અને બ્રાંડી છૂટથી પીવાય છે,<ref>{{cite book | title = Surajkund, the Sikkim story | chapter = Sikkimese cuisine| last=Shrivastava | first = Alok K. | year = ૨૦૦૨ | publisher = South Asia Foundation | location = New Delhi | isbn = 81-88287-01-6 | page = 49 }}</ref> તે સિવાય અહીં બાજરામાંથી બનતો ટોંગબા નામનો સ્થાનીય દારૂ પણ લોકપ્રિય છે. દારૂના પ્રતિ વ્યક્તિ સેવનમાં પંજાબ અને હરિયાણા પછી સિક્કિમ ત્રીજા ક્રમાંકે આવે છે.<ref>{{cite news | first = Rema | last = Nagarajan | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2231571.cms | title = India gets its high from whisky | date = ૨૫ જુલાઇ ૨૦૦૭ | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | work = Times of India }}</ref> ==સમાચાર માધ્યમો== [[File:Dodrulchortenstupa.jpg|thumb|upright|દ્રો-દુલ ચોર્ટન સ્તૂપ, ગંગટોક]] દક્ષિણ સિક્કિમમાં અંગ્રેજી, હિંદી અને નેપાળી વર્તમાન પત્રો મળે છે. નેપાળી અને અંગ્રેજી વર્તમાનપત્રો સિક્કિમમાં સ્થાનીય રીતે પ્રસિદ્ધ થાય છે. હિંદી અને અંગ્રેજી વર્તમાન પત્રો સિલીગુડીમાંથી આવે છે. "જમારો પ્રજાશક્તિ" (નેપાળી વર્તમાન પત્ર), હિમાલયન મિરર, સિક્કિમ એક્સપ્રેસ સિક્કિમ નાઉ (અંગ્રેજી વર્તમાનપત્ર) સમય દૈનિક તથા કાંચનજંઘા ટાઇમ્સ અને પ્રજ્ઞા ખબર (નેપાળી સાપ્તાહિક) અને હીમાલીબેલા એ સિક્કિમના જાણીતા પ્રકાશનો છે. <ref name="newspapers-list">{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/IPR/news_jounalists/news_papers_and_journalists.htm | title = Newspapers and Journalists in Sikkim | publisher = IT Department, Government of Sikkim | access-date = ૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-url = https://web.archive.org/web/20080121045116/http://www.sikkimipr.org/IPR/news_jounalists/news_papers_and_journalists.htm | archive-date = 2008-01-21 | url-status = dead }}</ref> આ સિવાય રાષ્ટ્રીય છાપા જેમ કે ધ સ્ટેટ્સ મેન, ધ ટેલિગ્રાફ, ધ હિંદુ, ધ ટાઈમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા, હિમાલય દર્પણની સ્થાનીય આવૃત્તિઓ પણ અહીં આવે છે. સિક્કિમ હેરાલ્ડ એ અહીંની રાજ્ય સરકારનું સાપ્તાહિક છે. હિમગિરી એ નેપાળી અને અંગ્રેજીમાં હાલખબર એ ઓનલાઈન વર્તમાનપત્રો છે. આ સિવાય તિસ્તારંગીત, અવ્યક્ત, બિલોકન, જર્નલ ઑફ હીલ રીસર્ચ, ખબેર કાગઝ અને સિક્કિમ સાયંસ સોસાયટી ન્યૂઝ લેટર એ અન્ય પ્રકાશનો છે.<ref name="autogenerated1">{{cite web | url = https://rni.nic.in/search_place.asp | title = Publication Place Wise-Registration | publisher = Registrar of Newspapers for India | access-date = ૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619090128/https://rni.nic.in/search_place.asp | url-status = dead }} If one types ''Sikkim'' in the input box and submits, the list is displayed.</ref> સિક્કિમના શહેરોમાં ઇન્ટરનેટ કૅફે જોવા મળે છે. જોકે, બ્રોડબેન્ડ સુવિધા વધુ પ્રચલિત નથી. મોટા ભાગના ક્ષેત્રોમાં ડીશ એન્ટેના દ્વારા સેટેલાઈટ ટેલિવિઝન માણી શકાય છે. ભારતમાં અન્ય ક્ષેત્રોમાં બતાવાતી ચેનલો અહીં પણ જોઈ શકાય છે. વધારામાં અહીં નેપાળી ભાષાની ચેનલો પણ જોવાય છે. ડીશ ટીવી, દૂરદર્શન અને નાયુમા એ મુખ્ય સેવા પૂરી પાડનાર કંપનીઓ છે. ==શિક્ષણ== સિક્કિમમાં પ્રૌઢ સાક્ષરતાનો દર ૬૯.૬૮% છે. જેમાં ૭૬.૭૩% પુરુષો અને ૬૧.૪૬% સ્ત્રીઓ સાક્ષર છે. સિક્કિમમાં ૧૧૫૭ શાળાઓ છે જેમાં ૭૬૫ રાજ્ય સંચાલિત, ૭ કેન્દ્ર સંચાલિત અને ૩૮૫ ખાનગી શાળાઓ છે. <ref>{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/images/herald/Jan%2026.pdf | title = In the process of Constitutional democracy, Sikkim has not lagged behind-Governor | date = ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦ | author = Balmiki Prasad Singh Governor of Sikkim | access-date = ૧૧ માર્ચ ૨૦૧૦ | archive-date = 2012-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120304065745/http://www.sikkimipr.org/images/herald/Jan%2026.pdf | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમમાં ૧૨ કૉલેજો આવેલી છે. સિક્કિમ મણીપાલ વિદ્યાપીઠ એ સિક્કિમની સૌથી મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થા છે જે અભિયાંત્રિકી(એન્જિનિયરીંગ), વૈદકીય અને વ્યવસ્થાપન (મેનેજમેન્ટ) જેવા ક્ષેત્રોમાં શૈક્ષણિક સેવા આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.smude.edu.in | title = Distance Education | publisher=Sikkim Manipal University|date = ૨૬ જુન ૨૦૧૦ | author = Sailesh | access-date = ૨૬ જુન ૨૦૧૦}}</ref> રાજ્ય સરકાર સંચાલિત બે પોલીટૅક્નીક શાળાઓ છે જે વિવિધ એન્જિનિયરીંગમાં પદવી (ડિપ્લોમા) પ્રદાન કરે છે. આ પોલીટેક્નીક છે એડવાન્સસ ટેકનિકલ ટ્રેઈનિંગ ઇન્સ્ટીટ્યુટ (ATTC) અને બીજી છે સેંટર ફોર કોમ્પ્યુટર ઍન્ડ કોમ્યુનિકેશન્સ ટેકનોલોજી (CCCT). (ATTC) એ બારદંગ, સિંગતમમાં આવેલી છે જ્યારે CCCT ચીસોપાની, નામ્ચીમાં આવેલી છે. ૨૦૦૮માં યાંગાંગમાં સિક્કિમ વિશ્વવિદ્યાપીઠ શરૂ કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1080204/jsp/siliguri/story_8858265.jsp | title = Do-it-yourself mantra for varsity | last = Chettri | first = Vivek | date = ૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૮ | work = The Telegraph | access-date = ૧૫ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2008-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012112302/http://www.telegraphindia.com/1080204/jsp/siliguri/story_8858265.jsp | url-status = dead }}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Sikkim|સિક્કિમ}} * {{Official website|http://www.sikkim.gov.in/|Official website of the Government of Sikkim}} * {{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/ | title = Details of the census | archive-url = https://web.archive.org/web/20060619194905/http://www.censusindia.net/profiles/sik.html | archive-date = 2006-06-19 | access-date = 2014-07-05 | url-status = live }} * [http://sikkim.nic.in/sws/glim_mon.htm "Buddhist Monasteries of Sikkim"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828072311/http://sikkim.nic.in/sws/glim_mon.htm |date=2010-08-28 }}. Sikkim.nic.in. {{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = સિક્કિમ |ઉત્તર = [[તિબેટ]], [[ચીન]] |ઈશાન = તિબેટ |પૂર્વ = {{flag|ભૂતાન}} |અગ્નિ = {{flag|ભૂતાન}} |દક્ષિણ = [[પશ્ચિમ બંગાળ]] |નૈઋત્ય =[[બિહાર]], પશ્ચિમ બંગાળ |પશ્ચિમ = {{flag|નેપાળ}} |વાયવ્ય = {{flag|નેપાળ}} }} {{ભારત}} [[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] [[શ્રેણી:ઉમદા લેખ]] 5e0tj4motgzidaf172l6upo5pwafxf7 0 3518 905356 904093 2026-09-16T18:13:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905356 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader |name= સ્વામી વિવેકાનંદ |image= Swami Vivekananda-1893-09-signed.jpg |caption= શિકાગોમાં સ્વામી વિવેકાનંદ, ૧૮૯3 |birth_date= {{birth date|1863|1|12|df=y}} |birth_place= [[કલકત્તા]], [[પશ્ચિમ બંગાળ|બંગાળ]], [[ભારત]] |birth_name= નરેન્દ્ર દત્ત |death_date= {{death date and age|1902|7|4|1863|1|12|df=y}} |death_place= બેલૂર મઠ, કલકત્તા |guru= [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ]] |philosophy= [[અદ્વૈત વેદાંત]] |honors= |quote = "ઉઠો, જાગો અને ધ્યેય પ્રાપ્તિ સુધી મંડ્યા રહો."<ref>''Aspects of the Vedanta'', p.150</ref> |signature = Swami-Vivekanda-Signature-transparent.png |footnotes= }} '''સ્વામી વિવેકાનંદ''' ([[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]: স্বামী বিবেকানন্দ, ''શામી બિબેકાનંદો'') ([[જાન્યુઆરી ૧૨|૧૨ જાન્યુઆરી]], ૧૮૬૩–[[જુલાઇ ૪|૪ જુલાઇ]], ૧૯૦૨), જન્મે '''નરેન્દ્રનાથ દત્ત''' <ref name="Jestice"> {{cite book | last = Jestice | first = Phyllis G. | title = Holy People of the World | publisher = ABC-CLIO | year = ૨૦૦૪ | pages = ૮૯૯ }} </ref> ૧૯મી સદીના ગુઢવાદી સંત [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ]]ના પરમ શિષ્ય અને [[રામકૃષ્ણ મિશન]]ના સ્થાપક છે.<ref name="Feuerstein"> {{cite book | last = Georg | first = Feuerstein | authorlink = Georg Feuerstein | coauthors = | title = The Yoga Tradition | publisher = Motilal Banarsidass | year = ૨૦૦૨ | location = | page = ૬૦૦ }} </ref> તેમને [[યુરોપ]] અને [[અમેરિકા]]માં વેદાંત અને [[યોગ]]ના જન્મદાતા ગણવામાં આવે છે<ref name="Feuerstein"/> અને તેમને પરસ્પરની આસ્થા ઉભી કરવાનો તથા ૧૯મી સદીના અંતે [[હિન્દુ ધર્મ]]ને વિશ્વકક્ષાએ માન્યતા અપાવવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે. આધુનિક ભારતમાં [[હિન્દુ ધર્મ]]ના પુનરોદ્ધારમાં<ref name="clarke"> {{cite book | last = Clarke | first = Peter Bernard | title = New Religions in Global Perspective | url = https://archive.org/details/newreligionsingl0000clar | publisher = Routledge | year = ૨૦૦૬ | page = ૨૦૯ }} </ref> વિવેકાનંદને મુખ્ય પરિબળ સમા ગણવામાં આવે છે.<ref name="prl"> {{cite book | last = Von Dehsen | first = Christian D. | authorlink = | coauthors = | title = Philosophers and Religious Leaders | publisher = Greenwood Publishing Group | year = ૧૯૯૯ | page = ૧૯૧ }} </ref> તેઓ "અમેરિકાના ભાઈઓ તથા બહેનો" સંબોધન સાથેના તેમના પ્રવચનથી વધુ જાણીતા બન્યા છે<ref> {{Citation | last = Vivekananda | first = Swami | author-link = Swami Vivekananda | title = Response to Welcome | place = Parliament of Religions, Chicago | year = ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૩ | url = http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_1/Addresses_at_The_Parliament_of_Religions/Response_to_Welcome }} </ref><ref> {{cite book | author = Harshvardhan Dutt | title = Immortal Speeches | page = ૧૨૧ | year = ૨૦૦૫ }} </ref> તે ભાષણ દ્વારા તેમણે શિકાગો ખાતે વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં સન ૧૮૯૩માં હિન્દુ ધર્મનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યુ હતું.<ref name="Jestice"/> સ્વામી વિવેકાનંદનો જન્મ સન ૧૮૬૩માં કલકત્તા ખાતે ભદ્ર કાયસ્થ પરીવારમાં થયો હતો. તેમની વિચારસરણી પર તેમના માતાપિતાની ગાઢ અસર હતી - પિતાના બૌધ્ધિક દિમાગની અને માતાના ધાર્મિક સ્વભાવની. બાળપણથી જ તેમનામાં આધ્યામિકતા તથા ઇશ્વર સાક્ષાત્કાર માટે લગાવ દેખાતો હતો. ઇશ્વરનો સાક્ષાત્કાર કરાવી શકે તેવા વ્યક્તિની શોધમાં તેઓ રામકૃષ્ણને મળ્યા અને તેમના શિષ્ય બની ગયા. રામકૃષ્ણએ તેમને એક ગુરૂ તરીકે [[અદ્વૈત વેદાંત]] અને બધા જ ધર્મો સાચા છે તથા માનવ સેવા એજ સાચી પ્રભુસેવા છે તેવુ શીખવ્યું હતું. ગુરૂના અવસાન બાદ પરિવ્રાજક બની તેમણે સમગ્ર ભારત ખંડમાં પરિભ્રમણ કર્યુ અને ભારતની સ્થિતિનો તાગ મેળવ્યો. તેઓ પાછળથી શિકાગો ગયા અને સન ૧૮૯૩ની વિશ્વધર્મ પરિષદમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યુ હતું. પ્રખર વક્તા વિવેકાનંદને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અમુક મંચોએ યુનિવર્સિટીઓ અને ક્લબોમાં વક્તવ્ય આપવા નિમંત્રણ આપ્યું હતું. તેમણે કેટલાક જાહેર અને ખાનગી ભાષણોમાં કર્યા, અમેરિકા, ઇંગ્લેંડ અને યુરોપના અન્ય કેટલાક દેશોમાં વેદાંત, [[યોગ]] અને [[હિન્દુ ધર્મ]]નો પ્રચાર કર્યો હતો. તેમણે અમેરિકા તથા ઇંગ્લેંડમાં વેદાંત સોસાયટીઓની પણ સ્થાપના કરી હતી. પછીથી તેઓ ભારત પરત આવ્યા હતા તથા સન ૧૮૯૭માં તેમણે રામકૃષ્ણ મઠ તથા મિશન - એક સમાજસેવી તથા આધ્યાત્મિક સંસ્થાની સ્થાપના કરી. સ્વામી વિવેકાનંદને ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રનિર્માતાઓ પૈકીના એક ગણવામાં આવે છે. [[મહાત્મા ગાંધી]], [[જવાહરલાલ નેહરુ]], [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]], અરવિંદ ઘોષ, રાધાકૃષ્ણન જેવા અન્ય રાષ્ટ્રિય નેતાઓ તથા વિચારકો પર તેમના તત્ત્વજ્ઞાનનો પ્રભાવ પડ્યો હતો.<ref name="Jestice"/><ref name="prl"/><ref name="sn">{{Harvnb|Nikhilananda|૧૯૬૪}}</ref> == જીવન પરિચય == === જન્મ તથા બાળપણ === [[ચિત્ર:Bhuvaneshwari-Devi-1841-1911.jpg|thumb|right|ભુવનેશ્વરી દેવી (૧૮૪૧-૧૯૧૧). "મારા જ્ઞાનના વિકાસ માટે હું મારી માતાનો ઋણી છું."[૨૨]—વિવેકાનંદ]] સ્વામી વિવેકાનંદનો જન્મ [[મકરસંક્રાંતિ]]ના તહેવાર<ref name="losv_11">{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|p=૧૧}}</ref>ની પૂર્વસંધ્યાએ સોમવાર તા. ૧૨મી જાન્યુઆરી ૧૮૬૩ના રોજ કલકત્તા ખાતે શિમલા પાલ્લીમાં થયો હતો અને તેમનું નામ નરેન્દ્રનાથ દત્ત પાડવામાં આવ્યુ હતું. <ref name="GLWT-p.20"/> તેમના પિતા વિશ્વનાથ દત્ત કલકત્તા હાઈકોર્ટમાં એટર્ની હતા. તેમની ગણના એક ઉદાર વ્યક્તિ તરીકે થતી હતી અને સામાજિક તથા ધાર્મિક બાબતોમાં તેમની છાપ એક પ્રગતિશીલ વ્યક્તિની હતી. તેમની માતા ભુવનેશ્વરી દેવી પવિત્ર સ્ત્રી હતા તથા સંયમ પાળતા હતા અને પોતાને એક પુત્ર આપવા માટે તેઓ [[વારાણસી]]ના ''વિરેશ્વર'' ([[શિવ]])ની આરાધના કરતા હતા. જાણવા મળ્યા મુજબ તેણીને એક સ્વપ્ન આવ્યુ હતું જેમાં તેમને એવું દેખાયુ હતું કે શિવ ભગવાને [[ધ્યાન]]માંથી ઉઠીને કહ્યું કે તેઓ તેના પેટે પુત્ર તરીકે જન્મ લેશે.<ref name="losv_11"/> તેમના માતાપિતાએ સ્વામીની વિચારસરણી પર અસર પાડી - પિતાએ તેમના બૌધ્ધિક દિમાગથી તથા માતાએ તેમના ધાર્મિક સ્વભાવથી.<ref name="sn"/> તેમની યુવાનીના વર્ષો દરમિયાન તેઓ પાશ્ચાત્ય તત્ત્વજ્ઞાન અને વિજ્ઞાનના પરિચયમાં આવ્યા હતાં અને તેઓ કોઇ પણ વાતને બૌધિક પુરાવા અને વ્યવહારિક ચકાસણી વિના માનવાનો ઇન્કાર કરતા હતાં. તેમના મનનો બીજો હિસ્સો ધ્યાનના આધ્યાત્મિક આદર્શો અને અનાસક્તિ તરફ આકર્ષાતો હતો.<ref name="sn"/> નરેન્દ્રનાથે પોતાનો અભ્યાસ ઘરેથી શરૂ કર્યો હતો પરંતુ પછીથી તેઓ સને ૧૮૭૧માં ઇશ્વરચન્દ્ર વિદ્યાસાગર સંસ્થામાં દાખલ થયા હતા અને સન ૧૮૭૯માં તેમણે પ્રવેશ પરિક્ષા પાસ કરી હતી.<ref>{{Harvnb|Banhatti|૧૯૫૫|p=૪}}</ref> તેમને વિવિધ વિષયોમાં રસ હતો અને તેઓ તત્ત્વજ્ઞાન, ઇતિહાસ, સમાજશાસ્ત્ર, વિનયન, સહિત્ય અને અન્ય વિષયોમાં વિદ્વતા ધરાવતા હતા<ref name="Tapan-628"/> તેમણે ''[[વેદ]]'' , ''[[ઉપનિષદો]]'' , ''[[ભગવદ્ ગીતા|ભગવદ્દગીતા]]'' , ''[[રામાયણ]]'' , ''[[મહાભારત]]'' અને ''[[પુરાણ|પુરાણો]]'' માં ઉંડો રસ દાખવ્યો હતો. તેઓ [[શાસ્ત્રીય સંગીત|શાસ્ત્રિય સંગીત]]માં, ગાયકી વાદ્ય એમ બન્નેમાં જાણકાર હતા. બાળપણથી જ તેમ્ણે શારીરિક કસરત, રમતગમત અને અન્ય સંગઠનલક્ષી પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય રસ લીધો હતો. <ref name="Tapan-628">{{cite book|last=Arrington|first=Robert L. |coauthors=Tapan Kumar Chakrabarti|title=A Companion to the Philosophers|publisher=Blackwell Publishing|year=૨૦૦૧|pages=૬૨૮|chapter=Swami Vivekananda}}</ref> તેઓ જ્યારે ખુબ જ યુવાન હતા ત્યારે પણ તેમણે પાખંડી રીત રિવાજો અને જ્ઞાતિ અને ધર્મ આધારીત ભેદભાવો સામે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો.<ref name="Early Years">[http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda_biography/02_early_years.htm પ્રારંભિક વર્ષો]</ref> નરેન્દ્રનાથની માતાએ તેમના આધ્યાત્મિક વિકાસમાં ખુબજ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. નરેન્દ્ર પોતાના જીવનના અંતિમ વર્ષો દરમિયાન પોતાની માતાનું એક વાક્ય ટાંકતા હતા તે આ મુજબ હતું, " તમારા સમગ્ર જીવનમાં પવિત્ર રહો. તમારા આત્મસન્માનની રક્ષા કરો અને બીજાના આત્મસન્માન પર કદી અતિક્રમણ ન કરો.પરમ શાંત બનો; પરંતુ જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં તમારા હૈયાને કઠ્ઠણ બનાવી દો."<ref name="GLWT-p.20">{{cite book | author = Swami Chetanananda | title = God lived with them | page = ૨૦ | chapter = Swami Vivekananda }}</ref> જાણવા મળે છે તેમ તેઓ ધ્યાનમાં પારંગત હતા. કહેવાય છે કે તેમને ઉંઘમાં એક દિવ્ય પ્રકાશ દેખાતો હતો અને તેમને [[ધ્યાન]]દરમિયાન [[બુદ્ધ]]ના દર્શન થતા હતાં.<ref>{{cite book|last=Biswas|first=Arun Kumar |title=Buddha and Bodhisattva|publisher=Cosmo Publications|year=૧૯૮૭|page=૧૯}}</ref> === કોલેજ અને બ્રહ્મો સમાજ === નરેન્દ્રનાથે સન ૧૮૮૦માં કલકત્તા ખાતે પ્રેસીડેંસી કોલેજમાં પ્રવેશ લીધો હતો અને બીજા વર્ષે તેઓએ કોલેજ બદલીને કલકત્તામાં સ્કોટ્ટીશ ચર્ચ કોલેજમાં એડમિશન લીધુ હતું.તે દરમિયાન તેમણે પાશ્ચાત્ય [[તર્ક|તર્કશાસ્ત્ર]], પાશ્ચાત્ય તત્ત્વજ્ઞાન અને યુરોપના રાષ્ટ્રોના ઇતિહાસનો અભ્યાસ કર્યો હતો.<ref name="Early Years"/> સને ૧૮૮૧માં તેમણે લલિત કલાની પરિક્ષા પાસ કરી હતી અને સને ૧૮૮૪માં તમણે વિનયન સ્નાતકની પરિક્ષા પાસ કરી હતી.<ref name="college">{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|p=૪૬}}</ref><ref>{{cite book|last=Pangborn|first=Cyrus R.|coauthors=Bardwell L. Smith|title=Hinduism: New Essays in the History of Religions|publisher=Brill Archive|year=૧૯૭૬|page=૧૦૬|chapter=The Ramakrishna Math and Mission|quote=Narendra, son of a Calcutta attorney, student of the intellectually most demanding subjects in arts and sciences at Scottish Church College}}</ref> તેમના પ્રોફેસરોના કહેવા મુજબ વિદ્યાર્થી તરીકે નરેન્દ્રનાથ મેઘાવી હતા. તેઓ સને ૧૮૮૧-૮૪ દરમિયાન સ્કોટ્ટીશ ચર્ચ કોલેજમાં ભણ્યા હતા. તેના આચાર્ય ડૉ. વિલીયમ હેસ્ટીએ લખ્યુ છે કે "નરેન્દ્ર ખરેખર એક પ્રતિભાસંપન્ન વિદ્યાર્થી હતા. હું દુનિયા ફર્યો છુ પરંતુ જર્મન યુનિવર્સિટિઓના તત્ત્વજ્ઞાનના વિદ્યાર્થીઓમાં પણ મને તેના જેવો પ્રતિભાસંપન્ન અને સંભાવના વાળો યુવક જોવા મળ્યો નથી"<ref name="dhar_53">{{Harvnb|Dhar|૧૯૭૬|p=૫૩}}</ref> તેમને ''શ્રુતિધર'' કહેવામાં આવતા, એક એવી વ્યક્તિ જેની યાદશક્તિ વિલક્ષણ હોય,<ref> સ્વામી વિવેકાનંદ (Swami Vivekananda) એન.એલ. ગુપ્તા દ્વારા, p.2</ref><ref name="dhar_59">{{Harvnb|Dhar|૧૯૭૬|p=૫૯}}</ref> જાણવા મળ્યા મુજબ નરેન્દ્રનાથ સાથે ચર્ચા થયા બાદ ડૉ. મહેન્દ્રલાલ સરકારે કહ્યુ હતું કે , "આટલી નાની ઉમ્મરે કોઇ યુવાને આટલુ બધુ વાંચન કર્યુ હોય તેવું મેં કદી વિચાર્યુ પણ નહોતું!"<ref>{{cite book|last=Dutta|first=Mahendranath|title=Sri Sri Ramakrishner Anudhyan|editor=Dhirendranath Basu|edition=6th|page=89}}</ref> બાળપણથી જ તેઓએ આધ્યાત્મિકતા, ઇશ્વરાનુભુતિ અને સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક સત્યો જાણવામાં રુચિ દર્શાવી હતી. તેમણે પૂર્વ તથા પશ્ચિમની ધાર્મિક તથા તત્ત્વજ્ઞાન સંબંધી વિવિધ પદ્ધતિઓનો અભ્યાસ કર્યો તથા તેઓ જુદા જુદા ધાર્મિક અગ્રણીઓને મળ્યા. તેમના પર તે સમયની મહત્વની સામાજિક-ધાર્મિક સંસ્થા [[બ્રહ્મોસમાજ|બ્રહ્મો સમાજની]] ઘણી અસર પડી હતી. તેમની શરૂઆતની માન્યતાઓનું ઘડતર બ્રહ્મો સમાજે કર્યું. બ્રહ્મો સમાજ નિરાકાર ભગવાનમાં માનતો, મૂર્તિપુજાને નકારતો અને સામાજિક-આર્થિક સુધારાને સમર્પિત હતો. <ref>{{cite book|last=Bhuyan|first= P. R. |title=Swami Vivekananda|publisher=Atlantic Publishers & Distributors|year=૨૦૦૩|page=૫}}</ref> તેઓ બ્રહ્મોસમાજના દેવેન્દ્રનાથ ટાગોર અને કેશવચંદ્ર સેન જેવા આગેવાનોને મળ્યા તથા ભગવાનના અસ્તિત્વ વિષે તેમની સાથે પ્રશ્નોત્તરી કરી, પરંતુ તેમને સંતોષકારક જવાબો નહોતા મળ્યા.<ref>{{cite book | author = Swami Chetanananda | title=God lived with them | chapter=Swami Vivekananda | page=૨૨ | quote = He asked the Brahmo Samaj leader, [[Devendranath Tagore]], "Sir, have you seen God?", for which Devendranath had no answer and replied, "My boy, you have the eyes of a yogi. You should practise meditation."}}</ref><ref>{{cite book|last=Pangborn|first=Cyrus R.|coauthors=Bardwell L. Smith|title=Hinduism: New Essays in the History of Religions|publisher=Brill Archive|year=૧૯૭૬|page=૧૦૬|chapter=The Ramakrishna Math and Mission|quote=He had tried the Brahmo Samaj in the hope that its leader—at that time, Keshab Chandra Sen—could lead him to the vision for which he yearned. }}</ref> કહેવાય છે કે નરેન્દ્રનાથે ડેવિડ હ્યુમ, [[ઇમેન્યુએલ કેન્ટ|ઇમેન્યુઅલ કેંટ]], જોહાન ગોટ્ટ્લીબ ફીશે, બારુક સ્પીનોઝા, જ્યોર્જ ડબલ્યુ. એફ. હેગેલ, આર્થર શોપનહોર, ઓગસ્ટી કોમ્ટેકોમ્ટે, હર્બર્ટ સ્પેંસર, જોન સ્ટુઅર્ટ મીલ, અને [[ચાર્લ્સ ડાર્વિન]]ના લેખનકાર્યોનું વાંચન કર્યુ હતું.<ref name="dhar_53"/><ref name="Malagi-36-37">{{cite book|last=Malagi|first=R.A.|coauthors=M.K.Naik|title=Perspectives on Indian Prose in English|publisher=Abhinav Publications|year=2003|pages=36-37|chapter=Stirred Spirit: The Prose of Swami Vivekananda}}</ref> નરેન્દ્ર હર્બર્ટ સ્પેંસરના ઉત્ક્રાંતિવાદથી પ્રભાવિત થયા હતા તથા સ્પેંસરના ''શિક્ષણ'' પરના પુસ્તકનો પોતાના પ્રકાશક ગુરુદાસ ચટ્ટોપાધ્યાયમાટે બંગાળીમાં અનુવાદ પણ કર્યો હતો. નરેન્દ્રએ થોડો સમય માટે સ્પેંસર સાથે પત્રવ્યવ્હાર પણ કર્યો હતો.<ref>{{Harvnb|Prabhananda|2003|p=233}}</ref><ref>{{Harvnb|Banhatti|1995|pp=7-9}} "હર્બર્ટ સ્પેન્સરને લખેલા પત્રમાં વિવેકાનંદે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હોવાનું કહેવાય છે કે પ્રખ્યાત તત્ત્વજ્ઞાનીઓની અટકળોની કેટલીક ટિપ્પણીઓ અને સદીઓ જૂના અંગે પક્ષપાતભરી પ્રશંસા કરી હતી."</ref> તેમના પાશ્ચાત્ય તત્ત્વજ્ઞાનના અભ્યાસની સાથોસાથ તેઓ ભારતીય સંસ્કૃત પવિત્ર ધર્મગ્રંથોથી અને બંગાળી રચનાઓથી પણ સુપેરે પરિચિત હતા.<ref name="Malagi-36-37"/> સાહિત્યના એક વર્ગમાં તેમણે આચાર્ય હેસ્ટીને વિલિયમ વર્ડ્સવર્થની કવિતા ''ધ એક્સકર્ઝન (The Excursion)'' ,અને તેના પ્રકૃતિ-ગુઢવાદ પર પ્રવચન કરતા સાંભળ્યા હતા ત્યારે રામકૃષ્ણ સાથે તેમનો પ્રથમ પરિચય થયો હતો. <ref>{{cite news | last = Joseph | first = Jaiboy | title = Master visionary | language = English | publisher = The Hindu | date = ૨૩ જૂન ૨૦૦૨ | url = http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2002/06/23/stories/2002062300310400.htm | access-date = ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮ | archive-date = 2009-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090803035649/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2002/06/23/stories/2002062300310400.htm | url-status = dead }}</ref> કવિતામાં આવતા ''સમાધી'' શબ્દને સમજાવતી વખતે હેસ્ટીએ પોતાના વિદ્યાર્થીઓને કહ્યું હતું કે તેઓ જો આ શબ્દનો સાચો અર્થ સમજવા માંગતા હોય તો તેમણે દક્ષિણેશ્વરના રામકૃષ્ણને મળવું જોઇએ. આનાથી નરેન્દ્રનાથ સહિતના અમુક વિદ્યાર્થીઓ રામકૃષ્ણને મળવા પ્રેરાયા.<ref name="jm_pb">{{cite journal | last = Mukherjee | first = Dr. Jayasree | title = Sri Ramakrishna’s Impact on Contemporary Indian Society | journal = Prabuddha Bharatha | month = May | year = ૨૦૦૪ | url = http://www.eng.vedanta.ru/library/prabuddha_bharata/sri_ramakrishna%27s_impact_on_contemporary_indian_society_may04.php | access-date = ૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૮ | archive-date = 2008-09-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080924025928/http://www.eng.vedanta.ru/library/prabuddha_bharata/sri_ramakrishna%27s_impact_on_contemporary_indian_society_may04.php | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite book | author = Swami Chetanananda | title = God lived with them | page = ૨૨ | quote = Hastie said, 'I have known only one person, who has realized that blessed state, and he is Ramakrishna of Dakshineswar. You will understand it better if you visit this saint.'}}</ref> === રામકૃષ્ણની સાથે === [[ચિત્ર:Ramakrishna at studio.jpg|thumb|right|રામકૃષ્ણ પરમહંસ]] {{Quote box|quote=<small>"The magic touch of the Master that day immediately brought a wonderful change over my mind. I was astounded to find that really there was nothing in the universe but God! … everything I saw appeared to be Brahman. … I realized that I must have had a glimpse of the ''[[Advaita]]'' state. Then it struck me that the words of the scriptures were not false. Thenceforth I could not deny the conclusions of the ''Advaita'' philosophy."<ref>{{cite book|last=Mannumel|first=Thomas |title= The Advaita of Vivekananda: A Philosophical Appraisal|page=17}}</ref></small>|width=20%|align=right|}} નવેમ્બર ૧૮૮૧માં તેની [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ]] સાથેની તેમની મુલાકાત તેમની જિન્દગીનો સંક્રાન્તિકાળ પુરવાર થઇ હતી. આ મુલાકાત વિષે નરેન્દ્રનાથે કહ્યુ હતું કે "તેઓ [રામ્કૃષ્ણ] માત્ર એક સાધારણ માનવી જેવા દેખાતા હતા, તેમનામાં નોંધ પાત્ર કંઇ જણાતુ નહોતું.તેઓ સાવ સામન્ય ભાષાનો ઉપયોગ કરતા હતા. મેં વિચાર્યું, શું આ માણસ મહાન શિક્ષક હોઈ શકે?' હું તેમની નજીક ગયો અને તેમને એ સવાલ પૂછ્યો, જે સવાલ હું મારી સમગ્ર જિંદગી દરમિયાન અન્યોને પૂછતો રહ્યો હતો. 'શું તમે ઇશ્વરમાં માનો છો, ગુરુદેવ?' 'હા,' તેમણે જવાબ આપ્યો. ‘તમે તે પુરવાર કરી શકો, ગુરુદેવ?’ ‘હા’. ‘કઇ રીતે?’ ‘કારણકે હું તને જોઈ શકું છું, તે જ રીતે તેમને જોઈ શકું છું, એટલું જ કે વધારે તીવ્રતાથી.’ એમનાથી હું એજ વખતે અભિભૂત થઈ ગયો. […] હું તેમની પાસે જવા લાગ્યો, રોજેરોજ. અને મેં વાસ્તવમાં જોયું કે ધર્મ ખરેખર આપી શકાય છે.એક સ્પર્શ, એક નજર, તમારું સમગ્ર જીવન બદલી નાંખે છે."<ref name="Prabha-2003-232"/><ref>{{cite book|last=Vivekananda|first=Swami|title=The Complete Works of Swami Vivekananda|publisher=Advaita Ashrama|volume=4|pages=૧૭૮-૧૭૯|chapter=My Master|url=http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_4/Lectures_and_Discourses/My_Master}}</ref> પ્રારંભમાં નરેન્દ્રએ રામકૃષ્ણને તેમના ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા નહોતા અને તેમના વિચારો સામે બળવો પોકાર્યો હતો, તેમ છતાં તેઓ તેમના વ્યક્તિત્વથી આકર્ષાયા હતા અને તેમની વારંવાર મુલાકાત લેવા માંડ્યા હતા. <ref name="G.S.B-10-13">{{Harvnb|Banhatti|1995|pp=10-13}}</ref> શરૂઆતમાં તેમને રામકૃષ્ણના ઉદ્રેકો અને વિચારો ‘‘કલ્પનાના ગુબ્બારા’’, <ref name="sn"/> ‘‘માત્ર ભ્રામકતા’’ જેવા જ લાગ્યા હતા.".<ref name="rr_naren"> {{cite book | last = Rolland | first = Romain | title = The Life of Ramakrishna | url = https://archive.org/details/lifeoframakrishn0000roma_q4f2 | year = ૧૯૨૯ | pages = ૧૬૯-૧૯૩ | chapter = Naren the Beloved Disciple }} </ref> બ્રહ્મો સમાજના સભ્ય તરીકે, તેમણે મૂર્તિ પૂજા અને બહુઇશ્વરવાદ અને રામકૃષ્ણની કાલી માતાની ભક્તિ સામે બળવો કર્યો હતો.<ref>{{cite book|last=Arora|first=V. K. |title=The social and political philosophy of Swami Vivekananda|url=https://archive.org/details/socialpoliticalp0000aror|publisher=Punthi Pustak|year=૧૯૬૮|pages=૪|chapter=Communion with Brahmo Samaj}}</ref> તેમણે નિરપેક્ષતા સાથેના ''[[અદ્વૈત વેદાંત|અદ્વેત વેદાંતવાદ]]'' ની એકાત્મતાને પણ નકારી કાઢી હતી અને મોટેભાગે તે વિચારની મજાક ઉડાવતા હતા.<ref name="rr_naren"/> નરેન્દ્ર રામકૃષ્ણ અને તેમના વિચારોને સ્વીકારી શકતા નહોતા, તેમ છતાં તેઓ તેમની ઉપેક્ષા પણ કરી શકતા નહોતા. કંઈ પણ સ્વીકારતા પહેલાં તેનું સર્વાંગી પરીક્ષણ કરવું એ નરેન્દ્રનો સ્વભાવ રહ્યો હતો. તેમણે રામકૃષ્ણની પરીક્ષા લીધી અને રામકૃષ્ણએ પણ ક્યારેય નરેન્દ્રને તર્ક ત્યજવાનું કહ્યું નહોતું. તેમણે નરેન્દ્રની તમામ દલીલો અને પરીક્ષણોનો ધીરજપુર્વક સામનો કર્યો. ‘‘સત્યને તમામ પાસાઓમાં નિહાળવાનો પ્રયાસ કરો,’’ એ તેમનો જવાબ હતો. <ref name="G.S.B-10-13"/> રામકૃષ્ણના માર્ગદર્શન નીચેની તાલીમના પાંચ વર્ષ દરમિયાન નરેન્દ્રનું એક બેચેન, મુંઝાયેલા, અધીર યુવાનમાંથી એક એવા પરિવક્વ યુવાનમાં પરીવર્તન થયું, જે ઇશ્વરને પામવા માટે તમામ ચીજો છોડી દેવા તૈયાર હતો. આ સમય દરમિયાન, નરેન્દ્રએ રામકૃષ્ણને ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા અને સ્વીકાર હ્રદય-પુર્વકનો અને એક અનુયાયીની સંપુર્ણ શરણાગતિ સાથે હતો. <ref name="G.S.B-10-13"/> 1885માં રામકૃષ્ણને ગળાનું કેન્સર તેઓ કોલકોતા રહેવા ચાલ્યા ગયા અને પાછળથી કોસીપોર ગયા. વિવેકાનંદ અને તેમના સખા અનુયાયીઓએ રામકૃષ્ણની તેમના અંતિમ દિવસોમાં શુશ્રુષા કરી. રામકૃષ્ણના માર્ગદર્શન હેઠળ તેમનું આધ્યાત્મિક જીવન ચાલુ જ રહ્યું હતું. કોસીપોર ખાતે વિવેકાનંદને વારંવાર ''નિર્વિકલ્પ સમાધિ'' નો સાક્ષાત્કાર થયો હોવાનું કહેવાય છે.<ref>{{cite book|last=Isherwood|first= Christopher |title=Meditation and Its Methods According to Swami Vivekananda|publisher=Vedanta Press|year=૧૯૭૬|page=૨૦}}</ref> રામકૃષ્ણના છેલ્લા દિવસોમાં વિવેકાનંદ અને તેમના કેટલાક અનુયાયીઓને રામકૃષ્ણએ સન્યાસીના વસ્ત્રો આપ્યા, જે રામકૃષ્ણ મઠના સન્યાસી બન્યા.<ref> {{cite book | author = Cyrus R. Pangborn | title = Hinduism: New Essays in the History of Religions | chapter = The Ramakrishna Math and Mission | page = ૯૮ }}</ref> વિવેકાનંદને શીખવાડવામાં આવ્યું હતું કે માનવજાતની સેવા ઇશ્વરની સૌથી અસરકારક સેવા છે. <ref name="sn"/><ref>{{cite book|last=Isherwood|first= Christopher |title=Meditation and Its Methods According to Swami Vivekananda|publisher=Vedanta Press|year=૧૯૭૬|page=૨૦ | quote = He realized under the impact of his Master that all the living beings are the embodiments of the 'Divine Self'...Hence, service to God can be rendered only by service to man.}}</ref> એવું નોંધાયું છે કે જ્યારે વિવેકાનંદે''અવતાર'' , અંગેના રામકૃષ્ણના દાવા સામે શંકા ઉઠાવી ત્યારે તેમણે એવું કહ્યું હોવાનું મનાય છે કે, ‘‘એ જે [[રામ]] હતા, એ જે [[કૃષ્ણ]] હતા, હવે તે પોતે રામકૃષ્ણના શરીરમાં છે.’’ <ref name="life_sw_vol1">{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|p=183}}</ref> અંતિમ દિવસોમાં રામકૃષ્ણએ વિવેકાનંદને મઠના અન્ય અનુયાયીઓની સંભાળ લેવા જણાવ્યું હતું અને ત્યાર બાદ તેમને વિવેકાનંદને તેમના નેતા તરીકે સ્વીકારવા જણાવ્યું હતું. <ref name="rr_river"> {{cite book | last = Rolland | first = Romain | title = The Life of Ramakrishna | url = https://archive.org/details/lifeoframakrishn0000roma_q4f2 | year = ૧૯૨૯ | pages = ૨૦૧–૨૧૪ | chapter = The River Re-Enters the Sea }} </ref> રામકૃષ્ણની સ્થિતિ ક્રમશઃ બગડતી ગઈ હતી અને તેઓ કોસીપોરના ગાર્ડન હાઉસમાં ૧૬ ઓગસ્ટ, ૧૮૮૬એ વહેલી સવારે મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેમના અનુયાયીના જણાવ્યા પ્રમાણે, તેમણે ''મહાસમાધિ'' લીધી હતી.<ref name="rr_river"/> === બારાનાગોર મઠ === ગુરુના મૃત્યુ પછી મઠવાસીઓએ વિવેકાનંદના નેતૃત્વમાં ગૃહસ્થ અનુયાયીઓની નાણાકીય મદદથી [[ગંગા]] નદીના કાંઠે બારાનગર ખાતે એક અર્ધ ખંડેર મકાનમાં એક સમાજની રચના કરી. તે અનુયાયીઓનો પ્રથમ [[મઠ]] બન્યો. આ અનુયાયીઓ રામકૃષ્ણના પંથના પ્રથમ અનુયાયીઓ બન્યા.<ref name="Prabha-2003-232"/> બારાનગોરના જીર્ણ મકાનની પસંદગી એટલા માટે કરવામાં આવી હતી કે રામકૃષ્ણનો જ્યાં અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવ્યો હતો તે કોસીપોર ઘાટની નજીક આ મકાન હતું અને તેનું ભાડું પણ ઓછું હતું. નરેન્દ્ર અને મઠના અન્ય સભ્યો તેમનો સમય ધ્યાન ધરવામાં, વિવિધ તત્ત્વચિંતનો અંગે તેમજ રામકૃષ્ણ, શંકરાચાર્ય, રામાનુજ અને જીસસ ક્રાઇસ્ટ સહિતના આધ્યાત્મિક ગુરુઓના ઉપદેશો અંગે ચર્ચા કરવામાં વીતાવતા હતા. <ref name="GLWT_38">''ઈશ્વર તેમની સાથે રહેતા'' (God lived with them), p.38</ref> મઠના પ્રારંભિક દિવસોને નરેન્દ્ર યાદ કરતા કહેતા, ‘‘બારાનાગોર મઠ ખાતે અમે ઘણી બધી ધાર્મિક ક્રિયાઓ કરતા. વહેલી સવારે 3.00 કલાકે અમે ઉઠી જતા હતા અને ''[[જપ]] '' અને ધ્યાનમાં ડુબી જતા હતા. એ દિવસોમાં વિતરાગની કેવી તીવ્ર વૃત્તિ અમારામાં હતી! દુનિયા અસ્તિત્વ ધરાવે છે કે નહીં એનો પણ વિચાર અમને આવતો નહોતો.’’ <ref name="GLWT_38"/> .’’ ૧૮૮૭ના પ્રારંભિક સમયમાં નરેન્દ્ર અને અન્ય આઠ અનુયાયીઓએ મઠની ઔપચારિક પ્રતિજ્ઞાઓ લીધી. નરેન્દ્રએ સ્વામી વિવેકાનંદ નામ અપનાવ્યું.<ref name="GLWT_39">''ઈશ્વર તેમની સાથે રહેતા'' (God lived with them), p.39</ref> === ''પરિવ્રાજક'' — ભમતો સાધુ === [[ચિત્ર:Swami Vivekananda Jaipur.jpg|thumb|left|સાધુ તરીકેની સ્વામી વિવેકનંદની જયપુર ખાતેની પ્રથમ તસવીર.]] ૧૮૮૮માં વિવેકાનંદે મઠ છોડ્યો અને ''પરિવ્રાજક'' બન્યા. ‘‘કોઈ પણ નિશ્ચિત ઘર વિનાના, સંબંધો વિનાના, સ્વતંત્ર અને અજાણ્યાની પેઠે’’ ભ્રમણ કરતા સાધુનું હિન્દુ ધાર્મિક જીવન એટલે પરિવ્રાજક. <ref>{{harvnb|Rolland|2008|p=7}}</ref> તેમનો એકમાત્ર અસબાબ હતો ''કમંડલ'' , કાયા અને તેમના બે પ્રિય પુસ્તકો—''ભગવદ્ ગીતા'' અને ''ધ ઇમિટેશન ઓફ ક્રાઇસ્ટ'' .<ref>{{Harvnb|Dhar|૧૯૭૬|p=૨૪૩}}</ref> નરેન્દ્રનાથે ભારતના ચારે ખૂણામાં 5 વર્ષ સુધી પ્રવાસ કર્યો, શિક્ષણના મુખ્ય કેન્દ્રોની મુલાકાત લીધી, વિવિધ ધાર્મિક પરંપરાઓ અને સામાજિક જીવનની વિવિધ તરાહો સાથે પોતાની જાતને પલોટી.<ref name="G.Richards">{{cite book|last=Richards|first=Glyn |title=A Source-Book of Modern Hinduism |publisher=Routledge|year=૧૯૯૬|pages=૭૭-૭૮|chapter=Vivekananda}}</ref><ref name="bhuyan-12">{{cite book | author = P. R. Bhuyan | title = Swami Vivekananda | page = ૧૨}}</ref> તેમણે લોકોના દુઃખ અને ગરીબી માટે સહાનુભૂતિ કેળવી અને રાષ્ટ્રના ઉત્થાન માટે સંકલ્પ કર્યો. <ref name="G.Richards"/><ref name="pilgrim">{{harvnb|Rolland|2008|pp=૧૬-૨૫}}</ref> મુખ્યત્વેભિક્ષા કે ભીખ પર નભતા નરેન્દ્રનાથે મોટાભાગનો પ્રવાસ પગે ચાલીને અને પ્રવાસ દરમિયાન તેમને મળતા ચાહકોએ આણેલી રેલ્વે ટિકીટો પર કર્યો.આ પ્રવાસો દરમિયાન તેમણે વિદ્વાનો, દિવાનો, રાજાઓ અને જીવનના તમામ ક્ષેત્રોના લોકો—[[હિન્દુ]]ઓ, [[મુસ્લિમ|મુસ્લિમો]], [[ખ્રિસ્તી]]ઓ, ''અછુતો'' , સરકારી અધિકારીઓ - સાથે ઘરોબો કેળવ્યો અને તેમની સાથે રહ્યા. <ref name="pilgrim"/> ==== ઉત્તર ભારત ==== ૧૮૮૮માં તેમણે [[વારાણસી]]થી તેમના પ્રવાસની શરૂઆત કરી.વારાણસીમાં તેઓ પંડિત અને બંગાળી લેખક ભુદેવ મુખોપાધ્યાય તેમજ શિવ મંદિરમાં રહેતા વિખ્યાત સંત ત્રેલંગ સ્વામી ને મળ્યા,અહીં, તેઓ જાણીતા સંસ્કૃત વિદ્વાન બાબુ પ્રમદાદાસમિત્રાને મળ્યા, હિન્દુ શાસ્ત્રોના અર્થઘટન માટે તેમની સલાહ માગતા અસંખ્ય પત્રો વિવેકાનંદે લખ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=214-216}}</ref> વારાણસી પછી તેમણે [[અયોધ્યા]], [[લખનૌ]], [[આગ્રા]], [[વૃંદાવન]], [[હાથરસ]] અને [[ઋષિકેશ]]ની મુલાકાત લીધી. [[હાથરસ]] ખાતે તેઓ શરદચંદ્ર ગુપ્તાને મળ્યા, એક સ્ટેશન માસ્ટર, જેઓ પાછળથી સ્વામીના સૌ પ્રથમ શિષ્યોમાંના એક બન્યા અને ''સદાનંદ '' નામ ધારણ કર્યું. .<ref>{{harvnb|Rolland|2008|pp=11-12}}</ref><ref name="Banhatti-19-22">{{Harvnb|Banhatti|1995|pp=19-22}}</ref> ૧૮૮૮-૧૮૯૦ દરમિયાન તેમણે વૈદ્યનાથ, [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદની]] મુલાકાત લીધી. અલ્હાબાદથી તેમણે ગાઝીપુરની મુલાકાત લીધી, જ્યાં તેઓ પવહારી બાબાને મળ્યા, જેઓ એક ''અદ્વેત વેદાંત'' સન્યાસી હતા અને મોટા ભાગનો સમય ધ્યાનમાં વીતાવતા હતા. <ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=227-228}}</ref> ૧૮૮૮-૧૮૯૦માં તેઓ બારાનાગોર ''મઠ'' માં કેટલોક સમય પાછા ફરતા રહ્યા, કેમ કે તેમની તબિયત કથળતી હતી અને ''મઠ'' ને મદદ કરનારા, રામકૃષ્ણના અનુયાયીઓ બલરામ બોઝ અને સુરેશચંદ્ર મિત્રા મૃત્યુ પામ્યા હતા, તેથી મઠ માટે નાણાકીય વ્યવસ્થા પણ કરવાની હતી. <ref name="Banhatti-19-22"/> ==== હિમાલય ==== જુલાઈ, ૧૮૯૦માં તેમના સખા સાધુ સ્વામી અખંડાનંદની સાથે તેમણે પરીવ્રાજક તરીકેનો તેમનો પ્રવાસ ચાલુ રાખ્યો અને પશ્ચિમની તેમની મુલાકાત પછી જ તેઓ ''મઠ'' માં પાછા ફર્યા.<ref name="Banhatti-19-22"/><ref name="Himalayas"/> તેમણે [[નૈનિતાલ]], [[અલમોડા]], [[શ્રીનગર|શ્રી નગર]], [[દેહરાદૂન|દહેરાદૂન]], [[ઋષિકેશ]], [[હરિદ્વાર]] અને [[હિમાલય]]ની મુલાકાત લીધી. આ પ્રવાસ દરમિયાન તેમને વ્યાપકતા અને સૂક્ષ્મતાનો સાક્ષાત્કાર થયો. પાછળથી પશ્ચિમમાં તેમણે આપેલા ''જ્ઞાન યોગ'' પરના ભાષણ, "''‘બ્રહ્માંડ'' —''[[:s:સ્વામી વિવેકાનંદની સંપૂર્ણ રચનાઓ(The Complete Works of Swami Vivekananda)/વોલ્યુમ ૨/જ્ઞાન-યોગ/The વિશ્વવ્યવસ્થા: વ્યાપકતા|બૃહદ બ્રહ્માંડ]]'' અને ''[[:s:સ્વામી વિવેકાનંદની સંપૂર્ણ રચનાઓ(The Complete Works of Swami Vivekananda)/વોલ્યુમ 2/જ્ઞાન-યોગ/The વિશ્વવ્યવસ્થા: વ્યાપકતા|ગુરુ બ્રહ્માંડ]]'' " તેનું પ્રતિબિંબ પડ્યું હોવાનું જણાય છે. આ પ્રવાસો દરમિયાન તેઓ તેમના સખા સાધુઓ —સ્વામી બ્રહ્માનંદ, શારદાનંદ, તુરીયાનંદ, અખંડાનંદ, અદ્વેતાનંદને મળ્યા. તેઓ થોડા સમય માટે [[મેરઠ]]માં રહ્યા, જ્યાં તેઓ તેમનો સમય ધ્યાન, પ્રાર્થના અને શાસ્ત્રોના અભ્યાસમાં વીતાવતા હતા. જાન્યુઆરી ૧૮૯૧ના અંતમાં, સ્વામી તેમના સખા સાધુઓને છોડીને એકલા [[દિલ્હી]] ગયા.<ref name="Himalayas">{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=૨૪૩-૨૬૧}}</ref><ref>{{harvnb|Rolland|૨૦૦૮|p=૧૫}}</ref> ધન છે દિલ્હીમાં, ઐતિહાસિક સ્થળોની મુલાકાત પછી તેઓ રાજપુતાનાની ઐતિહાસિક ભૂમિ [[અલવર]] ગયા. પાછળથી તેમણે [[જયપુર]]નો પ્રવાસ કર્યો, જ્યાં તેમણે પણિનીના ''અષ્ટાધ્યાયી''નો સંસ્કૃતના એક વિદ્વાનની મદદથી અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે અજમેરની મુલાકાત લીધી, જ્યાં તેમણે અકબરના મહેલ અને વિખ્યાત દરગાહની મુલાકાત લીધી અને [[માઉન્ટ આબુ]] ગયા. અહીં તેઓ ખેત્રીના મહારાજ અજિતસિંહને મળ્યા, જેઓ તેમના પ્રખર ભક્ત અને ટેકેદાર બન્યા. તેમને ખેત્રીની મુલાકાત લેવાનું નિમંત્રણ મળ્યું. અહીં તેમણે રાજા સાથે ચર્ચાઓ કરી. ખેત્રીમાં તેઓ પંડિત નારાયણદાસની સંગતમાં રહ્યા અને પણિનીના સૂત્રો પરના ''મહાભાષ્ય'' નો અભ્યાસ કર્યો. ખેત્રીમાં અઢી વર્ષ વીતાવ્યા પછી ઓક્ટોબર ૧૮૯૧ના અંતભાગમાં તેઓ [[રાજસ્થાન]] અને [[મહારાષ્ટ્ર]] તરફ આગળ વધ્યા.<ref name="pilgrim"/><ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=262-287}}</ref> hind પોતાનો પ્રવાસ ચાલુ રાખીને તેમણે અમદાવાદ, વઢવાણ, લીંબડીની મુલાકાત લીધી. અમદાવાદમાં તેમણે [[ઇસ્લામ]] અને [[જૈન ધર્મ|જૈન]] સંસ્કૃતિ પરનો તેમનો અભ્યાસ પૂરો કર્યો. <ref name="pilgrim"/> [[લીંબડી]]માં તેઓ ઇંગ્લેન્ડ અને અમેરિકા જઇ આવેલા ઠાકોર સાહેબ જસવંતસિંહને મળ્યા. વેદાંતનો ઉપદેશ આપવા પશ્ચિમના દેશોમાં જવાનો સર્વ પ્રથમ વિચાર સ્વામીને ઠાકોર સાહેબ પાસેથી મળ્યો. જ્યારે તેઓ પરિવ્રાજક તરીકે ભ્રમણ કરતાં લીંબડી આવ્યાં હતા ત્યારે ત્યાંના ઠાકોર સાહેબે સ્વામીજીને પશ્ચિમમાં યોજાઇ રહેલી સનાતન ધર્મની પરિષદમાં ભાગ લેવા માટેની પ્રેરણા આપી હતી. ભવિષ્યમાં આ પ્રકારની ધર્મ પરિષદ યોજાવાની છે એવી વાત સ્વામી વિવેકાનંદે સૌ પ્રથમવાર ગુજરાતમાં સાંભળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.divyabhaskar.co.in/article/GUJ-narendramath-became-swami-vivekananda-in-gujarat-2609845.html|title="ઘટસ્ફોટ: ગુજરાતે બનાવ્યા હતા નરેન્દ્રનાથને સ્વામી વિવેકાનંદ"|author= સ્વામી નિખિલેશ્વરાનંદ|date= ૦૩/૧૨/૨૦૧૧|work= |publisher=દિવ્ય ભાસ્કર|access-date= {{#time: j F Y}}}}</ref>. પાછળથી તેમણે જુનાગઢ, [[ગિરનાર]], [[કચ્છ]], [[પોરબંદર]], [[દ્વારકા]], [[પાલીતાણા|પાલિતાણા]], [[બરોડા|વડોદરા]]ની મુલાકાત લીધી. પરિવ્રાજક રહેવાની પ્રતિજ્ઞા છતાં વિદ્વાન પંડિતો પાસે પોતાના તત્ત્વચિંતન અને સંસ્કૃતના અભ્યાસને પાકો કરવા પોરબંદરમાં તેઓ પોણું વર્ષ રહ્યા. વેદનો અનુવાદ કરનારા દરબારના પંડિત સાથે તેમણે કામ કર્યું..<ref name="pilgrim"/> પાછળથી તેમણે [[મહાબળેશ્વર|મહાબલેશ્વર]]નો પ્રવાસ કર્યો અને પછી [[પુના|પૂણે]] ગયા.પૂણેથી તેઓ જુન ૧૮૯૨ની આસપાસ [[ખંડવા]] અને ઇન્દોર ગયા. [[કાઠિયાવાડ]]માં તેમણે વિશ્વના ધર્મોની સંસદ અંગે સાંભળ્યું હતું અને તેમના અનુયાયીઓએ તેમને સંસદમાં હાજરી આપવા વિનંતી કરી હતી. તેઓ ખંડવાથી મુંબઈ જવા નીકળ્યા અને જુલાઈ ૧૮૯૨માં ત્યાં પહોંચ્યા. પૂણે જતી ટ્રેનમાં તેઓ [[બાલ ગંગાધર તિલક|બાલ ગંગાધર ટિળક]]ને મળ્યા.<ref>{{harvnb|Rolland|૨૦૦૮|p=૨૫}} "પૂનામાંમાં ઓક્ટોબર, ૧૮૯૨માં આ મુજબની ઘટના બની હતી ; પ્રખ્યાત વિદ્વાન અને હિન્દુ રાજકીય નેતા તિલકે શરૂઆતમાં તેમને ભટકતા સાધુ જેવા ગણીને કોઈ મહત્વ આપ્યુ નહોતુ અને શરૂઆત કટાક્ષથી કરી હતી; ત્યારે વિવેકાનંદના જવાબો સાંભળીને તેઓ ચોંકી ગયા અને તેમના મહાન મનનો તથા જ્ઞાનની અનુભૂતિ થઈ, ત્યારબાદ તેમણે સાચુ નામ જાણ્યા વગર જ વિવેકાનંદને દસ દિવસ સુધી પોતાના ઘરે રાખ્યા. પાછળથી અમેરિકાથી લાવવામાં આવેલા અખબારમાં વિવેકાનંદના વિજયના પડઘા અને વિજયીના વર્ણનો વાંચીને તેઓ તેમના ઘરની છત નીચે રોકાનાર અનામી મહેમાનને ઓળખી શક્યા."</ref> પૂણેમાં થોડા દિવસો ટિળક સાથે રહ્યા પછી <ref>{{Harvnb|Dhar|૧૯૭૬|p=૧૪૩૪}} "તિલકે તેમના વિશે નોંધેલી છાપ આ મુજબ હતી, 'નામ વિશે પૂછવામાં આવ્યુ ત્યારે તેઓ એટલુ જ બોલ્યા કે તેઓ સન્યાસી હતા તેમની સાથે એક પૈસો પણ નહોતો. તેમની સંપત્તિ માત્ર મૃગ ચર્મ, બેમાંથી એક વસ્ત્ર અને એક ''કમંડળ'' જ હતા.'</ref>સ્વામી ઓક્ટોબર ૧૮૯૨માં [[બેલગામ]] ગયા. બેલગામ ખાતે તેઓ પ્રો. જી. એસ. ભાતે અને સબ-ડિવિઝનલ ફોરેસ્ટ ઓફિસર હરિપદ મિત્રાના મહેમાન બન્યા. બેલગામથી તેમણે ગોવામાં [[પણજી|પંજીમ]] અને માર્ગગોવાની મુલાકાત લીધી. જ્યાં લેટિનભાષાનું દુર્લભ ધાર્મિક સાહિત્ય હસ્તપ્રતો અને મુદ્રિત સર્જનોમાં સચવાયું છે તેવી ગોવાની અધ્યાત્મવિદ્યાની સૌથી જુની કોન્વેન્ટ કોલેજ રેચોલ સેમિનરીમાં તેમણે ત્રણ દિવસ ગાળ્યા. અહીં તેમણે ખ્રિસ્તી ધર્મી મહત્વની અધ્યાત્મિક કૃતિઓનો અભ્યાસ કર્યો હોવાનું કહેવાય છે. <ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=288-320}}</ref> માર્મગોવાથી સ્વામી ટ્રેનમાં [[ધારવાડ|ધારવાર]] ગયા અને ત્યાંથી સીધા મૈસુર રાજ્યમાં આવેલા [[બેંગ્લોર]] ગયા.<ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=૩૨૧-૩૪૬}}</ref> ==== દક્ષિણ ભારત ==== બેંગ્લોરમાં સ્વામીએ મૈસુર રાજયના દિવાન સર કે. શૈષાદ્રી ઐયર સાથે ઘરોબો કેળવ્યો અને પાછળથી તેઓ મૈસૂરના મહારાજા શ્રી ચામરાજેન્દ્ર વાડીયારના મહેમાન તરીકે મહેલમાં રોકાયા. સ્વામીના અભ્યાસ અંગે સર શેષાદ્રીએ એવું કહ્યું હોવાનું નોંધાયું છે કે, ‘‘એક ચુંબકીય વ્યક્તિત્વ અને એક દૈવી તાકાત, જે તેમના દેશના ઇતિહાસ પર પોતાની છાપ છોડી જવા નિર્માયા હતા.’’ મહારાજાએ સ્વામીને કોચીનના દિવાન પર ભલામણપત્ર લખી આપ્યો અને તેમને રેલ્વેની ટિકીટ આપી.<ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=323-325}}</ref> [[ચિત્ર:Vivekananda Rameshwaram Temple.JPG|right|thumb|200px|કન્યાકુમારી, ભારત ખાતે વિવેકાનંદ પત્થર (રોક) પર વિવેકાનંદનું મંદિર]] બેંગ્લોરથી તેમણે ત્રિશુર, કોડુંગલુર, [[એર્નાકુલમ]]ની મુલાકાત લીધી. એર્નાકુલમ ખાતે 1892ના ડીસેમ્બરના પ્રારંભમાં તેઓ નારાયણ ગુરુના ગુરુ ચટ્ટમ્પી સ્વામિકલને મળ્યા.<ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=327-329}}</ref> એર્નાકુલમથી તેમણે ત્રિવેન્દ્રમ, નાગરકોઇલનો પ્રવાસ કર્યો અને 1892મા ક્રિસમસની પૂર્વસંધ્યાએ પગે ચાલીને [[કન્યાકુમારી]] પહોંચ્યા. <ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=339-342}}</ref> કન્યાકુમારી ખાતે સ્વામીએ ‘‘છેલ્લા ભારતીય ખડક’’ પર બેસીને ત્રણ દિવસ ધ્યાન ધર્યું હોવાનું કહેવાય છે. આ ખડક પાછળથી [[વિવેકાનંદ રોક મેમોરિયલ|વિવેકાનંદ ખડક સ્મારક]] તરીકે જાણીતો થયો. <ref>નજરે જોનાર બે સાક્ષીઓના કારણે આ અભિપ્રાયને પુષ્ટિ મળે છે. તેમાંના એક હતા રામસુબ્બા ઐયર. ૧૯૧૯માં જ્યારે સ્વામીજીના શિષ્ય [[સ્વામી વિજયાનંદ|સ્વામી વિરાજાનંદ]] કન્યાકુમારીની યાત્રાએ ગયા ત્યારે ઐયરે તેમને જણાવ્યું હતું કે તેમણે પોતે સ્વામીને પથ્થર પર કલાકો સુધી, સતત ત્રણ દિવસ માટે ધ્યાનાવસ્થામાં જોયા હતા ... નજરે જોનાર અન્ય સાક્ષી સદાશિવમ પિલ્લઈએ જણાવ્યુ હતું કે સ્વામી ત્રણ રાત સુધી પત્થર પર રહ્યા હતા અને તેમણે પત્થર સુધી તરીને જતા તેમને જોયા હતા. આગલી સવારે પિલ્લઈ સ્વામી માટે ભોજન લઈને પત્થર પર ગયા હતા. ત્યાં તેમણે તેમને ધ્યાન કરતા જોયા; અને પિલ્લઈએ જ્યારે તેમને મુખ્ય ભૂમિ પર પાછા ફરવા જણાવ્યું ત્યારે તેમણે ના પાડી. તેમણે જ્યારે સ્વામીને ભોજન આપ્યું ત્યારે સ્વામીએ તેમને ખલેલ નહિ પહોંચાડવા જણાવ્યું. જુઓ, {{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=344-346}}</ref> કન્યાકુમારી ખાતે વિવેકાનંદને ‘‘એક ભારતનો વિચાર’’ આવ્યો હોવાનું કહેવાય છે. તેમણે લખ્યું, {{"At Cape Camorin sitting in Mother Kumari's temple, sitting on the last bit of Indian rock - I hit upon a plan: We are so many sanyasis wandering about, and teaching the people metaphysics-it is all madness. Did not our ''Gurudeva'' used to say, `An empty stomach is no good for religion?' We as a nation have lost our individuality and that is the cause of all mischief in India. We have to raise the masses"."<ref>''Life and Philosophy of Swami Vivekananda'', p.24</ref>}} કન્યાકુમારીથી તેમણે [[મદુરાઇ|મદુરાઈની]] મુલાકાત લીધી, જ્યાં તેઓ રામનદના રાજા ભાસ્કર સેતુપતિને મળ્યા, જેમના માટે તેમની પાસે ઓળખાણપત્ર હતો. રાજા સ્વામીના અનુયાયી બન્યા અને તેમને શિકાગો ખાતે ધર્મોની સંસદમાં જવાની વિનંતી કરી.મદુરાઈથી તેમણે [[રામેશ્વરમ]], [[પૉંડિચેરી|પોંડિચેરીની]] મુલાકાત લીધી અને તેઓ મદ્રાસ ગયા અને અહીં તેઓ તેમના સૌથી પ્રખર અનુયાયીઓને મળ્યા, જેવા કે અલસિંગા પેરુમલ, જી. જી. નરસિંહાચારી. આ અનુયાયીઓએ અમેરિકા ખાતે સ્વામીના પ્રવાસ માટે ભંડોળ એકઠું કરવામાં અને પાછળથી મદ્રાસમાં રામકૃષ્ણ મિશનની સ્થાપના કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.મદ્રાસથી તેમણે હૈદરાબાદનો પ્રવાસ કર્યો. મદ્રાસના તેમના ભક્તો, મૈસુર, રામનદ, ખેત્રીના રાજાઓ, દિવાનો અને અન્ય અનુયાયીઓ એકઠા કરેલા ભંડોળની મદદથી વિવેકાનંદ ૩૧મી મે, ૧૮૯૩એ મુંબઈથી ખેત્રીના મહારાજાએ સૂચવેલું ''વિવેકાનંદ'' નામ ધારણ કરીને શિકાગો જવા નીકળ્યા.<ref>{{Harvnb|Banhatti|1995|p=24}}</ref><ref name="madras">{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|pp=359-383}}</ref> === પશ્ચિમની પ્રથમ મુલાકાત === અમેરિકાનો એમનો પ્રવાસ [[ચીન]], [[જાપાન]], [[કેનેડા]] થઇને પૂરો થયો અને તેઓ જુલાઈ ૧૮૯૩માં શિકાગો આવ્યા. <ref>{{cite book | author = P. R. Bhuyan | title = Swami Vivekananda | page = 15}}</ref> પરંતુ, એ જાણીને તેમને નિરાશા થઈ કે અધિકૃત સંગઠનની સત્તાવાર ઓળખાણ વિના કોઇ પણ વ્યક્તિને પ્રતિનિધિ તરીકે સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. તેઓ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર જહોન હેનરી રાઇટના સંપર્કમાં આવ્યા. <ref name="wright">{{cite book|last=Minor|first=Robert Neil |title=Modern Indian Interpreters of the Bhagavad Gita |publisher=SUNY Press|year=1986|page=133|chapter=Swami Vivekananda's use of the ''Bhagavad Gita''}}</ref> હાર્વર્ડ ખાતે તેમને બોલવાનું આમંત્રણ આપ્યા પછી જ્યારે રાઇટે જાણ્યું કે તેમની પાસે સંસદમાં બોલવા માટેનું સત્તાવાર ઓળખપત્ર નથી, ત્યારે રાઇટે એવું કહ્યું હોવાનું નોંધાયું કે, ‘‘તમારી પાસે ઓળખપત્ર માગવું એટલે સ્વર્ગમાં પ્રકાશવા માટેનો પોતાનો અધિકાર જણાવવાનું સૂર્યને પૂછવા બરોબર છે.’’ રાઇટે ત્યાર બાદ પ્રતિનિધિઓનો ચાર્જ સંભાળતા અધ્યક્ષને સંબોધીને લખેલા પત્રમાં જણાવ્યું કે, ‘‘અહીં એક એવો માણસ છે, જે આપણા તમામ વિદ્વાન પ્રોફેસરો ભેગા થાય તો પણ તેમનાથી વધારે વિદ્વાન છે.’’પ્રોફેસર પર વિવેકાનંદ પોતે લખે છે, "ધર્મ સંસદમાં જવા માટેની જરૂરિયાત તેમણે મને સમજાવી, તેઓ માનતા હતા કે આનાથી દેશને ઓળખ મળશે."<ref>{{cite book | author = P. R. Bhuyan | title = Swami Vivekananda | page = 16}}</ref> ==== વિશ્વના ધર્મોની સંસદ ==== [[ચિત્ર:Swami Vivekananda at Parliament of Religions.jpg|thumb|right| ધર્મ સંસદમાં મંચ પર સ્વામી વિવેકાનંદ]] ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૩ના રોજ શિકાગોના આર્ટ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ખાતે ધર્મ સંસદની શરૂઆત થઈ.. આ દિવસે વિવેકાનંદે પોતાનું પ્રથમ ટૂંકુ વક્તવ્ય આપ્યું. તેમણે ભારત અને [[હિન્દુ ધર્મ]] વિશે વાત કરી.<ref>[[બ્રહ્મો સમાજ|બ્રહ્મો સમાજના]] મજમુદાર, [[પ્રાર્થના સમાજ|પ્રાર્થના સમાજના]] નગરકર, [[જૈન|જૈનોનું]] પ્રતિનિધિત્વ કરતા ગાંધી અને ચક્રવર્તી તથા [[થીઓસોફી|થીઓસોફીનું]] પ્રતિનિધિત્વ કરતાં શ્રીમતી [[એની બેસન્ટ]] સહિત {{Harvnb|Banhatti|1995|p=27}} "વિવિધ દેશ અને તમામ ધર્મના પ્રતિનિધિઓ મંચ પર બેઠા હતા. હિન્દુધર્મનું પ્રતિનિધિત્વ કોઈ કરતુ નહોતુ અને આ જવાબદારી વિવેકાનંદ પર આવી હતી."</ref> શરૂઆતમાં થોડો ગભરાટ અનુભવતા હોવા છતાં તેમણે વિદ્યાના દેવી ''[[સરસ્વતી]]'' ને પ્રણામ કરીને પોતાનું [[:s:સ્વામી વિવેકાનંદની સંપૂર્ણ રચનાઓ(The Complete Works of Swami Vivekananda)/વોલ્યુમ 1/ધર્મ સંસદમાં વક્તવ્ય/સત્કારનો પ્રતિભાવ|વક્તવ્ય]] , "અમેરિકાના ભાઈઓ અને બહેનો!" સાથે શરૂ કર્યુ.<ref name="wright"/><ref name="bhuyan-17">{{cite book | author = P. R. Bhuyan | title = Swami Vivekananda | page = 17}}</ref> આ શબ્દો માટે સાત હજારની મેદનીએ ઉભા થઈને તાળીઓ પાડીને તેમનું સન્માન કર્યુ અને બે મિનિટ સુધી આ સન્માન ચાલ્યુ. ફરી જ્યારે શાંતિ સ્થપાઈ ત્યારે તેમણે પોતાનું વક્તવ્ય શરૂ કર્યુ. સૌથી યુવાન રાષ્ટ્રોમાંના એકનું અભિવાદન કરતાં તેમણે આ રાષ્ટ્ર વિશે જણાવ્યુઃ "વિશ્વમાં સાધુઓની સૌથી પ્રાચીન પરંપરા, વેદની સન્યાસી પરંપરા, ધર્મ કે જેણે વિશ્વને સહનશીલતા અને વૈશ્વિક સદભાવ શીખવ્યો છે."<ref name="McRae"/> અને તેમણે આ સંદર્ભે ''ભગવદ્ ગીતા'' ના બે ફકરા ટાંક્યા—"જેવી રીતે બે વિભિન્ન પ્રવાહોનો સ્રોત અલગ-અલગ ઠેકાણે હોય છે પણ તેનું પાણી સમુદ્રમાં ભેગુ થાય છે, તેવી રીતે હે પ્રભુ, માણસની વિવિધ પ્રથાઓ અલગ-અલગ ભલે લાગતી હોય, પરંતુ તે તમામ રસ્તાઓ તારા સુધી લઈ આવે છે!" અને "જે કોઈ પણ મારી પાસે આવે છે, ભલે ગમે તે સ્વરૂપમાં આવે, હું તેના સુધી પહોંચુ છું; તમામ પુરુષો સમગ્ર માર્ગ પર સંઘર્ષ કરતા રહે છે, પરંતુ આ તમામ રસ્તાઓ આખરે મારા સુધી લઈને આવે છે."<ref name="McRae"/> ટૂંકું વક્તવ્ય હોવા છતાં, સંસદનો સાર તથા વસુધૈવ કુટુમ્બકમની ભાવના તેમાં અભિવ્યક્ત થતી હતી.<ref name="McRae">{{Harvnb|McRae|1991}}</ref><ref name="Prabha-2003-234">{{Harvnb|Prabhananda|૨૦૦૩|p=૨૩૪}}</ref> સંસદના પ્રમુખ ડો. બેરોસે જણાવ્યું, "તમામ ધર્મની માતા ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ સ્વામી વિવેકાનંદ દ્વારા થયુ હતું, ભગવા-સાધુ કે જેમણે તેમના શ્રોતાઓ પર સૌથી વધારે પ્રભાવ છોડ્યો હતો."<ref name="bhuyan-17"/> સમૂહ-માધ્યમોમાં તેઓ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યા અને સમૂહ માધ્યમોએ તેમને "ભારતના ઝંઝાવાતી સાધુ" તરીકે ઓળખાવ્યા. ''ન્યૂ યોર્ક ક્રિટિકે'' લખ્યું, "તેઓ દૈવી અધિકારવાળા વક્તા છે અને પીળા તથા ભગવા પૃષ્ઠભૂમાં તેમનો મજબૂત તથા તેજસ્વી ચહેરો પેલા અમૂલ્ય શબ્દો તથા તેમણે આપેલા સમૃદ્ધ અને તાલબદ્ધ વક્તવ્ય કરતાં જરા પણ ઓછો નહોતો." ''ન્યૂ યોર્ક હેરાલ્ડે'' લખ્યું, "ધર્મ સંસદમાં વિવેકાનંદ નિઃશંકપણે સૌથી મહાન વ્યક્તિત્વ છે.તેમને સાંભળ્યા પછી આપણને લાગે છે કે તેમના સુસંસ્કૃત દેશમાં મિશનરીઓ મોકલવાની પ્રવૃત્તિ એ આપણી મૂર્ખામી છે."<ref name="Farqhar-202"> {{cite book | author = J. N. Farquhar | title = Modern Religious Movements in India | page = ૨૦૨ }} </ref> અમેરિકાના અખબરાઓ સ્વામી વિવેકાનંદ વિશે નોંધ્યુ કે "તેઓ ધર્મ સંસદની સૌથી મહાન વ્યક્તિ હતા" અને "સંસદમાં સૌથી વધારે પ્રભાવ ધરાવનાર તથા સૌથી વધારે લોકપ્રિય પુરુષ હતા".<ref name="Arvind_Sharma_87">{{cite book|last=Sharma|first=Arvind |title=Neo-Hindu Views of Christianity|page=87|chapter=Swami Vivekananda's Experiences}}</ref> હિંદુ ધર્મ અને [[બૌદ્ધ ધર્મ]]ને લગતા વિષયો પર તેઓ સંસદમાં અનેક વાર બોલ્યા. ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૩ના રોજ સંસદનું સમાપન થયું. સંસદમાં તેમના તમામ વક્તવ્યોનો વિષય એક જ હતો — વૈશ્વિકતા અને ધાર્મિક સહનશીલતા પર ભાર.<ref name="bhuyan-18">{{cite book | author = P. R. Bhuyan | title = Swami Vivekananda | page = 18}}</ref> ==== અમેરિકા, ઈંગ્લેન્ડમાં વક્તવ્ય પ્રવાસો ==== {{Quote box|quote="I do not come", said Swamiji on one occasion in America, "to convert you to a new belief. I want you to keep your own belief; I want to make the [[Methodist]] a better Methodist; the [[Presbyterian]] a better Presbyterian; the [[Unitarian]] a better Unitarian. I want to teach you to live the truth, to reveal the light within your own soul."<ref>{{cite book|title=The Complete Works of Swami Vivekananda|volume=5|pages=419|chapter=Sayings and Utterances|url=http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_5/Sayings_and_Utterances}}</ref>|align=right|width=20%}} સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૩માં શિકાગોના ધી આર્ટ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ખાતે યોજાયેલી ધર્મ સંસદ પછી પૂર્વીય અને મધ્ય યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં વક્તવ્યો આપવામાં વિવેકાનંદે આખા બે વર્ષ જેટલો સમય લીધો જેમાં તેઓ મુખ્યત્વે શિકાગો, ડેટ્રોઈટ, બોસ્ટન અને ન્યૂ યોર્કમાં દેખાતા.સતત બોલવાના કારણે ૧૮૯૫ની વસંત સુધીમાં તેઓ થાકી ગયા અને તબિયત બગડવા માંડી.<ref name="wishtree-121-122">{{cite book|last=Adjemian|first= Robert |coauthors=Christopher Isherwood|title=The Wishing Tree|pages=121-122|chapter=On Swami Vivekananda}}</ref> વક્તવ્ય પ્રવાસ રદ કર્યા પછી સ્વામીએ વેદાંત અને [[યોગ]] પર મફતમાં ખાનગી વર્ગ શરૂ કર્યા. જૂન ૧૮૯૫માં બે મહિના માટે થાઉઝન્ડ આઈલેન્ડ પાર્ક ખાતેના ડઝન જેટલા અનુયાયીઓ માટે તેમણે ખાનગી વ્યાખ્યાન રાખ્યા. અમેરિકાની પ્રથમ મુલાકાત દરમિયાનની સૌથી વધુ સુખદ પળ તરીકે વિવેકાનંદે આ સમયને ઓળખાવ્યો. બાદમાં તેમણે "''વેદાંત સોસાયટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક''"(Vedanta Society of New York)ની સ્થાપના કરી.<ref name="wishtree-121-122"/> અમેરિકાની પ્રથમ મુલાકાત દરમિયાન તેમણે ૧૮૯૫ અને ૧૮૯૬માં બે વખત ઈંગ્લેન્ડની મુલાકાત લીધી. તેમના વ્યાખ્યાન ત્યાં સફળ રહ્યા.<ref>{{Harvnb|Banhatti|1995|p=30}}</ref> અહીંયા તેઓ આઈરિશ મહિલા કુ. માર્ગારેટ નોબલને મળ્યા, કે જે પાછળથી સિસ્ટર નિવેદિતા બન્યા.<ref name="wishtree-121-122"/> મે ૧૮૯૬માં બીજી મુલાકાત દરમિયાન સ્વામી ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીના ભારતીય સંસ્કૃતિના વિદ્વાન તરીકે પ્રખ્યાત મેક્સ મૂલરને મળ્યા કે જેમણે પશ્ચિમમાં રામકૃષ્ણની પ્રથમ જીવનકથા લખી હતી.<ref name="Prabha-2003-234"/> ઈંગ્લેન્ડમાંથી તેમણે અન્ય યુરોપીયન દેશોની પણ મુલાકાત લીધી. જર્મનીમાં તેઓ ભારતીય સંસ્કૃતિના અન્ય પ્રખ્યાત વિદ્વાન પૌલ ડેઉસ્સેનને મળ્યા.<ref name="GLWT-49-50">''ઈશ્વર તેમની સાથે રહેતા'' (God lived with them), pp.49-50</ref> તેમને બે શૈક્ષણિક પ્રસ્તાવ પણ મળ્યા, હાવર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતે પૂર્વીય તત્ત્વજ્ઞાનના વડા અને કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ખાતે પણ આ જ પ્રકારનો હોદ્દો. જોકે બંને પ્રસ્તાવનો તેમણે અસ્વીકાર કર્યો, કારણ કે સાધુ તો ચલતા ભલાના ન્યાયે તેઓ આ પ્રકારના કામ માટે કોઈ એક સ્થળે સ્થાયી થઈ શકે તેમ નહોતા.<ref name="wishtree-121-122"/> અનેક નિષ્ઠાવાન શિષ્યોને તેમણે આકર્ષ્યા. તેમના અન્ય અનુયાયીઓમાં જોસેફાઈન મેકલીઓડ, કુય મુલર, કુ. નોબલ, ઈ.ટી. સ્ટર્ડી, કેપ્ટન અને શ્રીમતી સેવિઅર હતા કે જેમણે અદ્વૈત આશ્રમ સ્થાપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી અને જે.જે.ગુડવિન હતા કે જેઓ તેમના સ્ટેનોગ્રાફર બન્યા હતા અને તેમના ઉપદેશો તથા વક્તવ્યો નોંધ્યા હતા.<ref name="wishtree-121-122"/><ref name="GLWT-49-50"/> હેલ પરિવાર અમેરિકામાં તેમના સૌથી ઉત્સાહી યજમાનોમાંનો એક બન્યો.<ref>''સ્વામી વિવેકાનંદનું જીવન અને તત્ત્વજ્ઞાન'' (Life and Philosophy of Swami Vivekananda), p.27</ref> તેમના શિષ્યા— ફ્રેન્ચ મહિલા મેડમ લૂઈસ સ્વામી અભયાનંદ બન્યા અને શ્રી. લીઓન લેન્ડસબર્ગ સ્વામી ક્રિપાનંદ બન્યા. બ્રહ્મચર્યમાં તેમણે અન્ય અનેક અનુયાયીઓ કર્યા.<ref name="bruke-618">{{cite book|last=Burke|first=Marie Louise |title=Swami Vivekananda in America: New Discoveries|year=૧૯૫૮|page=૬૧૮}}</ref> સ્વામી વિવેકાનંદના વિચારોની અનેક વિદ્વાનો અને પ્રખ્યાત વિચારકોએ પ્રશંસા કરી હતી—વિલિયમ જેમ્સ, જોસિઆહ રોયસ, સી. સી. એવરેટ્ટ, હાવર્ડ સ્કૂલ ઓફ ડિવાઈનિટીના ડીન, રોબર્ટ જી. ઈંગરસોલ, નિકોલા ટેસ્લા, લોર્ડ કેલ્વિન, અને પ્રોફેસર હર્મન લુડવિગ ફર્નિનાન્ડ વોન હેલમ્હોલ્ટ્ઝ.<ref name="sn"/> તેમની ચર્ચાઓ દ્વારા આકર્ષાયેલ અન્ય હસ્તીઓ હેરિએટ મોનરો અને એલ્લા વ્હીલર વિલ્કોક્સ હતી —બે જાણીતા અમેરિકન કવિઓ, હાવર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર વિલિયમ જેમ્સ; બ્રુકલીન એથિકલ એસોસિએશનના પ્રમુખ ડો. લેવિસ જી. જેન્સ; ઓલે બુલના પત્ની સારા સી. બુલ, નોર્વેઈયન વાયોલિન વાદક; સારાહ બેર્નહાર્ડ્ટ, ફ્રેન્ચ અભિનેત્રિ અને મેડમ એમ્મા કેલ્વ, ફ્રેન્ચ ઓપેરા ગાયિકા.<ref name="GLWT-47">''ઈશ્વર તેમની સાથે રહેતા'' (God lived with them), p.47</ref> પશ્ચિમમાંથી તેઓ પોતાના ભારતીય કાર્યોને પણ ગતિમાં લાવ્યા. અનુયાયીઓ તથા સાધુ ભાઈઓએને સલાહ આપવા અને નાણા મોકલવા માટે વિવેકાનંદે ભારતમાં પત્રોનો પ્રવાહ મોકલ્યો. આ દિવસોમાં પશ્ચિમમાંથી આવેલા તેમના પત્રોએ સામાજિક સેવા માટેનો અભિયાનનો હેતુ સ્થાપિત કર્યો.<ref>{{cite book|last=Kattackal|first=Jacob |title=Religion and Ethics in Advaita|publisher=St. Thomas Apostolic Seminary |year=૧૯૮૨|page=૨૧૯}}</ref> ભારતમાં રહેલા પોતાને શિષ્યોને કંઈક મોટું કરવા તેઓ સતત પ્રેરણા આપતા. તેઓને લખેલા પત્રોમાં તેમના કેટલાક સૌથી વધારે આકરા શબ્દો પણ હતા.<ref>{{cite book|last=Majumdar|first=Ramesh Chandra |title=Swami Vivekananda Centenary Memorial Volume|url=https://archive.org/details/swamivivekananda0000rcma|year=૧૯૬૩|page=૫૭૭}}</ref> આવા એક પત્રમાં તેમણે સ્વામી અખંડઆનંદને લખ્યુ હતું, "ખેતરી શહેરના ગરીબ અને નબળા વર્ગના લોકોના ઘરે-ઘરે ફરો અને તેમને ધર્મ શીખવાડો. તેમને ભૂગોળ અને આવા અન્ય વિષયો પર મૌખિક પાઠ પણ આપો. રજવાડી થાળીઓ આરોગવાથી અને નિષ્ક્રિય બેસી રહેવાથી કોઈ સારુ કામ નહિ થાય અને કહેતા "રામકૃષ્ણ, હે પ્રભુ!"—તમે જ્યાં સુધી ગરીબોનું કંઈ સારુ નહિ કરો"<ref>{{cite book|last=Burke|first=Marie Louise|title=Swami Vivekananda in the West: New Discoveries|year=૧૯૮૩|page=૪૧૭}}</ref><ref>{{cite book|last=Sharma|first=Benishankar |title= Swami Vivekananda: A Forgotten Chapter of His Life|publisher=Oxford Book & Stationary Co.,|year=૧૯૬૩|page=૨૨૭}}</ref> વેદાંત શીખવવા માટે ૧૮૯૫માં મદ્રાસમાં બ્રહ્મવાદિન નામે ઓળખાતુ નિયતકાલિક શરૂ થયુ<ref>{{cite book|last=Sheean|first=Vincent |title=Lead, Kindly Light: Gandhi and the Way to Peace|publisher=Kessinger Publishing|year=2005|page=345|chapter=Forerunners of Gandhi}}</ref> ત્યાર બાદ ''ક્રાઈસ્ટનું અનુકરણ'' ના પ્રથમ છ પ્રકરણનો વિવેકાનંદ દ્વારા થયલો અનુવાદ''બ્રહ્મવાદિન'' (૧૮૮૯)માં પ્રકાશિત થયો.<ref name="Arvind_Sharma_83">{{cite book|last=Sharma|first=Arvind |title=Neo-Hindu Views of Christianity|page=83|chapter=Swami Vivekananda's Experiences}}</ref> ૧૬ ડિસેમ્બર ૧૮૯૬ના રોજ વિવેકાનંદ ઈંગ્લેન્ડ છોડીને ભારત આવવા નીકળ્યા અને તેમની સાથે અનુયાયીઓમાં કેપ્ટન અને શ્રીમતી સેવિઅર,અને જે.જે.ગુડવિન હતા. રસ્તામાં તેમણે [[ફ્રાન્સ|ફ્રાંસ]], [[ઈટલી|ઈટાલીની]] મુલાકાત લીધી, લીઓ નાર્ડો ડા વિન્સીના ''ધી લાસ્ટ સપર'' જોયા અને ૩૦ ડિસેમ્બર, ૧૮૯૬ના રોજ નેપલ્સના બંદરેથી ભારત આવવા વહાણમાં બેઠા.<ref>''સ્વામી વિવેકાનંદનું જીવન અને તત્ત્વજ્ઞાન'' (Life and Philosophy of Swami Vivekananda), pp.33-34</ref> પાછળથી કુ. મુલર અને સિસ્ટર નિવેદતા તેમની પાછળ ભારત આવ્યા. સિસ્ટર નિવેદતાએ ભારતીય મહિલાઓના શિક્ષણમાં અને ભારતના સ્વાતંત્ર્યના સંઘર્ષમાં બાકીનું જીવન સમર્પિત કરી દીધું.<ref name="wishtree-121-122"/><ref>''સ્વામી વિવેકાનંદની સંક્ષિપ્ત જીવનકથા'' (A Comprehensive Biography of Swami Vivekananda), p.852</ref> === ભારતમાં પુનરાગમન === [[ચિત્ર:Swami Vivekananda Chennai 1897.jpg|thumb|right|ચેન્નાઈ ખાતે સ્વામી વિવેકાનંદ ૧૮૯૭]] ==== કોલંબોથી અલમોરા ==== વિવેકાનંદ ૧૫ જાન્યુઆરી, ૧૮૯૭ના રોજ કોલંબો આવ્યા અને તેમનું ભવ્ય સ્વાગત થયું. અહીંયા તેમણે પૂર્વમાં પ્રથમ જાહેર વક્તવ્ય આપ્યુ , ''[[:s:સ્વામી વિવેકાનંદની સંપૂર્ણ રચના(The Complete Works of Swami Vivekananda)/વોલ્યુમ 3/કોલંબોથી અલમોરા સુધીના પ્રવચનો/પૂર્વમાં પ્રથમ જાહેર પ્રવચન (કોલંબો)|ભારત, પવિત્ર ભૂમિ]]'' . ત્યાંથી કોલકાતા સુધીનો તેમનો પ્રવાસ એક વિજયી કૂચ હતી. તેમણે [[કોલંબો|કોંલંબો]] થી પામબણ, [[રામેશ્વરમ]], રામનાદ, મદુરાઈ,કુમ્બાકોણમ અને [[મદ્રાસ]]ની મુસાફરી કરી અને પ્રવચનો આપ્યા. લોક અને રાજાઓએ ઉમળકાભેરનું સ્વાગત કર્યું.તે પામબણ ખાતેના સમારંભમાં રામનાદના રાજા જાતે સ્વામીનો સામાન ઉંચકીને લઈ ગયા હતા. મદ્રાસના રસ્તામાં અનેક સ્થળોએ એવું બન્યુ હતું કે ટ્રેન ના ઉભી રહેતી હોય તેવા સ્થળોએ લોકો ટ્રેનની આડા આવી જતા હતા અને સ્વામીને સાંભળ્યા પછી જ ટ્રેનને જવા દેતા હતા.<ref>{{cite book|title=Life and Philosophy of Swami Vivekananda|pages=33-34|chapter=Return and Consolidation}}</ref> મદ્રાસથી તેમણે કલકત્તાની મુસાફરી શરૂ કરી અને અલમોરા સુધી પ્રવચનો ચાલુ રાખ્યા. આ પ્રવચનો ''[[:s:સ્વામી વિવેકાનંદની સંપૂર્ણ રચના(The Complete Works of Swami Vivekananda)/વોલ્યુમ 3/કોલંબોથી અલમોરા સુધીના પ્રવચનો |કોલંબોથી અલમોરા સુધીના પ્રવચનો]]'' (Lectures from Colombo to Almora) તરીકે પ્રકાશિત થયા છે. આ પ્રવચનોમાં આધ્યાત્મિક વિચારધારાની સાથે ભારોભાર રાષ્ટ્રવાદ હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="bhuyan-20">{{cite book | author = P. R. Bhuyan | title = Swami Vivekananda | page = 20}}</ref> તેમના વક્તવ્યોની ઊંડી અસર ભારતીય નેતાઓ પર થતી હતી, જેમાં [[મહાત્મા ગાંધી]], બિપિન ચંદ્ર પાલ અને [[બાલ ગંગાધર તિલક|બાલગંગાધર તિલક]]નો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref name="bhuyan-27">{{cite book | author = P. R. Bhuyan | title = Swami Vivekananda | page = 27}}</ref><ref name="Gokhale-1964">{{cite journal|last=Gokhale|first=B. G. |date=જાન્યુઆરી ૧૯૬૪|title=Swami Vivekananda and Indian Nationalism|journal=Journal of Bible and Religion|volume=32|issue=1|pages=35-42|url=http://www.jstor.org/stable/1460427|quote=Vivekananda, Tilak, and Gandhi form parts of one continuous process. Many of Gandhi's ideas on Hinduism and spirituality come close to those of Vivekananda.}}</ref> ==== રામકૃષ્ણ મઠ અને મિશનની સ્થાપના ==== [[ચિત્ર:Advaita Ashrama, Mayavati, a branch of the Ramakrishna Math, founded on March 19, 1899.jpg|right|240px|thumb|રામકૃષ્ણ મઠની શાખા અદ્વૈત આશ્રમ, માયાવતીની સ્થાપના માર્ચ ૧૯, ૧૮૯૯ના રોજ થઈ હતી, જેણે બાદમાં સ્વામી વિવેકાનંદની ઘણી રચનાઓ પ્રકાશિત કરી અને હવે પ્રબુદ્ધ ભારત જરનલ પ્રકાશિત કરે છે]] ૧ મે ૧૮૯૭ના રોજ કલકત્તા ખાતે વિવેકાનંદે "રામકૃષ્ણ મઠ"—ધર્મના પ્રચાર માટેની સંસ્થા અને "રામકૃષ્ણ મિશન"—વિશેષ સેવા માટેની સંસ્થા.<ref name="Banhatti-34-35"/> શૈક્ષણિક, સાંસ્કૃતિક, તબીબી અને રાહત કાર્યો દ્વારા જનસમૂહને મદદ કરવાની સંગઠિત સામાજિક-ધાર્મિક અભિયાનની આ શરૂઆત હતી.<ref name="Prabha-2003-234"/> રામકૃષ્ણ મિશનના આદર્શો ''[[:s:સ્વામી વિવેકાનંદની સંપૂર્ણ રચના(The Complete Works of Swami Vivekananda)/વોલ્યુમ 1/કર્મયોગ|કર્મ યોગ]]'' આધારિત છે.<ref name="Vazhayil"> {{cite book | last = Thomas | first = Abraham Vazhayil | authorlink = | coauthors = | title = Christians in Secular India | publisher = | year = ૧૯૭૪ | location = | page = ૪૪ | url = https://archive.org/details/christiansinsecu0000thom | doi = | id = | isbn = | quote = Vivekananda emphasized Karma Yoga, purposeful action in the world as the thing needful for the regeneration of the political, social and religious life of the Hindus. }} </ref><ref>{{cite book|last=Miller|first=Timothy |title=America's Alternative Religions |page=181|chapter=The Vedanta Movement and Self-Realization fellowship|quote=Vivekananda was adamant that the social worker should never believe that she or he was actually improving the world, which is, after all, illusory. Service should be performed without attachment to the final results. In this manner, social service becomes karma yoga, the disciple of action, that ultimately brings spiritual benefits to the server, not to those being served.}}</ref> તેમના દ્વારા બે મઠની સ્થાપના થઈ, એક કલકત્તા પાસે બેલુર ખાતે કે જે રામકૃષ્ણ મઠનું વડુમથક બન્યો અને ''અદ્વૈત આશ્રમ'' તરીકે ઓળખાતો બીજો મઠ હિમાલય પર માયાવતી ખાતે અલમોરા પાસે અને બાદમાં ત્રીજો મઠ [[મદ્રાસ]] ખાતે સ્થપાયો. બે સામયિકો શરૂ કરવામાં આવ્યા, ''પ્રબુદ્ધ ભારત'' અંગ્રેજીમાં અને ''ઉદબોધન'' બંગાળીમાં.<ref name="Kraemer-151">{{cite book|last=Kraemer|first=Hendrik |title=World Cultures and World Religions|page=૧૫૧|chapter=Cultural response of Hindu India}}</ref> આ જ વર્ષે [[દુકાળ]] રાહત કાર્ય સ્વામી અખંડઆનંદ દ્વારા [[મુર્શિદાબાદ જિલ્લો|મુર્શિદાબાદ]] જિલ્લામાં શરૂ કરાયુ.<ref name="Prabha-2003-234"/><ref name="Banhatti-34-35">{{Harvnb|Banhatti|૧૯૯૫|pp=૩૪-૩૫}}</ref> વિવેકાનંદે સર [[જમશેદજી તાતા]]ને સંશોધન અને શૈક્ષણિક સંસ્થા સ્થાપવાની પ્રેરણા આપી જ્યારે તેઓ એક સાથે યોકોહામાથી શિકાગો સુધી સાથે હતા અને આ ૧૮૯૩માં સ્વામીની પશ્ચિમની પ્રથમ મુલાકાત હતી. આ સમયે સ્વામીને તાતાએ મોકલેલો પત્ર મળ્યો હતો, જેમાં તેમણે તાતાએ સ્થાપેલ રીસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સાયન્સ(Research Institute of Science)નું નેતૃત્વ સંભાળવા વિનંતી કરી હતી. પરંતુ ધાર્મિક હિતો સાથે અનુકૂળ નહિ હોવાનું જણાવી સ્વામી વિવેકાનંદે આ પ્રસ્તાવનો અસ્વીકાર્ય કર્યો.<ref>{{Harvnb|Prabhananda|૨૦૦૩|p=૨૩૫}}</ref><ref>{{cite news|url=IISc looks to Belur for seeds of birth|title=IISc looks to Belur for seeds of birth|last=LULLA|first=ANIL BUDUR |date=૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૭|publisher=The Telegraph|access-date= ૬ મે ૨૦૦૯}}</ref> હિંદુ ધર્મની જડ માન્યતાઓના બદલે નવા અર્થઘટનનું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર''[[આર્ય સમાજ]]'' (Arya Samaj) અને સંકુચિત હિંદુ ધર્મને માનતા ''સનાતનવાદી'' ઓ વચ્ચે સંવાદિતા સ્થાપવા તેમણે પાછળથી પાકિસ્તાનમાં [[પંજાબ (પાકિસ્તાન)|પંજાબ]]ની મુલાકાત લીધી. રાવલપિંડી ખાતે તેમણે આર્યસમાજવાદીઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચેનું વૈમનસ્ય મૂળમાંથી દૂર કરવાની પદ્ધતિઓ સૂચવી.<ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006a|p=291}}</ref> તે સમયના ગણિતના તેજસ્વી પ્રોફેસર તિર્થ રામ ગોસ્વામી કે જેમણે પાછળથી સ્વામી રામતીર્થ તરીકે સન્યાસ લીધો તેમની સાથેનું પ્રેરણાદાયી જોડાણ અને ભારત તથા અમેરિકામાં ''વેદાંત'' નોઅને પ્રખ્યાત પ્રવચનો માટે [[લાહોર]] યાદગાર છે.<ref name="Banhatti-34-35"/> તેમણે દિલ્હી અને ખેતરી સહિત અન્ય સ્થળોની પણ મુલાકાત લીધી અને જાન્યુઆરી ૧૮૯૬માં કલકત્તા પાછા ફર્યા. ત્યાર બાદ ''મઠ'' ની કામગીરીને વ્યવસ્થિત બનાવવામાં અને શિષ્યોને તાલીમ આપવામાં તેમણે કેટલાક મહિના પસાર કર્યા. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે પ્રખ્યાત ''[[આરતી]]'' ગીતની રચના કરી, એક ભક્તના ઘરે રામકૃષ્ણના મંદિરને પવિત્ર બનાવવાના કાર્યક્રમ દરમિયાન ''ખંડના ભવ બંધના'' ની રચના કરી.<ref name="Banhatti-35-38">{{Harvnb|Banhatti|1995|pp=35-36}}</ref> === પશ્ચિમની બીજી મુલાકાત === કથળતા સ્વાસ્થ્યની વચ્ચે જૂન ૧૮૯૯માં તેઓ ફરી એક વાર પશ્ચિમ જવા નીકળ્યા.<ref>{{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006b|p=450}}</ref> તેમની સાથે સિસ્ટર નિવેદિતા, સ્વામી તુરિયાનંદ જોડાયા. ઈંગ્લેન્ડમાં તેમણે થોડો સમય પસાર કર્યો અને અમેરિકા ગયા. આ મુલાકાત દરમિયાન તેમણે સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને [[ન્યૂ યૉર્ક|ન્યૂયોર્ક]] ખાતે વેદાંત સોસાયટીની સ્થાપના કરી. અમેરિકન ભક્તની ૧૬૦ એકરની ઉદાર ભેટ દ્વારા તેમણે [[કેલિફોર્નિયા]] ખાતે "''શાંતિ આશ્રમ'' "ની પણ સ્થાપના કરી.<ref name="Banhatti-41_42">{{Harvnb|Banhatti|1995|pp=41-42}}</ref> બાદમાં તેમણે ૧૯૦૦માં [[પેરિસ]]ની ધર્મ સભામાં હાજરી આપી.<ref>{{cite book|title=Complete Works of Swami Vivekananda|publisher=Advaita Ashrama|volume=4|chapter=The Paris Congress of the History of Religions|url=http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_4/Translation:_Prose/The_Paris_Congress_of_the_History_of_Religions}}</ref> ''લિંગ'' ની પૂજા અને ''[[ગીતા]]'' ની અધિકૃતતા સંદર્ભે આપેલા વક્તવ્યો વિવેકાનંદે દર્શાવેલી વિદ્વત્તા માટે યાદગાર છે. પેરિસથી તેમણે બ્રિટ્ટેની, વિયેના, કોન્સ્ટેન્ટિનોપોલ, એથેન્સ અને [[ઇજિપ્ત|ઈજિપ્ત]]ની ટૂંકી મુલાકાતો લીધી. આ સમયગાળા દરમિયાન મોટા ભાગે તેઓ પ્રખ્યાત વિચારક જુલ્સ બોઈસના મહેમાન હતા.<ref name="Banhatti-41_42"/> તેમણે ઓક્ટોબર ૨૪, ૧૯૦૦ના રોજ પેરિસ છોડ્યુ અને ડિસેમ્બર ૯, ૧૯૦૦માં બેલુર મઠ આવ્યા.<ref name="Banhatti-41_42"/> === છેલ્લા વર્ષો === [[ચિત્ર:Swami Vivekananda temple Belur Math.jpg|thumb|right| બેલુર મઠ ખાતે સ્વામી વિવેકાનંદ મંદિર, તેમને સમાધી આપવામા આવી હતી તે જગ્યા.]] વિવેકાનંદે કેટલાક દિવસો અદ્વૈત આશ્રમ, માયાવતી ખાતે અને બાદમાં બેલુર મઠમાં વિતાવ્યા. ત્યારથી માંડીને છેવટ સુધી તેઓ બેલુર મઠમાં રોકાયા અને રામકૃષ્ણ મિશન તથા મઠની ઈંગ્લેન્ડ અને અમેરિકાની કામગીરી વિશે માર્ગદર્શન આપતા રહ્યા. આ વર્ષો દરમિયાન હજારો મુલાકાતીઓ તેમને મળવા આવતા, જેમાં ગ્વાલિયરના મહારાજા અને ડિસેમ્બર ૧૯૦૧માં, [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ઈન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ]] (Indian National congress)ના [[લોકમાન્ય ટિળક]] જેવા દિગ્ગજ નેતાઓનો સમાવેશ થતો હતો. ડિસેમ્બર ૧૯૦૧માં જાપાને તેમને ધર્મ સંમેલનમાં ભાગ લેવા નિમંત્રણ આપ્યુ, પરંતુ કથળતા આરોગ્યના પગલે તેઓ ઉપસ્થિત રહી શક્યા નહિ. આખરી દિવસોમાં તેમણે બોધગયા અને [[વારાણસી]]ની યાત્રા કરી.<ref name="Banhatti-43-44">{{Harvnb|Banhatti|1995|pp=43-44}}</ref> તેમના પ્રવાસો, સળંગ વક્તવ્યો, અંગત ચર્ચાઓ અને વાતચીતોએ સ્વાસ્થ્યનો ભોગ લીધો. તેઓ [[અસ્થમા]], [[મધુપ્રમેહ|ડાયાબિટિસ]] અને અન્ય શારીરિક બિમારીઓથી પિડાતા હતા.<ref name="Banhatti-45-46"/> અવસાનના થોડા દિવસ પૂર્વે તેઓ ધ્યાનપૂર્વક પંચાંગનો અભ્યાસ કરતા જોવાયા હતા. અવસાનના ત્રણ દિવસ પહેલા તેમણે અંતિમક્રિયાનું સ્થળ જણાવ્યું હતું અને આ સ્થળે આજે તેમની યાદમાં બનાવેલ મંદિર ઉભુ છે. તેમણે ઘણા લોકો સમક્ષ નોંધ્યુ હતું કે તેઓ ચાળીસ વર્ષ સુધી નહિ જીવે.<ref name="Banhatti-45-46">{{Harvnb|Banhatti|1995|pp=45-46}}</ref> અવસાનના દિવસે સવારમાં તેમણે બેલુર મઠ ખાતે કેટલક વિદ્યાર્થીઓને ''શુકગ્લ યજુર્વેદ'' ભણાવ્યો હતો.<ref name="losv_mahasamadhi"/> તેઓ ભાઈ-વિદ્યાર્થી સ્વામી પ્રેમાનંદ સાથે ચાલવા ગયા હતા અને રામકૃષ્ણ મઠના ભવિષ્યને લગતી સૂચનાઓ આપી હતી. જુલાઈ ૪, ૧૯૦૨ના રોજ નવ વાગીને દસ મિનિટે [[ધ્યાન|ધ્યાનાવસ્થા]]માં વિવેકાનંદનું અવસાન થયું હતું. તેમના અનુયાયીઓના મતે આ ''મહાસમાધિ'' હતી.<ref> {{cite book | author = A.P. Sen | title = The Indispensable Vivekananda | chapter = Editor's Introduction | page = ૨૭ | year = ૨૦૦૬ }}</ref> બાદમાં તેમના શિષ્યોએ નોંધ્યુ હતું કે સ્વામીના મોઢા પાસે નસકોરોમાં અને આંખોમાં "થોડુ લોહી" તેમણે જોયુ હતું.<ref> {{cite book | author = M.V. Kamath | title = Philosophy of Life and Death | url = https://archive.org/details/philosophyoflife0000mvka | chapter = ૨૪૧ | year = ૨૦૦૫ }}</ref> ડોક્ટરોના મતે મગજમાં લોહીની નળી ફાટી જવાથી આમ થયુ હતું, પરંતુ મૃત્યુનું સાચુ કારણ તેઓ શોધી શક્યા નહોતા.તેમના શિષ્યોના જણાવ્યા મુજબ તેમણે ''મહાસમાધિ'' લીધી ત્યારે ''બ્રહ્મરંધ્ર'' — મસ્તિષ્કના મુગટના બાકોરોમાં નિશ્ચિતપણે કાણુ પાડવામાં આવ્યુ હતુ. ચાળીસ વર્ષ કરતાં વધારે નહિ જીવવાની પોતાની આગાહી વિવેકાનંદે સાચી ઠેરવી હતી.<ref name="losv_mahasamadhi"> {{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006b|pp=645-662}}</ref> == ઉપદેશ અને જીવનદ્રષ્ટિ == વિવેકાનંદ જાણીતા વિચારક હતા. [[અદ્વૈત વેદાંત|અદ્વૈતવાદ]] વિચાર એ માત્ર તત્ત્વજ્ઞાનમાં આગળ વધવાનું પ્રતિક માત્ર નથી, પરંતુ તે કઈ રીતે સામાજિક અને એટલે સુધી કે રાજકીય અસરો ધરાવે છે તે દર્શાવવું એ તેમના સૌથી વધારે મહત્વના યોગદાનમાંથી એક હતું. વિવેકાનંદના જણાવ્યા મુજબ રામકૃષ્ણ પાસેથી તેમણે મેળવેલ મહત્વનો ઉપદેશ "જીવ એ શિવ છે" હતો.(દરેક વ્યક્તિમાં ઈશ્વર વસે છે).<ref>{{cite book | author = Y. Masih | title = Introduction to Religious Philosophy | chapter = Introduction to Religious Philosophy | page = ૬૮ | publisher = Motilal Banarsidass | year = ૧૯૯૧}}</ref> આ તેમનો [[મંત્ર]] બની ગયો હતો અને તેમણે ''દરિદ્રનારાયણની સેવા'' - (ગરીબ) મનુષ્યોની સેવા દ્વારા ઈશ્વર સેવાનો વિચાર સૌ પ્રથમ રજૂ કર્યો હતો.''જો દરેક પદાર્થમાં રહેતા [[બ્રાહ્મણ]] વચ્ચે ખરેખર ઐક્ય હોય તો પછી ક્યા આધાર પર આપણે પોતાની જાતને વધારે સારી કે ખરાબ કહી શકીએ કે પછી અન્ય લોકો કરતાં બહેતર કે ખરાબ ગણી શકીએ?'' - આ પ્રશ્ન તેઓ વારંવાર પોતાની જાતને પૂછતા. આખરે તેઓ એવા નિષ્કર્ષ પર આવ્યા કે આ ભિન્નતા એકાકારના પ્રકાશમાં અનઅસ્તિત્વ સાથે ભળી જાય છે અને એક સાધક [[મોક્ષ]]માં આનો અનુભવ કરે છે. ત્યાર બાદ જે ઉદભવે છે તે આ ઐક્યથી અજાણ રહેલા દરેક જીવ માટેની કરુણા અને તેમને મદદ કરવાની દ્રઢતા છે.{{Fact|date=ડિસેમ્બર ૨૦૦૮}} [[ચિત્ર:Vivekananda Memorial by the night, Kanyakumari, Tamil Nadu.jpg|left|250px|thumb|વિવેકાનંદ રોક મેમોરિયલ રાત સુધીમાં, કન્યાકુમારી, તામિલનાડુ]] સ્વામી વિવેકાનંદ વેદાંતની એવી વિચારધારામાં માનતા હતા કે જ્યાં સુધી આપણામાંથી તમામ મુક્ત ના થાય ત્યાં સુધી કોઈ પણ વ્યક્તિ સાચા અર્થમાં મુક્ત થઈ શકે નહિ. એટલે સુધી કે વ્યક્તિગત મુક્તિની ઈચ્છા પણ છોડવી જોઈએ અને અન્ય લોકોની મુક્તિ માટે થાક્યા વગર કામ કરવું તે સાચા જ્ઞાનીની નિશાની છે. તેમણે '''આત્મનો મોક્ષાર્થમ્ જગદ્વિતાય ચ''' (आत्मनॊ मोक्षार्थम् जगद्धिताय च) (પોતાની મુક્તિ માટે અને વિશ્વના કલ્યાણ માટે)ના સિદ્ધાંત પર [[રામકૃષ્ણ મિશન|શ્રી રામકૃષ્ણ મિશનની]] સ્થાપના કરી હતી.{{Fact|date=ડિસેમ્બર ૨૦૦૮}} આમ છતાં વિવેકાનંદે ધર્મ અને સરકારને ચુસ્તપણે અલગ રાખવાની તરફેણ કરી છે, જે ફ્રીમેસન હોવાના કારણે ફ્રીમેસનરીમાં જોવા મળેલો સિદ્ધાંત છે.<ref>[http://www.masonindia.org/index10.html ગ્રાન્ડ લોજ ઓફ ઈન્ડિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916091152/http://www.masonindia.org/index10.html |date=2009-09-16 }}(Grand Lodge of India)</ref> ધાર્મિક માન્યતાના કારણે સામાજિક રીતી-રિવાજો ભૂતકાળમાં બનેલા હોવા છતાં, ધર્મ, વારસા જેવી બાબતોમાં ધર્મએ હસ્તક્ષેપ કરવો જોઈએ નહિ. આદર્શ સમાજમાં [[બ્રાહ્મણ]] જ્ઞાન, [[ક્ષત્રિય]] સંસ્કૃતિ, [[વૈશ્ય]] કાર્યક્ષમતા અને [[શૂદ્ર|શૂદ્ર]] સમતાના લક્ષણોનું મિશ્રણ હોવું જોઈએ. કોઈ પણ એકનું પ્રભુત્વ સમાજને વિવિધ પ્રકારની અસમતુલા તરફ લઈ જાય છે. આદર્શ સમાજની રચના માટે ધર્મ કે અન્ય કોઈ પણ દબાણનો ઉપયોગ થવો જોઈએ તેવું વિવેકાનંદને લાગતુ નહોતુ, કારણ કે યોગ્ય સંજોગોમાં વ્યક્તિગત પરિવર્તનથી આ ઘટના કુદરતી બનશે તેવું તે માનતા હતા.{{Fact|date=ડિસેમ્બર ૨૦૦૮}} હિંદુ ધર્મગ્રંથોના બે વર્ગ ''[[શ્રુતિ]]'' અને ''[[સ્મૃતિ]]''ઓ વચ્ચે વિવેકાનંદ ચુસ્ત ભેદરેખા બાંધી હતી. શ્રુતિનો અર્થ થાય છે વેદો, જેમાં શાશ્વત અને વૈશ્વિક સ્તરે લાગુ પડતા આધ્યાત્મિક સત્યોનો સમાવેશ થાય છે. બીજી બાજુ સ્મૃતિઓ ધર્મ અનુસાર શું કરવું જોઈએ અને શું ના કરવું જોઈએ તે અંગે છે અને તે સમાજને લાગુ પડે છે તથા સમયાંતરે તેમાં ફેરફારને અવકાશ છે. વિવેકાનંદ માનતા હતા કે આધુનિક સમય માટે પ્રવર્તમાન સ્મૃતિઓમાં ફેરફાર થવો જોઈએ. જોકે શ્રુતિઓ નિશ્ચિતપણે શાશ્વત છે - તેનું માત્ર પુનઃઅર્થઘટન થઈ શકે છે.{{Fact|date=ડિસેમ્બર ૨૦૦૮}} વિવેકાનંદે તેમના અનુયાયીઓને પવિત્ર, અ-સ્વાર્થી રહેવા અને શ્રદ્ધારાખવા સલાહ આપી હતી. તેમણે બ્રહ્મચર્ય (અપરિણિત અવસ્થા)ની તરફેણ કરી હતી. બાળપણના મિત્ર પ્રિયા નાથ સિંહા સાથેની એક વાતચીતમાં તેમણે પોતાની શારીરિક અને માનસિક શક્તિઓ, વક્તૃત્વકળાનું શ્રેય બ્રહ્મચર્યના પાલનને આપ્યુ છે.<ref>{{cite book | author = Priya Nath Sinha | title = Complete Works of Swami Vivekananda | chapter = Conversations and Dialogues : VI - X Shri Priya Nath Sinha | chapterurl = http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_5/Conversations_and_Dialogues_(Recorded_by_Disciples_-_Translated)/Volume_5/VI_-_X_Shri_Priya_Nath_Sinha | volume = 5 | access-date = 2009-10-04 | archive-date = 2008-12-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081221204512/http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_5/Conversations_and_Dialogues_(Recorded_by_Disciples_-_Translated)/Volume_5/VI_-_X_Shri_Priya_Nath_Sinha | url-status = dead }}</ref> વિવેકાનંદે પરામનો વિજ્ઞાન(પેરાસાયકોલોજી), જ્યોતિષના ઉભરતા વિસ્તારોની તરફેણ કરી નહોતી (તેમના એક વક્તવ્યમાં આનો દાખલો જોઈ શકાય છે ''વ્યક્તિ પોતાના ભાગ્યનો નિર્માતા'' , ''સંપૂર્ણ રચના, વોલ્યુમ ૮, વ્યાખ્યાનો અને વર્ગ સાથેની વાતચીતની નોંધો'' ) તેઓ કહે છે કે ઉત્સુકતાનું આ સ્વરૂપ આધ્યાત્મિક પ્રગતિમાં મદદ કરતું નથી, પરંતુ હકીકતે તેમાં બાધક બને છે. == અસર == ૨૦મી સદીના ભારતના ઘણા નેતાઓ અને તત્ત્વચિંતકોએ વિવેકાનંદની અસરનો સ્વીકાર કર્યો છે. સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીએ એક વખત નોંધ્યુ હતું કે "વિવેકાનંદે હિન્દુ ધર્મને બચાવ્યો અને ભારતને બચાવ્યુ."<ref> {{cite journal | journal = Prabuddha Bharata | volume = | pages = ૧૧૨ | year = ૧૯૮૩}} </ref> [[સુભાષચંદ્ર બોઝ|સુભાષચંદ્ર બોઝના]] જણાવ્યા અનુસાર વિવેકાનંદ "આધુનિક ભારતના ઘડવૈયા છે" અને [[મોહનદાસ ગાંધી]] માટે વિવેકાનંદના પ્રભાવથી "તેમના દેશપ્રેમમાં હજારગણી વૃદ્ધિ" થઈ હતી. [[જાન્યુઆરી ૧૨|૧૨મી જાન્યુઆરી]]એ તેમની યાદમાં તેમના જન્મદિવસને ભારતમાં રાષ્ટ્રીય યુવક દિનની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આ સૌથી ઉત્તમ શ્રદ્ધાંજલિ હતી કારણ કે સ્વામી વિવેકાનંદના મોટાભાગના લખાણો ભારતીય યુવાઓ વિશે હતા અને તેમાં આધુનિક વિશ્વમાં સંપૂર્ણપણે જોડાઈને ભારતના પ્રાચીન મૂલ્યોને કઈ રીતે જાળવી રાખવા તે અંગે સૂચન હતા. સ્વામી વિવેકાનંદે [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ|ભારતની સ્વાતંત્ર્ય ચળવળને]] વ્યાપક પ્રેરણા આપી હોવાનું સ્વીકારાયુ છે. તેમના લખાણોએ સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓની આખી પેઢીને પ્રેરણા આપી હતી, જેમાં ઔરબિંદો ઘોષ અને બાઘા જતિનનો પણ સમાવેશ થતો હતો. વિવેકાનંદ આત્યંતિક બળવાખારોના ભાઈ હતા, ભૂપેન્દ્રનાથ દત્તા. ભારતની સ્વાતંત્ર્ય ચળવળની સૌથી જાણીતી વ્યક્તિઓમાંના એક સુભાષચંદ્ર બોઝે કહ્યું હતુ, {{Quote|I cannot write about Vivekananda without going into raptures. Few indeed could comprehend or fathom him even among those who had the privilege of becoming intimate with him. His personality was rich, profound and complex... Reckless in his sacrifice, unceasing in his activity, boundless in his love, profound and versatile in his wisdom, exuberant in his emotions, merciless in his attacks but yet simple as a child, he was a rare personality in this world of ours}} ઔરોબિંદો ઘોષે વિવેકાનંદને પોતાના આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક ગણાવ્યા હતા. {{Quote|Vivekananda was a soul of puissance if ever there was one, a very lion among men, but the definitive work he has left behind is quite incommensurate with our impression of his creative might and energy. We perceive his influence still working gigantically, we know not well how, we know not well where, in something that is not yet formed, something leonine, grand, intuitive, upheaving that has entered the soul of India and we say, "Behold, Vivekananda still lives in the soul of his Mother and in the souls of her children.|Sri Aurobindo in ''Vedic Magazine''(1915)}} ફ્રેન્ચ [[નોબેલ પારિતોષિક વડે સન્માનીત મહાનુભાવો|નોબેલ વિજેતા]], રોમેઈન રોલેન્ડ લખે છે, "તેમના શબ્દો મહાન સંગીત છે, શબ્દસમૂહો બીથોવન જેવા છે, પ્રેરણાદાયી કાવ્યો હેન્ડલ કોરસની માર્ચ જેવા છે. ત્રીસ વર્ષનું અંતર હોવા છતાં પુસ્તકોના પાનામાં છૂટાછવાયા પથરાયેલા તેમના વક્તવ્યોને ઝીલતી વખતે હું રોમાંચિત થઈ જઉં છું અને મારું શરીર જાણે કે વીજળીના આંચકા અનુભવે છે. મહાનાયકના હોઠમાંથી સળગતા શબ્દો નીકળતા હશે ત્યારે કેટલા આંચકા, કેટલા બધા ઈંગિતો ઉત્પન્ન થતા હશે!'<nowiki/>''' વિવેકાનંદે [[જમશેદજી તાતા]]ને <ref>{{Cite web |url=http://materials.iisc.ernet.in/~rangu/text.pdf |title=IISC |access-date=2009-10-04 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911133254/http://materials.iisc.ernet.in/~rangu/text.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ભારત]]ની શ્રેષ્ઠતમ સંસ્થાઓ પૈકીની એક ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સાયન્સ(Indian Institute of Science)ની સ્થાપના કરવા પ્રેરણા આપી હતી. વિદેશમાં [[મેક્સમુલર|મેક્સ મૂલર]] સાથે તેમના થોડાક સંવાદો હતા. સ્વામી વિવેકાનંદ દ્વારા અપાયેલ વૈદિક તત્ત્વજ્ઞાનના ઉપદેશથી પ્રભાવિત થનાર લોકોમાં નિકોલા તેસ્લા પણ હતા. બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી વહીવટકર્તાઓ અને ખ્રિસ્તિ મિશનરીઓએ હિન્દુઓને જ્ઞાતિના બંધનમાં ઝકડાયેલ, મૂર્તિ પૂજામાં માનતા જડ લોકો તરીકે ચીતર્યા હતા, પરંતુ પશ્ચિમના શ્રોતાઓ સમક્ષ આ તમામ ભ્રમને તોડીને ભારતના પ્રાચીન શિક્ષણને તેના શુદ્ધતમ સ્વરૂપમાં રજૂ કરીને સ્વામી વિવેકાનંદે હિન્દુઓમાં ગૌરવની લાગણી પુનઃસ્થાપિત કરી હતી.હકીકતમાં પશ્ચિમમાં તેમના શરૂઆતના પદાર્પણથી ભારતના ધાર્મિક શિક્ષકો માટે વિશ્વમાં પોતાની છાપ મૂકવાનો અને સાથે જ પશ્ચિમિ જગતમાં હિન્દુઓ તથા તેમની ધાર્મિક પરંપરાઓના સન્માનપૂર્વક પ્રવેશનો માર્ગ સરળ બન્યો હતો. ભારતીય યુવાઓ પર સ્વામી વિવેકાનંદના વિચારોનો ઉંડો પ્રભાવ રહ્યો છે. ઘણી સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓએ આગળ આવીને આધ્યાત્મિક વિચારોની ચર્ચા માટે અને આવા ઉચ્ચ આદર્શોના આચરણ માટે સંગઠનો સ્થાપ્યા હતા. આમાંની ઘણી સંસ્થાઓએ વિવેકાનંદ સ્ટડી સર્કલ(Vivekananda Study Circle) નામ રાખ્યુ હતું. આવુ એક ગ્રૂપ IIT મદ્રાસ ખાતે અસ્તિત્વમાં છે અને તે [http://www.vsc.iitm.ac.in (VSC)] તરીકે જાણીતુ છે. આ ઉપરાંત સ્વામી વિવેકાનંદના વિચારો અને ઉપદેશો સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રસર્યા છે અને વિશ્વની સંસ્થાઓમાં તેનું આચરણ પણ થાય છે. [[મહાત્મા ગાંધી]]એ જણાવ્યુ હતું, "સ્વામી વિવેકાનંદને લખાણોને કોઈ પણ વ્યક્તિના કોઈપણ જાતના પરિચયની જરૂર નથી. તેઓ પોતાની અપ્રતિરોધક અપીલ ધરાવે છે." [[બેલુર મઠ]] ખાતે ગાંધીજીને એવું કહેતા સાંભળવામાં આવ્યા હતા કે તેમનું સમગ્ર જીવન એ સ્વામી વિવેકાનંદના વિચારોને આચરણમાં મૂકવાના પ્રયત્ન છે. <ref>{{cite book|last=Campbell|first=Joseph|coauthors=Robin Larsen, Stephen Larsen, Antony Van Couvering|title=Baksheesh & Brahman|publisher=New World Library|date=૨૦૦૨|pages=૭૪|chapter=Travels with the Swami|url=http://books.google.com/books?id=VySPqLx1DucC&pg=PA74}}</ref> વિવેકાનંદના મૃત્યુ બાદ ઘણા વર્ષો પછી નોબેલ વિજેતા કવિ [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે]] જણાવ્યુ હતું, "તમારે ભારતને જાણવુ હોય તો વિવેકાનંદનો અભ્યાસ કરો. તેમનામાં દરેક વસ્તુ સકારાત્મક(સર્જનાત્મક) છે અને કશું જ નકારાત્મક નથી." == વિવેકાનંદ અને વિજ્ઞાન == તેમના પુસ્તક ''રાજ યોગ'' માં વિવેકાનંદે, અલૌકિક અંગેના પરંપરાગત વિચારોને તથા રાજયોગથી ‘અન્યના વિચારો વાંચવાની’, ‘પ્રકૃતિની તમામ શક્તિઓને નિયંત્રણમાં રાખવાની‘, ગુઢ શક્તિ મળે છે<ref> અહીંયા પ્રકૃતિને મા પ્રકૃતિ તરીકે ઉલ્લેખ નથી, પંરતુ [[ભગવદ ગીતા|ભગવદ ગીતાના]] [[વિશ્વશાસ્ત્ર|વિશ્વ ઉત્પત્તિના]] વર્ણનની જેમ પ્રકૃતિ અથવા [[માયા (ભ્રમ)#ભગવદગીતાની પંક્તિઓ દ્વારા માયાની સમજ|માયાનો]] સંદર્ભ છે.</ref>', 'સર્વજ્ઞ જેવા બની જવાય છે', 'શ્વાસ લીધા વગર જીવી શકાય છે', 'અન્યના શરીરને અંકુશમાં રાખી શકાય છે' હવામાં ઉડી શકાય છે વગેરે જેવા વિચારોને ચકાસ્યા છે. તેમણે કુંડલિનિ અને આધ્યાત્મિક ઊર્જા કેન્દ્રો જેવા પરંપરાગત પૂર્વીય આધ્યાત્મિક ખયાલોની સમજ આપી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.uwec.edu/beachea/vivekananda.html |title=વિવેકાનંદનો રાજયોગ(હિન્દુ ધર્મ) |access-date=2009-10-04 |archive-date=2008-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928235625/http://www.uwec.edu/beachea/vivekananda.html |url-status=dead }}</ref> આમ છતાં વિવેકાનંદ સાશંક વલણ દાખવે છે અને આ જ પુસ્તકમાં જણાવે છે: {{cquote|It is not the sign of a candid and scientific mind to throw overboard anything without proper investigation. Surface scientists, unable to explain the various extraordinary mental phenomena, strive to ignore their very existence.<ref>[[s:The Complete Works of Swami Vivekananda/Volume 1/Raja-Yoga/Preface|The Complete Works of Swami Vivekananda/Volume 1/Raja-Yoga/Preface]]</ref>}} પુસ્તકના પરિચયમાં વધુમાં જણાવે છે કે વ્યક્તિએ પોતાની જાતે જ અમલમાં મૂકીને ખાતરી કરવી જોઈએ અને આંધળો વિશ્વાસ ન રાખવો જોઈએ. {{cquote|What little I know I will tell you. So far as I can reason it out I will do so, but as to what I do not know I will simply tell you what the books say. It is wrong to believe blindly. You must exercise your own reason and judgment; you must practise, and see whether these things happen or not. Just as you would take up any other science, exactly in the same manner you should take up this science for study. <ref>[[s:The Complete Works of Swami Vivekananda/Volume 1/Raja-Yoga/Introductory|The Complete Works of Swami Vivekananda/Volume 1/Raja-Yoga/Introductory]]</ref>}} આઈનસ્ટાઈન (૧૯૦૫) પહેલા વિવેકાનંદે (૧૮૯૫) ઈથર સિદ્ધાંત ફગાવી દેતા જણાવ્યુ હતું કે તે અવકાશની સમજ પણ આપી શકતો નથી. <ref> [http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_9/Writings:_Prose_and_Poems%28Original_and_Translated%29/The_Ether ઈથર] </ref> ધર્મોની વિશ્વ સંસદ (1893)માં વંચાયેલા આ સંશોધનમાં વિવેકાનંદે [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ભૌતિકવિજ્ઞાન]]ના તે સમયના આખરી ધ્યેય તરફ પણ ઈશારો કર્યો હતો અને [[સ્ટ્રીંગ સિદ્ધાંત|દોરીના સિદ્ધાંત]] જેવા સિદ્ધાંતોથી તે માટે પ્રયત્ન કર્યો હતો. {{cquote| Science is nothing but the finding of [[Unified Field Theory|unity]]. As soon as science would reach perfect unity, it would stop from further progress, because it would reach the goal. Thus Chemistry could not progress farther when it would discover one element out of which all other could be made. Physics would stop when it would be able to fulfill its services in '''discovering one energy of which all others are but manifestations '''... All science is bound to come to this conclusion in the long run. '''Manifestation, and not creation, is the word of science today''', and the Hindu is only glad that what he has been cherishing in his bosom for ages is going to be taught in more forcible language, and with further light from the latest conclusions of science.<ref>[[s:The Complete Works of Swami Vivekananda/Volume 1/Addresses at The Parliament of Religions/Paper on Hinduism]]</ref>}} [[સાંખ્ય]] તત્ત્વજ્ઞાન પરનું વિવેકાનંદનું વક્તવ્ય સાંભળીને મહાન ઈલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયર નિકોલા ટેસ્લાને તેની વિશ્વ ઉત્પત્તિમાં તથા કલ્પ (ચક્ર), પ્રાણ અને આકાશ જેવી માન્યતાઓમાં ઘણો રસ પડ્યો હતો. વેદાં આધારિત અભિપ્રાયના કારણે તેઓ એવું વિચારતા થયા હતા કે પદાર્થ એ ઊર્જાની અભિવ્યક્તિ છે. સ્વામી વિવેકાનંદનું વેદાંત પરનું પ્રવચન સાંભળ્યા પછી ટેસ્લા પણ એવા તારણ પર આવ્યા હતા કે વિશ્વ ઉત્પત્તિના કોયડાને ઉકેલવા માટે આધુનિક વિજ્ઞાન સાંખ્ય તત્ત્વજ્ઞાનની મદદ લઈ શકે છે અને તેઓ એવું સાબિત કરી શક્યા હતા કે વસ્તુને ઘટાડીને તેને ગણિતિય સંભવિત ઊર્જા બનાવી શકાય છે.<ref> {{Harvnb|Eastern and Western disciples|2006b|p=68}}</ref><ref>વિવેકાનંદે ઈ.ટી. સ્ટર્ડીને લખેલા તેમના એક [http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_5/Epistles_-_First_Series/LVII_Blessed_and_Beloved પત્ર કાવ્ય]માં પણ આનો ઉલ્લેખ છે</ref> == રચનાઓ == વિવેકાનંદ દાર્શનિક રચનાઓનું શરીર છોડીને ગયા છે (જુઓ વિવેકાનંદની સંપૂર્ણ રચનાઓ) વૈદિક વિદ્વાન ફ્રેન્ક પાર્લાટોએ જેને, "તત્ત્વજ્ઞાનમાં પ્રકાશિત થયેલ સૌથી મહાન સંક્ષિપ્ત રચના" કહી છે. [[યોગ]] (રાજ યોગ, [[કર્મ યોગ]], ભક્તિ યોગ, જ્ઞાન યોગ) પરના તેમના પુસ્તકો (સમગ્ર વિશ્વમાં આપેલા વક્તવ્યોમાં સંકલિત કરાયેલ) અત્યંત અસરકારક છે અને યોગની હિંદુ પદ્ધતિઓમાં રસ ધરાવનાર માટે આજે પણ પાયારૂપ ગણાય છે. તેમના પત્રો સાહિત્યિક અને આધ્યાત્મિક રીતે અત્યંત મૂલ્યવાન છે. તેમની પ્રિય રચના ''[[:s:સ્વામી વિવેકાનંદની સંપૂર્ણ રચનાઓ(The Complete Works of Swami Vivekananda)/વોલ્યુમ 4/લખાણો: કવિતાઓ/કાલિ માતા|કાલિ માતા]]'' સહિત ઘણા ગીતોની રચના કરી હોવાના કારણે તેઓ અત્યંત સારા ગાયક અને કવિ ગણાય છે.<ref>{{cite book | author = G. S. Banhatti | title = The Quintessence of Vivekananda | page = 276 | quote = A singer, a painter, a wonderful master of language and a poet, Vivekananda was a complete artist.}}</ref> ઉપદેશ માટે તેઓ રમૂજનો ઉપયોગ કરતા અને તેઓ ઉત્તમ રસોઈયા પણ હતા. તેમની ભાષાનો પ્રવાહ અસ્ખલિત છે. તેમના પોતાના બંગાળી લખાણો એ હકીકતનો પુરાવો છે કે તેઓ માનતા હતા કે - બોલાયેલા કે લખાયેલા શબ્દો વસ્તુને સમજવામાં સરળ બનાવે તેવા હોવા જોઈએ અને તેમાં લેખક કે વક્તાના જ્ઞાનનું પ્રદર્શન હોવુ જોઈએ નહિ. == સંદર્ભ == {{reflist|2}} == ગ્રંથસૂચિ == * {{cite book|last=Banhatti|first=G.S.|title=Life and Philosophy of Swami Vivekananda|publisher=Atlantic Publishers & Distributors| year=૧૯૯૫| pages=૨૭૬ | url=http://books.google.com/books?id=jK5862eV7_EC&printsec=frontcover|isbn=9788171562916}} * {{cite journal| last=Prabhananda| first=Swami| month=June| year=૨૦૦૩| title=Profiles of famous educators: Swami Vivekananda| journal=Prospects| publisher=[[Springer]]| location=Netherlands| volume=XXXIII| issue=2| pages=૨૩૧-૨૪૫| url=http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/archive/publications/ThinkersPdf/vivekane.pdf| access-date=2009-10-04| archive-date=2008-10-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20081010111951/http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/archive/publications/ThinkersPdf/vivekane.pdf| url-status=dead}} * {{cite journal|last=McRae|first=John R. |year=૧૯૯૧|title=Oriental Verities on the American Frontier: The 1893 World's Parliament of Religions and the Thought of Masao Abe|journal=Buddhist-Christian Studies|publisher=University of Hawai'i Press|volume=11|pages=7-36|url=http://www.jstor.org/stable/1390252}} * {{cite book|last=Vivekananda|first=Swami|title=Complete Works of Swami Vivekananda |publisher=Advaita Ashrama|volume=9 Volumes|edition=Mayavati Memorial Edition | year=૨૦૦૧ | isbn=978-8185301754|url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/complete_works.htm}} * {{cite book|last=Rolland|first=Romain|title=The Life of Vivekananda and the Universal Gospel|publisher=Advaita Ashrama|year=૨૦૦૮|edition=24|pages=૩૨૮|isbn=9788185301013|url=http://www.new.dli.ernet.in/scripts/FullindexDefault.htm?path1=/data_copy/upload/0078/360&first=1&last=438&barcode=6010010078355|access-date=2021-12-26|archive-date=2009-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090804194507/http://www.new.dli.ernet.in/scripts/FullindexDefault.htm?path1=%2Fdata_copy%2Fupload%2F0078%2F360&first=1&last=438&barcode=6010010078355|url-status=dead}} * {{cite journal|last=Nikhilananda|first=Swami|month=April | year=1964 |title=Swami Vivekananda Centenary|journal=Philosophy East and West|publisher=University of Hawai'i Press|volume=14|issue=1|pages=૭૩-૭૫|url=http://www.jstor.org/stable/1396757}} * {{cite book|last=Nikhilananda|first=Swami|title=Vivekananda: A Biography|isbn=0-911206-25-6|url=http://www.vivekananda.net/PDFBooks/BiographybyNikhilananda.pdf|access-date=2009-10-04|archive-date=2012-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125032814/http://www.vivekananda.net/PDFBooks/BiographybyNikhilananda.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=Eastern and Western disciples | title=Life of Swami Vivekananda |publisher=Advaita Ashrama|month=જુલાઇ | year=૨૦૦૬a|edition=Sixth|volume=1 |isbn=81-7505-043-8}} [http://www.vivekananda.net/PDFBooks/BioSV/LifeOfSVByGhosh.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303221713/http://www.vivekananda.net/PDFBooks/BioSV/LifeOfSVByGhosh.pdf |date=2009-03-03 }}જૂની આવૃત્તિ/1} * {{cite book|author=Eastern and Western disciples | title=Life of Swami Vivekananda |publisher=Advaita Ashrama|month=જુલાઇ | year=૨૦૦૬b|edition=Sixth|volume=2 |isbn=81-7505-044-6}} [http://www.vivekananda.net/PDFBooks/BioSV/LifeOfSVByGhosh.pdf જૂની આવૃત્તિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303221713/http://www.vivekananda.net/PDFBooks/BioSV/LifeOfSVByGhosh.pdf |date=2009-03-03 }} * {{cite book | last=Sil | first=Narasingha | title= Swami Vivekananda: A Reassessment| year=1997 | url=https://archive.org/details/swamivivekananda0000siln | isbn=0-945636-97-0}} * {{cite book | last=Nivedita | first=Sister | author-link= Sister Nivedita | title = The Master As I Saw Him | url=http://www.archive.org/details/masterasisawhimb00niveiala }} * {{cite book | last=Nivedita | first=Sister | author-link= Sister Nivedita | title = Notes of Some Wanderings With the Swami Vivekananda | url=http://www.archive.org/details/notesofsome00viveuoft }} * {{cite book | author=[[Marie Louise Burke]] | title=Swami Vivekananda in the West: New Discoveries}} * {{cite book | last = Dhar | first = Shailendra Nath| title=A Comprehensive Biography of Swami Vivekananda | publisher=Vivekananda Prakashan Kendra | year=૧૯૭૬}} * {{cite book | title=Reminiscences of Swami Vivekananda | publisher=Advaita Ashrama | isbn=81-85301-17-4}} * {{cite book | title=Vivekananda: The Great Spiritual Teacher by A Compilation | isbn= 81-7505-147-7}} * {{cite book | author=Chaturvedi Badrinath | title=Swami Vivekananda The Living Vedanta | publisher= Penguin | year= ૨૦૦૬ | isbn=0143062093}} * {{cite book | author=Swami Jyotirmayananda | title = Vivekananda -- His Gospel of Man-Making | edition = 5 | year=૨૦૦૦ | month=ઓગસ્ટ | url=http://www.vivekanandagospel.org }} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikiquote}} {{commons}} {{Wikisource}} * [http://www.sivohm.com/2014/12/rajyog-gujarati-swami-vivekanand-index.html ગુજરાતીમાં-રાજયોગ-સ્વામી વિવેકાનંદ-ઓન લાઈન] * [http://www.sivohm.com/2014/10/yog-sutra-index-page.html ગુજરાતીમાં-યોગસૂત્ર-સ્વામી વિવેકાનંદ-ઓન લાઈન ] * [http://www.ramakrishnavivekananda.info સ્વામી વિવેકાનંદની સંપૂર્ણ રચનાઓ ઓનલાઈન] * [http://www.belurmath.org/swamivivekananda.htm સ્વામી વિવેકાનંદનું જીવન તથા ઉપદેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330175816/http://www.belurmath.org/swamivivekananda.htm |date=2012-03-30 }} * [http://www.vivekananda.org/biography.asp વિવેકાનંદનું જીવનચરિત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515051503/http://vivekananda.org/biography.asp |date=2008-05-15 }} * [http://sanatan.org/marathi/dainik/visheshank/swami_vivekanand/#1 સ્વામીજીની રચનાઓનો સાર મરાઠીમાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010153954/http://sanatan.org/marathi/dainik/visheshank/swami_vivekanand/#1 |date=2009-10-10 }} {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} [[શ્રેણી:ભારતીય હિન્દુઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૦૨માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૮૬૩માં જન્મ]] 7fvojgxvielnt5lstxbyyg2rxasox04 0 19537 905350 811206 2026-09-16T15:53:54Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905350 wikitext text/x-wiki '''વર્ચ્યુઅલ લેન''' ,સમાન્ય રીતે '''VLAN (વીલેન)''' તરીકે ઓળખાય છે, તે જરૂરિયાતોના સામાન્ય સેટ સાથેનું હોસ્ટ જૂથ છે, જે તેમના હાજર સ્થળની પરવાહ કર્યા વિના [[બ્રોડકાસ્ટ ડોમેઇન]],સાથે જોડાયેલ છે કે કેમ તે અંગે સંદેશાવ્યવહાર કરે છે. VLAN (વીલેન) હાજર[[લેન]]ની જેમ જ ખાસિયતો ધરાવે છે, પરંતુ તે સમાન [[નેટવર્ક સ્વીચ]] પર સ્થિત થયેલા હોય તો પણ અંતના સ્ટેશનોને એકજૂથ રચવાની મંજૂરી આપે છે. નેટવર્ક પુનઃરચના વાસ્તવિક પુનઃસ્થાપિત ડિવાઇસોને બદલે પણ કરી શકાય છે. == ઉપયોગો == VLAN (વીલેન) નું સર્જન લેન (LAN) રૂપરેખામાં રાઉટર દ્વારા પૂરી પડાતી તબક્કાવાર સેવાઓ માટે કરવામાં આવ્યું છે. VLAN (વીલેન) સ્કેલીબીલીટી, સલામતી અને નેટવર્ક સંચાલન જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. VLAN (વીલેન) સંસ્થિતિવિજ્ઞાનમાં રાઉટર્સ પ્રસારણ ફિલ્ટરીંગ, સલામતી, કેન્દ્રિત સંક્ષિપ્તીકરણ અને ટ્રાફિક ફ્લો સંચાલન પૂરું પાડે છે. વ્યાખ્યાની રીતે, સ્વીચો VLAN (વીલેન) વચ્ચે આઇપી (IP) ટ્રાફિક વચ્ચે સેતુ પૂરો પાડતી નથી, જેમ કે તે કદાચ VLAN (વીલેન) પ્રસારણ ડોમેઇનની સંકલિતતાનું ઉલ્લંઘન કરી શકે છે. જો કોઇને એક કરતા વધુ લેયર ૩ નેટવર્ક સમાન [[લેયર 2]] સ્વીચ પર રચવા હોય તો તેના માટે પણ ઉપયોગી છે. ઉદા. તરીકે, જો [[ડીએચસીપી (DHCP)]]સર્વર (જે તેની હાજરીની માહિતી આપશે)સ્વીચમાં પ્લગ થયેલ હોય તો તે સર્વરના ઉપયોગ માટે રચેલ સ્વીચ પર કોઇ પણ હોસ્ટને સેવા પૂરી પાડી શકશે. VLAN (વીલેન) નો ઉપયોગ કરવાની સાથે તમે નેટવર્ક અપમાં સરળતાથી વિભાજન કરી શકશો, જેથી કેટલાક હોસ્ટ તે સર્વરનો ઉપયોગ કરી શકશે નહી અને [[લિંક -લોકલ]] એડ્રેસો પ્રાપ્ત કરશે. વર્ચ્યુઅલ લેન (VLAN) આઇપી (IP) સબનેટ્સ કે જે [[લેયર 3]]ની રચના કરે છે તેની તુલનામાં આવશ્યક રીતે [[લેયર 2]]ની રચના કરે છે. જેમાં VLAN (વીલેન) લાગુ પડતું હોય તેવા પર્યાવરણમાં, VLAN (વીલેન) અને આઇપી સબનેટમાં એકબીજાની સાથે સંબંધ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જોકે VLAN (વીલેન)પર એક કરતા વધુ સબનેટ્સ હોવાનું અથવા એક કરતા વધુ VLAN (વીલેન) પર ફેલાયેલા એક સબનેટ હોવાનું શક્ય છે. વર્ચ્યુઅલ લેન (VLAN) અને આઇપી (IP) સબનેટ સ્વતંત્ર લેયર 2 અને લેયર 3 રચના પૂરી પાડે છે જે અન્ય એકને મેપ કરે છે અને નેટવર્ક ડિઝાઇન પ્રક્રિયા દરમિયાન આ વાર્તાલાપ ઉપયોગી છે. VLAN (વીલેન)નો ઉપયોગ કરતા, જે તે વ્યક્તિ ટ્રાફિક પદ્ધતિનું નિયંત્રણ કરી શકે છે અને પુનઃસ્થળો (રિલોકેશન)પરત્વે ઝડપથી પ્રતિભાવ આપી શકે છે. VLAN (વીલેન) નેટવર્ક જરૂરિયાતોમાં ફેરફારો કરવા માટે VLAN (વીલેન) સાનુકૂળતા પૂરી પાડે છે અને સરળ વહીવટ માટેની મંજૂરી આપે છે. == પ્રેરણા (મોટીવેશન) == આગળથી ચાલ્યા આવતા નેટવર્કમાં, વપરાશકર્તાઓને ભૂગોળ આધારિત નેટવર્કની સોંપણી કરવામાં આવે છે અને જે વાસ્તવિક સંસ્થિતીકરણ અને અંતરથી મર્યાદિત હોય છે. VLAN (વીલેન) તર્કબદ્ધ રીતે નેટવર્કનું જૂથ રચી શકે છે જેથી, વપરાશકર્તાોનું નેટવર્ક લોકેશન તેમના વાસ્તવિક લોકેશન સાથે અસ્તિત્વમાં રહેતું નથી. VLAN (વીલેન)લાગુ પાડવા માટે જે ટેકનોલોજી સક્ષમ છે તે નીચે પ્રમાણે છે: * [[એસિન્ક્રોનોમસ ટ્રાન્સફર મોડ(એટીએમ)]] * [[ફાઇબર ડિસ્ટ્રીબ્યૂટેડ ડેટા ઇન્ટરફેસ (એફડીડીઆઇ)]] * [[ઇથરનેટ]] * [[ઝડપી ઇથરનેટ]] * [[ગિગાબીટ ઇથરનેટ]] * [[10 ગિગાબીટ ઇથરનેટ]] * [[હાયપરસોકેટ્સ]] == પ્રોટોકોલ (શિષ્ટાચાર) અને ડિઝાઇન == વર્ચ્યુઅલ લેનની રચના માટે આજે સર્વ સામાન્ય રીતે પ્રોટોકોલ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે તે છે [[આઇઇઇઇ 802.1ક્યુ]]. આઇઇઇ સમિતિ મલ્ટીવેન્ડર VLAN (વીલેન) ટેકો પૂરો પાડવાના પ્રયત્ન રૂપે આ VLAN (વીલેન) મલ્ટીપ્લેક્સીંગની પદ્ધતિ સ્પષ્ટ કરી છે. 801.1ક્યુ સ્ટાન્ડર્ડની રજૂઆત પહેલા, વિવિધ માલિકીહક્કના પ્રોટોકોલ અસ્તિત્વમાં હતા, જેમાં [[સિસ્કો]]ના [[આઇએસલ]] (ઇન્ટર સ્વીચ લિંક, [[આઇઇઇઇ 802.10]])અને[[3કોમ]]ના વીએલટી (વર્ચ્યુ્અલ લેનટ ટ્રંક)પ્રકારનો સમાવેશ થાય છે. <s></s> આઇએસેલ અને આઇઇઇઇ 802.1ક્યુ ટેગવાળા "સ્પષ્ટ ટેગીંગ"ની કામગીરી દર્શાવે છે - આ એ ફ્રેમ છે જે VLAN (વીલેન) માહિતી સાથે જોડાયેલી હોય છે. આઇએસએલ બાહ્ય ટેગીંગ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરે છે, જે પ્રવર્તમાન ઇથરનેટ ફ્રેમમાં ફેરફાર કરતી નથી, જ્યારે 802.1ક્યુ ફ્રેમ- ટેગીંગ માટેના આંતરિક ફિલ્ડ અને તેથી ઇથરનેટ ફ્રેમમાં ફેરફાર કરે છે. આ બાહ્ય ટેગીંગ એ છે જે આઇઇઇ 802.1ક્યુને એક્સેસ અને ટ્રંક લિંકસ માટે કામ કરવાની મંજૂરી આપે છે: ફ્રેમ્સ સ્ટાન્ડર્ડ ઇથરનેટ છે અને તેથી તેનું સંચાલન કોમોડિટી હાર્ડવેર દ્વારા કરી શકાય છે. આઇઇઇઇ (IEEE) 802.1ક્યુ હેડર 2-બાઇટ ટેગ પ્રોટોકોલ આઇડેન્ટીફાયર (TPID) અને 2-બાઇટ ટેગ નિયંત્રણ માહિતી (TCI) ને સમાવતા 4-બાઇટ ટેગ હેડરનો સમાવેશ કરે છે. ટીપીઆઇડીએ ઓએક્સ8100ની નિશ્ચિત કિંમત ધરાવે છે, જે ફ્રેમ 802.1ક્યુ/802.1પી ટેગ માહિતી ધરાવે છે તેનો સંકેત આપે છે. ટીસીઆઇમાં નીચેના ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે: * થ્રી બીટ વપરાશકર્તા અગ્રિમતા * વન બીટ કેનોનિકલ ફોરમેટ ઇન્ડિકેટર (સીએફઆઇ) * ટ્વેલ્વ બીટ VLAN (વીલેન) આઇડેન્ટીફાયર (વીઆઇડી)-કઇ ફ્રેમ લાગેવળગે છે તે VLAN (વીલેન)ને વિશિષ્ટ રીતે ઓળખી કાઢે છે. 802.1ક્યુ સ્ટાન્ડર્ડ નેટવર્ક પર રસપ્રદ સ્થિતિનું સર્જન કરે છે. આઇઇઇઇ 802.3 દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવેલું ઇથરનેટ ફ્રેમનું વધુમા વધુ કદ 1516 બાઇટ્સનું છે તે યાદ કરીએ તો તેનો અર્થ એવો થાય કે જો વધુમાં વધુ કદની ઇથરનેટ ફ્રેમને ટેગ લગાવવામાં આવે તો, ફ્રેમનું કદ 1522 બાઇટ્સનું રહેશે, જે ક્રમાંક આઇઇઇઇ 802.3 સ્ટાન્ડર્ડનું ઉલ્લંઘન કરે છે. આ મુદ્દાને ઉકેલવા માટે 802.3 સમિતિએ ઇથરનેટનું વધુમા વધુ કદ 1522 બાઇટ્સનું કરવા માટે એક પેટાજૂથની રચના કરી હતી જેને 802.3એસી કહેવાય છે. નટવર્ક ડિવાઇસીસ કે જે મોટી ફ્રેમના કદને ટેકો આપતા નથી તે ફ્રેમનું સફળતાપૂર્વક પ્રોસેસ કરશે પરંતુ આ અસંગતિનો અહેવાલ "બેબી જાયંટ"તરીકે આપી શકે છે.{{Fact|5-Jun-2009|date=June 2009}} ઇન્ટર સ્વીચ લિંક (આઇએસએલ) સિસકોની માલિકીવાળો શિષ્ટાચાર છે જે ટ્રંક લિંન્કસ વચ્ચે ટ્રાફિકના સ્તર અનુસાર અસંખ્ય સ્વીચોને ઇન્ટરકનેક્ટ કરવા અને VLAN (વીલેન) )જાળવી રાખવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. હાઇસ્પીડ બેકબોન પર મલ્ટીપ્લેક્સીંગ બ્રિજ ગ્રુપ્સ VLAN (વીલેન)માટે આ ટેકનોલોજી એક પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે. જેમ આઇઇઇઇ (IEEE) 802.1 ક્યુ છે તેમ તે ઝડપી ઇથરનેટ અને ગિગાબાઇટ માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું હતું. જ્યારથી સિસ્કો આઇઓએસ સોફ્ટવેર રિલીઝ 11.1 હતો ત્યારથી આઇએસેલ સિસ્કો રુટર્સ પર ઉપલબ્ધ બન્યુ છે. આઇએસએલ સાથે, સ્વીચો અને રાઉટરની વચ્ચે જે VLAN (વીલેન) નુ્ વહન કરે છે તેવા હેડર સાથે ઇથરનેટ ફ્રેમ એક પ્રાવૃત્ત અંત્યાંગ છે. 26 બાઇટ હેડર 10 બીટ VLAN (વીલેન)આઇડી ધરાવતા હોવાથી આઇએસએલ ઓવરહેડનો પેકેટમાં ઉમેરો કરે છે. વધુમાં, 4 બાઇટ સીઆરસીને દરેક ફ્રેમના અંત ઉમેરવામાં આવે છે. કોઇ પણ ફ્રેમના વધારામાં આ સીઆરસી ઇથરનેટ ફ્રેમની જરૂરિયાત છે કે કેમ તેની તપાસ કરે છે. આઇએસએલ હેડરમાં રહેલા ફિલ્ડઝ ફ્રેમ ચોક્સસ VLAN (વીલેન) ને લાગે વળગે છે તેવું ઓળખી કાઢે છે. જો ફ્રેમને ટ્રંક લિંક તરીકે રચાયેલ પોર્ટ તરફ આગળ ધકેલવામાં આવે તો જ VLAN (વીલેન) આઇડીનો ઉમેરો કરવામાં આવે છે. જો ફ્રેમને એક્સેસ લિંક તરીકે રચાયેલ પોર્ટ તરફ આગળ ધકેલવામાં આવે તો આઇએસએલ પ્રાવૃત્ત અત્યાંગન દૂર કરવામાં આવે છે. મોટા એકમાત્ર [[ઇથરનેટ]]માં [[કોલીઝન ડોમેઇન]]ના કદમાં ઘટાડો કરવાના ઉદ્દેશથી અગાઉના નેટવર્ક ડિઝાઇનરો ઘણી વખત VLAN (વીલેન) ની રચના કરતા હતા અને આમ કામગીરીમાં સુધારો કરતા હતા. જ્યારે ઇથરનેટ [[સ્વીચો]]એ તેને મુદ્દા વિહીન બનાવ્યો (કારણ કે દરેક સ્વીચ પોર્ટ કોલીઝન ડોમેઇન છે) ત્યારે [[મેક લેયર]] તરફ [[બ્રોડકાસ્ટ ડોમેઇન]]નું કદ ઘટાડવા તરફ ધ્યાન ફેરવવામાં આવ્યું હતું. નેટવર્કના વાસ્તવિક સંસ્થિતિવિજ્ઞાન સિવાય નેટવર્ક સ્ત્રોતોમાં એક્સેસ નિયંત્રિત બનાવવા માટે પણ વર્ચ્યુઅલ નેટવર્ક કામ કરે છે, જોકે [[VLAN (VLAN (વીલેન) ) હોપીંગ]] <ref>VLAN (વીલેન) [http://www.spirit.com/Network/net0103.html ઇનસિક્યુરિટી - રિક ફેરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102144846/http://spirit.com/Network/net0103.html |date=2010-01-02 }}</ref> એ આ પ્રકારના સલામતી માપદંડોને બહાર રાખવાનો સામાન્ય અર્થ હોવાથી આ પદ્ધતિની મજબૂતાઇ ચર્ચાસ્પદ રહી છે. વર્ચ્યુઅલ લેન લેયર 2 પર કામગીરી કરે છે([[ઓએસઆઇ મોડેલ]]નો [[ડેટા લિંક લેયર]]). આઇપી નેટવર્ક અથવા [[સબનેટ]]માં સીધી રીતે જ મેપ કરવા માટે એડમિનીસ્ટ્રેટરો ઘણી વખત VLAN (વીલેન) )ની રચના કરે છે, જે લેયર 3ને સમાવી લીધુ હોવાનો દેખાવ વ્યક્ત કરે છે. ([[નેટવર્ક લેયર]]). VLAN (વીલેન)ના સંદર્ભમાં, શબ્દ "ટ્રંક" નેટવર્ક લિંકનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે અસંખ્ય VLAN (વીલેન)ધરાવે છે, જેને લેબલ (અથવા ટેગ્સ)દ્વારા તેમના પેકેટમાં નાખવામાં આવેલા હોય તે રીતે ઓળખાય છે. આ પ્રકારની ટ્રંક્સ VLAN (વીલેન) -ની જાણકારી વાળું ડિવાઇસના ટેગવાળા પોર્ટસ પર રન થવું જ જોઇએ, જેથી તે ઘણી વખત લિંક્સ ટુ હોસ્ટને બદલે સ્વીચ ટુ સ્વીચ અથવા સ્વીચ ટુ [[રાઉટર]]હોય. (એ નોંધા રાખો કે શબ્દ 'ટ્રંક' જેને સિસ્કો "ચેનલ્સ"કહે છે તેના માટે પણ વપરાય છે : [[લિંક એગ્રીગેશન અથવા પોર્ટ ટ્રંકીંગ]]). [[રાઉટર]] (લેયર 3 ડિવાઇસ) અલગ અલગ VLAN (વીલેન) પરથી જતા નેટવર્ક ટ્રાફિક માટે [[કરોડરજ્જુ]]તરીકેની કામગીરી પૂરી પાડે છે. === સિસ્કો VLAN (વીલેન) ટ્રંકીંગ પ્રોટોકોલ (VTP (વીટીપી)) === '''સિસ્કો ડિવાઇસીસ''' પર, [[VTP (વીટીપી)]] VLAN (વીલેન) ટ્રંકીંગ પ્રોટોકોલ)સમગ્ર નેટવર્કમાં VLAN (વીલેન)રચના જાળવી રાખે છે. VTP (વીટીપી) સર્વર મોડમાં કેન્દ્રિત સ્વીચથી નેટવર્કના ધોરણે VTP (વીટીપી) વધારા, ઘટાડા અને VLAN (વીલેન) ના પુનઃનામ માટે લેયર 2 ટ્રંક ફ્રેમનો ઉપયોગ કરે છે. VTP (વીટીપી) ડોમેઇનમાં VLAN (વીલેન) માહિતી સિંક્રોનાઇઝ કરવા માટે VTP (વીટીપી) જવાબદાર છે અને દરેક સ્વીચ પર સમાન VLAN (વીલેન) માહિતીની રચના કરવાની જરૂરિયાતમાં ઘટાડો કરે છે. VTP (વીટીપી) શક્ય રચના અસતતામાં ઘટાડો કરે છે, જે જ્યારે ફેરફારો કરવામાં આવે ત્યારે ઊભી થાય છે. આ અસતતા સલામતી ઉલ્લંઘનમાં પરિણમી શકે છે, VLAN (વીલેન)જ્યારે બનાવટી નામોનો ઉપયોગ થતો હોય ત્યારે ક્રોસકનેક્ટ (આડુઅવળું જોડાણ) કરી શકે છે. જ્યારે એક લેન પ્રકારથી અન્યની સાથે મેપ થયેલા હોય ત્યારે, તે પણ કદાચ આંતરિક રીતે અલગ થયેલા હોઇ શકે છે, ઉદા. તરીકે ઇથરનેટથી એટીએમ લેન એલાન્સ અથવા એફડીડીઆઇ 802.10 VLAN (વીલેન). VTP (વીટીપી) મેપીંગ સ્કીમ પૂરી પાડે છે, જે મિશ્રીત મિડીયા ટેકનોલોજી ધરાવતા આખા નેટવર્કમાં સિમલેસ ટ્રંકીંગ પૂરું પાડે છે. VTP (વીટીપી) નાચેના ફાયદાઓ પૂરા પાડે છે: * આખા નેટવર્કમાં VLAN (વીલેન) રચના સાતત્યતા * મેપીંગ સ્કીમ VLAN (વીલેન) ને મિશ્રીત મિડીયા સાથે ટ્રંક્ડ કરવાની મંજૂરી આપે છે. * VLAN (વીલેન)નું સચોટ ટ્રેકીંગ અને દેખરેખ * આખા નેટવર્કમાં ઉમેરેલા VLAN (વીલેન)નો અહેવાલ * નવા VLAN (વીલેન)ઉમેરતા વખતે પ્લગ અને પ્લે રચના VTP (વીટીપી) ફાયદાકારક બની શકે તેમ, તેના ગેરફાયદા પણ પણ હોઇ શકે છે જે સામાન્ય રીતે [[સ્પાનીંગ ટ્રી પ્રોટોકોલ]] (એસટીપી) સાથે સંબંધિત છે, જેમ કે આખા નેટવર્કમાં બ્રીજીંગ લૂપ પ્રચાર થાય છે. સિસ્કો સ્વીચો દરેક VLAN (વીલેન) સાથે એસટીપીના ઉદાહરણની જેમ ચાલે છે અને VTP (વીટીપી) આખા લેન કેમ્પસમાં VLAN (વીલેન)નો પ્રચાર કરે છે, તે રીતે વીટીપી બ્રીજીંગ લૂપ થવા માટેની વધુ તકોનું અસરકારક રીતે સર્જન કરે છે. VLAN (વીલેન)નું સ્વીચ પર સર્જન કરતા પહેલા VTP (વીટીપી) દ્વારા તેનો પ્રચાર કરવામાં આવશે, આમ વીટીપી ડોમેઇન સૌપ્રથમ નાખવું જોઇએ. નેટવર્ક માટે VTP (વીટીપી) ડોમેઇન એ વીટીપી ડોમેઇન નામ સાથે તમામ નજીકના ટ્રંક સ્વીચોનો સેટ છે. સમાન મેનેજમન્ટ ડોમેઇનમાં દરેક સ્વીચો તમામ સ્વીચો એક બીજા સાથે VLAN (વીલેન) માહિતીમાં ભાગ પડાવે છે અને સ્વીચ એક જ VTP (વીટીપી) મેનેજમેન્ટમાં ભાગ લઇ શકે છે. અલગ અલગ ડોમેઇનમાં આવેલી સ્વીચો વીટીપી માહિતીની વહેંચણી કરતી નથી. VTP (વીટીપી)નો ઉપયોગ કરતા, દરેક કેટાલિસ્ટ ફેમિલી સ્વીચ તેમની ટ્રંક પોર્ટસ પર નીચે પ્રમાણે જાહેરાત કરે છે: * મેનેજમેન્ટ ડોમેઇન * સંરચના પુનરાવર્તન ક્રમાંક * VLAN (વીલેન)તરીકે જાણીતા અને તેમના ચોક્કસ પરિબળો == VLAN (વીલેન) સભ્યપદ સ્થાપિત કરતા == VLAN (વીલેન) સભ્યપદ નક્કી કરતા સામાન્ય ખ્યાલો નીચે પ્રમાણે છે: * સ્થિર VLAN (વીલેન) * વિશિષ્ટ VLAN (વીલેન) સ્થિર VLAN (વીલેન) ને પણ પોર્ટ આધારિત VLAN (વીલેન)પણ કહેવાય છે. સ્થિર VLAN (વીલેન) કાર્ય પોર્ટની VLAN (વીલેન) ને સાંપણી કરવાથી સર્જી શકાય છે. જ્યારે ડિવાઇસ નેટવર્કમાં પ્રવેશે છે , ડિવાઇસ આપોઆપ જ પોર્ટનો VLAN (વીલેન) પ્રાપ્ત કરે છે. જો વપરાશકર્તા પોર્ટ બદલે અને સમાન VLAN (વીલેન)માં એક્સેસ કરવાની જરૂર હોય તો, નેટવર્ક એડમિનીસ્ટ્રેટરે નવા જોડાણ માટે પોર્ટ ટુ વીલેન કાર્ય મેન્યુઅલી કરવું જ જોઇએ. સિસ્કોવર્ક્સ 2000 જેવા સોફ્ટવેર પેકેજના ઉપયોગ દ્વારા વિશિષ્ટ VLAN (વીલેન) ની રચના કરવામાં આવી છે. [[VLAN (વીલેન) મેનેજમેન્ટ પોલિસી સર્વર]] [વીએમપીએસ]સાથે, પોર્ટ અથવા ડિવાઇસ પર લોગોન થવા માટે વપરાયેલા જોડાયેલા ડિવાઇસના સ્રોત મેક એડ્રેસ જેવી માહિતીના આધારે સ્વીચ પોર્ટને VLAN (વીલેન) સાથે વિશિષ્ટ રીતે સોંપણી કરે છે. એક ડિવાઇસ તરીકે નેટવર્કમાં પ્રવેશે છે, અને VLAN (વીલેન) સભ્યપદ માટે ડિવાઇસ પૂછપરછ કરે છે. [[ફ્રીનેક]]પણ જુઓ, જે વીએમપીએસ સર્વરનો અમલ કરે છે. == પોર્ટ ધારિત VLAN (વીલેન) == પોર્ટ આધારિત વીલેન સભ્યપદ સાથે, પોર્ટને ચોક્કસ VLAN (વીલેન) ને સોંપવામાં આવ્યો છે, જે વપરાશકર્તાથી સ્વતંત્ર છે અથવા સિસ્ટમ પોર્ટ સાથે જોડાયેલી છે. તેનો અર્થ એ કે દરેક વપરાશકર્તાઓ જે પોર્ટ સાથે જોડાયેલા છે તે સમાન VLAN (વીલેન)ના સભ્ય હોવા જોઇએ. નેટવર્ક એડમિનીસ્ટ્રેટર ખાસ કરીને વીલેન કાર્ય કરે છે. પોર્ટ રચના સ્થિર છે અને મેન્યુઅલ રચના સિવાય આપોઆપ જ અન્ય VLAN (વીલેન) માં ફેરવી શકાય નહી. જ્યારે અન્ય VLAN (વીલેન) પહોંચે છે, પેકેટોને આ પદ્ધતિના ઉપયોગ મારફતે આગળ ધકેલવામાં આવે છે, જે નેટવર્ક પરના અન્ય VLAN (વીલેન) ડોમેઇનમાં જતા નથી. પોર્ટ જ્યારે VLAN (વીલેન) ને સોંપવામાં આવે છે ત્યાર બાદ પોર્ટ ડિવાઇસીસમાંથી લેયર 3 ડિવાઇસની દરમિયાનગીરી સિવાય અન્ય VLAN (વીલેન)માં ડિવાઇસીસમાંથી જતા નથી કે મેળવતા નથી. ડિવાઇસ કે જે પોર્ટ સાથે જોડાયેલું છે તેને VLAN (વીલેન) અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેની સમજણ હોતી નથી. ડિવાઇસ સરળ રીતે જાણે છે કે તે સબનેટનો સભ્ય છે અને ડિવાઇસ કેબલ સેગમેન્ટની સરળ રીતે માહીતી મોકલીને સબનેટના અન્ય સભ્યો સાથે વાત કરવા સક્ષમ હોવો જોઇએ. માહિતી ચોક્કસ VLAN (વીલેન)માંથી આવે છે અને વીલેનના અન્ય સભ્યો પણ માહિતી મેળવી રહ્યા છે તેની ખાતરી કરીને તેને ઓળખવા સ્વીચ જવાબદાર છે. સ્વીચ વધુમાં અલગ VLAN (વીલેન)માં આવેલા પોર્ટસ માહિતી મેળવતા નથી તેની ખાતરી કરવા માટે પણ જવાબદાર છે. VLAN (વીલેન) સેગમેન્ટેશન માટે જટિલ દેખાતા ટેબલોની જરૂરિયાત નથી તેવું સંચાલન કરવા માટે આ ખ્યાલ સાવ સરળ, ઝડપી અને સહેલો છે. જો પોર્ટ થી VLAN (વીલેન) જોડાણ [[એપ્લીકેશન સ્પેસિફિક ઇન્ટીગ્રેટેડ સર્કિટ]] (એએસઆઇસી), કરવામાં આવ્યું હોય તો, કામગીરી અત્યંત સારી હોય છે. એએસઆઇસી પોર્ટથી VLAN (વીલેન) મેપીંગને હાર્ડવેર લેવલે થવાની સવલત પૂરી પાડે છે. == પ્રોટોકોલ આધારિત VLAN (વીલેન) == પ્રોટોકલ આધારિત VLAN (વીલેન) સ્વીચને પ્રોટોકોલ આધારિત પોર્ટસ મારફતે ટ્રાફિકને આગળ ધકેલવામાં આવે તે માટે સહાય કરે છ. અનિવાર્ય વપરાશકર્તાઓ પ્રોટોકોલ આધારિત VLAN (વીલેન) નો ઉપયોગ કરીને પોર્ટથી ચોક્કસ પ્રોટોકોલ ટ્રાફિકને અલગ કરે છે અથવા આગળ ધકેલવાનો પ્રયાસ કરે છે. અન્ય કોઇ પ્રોટોકોલથી ટ્રાફિક પોર્ટ પર આગળ ધકેલવામાં આવતો નથી. ઉદા. તરીકે જો તમે હોસ્ટ સાથે જોડાયેલા હોય તો, પોર્ટ 10 ખાતે પંપીંગ એઆરપી ટ્રાફિક છે. જોડાયેલા લેન પંપીંગ આઇપીએક્સ ટ્રાફિક કે જે સ્વીચના પોર્ટ 20 સુધીનો છે અને પોર્ટ 30 પર રાઉટર પંપીંગ આઇપી ટ્રાફિક જોડાયેલો છે. જો તમે પ્રોટોકોલ આધારિત VLAN (વીલેન) સપોર્ટીંગ આઇપી અને ત્રણેય પોર્ટસ 10,20 અને 30 સહિતને નિશ્ચિત કરો તો ત્યાર બાદ આઇપી પેકેટ્સને પોર્ટ 10 અને 20 સુધી આગળ ધકેલી શકાય છે, પરંતુ એઆરપી ટ્રાફિકને પોર્ટસ 20 અને 30 સુધી આગળ ધકેલી શકાશે નહી, તે જ રીતે આઇપીએક્સ ટ્રાફિક પોર્ટસ 10 અને 30 સુધી આગળ ધકેલી શકાશે નહી. {{Fact|21-Feb-2008|date=February 2008}} == આ પણ જુઓ == * [[આઇઇઇઇ 802.1ક્યુ]] * [[વર્ચ્યુઅલ ખાનગી નેટવર્ક]] * [[વર્ચ્યુઅલ ખાનગી લેન સર્વિસ]] * [[VLAN (વીલેન) , વીપીએન અને વીપીએલએસ]] * [[જીએઆરપી VLAN (વીલેન) રજિસ્ટ્રેશન પ્રોટોકોલ]] (જીવીઆરપી) * [[ખાનગી VLAN (વીલેન)]] == સંદર્ભો == * [[એન્ડ્રુ એસ. ટેનેનબૌમ]], 2003, "કોમપ્યુટર નેટવર્કસ", પિયરસન એજ્યુકેશન ઇનટરનેશનલ, ન્યુ જર્સી. <references></references> == બાહ્ય લિન્ક્સ == * [http://standards.ieee.org/getieee802/download/802.1Q-1998.pdf આઇઇઇઇનો 802.1ક્યુ સ્ટાન્ડર્ડ વર્ઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316140807/http://standards.ieee.org/getieee802/download/802.1Q-1998.pdf |date=2009-03-16 }} ([http://standards.ieee.org/getieee802/download/802.1Q-2003.pdf 2003 version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090824061738/http://standards.ieee.org/getieee802/download/802.1Q-2003.pdf |date=2009-08-24 }})([http://standards.ieee.org/getieee802/download/802.1Q-2005.pdf 2005 વર્ઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706172820/http://standards.ieee.org/getieee802/download/802.1Q-2005.pdf |date=2010-07-06 }}) * [http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/software/ios113ed/113ed_cr/switch_c/xcvlan.htm સિસ્કોનો વર્ચ્યુઅલ લેન્સ વચ્ચેના રાઉટીંગ વિશેનો એકંદર દેખાવ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509154923/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/software/ios113ed/113ed_cr/switch_c/xcvlan.htm |date=2008-05-09 }} * [http://www.cisco.com/en/US/docs/ios/12_1t/12_1t3/feature/guide/dtbridge.html સિસ્કોના ''આઇઇઇઇ 802.1ક્યુ VLAN (વીલેન) ્સ'' શ્વેત પત્ર વચ્ચેનો સેતુ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090609151520/http://www.cisco.com/en/US/docs/ios/12_1t/12_1t3/feature/guide/dtbridge.html |date=2009-06-09 }} * [http://net21.ucdavis.edu/newvlan.htm કેલિફોર્નિયાની VLAN (વીલેન) માહિતીની યુનિવર્સિટી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312173147/http://net21.ucdavis.edu/newvlan.htm |date=2014-03-12 }} * VLAN (વીલેન) [http://oldwiki.openwrt.org/OpenWrtDocs(2f)NetworkInterfaces.html ઓપનડબ્લ્યુઆરટી માર્ગદર્શિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213011629/http://oldwiki.openwrt.org/OpenWrtDocs(2f)NetworkInterfaces.html |date=2010-02-13 }}: જે VLAN (વીલેન) ના નવા ઉમેદવારોને માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે * [http://docs.lib.purdue.edu/ecetr/362/ પુર્ડ્યુ યુનિવર્સિટી કેમ્પસ નેટવર્કમાં VLAN (વીલેન) ના ઉપયોગોનો અભ્યાસ] * [http://docs.lib.purdue.edu/ecetr/375/ એન્ટરપ્રાઇઝ નેટવર્કસની પદ્ધતિસરની ડિઝાઇન તરફ]: જે VLAN (વીલેન) ની પદ્ધતિસરની ડિઝાઇન કેવી રીતે પેદા કરવી તેનું નિદર્શન કરે છે * VLAN (વીલેન) વિશે કેટલાક [http://www.zeroshell.net/eng/faq/network/ એફએક્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226223212/http://www.zeroshell.net/eng/faq/network/ |date=2009-12-26 }} [[શ્રેણી:સ્થાનિક વિસ્તાર નેટવર્કસ]] lcbgnd8r5ixuu0ykzhxeu04eeg7zotn 0 25992 905358 905149 2026-09-16T18:48:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905358 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hookah 2.jpg|right|thumb|ઇજીપ્તિયન હૂકા (શિશા) વાટકી ઉપર પવન રક્ષક સાથે અને સીરિયન ટોટી.[[File:Hookah.ogg|frameless|center]]]] '''હૂકો ''' ([[હિંદુસ્તાની]]: हुक़्क़ा <small>([[દેવનાગરી]])</small>,{{Nastaliq|حقّہ}} <small>([[નસ્તલિક]])</small>'' huqqā'' )<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite web|url =http://encyclopedia.jrank.org/HIG_HOR/HOOKAH_the_English_spelling_of_.html|title =Hookah|publisher =Encyclopædia Britannica|access-date =2008-04-08|archive-date =2018-12-25|archive-url =https://web.archive.org/web/20181225093639/http://encyclopedia.jrank.org/HIG_HOR/HOOKAH_the_English_spelling_of_.html|url-status =dead}}</ref> અથવા '''વોટરપાઇપ ''' <ref name="who-ad">[http://www.who.int/entity/tobacco/global_interaction/tobreg/Waterpipe%20recommendation_Final.pdf WHO સ્ટડી ગ્રુપ ઓન ટોબેકો પ્રોડક્ટ રેગ્યુલેશન (ટોબરેગ) એન એડ્વાઇઝરી નોટ "વોટરપાઇપ ટોબેકો સ્મોકિંગ:હેલ્થ ઇફેક્ટસ, રીસર્ચ નીડ્સ એન્ડ રેકમન્ડેડ એક્શન્સ બાય રેગ્યુલેટર્સ", 2005 ] </ref>એ [[તમાકુ]]નું [[ધુમ્રપાન]] કરવા માટેનું એક કે વધુ નળી ધરાવતું (મોટેભાગે કાચ આધારિત) સાધન છે. જેમાં ધુમાડાને પાણીમાંથી પસાર કરીને ઠંડો પાડવામાં તેમજ ગાળવામાં આવે છે.<ref>{{cite magazine|publisher=Harper's|title=The History and Mystery of Tobacco|date=June 1855}}</ref> મૂળ [[ભારત]]ના ગણાતાં,<ref name="CGNS Hookah India">{{cite web|url = http://www.commongroundnews.org/article.php?id=1692&lan=en&sid=1&sp=0|title = Beyond the Smoke, There is Solidarity Among Cultures|publisher = Victoria Harben for Common Ground News Service|access-date = 2008-12-05|archive-date = 2011-07-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20110722213212/http://www.commongroundnews.org/article.php?id=1692&lan=en&sid=1&sp=0|url-status = dead}}</ref><ref name="Metromode">{{cite web|url = http://www.metromodemedia.com/features/MetroDetroitHookah0097.aspx| title = Metro Detroit's Hookah Scene|publisher = Terry Parris Jr for Metromode Media|access-date = 2008-12-27}}</ref> <ref name="The colors of India">{{cite web|url = http://www.thecolorsofindia.com/hookah/hookah-history.html| title = Hookah History|publisher = Colors of India|access-date = 2008-12-05}}</ref><ref name="Hookah India Chapman">{{cite book |last1= Rousselet|first1= Louis|title= India and Its Native Princes: Travels in Central India and in the Presidencies of Bombay and Bengal|url= https://archive.org/details/indiaitsnativepr00loui|edition= Reprint - Asian Educational Services 2005|year= 2005|origyear= 1875|publisher= Chapman and Hall|location= London|language= English - UK|isbn= 8-1206-1887-4|page= [https://archive.org/details/indiaitsnativepr00loui/page/290 290]|chapter= XXVII - The Ruins of Futtehpore}}</ref>હૂકાએ ખૂબ લોકપ્રિયતા મેળવી છે, ખાસ કરીને [[મધ્યપૂર્વ]]ના દેશોમાં. અને હાલમાં તે [[ઉત્તર અમેરિકા]], [[યુરોપ]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[બ્રાઝિલ]]માં લોકપ્રિય થઇ રહ્યો છે.<ref name="Encyclopædia Britannica"/> ==નામો== [[ચિત્ર:MaliHookah.JPG|thumb|માલિ બાર ખાતે હૂકો પીતો માણસ]] જે-તે પ્રદેશ પ્રમાણે, હૂકાઓ અથવા ''શિશાઓ '' વિવિધ નામે ઓળખાય છે: [[અરેબિક ભાષા]]માં તેને ''શિશા '' (شيشة) અથવા ''નારગીલા '' (نرجيلة) અથવા ''અરગીલા '' (أركيلة\أرجيلة) તરીકે લખાય છે અને સમગ્ર [[આરબ વિશ્વ]]માં તેનો વપરાશ થાય છે; ''નારગુલેહ '' (પણ ક્યારેક ''અરગીલાહ '' ઉચ્ચારણ) નામ [[તુર્કી]], [[ઇજીપ્ત]], [[ગ્રીસ]], [[સાયપ્રસ]], [[આર્મેનિયા]], [[અઝરબૈઝાન]], [[લેબેનોન]], [[ઇરાક]], [[જોર્ડન]] અને [[સીરિયા]]માં સર્વસામાન્ય રીતે પ્રચલિત છે.{{Citation needed|date=April 2010}} ''નારઘીલે '' શબ્દ [[પર્સિયન]] શબ્દ ''nārghile'' પરથી આવ્યો છે જેનો અર્થ [[નાળિયેર]] થાય છે, વળી આ શબ્દ [[સંસ્કૃત]] શબ્દ ''nārikela '' (નારિકેલા) ({{lang|sa|नारिकेला}})પરથી આવ્યો છે, જે સૂચવે છે કે પહેલાના હૂકા નાળિયેરના કાચલાને કોતરીને બનાવવામાં આવતાં હતાં.<ref>{{cite web | url=http://www.mymerhaba.com/en/main/content.asp_Q_id_E_1124 | title=Nargile | publisher=mymerhaba | access-date=2010-08-12 | archive-date=2009-05-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090527162919/http://www.mymerhaba.com/en/main/content.asp_Q_id_E_1124 | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lankanewspapers.com/news/2007/8/18197_space.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119093639/http://www.lankanewspapers.com/news/2007/8/18197_space.html |url-status=dead }}</ref> [[આલ્બેનિયા]], [[બોસ્નિયા]], [[ક્રોએશિયા]] દેશોમાં હૂકાને લુલા અથવા [[રોમાની]]માં લુલવા કહે છે જેનો અર્થ "પાઇપ" થાય છે. શિશે શબ્દ ખરેખર શીશીના ટુકડા પરથી લેવામાં આવ્યો છે.{{Citation needed|date=November 2009}} સર્બિયા(સર્બિયન રીપબ્લિક ઓફ બોસ્નિયા અને હર્ઝગોવિના)માં, અને દક્ષિણ યુગોસ્લાવિયામાં, પાઇપ માટે "નારગીલે" (Наргиле) અથવા "નાગિલે"(Нагиле) શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે. "સિસા" (Нагиле) એટલે તેની અંદર ફૂંકાતી નિકોટીન અને કોલસારહીત તમાકુ. તેની અંદરની પાઇપોને હંમેશા એક કે બે ટોટી હોય છે. હૂકાનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે બે વ્યક્તિ કરતી હોય છે. પાણીની ઉપર લહેજતદાર તમાકુને મૂકવામાં આવે છે અને પછી કાણું પાડેલા પતરાં પર ગરમ કોલસા મૂકવામાં આવે છે, ધુમાડાને ઠંડો પાડવા અને ગાળવા માટે તેને ઠંડા પાણીમાંથી પસાર કરીને ખેંચવામાં આવે છે. [[પર્સિયન]] શબ્દ ''શિશે '' ({{lang|fa|شیشه}})પરથી આવેલા ''શિશા '' ({{lang|ar|شيشة}})શબ્દનો અર્થ [[કાચ]] થાય છે. [[ઇજીપ્ત]] અને [[પર્સિયન અખાત]]ના આરબ દેશો ([[કુવૈત]], [[બહેરિન]], [[કતાર]], [[ઓમાન]], [[યુએઇ]] અને [[સાઉદી અરેબિયા]] સહિત) તેમજ [[મોરોક્કો]], [[ટ્યુનિસિયા]], [[સોમાલિયા]] અને [[યેમેન]]માં હૂકા માટે આ શબ્દ જ જાણીતો છે. હૂકા જ્યાં "કાચિમ્બા" નામથી ઓળખાય છે તેવા સ્પેનમાં પણ આ શબ્દ સામાન્ય છે.{{Citation needed|date=April 2010}} [[ઇરાન]]માં હૂકાને قلیان "ગલ્યાન" કહે છે.ધુમ્રપાનના સાધન ગલ્યાનનું નામ દેખીતી રીતે Ar. √ḡlā (ઉકળવું, પરપોટા થવા) શબ્દ પરથી આવ્યું હશે. એવું માનવામાં આવે છે કે હૂકાનું પહેલું નામ પણ આ જ હતું. [[ઉઝબેકિસ્તાન]]માં હૂકાને "ચિલિમ" કહે છે. ભારત અને [[પાકિસ્તાન]]માં [[અંગ્રેજી]]ના હૂકા શબ્દ જેવા જ નામનો ઉપયોગ થાય છે:'' હુક્કા'' (हुक़्क़ा /حقّہ). [[ભારતીય]] શબ્દ "હૂકા" અંગ્રેજી સાથે મળતો આવે છે તેનું કારણ છે [[બ્રિટિશ રાજ]]. બ્રિટિશોના ભારત પરના આધિપત્ય (1858–1947) દરમિયાન પોતાનો [[દેશ છોડીને આવેલા]] કેટલાય બ્રિટિશોએ પ્રથમ વખત વોટર-પાઇપનો ઉપયોગ કર્યો. 1775માં ભારતના [[કોલકાતા]]માં પહોંચ્યાના થોડા સમયમાં જ [[વિલિયમ હિકી]]એ પોતાના ''સંસ્મરણો'' માં આ નોંધ્યું છે: {{cquote|The most highly-dressed and splendid hookah was prepared for me. I tried it, but did not like it. As after several trials I still found it disagreeable, I with much gravity requested to know whether it was indispensably necessary that I should become a smoker, which was answered with equal gravity, "Undoubtedly it is, for you might as well be out of the world as out of the fashion. Here everybody uses a hookah, and it is impossible to get on without" [... I] have frequently heard men declare they would much rather be deprived of their dinner than their hookah.<ref>{{cite book|title=Memoirs of William Hickey|location=London|publisher=Hurst & Blackett|edition=Volume II|year=1918|pages=136}}</ref>}} ==ઇતિહાસ== હૂકાની શોધના ચોક્કસ તારીખ કે સ્થળની કોઇને ખબર નથી. સીરિલ ઇલગુડ (PP.41, 110)ના મતે મુઘલ સમ્રાટ [[અકબર]] પહેલા(ઇસ 1542 - 1605)ના દરબારી [[પર્સિયન]] ચિકિત્સક હકિમ અબુલ ગિલાની (મૃત્યુ. 1588)એ તેને શોધ્યો છે. જોકે આ માહિતીના સ્ત્રોતનો તેમણે કોઇ ઉલ્લેખ કર્યો નથી.<ref name="Sivaramakrishnan4-5">{{cite book |title=Tobacco and Areca Nut |last=Sivaramakrishnan |first=V. M. |authorlink= |coauthors= |year=2001 |publisher=Orient Blackswan |location=[[Hyderabad (India)|Hyderabad]] |isbn=8125020136 |page= |pages=4–5}}</ref><ref name="Blechynden215">{{cite book |title=Calcutta, Past and Present |last=Blechynden |first=Kathleen |year=1905 |publisher=University of California |location=[[Los Angeles]] |isbn= |page=215}}</ref><ref name="RousseletLouis">{{cite book |title=India and Its Native Princes: Travels in Central India and in the Presidencies of Bombay and Bengal |last=Rousselet |first=Louis |year=1875 |publisher=Chapman and Hall |location=London |isbn= |page=290}}</ref> યુરોપમાંથી [[ભારત]]માં [[તમાકુ]]નો પ્રવેશ થયા બાદ, ઉત્તર [[ઇરાન]]ના [[ગિલાન]] પ્રાંતના [[અબ્દુલ-કાદિર ગિલાની]]ના વંશજ હકિમ અબુલ ફતેહ ગિલાની ભારત આવ્યા, જે બાદમાં મુઘલ દરબારમાં ચિકિત્સક બન્યા. તેમણે ભારતીય ઉમરાવોમાં તમાકુનું ધુમ્રપાન લોકપ્રિય થયા બાદ ચિંતા વ્યક્ત કરી અને તરત જ ધુમાડો પાણીમાં પસાર થઇને 'ગાળવા'ની એક વ્યવસ્થા શોધી કાઢી.<ref name="Sivaramakrishnan4-5"/> [[બિજાપુર]]ના રાજદૂત અસદ બેગે અકબરને ધુમ્રપાનની લત લગાડ્યા બાદ ગિલાનીએ '' ḡalyān'' (ગલ્યાન) ચલણી બનાવ્યું.<ref name="Sivaramakrishnan4-5"/> ઉમરાવોમાં લોકપ્રિયતાના પગલે ધુમ્રપાનનું આ નવું સાધન અમીરશાહી અને લોકવર્ગમાં પ્રતિષ્ઠાના પ્રતિકસમું બની ગયું.<ref name="Sivaramakrishnan4-5"/><ref name="RousseletLouis"/> ઉત્તર ભારતમાં, જાટ, બિશ્નોઇ અને રાજપુતોમાં હૂકો એક ખાસ પરંપરા છે. જોકે, અહલી સિરાઝીની (મૃત્યુ. 1535) કવિતાની પંક્તિઓ પણ ગલ્યાનના ઉપયોગની વાત કરે છે(Falsafī, II, p. 277; Semsār, 1963, p. 15), આમ આ રીતે જોઇએ તો તેનો ઉપયોગ શાહ [[તાહ્માસ્પ પહેલા]]ના સમયમાં તો થતો જ હશે. આમ, લાગે છે કે પર્સિયામાં પહેલેથી જ પ્રચલિત ગલ્યાનને ભારતમાં દાખલ કરવાનો શ્રેય અબુલ-ફત્હ ગિલાનીને આપવો જોઇએ. ==સંસ્કૃતિ== ===મધ્ય પૂર્વ=== ====આરબ વિશ્વ==== [[ચિત્ર:Syriancafe.jpg|thumb|1920માં યુફ્રેટિસ નદી પાસે દેઇર એઝ-ઝોરના કોફીહાઉસમાં હૂકો પીતો બેદુઇન. સ્થાનિક ભાષામાં હૂકો નારગિલે તરીકે ઓળખાતો.]] [[આરબ વિશ્વ]]માં લોકો તેને સંસ્કૃતિ અને પરંપરાના ભાગરૂપે પીવે છે. સામાજિક ધુમ્રપાન એક કે બે [[નળી]]થી કરવામાં આવે છે. પરંતુ ક્યારેક જલસા અથવા નાના મેળાવડાઓમાં ત્રણ અથવા ચાર જેટલી નળીઓથી પણ તે પીવામાં આવે છે. જ્યારે વ્યક્તિ તેને પીવાની પ્રક્રિયા પૂરી કરી લે છે ત્યારે બીજી વ્યક્તિ માટે તે ઉપલબ્ધ છે તે દર્શાવવા માટે નળી પાછી ટેબલ પર મૂકવામાં આવે છે, અથવા તો તેને હૂકા પર પાછી મૂકીને એક વ્યક્તિથી બીજીને હાથોહાથ અપાય છે જેથી કરીને તેની [[ટોટી]] લેનારથી દૂર રહે. એવું નોંધાયું છે કે સમગ્ર [[વિશ્વ]]માં [[આરબો]] સૌથી વધુ શિશા પીનારા છે અને તેઓ સૌથી વધુ શિશા કાફે પણ ધરાવે છે.{{Citation needed|date=June 2009}} [[મધ્યપૂર્વ]]ના મોટા ભાગના કાફે([[અરેબિક]]: مقهىً, [[લિપ્યંતર]]: ''મક્હાહ'' : [[કોફીશોપ]]) શિશા પીવા આપે છે.{{Citation needed|date=April 2010}} આરબ વિશ્વમાં કાફે ખૂબ મોટા પ્રમાણમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને મુખ્ય સામાજિક મેળાવડાના મહત્વના સ્થળોમાં પણ તે સ્થાન ધરાવે છે ([[બ્રિટન]]ના [[પબ્લિક હાઉસ]]ની જેમ).{{Citation needed|date=April 2010}} [[દેશ છોડીને આવેલા]] કેટલાક બ્રિટિશ લોકો મધ્યપૂર્વ વિસ્તારોમાં [[પબ]] ન હોવાથી તેની ખોટ પૂરવા માટે શિશા કાફેમાં જવા લાગ્યા, [[દારૂબંધી]] હોય તેવા વિસ્તારોમાં તેઓ ખાસ જતાં. ====ઈરાન==== [[ચિત્ર:Antoin Sevruguin - Persian woman with hookah (qalyan), 1900, Iran.jpg|thumb|left|કાજરી પોશાકમાં સજ્જ પર્સિયન સ્ત્રી પરંપરાગત ગલ્યાન પીતી અહીં દ્રશ્યમાન થાય છે.(1850ની આસપાસ)]] [[ઇરાન]]માં હૂકો '''''ḠALYĀN'' ''' (ગલ્યાન) તરીકે ઓળખાય છે (પર્સિયન: قليان, قالیون, غلیون, ghalyan (ઘલ્યન), ''ghalyaan'' (ઘલ્યાન) અથવા ''ghelyoon'' (ઘેલ્યૂન) પણ લખાય છે). તે અરેબિક હૂકા સાથે ઘણી સામ્યતાઓ ધરાવે છે પણ તેની કેટલીક આગવી લાક્ષણિકતાઓ છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઘાલ્યૂનના ટોચના ભાગને 'સર' કહેવાય છે (પર્સિયન: سر=માથું), જ્યાં તમાકુને મૂકવામાં આવે છે અને તે તુર્કીમાં જોવા મળતા ભાગ કરતા મોટો હોય છે. નળીનો ઘણોખરો ભાગ વાળી શકાય તેવો હોય છે અને નરમ સિલ્ક અથવા કપડાથી આવરેલો હોય છે, જ્યારે તુર્કી લોકો વાળી શકાતાં ભાગ જેટલો લાકડાનો ભાગ બનાવે છે. {{Citation needed|date=March 2010}} દરેક વ્યક્તિ પાસે આગવી ટોટી હોય છે (જેને અમજિદ કહે છે) (امجید), અમજિદને સામાન્ય રીતે લાકડા કે ધાતુથી બનાવવામાં આવે છે અને કિંમતી અથવા અન્ય પથ્થરોથી તેને શણગારવામાં આવે છે. {{Citation needed|date=March 2010}} અમજિદને માત્ર તેના આકર્ષક દેખાવને કારણે જ ઉપયોગમાં લેવાય છે. જોકે, મોટાભાગના હૂકા બારમાં પ્લાસ્ટિકની ટોટીઓ હોય છે.{{Citation needed|date=March 2010}} પર્સિયામાં ગલ્યાનના પ્રથમ ઉપયોગની ચોક્કસ તારીખની કોઇને જાણ નથી. સીરિલ ઇલગૂડના જણાવ્યા પ્રમાણે (પાનાં નં.&nbsp;41, 110), મુઘલ સમ્રાટ અકબર પહેલાના દરબારના પર્સિયન ચિકિત્સક [[અબુલ-ફત્હ ગિલાની]](મૃત્યુ. 1588)એ, "સૌપ્રથમ તમાકુના ધુમાડાને ઠંડો પાડવા અને ગાળવા માટે તેને પાણી ભરેલી નાની વાટકીમાંથી પસાર કર્યો હતો અને તે રીતે તેમણે હબલ-બબલ કે હૂકો શોધ્યો હતો." જોકે, અહલી સિરાઝી (મૃત્યુ. 1535) તેની કવિતાની પંક્તિઓમાં ગલ્યાન (ફલસફી, ભાગ બીજો, પાના નં.&nbsp;277; સેમસાર, 1963, પાના નં.&nbsp;15)ના ઉપયોગનો ઉલ્લેખ કરે છે, આમ હૂકો [[તાહ્માસ્પ પહેલા]] (1524–76)ના સમયમાં પણ પ્રચલિત હોવાનું પ્રમાણ મળે છે. આમ, પર્સિયામાં પહેલેથી જ ઉપયોગમાં લેવાતાં ગલ્યાનને ભારતમાં દાખલ કરવાનો શ્રેય અબુલ-ફત્હ ગિલાનીને આપવો જોઇએ. [[સફાવિદ]][[શાહ અબ્બાસ]] પહેલાએ તમાકુના ઉપયોગની ખૂબ નિંદા કરવા છતાં તેના શાસનના અંત વખતે ગલ્યાન અને કોપોક (q.v.) પીવું સમાજના દરેક સ્તરે સામાન્ય બની ગયું હતું, સ્ત્રીઓનો પણ તેમાં સમાવેશ થતો હતો. શાળાઓમાં અને શિક્ષિત વર્તુળોમાં, શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ બંનેનું ક્લાસમાં ગલ્યાન પીવાનું હંમેશા ચાલુ જ રહેતું હતું(ફલસફી, ભાગ બીજો, પાનાં નં.&nbsp;278–80). [[શાહ સફી]]એ (શાસન 1629-42) તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદી દીધો હતો, પરંતુ તેના ઉપયોગમાંથી મળતી આવક ગુમાવવી પડતી હોવાથી તે પ્રતિબંધને ઉઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. ગલ્યાન એટલો બધો વ્યાપક બની ગયો હતો કે ગરીબોનો એક ખાસ વર્ગ કાચની વોટરપાઇપ સાંધવાના વ્યવસાયમાં લાગી ગયો હતો. [[શાહ અબ્બાસ]]ના સમયમાં (શાસન 1642-1666) વોટરપાઇપ એ રાષ્ટ્રીય વ્યસન બની ગયું હતું(ચાર્ડિન, અનુવાદ, ભાગ બીજો, પાના નં.&nbsp;899). શાહ પાસે તેમનો ખાનગી ગલ્યાન નોકર હતો. દેખીતી રીતે વોટરપાઇપ ટેન્ડર (ગલ્યાન્દર) આ વખતથી અસ્તિત્વમાં આવ્યા હશે. તે વખતે, પાત્રો કાચ, માટી અથવા એક પ્રકારના કોળાથી બનવવામાં આવતાં હતાં. દેશી કાચની અસંતોષકારક ગુણવત્તાને કારણે કેટલીક વખત કાચના પાત્ર વેનિસથી આયાત કરવામાં આવતાં હતાં(ચાર્ડિન, અનુવાદ, ભાગ બીજો, પાના નં.&nbsp;892). [[શાહ સુલેમાન]]ના સમયમાં (શાસન 1694-1722), ગલ્યાનનો ઉપયોગ વધતાં તે અતિ સુશોભિત બન્યા. સુખીસંપન્ન લોકો સોના અને ચાંદીની પાઇપ રાખતાં હતાં. પ્રજા જીવનની જરૂરિયાતો કરતાં ગલ્યાન પાછળ વધુ ખર્ચ કરવા લાગી હતી (ટાવેર્નીઅર અપુદ સેમસાર, 1963, પાના નં.&nbsp;16). લૂઇસ ચૌદમાના દરબારમાં [[શાહ સુલતાન હોસય્ન]]ના દૂત જ્યારે વર્સેલ્સમાં રાજવીઓને મળવા જતાં ત્યારે તેમના રસાલામાં એક અધિકારી ગલ્યાન લઇને ચાલતો હતો. રસાલો ચાલતો હોય ત્યારે દૂત ગલ્યાનનો ઉપયોગ કરતા હતા(હર્બેટ્ટી, અનુવાદ, પાના નં.&nbsp;7; કાસરવી, પાનાં નં.&nbsp;211–12; સેમસાર, 1963, પાનાં નં.&nbsp;18–19). આપણી પાસે [[નાદિર શાહ અફસર]]ના દરબારમાં ગલ્યાનનો ઉપયોગ થતો હોય તેની કોઇ નોંધ નથી, જોકે તેનો ઉપયોગ અવિરત ચાલુ જ હશે તેવું લાગે છે. [[કરીમ ખાન ઝાંદ]] અને [[ફત્હ-અલી શાહ કાજાર]]ના વ્યક્તિચિત્રોમાં તેમને ગલ્યાન પીતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/galyan- |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018070134/http://www.iranica.com/articles/galyan- |url-status=dead }}</ref> [[ઇરાન]]ના લોકો પાસે ''ખાન્સર '' નામની ખાસ તમાકુ હતી (خانسار, માન્યતા મુજબ તેની શોધ થઇ તે શહેર). લાકડાના કોલસાને ખાન્સર પર વરખ વગર મૂકવામાં આવતો. ખાન્સરમાં સામાન્ય તમાકુ કરતા ઓછો ધુમાડો થાય છે. [[પર્સિયાના શાહ]] નાસીર [[અલ-દિન શાહ]] [[કજાર]](1848–1896) હૂકાની ટોટી જો તેમની તરફ તાકવામાં આવતી તો તેને [[અપમાન]] માનતા હતાં.{{Citation needed|date=March 2010}} ઇરાનમાં યુવાનોમાં હૂકો પીવાનું ખૂબ જ લોકપ્રિય છે, અને સ્થાનિક ચાની કિટલીઓ પર ઘણા યુવાન લોકો હૂકો પીતા જોઇ શકાય છે. {{Citation needed|date=March 2010}} હમાણા સુધી, હૂકો તમામ ઉંમરના લોકોને પીરસવામાં આવતો હતો; ઇરાનના સત્તાવાળાઓએ 20 વર્ષથી નીચેના યુવાનોના હૂકો પીવા પર પ્રતિબંધ લાદી દીધો છે.{{Citation needed|date=March 2010}} ====ઈઝરાયલ==== {{main|Smoking in Israel}} [[ચિત્ર:Hookas for sale in Jerusalem.jpg|thumb|જેરુસલેમના બજારમાં વેચાણ અર્થે મૂકવામાં આવેલા નારગિલે]] ઇઝરાયેલમાં હૂકાને નારગિલા કહેવાય છે. નારગિલા પીવો એ મૂળ [[પેલેસ્ટાઇની]] અને [[મધ્ય-પૂર્વીય]] યહૂદી વસાહતીઓ([[મિઝરાહી યહૂદી]] તરીકે જાણીતા)માં પ્રચલિત છે. {{Citation needed|date=March 2010}} નારગિલા ઇઝરાયેલમાં વધુને વધુ લોકપ્રિય થઇ રહ્યો છે, ખાસ કરીને પ્રવાસીઓમાં તે લોકપ્રિય બની રહ્યો છે. {{Citation needed|date=March 2010}} મોટાભાગની શેરીઓ અને બજારોમાં તેનો સમાન વેચતી દુકાનો જોવા મળે છે. {{Citation needed|date=March 2010}} યુવાનોમાં હૂકાનો ઉપયોગ વધી જતાં [[2005]]માં ધ ઇઝરાયેલ કેન્સર એસોસિયેશન દ્વારા નારગિલા પીવાના જોખમો સામે ચેતવણી આપવાના હેતુથી એક ઝુંબેશ શરુ કરવામાં આવી હતી. [[IDF]] દ્વારા સૈનિકોને તેમની છાવણીઓમાં નારગિલા પીવા પર પ્રતિબંધ ફરમાવવામાં આવ્યો છે.{{Citation needed|date=March 2010}} ===દક્ષિણ એશિયા === ====ભારત==== [[ચિત્ર:Big hookah.jpg|thumb|મલાબાર હૂકાનું અટપટું કામ]] [[ચિત્ર:The hookah family.jpg|thumb|હૂકા પરિવાર ]] હૂકાનો ખ્યાલ એક સમયના શ્રીમંત દેશ [[ભારત]]માં ઉદભવ્યો હતો<ref>{{cite web | url=http://article-niche.com/launch/25-08-2008History-Of-Hookah.htm | title=Origins | publisher=Article Niche History of Hookah | access-date=2010-08-12 | archive-date=2011-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707171233/http://article-niche.com/launch/25-08-2008History-Of-Hookah.htm | url-status=dead }}</ref>, જ્યાં [[મુઘલ]] શાસન દરમિયાન તે જબરદસ્ત લોકપ્રિય હતો. ત્યારબાદ તેની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થયો હતો; જોકે ફરી એક વખત તે લોકોનું ધ્યાન આકર્ષી રહ્યો છે, અને તેને પીરસનારા કાફે તેમજ રેસ્ટોરન્ટ્સ પણ લોકપ્રિય બની રહ્યા છે. પ્રાચીન ભારતમાં હૂકાનો ઉપયોગ માત્ર પરંપરા નહીં, પણ પ્રતિષ્ઠાની બાબત હતી. ધનવાન અને જમીનદાર વર્ગ હૂકા પીતા હતાં. પરંપરાગત રીવાજો પ્રમાણે ઘણા ગામોમાં હૂકામાં તમાકુ પીવામાં આવે છે. ટોબેકો-મોલાસેસ (ભારતીય તમાકુ-ગોળના રસનું મિશ્રણવાળા) [http://en.wiktionary.org/wiki/shisha શિશા ] પીવાનું હવે ભારતીય યુવાનોમાં લોકપ્રિય થતું જાય છે. ભારતમાં કેટલાક ચેઇન, ક્લબો, બાર અને કોફીની દુકાનોમાં [[મુઆસ્સેલ]](અડધી તમાકુ-અડધુ મધ કે તેના જેવું ગળ્યું પ્રવાહી)ની વિશાળ શ્રેણી પીરસવામાં આવે છે, જેમાં તમાકુ વગરની આવૃતિનો સમાવેશ પણ થાય છે. ભારતના પશ્ચિમ કિનારે આવેલું માછીમારી પર નભતું [[કોયિલાંડી]] નગર એક સમયે મોટાપાયે હૂકા બનાવતું અને તેની નિકાસ કરતું. અહીંના હૂકા [[મલાબાર હૂકા કે કોયિલાંડી હૂકા]] તરીકે જાણીતા છે. આજે આ અટપટાં હૂકા કોયિલાંડીની બહાર મળવા મુશ્કેલ છે. એટલું જ નહીં કોયિલાંડીમાં પણ તે સરળતાથી મળી શકે તેમ નથી. ભારતમાં હૂકાની લોકપ્રિયતા વધતી હોવાને લીધે હાલમાં જ હૂકા બાર પર સંખ્યાબંધ દરોડા પડ્યા છે અને પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યા છે, ખાસ કરીને [[ગુજરાત]]માં આવા પ્રતિબંધના કિસ્સા વધુ બન્યા છે.<ref name="Indian Express">{{cite web|url =http://www.indianexpress.com/news/-Ban-on-public-smoking-up-in-smoke-in-Gujarat-/465845/| title = Hookah|publisher = Indian Express|access-date = 2008-06-08}}</ref> ====પાકિસ્તાન==== [[પાકિસ્તાન]]માં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પેઢીઓથી પરંપરાગત રીતે પ્રચલિત<ref>{{Cite web |url=http://www.harmreductionjournal.com/content/5/1/19 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2011-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318154149/http://www.harmreductionjournal.com/content/5/1/19 |url-status=dead }}</ref>, હૂકા હવે ત્યાંના પચરંગી શહેરોમાં પણ ખૂબ લોકપ્રિય થઇ રહ્યા છે. ઘણી ક્લબો અને કાફેમાં તે પીરસવામાં આવે છે. તે યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓમાં ખાસા લોકપ્રિય બન્યા છે. ધુમ્રપાનનું આ સ્વરૂપ સામાજિક મેળાવડા, કાર્યક્રમો અને પ્રસંગોમાં ઘણું લોકપ્રિય થયું છે. હૂકાની વિવિધતા પીરસતાં કાફે અને રેસ્ટોરન્ટ્સની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. કરાચીમાં આ ધંધામાં વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. ઇસ્લામાબાદ પણ હવે આ ધંધાથી સમૃદ્ધ થઇ રહ્યું છે. ===દક્ષિણપૂર્વ એશિયા=== ====ફિલિપાઈન્સ==== [[ફિલિપાઇન્સ]]માં હૂકા અથવા શિશા ખાસ કરીને [[આરબ ફિલિપિનો]] લઘુમતી સમુદાય અને [[ભારતીય ફિલિપિનો]] સમુદાયમાં વાપરવામાં આવતો હતો, જોકે ખાસ કરીને સ્થાનિક [[મુસ્લિમ ફિલિપિનો]] સમુદાયમાં મધ્યપૂર્વના દેશોમાં સ્થાપિત સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક વલણના ઐતિહાસિક અનુસરણે, હૂકાને [[કોટાબાટો]] અથવા [[જોલો]] જેવા વેપારપ્રધાન શહેરોના ઉમરાવોમાં વિરલ પણ પ્રતિષ્ઠાભરી સામાજિક ટેવ બનાવી દીધી. 20મી સદીના છેલ્લા વર્ષો સુધી ખ્રિસ્તી ફિલિપિનોમાં હૂકા વાસ્તવિક રીતે જાણીતા બન્યા ન હોવા છતાં સમકાલીન યુવાન ખ્રિસ્તીઓમાં તેની લોકપ્રિયતા વિશાળ પ્રમાણમાં વધી રહી છે. પાટનગરના સૌથી વધુ પચરંગી શહેર [[મકાટી]]ના વિવિધ મોંઘા બાર અને ક્લબોમાં હૂકાના ચાહકોને તે પીરસવામાં આવે છે. હૂકાનો ઉપયોગ સેંકડો વર્ષોથી પ્રચલિત હોવા છતાં અને તમામ ઉંમરના લોકો તેનો આનંદ માણતા હોવા છતાં, એશિયામાં તાજેતરના વર્ષોમાં જ તે યુવાનોમાં નવરાશની પળો માણવાનાં સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. હૂકા કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ અને [[યુવાન પુખ્તો]]માં સૌથી લોકપ્રિય છે, આ યુવાનો ઓછી ઉંમરના હોઇ શકે છે અને તેના કારણે [[સિગરેટ]] ખરીદી શકતાં નથી.<ref>[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5520a2.htm યુઝ ઓફ સિગારેટસ એન્ડ અધર ટોબેકો પ્રોડક્ટસ એમોન્ગ સ્ટુડન્ટ્સ એજ્ડ 13-15 યર્સ - વર્લ્ડવાઇડ, ૧૯૯૯-2005] </ref> ===સાઉથ આફ્રિકા=== [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં બોલચાલની ભાષામાં હૂકો ''હબલી બબલી'' અથવા ''ઓક્કા પાઇપ'' તરીકે જાણીતો છે, અને તે [[કેપ મલય]] અને [[ભારતીય]] સમુદાયમાં લોકપ્રિય છે, જ્યાં તેને સામાજિક મનોરંજનના સાધન તરીકે પીવામાં આવે છે.<ref>[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&amp;click_id=29&amp;art_id=qw103460508099B241 હબલ-બબલ એઝ કાફેસ ગો અપ ઇન સ્મોક] </ref> જોકે, શ્વેત આફ્રિકનો અને તેમાં પણ ખાસ કરીને યુવાનોમાં હૂકાની લોકપ્રિયતામાં વધારો જોવાઇ રહ્યો છે. હૂકા પીરસતાં બાર મહત્વના સ્થળ તરીકે ઉભરી રહ્યા છે, જોકે ધુમ્રપાન સામાન્ય રીતે ઘરે અથવા બીચ કે પ્રવાસન સ્થળો જેવી જાહેર જગ્યા પર કરવામાં આવે છે. દક્ષિણ આફ્રિકામાં, હૂકાના વિવિધ ભાગોની શબ્દાવલી પણ અન્ય દેશો કરતાં જુદી પડે છે. માટીના "માથું/વાટકી" "ક્લે પોટ" તરીકે ઓળખાય છે. નળીઓ "પાઇપ" અને હવા છોડતાં વાલ્વ આશ્ચર્યજનક રીતે "ક્લચ" તરીકે ઓળખાય છે. કેટલાક વિજ્ઞાનીઓ [[દગ્ગા]] પાઇપનો આફ્રિકન મૂળના હૂકા તરીકે નિર્દેશ કરે છે.<ref>ધ મીસ્ટીરિયસ ઓરિજિન્સ ઓફ ધ હૂકા (નારઘિલે)[http://www.sacrednarghile.com/en/mystery.php ધ સેક્રેડ નારઘિલે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080320040640/http://www.sacrednarghile.com/en/mystery.php |date=2008-03-20 }}</ref> ===યુનાઇટેટ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા=== {{Main|Hookah lounge}} [[ચિત્ર:HarvardSquareHookah.jpg|thumb|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના માસાચુસેટ્સના કેમ્બ્રિજમાં હાર્વર્ડ સ્કેવર સ્ટોરની બારીમાં હૂકો અને તેની તમાકુની વિવિધ ચીજવસ્તુઓ પ્રદર્શાનાર્થે મૂકવામાં આવી છે.]] તાજેતરમાં જ ઘણા શહેરો, રાજ્યો અને દેશોએ ઇનડોર (બંધ ઓરડામાં) [[ધુમ્રપાન પર પ્રતિબંધ]] લાદ્યો છે. કેટલાક અધિકારક્ષેત્રોમાં હૂકાના ધંધાને ખાસ પરવાના દ્વારા નીતિનિયમોમાંથી બાકાત રાખી શકાય છે. જોકે કેટલાક પરવાનામાં તમાકુ અથવા આલ્કોહોલના ધંધાની આવકની ચોક્કસ ટકાવારી આપવાની શરતો હોય છે. ઇનડોર ધુમ્રપાન પર પ્રતિબંધ ધરાવતાં શહેરોમાં હૂકા બારને બંધ કરાવવામાં આવ્યા છે અથવા તમાકુરહિત [[મુઆસ્સેલ]] તરફ વાળવામાં આવ્યા છે. જોકે ઘણા દેશોમાં, હૂકા લોન્જ લોકપ્રિયતાને લીધે આગળ વધી રહ્યા છે. 2000થી 2004 દરમિયાન 200થી વધુ નવા હૂકા કાફે ધંધાના હેતુથી ખૂલ્યા હતાં જેમાંથી મોટાભાગના યુવાન-પુખ્તોના ઉંમર વર્ગને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવાયા હતાં,<ref>લીઓન, લિન્ડસે "ધ હેઝાર્ડ ઇન હૂકા સ્મોક". 28 જાન્યુઆરી 2008</ref> તેમજ ખાસ કરીને [[કોલેજ કેમ્પસ]] અથવા મધ્ય-પૂર્વના દેશોનો વિશાળ સમુદાય ધરાવતાં શહેરોમાં હતાં. માધ્યમિક કક્ષા પછીના વિદ્યાર્થીઓમાં આ પ્રવૃતિની લોકપ્રિયતા ખૂબ વધી રહી છે. ==માળખું અને સંચાલન== ===ઘટકો=== [[ધાતુના વાયસર]](ગ્રોમિટ) સિવાય હૂકો ઘણા ઘટકો ધરાવે છે જેમાંથી ચાર તેના સંચાલન માટે અનિવાર્ય છે. ====વાટકી==== હૂકાના માથા તરીકે પણ ઓળખાતી વાટકી એક વસ્તુ ભરવાનું સાધન છે. સામાન્ય રીતે માટી કે આરસમાંથી બનાવવામાં આવેલા આ પાત્રમાં ધુમ્રપાન વખતે કોલસા અને તમાકુ મૂકવામાં આવે છે. વાટકીમાં તમાકુ ભરીને તેને છીદ્રવાળા નાના એલ્યુમિનિયમના વરખ અથવા કાચ અથવા ધાતુના આવરણથી ઢાંકી દેવાય છે. બાદમાં ટોચ પર સળગતાં કોલસા મૂકવામાં આવે છે જેનાથી તમાકુ યોગ્ય તાપમાને ગરમ થાય છે. હૂકાના માથામાં વિવિધતા જોવા મળે છે જેમાં પરંપરાગત માટીની વાટકીની જગ્યાએ ફળ પણ મૂકવામાં આવે છે. માટીની વાટકીની જેમ જ સરખો આકાર-વ્યવસ્થા મેળવવા માટે આ ફળને પોલું કરી દેવામાં આવે છે અને છિદ્રિત કરવામાં આવે છે. બાદમાં અન્ય વાટકીની જેમ જ તેને મૂકવામાં આવે છે અને ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. છેલ્લા બે વર્ષમાં તમાકુની અંદર વિવિધ રસ સાચવી શકે તેવી ડીઝાઇનો સમાવિષ્ટ કરવા માટે આ વાટકીઓમાં ઘણો બદલાવ આવ્યો છે. The Tangiers Phunnel Bowl (ટાન્જિઅર્સ ફૂનેલ વાટકી) અને Sahara Vortex Bowl (સહારા વોર્ટેક્ષ વાટકી) હૂકાની સુધારવામાં આવેલી વાટકીના બે ઉદાહરણ છે. ====પવન અવરોધક આડશ (વૈકલ્પિક)==== હૂકાને રક્ષણ આપતી પવન અવરોધક આડશ વાટકીની ઉપર હોય છે જેમાં હવા જવા માટે કેટલાક છિદ્ર હોય છે. તે આગને વધુ તેજ બનતી રોકે છે અને કોલસાનું તાપમાન જાળવી રાખે છે, અને રાખ અને તણખાં આસાપાસના વાતાવરણમાં ઉડતાં અટકાવે છે. હૂકો ઊછળવા કે પડી જવાના કિસ્સામાં તે કોલસાને બહાર ફેંકતો અટકાવીને સંભવિત આગ સામે મર્યાદિત રક્ષણ પણ પૂરું પાડે છે. ====ટોટી==== તક્નિકી રીતે પાઇપને જો ટોટી હોય તો તે "હૂકા" નથી-આ શબ્દ ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ સીધા-ગળાવાળી ટ્યુબ સાથે સબંધ ધરાવે છે. આજે ટોટી (એક કે વધુ) પાતળી વાળી શકાય તેવી ટ્યુબ હોય છે જેનાથી એક અંતરથી ધુમ્રપાન થઇ શકે છે. તે ધુમાડાને શ્વાસમાં લઇએ તે પહેલા ઠંડો પાડી દે છે. તેના અંતભાગને પરંપરાગત રીતે ધાતુ, લાકડુ કે પ્લાસ્ટિકના વિવિધ આકાર, માપ, કલર અથવા સામગ્રીઓથી મઢવામાં આવે છે. ====મુખ્ય ભાગ અને રબરનો પટો==== હૂકાનો દેહ એક પોલી ટ્યુબ છે. ટોચ સાથે વાટકીને લગાવવામાં આવે છે. કેટલીક વખત ધુમાડાને ઠંડો પાડવાના હેતુથી મુખ્ય ભાગ અને વાટકીની વચ્ચે બરફના પાત્રને લગાવવામાં આવે છે. તળિયા પર એક પાતળી ટ્યુબ હોય છે જે પાણીમાં ડૂબાડેલી હોય છે. મુખ્ય ભાગ અને પાણીનું પાત્ર જ્યાં મળે છે તે હિસ્સાને રબરના પટાથી બાંધી દેવામાં આવે છે. તેની નજીકમાં ઓછામાં ઓછા બે કાણાં હોય છે જે પાણીના ઉપરના ભાગમાં ખૂલે છે. એક કે વધુ કાણામાં ટોટી ભરાવવામાં આવે છે. ====શુદ્ધિ દ્વાર (વૈકલ્પિક)==== ઘણા હૂકા શુદ્ધિ દ્વાર (વાલ્વ)થી સજ્જ હોય છે જે પાણીના પાત્રની હવાની જગ્યા સાથે જોડાયેલા હોય છે. આ દ્વાર પાત્રમાં લાંબા સમયથી પડેલા બિનઉપયોગી વાસી ધુમાડાને શુદ્ધ કરે છે. આ એકમાર્ગીય વાલ્વ આમ જોઇએ તો એક સામાન્ય દડો જ છે જે કાણાં પર મૂકવામાં આવ્યો હોય છે. આ દડો કાણાંને ગુરુત્વાકર્ષણથી ઢાંકી દે છે અને ટોટીમાં ફૂંક મારવાથી ઉત્પન્ન થતાં હકારાત્મક દબાણથી ખુલે છે. કવર પર સ્કૂથી આ દડાને પૂરી દેવામાં આવે છે. આ જગ્યા યોગ્ય રીતે ઢંકાયેલી છે કે નહીં તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે કવરને ખોલીને કચરા અને કાટથી દડાની જગ્યાને નિયમિતપણે સાફ કરવી જોઇએ. ====પાણીનું પાત્ર==== [[ચિત્ર:Woodworkdamas.JPG|thumb|upright|left|19મી સદીમાં દમાસીન (દમાસ્કસના રહેવાસી) લાકડાના કારીગરો હૂકા માટે લાકડું તૈયાર કરી રહ્યા છે.]] હૂકાનો મુખ્ય ભાગ પાણીના પાત્ર પર ટકેલો હોય છે. હૂકાની પાતળી નળી પાણીના પાત્રના સ્તરની નીચે સુધી લટકતી હોય છે. ધુમાડો મુખ્ય ભાગમાંથી પસાર થઇને તળિયે પાતળી નળી દ્વારા પાણીમાં જાય છે જ્યાં ધુમાડાંને લીધે પરપોટાં થાય છે. આ પ્રક્રિયા ધુમાડાને ઠંડો પાડે છે અને ભેજયુક્ત બનાવે છે. ફળોના રસ જેવા પ્રવાહીને પાણીમાં મિશ્રિત કરી શકાય છે અથવા પાણીના વિકલ્પ તરીકે પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે. ફળોના ટુકડા, ફૂદીનાના પાંદડા અને બરફની છીણ પણ તેમાં ઉમેરી શકાય છે. ====પ્લેટ==== કોલસાની પડતી રાખ ઝીલવા માટે પ્લેટ અથવા રાખદાની વાટકીની નીચે રાખવામાં આવે છે. ====ધાતુના વાયસર==== હૂકામાં [[ધાતુના વાયસર]]ને સામાન્ય રીતે વાટકી અને મુખ્યભાગની વચ્ચે, મુખ્યભાગ અને રબરના પટાની વચ્ચે તેમજ મુખ્યભાગ અને ટોટીની વચ્ચે લગાવવામાં આવે છે. ધાતુના વાયસરના ઉપયોગનું કોઇ જરૂરી કારણ નથી (કાગળ અથવા સૂતરની પટ્ટીનો ઉપયોગ સામાન્ય થવા લાગ્યો છે). તે બે ભાગના સાંધાને જોડવામાં મદદ કરે છે જેથી અંદર આવતી હવાનું પ્રમાણ ઘટે અને શ્વાસમાં લેવાતાં ધુમાડાનું પ્રમાણ વધે. ====વિસારક (વૈકલ્પિક)==== વિસારક એ નાનકડું છિદ્રિત પ્લાસ્ટિકનું સાધન છે જે નળીના અંત ભાગ સુધી જોડાયેલું હોય છે. પાણી ભરેલા તળિયામાં જોડાયેલું આ સાધન ધુમાડો ગળાવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થતાં પરપોટાંને તોડી નાખીને સ્વચ્છ ધુમાડો સર્જે છે તેમજ પરપોટાંના અવાજને ઓછો કરે છે. ધુમ્રપાનના વધુ સારા અનુભવ માટે તે વૈભવની વસ્તુ તરીકે વપરાય છે અને તે હૂકાનો જરૂરી ઘટક નથી. ===સંચાલન=== [[ચિત્ર:Hookah-lookthrough.svg|thumb|upright|હૂકાનું પ્રતિનિધિક નમૂનાનું દ્રશ્ય ]] હૂકાના તળિયાના પાત્રમાં મુખ્ય ભાગની નળીનો અમુક સેન્ટિમીટર ભાગ ડૂબી શકે તેટલું પાણી ભરવામાં આવે છે. આ પાત્રને મજબૂત રીતે બંધ કરવામાં આવે છે. ઊંડુ પાણી તેના ઉપયોગ કરવા જેટલું શ્વસનપ્રક્રિયાનું બળ વધારશે. હૂકાની ટોચ પરની વાટકીમાં તમાકુને મૂકવામાં આવે છે અને તમાકુની ઉપર સળગતાં લાકડાંના કોલસા મૂકવામાં આવે છે. કેટલીક સંસ્કૃતિઓમાં વાટકીને છિદ્રિત પતરાંના વરખ અથવા ધાતુના પતરાંથી આવરીને કોલસા અને તમાકુને અલગ રાખવામાં આવે છે જેથી શ્વાસમાં ધુમાડાની સાથે કોલસાની રાખનું પ્રમાણ ઓછામાં ઓછું રહે. આનાથી તમાકુ સહન કરી શકે તેટલું તાપમાન રાખી શકાય છે અને તેથી તમાકુ સીધી જ સળગતી અટકે છે. જ્યારે કોઇ નળી દ્વારા ધુમાડો લે છે ત્યારે વાટકીના કોલસા અને તમાકુમાંથી પસાર થઇને હવા ખેંચાય છે. કોલસાની આગથી ગરમ થયેલી હવા તમાકુનું બાષ્પીભવન કરે છે (સળગાવતી નથી), જેથી ધુમાડો ઉત્પન્ન થાય છે અને તે મુખ્ય ભાગની નળી દ્વારા પાણી ભરેલા પાત્ર સુધી જાય છે. ધુમાડો પાણીમાં પરપોટા ઉત્પન્ન કરીને ગરમી ગુમાવે છે અને પાત્રના ઉપરના ભાગમાં આવી જાય છે જ્યાં ટોટી જોડવામાં આવેલી હોય છે. ધુમ્રપાન કરનારી વ્યક્તિ જ્યારે ટોટી દ્વારા ધુમાડો ખેંચે છે, ત્યારે ધુમાડો તેના ફેફસામાંથી પસાર થાય છે. જેનાથી પાત્રમાં બદલાયેલું દબાણ કોલસામાંથી વધુ હવા ખેંચે છે. આ પ્રક્રિયા સતત ચાલુ રહે છે. જો હૂકાને સળગાવીને પીધા બાદ લાંબા સમય સુધી તેને મૂકી રાખવામાં આવે તો પાણીના પાત્રની અંદર એકઠો થયેલો ધુમાડો "વાસી" અને અનિચ્છનીય ગણવામાં આવે છે. શુદ્ધિ દ્વાર હોય તો તેના માધ્યમથી વાસી ધુમાડાને બહાર કાઢી શકાય છે. આ એકમાર્ગીય દ્વારને ટોટીમાં હળવી ફૂંક મારીને ખોલી શકાય છે. વધુ ટોટી ધરાવતાં હૂકામાં તમામ ટોટી જોડવામાં ન આવે ત્યાં સુધી આ દ્વાર કામ કરતો નથી. ટોટીને હાથથી ભરાવવી ન પડે તે હેતુથી કેટલીક વખત એકમાર્ગીય વાલ્વ ટોટીના ખાનામાં ભરાવવામાં આવે છે. ==આરોગ્ય ઉપર અસર== હૂકાના વપરાશકારોમાં એક સામાન્ય માન્યતા એ છે કે તેનો ધુમાડો સિગરેટ કરતાં ઓછો જોખમકારક છે.<ref>{{cite news|publisher=The Independent Florida Alligator|title=UF study finds more teens smoke hookah|author=JARED MISNER|date=November 18, 2009|url=http://www.alligator.org/news/campus/article_744a0e26-d403-11de-b968-001cc4c03286.html}}</ref> હૂકા પ્રેરિત પાણીનો ભેજ ધુમાડાને ઓછી બળતરાવાળો બનાવે છે. જેથી પીનારાને સલામતીની ખોટી લાગણી થાય છે અને આરોગ્ય પરની અસરો અંગે તે ઓછી ચિંતા કરે છે.<ref>{{cite paper|url=http://www.pediatrics.org/cgi/content/full/116/1/e113|author=Barry Knishkowy and Yona Amitai| title= Water-Pipe (Narghile) Smoking: An Emerging Health Risk Behaviour|year=2005 |publisher=Pediatrics; journal of the American Academy of Pediatrics}}</ref> [[મેયો ક્લિનિ]]ક સહિતની સંસ્થાઓના તબીબોએ જણાવ્યું છે કે, હૂકાનો ઉપયોગ સિગરેટ પીવા જેટલો હાનિકારક છે,<ref name="mayoclinic.com">[http://www.mayoclinic.com/health/hookah/AN01265 હૂકા સ્મોકિંગ: ઇઝ ઇટ સેફર ધેન સિગરેટ્સ? -MayoClinic.com] </ref><ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77426 વોટર પાઇપ સ્મોકિંગ અ સિગ્નિફિકન્ટ TB રીસ્ક - ઇરિન ન્યુઝ, માર્ચ 2008] </ref> અને વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના અભ્યાસમાં પણ આ વાતને સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,21396451-2703,00.html |title=ઇજીપ્તિઅન્સ વોર્નડ ઓન પાઇપ સ્મોકિંગ {{!}} ધ ઓસ્ટ્રેલિયન |access-date=2010-08-12 |archive-date=2012-12-09 |archive-url=https://archive.today/20121209002206/http://www.theaustralian.com.au/news/world/egyptians-warned-on-pipe-smoking/story-e6frg6so-1111113171527 |url-status=dead }}</ref> સામાન્ય રીતે દરેક હૂકાની બેઠક 40 કરતા વધુ મિનિટ ચાલે છે અને તેમાં 50થી 200 જેટલા કસ મારવામાં આવે છે. દરેક કસમાં 0.15થી લઇને 0.50 લિટર ધુમાડો શરીરમાં જાય છે.<ref>{{cite paper|doi=10.1016/j.pbb.2004.06.005 |author=Alan Shihadeh, Sima Azar, Charbel Antonios, Antoine Haddad|title=Towards a topographical model of narghile water-pipe café smoking: a pilot study in a high socioeconomic status neighbourhood of Beirut, Lebanon |date=September, 2004 |publisher=Elsevier Pharmacology Biochemistry and Behavior, Volume 79, Issue 1}}</ref><ref>{{cite paper|doi=10.1093/jnci/92.2.106 |author=Mirjana V. Djordjevic, Steven D. Stellman, Edith Zang | title= Doses of Nicotine and Lung Carcinogens Delivered to Cigarette Smokers|date=January 19, 2000 |publisher=Journal of the National Cancer Institute, Vol. 92, No. 2}}</ref> વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન અને અમેરિકન કેન્સર સોસાયટીના અહેવાલોએ દર્શાવ્યું છે કે સિગરેટ પીતા લોકો કરતા હૂકો પીતા લોકો 100થી 200 ગણો ધુમાડો અને 70 ટકા નિકોટિન વધુ લે છે.<ref>{{cite paper |url=http://media.www.collegian.com/media/storage/paper864/news/2008/11/20/News/Hookah.Smoking.Poses.Health.Risks-3554476.shtml |title=Hookah smoking poses health risks |date=November 20, 2008 |publisher=Rocky Mountain Collegian |journal= |access-date=ઑગસ્ટ 12, 2010 |archive-date=ડિસેમ્બર 18, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091218071349/http://media.www.collegian.com/media/storage/paper864/news/2008/11/20/News/Hookah.Smoking.Poses.Health.Risks-3554476.shtml |url-status=dead }}</ref> 2005માં થયેલા અભ્યાસમાં શોધી કઢાયું છે કે ધુમ્રપાન ન કરનારા લોકો કરતા વોટર પાઇપ પીનારાને દાંતના પેઢાના રોગોની શક્યતા પાંચ ગણી વધુ છે. વોટર પાઇપ પીધી છે તેવા લોકોને સામાન્ય લોકો કરતાં ફેફસાંના કેન્સરનું જોખમ પાંચ ગણું હોય છે.<ref>{{cite paper|url=http://www.usatoday.com/news/nation/2005-12-28-hookah-trend_x.htm |title=Hookah trend is puffing along |date=December 28, 2005 |publisher=USA Today | first1=Wendy | last1=Koch | access-date= 2010-05-04}}</ref> ધુમાડાને ગાળવા માટે વપરાતું પાણી તમામ જોખમી રસાયણોને દૂર કરવા માટે અસરકારક રીતે કામ કરતું નથી.<ref>{{cite paper|url=http://www.usatoday.com/news/health/2007-05-29-WHO-hooka_N.htm |title=WHO warns the hookah may pose same risk as cigarettes |date=May 29, 2007 |publisher=USA Today}}</ref> [[પાકિસ્તાન]]માં હૂકા પીવા અને [[કેન્સર]] પર થયેલો એક અભ્યાસ 2008માં પ્રકાશિત થયો હતો.<ref>{{cite paper |url=http://www.harmreductionjournal.com/content/5/1/19 |title=Hookah smoking and cancer: carcinoembryonic antigen (CEA) levels in exclusive/ever hookah smokers |date=May 24, 2008 |publisher=Harm Reduction Journal |access-date=ઑગસ્ટ 12, 2010 |archive-date=માર્ચ 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318154149/http://www.harmreductionjournal.com/content/5/1/19 |url-status=dead }}</ref> તેનો હેતુ હતો "કાયમી/માત્ર હૂકો પીતા લોકોના લોહીના પ્રવાહી અંશમાં [[CEA]]નું પ્રમાણ શોધવું. એટલે કે જે લોકોએ માત્ર હૂકો પીધો હતો (સિગરેટ, [[બીડી]] વગેરે નહીં) તેવા લોકોની અંદર. દિવસમાં 1થી 4 વખત 120 ગ્રામ (સરેરાશ વાટકીમાં 30 ગ્રામ હોય છે) સુધી તમાકુ-ગળ્યા રસનું મિશ્રણ તૈયાર કરાયું (એટલે કે 1 ગ્રામની 60 સિગરેટની તમાકુ જેટલું વજન) અને 1થી 8 બેઠકમાં તેને પીવામાં આવ્યું". કાર્સિનોએમ્બ્રીઓનિક એન્ટીજન (CEA) ઘણા પ્રકારના કેન્સરમાંથી મળી આવેલી નિશાની છે. માત્ર હૂકા પીનારામાં તેનું પ્રમાણ સિગરેટ પીતા લોકો કરતાં ઓછું હતું. જોકે આ ભેદ હૂકા પીનારા અને ધુમ્રપાન ન કરતાં લોકો વચ્ચે આંકડાકિય રીતે મહત્વનો ન હતો. અભ્યાસનો ઉપસંહાર એ હતો કે હૂકાનું અતિ સેવન (2-4 હૂકા રોજ બનાવવા, 3થી 8 બેઠક, 2થી 6 કલાક હૂકો પીવો) પ્રત્યક્ષ રીતે CEAનું પ્રમાણ વધારે છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Hookahs}} * [http://www.sacrednarghile.com ધ સેક્રેડ નારઘિલે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013043221/http://www.sacrednarghile.com/ |date=2008-10-13 }}, અ સાઇટ કન્ટેનિંગ ટ્રાન્સડિસીપ્લિનરી એન્થ્રોપોલોજીકલ (ઇન્ક્લુડિંગ ઓન ઓરિજીન્સ) એન્ડ બાયોમેડિકલ ઇન્ફર્મેશન એન્ડ ડિસ્કસન્સ ઓફ એબોવ સાઇટેડ સાયન્ટિફિક સ્ટડિઝ * [http://www.who.int/tobacco/global_interaction/tobreg/Waterpipe%20recommendation_Final.pdf WHO રીપોર્ટ ઓન વોટર પાઇપ (હૂકા)], બાય સ્ટડી ગ્રુપ ઓન ટોબેકો પ્રોડક્ટ રેગ્યુલેશન (ટોબરેગ). * [http://www.jnrbm.com/content/5/1/17 ક્રિટિક ઓફ ધ WHO રીપોર્ટ ઓન વોટર પાઇપ (હૂકા)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110320034136/http://www.jnrbm.com/content/5/1/17 |date=2011-03-20 }} બાય ચૌઓયુઆચી કમલ. અ ક્રિટિક ઓફ WHO ટોબરેગ "એડવાઇઝરી નોટ" ટાઇટલ્ડ : "વોટરપાઇપ ટોબેકો સ્મોકિંગ: હેલ્થ ઇફેક્ટ્સ, રીસર્ચ નીડ્સ એન્ડ રેકમન્ડેડ એક્શન્સ બાય રેગ્યુલેટર્સ. જર્નલ ઓફ નેગેટિવ રીઝલ્ટ્સ ઇન બાયોમેડિસીન 2006 (17 નવેમ્બર); 5:17 (હાઇલી એક્સેસ્ડ) * [http://www.cesar.umd.edu/cesar/cesarfax/vol17/17-23.pdf સાયન્ટિફિક એવિડન્સ ઓફ ધ હેલ્થ રિસ્ક્સ ઓફ હૂકા સ્મોકિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080710161756/http://www.cesar.umd.edu/cesar/cesarfax/vol17/17-23.pdf |date=2008-07-10 }} (યુનિવર્સિટી ઓફ મેરીલન્ડ, કોલેજ પાર્ક: જૂન 9 ,2008 ,વોલ્યુમ 17 , ઇસ્યુ 23 ) * [http://yportal.com/10-facts-you-didnt-know-about-hookah/ 10 ફેક્ટસ યુ નીડ ટુ નો અબાઉટ હૂકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731024240/http://yportal.com/10-facts-you-didnt-know-about-hookah/ |date=2010-07-31 }} (yપોર્ટલ, આવૃતિ 1 ) [[શ્રેણી:ભારતીય સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:હિંદી શબ્દો અને શબ્દસમૂહો]] [[શ્રેણી:તમાકુ]] [[શ્રેણી:પાકિસ્તાનમાં તમાકુ]] [[શ્રેણી:પાઇપ ધુમ્રપાન]] [[શ્રેણી:ડ્રગના સાધનસરંજામ]] [[શ્રેણી:ધૂમ્રપાન]] 3festp3esgazufv8wqqfzvdvsaut5f9 0 26619 905343 901668 2026-09-16T12:26:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905343 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Margarine.jpg|right|thumb|250px|ટબમાં માર્જરિન]] '''માર્જરિન ''' ({{pron-en|ˈmɑrdʒərɨn}},{{IPA|/ˈmɑrdʒrɨn/}}, અથવા {{IPA|/ˈmɑrdʒəriːn/}} ), સામાન્ય રીતે માખણના વિકલ્પોની વિશાળ શ્રેણીમાંથી કોઇ એકને દર્શાવે છે. વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં, માર્જરિનનો બજાર હિસ્સો અને તેનો ફેલાવો માખણ કરતા વધી ગયો છે. ઘણાબધા આહાર અને વાનગીઓ તૈયાર કરવા માટે માર્જરિન એક સામગ્રી તરીકે વપરાય છે અને બોલચાલની ભાષામાં ક્યારેક તેને ''ઓલિઓ '' પણ કહેવાય છે. માર્જરિન કુદરતી રીતે અથવા મોટેભાગે સફેદ જ દેખાય છે: તેમાં કૃત્રિમ રંગો ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ લાવીને કેટલાક વિસ્તારોના ધારાસભ્યોએ શોધી કાઢ્યું હતું કે માર્જરિનના વપરાશને ઘટાડીને તેઓ તેમના ડેરી ઉદ્યોગને બચાવી શકે છે. યુ.એસ., ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડામાં તેમાં રંગ ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ સામાન્ય બાબત બની ગઇ હતી; અને, કેટલાક કિસ્સામાં તો આ પ્રતિબંધો 100 વર્ષો સુધી ટક્યા હતા. [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં 1960ના દાયકા સુધી તો રંગમિશ્રિત માર્જરિનનું વેચાણ કાયદેસર થયું જ નહોતું. == ઇતિહાસ == માઇકલ યુજીન શેવરૂલ દ્વારા 1813માં '''માર્જરિક એસિડ''' (ગ્રીક ફેટી એસિડના નિર્મળ થર{{lang|grc|μαργαρίς, -ρῖτης}} અથવા μάργαρον (margarís, -îtēs / márgaron), પરથી આ નામ પાડવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ ''મોતીછીપ'' અથવા ''મોતી '' થાય છે)ની શોધ થયા બાદ માર્જરિનનો ઉદ્ભવ થયો.<ref name="Food Industries Manual">{{cite book|title=Food industries manual|editor=Baker Christopher G.J, Ranken H.D, Kill R.C.|publisher=Springer|date=1997|volume=24th Edition|pages=285–289|isbn=9780751404043|url=http://books.google.co.uk/books?id=iG3wx9Wh5N4C&pg=PA286&lpg=PA286&dq=margarine+-+nickel+catalyst&source=bl&ots=Vfh3rZ0Ig8&sig=GtmQs80ocRxC7N1SOAj8YNT93lk&hl=en&ei=jVH9Sq3lFMTm4QbOvMz_Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CC8Q6AEwCA#v=onepage&q=margarine%20-%20nickel%20catalyst&f=false|access-date=13 November 2009}}</ref> વિજ્ઞાનીઓએ એક સમયે માર્જરિક એસિડને ઓલેઇક એસિડ અને સ્ટીઅરીક એસિડની જેમ ત્રણ ફેટી એસિડમાંનો એક ગણાવ્યો હતો, જે અન્ય સાથે મળીને પ્રાણીજ ચરબીનો મોટો હિસ્સો બનાવતો હતો. 1853માં જર્મન બંધારણ રસાયણશાસ્ત્રી, વિલ્હેલ્મ હેનરિચ હેઇન્ઝ દ્વારા માર્જરિક એસિડનું સ્ટીઅરીક એસિડ અને પહેલાં અજાણ્યા એવા પામિટિક એસિડના મિશ્રણ તરીકે સાદું અવલોકન કરવામાં આવ્યું.<ref>સી.જી.લેહમેન્ન, લેહર્બુચ ડેર ફીસિઓલોજીશેન કેમી, વેર્લાગ વિલ્હેમ એન્જલમેન્ન, લીપઝીગ (1853) પા.71 </ref> 1869માં, [[ફ્રાન્સ]]ના રાજા લૂઇસ નેપોલીઅન ત્રીજાએ સશસ્ત્ર સેના અને ગરીબ વર્ગ ઉપયોગમાં લઇ શકે તેવા માખણનો સંતોષકારક વિકલ્પ શોધી આપનાર માટે ઇનામ જાહેર કર્યું હતું.<ref>''સાયન્સ પાવર 9: એટલાન્ટિક એડિશન,'' મેકગ્રો-હિલ રાયર્સન લિમિટેડ. ISBN 0-935702-11-3 </ref> ફ્રેન્ચ રસાયણશાસ્ત્રી હિપ્પોલીટ મેજ-મૌરીસ દ્વારા '''ઓલિઓમાર્જરિન ''' નામના પદાર્થની શોધ થઇ, આ નામ બાદમાં ટૂંકું થઇને "માર્જરિન" તરીકે જાણીતું બન્યું. 1869માં મેજ-મૌરીસે તેની આ શોધની પેટન્ટ લીધી અને ફ્રાન્સથી જ તેના શરૂઆતના ઉત્પાદન સંચાલનનો વ્યાપ કર્યો,પરંતુ તેમાં તેમને થોડી જ વ્યાપારી સફળતા મળી. 1871માં તેમણે આ પેટન્ટ જુર્જન્સ નામની [[નેધરલેંડ|ડચ]] કંપનીને વેચી દીધી, આ કંપની હવે યુનિલીવરનો ભાગ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|title=Stork Margarine:How it all started|last=Anon|work=Unilever :Our Brands|publisher=Unilever|access-date=2009-10-21|archive-date=2009-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20091012023137/http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|url-status=dead}}</ref> === યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ === છેક 1877માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (યુ.એસ.)]]ના રાજ્યોએ માર્જરિનના વપરાશને સીમિત કરવા અને તેના પર લેબલ ન લગાવવા અંગેના કાયદા ઘડ્યા હતા. 1880ના દાયકાના મધ્યમાં યુ.એસ. ફેડરલ સરકારે પાઉન્ડ વજન ધરાવતાં માર્જરિન પર બે સેન્ટનો ટેક્સ દાખલ કર્યો અને ઉત્પાદકો માટે તેના વેચાણ અને ઉત્પાદન માટે મોંઘું લાયસન્સ જરૂરી બનવાવામાં આવ્યું. વ્યક્તિગત રાજ્યોએ માર્જરિન પર સ્પષ્ટ લેબલ લગાવવાનું જરૂરી બનાવ્યું. માખણ લોબી દ્વારા પ્રસ્તાવિત મુસદ્દા પરથી ન્યુયોર્ક અને ન્યુજર્સી જેવા ડેરી રાજ્યોમાં રંગ પર પ્રતિબંધો શરૂ થયા. કેટલાક રાજ્યોમાં, ધારાસભ્યોએ કાયદા અમલમાં મૂકીને માર્જરિનના ઉત્પાદકોને તેમા ગુલાબી રંગ ઉમેરીને બેસ્વાદ જેવું લાગે તેવું બનાવવા માટે કહ્યું,<ref>{{cite book | last = Visser | first = Margaret | authorlink = Margaret Visser | coauthors = | title = Much Depends on Dinner | publisher = Harper Perennial Canada | year = 1986 | location = Toronto | pages = 107 | url = | doi = | id = | isbn = 0006391044}}</ref> પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે ન્યુ હેમ્પશાયરના કાયદાને ફગાવી દઇને આ પ્રકારના પગલાંને નામંજૂર કરી દીધા હતાં.{{સંદર્ભ}} 20મી સદીની શરૂઆતની જ વાત કરીઓ તો, દર દસમાંથી આઠ અમેરિકનો પીળું માર્જરિન ખરીદી શકતા નહોતા, અને જે ખરીદી શકતા હતા તેમણે તેના પર ભારેખમ ટેક્ષ ચૂકવવો પડતો હતો. બુટલેગ કલરનું માર્જરિન સામાન્ય બન્યું હતું, અને ઉત્પાદકોએ ખોરાકમાં રંગ ઉમેરતી કેપ્સ્યુલ પર પૂરી પાડવા માંડી, જેથી ગ્રાહકો માર્જરિનને પીરસતાં પહેલાં તેમાં પીળો રંગ ભેળવી શકે. તેમ છતાં, નિયંત્રણો અને ટેક્ષ ખાસી અસર ઊભી કરી શક્યા હતા: 1902ના માર્જરિન રંગ પરના પ્રતિબંધો વખતે યુ.એસ.નો વાર્ષિક વપરાશ 120 મિલિયન પાઉન્ડથી ઘટીને 48 મિલિયન (60000 ટનથી 24000 ટન) થઇ ગયો હતો. જોકે, 1910ના દાયકાના અંત સુધીમાં તે અભૂતપૂર્વ રીતે લોકપ્રિય થયું હતું.{{સંદર્ભ}} પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થતા જ, માર્જરિનના વપરાશમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો, યુ.એસ. જેવા સલામત વિસ્તારોમાં પણ તેનો વપરાશ વધ્યો. યુદ્ધના કિનારે આવીને ઊભેલા દેશોમાં ડેરી ચીજવસ્તુઓ લગભગ અપ્રાપ્ય બની હતી અને તેને કડકપણે રેશનિંગ (નિયત પ્રમાણ) મુજબ જ આપવામાં આવતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] મોટેભાગે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડના આયાતી માખણ પર નભતું હતું, અને સબમરીન હુમલાના જોખમને કારણે આ બંને દેશોથી એકદમ ઓછું માખણ જ પરત ફરી શકે તેમ હતું. માર્જરિન અને ડેરી લોબી વચ્ચેની લાંબી રેન્ટ-સીકિંગ લડાઇ ચાલુ જ હતી: વિશ્વવ્યાપી મંદી યુ.એસ.માં ફરીથી ડેરી-તરફી કાયદાઓનું નવું મોજું લેતી આવી; દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં તે મોજું માર્જરિન તરફ ફંટાઇ ગયું. યુદ્ધ પછી, માર્જરિન લોબીએ સત્તાના સૂત્રો સંભાળ્યા બાદ ધીરેધીરે માર્જરિન પરના મુખ્ય પ્રતિબંધો ઊઠાવી લેવામાં આવ્યા, છેલ્લે 1963માં મિન્નેસોટા રાજ્યએ અને 1967માં વિસ્કોન્સિન રાજ્યએ પ્રતિબંધો હળવા કર્યા હતા.<ref>ડ્યુપર આર: ''માર્જરિન રેગ્યુલેશન ઇન નોર્થ અમેરિકા સિન્સ 1886', જર્નલ ઓફ એકોનોમિક હિસ્ટરી, વોલ્યુમ 59 , નંબર 2 , જૂન 1999 , પાના 353-371.'' </ref> જોકે, કેટલાક બિનઅમલી કાયદાઓ હવે માત્ર પુસ્તકમાં જ બચ્યા છે.<ref>[http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&amp;docid=Cite:+21USC347 ઇન્ટ્રાસ્ટેટ સેલ્સ ઓફ કલર્ડ ઓલિઓમાર્જરિન]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usatoday.com/news/offbeat/2008-12-16-butter-crime_N.htm?csp=34 |title=Yellow margarine: I Can't Believe It's Not Legal! |publisher=AP / USA Today |date=2008-12-16}}</ref> === કેનેડા === કેનેડામાં માર્જરિન પર 1886થી 1948 વચ્ચે પ્રતિબંધ રહ્યો હતો. જોકે 1917થી 1923 વચ્ચે ડેરીઓની તંગીના કારણે આ પ્રતિબંધ હંગામી ધોરણે ઊઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. <ref name="cana"/> તેમ છતાં, પડોશની બ્રિટિશ કોલોની ન્યુફાઉન્ડલેન્ડમાં ન્યુફાઉન્ડલેન્ડ બટર કંપની (જે ખરેખર માત્ર માર્જરિન બનાવતી હતી) દ્વારા વ્હેલ, સીલ અને માછલીના તેલમાંથી માર્જરિનનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું અને દાણચોરી દ્વારા તેને કેનેડામાં ઘૂસાડીને મોટા પ્રમાણમાં માખણ કરતાં અડધી કિંમતે વેચવામાં આવતું હતું. માર્જરિન રેફરન્સ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ કેનેડાએ 1948માં માર્જરિન પરથી પ્રતિબંધ ઊઠાવી લીધો. 1950માં, કોર્ટના ચૂકાદાના પરિણામરૂપે પ્રાંતોને આ પ્રોટક્ટના નિયંત્રણના હક્કો અપાયા ત્યારે મોટાભાગના કેનેડામાં માર્જરિનના રંગને લઇને કાયદા અમલી બન્યા, ક્યાંક તેને ચળકતાં પીળા રંગનું, કેટલાક પ્રદેશમાં નારંગી રંગનું તો ક્યાંક રંગવિહીન જ રાખવામાં આવ્યું. 1980ના વર્ષો સુધીમાં મોટાભાગના પ્રદેશોએ પ્રતિબંધો હટાવી દીધા હતા, જોકે ઓન્ટારિઓમાં 1995 સુધી માખણના રંગનું માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું.<ref name="cana">{{cite web | title = Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | access-date = 2007-08-28 | publisher = CBC News Online | date = 2005-03-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040604160746/http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | archive-date = 2004-06-04 | url-status = live }}</ref> માર્જરિનને નિયંત્રિત કરનાર કેનેડાના છેલ્લા પ્રાંત ક્યુબેકે પણ જુલાઇ, 2008માં માર્જરિનને રંગવિહીન રાખવાનો તેનો કાયદો રદ કર્યો.<ref name="queb">{{cite web | title = Resolving Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | access-date = 2008-07-10 | publisher = CBC News Online | date = 2008-07-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080729060110/http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | archive-date = 2008-07-29 | url-status = live }}</ref> === સ્પ્રેડનો વિકાસ === માર્જરિન અને માખણ બંને તેલ-પાણીનું દૂધના કણોવાળું મિશ્રણ ધરાવે છે, જેમાં 10થી 80 મોઇક્રોન વ્યાસના સુક્ષ્મ પાણીના બિંદુઓ હોય છે (મિશ્રણનું ઓછામાં ઓછું 16 ટકા વજન) અને તે પારદર્શક સ્થિર સ્વરૂપમાં પડેલી ચરબીના તબક્કામાં સરખી રીતે વિખરાયેલાં હોય છે.<ref name="Rajah">{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|title=Spread thickly with innovation: with the basic concept of spreads unchanged for decades, producers have to be increasingly innovative in their product development and marketing. Kanes Rajah outlines some successful strategies.|last=Rajah|first=Kanes|date=1 May 2005|work=Al Business website|publisher=The Gale Group, Inc.|access-date=10 November 2009|archive-date=30 નવેમ્બર 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130045412/http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|url-status=dead}}</ref> માર્જરિનની વ્યાખ્યા મૂળ તો માખણની કાયાદાકિય વ્યાખ્યા પરથી આવી છે - બંને ઓછામાં ઓછું 16 ટકા પાણી અને ઓછામાં ઓછી 80 ટકા ચરબીનો હિસ્સો ધરાવે છે. તમામ મોટા ઉત્પાદકો દ્વારા આ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને તે આ ઉદ્યોગમાં એક પ્રમાણ બની ગયું છે.<ref name="Rajah"/> માર્જરિનની મૂળ બનાવટમાં પ્રમુખ કાચા માલ તરીકે ગૌમાંસની ચરબી વપરાતી હતી. પુરવઠામાં ખેંચ અને સાથે પ્લાન્ટની વસ્તુઓમાં હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રગતિ જેવા કારણો તરત જ વનસ્પતિ તેલને ઉમેરવા તરફ લઇ ગયા, અને 1900થી 1920 વચ્ચે ઓલિઓમાર્જરિન પ્રાણીજ ચરબી તેમજ કઠણ કરેલાં કે નહીં કરેલાં વનસ્પતિ તેલનાં મિશ્રણમાંથી બનતું હતું.<ref name="marketing">{{cite web|url=http://www.emeraldinsight.com/Insight/ViewContentServlet?contentType=Article&Filename=/published/emeraldfulltextarticle/pdf/0070200504.pdf|title=The marketing of margarine|last=Clark|first=Paul|date=6 may 1983|work=Paper presented to a seminar on Marketing and Advertising in the 20th Century at Central London Polytechnic|publisher=Emeral Backfiles|pages=54|access-date=2009-11-10}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1930ના વર્ષોની મંદી અને બાદમાં [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]]નું રેશનિંગ, પ્રાણીજ ચરબીના પુરવઠાના ઘટાડા તરફ દોરી ગયું; અને 1945 સુધી તો, "શુદ્ધ" માર્જરિન બજારમાંથી લગભગ અદ્રશ્ય થઇ ગયું.<ref name="marketing"/> યુ.એસ.માં પુરવઠાની સમસ્યાઓ સાથે કાયદામાં સુધારા પણ ભળતા, 1950 સુધીમાં તો ઉત્પાદકોને સંપૂર્ણ રીતે વનસ્પતિજ ચરબી (ઓલિઓમાર્જરિન) તરફ વળવું પડ્યું અને તેની સાથે જ આ ઉદ્યોગ વસ્તુના વિકાસ માટેના યુગના તબક્કામાં આવી ગયો.<ref name="marketing"/> દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાનના રેશનિંગમાં યુકેમાં માત્ર બે પ્રકારના જ માર્જરિન ઉપલબ્ધ હતાં, ઉચ્ચકક્ષાની બ્રાન્ડ અને સસ્તી પરવડે તેવી બ્રાન્ડ. 1955માં રેશનિંગની સમાપ્તિ બાદ બજાર માંગ-પુરવઠાનાં પરિબળો માટે ખુલ્લું થઇ ગયું હતું અને સાથે બ્રાન્ડનું માર્કેટિંગ પણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.<ref name="marketing"/> 1955માં ટેલિવિઝન પર વેપારી જાહેરખબરોની શરૂઆત સાથે જ મોટા ઉત્પાદકો વચ્ચેની હરિફાઇને વધુ વેગ મળ્યો; અને 1950 અને 1960ના દાયકાના વર્ષોમાં હરિફ કંપનીઓ માખણ જેવા સ્વાદ ધરાવતું માર્જરિન બનાવવા માટે લડતી રહી. <ref name="marketing"/> 1960ના દાયકાની મધ્યમાં સ્કેન્ડેનેવિયામાં ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માખણ તેલ અને વનસ્પતિ તેલની બે જાત'' લેટ્ટ્ એન્ડ લેગોમ'' અને ''બ્રેગોટ્ટ્ '' દાખલ થતાં જ, "માર્જરિન" કોને કહેવાય તેના મુદ્દા ઉપસ્થિત થયા અને ત્યાં જે ચર્ચાઓ શરૂ થઇ તે "સ્પ્રેડ" શબ્દ દાખલ કરવા તરફ દોરી ગઇ.<ref name="Rajah"/> 1978માં યુરોપમાં ડેરી ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલને વલોવીને બનાવવામાં આવતી અને 80 ટકા ફેટ ધરાવતી ''ક્રોના'' નામની પ્રોડક્ટને દાખલ કરવામાં આવી; અને 1982માં, યુકેમાં મિલ્ક માર્કેટિંગ બોર્ડ દ્વારા ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલનું ''ક્લોવર '' નામે ઓળખાતું મિશ્રણ દાખલ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Rajah"/> આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર નામનું વનસ્પતિ તેલ અને ક્રીમ સ્પ્રેડ 1986માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં દાખલ કરવામાં આવ્યું તેમજ 1991માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટે કિંગડમ]] અને કેનેડામાં તે આવ્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050414140644/http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109224733/http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |url-status=dead }}</ref> == ઉત્પાદન == વર્તમાન સમયમાં માર્જરિનને બનાવવાની મૂળ રીત મેજ-મૌરિસ દિવસો જેવી જ છે, શુદ્ધ વનસ્પતિ તેલનું મલાઇ કાઢી લીધેલા દૂધ સાથે મિશ્રણ કરીને, મિશ્રણને કઠણ થવાં દેવાં માટે ઠંડુ પાડવું અને તેના સંઘટનને સુધારવું.<ref name="Food Industries Manual"/> જુદાજુદા ગલન બિંદુઓ સાથે વનસ્પતિજ અને પ્રાણીજ ચરબી બંને સરખાં સંયોજન છે. રૂમના તાપમાનમાં પ્રવાહી રહે તેવી ચરબીને સામાન્ય રીતે તેલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગલન બિંદુઓને ફેટી એસિડ પરના અસંતૃપ્ત એસીલ જૂથની બમણી બંધણીની હાજરીથી નક્કી કરવામાં આવે છે; બમણી બંધણી જેટલી ઊંચી, તેટલું જ ગલન બિંદુ નીચું હોય છે. વૈકલ્પિક રીતે, કઠણ ચરબીનું પ્રાણીજ અથવા વનસ્પતિજ તેલમાંથી હાઇડ્રોજન પસાર કરીને નિકલ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં, નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં ઉત્પાદન કરી શકાય છે. અસંતૃપ્ત બંધણીમાં હાઇડ્રોજનની મેળવણી સંતૃપ્ત બંધણીમાં પરિણમે છે, જે અસરકારક રીતે તેલનાં ગલન બિંદુને વધારે છે અને તે રીતે તેને "કઠણ" કરે છે. જોકે, માનવ ખોરાકમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત કરવાથી આરોગ્યને લાભ થતો હોવાથી, જરૂરી ઘાટ આપવા માટે પૂરતી બંધણી જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય તે રીતે જ આ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે ઉત્પાદીત થતું માર્જરિન હાઇડ્રોજનયુક્ત ચરબી ધરાવે છે તેમ કહેવાય.<ref name="chemguide">{{cite web|url=http://www.chemguide.co.uk/organicprops/alkenes/hydrogenation.html|title=The Hydrogenation of Alkenes:Margarine Manufacture|last=Claek|first=Jim|work=Chemguide:Helping you to understand Chemistry|access-date=9 November 2009}}</ref> પ્રક્રિયાનો વિકાસ થઇ ગયા છતાં અને કેટલીક વખત પેલેડિઅમ જેવાં ધાતુના ઉદ્દીપક વપરાતાં હોવા છતાં આ રીત આજે પણ કેટલાંક માર્જરિન બનાવવા માટે વપરાય છે.<ref name="Food Industries Manual"/> જો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા અપૂર્ણ રહી હોય (આંશિક સખતપણું), તો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયામાં વપરાતું પ્રમાણમાં ઊંચું તાપમાન કાર્બન-કાર્બનની બમણી બંધણીમાંથી કેટલીકને "ટ્રાન્સ" સ્વરૂપમાં ઉથલાવવા માટે તાકીને બેઠું હોય છે. જો આ ચોક્કસ બંધણીઓને પ્રક્રિયા દરમિયાન જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવવામાં ન આવે, તો તેઓ ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર)ના કણોના રૂપમાં અંતિમ માર્જરિનમાં પણ હાજર રહેશે,<ref name="chemguide"/> જેને આરોગવાથી હૃદય અને રક્તવાહિનીઓને લગતા રોગ થવાનું જોખમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.<ref name="p423">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 423 | url = http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | access-date = 2010-09-06 | archive-date = 2007-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070625193000/http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | url-status = dead }}</ref> આ કારણથી જ આંશિક રીતે કઠણ કરવામાં આવેલી ચરબીને માર્જરિન ઉદ્યોગમાં ભાગ્યે જ વાપરવામાં આવે છે. તાડનું તેલ અને નાળિયેરનું તેલ જેવાં કેટલાક ઉષ્ણકટિબંધીય તેલો કુદરતી રીતે જ થોડાં કઠણ હોય છે અને તેમનાં માટે હાઇડ્રોજનમાંથી પસાર કરવાની પ્રક્રિયાની જરૂર રહેતી નથી.<ref name="MPOC">{{cite web | url = http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | title = Palm Oil/Palm Kernel Oil Applications - Margarine | publisher = The Malaysian Palm Oil Council | format = PDF | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2020-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200225235201/http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="soyoil">{{cite web|url=http://www.soyinfocenter.com/HSS/margarine1.php|title=History of sot oil margarine|last= Shurtleff |first=William|coauthors=Akiko Aoyagi|date=2007|publisher= Soyinfo Center|access-date=4 January 2010}}</ref> મલાઇ તારવેલાં દૂધ, મીઠું અને અન્ય મિશ્રણોને, પ્રાણીજ અને વનસ્પતિજ ચરબીની વિશાળ વિવિધતા સાથે ભેળવીને આધુનિક માર્જરિનને બનાવી શકાય છે. માખણની જેમ માર્જરિન 80% ચરબી, 20% પાણી અને સખત પદાર્થોનું બનેલું, લહેજતદાર, રંગીન અને વિટામિન એથી રક્ષિત, તેમજ ક્યારેક વિટામિન ડીથી રક્ષિત હોય છે, જેથી તેની માખણનાં માનવ ખોરાકમાં પોષક ફાળાની સાથે સરખામણી થઇ શકે છે. આ માટે બીયામાંથી તેલને કાઢીને, શુદ્ધ કરાય છે, હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય છે અને બાદમાં રક્ષિત કરવામાં આવે છે અને કૃત્રિમ કેરોટીન અથવા એન્નેટ્ટોથી રંગીન કરવામાં આવે છે. પાણીના તબક્કાને સામાન્ય રીતે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે અથવા લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા સાથે સંવર્ધિત મલાઇ તારવેલાં દૂધને વધુ સારો સ્વાદ પેદા કરવા માટે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે. લેસિથિન જેવા મિશ્રણો પાણીના તબક્કાને સમગ્ર તેલમાં સરખી રીતે પ્રસરવામાં મદદ કરે છે, અને મીઠું તેમજ પ્રીઝર્વેટિવ્સ (રક્ષણ કરનારા પદાર્થ) પણ તેમાં સામાન્ય રીતે ઉમેરાય છે. તેલ અને પાણીનાં આ સ્નિગ્ધ મિશ્રણને બાદમાં ગરમ કરીને, એકરૂપ બનાવી અને ઠંડુ પાડવામાં આવે છે. ઘટ્ટ માર્જરિન કરતાં ઢીલાં ટબ માર્જરિનને ઓછો હાઇડ્રોજન ભેળવીને, વધુ પ્રવાહી અને તેલથી બનાવાય છે.<ref name="through the ages">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|title=Margarine|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=20 જાન્યુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120134941/http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|url-status=dead}}</ref> વનસ્પતિજ તેલોથી બનાવવામાં આવતાં માર્જરિન વર્તમાન બજારમાં ચોક્કસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તેમાં માખણ કરતાં સંતૃપ્ત ચરબી ઓછી હોય છે અને તેને તંદુરસ્ત વિકલ્પ તરીકે પ્રયોજવામાં આવે છે, જોકે આ મતને પડકારવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16real.html|title=The Claim: Margarine Is Healthier Than Butter.|last=O'Connor|first=Anahad|date=16 October 2007|work=New York Times|publisher=New York Times Company|access-date=10 October 2009}}</ref> માર્જરિનના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો સામાન્ય છે: * સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતાં પરંપરાગત માર્જરિન મોટેભાગે વનસ્પતિજ તેલોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. * પુષ્કળ એક- કે બહુઅસંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું એકરૂપ માર્જરિન, જે કુસુમ, સૂર્યમુખી, સોયાબીન, કપાસનાં બીયાં, સરસવનાં બીયાં અથવા જેતૂનનાં તેલમાંથી બનાવવામાં આવે છે. * રસોઇ અને પકવવા માટે સખત, સામાન્ય રીતે રંગવિહીન માર્જરિન. (ચરબી સંકોચનારું) === માખણ સાથે સંમિશ્રણ === આજે વેચાતાં ઘણાં ટેબલ સ્પ્રેડ, માર્જરિન અને માખણ અથવા છાશનું સમિશ્રણ હોય છે - માખણ વલોવી લીધાં પછી બાકી રહેતાં પ્રવાહીને છાશ કહેવાય છે. માર્જરિનનો સ્વાદ સુધારવા માટે વપરાતું આ સંમિશ્રણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં લાંબા સમય સુધી ગેરકાયદે ગણાતું હતું. યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો મુજબ મોટો હિસ્સો કુદરતી માખણનો બનેલો હોવા છતાં પણ માર્જરિન પ્રોડક્ટને "માખણ" ન કહી શકાય. કેટલાક યુરોપીયન દેશોમાં માખણ-આધારિત ટેબલ સ્પ્રેડ અને માર્જરિન પ્રોડક્ટોને "માખણ મિશ્રણ" તરીકે વેચવામાં આવે છે. માખણ મિશ્રણો હવે ટેબલ સ્પ્રેડ બજારનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયો છે. "આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર" બ્રાન્ડે તેના જેવાં જ સંખ્યાબંધ નામોનાં સ્પ્રેડ પેદાં કર્યાં છે જે હવે દુનિયાભરની સુપરમાર્કેટોની છાજલીઓ પર, "અટરલી બટરલી", "યુ વુડ બટર બીલીવ ઇટ", "બ્યુટિફુલી બટરફૂલી" અને "બટરલિસિયસ" જેવા નામોથી મળે છે. આ માખણ મિશ્રણો, અસલી માખણ સાથે મજબૂત સરખાણીની માર્કેટિંગની નીતિરીતિઓથી લેબલિંગ પરના નિયંત્રણોને અવગણે છે. માર્જરિનને "આંશિક હાઇડ્રોજનરેટેડ વનસ્પતિ તેલ" કહેતા માર્કેટેબલ નામો, જરૂરી પ્રોડક્ટ લેબલો કરતાં અલગ રીતે જ ગ્રાહક સમક્ષ પ્રોડક્ટને રજૂ કરે છે. === બજાર સ્વીકૃતિ === માર્જરિન, ખાસકરીને બહુઅસંતૃપ્ત માર્જરિન, એ પશ્ચિમી ખોરાકનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયું છે અને 20મી સદીની મધ્ય સુધીમાં તો તે માખણની લોકપ્રિયતાથી પણ આગળ નીકળી ગયું હતું.<ref name="through the ages"/> ઉદાહરણ તરીકે, 1930માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સરેરાશ વ્યક્તિ વાર્ષિક {{convert|18|lb}} કરતાં વધુ માખણ અને માત્ર {{convert|2|lb}} કરતાં થોડું વધારે માર્જરિન ખાતી હતી. 20મી સદીના અંત સુધીમાં તો સરેરાશ અમેરિકન {{convert|5|lb|abbr=on}} માખણ અને આશરે {{convert|8|lb|abbr=on}} જેટલું માર્જરિન ખાવા લાગ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|title=Eating less butter and more fat|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=17 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017135247/http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|url-status=dead}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વાર્ષિક {{convert|10000000000|lb}} માર્જરિનની આયાત અને {{convert|2000000000|lb|abbr=on}} માર્જરિનની નિકાસ કરે છે. યહૂદી ખોરાકવિષયક ખશ્રુત કાયદાઓનું પાલન કરનારા માટે માર્જરિનનું એક ખાસ બજાર છે. ખશ્રુતમાં માંસ અને ડેરી પ્રોડક્ટોને ભેગા કરવા પર પ્રતિબંધ છે અને તેથી જ સંપૂર્ણ કોશેર (યહૂદી કાયદા પ્રમાણેનો ખોરાક) બિન-ડેરી માર્જરિન પણ ઉપલબ્ધ છે. કોશેર ગ્રાહકો માંસાહારી ભોજન સાથે પીરસાતી માંસ અને માખણ અથવા પકવેલા ખોરાકના ઉપયોગથી બનાવાયેલી વાનગીઓની અવેજીમાં આ માર્જરિન વાપરે છે. 2008ની પાસઓવર (યહૂદીઓનો તહેવાર) માર્જરિનની તંગીએ તો કોશેર પાળતા સમુદાયોમાં ભીતિ ફેલાવી દીધી હતી. ડેરી પ્રોડક્ટ ન ધરાવતું માર્જરિન, માખણ માટે એક કડક શાકાહારી વિકલ્પ પૂરો પાડી શકે છે. == પોષણ == માર્જરિન અને સ્પ્રેડની પોષક ક્ષમતા સંદર્ભેની ચર્ચાઓ બે ખ્યાલની આસપાસ જ ફરતી રહે છે — ચરબીનું કુલ પ્રમાણ અને ચરબીના પ્રકારો (સંતૃપ્ત ચરબી, ટ્રાન્સ ચરબી). સામાન્ય રીતે, માર્જરિન અને માખણની સરખામણી પણ આ સંદર્ભમાં વણી લેવામાં આવે છે. === ચરબીનું પ્રમાણ === ચરબી પોષણનો આવશ્યક હિસ્સો છે કારણ કે તે શરીરની અંતરત્વચાના કોષના ઉત્પાદન માટે અને ઇકોસેનોઇડ તરીકે ઓળખાતાં કેટલાક હોર્મોન-જેવા સંયોજનો માટે જરૂરી છે. વધુમાં, ચરબી વિટામિન એ, ડી, ઇ અને કે જેવા ચરબીમાં ઓગળી જતાં વિટામિનોનાં વાહક તરીકે કાર્ય પણ કરે છે.<ref> {{cite web |url = http://www.mayoclinic.com/health/fat/NU00262 |title = Dietary fats: Know which types to choose |author = Mayo Clinic |date = January 31, 2007 |access-date = 2008-05-18 }}</ref> શક્તિના પ્રમાણના સંદર્ભે માખણ અને પરંપરાગત માર્જરિન (80% ચરબી) બંનેની ભૂમિકાઓ સરખી છે, પરંતુ ઓછી-ચરબી ધરાવતું માર્જરિન અને સ્પ્રેડ પણ બજારમાં વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે. === સંતૃપ્ત ચરબી === વનસ્પતિજ ચરબી 7% અને 86% વચ્ચે સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ ધરાવી શકે છે. પ્રવાહી તેલો (કઠણ ન કરેલું કેનોલા તેલ((સરસવનાં અન્ય એક સ્વરૂપનું તેલ) અને સૂર્યમુખી તેલ) હંમેશા નીચેના છેડા તરફ જતા રહે છે, જ્યારે ઉષ્ણકટીબંધીય તેલો (નાળિયેર તેલ, તાડના માવાનું તેલ) અને સંપૂર્ણ કઠણ (હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા) તલો હંમેશા માપપટ્ટીના ઉપરના છેડા તરફ જાય છે. <ref name="fatoils">{{cite web |url = http://www.nutristrategy.com/fatsoils.html |title = Fats, Cooking Oils and Fatty Acids |author = NutriStrategy |year = 2005 |access-date = 2008-05-18 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> માર્જરિન સંમિશ્રણ એ બંને પ્રકારના હિસ્સાનું મિશ્રણ છે અને તેમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ ભાગ્યે જ 50%થી વધે છે. ઉષ્ણકટીબંધીય પરિસ્થિતિ હેઠળ સ્થિરતા જાળવી રાખવી પડતી હોય તેવાં કેટલાક પરંપરાગત રસોડાનાં માર્જરિન અથવા પ્રોડક્ટો તેમાં અપવાદરૂપ છે.<ref>ડી.ડબલ્યુ. દ બ્રુઇજ્ન, ઓ. બોટ, ફેબ્રિકેટેડ ફેટ-બેઝ્ડ ફૂડ્સ, ઇન: ફૂડ ટેક્સચર - મેઝરમેન્ટ એન્ડ પર્સેપ્શન (એડિટર એ.જે.રોસેન્થલ), અસ્પેન, ગેઇથર્સબર્ગ, 1999 , પાના 185-227.</ref> સામાન્ય રીતે, કઠણ માર્જરિન વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું હોય છે. નિયમિત માખણચરબી આશરે 65% સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2015-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |url-status=dead }}</ref> જોકે ઋતુ મુજબ આ પ્રમાણ બદલાતું રહે છે. એક ટેબલસ્પૂન (ચમચો) માખણ 7 ગ્રામથી વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે. === અસંતૃપ્ત ચરબી === અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડના વપરાશથી લોહીમાં એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર ઘટતું અને એચડીએલ (HDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર વધતું જોવાં મળ્યું છે, અને તે રીતે હૃદય અને રક્તવાહિનીના રોગનું જોખમ ઘટે છે.<ref> {{cite web |url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/133/1/78 |title = The Serum LDL/HDL Cholesterol Ratio Is Influenced More Favorably by Exchanging Saturated with Unsaturated Fat Than by Reducing Saturated Fat in the Diet of Women |author = Müller et al. |month = January | year = 2003 |access-date = 2008-05-18 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5 |title = Types of Dietary Fat and Risk of Coronary Heart Disease: A Critical Review |author = Hu, [[JoAnn E. Manson|Manson]], Willett |year = 2001 |access-date = 2008-05-18 |archive-date = 2008-06-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080622011230/http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361 |title = Low Triglycerides–High High-Density Lipoprotein Cholesterol and Risk of Ischemic Heart Disease |author = Jeppesen et al. |year = 2001 |access-date = 2008-05-18 |archive-date = 2011-08-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110831192252/http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361 |url-status = dead }}</ref> અસંતૃપ્ત તેલના બે પ્રકાર છે: માત્ર- અને બહુ-અસંતૃપ્ત ચરબી બંનેને, સંતૃપ્ત ચરબીથી વિરુદ્ધ આરોગ્ય માટે લાભદાયી ગણવામાં આવી છે. સરસવ (અને તેનું સ્વરૂપ કેનોલા), સૂર્યમુખી, કુસુમ અને જેતૂન જેવા વ્યાપક પ્રમાણમાં વાવવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં અસંતૃપ્ત ચરબીનું ઊંચુ પ્રમાણ ધરાવે છે.<ref name="fatoils"/> માર્જરિનના ઉત્પાદન દરમિયાન, અસંતૃપ્ત ચરબીને ઊંચું ગલન બિંદુ આપતી વખતે તેમાંથી કેટલીક, સંતૃપ્ત ચરબી અથવા ટ્રાન્સ ચરબીમાં ફેરવાઇ જાય છે જેથી તે રૂમના તાપમાનમાં પણ કઠણ રહી શકે છે. * '''ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-3 fatty acids}} ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ એ બહુઅસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સનું પરિવાર જ છે જે આરોગ્ય માટે લાભકર્તા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. બે આવશ્યક ફેટી એસિડ્સમાંથી આ એક છે, એવું એટલા માટે કહેવાય છે કારણ કે માણસો તેનું ઉત્પાદન કરી શકતાં નથી અને તેને ખોરાકમાંથી જ મેળવવો પડે છે. મોટાભાગના આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં તેની ખૂબ જ ઊણપ વર્તાય છે. ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ મોટેભાગે ઊચ્ચ-અક્ષાંશ પાણીમાંથી પકડાતી માછલીના તેલમાંથી મેળવાય છે. તેઓ માર્જરિન સહિત વનસ્પતિ સૂત્રોમાં પ્રમાણમાં અસામાન્ય હોય છે. જોકે, ઓમેગા-3 ફેટી એસિડનો એક પ્રકાર આલ્ફા-લાઇનલોઇક એસિડ (ALA) કેટલાક વનસ્પતિ તેલમાં મળી આવે છે. શણનું તેલ 30-50% એએલએ (ALA) ધરાવે છે, અને તે હરિફ માછલીના તેલ કરતાં લોકપ્રિય ખાદ્ય ઉમેરણ બની રહ્યું છે; બંનેને ઊચ્ચ કક્ષાનાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવે છે. ''કેમેલિના સટિવા'' નામના પ્રાચીન છોડે તેમાંના ઓમેગા-3નાં ઊંચા પ્રમાણ(30-45%)ને લીધે હાલમાં ઘણી લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી છે, અને તે ઘણાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવ્યું છે. હેમ્પ(એક છોડ)નું તેલ આશરે 20% એએલએ (ALA) ધરાવે છે. સોયાબીન(7%), સરસવ(7%) અને ઘઉંના મધ્ય ભાગનું તેલ(5%) વગેરે પણ નાના પ્રમાણમાં એએલએ (ALA) ધરાવે છે. * '''ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-6 fatty acids}} ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ પણ આરોગ્ય માટે મહત્વના છે. તેમાં આવશ્યક ફેટી એસિડ લાઇનોલેઇક એસિડ (LA) સમાવેશ થાય છે, જે સમશીતોષ્ણ આબોહવામાં ઊગાડવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં ત્યજી દીધેલા જોવાં મળે છે. હેમ્પ (60%) અને સામાન્ય માર્જરિન તેલો મકાઈ (60%), કપાસ (50%) અને સૂર્યમુખી (50%)માં તે વિશાળ પ્રમાણમાં હોય છે, પરંતુ મોટાભાગનાં સમશીતોષ્ણ તેલીબિયાંમાં 10%થી વધુ એલએ (LA) હોય છે. ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ માર્જરિનમાં ઘણા વધારે હોય છે. આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં ઓમેગા-6 મોટેભાગે વધુ હોય છે પણ ઓમેગા-3ની ઊણપ હોય છે. ઓમેગા-6 અને ઓમેગા-3નું પ્રમાણ લાક્ષણિક રીતે 10:1 થી 30:1 હોય છે. ઓમેગા-6નું મોટું પ્રમાણ ઓમેગા-3ની અસર ઘટાડે છે. માટે જ ખોરાકમાં તેનાં 4:1 કરતાં ઓછા પ્રમાણની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જોકે મહત્તમ પ્રમાણ 1:1ની નજીક હોઇ શકે છે.<ref name="ClearSpringsPress">{{cite web |url = http://www.advance-health.com/efa.html |title = Omega-3 and Omega-6 Essential fatty Acids (EFA) |author = Clear Springs Press |year = 2006 |access-date = 2008-07-18 |archive-date = 2008-06-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080621035436/http://www.advance-health.com/efa.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Chico">{{cite web |url = http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html |title = Grass Fed Beef - Health Benefits |author = Chico College of Agriculture |date = January 18, 2007 |access-date = 2008-07-18 |archive-date = 2008-07-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706021024/http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html |url-status = dead }}</ref> === ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર) === {{Main|Trans fat}} અન્ય ખાદ્ય ચરબીથી વિરૂદ્ધ, ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ આવશ્યક નથી અને તે માનવ આરોગ્યને કોઇ પણ દેખીતો લાભ પૂરો પાડતા નથી. સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સની જેમ જ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડના પ્રમાણ અને એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલ કેન્દ્રીકરણ વચ્ચે હકારાત્મક સુરેખ વલણ જોવા મળે છે, અને માટે જ પ્રમુખ હૃદયના રોગનું જોખમ વધુ થાય છે, <ref name="p423"/><ref name="p504">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 504 | url = http://darwin.nap.edu/books/0309085373/html/504.html }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને વધારીને અને એચડીએલ (HDL)કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને ઘટાડીને. <ref>{{cite web | title = Trans fat: Avoid this cholesterol double whammy | publisher = Mayo Foundation for Medical Education and Research (MFMER). | url = http://www.mayoclinic.com/health/trans-fat/CL00032 | access-date = 2007-12-10 }}</ref> હાઇડ્રોજન ભેળવલું તેલ કુદરતી તેલો કરતાં વધુ આરપાર બંધણી ધરાવતું હોવાથી, તે સામાન્ય રીતે વધુ નુકસાનકારક ગણવામાં આવે છે.<ref name="nejmreview">{{cite journal|author=Mozaffarian D, Katan MB, Ascherio A, Stampfer MJ, Willett WC|title=Trans Fatty Acids and Cardiovascular Disease|date=13 April 2006|journal=New England Journal of Medicine|volume=354|issue=15|pages=1601–1613|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|doi=10.1056/NEJMra054035|pmid=16611951|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090919165953/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|url-status=dead}} પીએમઆઇડી (PMID )16611951</ref> કેટલાક વિશાળ અભ્યાસોના નિર્દેશ પ્રમાણે ઊંચા પ્રમાણમાં ટ્રાન્સ ચરબીના વપરાશ અને પ્રમુખ હૃદયરોગો વચ્ચે સીધો સબંધ છે, અને કદાચ અન્ય રોગો સાથે પણ,<ref>ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, જે.ઇ.મેસન, જી.એ.કોલ્ડીટ્ઝ, એફ.ઇ.સ્પેઇઝર, બી.એ.રોસનર, એલ.એ.સેમ્પસન, સી.એચ.હેન્નીકેસ, ઇનટેક ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ એન્ડ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ એમોન્ગ વીમેન, લેન્સેટ 341 , 581-585 (1993)</ref><ref>એફ.બી.હુ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, મેન્સન જેઇ, ઇ. રીમ્મ, જી.એ. કોલ્ડીટ્ઝ, બી.એ.રોશનર, સી.એચ.હેન્નીકેન્સ, ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, ડીટરી ફેટ ઇનટેક એન્ડ ધ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ ઇન વીમેન, ન્યુ ઇન્ગેન્ડ જર્નલ ઓફ મેડિસીન 337 , 1491-1499 </ref><ref>કે.હયાકાવા, વાય.વાય.લિન્કો, પી. લિન્કો, ધ રોલ ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ ઇન હ્યુમન ન્યુટ્રીશન, જર્નલ ઓફ લિપિડ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી 102, 419-425 (2000)</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.channing.harvard.edu/nhs/ |title=ધ નર્સીસ' હેલ્થ સ્ટડી (NHS) |access-date=2010-09-06 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722031758/http://www.channing.harvard.edu/nhs/ |url-status=dead }}</ref> આને લીધે વિશ્વભરની સરકારી આરોગ્ય એજન્સીઓ ટ્રાન્સ-ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખવાની ભલામણ કરે છે. યુએસમાં, ઘરેલુ પાકને પ્રથમ પસંદગી અપાતી હોવાથી આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય છે. જોકે, 1990ના દાયકાની મધ્યથી વિશ્વના ઘણા દેશોએ આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા તેલોથી દૂર રહેવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.<ref>ઇ. ફ્લોટર, જી. વાન દુઇજ્ન, ''ટ્રાન્સ-ફ્રી ફેટ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ, ઇન: મોડિફાયીંગ લિપિડ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ'' (એડિટર એફ.ડી.ગનસ્ટોન), વૂડહેડ, કેમ્બ્રિજ, યુકે, 2006, પાના. 429-443.</ref> આ પરિસ્થિતિ ઓછી કે સહેજ પણ ટ્રાન્સ ચરબી ન હોય તેવાં નવાં જ પ્રકારનાં માર્જરિનનાં ઉત્પાદન તરફ દોરી ગઇ. <ref>જી. વાન દુઇજ્ન, ટેક્નિકલ આસ્પેક્ટસ ઓફ ટ્રાન્સ રીડક્શન ઇન મોડિફાયીંગ ફેટ્સ, ઓલેઆજીનીક્સ, કોર્પ્સ ગ્રાસ, લિપિડ્સ, 12, 422-426 (2005)</ref> 2003થી યુએસના ખોરાક ઉત્પાદકો તેમની પ્રોડક્ટને (સરકારી નિયંત્રણને અનુસરતાં) "0g" ટ્રાન્સ ચરબીનું લેબલ લગાવે છે, જેનો હકીકતમાં અર્થ એ થાય છે કે એક વખતે પીરસતી વખતે 500&nbsp;mg ટ્રાન્સ-ચરબીથી ઓછી; જોકે, કોઇ પણ ચરબી ટ્રાન્સ ચરબીથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત ન હોઇ શકે. ઉદાહરણ તરીકે, કુદરતી માખણચરબી 2-5% ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ ધરાવે છે (ખાસ કરીને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ, જે સામાન્ય વેસેનિક એસિડનું જ એક સ્વરૂપ છે).<ref>જુઓ, દા.ત., પી.એસ. આનંદ એટ અલ., ''જે. ડેરી રેસ. '' 71, 66-73 (2004)</ref> જોકે, કુદરતી રીતે ઉદ્ભવતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ રુમેનિક એસિડ અને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ (માનવ શરીર દ્વારા ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડને રુમેનિક એસિડ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે<ref name="Bauman">{{cite web |url =http://www.ansci.cornell.edu/bauman/human_health/index.html |title=cis-9, trans-11 CLA - A Potent Anticarcinogen Found in Milk Fat |author = Bauman, Dale |access-date=2007-01-15}}</ref><ref name="Banni">{{cite journal |author=Banni S, Angioni E, Murru E, Carta G, Melis M, Bauman D, Dong Y, Ip C |title=Vaccenic acid feeding increases tissue levels of conjugated linoleic acid and suppresses development of premalignant lesions in rat mammary gland |journal=Nutr Cancer |volume=41 |issue=1-2 |pages=91–7 |year=2001 |pmid=12094634|access-date=2007-01-15 |doi=10.1207/S15327914NC41-1&2_12}}</ref>) બિનકેન્સરજન્ય લક્ષણો દર્શાવે છે,<ref name="lock">{{cite journal |url =http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/134/10/2698| journal=J Nutr|date=1 October 2004|volume=134(10)|pages=2698–704 |title= The anticarcinogenic effect of trans-11 18:1 is dependent on its conversion to cis-9, trans-11 CLA by delta9-desaturase in rats |author= Lock AL, Corl BA, Barbano DM, Bauman DE, Ip C.|access-date=2007-01-15 |pmid= 15465769 |issue =10 }}</ref> અને આમ કૃત્રિમ રીતે બનતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડોથી અલગ જ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. નોંધનીય છે કે માર્જરિનના પ્રમાણ બાબતે યુએસ અને કેનેડિઅન નિયંત્રણો સરખાં નથી, માટે યુએસના નિયમનકારી પગલાં કેનેડામાં ન લેવાયા હોય તેવું બની શકે અથવા ત્યાં તે પગલાં બીજી રીતે લેવાયાં હોય તેવું પણ બને. === કોલેસ્ટરોલ્સ === વધુ પડતું કોલેસ્ટરોલ આરોગ્ય માટે જોખમી છે કારણ કે ચરબીયુક્ત તત્વો ધીમેધીમે ધમીનીઓને જામ કરી દે છે. આને લીધે મગજ, હૃદય, કિડનીઓ અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં જતો લોહીનો પ્રવાહ રૂંધાય છે અને ઓછો અસરકારક બને છે. ચયાપચયની ક્રિયા માટે કોલેસ્ટરોલ જરૂરી હોવા છતાં ખોરાકમાં તે આવશ્યક હોવું જરૂરી નથી. માનવ શરીર પિત્તાશયમાં કોલેસ્ટરોલ બનાવે છે, જે રોજનું 1 ગ્રામ અથવા શરીરને જોઇતાં કુલ કોલેસ્ટરોલનું 80% ઉત્પન્ન કરે છે. બાકીનું 20% ખોરાક લેવાથી સીધું મળી જાય છે. માટે જ ખોરાકની ચરબીના પ્રકાર સિવાય, કોલેસ્ટરોલનાં ખોરાક તરીકેનાં કુલ પ્રમાણની લોહીનાં કોલેસ્ટરોલનાં સ્તર પર ઓછી અસર હોય છે.<ref name="Harvard">{{cite web |url = http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fats-and-cholesterol/|title = The Nutrition Source - Fats and Cholesterol|author = Harvard School of Public Health}}</ref> જોકે, કેટલીક વ્યક્તિઓ ખાદ્ય કોલેસ્ટરોલ બાબતે અન્યો કરતાં વધુ પ્રતિભાવશીલ હોય છે. યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન કહે છે કે તંદુરસ્ત લોકોએ રોજનું 300&nbsp;મિલીગ્રામ કરતાં વધુ કોલેસ્ટરોલ ન લેવું જોઇએ. === પ્લાન્ટ સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ === વિવિધ પ્લાન્ટ સ્ટીરલ એસ્ટર (ઘન મદ્યાર્કોમાંથી તેજાબ એકત્રિત કરીને બનતો પદાર્થ) અથવા પ્લાન્ટ સ્ટેનલ એસ્ટર (એક પ્રકારનું રાસાયણિક સંયોજન)ને તેમની કોલેસ્ટરોલ ઓછું કરવાની અસરને કારણે કેટલાંક માર્જરિન અને સ્પ્રેડમાં ઊમેરવામાં આવે છે. કેટલાક અભ્યાસ એવો નિર્દેશ કરે છે કે પ્રતિદિન 2 ગ્રામ લેવાથી તે એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલમાં 10% સુધીનો ઘટાડો પૂરો પાડ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf |format = PDF |title = Efficacy and Safety of Plant Stanols and Sterols in the Management of Blood Cholesterol Levels |author = Katan et al. |year = 2003 |access-date = 2008-04-08 |archive-date = 2008-12-17 |archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20081217121703/http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf |url-status = dead }}</ref><ref name="IFIC-07">{{cite web |url = http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm |title = Functional Foods Fact Sheet: Plant Stanols and Sterols |author = [[International Food Information Council|IFIC]] |month = July |year = 2007 |access-date = 2008-04-08 |archive-date = 2008-04-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080411003503/http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm |url-status = dead }}</ref>સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ સ્વાદવિહીન અને ગંધવિહીન હોય છે અને મોટાભાગની ચરબીની જેમ જ તેમના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણો સરખા હોય છે. જોકે, ત લોહીના પ્રવાહમાં નથી ભળતાં પરંતુ તેના બદલે એક નળીમાંથી પસાર થાય છે જે સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સનાં વિતરણ માટે ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માર્જરિન સ્પ્રેડને સારું વાહન બનાવે છે. == માર્જરિનનું વર્તમાન == '''યુરોપીયન સંઘ''' યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો હેઠળ<ref name="EU_legal">{{cite web | url = http://europa.eu/legislation_summaries/consumers/product_labelling_and_packaging/l21107_en.htm | title = Spreadable fats (dairy and non-dairy): Definition, labelling and sale | access-date = 2010-01-05}}</ref>, માર્જરિનને નીચે મુજબ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે: <blockquote> વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ ચરબીમાંથી મેળવેલું તેલ-પાણીનું સ્નિગ્ધ મિશ્રણ, જેમાં ઓછામાં ઓછા 80% પણ 90% ટકાથી ઓછું ચરબીનું તત્વ હોય, અને તે 20° સેલ્સિઅસ તાપમાને પણ કઠણ રહે અને સ્પ્રેડ તરીકે અનુકૂળ હોય. </blockquote> માર્જરિનમાં દૂધની ચરબીનું તત્વ 3%થી વધુ ન હોઇ શકે. મિશ્રણો અને મિશ્રિત સ્પ્રેડમાં, દૂધની ચરબી 10%થી 80% વચ્ચે હોઇ શકે છે.<ref name="IMACE">{{cite web|url=http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|title=EU Margarine legislation|last=Anon|work=Website of the International Margarine Association of the Countries of Europe|publisher=IMACE|access-date=11 November 2009|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222918/http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|url-status=dead}}</ref> 60થી 62% ચરબી ધરાતવું સ્પ્રેડ "થ્રી-ક્વાર્ટર-ફેટ માર્જરિન" અથવા "રીડ્યુસ્ડ-ફેટ-માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય. 39થી 41% ચરબી ધરાવતું સ્પ્રેડ "હાફ-ફેટ માર્જરિન", "લો-ફેટ-માર્જરિન" અથવા "લાઇટ માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય. આ સિવાયનું પ્રમાણ ધરાવતું સ્પ્રેડ "ફેટ સ્પ્રેડ" અથવા "લાઇટ સ્પ્રેડ" તરીકે ઓળખાય છે. ઘણા સભ્ય રાષ્ટ્રોએ જાહેર સ્વાસ્થ્યના કારણોસર હાલમાં માર્જરિન અને ફેટ સ્પ્રેડમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું છે. માર્જરિનને વિટામિનથી રક્ષિત કરવાનું તો ઉત્પાદકોએ સ્વૈચ્છિક રીતે 1925થી જ શરૂ કરી દીધું હતું, પરંતુ 1940માં યુદ્ધ ફાટી નીકળતાં કેટલીક સરકારોએ પોતાના દેશની પોષક સ્થિતિના રક્ષણના હેતુસર તેમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું. માર્જરિન ખોરાકમાં માખણના વિકલ્પ તરીકે વપરાતું હોવાની બાબત ધ્યાનમાં રાખીને આ ફરજિયાત રક્ષણ યોગ્ય ગણવામાં આવ્યું.<ref name="IMAC COP">{{cite web|url=http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|title=Code of Parctice on Vitamin A&D fortification of fats and spreads|last=Anon|work=IMACE Code of practice|publisher=IMACE|access-date=2009-11-10|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222930/http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|url-status=dead}}</ref> '''યુનાઇટેડ કિંગડમ''' યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કોઇ આંશિક હાઇડ્રોજન મિશ્રિત તેલ ધરાવતાં સ્પ્રેડની બ્રાન્ડ વેચાણમાં નથી. જોકે વિટામિન એ અને ડી ઉમેરીને માર્જરિનનું રક્ષણ એ હજુ પણ ફરજિયાત છે, જ્યારે અન્ય સ્પ્રેડ માટે તે સ્વૈચ્છિક જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|title=What's in a margarine spread?|last=Anon|work=Website of the Margarines and Spreads Association|publisher=MSA|access-date=10 November 2009|archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028021618/http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|url-status=dead}}</ref> '''કેનેડા''' કેનેડિઅન પ્રમાણ બી.09.016 જણાવે છે કે માર્જરિન એટલે: <blockquote> "ચરબીનું ઢીલું કે પ્રવાહી મિશ્રણ, અથવા ચરબી કે તેલયુક્ત પાણી, અથવા દૂધમાંથી ન તારવેલા તેલ અને ચરબી અને 80%થી વધુ ચરબી ધરાવતું અને ઓછામાં ઓછું ૩૩૦૦ આઇયુ (IU) વિટામિન એ અને 530 આઇયુ (IU) વિટામિન ડી ધરાવતું મિશ્રણ."<ref name="Gunstone">{{cite book|last=Gunstone |first=Frank D. |coauthors=Fred B. Padley|title=Lipid technologies and applications |publisher=CRC Press|date=13 May 1997|pages=311|isbn=0824798384|url=http://books.google.co.uk/books?id=MccA-I5PgIsC&pg=PA311&lpg=PA311&dq=plastic+or+fluid+emulsion+of+fat,+or+water+in+fat,+oil,+or+fat+and+oil+that+are+not+derived+from+milk+and+shall+contain+not+less+than+80%25+fat&source=bl&ots=LxS_1_JOqA&sig=i3o4zzOtw3xMCEipOUoi4CqToUQ&hl=en&ei=LjsqS4-4DcOi4Qb1vp2dCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CA0Q6AEwAQ#v=onepage&q=plastic%20or%20fluid%20emulsion%20of%20fat%2C%20or%20water%20in%20fat%2C%20oil%2C%20or%20fat%20and%20oil%20that%20are%20not%20derived%20from%20milk%20and%20shall%20contain%20not%20less%20than%2080%25%20fat&f=false}}</ref> </blockquote> ઘટાડેલી કેલરી ધરાવતું માર્જરિન બી.09.017 પ્રમાણમાં આ મુજબ નોંધાયું છે: <blockquote> "40%થી ઓછી ચરબી ન ધરાવતું હોય તેવું અને માર્જરિનમાં સામાન્ય રીતે હાજર 50% કેલરી ધરાવતું."<ref name="Gunstone"/> </blockquote> '''ઓસ્ટ્રેલિયા''' માર્જરિન ઓસ્ટ્રેલિયાની સુપરમાર્કેટોમાં સામાન્ય છે. ગ્રાહકો દ્વારા "તેમના રોજિંદા ખોરાકમાં સ્પ્રેડના વપરાશના ઘટાડા"ના કારણે હાલના વર્ષોમાં આ પ્રોડક્ટનું વેચાણ ઘટ્યું છે.<ref name="bandt.com.au">{{Cite web |url=http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050507092417/http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |url-status=dead }}</ref> 1960ના વર્ષો સુધી [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં રંગીન માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું. ન્યુઝીલેન્ડમાં આ પ્રોડક્ટની ઉપલબ્ધતા ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ ઓસ્ટ્રેલિયાની સાથે જ રહી છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wiktionary}} * [http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm કેનેડામાં માર્જરિન પર એક-કલાક રેડિયો બ્રોડકાસ્ટ (ડીકન્સ્ટ્રક્ટિંગ ડીનર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019005545/http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm |date=2007-10-19 }} * અમેરિકન હર્ટ એસોસિએશન [http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4776 લેખ ][ડેડ લિંક] * [http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine/ માર્જરિન વિશે હાયફોમા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303064049/http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine |date=2011-03-03 }} * [http://www.retrotvads.com/category/food/ 1974ની ક્લાસિક સ્ટોર્ક માર્જરિન એડ] [[શ્રેણી:ફ્રેન્ચ શોધ]] n824gtfhx7kmb6xpu3somvjhgedagij 0 26625 905344 883950 2026-09-16T14:17:30Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905344 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Renault S.A. | logo = [[ચિત્ર:Renault logo.svg|center|150px|Renault Logo]] | type = [[S.A. (corporation)|Société Anonyme]] ({{Euronext|RNO}}) | genre = | foundation = 25 February 1899 | founder = [[Louis Renault]], [[Marcel Renault]], [[Fernand Renault]] | location_city = [[Boulogne-Billancourt]] | location_country = France | location = | locations = | area_served = Worldwide (118 countries) | key_people = [[Carlos Ghosn]] <small>([[Chair (official)|Chairman]] and [[chief executive officer|CEO]])</small>, Patrick Pelata <small>([[chief operating officer|COO]])</small> | industry = [[Automotive industry]] | products = [[Automobile]]s, [[commercial vehicle]]s, [[Loan|financing]] | services = | revenue = [[Euro|€]]33.71 billion <small>(2009)</small><ref name="AR2009">{{cite web |url=http://www.renault.com/en/Lists/ArchivesDocuments/2009%20Consolidated%20financial%20statements.pdf |title=Annual Results 2009 |access-date=2010-03-21 |publisher=Renault |format=PDF |archive-date=2010-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821224714/http://www.renault.com/en/Lists/ArchivesDocuments/2009%20Consolidated%20financial%20statements.pdf |url-status=dead }}</ref> | operating_income = {{loss}} (€955 million) <small>(2009)</small><ref name="AR2009" /> | net_income = {{loss}} (€3.125 billion) <small>(2009)</small><ref name="AR2009" /> | assets = | equity = | owner = | num_employees = 124,300 <small>(2009)</small><ref name="AR2009" /> | parent = | divisions = | subsid = [[Automobile Dacia]] (99.43%)<br />[[Renault Samsung Motors]] (80.1%) | homepage = [http://www.renault.com/ Renault.com] | footnotes = | intl = yes }} '''રેનો એસ.એ.''' ફ્રેન્ચ ઓટોઉત્પાદક કંપની છે, જે કાર, વાન, બસ, ટ્રેકટર અને ટ્રકનું ઉત્પાદન કરે છે. ભૂતકાળમાં તે ઓટોરેલ વાહનોનું પણ ઉત્પાદન કરતી હતી. નિસાન સાથેના તેના જોડાણને પગલે હાલ તે વિશ્વની ચોથા ક્રમની અગ્રણી ઓટો ઉત્પાદક કંપની છે.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |url=http://www.renault.com/renault_com/en/images/ATLAS-GB-interactif_tcm1120-731086.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219041157/http://www.renault.com/renault_com/en/images/ATLAS-GB-interactif_tcm1120-731086.pdf |url-status=dead }}</ref> તેનું હેડકવાર્ટર બોલોન-બિલેનકોર્ટ ખાતે આવેલું છે. રેનો [[રોમાનિયા|રોમાનિય]]ન ઓટોઉત્પાદક ઓટોમોબાઈલ ડેસિયા અને કોરિયન ઓટો ઉત્પાદક રેનો સેમસંગ મોટર્સની માલિકી ધરાવે છે. લેબેનિઝ-બ્રાઝિલિયન કાર્લોસ ગોસન તેના હાલના સીઈઓ છે. રેનો ક્લિઓ અને રેનો લગુના એ બંને આ કંપનીની અત્યાર સુધીની સૌથી સફળ કાર છે તથા યુરોપ તેનું મુખ્ય બજાર છે.<ref name="autogenerated2"/> કંપની તેની વિવિધ નવતર ડિઝાઈન, સુરક્ષાત્મક ટેકનોલોજી<ref>{{Cite web |url=http://media.renault.com/global/en-gb/renault/Media/PressRelease.aspx?mediaid=47188 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2022-06-01 |archive-date=2016-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506080957/http://media.renault.com/global/en-gb/renault/Media/PressRelease.aspx?mediaid=47188 |url-status=dead }}</ref> તથા મોટર રેસિંગ માટે જાણીતી છે. == ઇતિહાસ == {{Unreferenced section|date=June 2008}} === સ્થાપના અને પ્રારંભિક વર્ષો (1898-1918) === 1897ના ઉત્તરાર્ધથી કારનું ઉત્પાદન કરતી રેનો કોર્પોરેશનની સ્થાપના લૂઈસ રેનો અને તેમના ભાઈઓ માર્સેલ અને ફર્નાન્ડ દ્વારા 1899માં '''સોસાયટી રેનો ફ્રીરેસ''' તરીકે કરવામાં આવી હતી. લૂઇસ તેજસ્વી તથા આશાસ્પદ યુવાન એન્જિનિયર હતો. ભાઈઓ સાથે મળીને સાહસ શરૂ કરતાં પહેલાં તે ઘણાં મોડેલ્સની ડિઝાઈન બનાવીને મોડેલ્સ તૈયાર કરી ચૂકયો હતો. તેના ભાઈઓએ પિતાની કાપડ કંપનીમાં કામ કરીને વ્યાવસાયિક આવડત કેળવી હતી. લૂઇસએ ડિઝાઈન અને ઉત્પાદનની કામગીરી સંભાળી, જયારે માર્સેલ અને ફર્નાન્ડે કંપનીના વ્યવસ્થાપની જવાબદારી સંભાળી. પ્રથમ રેનો કાર રેનો વોઈચરેટ 1સીવીની લૂઇસના પિતાના મિત્રએ 24 ડિસેમ્બર, 1898માં ટેસ્ટ ડ્રાઈવ આપ્યા બાદ તેમને વેચવામાં આવી હતી. આ ટચૂકડી કાર જે રીતે માર્ગો પર સડસડાટ દોડતી હતી અને શેરીઓ પર ચડી જતી હતી તેનાથી પ્રભાવિત થઇને તેમણે તે કાર ખરીદી લીધી હતી. મોટર રેસિંગમાં ભાગ લેવાથી પ્રચાર થઇ શકશે તે જાણ્યા બાદ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના શહેરોમાં યોજાયેલી મોટર રેસમાં ભાગ લીધા બાદ રેનોને ભારે સફળતા મળી, પરિણામે ઝડપથી કંપનીનું વિસ્તરણ થયું. લૂઈ અને માર્સેલ રેનો એ બંને ભાઈઓ કંપનીના વાહનો સાથે રેસમાં ભાગ લેતા હતા, પરંતુ 1903માં પેરિસ-મેડ્રિક રેસ દરમિયાન સર્જાયેલા અકસ્માતમાં માર્સેલનું મૃત્યુ થયું હતું. આ ઘટના બાદ લૂઈ રેનોએ કદી રેસમાં ભાગ ન લીધો, પરંતુ તેની કંપની રેસમાં ભાગ લેતી હતી, જેમાં 1906માં ફેરેન્સ ઝિસ્ઝે રેનો એકે 90સીવી ડ્રાઈવ કરીને પ્રથમ ગ્રા પ્રિ મોટર રેસિંગ<ref>{{cite web|title=100 years in the driving seat: Renault celebrates a century of Grand Prix Victories|publisher=Renault UK|url=http://www.renault.co.uk/NMNewsItemDisplay.aspx?nid=119&nc=56&pc=4|access-date=2008-03-01|archive-date=2011-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510110207/http://www.renault.co.uk/NMNewsItemDisplay.aspx?nid=119&nc=56&pc=4|url-status=dead}}</ref> સ્પર્ધા જીતી હતી. 1906માં ફર્નાન્ડ આરોગ્ય સંબંધિત કારણોને કારણે નિવૃત્ત થયો ત્યાર બાદ કંપનીની સંપૂર્ણ જવાબદારી લૂઈ પર આવી. નવતર મોડેલ રજૂ કરનારી કંપની તરીકે રેનોને ઘણાં સમય અગાઉથી ઓળખ મળવા માંડી હતી. 1899માં રેનોએ પ્રથમ સેડાન કારનું ઉત્પાદન કર્યું. તે સમયે કાર ઘણી વૈભવી ચીજ ગણાતી, અને રેનોની સૌથી નાની કાર 3,000 ફ્રાન્કમાં મળતી, જે આ વાતની સાબિતી આપે છે. આટલી રકમ કમાતાં સાધારણ કામદારને દસ વર્ષ લાગે. કારની સાથે-સાથે રેનો યુદ્ધ અગાઉનાં વર્ષોમાં ટેકસી, બસ અને કર્મિશયલ કાર્ગો વાહનોનું પણ ઉત્પાદન કરતી હતી, અને પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ (1914-18) દરમિયાન દારૂગોળો, લશ્કરી વિમાન અને રેનો એફટી-17 ટેન્ક જેવા ક્રાંતિકારી વાહનોના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ઝંપલાવ્યું હતું. કંપનીની મિલિટરી વાહનોની ડિઝાઈન એટલી સફળ રહી કે મિત્રરાષ્ટ્રોએ તેમના વિજયમાં રેનો કંપનીનું પ્રદાન હોવાનું જણાવીને લૂઇ રેનોને બિરદાવ્યા હતા.{{Citation needed|date=March 2008}} યુદ્ધના અંત સુધીમાં રેનો ફ્રાન્સની પ્રથમ ક્રમની ખાનગી ઉત્પાદક કંપની હતી.{{Citation needed|date=March 2008}} કંપની અમેરિકન ઓટો ઉત્પાદકોને પણ તેના એન્જિનની નિકાસ કરતી હતી, જે રેનો 26 એચપી અથવા 40 એચપી ચાર સિલિન્ડર એન્જિન વાપરતા જીજેજી (GJG) જેવા ઓટોમોબાઈલ્સમાં વપરાતા હતા. === વિશ્વયુદ્ધો દરમિયાન (1919-38) === {{Wikify|section|date=July 2010}} લૂઈ રેનોએ 1918 બાદ કૃષિ તથા ઔદ્યોગિક મશીનરીનું ઉત્પાદન કરીને તેની કંપનીની તકો વિસ્તારી હતી. જો કે, લોકપ્રિય બની રહેલી નાની અને પોસાઈ રહે તેવી ‘પિપલ્સ કાર’ સાથે સ્પર્ધા કરવામાં તેણે સંઘર્ષ ખેડવો પડ્યો, તે ઉપરાંત સ્ટોક માર્કેટ અને કામદારો તથા કર્મચારીઓને કારણે પણ કંપનીના વિકાસ પર વિપરિત અસર પડી. રેનોએ તેનાં વાહનોનું વધુ કાર્યક્ષમતા સાથે વિતરણ કરવાનો માર્ગ શોધવો પડ્યો. 1920માં લૂઈ રેનોએ ઉત્તર ફ્રાન્સના ઉદ્યોગ સાહસિક ગુસ્ટાવ ગોડે સાથે વિતરણનો તેનો સૌપ્રથમ કરાર કર્યો હતો. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ અગાઉ કહેવાતા ‘કોલસ્કટલ’ (કોલસો મુકવાનું ખોખું) બોનેટને કારણે રેડિયેટરને એન્જિનની પાછળ ગોઠવવામાં આવતું, જેના કારણે આગળના ભાગનો આકાર ઘણો લાક્ષણિક હતો. 1920ના દાયકા દરમિયાન પણ તેનું ચલણ રહ્યું અને 1930માં તમામ મોડેલ્સમાં રેડિયેટર આગળ મુકવામાં આવ્યા. બોનેટ બેજ ગોળાકાર હતો, તે બદલીને 1925માં હાલ છે તે જાણીતો ડાયમન્ડના આકારનો કરવામાં આવ્યો. તે વર્ષના સપ્ટેમ્બર કે ઓકટોબર મહિનામાં યોજાયેલા પરિસ મોટર શોમાં રેનોના મોડેલ્સ રજૂ કરવામાં આવ્યા. જો કે તેનાથી વાહનની ઓળખ અંગે સહેજ ગૂંચવણ ઉભી થઇ હતી. જેમ કે, ‘1927’ મોડેલનું ઉત્પાદન મુખ્યત્ત્વે 1928માં થયું હતું. રેનોએ સ્મોલથી માંડીને લાર્જ કેટેગરી સુધીની શ્રેણીની કારનું ઉત્પાદન કર્યું. દા.ત. 1928માં રેનોએ 6સીવી, ધ મોનેસિકસ, 15સીવી, ધ વિવાસિકસ, ધ 18/24સીવી અને 40 સીવી સાથે શરૂ થયેલા સાત મોડેલ્સની રેન્જમાં 45,809 કારનું ઉત્પાદન કર્યું. ફેક્ટરી બોડી વિવિધ 8 સ્ટાઇલમાં ઉપલબ્ધ હતી અને કોચ બિલ્ડરોને મોટી ચેસિસ પુરી પાડી શકાતી હતી. વિવિધ કદના અનેક મોડલનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. નાની કાર અત્યંત લોકપ્રિય હતી અને સૌથી ઓછું ઉત્પાદન 18/24સીવીનું હતું. ક્લોઝ્ડ કારની પ્રત્યેક શ્રેણીમાં સૌથી મોઘી ફેક્ટરી બોડી સ્ટાઇલ રજૂ કરવામાં આવી હતી. રોડસ્ટર્સ અને ટૂરર્સ (ટોર્પિડોઝ) સૌથી સસ્તા મોડલ હતા. 1928માં રેનો માટે લંડન ખાતેની કામગીરી ઘણી મહત્ત્વની હતી. યુકેનું બજાર પ્રમાણમાં મોટું હતું અને ‘કોલોનિયલ’ મોડિફાઈડ વાહનો ત્યાંથી રવાના કરવામાં આવતા હતા. સંસ્થાનોને વેચાતા વાહનોમાં સારું કૂલિંગ, વિશિષ્ટ બોડી અને લિફટેડ સસ્પેન્શન એક સમાન હતાં. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ બાદ ગ્રાન્ડ રેનો અથવા તો તે પ્રકારની હાઈ કલાસ યુરોપિયન કાર પાછી મોકલી દેવાનું સામાન્ય થઇ પડ્યું હોવાથી પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ અગાઉ અમેરિકાને થતી નિકાસ ઊંચી હતી, તે 1928 સુધીમાં ઘટીને લગભગ લગભગ શૂન્ય થઇ ગઇ. એનએમ 40 સીવી ટૂરરની કિંમત અમેરિકામાં 4,600 ડોલરથી વધારે થતી હતી, જે લગભગ વી12 કેડિલેક ટૂરર જેટલી જ હતી. સાત સીટની લિમોઝિન 6,000 ડોલરથી શરૂ થતી હતી, જે કેડિલેક વી-16 લિમોઝિન કરતાં મોંઘી હતી. સમગ્ર શ્રેણી કરકસરભરી ઇજનેરી સાથે નિર્માણ કરાઈ હતી. નવી રજૂ થયેલી 1927 વિવાસિકસ મોડેલ પીજી1 (PG1)નું ’એકિઝકયુટિવ સ્પોર્ટ્સ’ તરીકે વેચાણ કરવામાં આવ્યું હતું. હળવા વજનની 3180 સીસી, 6 સિલિન્ડરથી ચાલતી ફેકટરી સ્ટીલ બોડીની કાર બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન પણ ચાલી હતી. {{convert|12|ft|m|sing=on}}થી વધુ વ્હીલબેઝ ધરાવતી "દી ગ્રા લક્સ રેનો"નું બે મુખ્ય પ્રકાર છ અને આઠ સિલિન્ડર સાથે ખૂબ જ ઓછી સંખ્યામાં ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. 1927 છ સિલિન્ડર ગ્રા રેનો મોડલ એનએમ, પીઆઇ અને પીઝેડે નવા ત્રણ સ્પ્રિંગ રીયર સસ્પેન્શન રજૂ કર્યા હતા. તેનાથી રોડ પરની પકડ જાળવી રાખવામાં મદદ મળતી હતી. {{convert|90|mi/h|km/h|abbr=on}}થી વધુ કેટલીક બોડી સ્ટાઇલ સાથે તે સંભવિત હોવાથી તે જરૂરી હતું. 8 સિલિન્ડર ધરાવતી રીનાસ્ટેલા 1929માં રજૂ કરાઇ હતી. આ મોડેલ 1939માં સુપરસ્ટેલામાં પરિર્વિતત થયું. સીસીસીએ (CCCA)એ 1923થી લઇને તમામ ગ્રાન્ડ રેનોને કલાસિક તરીકે વર્ગીકૃત કરી છે. કોચબિલ્ડર્સમાં કેલનર, લેબર્ડેટ, જે. રોથશિલ્ડ એટ ફિલ્સ અને રેનોની બોડીનો સમાવેશ થાય છે. ક્લોઝ કાર રેનોની બોડીમાં આંતરિક વૂડ વર્ક રોથ્સચાઇલ્ડ દ્વારા પૂર્ણ કરાયું હતું. 1928માં રેનોએ વધુ મોટી કાર અપગ્રેડ કરી, જેને ‘સ્ટેલા’ નામ અપાયું. વિવાસ્ટેલા અને ગ્રાન્ડ રેનોના ઈન્ટિરિયર ફિટિંગમાં આવશ્યક ફેરફારો કરવામાં આવ્યા, તેમજ તેના ફ્રન્ટ હૂડની આગળ રેનોનો નાનો ડાયમન્ડ લગાવવામાં આવ્યો હતો. આ વ્યૂહ ઘણો સફળ રહ્યો અને ’30ના દાયકામાં તમામ કારોએ મોડલની ઓળખ બનતા અગાઉના બે આલ્ફા અક્ષરોનો ત્યાગ કરીને તેની જગ્યાએ કારના નામ પાછળ સ્ટેલા પ્રત્યય મૂકવાનું શરુ કર્યું. ધ ગ્રાન્ડ રેનોની બનાવટમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં એલ્યુમિનિયમનો ઉપયોગ થયો હતો. એન્જિન, બ્રેક, ટ્રાન્સમીશન, ફલોર અને રનિંગ બોર્ડ તથા તથા બહારની બોડી પેનલમાં એલ્યુમિનિયમ વપરાયું હતું. જે કેટલીક ગાડીઓ તૈયાર કરવામાં આવી હતી, તે પૈકીની ઘણી કાર યુદ્ધમાં સહાય કરવાના પ્રયાસના ભાગ રૂપે ભંગારમાં આપી દેવાઇ હતી. === બીજું વિશ્વયુદ્ધ અને ત્યાર પછીનો ગાળો (1939-71) === [[ચિત્ર:1959 Renault Frégate Transfluide.jpg|thumb|200px|right|રેનો ફ્રિગેટ]] [[ચિત્ર:Renault 4CV BW 1.JPG|thumb|200px|right|રેનો 4સીવી]] 1940માં ફ્રાન્સે શરણાગતિ સ્વીકારી ત્યાર પછી લૂઇ રેનોની ફેકટરીઓ પર નાઝી જર્મનીએ કબ્જો જમાવી દીધો, પરંતુ લૂઇ રેનોએ નાઝી જર્મની માટે ટેન્ક બનાવવાનો ઇનકાર કરી દીધો. તેના બદલે તેમણે જર્મન કબજેદારો માટે લોરી બનાવવા માંડી હતી. ધ પ્રોવિઝનલ ગવર્મેન્ટ ઓફ ધ ફ્રેન્ચ રિપબ્લિકે તેમના ઉપર જર્મન ગણોતિયાઓ સાથે જોડાણ કરવાનો આક્ષેપ મૂકયો અને 1944માં ફ્રાન્સ સ્વતંત્ર થયું તે દરમિયાન તેમની ધરપકડ થઇ. પોતાનું બચાવનામું તૈયાર કરે તે પહેલાં જેલમાં તેમનું અવસાન થયું. પિયર લેફોશોની આગેવાની હેઠળ ‘'''''રિજી નેશનલ દ યુઝિન રેનો'' ''' ’ તરીકે રેનો રાષ્ટ્રીયકૃત થઇ અને ત્યાર પછીનાં વર્ષોમાં તેણે વ્યાવસાયિક પુનરુત્થાન અને મજૂર કટોકટીનો અનુભવ કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિ 1980ના દાયકા સુધી ચાલી હતી. લૂઇ રેનોએ રિયર એન્જિન 4સીવી વિકસાવ્યું,<ref name="Autoworld197404">{{cite journal| authorlink = J Dewar McLintock| title =Thirty Remarkable years of Renault| journal = Autoworld| volume = 45| page = Page 11|date = date April 1974}}</ref> જે 1946માં લેફોશોની આગેવાની હેઠળ લોન્ચ થયું. ત્યાર પછી તરત જ રેનોએ તેનું ફલેગશિપ અને પરંપરાગત મોડેલ, 2-લીટરનું 4-સિલિન્ડર ધરાવતું રેનો ફ્રિગેટ (1951-1960) લોન્ચ કર્યું. 4સીવી મોરિસ માઈનર અને ફોકસવેગન બીટલ જેવી હરીફોની ટક્કર ઝીલવા સક્ષમ હતી, અને તેથી જ 1961 સુધીમાં પાંચ લાખથી વધારે કાર વેચાતાં કંપનીએ ત્યાં સુધી તેનું ઉત્પાદન ચાલુ રાખ્યું હતું. 4સીવીની સફળતા બાદ લેફોશોએ ફ્રાન્સના ''ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન મંત્રાલય'' ને પડકારવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. આ મંત્રાલય ઇચ્છતું હતું કે રેનો તેના અનુગામીના વિકાસનો આદેશ કરીને ફકત ટ્રકનું જ ઉત્પાદન કરે<ref name="50jahre">{{cite web | title = 50 Jahre Renault Dauphine | publisher = Auto-Motor, 05.10.2006, In German | url = http://www.auto-motor.at/Auto/Oldtimer/Renault-Dauphine.html}}</ref> લેફોશો ડોફિનના મૂળ નમૂના પર દેખરેખ રાખતા હતા (જીવન પર્યંત) - કંપનીની ટેકસટાઈલ અને કલર ડિવિઝનનો પાયો નાખવામાં કલાકાર પૌલ મેરટનો સહયોગ રહ્યો હતો.. ડોફિનનું વેચાણ ઘણું સારું થયું અને કંપનીએ તેના ઉત્પાદન અને વેચાણની કામગીરી આફ્રિકા અને ઉત્તર અમેરિકા સહિતનાં પ્રદેશોમાં વિસ્તારી હતી. યુએસમાં ડોફિનનું વેચાણ શરૂઆતમાં સારું રહ્યું, પરંતુ ત્યારબાદ શેવ્રલે કોર્વેઈર જેવી તે દેશની નવતર સ્થાનિક કોમ્પેકટ કાર સહિતની અન્ય કાર સાથે વધેલી સ્પર્ધાને પરિણામે ડોફિન આઉટડેટેડ થઇ ગઇ. રેનોએ ત્યાર બાદ બે કાર લોન્ચ કરી જે બંને ખૂબ સફળ ગઇ - રેનો 4 (1961-1992) અને રેનો 8. આર8ની સફળતાને પગલે પ્રમાણમાં વધુ મોટું રિયર-એન્જિન ધરાવતી રેનો-10 રજૂ કરવામાં આવી, જે રિયર એન્જિન ધરાવતી છેલ્લી રેનો હતી. વધુ આધુનિક રેનો 16 દ્વારા કંપનીએ ફરી સફળતા મેળવી. 1966માં લોન્ચ થયેલી આ કાર સાથે કંપનીએ હેચબેક સેગ્મેન્ટમાં પદાર્પણ કર્યું, ત્યાર પછી તેનાથી નાની રેનો 6 આવી. === આધુનિક યુગ (1972-1980) === કંપનીનું નાનું અને સસ્તું રેનો 5 મોડલ 1972માં લોન્ચ થયું હતું, આ મોડલ કંપનીની વધુ એક સફળતા હતી તેમાં પણ ખાસ કરીને 1973ની ઊર્જા કટોકટીના સંદર્ભમાં. સુપર 5 એ આર 5નું સ્થાન લીધું ત્યા સુધી 1984 સુધી આર 5નું ઉત્પાદન ચાલું રહ્યું હતું. જો કે તેનું ફોર્મ્યુલા સમાન જ હતી અને સુપર 5એ તેના પિતા પાસેથી તેની સ્ટાઇલિંગ લાઇન વારસામાં મેળવી હતી. (તે રેનો 4ની પ્રથમ પેઢીની રેનો 5એ જે રીતે લોંગિટ્યુડિનલ એન્જિન વારસામાં મેળવ્યું હતું તેનાથી વિપરિત ટ્રાન્સવર્સલ એન્જિન વારસામાં મેળવ્યું હતું.) ટૂંક સમય બાદ આર6 અને આર16ની વચ્ચેની રેનો શ્રેણીમાં નવી સ્ટાઈલ ધરાવતી ચાર ડોર ધરાવતી રેનો 12 રજૂ થઇ. ’70ના દાયકા દરમિયાન આર-4, આર-5, આર-6, આર-12 અને આર-16એ રેનોનું ઉત્પાદન જાળવી રાખ્યું. ’80ના દાયકામાં છેલ્લા બે મોડેલના સ્થાને આર-9 (અને તેનું આર-11 સેડાન વેરિઅન્ટ) અને આર-15/આર-17 સ્પોર્ટ કાર આવી. બંને આર15/આર17 બે બારણાની કુપ સાથે એક સામન હતી પરંતુ આર15 મોટા ગ્લાસી ગ્રૂનહાઉસ ધરાવતું હતુંજ્યારે આર17 તેને સ્પોર્ટી દેખાવ આપવા સ્લેટેડ બારીઓ સાથે બારણાની પાછળા જાડા પાયા ધરાવતી હતી. ઊર્જાની કટોકટીને કારણે સમગ્ર મોટર ઉદ્યોગની માફક જ જોખમમાં મુકાઇ ગયેલી કંપનીએ સિત્તેરના દાયકાના મધ્યભાગ દરમિયાન દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા સહિતનાં વૈશ્વિક પ્રદેશોમાં અન્ય ઉદ્યોગોમાં વૈવિધ્યીકરણ સાધ્યું અને વિસ્તરણ ચાલુ રાખ્યું. ઊર્જાની કટોકટીને કારણે પણ ઉત્તર અમેરિકાનું બજાર ફરીથી કબજે કરવાના રેનોના પ્રયાસને ઉત્તેજન મળ્યું. ’50ના દાયકાના અંતમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં ડોફિનને સફળતા મળી હોવાં છતાં અને સેઈન્ટ-બ્રુનો-દ-મોન્ટાર્વિલે, ક્વિબેક ખાતેના નિષ્ફળ કાર એસેમ્બ્લી પ્રોજેકટ (1964-72)ને પગલે રેનો ’70ના દાયકાના અંતે સ્વતંત્ર બ્રાન્ડ તરીકે ઉત્તર અમેરિકાના બજારમાંથી અદૃશ્ય થવા માંડી. રેનોએ દાયકાઓથી નેશ મોટર્સ રેમ્બલર અને તેની અનુગામી અમેરિકન મોટર્સ કોર્પોરેશન (એએમસી) (AMC) સાથે જોડાણાત્મક ભાગીદારી વિકસાવી હતી. 1962થી 1967 સુધી રેનોએ રેમ્બલર કલાસિક સેડાનની બેલ્જિયમ ખાતે આવેલી ફેકટરીમાં કમ્પ્લિટ નોક ડાઉન (સીકેડી) (CKD) કિટ્સના એસેમ્બલગની કામગીરી સંભાળી હતી. રેનોની ઉત્પાદન શ્રેણીમાં લાર્જ કે લકઝરી કાર સમાવિષ્ટ નહોતી અને ‘રેમ્બલર રેનો’ કાર ર્મિસડિઝ-બેન્ઝ ‘ફિનટેઈલ’ કારના વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. તે સમયની કેટલીક આ પ્રકારની ર્મિસડિઝ કારની માફક તે પૈકીની ઘણી ‘અમેરિકન’ રેનોએ ટેકસી તરીકે રૂપાંતરિત થઇને જ આયુષ્ય પૂરું કર્યું હતું. પછીથી રેનોએ એએમસીની રેમ્બલર અમેરિકન અને રેમ્બલર કલાસિકના હાઇબ્રિડ વર્ઝનનું ઉત્પાદન અને વેચાણ આર્જેન્ટિનામાં ચાલુ રાખ્યું, જે ત્યાં રેનો ટોરિનો તરીકે ઓળખાય છે (આઈકેએ-રેનો દ્વારા વેચાણ). ’60ના દાયકાના અંત ભાગમાં રેનોએ રોટરી કન્સેપ્ટ એન્જિનના વિકાસના પ્રોજેકટ માટે એએમસી સાથે હાથ મીલાવ્યા, 1980માં આખરે તેણે એએમસીની માલિકી મેળવી હતી. [[ચિત્ર:Renault 5 Maxiturbo Jarama 2006e.jpg|thumb|left|રેનો 5 ટર્બો]] આ ’60ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને ’70ના દાયકામાં કંપની દ્વારા હાથ ધરાયેલા જોડાણાત્મક સાહસોની સિરીઝ પૈકીનું એક પગલું હતું. કંપનીએ પૂર્વ યુરોપ, વિશેષપણે [[રોમાનિયા]]ના ડેસિયા અને દક્ષિણ અમેરિકામાં પેટાકંપનીઓ સ્થાપી (જે પૈકીની ઘણી કંપનીઓ આજે પણ સક્રિય છે) અને વોલ્વો અને પુજો સાથે તકનિકી સહકારના કરાર કર્યા (જેમ કે, ’70ના અંત ભાગમાં રેનો 30, પુજો 604 અને વોલ્વો 260માં ઉપયોગમાં લેવાનાર પીઆરવી વી6 એન્જિનના વિકાસ માટેના કરાર). ’60ના દાયકાના મધ્યભાગમાં ઓસ્ટ્રેલિયન શાખા - રેનો ઓસ્ટ્રેલિયા હિડલબર્ગ, મેલબોર્ન ખાતે સ્થાપવામાં આવી. કંપની આર8, આર10, આર12, આર6, સ્પોર્ટી આર15, 17 જેવી કારથી માંડીને આર18 અને આર-20 જેવા મોડેલ્સનું ઉત્પાદન અને એસેમ્બલગ કરતી હતી. આ શાખા 1981માં બંધ થઇ ગઇ હતી. રસપ્રદ વાત એ હતી કે રેનો ઓસ્ટ્રેલિયા રેનોની સાથે-સાથે પુજો પણ તૈયાર કરીને વેચતી હતી. 1977થી આ શાખાએ કરાર હેઠળ ફોર્ડ કોર્ટિના સ્ટેશન વેગન એસેમ્બલ કરવાનું શરુ કર્યું - આ કરાર ગુમાવતાં ફેકટરી બંધ કરવી પડી હતી. [[ચિત્ર:Renault15front.JPG|thumb|right|1974 રેનો 15 કૂપ]] ઉત્તર અમેરિકામાં રેનોએ એએમસી સાથે ભાગીદારી કરી. 1979ના અંતભાગમાં થયેલી સમજૂતિ હેઠળ તેણે એએમસીને ઓપરેટગ કેપિટલ પૂરું પાડીને કંપનીના અમુક ટકા ખરીદવાના હતા. અન્ય ઉત્પાદનો, ખાસ કરીને એકસજે ચેરોકી લોન્ચ ના થઇ, ત્યાં સુધી એએમસીએ જીપ દ્વારા બજારમાં પોતાનું અસ્તિત્વ જાળવી રાખ્યું હતું. 1980ના પ્રારંભમાં 4x4 ટ્રકનું બજાર તળિયે જઇ પહાચ્યું ત્યારે એએમસી પર નાદારી નાધાવાનું જોખમ તોળાવા માંડ્યું હતું. પોતાના રોકાણોને બચાવવા માટે રેનોએ એએમસીને મોટાપાયે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી અને તેના બદલામાં કંપનીનો 47.5 ટકા હિસ્સો કબ્જે કર્યો હતો. રેનોએ ઝડપથી એએમસીના કેટલાંક એકિઝકયુટિવ્ઝને દૂર કરીને તેના સ્થાને પોતાના માણસો ગોઠવી દીધા હતા. રેનો-એએમસીની ભાગીદારી યુરોપમાં જીપના વેચાણમાં પરિણમી હતી. એકસજે સિરીઝનાં કેટલાંક પ્રારંભિક રેખાંકનો રેનો અને એએમસીના એન્જિનિયરો દ્વારા સંયુકતપણે તૈયાર કરવામાં આવ્યા હોવાથી કેટલાક લોકો જીપ એકસજે ચેરોકીને એએમસી-રેનોનો સંયુકત પ્રોજેકટ ગણતા હતા (એકસજે ચેરોકી જીપની ડિઝાઈન એએમસીના માણસો દ્વારા કરવામાં આવી હોવાનું એએમસી ઈન્ઝિસ્ટ કરતી હતી, જોકે, રેનોના ભૂતપૂર્વ એન્જિનિયરે એકસજે સિરીઝ માટે કવોડ્રા-લિન્ક ફ્રન્ટ સસ્પેન્શન તૈયાર કર્યું હતું). જીપે રેનોના વ્હીલ અને સીટનો ઉપયોગ કર્યો હતો. શરૂઆતમાં ભાગીદારી બાબતે ચર્ચા થઇ હતી ત્યારે એમએમસીની વ્યૂહરચના તેની કામગીરી અને એન્જિનિયરોમાં નિપૂણતા ના આવે ત્યાં સુધી રેનો પાસેથી પૂર્જા ખરીદીને ઉત્પાદન ખર્ચમાં બચત કરવાની હતી. તેનાથી એએમસી ઇન-લાઇન સિક્સ- રેનો/બેન્ડિક્સ આધારિત પોર્ટ ઇલેક્ટ્રોનિક ફ્યુઅલ ઇન્જેક્શન સિસ્ટમ (જે સામાન્ય રીતે રેનિક્સ તરીકે ઓળખાય છે)માં સુધારો થયો હતો. તેણે તેને આધુનિક, અને ઓછા સ્થાળાંતર (4.2 લિટરથી 4.0 લિટર) સાથે {{convert|110|hp|abbr=on}} થી {{convert|177|hp|abbr=on}} સાથે સ્પર્ધાત્મક પાવરપ્લાન્ટ બનાવ્યો હતો. રેનો-એએમસીની પેસેન્જર કારનું વેચાણ જીપના વાહનો જેટલું સફળ રહ્યું નહીં. તેનું કારણ એ હતું કે, રેનોની રેન્જ અમેરિકન બજારમાં પ્રસ્થાપિત થવા માટે સજજ હતી, તે દરમિયાન દ્વિતિય ઊર્જા કટોકટી પૂરી થઇ ગઇ, જેના કારણે ઈકોનોમિકલ, કોમ્પેકટ કારનો ટ્રેન્ડ શરૂ થયો હતો. રેનો અલાયન્સ (રેનો 9નું અમેરિકનાઈઝ્ડ વર્ઝન) તેમાં અપવાદ હતી. તે 1983માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. કેનોશા, વિસ્કોન્સિન ખાતેના એએમસીના પ્લાન્ટમાં તૈયાર થયેલી એલાયન્સને 1983નો મોટર ટ્રેન્ડનો સ્થાનિક ક્ષેત્રમાં કાર ઓફ ધ યરનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. જોડાણ હેઠળ તૈયાર થયેલી અને 72 ટકા અમેરિકન ઉત્પાદનોના ઉપયોગને કારણે આ કાર સ્થાનિક વાહનની કેટેગરીમાં આવતી હતી, ઉપરાંત વિદેશી કંપની દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હોય અને એવોર્ડ મેળવ્યો હોય તેવી તે પ્રથમ કાર હતી. (2000માં ''મોટર ટ્રેન્ડ'' દ્વારા સ્થાનિક અને આયાતી વાહનો માટે અલાયદા એવોર્ડ્ઝ શરૂ કર્યા હતા.) ’80ના દાયકામાં રેનોએ યુએસમાં કેટલાંક રસપ્રદ મોડલ્સ રજૂ કર્યાં, વિશેષપણે સાધારણ દેખાવના છતાં રસપ્રદ એવા રેનો એલાયન્સ જીટીએ અને જીટીએ કર્ન્વિટબલ - 2.0 એલ એન્જિન સાથેનું ઓટોમેટિક-ટોપ કર્ન્વિટબલ - તે વર્ગની શ્રેણીમાં આ કાર મોટી હતી, અને રેનો ફયૂગો કાર. એલાયન્સ પછી તેના પર આધારિત હેચબેક એનકોર (રેનો 11નું અમેરિકન વર્ઝન) કાર રજૂ કરાઇ. રેનોના વિસ્કોન્સિન ખાતે તૈયાર થયેલા અને આયાત કરવામાં આવેલા મોડેલ્સની નબળી ગુણવત્તા અંગે ગ્રાહકોની ફરિયાદો ઉઠી અને પરિણામે તેનું વેચાણ તળિયે બેસી ગયું હતું. રેનોના ચેરમેન જ્યોર્જિસ બેસીની હત્યા પછી રેનોએ એએમસી 1987માં ક્રાઈસ્લરને વેચી દીધી હતી. 1987થી 1989 દરમિયાન જીપ-ઈગલ ડિલરશીપ દ્વારા રેનો મેડેલિયન (યુરોપની રેનો 21) સેડાન અને વેગનનું વેચાણ કરવામાં આવ્યું. જીપ-ઈગલ એ ક્રાઈસ્લરે અગાઉની અમેરિકન મોટર્સની સર્જેલી નવી ડિવિઝન હતી. જોકે, 1989 પછી રેનોનાં ઉત્પાદનોની યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં આયાત કરવામાં આવી નહીં. ત્યારથી લઇને અમેરિકન બજારમાં રેનોના પુનરાગમન અંગે અટકળો થઇ રહી છે, પરંતુ તેનું કોઇ પરિણામ જોવા મળ્યું નથી. એએમસી અને રેનોની ભાગીદારી દરમિયાન પૂર્ણકક્ષાની નવી ચાર ડોર ધરાવતી સેડાન - ઈગલ પ્રિમીયર વિકસાવવામાં આવી હતી. પ્રિમીયરની ડિઝાઈન અને બ્રેમેલે, ઓન્ટેરિયો, કેનેડા ખાતે આવેલી તેની ઉત્પાદન સુવિધા ઈગલ વિઝન અને ક્રાઈસ્લર 300એમ જેવી એલએચ સેડાનના પ્રારંભનું નિમિત્ત બની. ’70ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને ’80ના દાયકાના પ્રારંભિક ગાળામાં રેનોએ તેની ફોર્મ્યુલા વન કારમાં ટર્બોચાર્જર જેવી નવી શોધ કરીને મોટરસ્પોર્ટમાં તેની સામેલગીરી વધારી. કંપનીની રોડ કારની ડિઝાઈન પણ ક્રાન્તિકારી હતી - રેનો ઈસ્પેસ એ યુરોપની પ્રથમ મિનીવાન પૈકીની એક હતી, અને આગામી બે દાયકા સુધી તેણે યુરોપની સૌથી જાણીતી મિનીવાન તરીકે વર્ચસ્વ જાળવી રાખ્યું હતું. બીજી પેઢીની રેનો-5, યુરોપિયન કાર ઓફ ધ યર એવોર્ડ જીતનારી રેનો 9, અને રેનોની સૌથી વૈભવી કાર રેનો 25 - આ તમામ કાર ’80ના પ્રારંભિક ગાળામાં રજૂ થઇ, જેના કારણે રેનોની પ્રતિષ્ઠા પ્રસ્થાપિત થઇ. જોકે, તેની સાથે સાથે કંપનીની નબળી ગુણવત્તાને કારણે તેની ઈમેજને ઘણો ફટકો પહાચ્યો. રેનો 14ને ઘણાં લોકો ’80ના દાયકામાં રેનોની મુસીબતોની પરાકાષ્ઠા માને છે. === પુનર્ગઠન (1981-’95) === [[ચિત્ર:Renault 25 with Canal.jpg|thumb|right|રેનો 25]] રેનોની કાર રોડ પર અને ટ્રેક પર એમ બંને રીતે સફળ જઇ રહી હોવા છતાં કંપની દર મહિને અબજો ફ્રાન્કની ખોટ ખાઇ રહી હતી અને 1984માં તેણે 12.5 અબજની ખોટ નાધાવી. સરકારે દરમિયાનગીરી કરતાં જયોર્જ બેસીને ચેરમેન તરીકેની જવાબદારી સાપી. તેમણે ખર્ચ પર નોંધપાત્ર કાપ મૂકયો. રેનોની ઘણી ગૌણ મિલકતો વેચી દીધી, મોટરસ્પોર્ટમાં કંપનીની સામેલગીરી લગભગ સંપૂર્ણપણે પાછી ખચી લીધી તથા ઘણાં કર્મચારીઓની છટણી કરી હતી. પગલાંઓના પરિણામરૂપે 1986 સુધીમાં ખોટ અડધી થઇ ગઇ, પરંતુ નવેમ્બર 1986માં સામ્યવાદી આતંકવાદી જૂથ ''એકશન ડિરેકટ'' દ્વારા તેમની હત્યા કરવામાં આવી. તેમના સ્થાને રેમન્ડ લેવિ કંપનીના નવા ચેરમેન બન્યા. લેવિએ પણ બેસીના પગલે ચાલવાનું જારી રાખ્યું, જેના પરિણામે 1987ના અંત સુધીમાં કંપની આર્થિક રીતે સ્થિર થઇ ગઇ હતી. પુનર્ગઠિત થયેલી રેનોએ ’90ના દાયકાના પ્રારંભમાં રેનો-5ની જગ્યાએ આવેલી કિલઓ, બીજી પેઢીની ઈસ્પેસ, નવતર પ્રકારની ટિ્વન્ગો, લગુના, સેફ્રેન અને રેનો 19 સહિતની ઘણી સફળ નવી કાર લોન્ચ કરી હતી. ’90ના દાયકાના મધ્યભાગમાં આર-19ની અનુગામી રેનો મેગન કારે મુસાફરોની સુરક્ષા માટેના યૂરોએનસીએપી ક્રેશ ટેસ્ટમાં ફોર સ્ટાર રેટિંગ મેળવ્યું, તે સમયે આટલું ઊંચું રેટિંગ મેળવનારી તે પ્રથમ કાર બની હતી.{{Citation needed|date=July 2010}} 1996માં રેનોએ મેગન સિનિક રજૂ કરી, જે સામાન્ય મેગન પ્રકારની પણ સંપૂર્ણપણે નવા પ્રકારની કોમ્પેકટ મોનોસ્પેસ કાર હતી. રોડ કારને મળવા માંડેલી સફળતાની સાથે-સાથે સ્પર્ધાઓમાં પણ સફળતા મળવા માંડી - રેનો દ્વારા સંચાલિત કાર 1992થી લઇને 1997 સુધી વિલિયમ્સ અને બેનેટન એ બંને ટીમ સાથે ફોર્મ્યુલા વન વર્લ્ડ કન્સ્ટ્રકટર્સ ચેમ્પિયનશીપ જીતતી રહી હતી. આ સમગ્ર ગાળા દરમિયાન યુરોપમાં રેનોની જાહેરાતોમાં રોબર્ટ પાલ્મેરના ગીત ‘જહોની એન્ડ મેરી’નો બહોળો ઉપયોગ થયો હતો. ટેલિવિઝનની શરૂઆતની જાહેરાતોમાં પાલ્મેરના મૂળ ગીતનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો, જયારે ’90ના દાયકા દરમિયાન વિવિધ શૈલીમાં ખાસ રેકોર્ડિંગ કરવામાં આવ્યા, જેમાં સૌથી લોકપ્રિય માર્ટિન ટેલરનું એકોસ્ટિક ઈન્ટરપ્રિટેશન હતું. તેને તેણે તેના આલ્બમ ‘સ્પિરિટ ઓફ જેન્ગો’માં રિલીઝ કર્યું હતું ટેલરે રેનો માટે ઘણાં વૈકલ્પિક વર્ઝન તૈયાર કર્યા હતા, જેમાંનું છેલ્લું 1998માં રેનો કિલઓ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. === ખાનગીકરણ (1996-99) === સરકારની માલિકીની હોવાનો રેનોનો દરજજો તેની વૃદ્ધિ માટે અવરોધરૂપ હતો તે સ્પષ્ટ થઇ ગયું હતું અને 1996માં રેનોનું ખાનગીકરણ કરવામાં આવ્યું. સ્વાયત્તતા મળવાને કારણે કંપનીને ફરી વખત [[બ્રાઝિલ]]માં નવી ફેકટરી અને [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિ]]ના તથા [[તુર્કસ્તાન|ટર્કી]]માં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રકચરના વિકાસ સહિત પૂર્વીય યુરોપ અને દક્ષિણ અમેરિકામાં સાહસ ખેડવાની તક મળી હતી. આ સાથે જ સફળ થયેલા ફોર્મ્યુલા વન કેમ્પેઈનનો પણ અંત આવ્યો હતો. 20મી સદીમાં રેનોએ આગવી, વિલક્ષણ ડિઝાઈનના ક્ષેત્રમાં પ્રતિષ્ઠા મેળવવા માંડી હતી. લગુના અને મેગનની નવી આવૃત્તિની મહત્ત્વાકાંક્ષી, એન્ગ્યુલર ડિઝાઈનને મોટાપાયે સફળતા મળી હતી. કંપનીના વધુ અપમાર્કેટ મોડલ્સ પ્રમાણમાં ઓછાં સફળ રહ્યા હતા. કંપનીના કૂપ / બહુહેતુક વાહન - એવેનટાઈમનું નબળું વેચાણ થયું અને ત્યાર બાદ વેલ સેટિસ જેવા વૈભવી મોડલનું પણ અપેક્ષા મુજબ વેચાણ થયું નહીં. જોકે, તેની ડિઝાઈનથી કંપનીની સૌથી સફળ કાર મેગન માટે પ્રેરણા મળી. ડિસ્ટિન્કિટવ સ્ટાઈલ ઉપરાંત રેનો તેની કારની સલામતી માટે પણ જાણીતી બની. હાલમાં તેના દ્વારા તૈયાર થતી તમામ કાર સૌથી વધુ સંખ્યામાં યુરોએનસીએપી ક્રેશ ટેસ્ટમાં મહત્તમ ફાઈવ સ્ટાર રેટિંગ મેળવે છે. ફાઈવ સ્ટારનું રેટિંગ મેળવનારી લગુના રેનોની પ્રથમ કાર હતી, ત્યાર બાદ 2004માં મોડસ તેની કેટેગરીમાં આ કેટેગરી મેળવનારી કાર બની હતી. ફ્રાન્સની સરકાર કંપનીનો 15.7 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. લૂઈ શ્વિટ્ઝર 1992થી રેનોના ચેરમેન છે, તેમજ તેઓ 1992થી 2005 સુધી કંપનીના સીઈઓ (CEO) હતા. 2005માં કાર્લોસ ગોસ્ન (જે નિસાનના પણ સીઈઓ હતા) રેનોના સીઈઓ બન્યા, જયારે લૂઈ શ્વિટ્ઝર ચેરમેનપદે યથાવત્ રહ્યા હતા. રેનો સેમસંગ મોટર્સ (રેનો સેમસંગ મોટર્સ) અને ડેસિયાની માલિકી ધરાવે છે તેમજ વોલ્વો ગ્રૂપમાં લઘુત્તમ (પરંતુ અંકુશિત) હિસ્સો (20 ટકા) ધરાવે છે. (વોલ્વો પેસેન્જર કાર હવે ઝિજિઆન્ગ ગીલી હોલ્ડગ ગ્રૂપની પેટાકંપની છે). રેનોએ રોમાનિયન કંપની ડેસિયાનો 99 ટકા હિસ્સો ખરીદી લીધો અને આ રીતે 30 વર્ષ પછી પુનરાગમન કર્યું, જે દરમિયાન રોમાનિયનોએ 20 લાખથી વધુ કારનું નિર્માણ કર્યું, જેમાં મુખ્યત્ત્વે રેનો8, 12 અને 20 સમાવિષ્ટ હતી. આ ઉપરાંત રેનો નિસાનનો 44.5 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જયારે નિસાન રેનોનો 15 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. રેનો-નિસાન એલાયન્સનો તે આધાર છે. આ જોડાણનું હાલ 10મું વર્ષ ચાલી રહ્યું છે. === રેનો નિસાન જોડાણ (1999- ) === {{Split section|Renault-Nissan|date=August 2008}} [[ચિત્ર:Ma mégane 006.JPG|thumb|right|રેનો મેગેન II]] રેનો-નિસાન એલાયન્સ પર 27મી માર્ચ, 1999ના રોજ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. જાપાનિઝ અને ફ્રેન્ચ કંપનીને આવરી લેતું આ પ્રકારનું પ્રથમ જોડાણ છે. વિશિષ્ટ કોર્પોરેટ કલ્ચર અને બ્રાન્ડની ઓળખ ધરાવતી બંને કંપનીઓ પરસ્પર શેરહોલ્ડિંગ દ્વારા એકમેક સાથે જોડાઇ છે. રેનો જાપાનિઝ ઓટોઉત્પાદક નિસાનનો 44.4 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જયારે નિસાન રેનોમાં 15 ટકા (નોન-વોટિંગ) હિસ્સો ધરાવે છે. 2004માં રેનોની ચોખ્ખી આવક 43 ટકા વૃદ્ધિ સાથે 3.5 અબજ યૂરો અને ઓપરેટિંગ માર્જિન 5.9 ટકા નોંધાયું હતું, જેમાંથી નિસાનનું પ્રદાન 1,76.7 કરોડ યુરો હતું. ગ્રૂપ (રેનો, ડેસિયા, રેનો સેમસંગ મોટર્સ)ના વૈશ્વિક વેચાણમાં 4.2 ટકાની વૃદ્ધિ સાથે વિક્રમજનક 24,89,401 વાહનોનું વેચાણ થયું હતું. આ સાથે જ કંપનીનો વૈશ્વિક બજારહિસ્સો 4.1 ટકા નોંધાયો હતો. 18 લાખ પેસેન્જર કાર અને લાઈટ કર્મિશયલ વ્હીકલના વેચાણ તથા 10.8 ટકાના બજારહિસ્સા સાથે રેનોએ યુરોપની અગ્રણી બ્રાન્ડ તરીકેનું તેનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે. 2005માં 35,97,748 (નિસાન) અને 25,31,500 (રેનો ગ્રૂપ) વાહનોના વેચાણ સાથે રેનો-નિસાન એલાયન્સે 9.8 ટકા વૈશ્વિક બજાર કબજે કર્યું (5.74 ટકા નિસાનના અને 4.04 ટકા રેનો ગ્રૂપના), તે સાથે જીએમ, ટોયોટા અને ફોર્ડ પછીનું ચોથા ક્રમનું જોડાણ બન્યું. 2008ના વર્ષમાં તેનું કુલ વૈશ્વિક વેચાણ 60,90,304 હતું. આ ઘટાડો 5 ટકાના વૈશ્વિક ઔદ્યોગિક બજારના ઘટાડા સામે 1.1 ટકા હતો. આમ વૈશ્વિક વેચાણમાં તેનો બજાર હિસ્સો વધીને 9.4 ટકા થયો હતો જે 2007માં 9.1 ટકા હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.daciagroup.com/eKontentDaciaXFiles/home_en/entreprise/lalliance_renault-nissan/the_renault-nissan_alliance/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927003734/http://www.daciagroup.com/eKontentDaciaXFiles/home_en/entreprise/lalliance_renault-nissan/the_renault-nissan_alliance/index.html |url-status=dead }}</ref> વેચાણમાં મળી રહેલી સફળતા ઉપરાંત ફોર્મ્યુલા વન ક્ષેત્રે પણ તેમણે બેનેટન ટીમની ખરીદી બાદ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે પુનરાગમન કર્યું. બેનેટન ટીમે વધુ અનુભવ ધરાવતી ફેરારી અને મેકલારેન ટીમને પાછળ પાડીને 2005 અને 2006ની બંને વર્લ્ડ ડ્રાઈવર્સ એન્ડ કન્સ્ટ્રકટર્સ ચેમ્પિયનશીપ જીતી લીધી. [[ચિત્ર:World locations of Renault factories.PNG|thumb|right|400px|રેનોની ફેક્ટરીઓના વૈશ્વિક સ્થાન]] 2006ના પેરિસ ઈન્ટરનેશનલ એગ્રિકલ્ચરલ શોમાં રેનો હાઈ-ફલેકસ કિલઓ 1.6વી દર્શાવી રહી છે. બ્રાઝિલના બજાર માટે તૈયાર કરાયેલા આ વાહનમાં રેનો દ્વારા ફલેકિસબલ-ફયૂઅલ એન્જિન ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં આવી છે, તેનું અત્યંત સક્ષમ એન્જિન કોઇ પણ પ્રમાણમાં (0થી માંડીને 100 ટકા સુધીમાં ગમે તે માત્રામાં) પેટ્રોલ અને ઈથેનોલ ધરાવતા ઈંધણ પર ચાલી શકે છે. 30 જૂન, 2006માં માધ્યમોના અહેવાલ વહેતા થયા હતા કે જનરલ મોટર્સે જીએમ અને રેનો-નિસાન વચ્ચે જોડાણ સ્થાપવાની શેરધારક કર્ક કેર્કોરિઅનની દરખાસ્ત પર વિચારણા કરવા માટે તાકીદની બોર્ડ મિટીંગ ગોઠવી હતી. તાકીદે ગોઠવાયેલી આ બેઠક પરથી જીએમ કેર્કોરિઅનની દરખાસ્તને ગંભીરતાથી લઇ રહી હોવાનો સંકેત મળતો હતો. જીએમ-રેનો-નિસાનના જોડાણથી અમેરિકન બજારમાં રેનો માટે પુનરાગમનનો માર્ગ મોકળો થઇ શકે છે તથા તે માટે જીએમ તેની કેટલીક ઓછી નફાકારક બ્રાન્ડ્સને દૂર કરી દઇને બંધ થવાને આરે આવી ઉભેલી રેનો ફ્રેન્ચાઈઝીને ડિલરશિપ ઓફર કરે તેવી પણ અટકળો થઇ રહી છે. જોકે, જીએમના સીઈઓ રિચર્ડ વેગનરને લાગ્યું કે આ જોડાણથી જીએમ કરતાં રેનોના હિસ્સાધારકોને ઓછો લાભ મળશે તથા તે માટે જીએમને અમુક વળતર મળવું જોઇએ. રેનોને આ વાત બહુ માફક આવી નહીં. તેથી, આખરે ચોથી ઓકટોબર, 2006ના રોજ જીએમ અને રેનો વચ્ચેની વાટાઘાટોનો અંત આવ્યો. === રેનો-નિસાન અને ડેઈમ્લર જોડાણ === 7મી એપ્રિલ, 2010ના રોજ રેનો-નિસાનના એકિઝકયુટિવ કાર્લોસ ગોસન અને ડેઈમ્લર એજીના એકિઝકયુટિવ ડો. ડાયેટર ઝેટ્સ્કે સંયુકત પત્રકાર પરિષદમાં ત્રણે કંપનીઓ વચ્ચેની ભાગીદારીની જાહેરાત કરી.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702303591204575169883829785858.html |title=Daimler, Nissan, Renault Set Small-Car Cooperation |date=7 April 2010 |publisher=Wall Street Journal |access-date=2010-04-07}}</ref> === વેઝ (VAZ)માં રોકાણ === 29મી ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ રેનોએ અગ્રણી રશિયન ઓટોઉત્પાદક વેઝમાં બ્લોકગ હિસ્સો ખરીદ્યો. ટેકનોલોજીને આધુનિક સ્વરૂપ આપવા માટે વેઝ છેક નેવુના દાયકાના ઉત્તરાર્ધથી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી માટે નજર દોડાવી રહી હતી. તેના માલિકોએ જનરલ મોટર્સ જેવા વિવિધ વિદેશી ઓટો ઉત્પાદકો સાથે જોડાણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ પૈકીના મોટાભાગના પ્રયાસો ખાસ સફળ નહોતા જતા. રેનો 2005થી વેઝ સાથે વાટાઘાટ કરી રહી હતી. શરૂઆતમાં લોગાન કારની સીકેડી (CKD) એસેમ્બ્લી તેની સુવિધાઓમાં તૈયાર કરવામાં આવે તેમ ઇચ્છતી હતી, જયારે વેઝ તેની લાડા બ્રાન્ડ જાળવી રાખવા માંગતી હતી, તથા તેને માત્ર નવું પ્લેટફોર્મ અને એન્જિન ખરીદવાં હતાં. અનેક વખત યોજાયેલી વાટાઘાટો દરમિયાન વેઝે ફિયાટ અને મેગ્ના સાથે જોડાણની માંગણી કરી. નિસાન સાથેના અગાઉના સોદાથી અલગ, રેનો શરતો હેઠળ ભાગીદારી કરવા સંમત થઇ. રેનો તથા વેઝનો અગ્રણી હિસ્સો ધરાવતી રોસોબોરોનએકસપોર્ટ સંયુકતપણે 50 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. મેનેજમેન્ટના નવા માળખામાં ફ્રેન્ચ વ્યકિતઓને ચાવીરૂપ હોદ્દાઓ મળી રહ્યા છે, જેમ કે, ચીફ ઓપરેશનલ ઓફિસર, ચીફ ફાઈનાન્શિયલ ઓફિસર અને ચીફ એન્જિનિયર વગેરે. બીજી તરફ રેનો લાડા બ્રાન્ડ માટે નવા પ્લેટફોર્મનો પૂરવઠો પૂરો પાડે છે અને પ્લાન્ટ મોડર્નાઈઝેશનમાં તેને થોડો ખ્યાલ આવે છે. === ઉદ્યોગ પ્રત્યે સંભવિત અનુકૂલન (2008) === 7 ઓકટોબર, 2008ના રોજ વોલસ્ટ્રીટ જર્નલે અહેવાલ છાપ્યા કે રેનોના એકિઝકયુટિવના જણાવ્યા પ્રમાણે કંપની ક્રાઈસ્લર સાથે ભાગીદારી કરવાનું અથવા તો તેને ખરીદી લેવામાં કંપનીને રસ હતો. ક્રાઈસ્લર એ ખાનગી ઈકિવટી કંપની સર્બેરૂસ કેપિટલ મેનેજમેન્ટની માલિકીની કંપની છે.<ref>{{cite web|last=Pearson |first=David |url=http://online.wsj.com/article/SB122305763163202875.html?mod=rss_Autos |title=Renault Itching for a Return to the U.S. - WSJ.com |publisher=Online.wsj.com |date=2008-10-07 |access-date=2009-04-12}}</ref> 11મી ઓકટોબર, 2008ના ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સના અહેવાલ પ્રમાણે જનરલ મોટર્સ, નિસાન અને રેનો છેલ્લા એક મહિનાથી સર્બેરૂસ સાથે ક્રાઈસ્લર એકવાયર કરવી કે નહીં તે અંગેની ચર્ચાઓ કરી રહ્યા છે.<ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2008/10/11/business/11auto.html?hp | work=The New York Times | title=G.M. and Chrysler Explore Merger | first1=Bill | last1=Vlasic | date=2008-10-11 | access-date=2010-04-10}}</ref> === કોર્પોરેટ સંચાલન === એપ્રિલ 2008 સુધી રેનોના બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સમાં નીચેના સભ્યોનો સમાવેશ થતો હતોઃ * લૂઈ સ્કિવટ્ઝર, * કાર્લોસ ગોસ્ન, * વેઝ ઓડવર્ડ, * પેટ્રિક બિયાઉ, * કેથરિન બ્રેકિગ્નેક, * એલિયન શેમ્પિનો. == સમયરેખા == {{Unreferenced section|date=June 2008}} * 1898 - લૂઇસ રેનોએ રેનોની સ્થાપના કરી * 1903 - માર્સલ રેનોનું કાર અકસ્માતમાં મોત * 1943 - ઈલે સેગુઈનના બિલનકોર્ટમાં આવેલી રેનો ફેક્ટરી પર સાથી દળોનો હુમલો. * 1944 - બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં નાઝી સાથે સહયોગના આરોપસર ધરપકડ થયા પછી લૂઇસ રેનોનું જેલમાં મૃત્યું. * 1944 - કંપની સ્થાપક સામે નાઝીને સહયોગ આપવાના આરોપને પગલે ફ્રાન્સની સરકાર દ્વારા રેનોનું રાષ્ટ્રીયકરણ * 1961 - સિટ્રોન 2સીવી અને ફોક્સવેગન બીટલ જેવી કાર સામે સ્પર્ધા ઊભી કરવા વ્યવહારુ રેનો 4નું વેચાણ ચાલુ થયું. * 1965 - 1965 રેનો દ્વારા વિશ્વની પ્રથમ ઉત્પાદિત હેચબેક- રેનો 16 લોન્ચ કરાઈ.{{Citation needed|date=June 2007}} * 1971 - રેનો launches the રેનો 15 and રેનો 17 two-door coupés, aimed directly at the Ford Capri and Opel Manta. * 1972 - 1972- રેનો તેની આર5 હેચબેક સાથે નવા ‘સુપરમિની’ બજારમાં પ્રવેશી, જે આ ક્ષેત્રની આવી પ્રથમ કારોમાં સ્થાન ધરાવે છે. બજારમાં રજૂઆત વખતે આર5 સામે સમાન શ્રેણીના માત્ર ત્રણ સ્પર્ધકો હતા, જેમાં ફિયાટ 127, ઓટોબિયાન્ચી એ112 અને પુજો 104નો સમાવેશ થાય છે. * 1976 - રેનો 5 આલ્પાઇનને બજારમાં રજૂ કરાઈ, તેનાથી આ બ્રાન્ડની હોટ હેચ માર્કેટમાં પ્રથમ પ્રવેશ કરનારી બની હતી. ફોક્સવેગન ગોલ્ફ જીટીઆઇનું ઉત્પાદન થયું તે જ વર્ષે સંભવત પ્રથમ હોટ હેચનું ઉત્પાદન ચાલુ થયું હતું. * 1977 - રેનોનો આર14 સાથે સ્મોલ ફેમિલી હેચબેક માર્કેટમાં પ્રવેશ, જે આ કદની યુરોપની પ્રથમ હેચબેક કારોમાં સ્થાન ધરાવે છે. * 1978 - રેનો દ્વારા પ્રથમ વૈશ્વિક કાર રેનો 18ની રજૂઆત. * 1979 - રેનોએ અમેરિકાના બજારમાં તેની હાજરી સ્થાપવાના હેતુ સાથે અમેરિકન મોટર્સનો હિસ્સો ખરીદ્યો. * 1980 - રેનો દ્વારા 5 ટર્બોની રજૂઆત, જે રેલી કાર તરીકે ડિઝાઇન કરાઈ હતી, પરંતુ તેમાં રોડગોઇંગ વર્ઝનનો સમાવેશ થતો હતો. તેમાં ફ્રન્ટ ડ્રાઇવ, ફ્રન્ટ એન્જિનની ડિઝાઇનને પડતી મૂકાઈ હતી અને તેની જગ્યાએ કારના મધ્યમાં એન્જિન (પાછળની સીટની જગ્યાએ) અને રીયલ વ્હિલ ડ્રાઇવ ડિઝાઇનનો ઉપયોગ કરાયો હતો. * 1980 - રેનો દ્વારા ફોર્ડ કેપ્રી, ફોક્સવેગન સ્કીરોક્કો અને ઓપેલ મન્તા જેવી કારને સીધી નિશાન બનાવીને બે ટુ-ડોર કૂપ ફ્યુગોની રજૂઆત કરાઈ. * 1981 - રેનો દ્વારા આધુનિક થ્રી-બોક્સ ડિઝાઇન સાથેની ફોર ડોર સલૂન આર 9ની રજૂઆત કરાઈ, તેનો હેતુ આ ક્ષેત્રમાં હેચબેકની લોકપ્રિયતામાં વધારો થઈ રહ્યો હતો, તેવા સમયે સલૂન માટે બજારના રસને જાળવી રાખવાનો હતો. તેને યુરોપિયન કાર ઓફ ધ યરનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. * 1982 -રેનો અમેરિકામાં કારનું ઉત્પાદન કરનારી ફોક્સવેગન પછી યુરોપની બીજી ઓટો કંપની બની. આર 9નું ઉત્તર અમેરિકન વર્ઝન ધ એલાયન્સનું અમેરિકન મોટર્સ દ્વારા વિસ્કોન્સિનમાં ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું અને પ્રથમ કાર 1983 મોડલ તરીકેની હતી. તેને ''મોટર ટ્રેન્ડ'' દ્વારા કાર ઓફ ધ યર તરીકે ઓળખાવવામાં આવી હતી. * 1983- રેનો દ્વારા આર 9ના હેચબેક વર્ઝન આર 11ની રજૂઆત કરાઈ, તેનાથી રેનો ફોક્સવેગન ગોલ્ફની પ્રથમ મજબૂત સ્પર્ધક બની હતી. અમેરિકામાં પાનખરમાં તેનું વેચાણ એન્કોર તરીકે શરુ થયું હતું. * 1984- રેનો મોટી 25 હેચબેક સાથે એક્ઝિક્યુટિવ કાર માર્કેટમાં પ્રવેશ હતી, તેનો હેતુ ફોર્ડ ગ્રેનાડા, રોવર એસડી1 અને ઓપેલ રેકોર્ડ/વોક્સહોલ કાર્લ્ટન જેવી કારની સીધી સ્પર્ધા કરવાનો હતો. * 1984- રેનો દ્રારા યુરોપના પ્રથમ મલ્ટી પર્પઝ વ્હિકલ ઇસ્પેસની રજૂઆત કરાઈ. અજોડ વ્યવહારુતા અને નવિનતાને કારણે આ કારની સમગ્ર યુરોપમાં પ્રસંશા થઈ હતી. * 1986- 9 એપ્રિલે ફ્રાન્સની સરકારે રેનોનું ખાનગીકરણ ન કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. * 1986-રેનો દ્વારા આર-18ની જગ્યાએ નવી આર21 સલૂન અને '''સવાન્ના''' સેવન સીટર એસ્ટેટની રજૂઆત કરાઈ. * 1987-રેનોએ ક્રાઇસલરને '''અમેરિકા મોટર્સ''' માંથી તેનો હિસ્સો વેચ્યો. * 1988- '''9''' અને '''11''' રેન્જના મોડલની જગ્યાએ 19નું સિંગલ મોડલ રજૂ કરાયુ, તેની ઉત્કૃષ્ટ સવારી અને હેન્ડલિંગ તેમજ ત્રેવડપૂર્ણ અભિગમ અને ડિઝલ એન્જિનના સુધારા માટે પ્રશંસા થઈ. * 1990- રેનોએ ક્લિયો સુપરમિની લોન્ચ કરી હતી, જેને એવી રીતે ડિઝાઇન કરી હતી કે તેને આખરે '''રેનો 5''' નું સ્થાન લીધું હતું. ક્લિયો એક એવી જનરેશનનું પ્રથમ મોડલ હતું, કે જે જનરેશનમાં પરંપરાગત નેમપ્લેટ સાથે નવી કાર દ્વારા સંખ્યાબંધ મોડલને રિપ્લેસ કરાયા હતા. તેને ગુણવત્તા, આરામદાયકતા અને મોકળાશના સંદર્ભમાં સુપરમિની માટે નવા માપદંડ નિર્ધારિત કર્યા હતા અને તેને યુરોપીયન કાર ઓફ ધ યર જાહેર કરવામાં આવી હતી. * 1991માં '''રેનો 19''' કેબ્રિયોલેટ તરીકે ઉપલબ્ધ બની અને નજીવા ફેરફાર સાથે તેમાં સ્ટાન્ડર્ડ રેન્જની એક્સટિયર સ્ટાઇલને રિફ્રેશ કરવામાં આવી હતી. * 1992 - લૂઇસ શ્વિટ્ઝર રેનો ગ્રૂપના પ્રેસિડન્ટ બન્યા. * 1992- રેનો તેની ટ્વિન્ગો મારફત સિટી કાર માર્કેટમાં પ્રવેશી હતી, ટ્વિન્ગો ‘ક્યુબ’ ડિઝાઇન સાથેની સ્મોલ હેચબેક હતી, જેમાં ઇન્ટેરિયર સ્પેસને મહત્તમ કરવામાં આવી હતી, જોકે તે માત્ર લેફ્ટ હેન્ડ ડ્રાઇવ સિસ્ટમ ધરાવતી હતી. તે આર25નું સ્થાન લેનાર અલ્ટ્રામોડર્ન લાર્જ હેચબેક સેફ્રેનની સાથે એક્ઝિક્યુટિવ માર્કેટમાં ફરી પ્રવેશી હતી. * 1993- રેનો દ્વારા લગુના હેચબેકની રજૂઆત કરાઈ, જેને રેનો 21નું સ્થાન લીધું હતું. હેચબેક અને એસ્ટેટ વર્ઝન ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા. * 1995- રેનોએ હેચબેક, સલૂન, એસ્ટેટ, કૂપ અને કેબ્રિયોલેટ્સની રેન્જ મેગેન સાથે '''રેનો 19''' નું સ્થાન લીધું હતું. * 1996- '''રેનો 5''' નું ઉત્પાદન આશરે પોણી સદી પછી બંધ થયું હતું. તેનું 1991માં '''ક્લિયો''' ના લોન્ચ પછીથી [[સ્લોવેનિયા]]માં ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું. * 1996- રેનો દ્રારા તેની મેગેન આધારિત સિનિક સાથે નવા ‘કોમ્પેક્ટ એમપીવી’ બજારમાં પ્રવેશી કરાયો. આ કારે ફોર્ડ કા અને ફોક્સવેગન પસાટ સાથેની સ્પર્ધામાં યુરોપિયન કાર ઓફ ધ યરનો એવોર્ડ જીતવામાં સફળતા મેળવી હતી. * 1996- '''રેનો એસ.એ''' નું સર્જન કરવા માટે કંપનીનું ખાનગીકરણ કરાયું હતું. * 1997- કંપની માટે 10 વર્ષ સુધી મહત્ત્વના પુરોગામી મોડલ કરતા વધુ અપમાર્કેટ ઇમેજ ધરાવતી ઓલ ન્યૂ ઇસ્પેસ ઉપલબ્ધ કરાઈ. * 1998- સંપૂર્ણપણે નવી બોડી સાથે સેકન્ડ જનરેશન '''ક્લિયો''' ની રજૂઆત કરાઈ હતી, તે યુરોપની તમામ સુપરમિની કાર કરતા ભાવમાં સ્પર્ધાત્મકતા ધરાવતી હતી, જોકે તેની સ્ટાઇલ તમામના સ્વાદને અનુકુળ ન હતી. * 1999- રેનોએ જાપાનના કાયદા હેઠળ કંપની પર અસરકારક અંકુશ મેળવવા માટે 3.5 અબજ ડોલરનું રોકાણ કરીને જાપાનની લગભગ નાદારીને આરે આવેલી કાર કંપની નિસાનનો 36.8 ટકા ઇક્વિટી હિસ્સો ખરીદ્યો હતો. આ માંદી કંપનીને ફરી બેઠી કરવા માટે રેનોના વાઇસ-પ્રેસિડન્ટ કાર્લોસ ઘોસ્નને કામગીરી સોંપવામાં આવી હતી. નિસાન આના બદલામાં રેનોમાં 15 ટકા માલિકી ધરાવે છે. * 1999- રેનોએ [[રોમાનિયા]]ની કાર કંપની ડેસિયાનો 99 ટકા ઇક્વિટી હિસ્સો 5 કરોડ ડોલરમાં ખરીદ્યો હતો, તેથી રેનોએ 30 વર્ષ બાદ પિટેસ્ટીમાં પુનરાગમન કર્યું હતું. રેનોએ 2000 અને 2007ની વચ્ચે 1.7 અબજ અમેરિકી ડોલર કરતા વધુ રોકાણ કર્યું હતું. * 2000- રેનોએ લગુના II-ને લોન્ચ કરી હતી, તે ‘કીલેસ’ એન્ટ્રી અને ઇગ્નિશનના ફિચર્સ સાથેની યુરોપની પ્રથમ ફેમિલી કાર હતી. * 2001- રેનોએ તેના ઇન્ડસ્ટ્રીયલ વ્હિકલ સબડિવિઝન (''રેનો વ્હિક્યુલ્સ ઇન્ડસ્ટ્રીલ્સ'' )નું વોલ્વોને વેચાણ કર્યું હતું અને વોલ્વોએ 2002માં તેનું નામ બદલીને રેનો ટ્રક્સ કર્યું હતું. ક્લિયોની સુપરમિની ક્ષેત્રમાં સ્પર્ધાત્મકમાં જાળી રાખવા માટે તેમાં મોટા ફેરફાર કરાયા હતા અને 1.5 ડાયરેક્ટ-ઇન્જેક્શન ડિઝલ એન્જિનને લોન્ચ કરાયું હતું. * 2002- બેનેટન ફોર્મ્યુલા વન ટીમ વિધિવત રીતે રેનો એફ-1 બની હતી અને રેનોએ નિસાનમાં તેના હિસ્સાને વધારીને 44. ટકા કર્યો હતો. * 2002- રેનોએ તેની સેકન્ડ જનરેશન મેગેન સાથે ફરી વખત યુરોપિયન કાર ઓફ ધ યર તરીકે સફળતા મેળવી હતી, આકર્ષક લૂક સાથેની આ કારે આ દાયકામાં પછીથી નિસાનની એલ્મેરાનું સ્થાન લેવા માટેનો પાયો નિર્ધારિત કર્યો હતો. * 2003- રેનો કૂપ-કેબ્રિયોલેટ, એસ્ટેટ ('''સ્પોર્ટસ ટૂરર''' ) અને સેડાન ('''સ્પોર્ટસસલૂન''' ) વેરિયન્ટ્સ સાથે મેગન હેચબેક રેન્જનું વિસ્તરણ કર્યું હતું. સેકન્ડ જનરેશન સિનિકની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી. * 2004- ઇલે સુગુઇનના બિલનકોર્ટ ખાતેની રેનો ફેક્ટરીને તોડી નાંખવામાં આવી હતી. સેવન-સીટર ગ્રાન્ડ સિનિક અને મોડસની રજૂઆત કરાઈ હતી. * 2005- કાર્લોસ ઘોસ્ન પ્રેસિડન્ટ બન્યા. * 2005- ક્લિયો- IIIને 2006માં યુરોપિયન કાર ઓફ ધ યર જાહેર કરવામાં આવી હતી અને તેને તેના વર્ગની અગ્રણી ગુણવત્તા માટે યુરોપભરમાંથી પ્રસંશા મળી હતી. અગાઉની જનરેશનની ક્લિયોને ટ્વિન્ગો IIનું વેચાણ ચાલુ થયું ત્યાં તેને સુધી બજારમાં ઉપલબ્ધ રાખવામાં આવી હતી. રેનો એફ-1એ કન્સ્ટ્રકટર્સ વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ તેમજ ડ્રાઇવર્સ ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી. * 2006- ફેબ્રુઆરીમાં કાર્લોસ ઘોસ્નએ નીચેના ત્રણ મુખ્ય હેતુઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરીને ‘રેનો કમિટમેન્ટ 2009’ યોજનાની જાહેરાત કરી હતીઃ ** 2006 કરતા 800 000 વધુ કારનું વેચાણ. ** ઓપરેટિંગ માર્જિનને વધારીને 6 ટકા કરવું. ** ગુણવત્તા અને સર્વિસ રેટના સંદર્ભમાં નવી લગુના રજૂ કરવી. આ વર્ષે રેનો અને નિસાને સંભવિત જોડાણનો અભ્યાસ કરવા માટે જનરલ મોટર્સ સાથે મંત્રણા શરુ કરી હતી. પરંતુ જીએમએ રેનો પાસેથી ‘એન્ટ્રી ટિકિટ’ તરીકે નાણા માગતા આ અભિગમને આખરે પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો. રેનો એફ-1એ સતત બીજા વર્ષે કન્સ્ટ્રકટર્સ વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ તેમજ ડ્રાઇવર્સ ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી. * 2007-લાર્જ ફેમિલી કાર ક્ષેત્રમાં રેનોની સ્થિતિને મજબૂત કરવાના હેતુ સાથે થર્ડ જનરેશન લગુનાની રજૂઆત કરાઈ હતી. * 2008 - લગુનાનું વેચાણ અપેક્ષા કરતા નીચું રહેવાના આંશિક કારણોસર નોકર-કાપ યોજના (2008)ની જાહેરાત.<ref>{{cite web |url=http://fr.quote.com/news/story.action?id=AEF8090900000002gg |title=Quote.com France News & Commentary - News Story |publisher=Fr.quote.com |date=2007-05-30 |access-date=2009-04-12 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510110215/http://fr.quote.com/news/story.action?id=AEF8090900000002gg |url-status=dead }}</ref> === બ્રિટનમાં રેનો === {{Refimprove|date=October 2008}} બ્રિટનમાં સાતત્યપૂર્ણ વેચાણમાં સફળતા હાંસલ કરનારા પ્રથમ લોકપ્રિય રેનો મોટર વ્હિકલ્સ આર5 મિની-કાર અને આર18 હતા, જે બંનેએ 1970ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 1980ના દાયકાની શરુઆત દરમિયાન છ આંકડામાં વેચાણ નોંધાવ્યું હતું, જોકે આ બંને વાહનો ફોર્ડ, વોક્સહોલ અને ઓસ્ટિન રોવર જેવી સ્થાપિત કાર કંપનીઓ જેવું વેચાણ વોલ્યુમ હાંસલ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. 1991ની શરુઆતમાં ક્લિયો સુપરમિનીના આગમન સાથે બ્રિટનના ખરીદદારોમાં રેનોની લોકપ્રિયામાં પ્રચંડ વધારો થયો હતો. તેને 1990ના દાયકા દરમિયાન દર વર્ષે બ્રિટનની સૌથી વધુ લોકપ્રિય કારમાં નિયમિતપણે સ્થાન મેળવ્યું હતું, તેના પુરોગામી મોડલ (‘નિકોલ એન્ડ પાપા’ એડવર્ટાઇઝિંગ ઝુંબેશના આખરી તબક્કાની સાથે 1998માં લોન્ચ કરાયેલ)ને પણ આવું સ્થાન મળ્યું હતું,<ref>{{cite web|url=http://jyanet.com/cap/1999/0601fe0.htm |title=CAP Online &#124; Nicole and Papa: a 1990s retrospective (title page) |publisher=Jyanet.com |date= |access-date=2009-09-29}}</ref> જોકે તેમાં મૂળ મોડલ ન હતું. થાલિયા તરીકે ઓળખમાં આવતા સેડાન/સલૂન વર્ઝનને બ્રિટનના બજારમાં રજૂ કરાયા ન હતા. નવેમ્બર 2002માં અલગ સ્ટાઇલની મેગેનની રજૂઆતને પગલે 2000ના દાયકા દરમિયાન રેનોએ બ્રિટનમાં વધુને વધુ મજબૂતાઈ મેળવી હતી. કંપનીની ક્વર્કી સ્ટાઇલ બ્રિટનના ખરીદદારોને પસંદ પડશે નહીં તેવા સૂચનો 2005માં ખોટા સાબિત થયા હતા અને આ કાર બ્રિટનમાં ચોથા ક્રમે સૌથી વધુ વેચાતી કાર બની હતી. રેનો હાલમાં નિસાન તરીકે ઓળખાતી કારના ઉત્પાદનમાં પણ મદદ કરે છે. 2006માં તે બ્રિટનમાં ત્રીજા ક્રમની સૌથી વધુ લોકપ્રિય કાર બ્રાન્ડ બની હતી. માત્ર ફોર્ડ અને વોક્સહોલે વધુ કારોનું વેચાણ કર્યું હતું. 2007માં રેનો યુકેનો 20 લાખ ડોલરના કાનૂની દાવામાં એક સ્વતંત્ર ડિસ્ટ્રિબ્યુટર સામે પરાજય થયો હતો, જેમને એવી ડિસ્કાઉન્ટ સ્કીમ હેઠળ 217 કારનો ઓર્ડર્સ આપ્યો હતો, કે જે બ્રિટન એરલાઇન પાઇલોટ એસોસિએશન-3ના સભ્યો માટેની હતી, કારણે કે તેમણે ‘દરેક વાહન અંગે ચોક્કસ પ્રકારનો નફો કર્યો હતો.’ મોટા ઓર્ડર્સ માટે ‘આંખ આડા કાન કરવા માટે’ રેનોના બે કર્મચારીઓની આકરી ટિકા થઈ હતી.<ref>http://www.theregister.co.uk/2007/11/26/lying_2_computer_still_lying/</ref> 2008 સુધીમાં બ્રિટનમાં રેનોના વેચાણમાં ઘટાડાની શરુઆત થઈ હતી અને આ બ્રાન્ડ 89,570 કારના વેચાણ (2007ની સરખામણીમાં 29 ટકાનો ઘટાડો) સાથે સૌથી વધુ લોકપ્રિય બ્રાન્ડની યાદીમાં ગબડીને આઠમાં સ્થાને પહોંચી હતી અને 2002માં 194,685ના વેચાણ સામે આ વેચાણ ઘણું ઓછું હતું. રેનોએ 2009 દરમિયાન બ્રિટનમાં મોટાભાગની મુખ્ય બ્રાન્ડની સરખામણીમાં વધુ વેચાણ ગુમાવ્યું હતું અને આ વર્ષના અંતે વેચાણ 63,174 નંગ રહ્યું હતું અને બજારહિસ્સો ઘટીને 3.17 ટકા થયો હતો. ઓગસ્ટ 2010માં નીચું વેચાણ ધરાવતા કોલિઓસ એસયુવીને બ્રિટનમાંથી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી, કારણ કે 3,000 કરતા ઓછા નંગનું વેચાણ થતું હતું. == વાહનોની યાદી == {{Main|List of Renault vehicles}} અત્યાર સુધીના મોડલની યાદી :<ref>{{cite web |url=http://www.renault.co.uk/cars/range.aspx |title=Renault UK - Renault Cars |publisher=Renault.co.uk |date= |access-date=2009-09-29 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513151451/http://www.renault.co.uk/cars/range.aspx |url-status=dead }}</ref> * લોગન (2004) * સેન્ડેરો (2008) * ટ્વિન્ગો (2007) * મોડસ (2004) * ક્લિયો II (1998; HB, સલૂન સિમ્બોલ તરીકે) * ક્લિયો III (2005/2009; HB, ડોર્સ, ગ્રાન્ડ ટોરર, સલૂન સિમ્બોલ તરીકે II, જીટી, આરએસ) * મેગેન II (2002/2006, સીસી, સલૂન, આરએસ, આર26.આર, એચબી હજુ પણ કેટલાંક દેશોમાં ઉપલબ્ધ છે, કેટલીક જીટી મેક્સિકોમાં ઉપલબ્ધ છે.) * મેગેન III (2009; HB 3 અને 5 ડોર્સ, ગ્રાન્ડ ટૂરર) * સિનિક III (2009; ગ્રાન્ડ સિનિક તરીકે પણ ઉપલબ્ધ છે) * કોલિઓસ (2008) * ઇસ્પેસ IV (2002; ગ્રાન્ડ ઇસ્પેસ તરીકે પણ ઉપલબ્ધ છે.) * કાન્ગૂ II (2009) * ટ્રાફિક (2003) * લગુના III (2007/2009; HB, ગ્રાન્ડ ટૂરર) * સેફ્રેન II (2008) * લેટિટ્યુડ (2011) == ઇલેક્ટ્રીક વ્હીકલ્સ == === યોજનાઓ અને ભાગીદારીઓ === રેનો પર્યાવરણલક્ષી ઇલેક્ટ્રિક કારનું ઉત્પાદન કરવાની યોજના ધરાવે છે તેવી અફવા 2007માં શરુ થઈ હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.electronics-eetimes.com/en/israel-jordan-in-electric-car-talks-with-renault-toyota-say-reports.html?cmp_id=7&news_id=199700777 |title=Israel, Jordan in electric car talks with Renault, Toyota, say reports |last1= |first1= |last2= |first2= |date=2007-05-22 |publisher=[[EE Times]] |access-date=2010-04-15 |archive-date=2015-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151103000503/http://www.electronics-eetimes.com/en/israel-jordan-in-electric-car-talks-with-renault-toyota-say-reports.html?cmp_id=7&news_id=199700777 |url-status=dead }}</ref> 2008માં રેનો-નિસાને પ્રોજેક્ટ બેટર પ્લેસ સાથે ઇઝરાયેલમાં એક પહેલ માટે મોટાપાયે ઇલેક્ટ્રિક કારનું ઉત્પાદન કરવાની સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કારનો ખર્ચ સરખામણી થઈ શકે તેવા ગેસોસિન એન્જિનના વાહનો જેટલો જ અથવા ઓછો હશે અને તેમાં આજીવન વોરંટી હશે. રેનો ઇઝરાયેલમાં વર્ષે 10,000થી 20,000 કારનું વેચાણ કરવાનો હેતુ ધરાવે છે.<ref name="reuters develop Israel">{{cite web |http://www.reuters.com/article/idUSL2143406820080121 |title=Renault to develop electric cars for Israel project |author=Steven Scheer |date=2008-01-21 |publisher=Reuters |access-date=2010-04-15}}</ref> રેનો આ પ્રોજેક્ટ્સ માટે એક્સ્ચેન્જ થઈ શકે તેવી બેટરી પણ વિકસાવશે.<ref>{{cite press release |title=Renault-Nissan and Project Better Place prepare for first mass produced electric vehicles |url= |publisher=[[Better Place]] |date=2008-01-21 |access-date=2010-04-16}}</ref> રેનોએ ડેનમાર્કમાં તમામ ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનું ઉત્પાદન કરવા અને હજારો ચાર્જિંગ સ્ટેશનના નેટવર્ક માટે પ્રોજેક્ટ બેટર પ્લેસ સાથે સહકાર સાધ્યો છે, આ પ્રોજેક્ટ 2011 સુધીમાં કાર્યરત કરવાની યોજના છે.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/renault-bets-on-electric-827716.html |title=Renault Bets on Electric |author=Sean O'Grady |date=2008-05-14 |publisher=[[The Independent]] |access-date=2008-05-15 |archive-date=2008-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515014238/http://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/renault-bets-on-electric-827716.html |url-status=dead }}</ref> 2009માં રેનોએ 2011 દરમિયાન વેચાણ માટે ઇલેક્ટ્રિક કારને ઉપલબ્ધ કરવાની અને આ જ વર્ષે 20,000-40,000 કારનું વેચાણ કરવાની યોજના બનાવી હતી. રેનોના ઇલેક્ટ્રિક વ્હિકલ પ્રોગ્રામના ડિરેક્ટર થીયરી કોસ્કાસે જણાવ્યું હતું કે દરેક ચારમાંથી બે ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનું ઉત્પાદન ફ્રાન્સમાં કરવામાં આવશે. આ વાહનોમાં એનઈએસ ટોકિન કોર્પ સાથેના સહયોગમાં જોડાણના ભાગીદાર નિસાન મોટર કંપની લિમિટેડ દ્વારા વિકસિત કરાયેલી બેટરીઝનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.<ref name="reuters ev interview">{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/idUKB68425020090303 |title=INTERVIEW-UPDATE 1-Renault confirms electric car sales targets |last1=Massy-Beresford |first1=Helen |last2=Blamont |first2=Matthias |date=2009-03-03 |publisher=Reuters |access-date=2010-04-15 |archive-date=2013-06-30 |archive-url=https://archive.today/20130630055055/http://uk.reuters.com/article/idUKB68425020090303 |url-status=dead }}</ref> કોર્લોસ ઘોસ્ન જણાવે છે કે રેનો ઇઝરાયેલ માટે તૈયાર કરી રહી છે તે મેગેન સલૂનના ઇલેક્ટ્રિક વર્ઝનમાં આજીવન વોરંટી હશે અને પેમેન્ટમાં મોબાઇલ ફોન ઇન્ડસ્ટ્રી દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવેલા મોડલનું અનુસરણ કરવામાં આવશે. આ કારની ખરીદી બાદ માલિકો તેમના અંદાજિત માઇલેજના આધારે બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ અને ચાર્જિંગ પ્લાન માટે લવાજમ ભરશે. પ્રોજેક્ટ બેટર પ્લેસ દ્વારા સ્થાપવામાં આવનારા અને સંચાલિત કરનારા 500,000 પોઇન્ટ્માંથી કોઇ એક પોઇન્ટમાં રિચાર્જ કરી શકાશે.{{Citation needed|date=April 2010}} ઇઝરાયેલમાં બેટર પ્લેસ પ્રોજેક્ટ માટેની કાર રેનો ફ્યુઅન્સ ઝેડ.ઈ હશે, જે સ્વિચેબલ બેટરી સાથેની પ્રથમ ઝીરો ઉત્સર્જન સાથેનું વાહન હશે.<ref name="israel21c">{{cite web |url=http://www.israel21c.org/briefs/israels-better-place-and-renault-partner-in-first-mass-market-electric-vehicle |title=Israel's Better Place and Renault partner in first mass-market electric vehicle |date=2009-09-17 |publisher=Israel 21c Innovation News Service |access-date=2010-01-20}}</ref> રેનો-નિસાન જોડાણ અને ફ્રાન્સની સૌથી મોટી ઇલેક્ટ્રિક યુટિલિટી કંપની ઇલેક્ટ્રિસાઇટ ડી ફ્રાન્સ (ઈડીએફ) (EDF) ફ્રાન્સમાં ઉત્સર્જનમુક્ત પરિવહનને પ્રોત્સાહન આપવા એક સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ પગલાનો ઉદેશ તમામ ઇલેક્ટ્રિક વાહનો 2011થી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો હતો જેમાં બેટરી ચાર્જિંગ સ્ટેશનના દેશ વ્યાપી નેટવર્કનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફ્રાન્સ-જાપાનના આ કાર ઉત્પાદકોએ [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલ]], પોર્ટુગલ, ડેનમાર્ક, અમેરિકાના ટેનેસી<ref name="automotivedesign-europe.com">{{cite web |author=Christoph Hammerschmidt |url=http://www.automotivedesign-europe.com/showArticle.jhtml?articleID=211100106&cid=NL_ADLeu |title=&#124; Automotive DesignLine Europe |publisher=Automotivedesign-europe.com |date= |access-date=2009-04-12 |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116055843/http://www.automotivedesign-europe.com/showArticle.jhtml?articleID=211100106&cid=NL_ADLeu |url-status=dead }}</ref> રાજ્ય અને જાપાનમાં યોકોહામા શહેર સહિતના સંખ્યાબંધ વિસ્તારોમાં આવી જ સમજૂતી પર પણ હસ્તાક્ષર કરેલા છે. રેનો-નિસાન જોડાણ ઇલેક્ટ્રિક વાહનોના સમર્થન માટે ચાર્જિંગની માળખાગત સુવિધા વિકસાવવા અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વધુ બે ભાગીદારો – અમેરિકાના ઓરેગોન રાજ્ય અને પ્રિન્સિપાલિટી ઓફ મોનેકા-નો ઉમેરો કર્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.greencarcongress.com/2008/11/renault-nissa-1.html |title=Renault-Nissan Alliance Adds Oregon and Monaco to Growing Roster of EV Partners |publisher=Green Car Congress |date= |access-date=2009-04-12}}</ref> સર્જ યોકોઝ ઇલેક્ટ્રિક વ્હિકલ પ્રોજેક્ટના ડિરેક્ટર છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.renault.com/renault_com/en/main/30_DEVELOPPEMENT_DURABLE/40_Performances/20_Environnement/_Vehicule_electrique/index.aspx |title=રેનો ડોટ કોમ- ઇલેક્ટ્રિક વાહન |access-date=2010-09-06 |archive-date=2008-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081113165142/http://www.renault.com/renault_com/en/main/30_DEVELOPPEMENT_DURABLE/40_Performances/20_Environnement/_Vehicule_electrique/index.aspx |url-status=dead }}</ref> {{cquote|We have decided to introduce zero-emission vehicles as quickly as possible in order to ensure individual mobility against the background of high oil prices and better environmental protection|||Carlos Ghosn, CEO of Renault and Nissan <ref name="automotivedesign-europe.com"/>}} ઘોસ્નના જણાવ્યા અનુસાર રેનો-નિસાન જોડાણ ઇલેક્ટ્રિક કારના વિકાસ માટેનું એક પાયાનું પગલું છે અને બંને કંપનીઓ પોતાની રીતે ઇલેક્ટ્રિક કારનું ઉત્પાદન કરી શકે તેમ છે, પરંતુ બંનેને બેટરીના ઉત્પાદન, ઇલેક્ટ્રિક વ્હિકલ ચાર્જિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર અને બિઝનેસ વ્યૂહરચના જેવા બીજા મુદ્દા માટે એકબીજાની જરુર છે.<ref name="autoblog1">{{cite web |last=Loveday |first=Eric |url=http://green.autoblog.com/2010/06/25/ghosn-says-nissan-renault-partnership-makes-evs-doable-companie/ |title=Ghosn says Nissan-Renault partnership makes EVs doable, companies couldn't go it alone — Autoblog Green |publisher=Green.autoblog.com |date=2010-06-25 |access-date=2010-07-03 |archive-date=2010-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100701173430/http://green.autoblog.com/2010/06/25/ghosn-says-nissan-renault-partnership-makes-evs-doable-companie/ |url-status=dead }}</ref> {{cquote|I don't think either Renault or Nissan would have been able to launch an EV alone successfully. You can have an electric car alone. But what you cannot have is an EV business system, from batteries to recycling to cars to infrastructure to negotiation, by being alone.|||Carlos Ghosn, CEO of Renault and Nissan <ref name="autoblog1"/>}} તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે બંને કંપનીઓ આ ભાગીદારીમાં સામેલ થવા માટે ત્રીજી કંપનીની વિચારણા કરી છે, જે મોટાભાગે ડેમલર એજી હોઈ શકે છે, ડેમલર એજી બીજી ઇલેક્ટ્રીક કાર કંપનીઓઃ ઝાયટેક, બીવાયડી ઓટો અને ટેસ્લા મોટર્સ સાથે ભાગીદારી પણ ધરાવે છે.<ref name="autoblog1"/> ડેમલર એજી ભાગીદારી 2010માં પૂરી થઈ છે. === પીએચઇવી (PHEV) રિસર્ચ સેન્ટર === રેનો-નિસાન ગ્રૂપ પીએચઈવી (PHEV) રિસર્ચ સેન્ટરમાં પણ સામેલ છે. નિસાન ‘સમાંતર હાઇબ્રિડ’ સિસ્ટમ (ટોયોટા પ્રીયસમાં છે તેવી) અને શેવી વોલ્ટમાં છે તેવી પ્લગ-ઇન ‘સિરિઝ હાઇબ્રિડ’ સિસ્ટમ વિકસિત કરીને તેની આ બાજી માટે સુરક્ષા કવચ મેળવી રહી છે. જોકે તે સંપૂર્ણપણે ઇલેક્ટ્રિક અભિગમની તરફેણ કરે છે, પછી ભલે તેનું વેચાણ મુશ્કેલ હોય, એમ લેન જણાવે છે. ઘોસ્નનો સવાલ છે ત્યાં સુધી તેમને આ અંગે કોઈ આશંકા નથી. ‘આપણી પાસે ઝીરો-ઉત્સર્જન વાહનો હોવા જોઇએ,’ એમ તેઓ જણાવે છે. ‘બીજુ કોઇ આ વિશ્વને વિસ્ફોટથી બચાવી શકશે નહીં.’ <ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&orgId=101846&topicId=103840033&docId=l:788745319 |title=ભૂલ - લેક્સિનેક્સિસ® પબ્લિશર |access-date=2021-07-10 |archive-date=2012-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107070503/http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&orgId=101846&topicId=103840033&docId=l%3A788745319 |url-status=dead }}</ref> === રેનો ઓન્ડેલિયોસ === રેનો 1998 ઓન્ડેલિયોસ કન્સેપ્ટને ‘એન્વાર્યમેન્ટલી ફ્રેન્ડલી હાઇ-એન્ડ ક્રોસઓવર’ તરીકે ઓળખાવે છે. ઓન્ડેલિયોસને કારની આગળ અને પાછળ બે 20 કિલોવોટ ઇલેક્ટ્રિક મોટર્સ સાથેના રેનોના 2.0-લિટર ડીસીઆઇ (dCi) એન્જિનના વધુ શક્તિશાળી 205 એચપી વર્ઝનના મિશ્રણ સાથે હાઇબ્રિડ ઇલેક્ટ્રિક પારવપ્લાન્ટ મળ્યો છે.<ref>{{cite web|last=Stoy |first=Andrew |url=http://jalopnik.com/5047807/renault-ondelios-concept-sets-gullwing-doors-into-attack-mode-ahead-of-paris |title=Renault Ondelios Concept Sets Gullwing Doors Into Attack Mode Ahead Of Paris - Renault Ondelios Concept |publisher=[[Jalopnik]] |date=2008-09-10 |access-date=2009-04-12}}</ref><ref>{{cite web|last=Abuelsamid |first=Sam |url=http://www.autobloggreen.com/2008/09/10/paris-preview-renault-ondelios-diesel-hybrid-crossover-52-3-mp/ |title=Paris Preview: Renault Ondelios diesel hybrid crossover, 52.3 mpg |publisher=[[Autoblog Green]] |date=2008-09-10 |access-date=2009-04-12}}</ref> === રેનો ઝેડ.ઇ. મોડલ્સ === {{Main|Renault Z.E.}} રેનોએ ‘ઝેડ.ઈ.’ નામ હેઠળ વિવિધ ઓલ-ઇલેક્ટ્રિક કાર કન્સેપ્ટ દર્શાવ્યા છે, જેની શરુઆત 2008માં રેનો કાન્ગૂ બી બોપના આધારે રેનો ઝેડ.ઈ. કન્સેપ્ટ સાથે થઈ હતી, અને પછી 2009માં ચાર મોડલઃ ફાઇવ-સીટ સલૂન ફ્લુયન્સ ઝેડ.ઈ, કાન્ગૂ ઝેડ.ઈ. વાન, એલ્ટ્રા કોમ્પેક્ટ સિટી કાર ટ્વીઝી ઝેડ.ઇ અને સુપરમિની ઝો ઝેડ.ઇ સાથે આ કન્સેપ્ટને આગળ ધપાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="green.autoblog.com_Renault_ZE_Concept20090916">{{cite web |url=http://green.autoblog.com/2009/09/16/frankfurt-2009-renaults-all-electric-four-car-attack-includes/ |title=Frankfurt 2009: Renault's all-electric four-car attack includes Twizy, the quirkiest car of the IAA |author=Sebastian Blanco |date=2009-09-16 |publisher=[[Autoblog Green]] |access-date=2010-04-15 |archive-date=2009-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922195830/http://green.autoblog.com/2009/09/16/frankfurt-2009-renaults-all-electric-four-car-attack-includes |url-status=dead }}</ref> 2010માં રેનોએ 2011માં ઉત્પાદન કરવાનો હેતુ છે તેવા પ્રથમ વાહનોની વિગત જાહેર કરી હતી, જેમાં ફ્યુયન્સ ઝેડ.ઈ. અને કાન્ગુ એક્સપ્રેસ ઝેડ.ઈ. મોડલ્સનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="renault ze kangoo finalized">{{cite press release |title=RENAULT FLUENCE Z.E. AND KANGOO EXPRESS Z.E.: FINALIZED DESIGNS REVEALED AND PRE-RESERVATIONS OPEN |url=http://www.renault.com/SiteCollectionDocuments/Communiqu%C3%A9%20de%20presse/en-EN/Pieces%20jointes/22502_CP_reveal_F61e_et_L38e_DEF._GB_F980C371.pdf |publisher=Renault |date=2010-04-15 |access-date=2010-04-15 |archivedate=2011-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716161444/http://www.renault.com/SiteCollectionDocuments/Communiqu%C3%A9%20de%20presse/en-EN/Pieces%20jointes/22502_CP_reveal_F61e_et_L38e_DEF._GB_F980C371.pdf }}</ref> == પર્યાવરણ નોંધ == રેનોએ 2007માં પર્યાવરણીય વાહનોની નવી ઇકો શ્રેણીની રજૂઆત કરી હતી. તમામ મોડલ્સમાં ઓછામાં ઓછા 5 ટકા રિસાઇકલ્ડ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ થાય છે અને વાહનની આવરદા પૂરી થયા પછી બાકીના 95 ટકા પાર્ટસનો પણ ફરી ઉપયોગ થઈ શકે તેવા છે. વધુમાં ઇકો શ્રેણીના વાહનોમાં સીઓટુ ઉત્સર્જન પણ કિ.મી દીઠ 140 ગ્રામથી વધુ નથી અથવા બાયોફ્યુઅલથી ચાલી શકે છે.<ref>[http://www.easier.com/view/News/Motoring/Renault/article-114923.html "રેનોએ તેની 'રેનો ઇકો²' વાહનોની શ્રેણી લોન્ચ કરી"]. ''Easier.com'' . (11 મે 2006). દાખલ તારીખ 15 મે 2008.</ref> 2008 ફ્લીટ વર્લ્ડ ઓનર્સ ખાતે રેનોને પ્રતિષ્ઠિત પર્યાવરણ એવોર્ડ એનાયત થયો હતો. આ પ્રોગ્રામના નિર્ણાયકોમાં આ ઇન્ડસ્ટ્રીના નિષ્ણાતો હતા, જેમાં લીઝિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીના સભ્યો, ફ્લીટ મેનેજર્સ, રેસીડ્યુઅલ વેલ્યૂ ગાઇડ્સના પ્રતિનિધિઓ અને ફ્લીટ વર્લ્ડની એડિટોરિયલ ટીમનો સમાવેશ થતો હતો. આ નિર્ણાયકોના ચેરમેન જ્યોર્જ ઇમર્સને ટીપ્પણી કરી હતી કે ‘‘ફ્લીટ વર્લ્ડ ઓનર્સના ઇતિહાસમાં આ સૌથી વધુ તીવ્ર સ્પર્ધા થયેલી કેટેગરી છે, પર્યાવરણલક્ષી અભિગમને પ્રસિદ્ધિ મળે તે માટે કંપનીઓનો પ્રોત્સાહન અદભૂત છે. કેટલીક ખૂબ જ અસરકારક એન્ટ્રીઝ મળી છે, પરંતુ સમિતિ માને છે કે રેનોની નીચા ઉત્સર્જન ધરાવતી વાહનોની અસરકારક શ્રેણી સૌથી વઘુ વાસ્તવિક છે અને સૌથી વધુ પરિમાણમાં છે.<ref>[http://www.easier.com/view/Vans/Renault_News/article-178996.html "રેનોએ 2008 ફ્લીટ વર્લ્ડ ઓનર્સમાં પર્યાવરણ પારિતોષક મેળવ્યું"]. ''Easier.com'' . (14 મે 2008). દાખલ તારીખ 15 મે 2008.</ref> == મોટરસ્પોર્ટ == {{Unreferenced section|date=June 2008}} [[ચિત્ર:Alonso (Renault) qualifying at USGP 2005.jpg|thumb|2005માં ઇન્ડિયાનાપોલિસ ખાતે યોજાયેલી રેનો એફ1માં કાર ચલાવી રહેલો ફર્નાન્ડો અલોન્સો. આજ વર્ષમાં તેમની ટીમે પ્રથમ ફોર્મ્યુલા વન ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી.]] {{Main|Renault F1}} {{Main|Renault Sport}} મોટરસ્પોર્ટને લાંબા સમયથી ઓટોમોબાઇલ ઉત્પાદકો માટે અસરકારક માર્કેટિંગના માધ્યમ તરીકે પ્રસિદ્ધ મળી છે. 70ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 80ના દાયકાની શરુઆતમાં રેનોએ મોટરસ્પાર્ટમાં મોટાપાયે સામેલ થવાની શરુઆત કરી હતી અને રેનો સ્પોર્ટ નામના વિશેષ મોટરસ્પોર્ટ ડિવિઝનની સ્થાપના કરી હતી અને લી મેન્સ 24 અવર્સની વિજેતા (નવી ખરીદવામાં આવેલી આલ્પાઇન સાથે સહયોગમાં તૈયાર કરાયેલા રેનો આલ્પાઇન એ 442 સાથે) બની હતી અને સાથે સાથે રેલિંગ (રેનો 5 ટર્બો સાથે) અને ફોર્મ્યુલા વન બંનેમાં સફળતા પણ હાંસલ કરી હતી. 1977માં રેનો ફોર્મ્યુલા વનમાં પ્રવેશી ત્યારે શરુઆતમાં તેની હાંસી ઉઠાવવામાં આવી હતી અને ટીમની પ્રથમ ડિઝાઇનને ટર્બોચાર્જર (ગેરેટ દ્રારા નિર્મિત)માં સામેલ કરાઈ હતી અને તેની ઉત્સુકતા જન્મી હતી. જોકે માત્ર બે વર્ષ પછી ડિજોનના ઘરેલુ મેદાન પર આ ટીમ તેની પ્રથમ સ્પર્ધા જીતી હતી અને 80 દાયકાની શરુઆત સુધીમાં દરેક ફ્રન્ટ રનિંગ ફોર્મ્યુલા વન ટીમમાં ટર્બોચાર્જર્સનો ઉપયોગ થવા લાગ્યો હતો. [[ચિત્ર:Renault8.12.09.jpg‎|1907માં રેનોએ તેની ફ્રેન્ચ ગ્રાં પ્રી વિજેતા કારની પ્રતિકૃતિ બનાવી હતી અને ચાર જાણીતી છે.[[ચિત્ર:Renault8.12.09.jpg‎|2001માં બેનેટન એફવન ટીમ પર અંકુશ મેળવ્યો હતો અને ઝડપથી ખૂબ જ સ્પર્ધાત્મક બની હતી, કારણ કે ફર્નાન્ડો એલોન્સોએ 2003માં હંગેરિયન ગ્રાં પ્રીમાં રેનો માટે પ્રથમ રેસ જીતી હતી. 2004માં રેનો]]]]ની ટીમ કન્સ્ટ્રક્ટર્સ ચેમ્પિયનશિપમાં ત્રીજા સ્થાને આવી હતી અને 2005માં આ ટીમે કન્સ્ટ્રકટર્સ અને ડ્રાઇવર્સ એમ બંને ટાઇટલ (ફર્નાન્ડો એલોન્સો સાથે) જીત્યા હતા. 2006માં રેનોએ અગાઉના વર્ષની તેની સફળતાનું પુનરાવર્તન કર્યું હતું અને ફરી વખત કન્સ્ટ્રક્ટર્સ અને ડ્રાઇવર્સ એમ બંને ટાઇટલ (2007માં મેકલેર સાથે જોડાય તે પહેલા ફરી વખત ફર્નાન્ડો એલોન્સો સાથે) જીત્યા હતા. ખાસ કરીને સીઇઓ તરીકે કાર્લોસ ઘોસ્નની નિમણૂક પછી ફોર્મ્યુલા વન ટીમ માટેની રેનોની પ્રતિબદ્ધતા અંગે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. જોકે 2005માં ફ્રેન્ચ ગ્રાં પ્રી દરમિયાન ઘોસ્ન મોટરસ્પોર્ટમાં તેમની કંપનીની સામેલગીરી અંગેની તેમની નીતિને સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું હતું કેઃ : ‘‘ અમે ટેવ કે પરંપરાગને કારણે ફોર્મ્યુલા વનમાં સામેલ નથી. અમે અમારી પ્રતિભા દર્શાવવા અને અમે આ કામ યોગ્ય રીતે કરી શકીએ છીએ તે દર્શાવવા અહીં છીએ...ફોર્મ્યુલા વનમાં જો તમને સારુ પરિણામ ન મળે તો તે એક ખર્ચ છે. જો તમે તેમાં હોવ અને તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે જાણતા હોય તો ફોર્મ્યુલા વન એક રોકાણ છે. ’’ ટૂંકમાં કહીએ તો ટીમ સફળ રહે અને તેના પરિણામસ્વરુપની પબ્લિસિટીનો વ્યાપક વેપારી લાભ માટે ઉપયોગ થઈ શકે તેમ હોય ત્યાં સુધી તેઓ એફવનમાં રેનોનું રોકાણ ચાલુ રહેશે. આનાથી ઉલટુ જો ટીમ ભવિષ્યમાં નિષ્ફળ રહે તો ઘોસ્ન આ સ્પોર્ટમાંથી સંસાધનોને પાછા ખેંચી લેશે તેવી ધારણા રાખી શકાય. 2006માં કાર્લોસ ઘોસ્ન આખરે જાહેરાત કરી હતી કે ટીમ લાંબા ગાળા માટે (ઓછામાં ઓછા 2012 સુધી) આ ટીમ એફવનમાં રહેશે, તેનાથી આ અફવાનો પણ અંત આવ્યો છે. 1983-84થી રેનો અમેરિકામાં અનલિમિટેડ હાઇડ્રોપ્લેનને સ્પોન્સર કરી હતી. જેરી શોનિથની માલિકીની અને ઇ. મિલનેર ઇરવિન દ્વારા સંચાલિત મિસ રેનોમાં ટર્બોચાર્જ્ડ એલિસન વી-1710 પિસ્ટન એન્જિન હતું. મિસ રેનોએ હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસમાં 1983ની વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ સ્પર્ધા જીતી હતી. == લા’અટેલિયર રેનો પેરિસ == રેનોનો મુખ્ય શોરુમ પેરિસમાં ચેમ્પ્સ ઇલિસીસમાં આવેલો છે, જ્યાં પીજીયોટ, સિટ્રોન અને ટોયોટા જેવા બીજા કાર ઉત્પાદકો પણ શોરુમ ધરાવે છે. આ શોરુમને 1963થી 1999 સુધી ચાલુ રહેલા પબ રેનોની સાઇટ પર નવેમ્બર 2000માં ખોલવામાં આવ્યો હતો. લા’અટેલિયરમાં હાલમાં રેનો બુટિક તેમજ રેગ્યુલર એક્ઝિબિશન છે, જે રેનો અને ડેસિયા કાર પ્રદર્શન કરે છે, જ્યારે અપમાર્કેટ રેસ્ટારા બીજા માળ પર આવેલી છે. ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર કોઇ એક સમયે જુદા જુદા પાંચ એક્ઝિબિશનનું આયોજન કરી શકાય છે. માર્ચ 2009 સુધીમાં 2 કરોડ મુલાકાતીઓએ લા’અટેલિયરની મુલાકાત લીધી હતી. == મુખ્ય કાર્યાલય == રેનોની હેડ ઓફિસ બુલોગ-બિલાનકોર્ટમાં આવેલી છે.<ref name="Boulogne">"[http://www.renault.com/en/Groupe/developpement-durable/fiches-sites/Pages/boulogne.aspx બોલોગ્ન-બિલનકોર્ટ- આરએએસએએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923150325/http://www.renault.com/en/groupe/developpement-durable/fiches-sites/pages/boulogne.aspx |date=2009-09-23 }}." રેનો સુધારો, 22 સપ્ટેમ્બર 2009</ref> હેડ ઓફિસ જુની રેનો ફેકટરીઓની નજીક આવેલી છે. રેનોએ બુલોગ-બિલાનકોર્ટમાં ઐતિહાસિક હાજરી જાળવી રાખી રાખી છે,<ref>"[http://www.journaldunet.com/economie/reportage/les-sieges-sociaux-des-entreprises-du-cac-40/renault-n-a-pas-quitte-boulogne.shtml રેનો ના પાસ ક્વિટ બોલોગન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808201940/http://www.journaldunet.com/economie/reportage/les-sieges-sociaux-des-entreprises-du-cac-40/renault-n-a-pas-quitte-boulogne.shtml |date=2011-08-08 }}." ''લી જર્નલ દુ નેટ'' . સુધારો 8 જુલાઈ 2010.</ref> કારણ કે બુલોગ-બિલનકોર્ટ પ્લાન્ટમાં રેનોની કામગીરી 1898થી ચાલે છે.<ref name="Boulogne"/> == પ્રશસ્તિ == {{Unreferenced section|date=June 2008}} રેનોની વિવિધ કારે ''યુરોપિયન કાર ઓફ યર'' એવોર્ડસમાં સારો દેખાવ કર્યો છે. ક્લિયો એકમાત્ર એવી કાર છે કે જેને 1964માં આ એવોર્ડની શરુઆત થયા પછી બે વખત આ એવોર્ડ મેળવ્યો છે. * 1966: રેનો 16 * 1982: રેનો 9 * 1991: રેનો ક્લિયો * 1997: રેનો સિનિક * 2003: રેનો મેગેન II * 2006: રેનો ક્લિયો III રેનો 12 (1970), રેનો 5 (1973), રેનો 20 (1976), રેનો 25 (1985), રેનો સેફ્રેન (1993), અને રેનો લગુના (2002) તમામે સ્પર્ધામાં રનર-અપ હાંસલ કર્યા છે. રેનોના તાજેતરના મોટાભાગના મોડલ્સે તેમની સલામતી માટે જાણીતા છે અને હાલના 4 મોડલે ક્રેશ ટેસ્ટ એસેટમેન્ટ પ્રોગ્રામ યુરોપએનકેપ (EuroNCAP) પાસેથી મહત્તમ 5-સ્ટાર રેટિંગ હાંસલ કર્યું છે. રેનો ફ્રેન્ચ કારના વેચાણમાં હંમેશા અગ્રેસર રહી છે અને સિટ્રોન અને પુજો તરફથી સ્પધાર્ને લડત આપતી રહી છે. === વિદેશમાં પ્રશસ્તિ === ''વ્હિલ્સ'' મેગેઝિન [[1963થી દર વર્ષે '''કાર ઓફ ધ યર''']] ની જાહેરાત કરે છે, જોકે 1972, 1979 અને 1986માં કોઇ પણ કારને આ સન્માન માટે લાયક ગણવામાં આવી ન હતી. તેને ઓસ્ટ્રેલિયાનો સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત ઓટોમોટિવ એવોર્ડ માનવામાં આવે છે. વ્હિલ્સ મેગેઝિન ખુદ દાવો કરે છે કે તેનો કાર ઓફ યર એવોર્ડ વિશ્વમાં તેના પ્રકારનો સૌથી જુનો સાતત્યપૂર્ણ એવોર્ડ રહ્યો છે. 1963માં સૌ પ્રથમ ઓસ્ટ્રેલિયન વ્હિલ્સ કાર ઓફ યર એવોર્ડ આર8ને જીત્યો હતો (ખાસ કરીને તેની ફોર વ્હિકલ ડિસ્ક બ્રેક સિસ્ટમ માટે) અને રેનો 12ને આ પ્રતિષ્ઠિત એવોર્જ મળ્યો ત્યારે રેનોએ 1970માં ફરી સફળતા મેળવી હતી. == ટાઇપફેસ == રેનોના લોગો અને તેના ડોક્યુમેન્ટેશન (ટેકનિકલ અને કોમર્શિયલ બંને)માં બ્રિટનની કંપની વોલ્ફ ઓલિન્સ દ્વારા વિકસિત કરાયેલા ''રેનો એમએન'' નામના વિશેષ ડિઝાઇનના ટાઇપફેસનો વર્ષોથી ઉપયોગ કરે છે. આ ટાઇપફેસને પ્રતિષ્ઠિના કારણોસર નહીં, પરંતુ ખાસ કરીને એવા સમયે ખર્ચમાં ઘટાડો કરવા માટે ડિઝાઇન કરાયા હતા, કે જ્યારે ટાઇપફેસનો ખર્ચ હાલના સમય કરતા ઘણો વધુ હતો. 2004માં ફ્રાન્સના ટાઇપફેસ ડિઝાઇનર જીન-ફ્રાન્સકોઇઝ પોર્શને નવા ટાઇપફેસ ડિઝાઇન કરવાની કામગીરી સોંપવામાં આવી હતી. આ ટાઇપફેસને તે વર્ષના ઓક્ટોબરમાં પ્રદર્શિત કરાયા હતા અને તે ''રેનો આઇડેન્ટીટી'' તરીકે ઓળખાય છે. == પરચૂરણ == {{Trivia|date=January 2009}} * બિલાનકોર્ટમાં રેનોની ફેક્ટરી ''કોડ લ્યોકો'' પર જોવા મળેલી ફેકટરીની દાર્શનિક પ્રેરણા છે અને તે આ સિરિઝના કેટલાંક વાહનો દર્શાવે છે. * રેનોએ ડિઝનીલેન્ડ પેરિસ ખાતે ટાઇમ-ટ્રાવેલ ફિલ્મ લી વિઝનરિયમને સ્પોન્સર કરી હતી અને તેમાં મોટાપાયે ચમકી હતી. == ઉચ્ચાર == {{Unreferenced section|date=October 2009}} ''રેનો'' નો મૂળ ફ્રેન્ચ ઉચ્ચાર {{IPA-fr|ʁəˈno|}} છે. બ્રિટનમાં સામાન્ય ઉચ્ચારણ {{IPA-en|ˈrɛnoʊ|}} છે. 1950 અને 1960ના દાયકામાં રેનોની કારને બ્રિટનમાં નિકાસમાં કરવામાં આવી ત્યારે અમેરિકન ઢબનો ઉચ્ચાર {{IPA-en|rɨˈnɔːlt|}} સામાન્ય ઉપયોગમાં ચાલુ રહ્યો હતો, જોકે મૂળ ફ્રાન્સ પ્રભાવનો{{IPA-en|rɨˈnoʊ|}} તાજેતરના વર્ષોમાં વધારો થયો છે. 1980ના દાયકામાં રેનો બ્રિટનમાં ટેલિવિઝન એડવર્ટાઇઝમેન્ટ ઝુંબેશન ચાલુ કરી હતી. આ એડવર્ટાઇઝમેન્ટમાં ‘ધ વન ટુ વોચ’ શબ્દોનો ઉલ્લેખ હતો અને તે પછી આ નામનો ઉદઘોષક સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર કરવામાં આવતો હતો. == આ પણ જુઓ == * રેનાના વાહનોની યાદી * એબી વોલ્વો * એલ્પાઇન (કાર) * એવટોવાઝ * બજાજ ઓટો * ડેસિઆ * રેનો ટ્રક * ઓટોમોબાઇલ ડેસિયા * એનઇસી * રેનો સેમસંગ મોટર્સ * રેનો F1 * રેનો સ્પોર્ટ * રેનો સ્પાઇડર {{-}} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} * {{cite web |url = http://weblog.infoworld.com/techwatch/archives/015715.html |title = Renault in Linux deal with Microsoft, Novell |author = Paul Krill |publisher = InfoWorld |date = 2008-01-30 |access-date = 2008-02-01 |archive-date = 2008-02-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080201143451/http://weblog.infoworld.com/techwatch/archives/015715.html |url-status = dead }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons|Renault}} * {{official|http://www.renault.com/}} * [http://www.renaultsamsungm.com/ રેનો સેમસંગ મોટર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526150706/http://www.renaultsamsungm.com/ |date=2008-05-26 }} * [http://www.renault-sport.com/ રેનો સ્પોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040920234725/http://www.renault-sport.com/ |date=2004-09-20 }} {{Renault}} {{Early Renault vehicles}} {{Modern Renault vehicles}} {{CAC 40 companies}} [[શ્રેણી:રેનો]] [[શ્રેણી:બસ ઉત્પાદકો]] [[શ્રેણી:કાર ઉત્પાદકો]] [[શ્રેણી:ફ્રાન્સની કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:ફ્રાન્સના મોટર વાહન ઉત્પાદકો]] [[શ્રેણી:ટ્રક ઉત્પાદકો]] [[શ્રેણી:મોટર વાહન કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:1906 સંસ્થાનો]] [[શ્રેણી:૧૮૬૯માં સ્થપાયેલ કંપનીઓ]] 779q8btf6h56z4cucjkngqr26b8uzyx 0 66121 905347 894914 2026-09-16T14:33:12Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905347 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |image = Lkadvani.jpg |office1 = [[નાયબ વડાપ્રધાન]] |primeminister1 = [[અટલ બિહારી વાજપેયી]] |term_start1 = ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ |term_end1 = ૨૨ મે ૨૦૦૪ |predecessor1 = ચૌધરી દેવીલાલ |office2 = [[ગૃહમંત્રી]] |primeminister2 = અટલ બિહારી વાજપેયી |term_start2 = ૧૯ માર્ચ ૧૯૯૮ |term_end2 = ૨૨ મે ૧૯૯૮ |predecessor2 = ઈંન્દ્રજીત ગુપ્તા |successor2 = શિવરાજ પાટિલ |office3 = વિરોધ પક્ષના નેતા ([[લોક સભા]]) |term_start3 = મે ૨૦૦૪ |term_end3 = ડિસેમ્બર ૨૦૦૯ |predecessor3 = [[સોનિયા ગાંધી]] |successor3 = [[સુષ્મા સ્વરાજ]] |term_start4 = ૧૯૮૯ |term_end4 = ૧૯૯૩ |office5 = વ્યક્તિગત અને જાહેર ફરિયાદ તથા પેંશન મંત્રાલય |primeminister5 = અટલ બિહારી વાજપેયી |term_start5 = ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૦૩ |term_end5 = ૨૧ મે ૨૦૦૪ |predecessor5 = |successor5 = |office6 = કોલસા અને ખાણ મંત્રાલય |primeminister6 = અટલ બિહારી વાજપેયી |term_start6 = ૨ જુલાઈ ૨૦૦૨ |term_end6 = ૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨ |office7 = વિરોધ પક્ષના નેતા ([[રાજ્ય સભા]]) |term_start7 = જાન્યુઆરી ૧૯૮૦ |term_end7 = એપ્રિલ ૧૯૮૦ |office8 = સંસદસભ્ય<br />for [[ગાંધીનગર]] |term_start8 = ૧૯૯૮ |term_end8 = |predecessor8 = વિજય પટેલ |successor8 = |birth_name = લાલકૃષ્ણ અડવાણી <br>Lal Krishna Advani <br>لال ڪرشن آڏواڻي <br>लाल कृष्ण आडवाणी |birth_date = [[નવેમ્બર ૮|૮ નવેમ્બર]], ૧૯૨૭ |birth_place = [[કરાચી]], બ્રિટીશ ભારત<br/>(હાલ કરાંચી, [[પાકિસ્તાન]]) |death_date = |death_place = |party = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] <small>(૧૯૮૦થી આજ પર્યંત)</small> |otherparty = ભારતીય જનસંઘ {{small|(૧૯૭૭ પહેલાં)}}<br>જનતા પાર્ટી <small>(૧૯૭૭–૧૯૮૦)</small> |spouse = કમલા અડવાણી |children = પ્રતિભા (પુત્રી)<br>જયંત (પુત્ર) | mother = જ્ઞાની દેવી અડવાણી | father = કિશનચંદ અડવાણી |alma_mater = મુંબઈ યુનિવર્સિટી |profession = વકીલ<br>આંદોલનકારી |awards = [[પદ્મવિભૂષણ]], [[ભારત રત્ન]] |religion = [[હિંદુ]] |website = [http://www.lkadvani.in/ Official website] |signature = }} '''લાલકૃષ્ણ અડવાણી''' (જન્મ: [[નવેમ્બર ૮|૮ નવેમ્બર]] ૧૯૨૭) ભારતીય રાજનીતીના પીઢ નેતાઓમાંથી એક છે. તેઓ ભારતીય જનતા પાર્ટીના સભ્ય અને [[લોક સભા]]માં [[ગુજરાત]]ની [[ગાંધીનગર લોક સભા મતવિસ્તાર|ગાંધીનગર]] લોકસભા બેઠકના સાંસદ રહ્યા હતા. તેમણે [[ભારત સરકાર]]માં અનેક મહત્વપુર્ણ હોદ્દાઓ પર પોતાની ફરજ બજાવી છે. તેઓ ૨૦૦૨થી ૨૦૦૪ સુધી ભારતના [[નાયબ વડાપ્રધાન]] તરીકે પણ સેવા આપી છે. તેઓ ભારતના રક્ષા મંત્રી અને ગૃહ મંત્રી જેવા હોદ્દાઓ પર પોતાની ફરજ નિભાવી ચુક્યા છે. ભાજપની રચના પૂર્વે જનસંઘના સભ્ય તરીકે તેઓ એક ટર્મ અને ત્યાર બાદ જનતા પાર્ટી તરફથી બીજી એક ટર્મ સુધી રાજ્યસભાના સભ્ય રહી ચૂક્યા છે. જનતા પાર્ટીની મોરારજી દેસાઈની સરકારમાં તેમણે માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રીનો હોદ્દો સંભાળ્યો હતો. ==જીવન== લાલકૃષ્ણ અડવાણીનો જન્મ ૮ નવેમ્બર ૧૯૨૭ના રોજ [[સિંધ|સિંધ પ્રાંત]]માં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ કિશનચંદ અડવાણી અને માતાનું નામ જ્ઞાની દેવી અડવાણી છે. [[કરાચી]]ની સેન્ટ પેટ્રિક સ્કૂલમાં તેમણે પ્રાથમિક અભ્યાસ કર્યો. ૧૯૪૨માં તેઓ ભારત છોડો આંદોલન દરમિયાન ગીડુમલ નેશનલ કોલેજમાં જોડાયા. તેમની કારકિર્દીની શરુઆત તેમણે ૧૯૪૪માં કરાચીની મોડલ હાઈસ્કૂલમાં શિક્ષક તરીકે કરી. ૧૯૪૭માં [[ભારતના ભાગલા|દેશના ભાગલા]] બાદ તેમના પરિવારે પોતાનું ઘર છોડી ને ભારત આવવું પડ્યું હતું. તેઓ મુંબઈની સરકારી લૉ કોલેજમાંથી કાયદામાં સ્નાતક થયા. આ સમયગાળા દરમિયાન તેઓ [[રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ|સંઘ]] સાથે પણ જોડાયેલા રહ્યા. લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ૨૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૫ના રોજ કમલા અડવાણી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેમના બે સંતાનો છે, જેમના નામ પ્રતિભા અને જયંત છે.<ref name="ચિત્રલેખા">{{cite news |url=https://chitralekha.com/news/school-teacher-to-deputy-pm-received-padma-vibhushan-in-2015-now-bharat-ratna-read-advanis-political-journey/ |title=2015માં પદ્મ વિભૂષણ, હવે ભારત રત્ન…વાંચો અડવાણીની રાજકીય સફર |newspaper=[[ચિત્રલેખા]] |date=૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ |access-date=૩ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫}}</ref> ૨૦૧૫માં તેમને ભારતના બીજા ક્રમના સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા અને વર્ષ ૨૦૨૪માં તેમને ભારતનો સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર [[ભારત રત્ન]] એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="ચિત્રલેખા" /><ref>{{cite news |url=https://www.gujarat-samachar.com/content/view/full/266149 |title=લાલકૃષ્ણ અડવાણી હવે ભારતરત્ન.... |newspaper=[[ગુજરાત સમાચાર]] |date=૬ એપ્રિલ ૨૦૨૪ |access-date=૩ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ |archive-date=2025-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203110406/https://www.gujarat-samachar.com/content/view/full/266149 |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ભારતીય જનતા પાર્ટી}} {{ભારત રત્ન}} [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૯મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:૧૦મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:૧૨મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:૧૩મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:૧૪મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:૧૫મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:૧૬મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]] [[શ્રેણી:૧૯૨૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ભારતીય હિન્દુઓ]] [[શ્રેણી:રાજનેતા]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]] hye4ebfwrubhjp7g6re16xlwy8b8hv6 0 67548 905351 859599 2026-09-16T16:24:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905351 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = શિલોંગ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = મેઘાલયની રાજધાની | image_skyline = Shillong.jpg | image_alt = | image_caption = શિલોંગનું દ્રશ્ય | nickname = પૂર્વનું સ્કોટ્લેન્ડ | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Meghalaya | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25.5667|N|91.8833|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] | subdivision_name1 = [[મેઘાલય]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[પૂર્વ ખાસી હિલ્સ જિલ્લો]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 64.36 | elevation_footnotes = | elevation_m = 1525 | population_total = 143007 | population_metro = 354325<ref>{{cite web|title=Shillong City Overwiew|url=http://www.census2011.co.in/census/city/187-shillong.html|access-date= 11 May 2014}}</ref> | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = 234 | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ભાષાઓ | demographics1_title1 = અધિકૃત | demographics1_info1 = ખાસી | demographics2_title2 = ગૌણ | demographics2_info2 = અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પિનકોડ | postal_code = ૭૯૩ ૦૦૧&nbsp;– ૭૯૩ ૧૦૦ | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | area_code = ૦૩૬૪ | registration_plate = ML-05 | website = {{URL|http://eastkhasihills.gov.in}} | footnotes = }} '''શિલોંગ''' ({{IPAc-en|lang|pron|ʃ|ɪ|ˈ|l|ɔː|ŋ}};<ref>{{Cite web |url = http://dictionary.reference.com/browse/Shillong|title = Define Shillong|publisher = Dictionary.com|access-date = 31 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web |url = http://www.thefreedictionary.com/Shillong|title = Definition of Shillong|publisher = The Free Dictionary|access-date = 31 October 2013}}</ref>) [[ભારત]]ના સૌથી નાના રાજ્યો પૈકીના એક અને જેનું હુલામણું નામ "વાદળોનું નિવાસ" છે તેવા [[મેઘાલય]] રાજ્યનું પાટનગર અને ગિરિ મથક છે. તે [[પૂર્વ ખાસી હિલ્સ જિલ્લો|પૂર્વ ખાસી જિલ્લા]]નું વડુમથક છે અને સમુદ્રની સપાટીથી સરેરાશ ૪,૯૦૮ ફુટ (૧,૪૯૬ મિ.)ની ઊંચાઈએ આવેલું છે, શહેરનું 'શિલોંગ પીક' સૌથી ઊંચું સ્થળ છે જે ૪૯૦૮ ફુટ (૧,૯૬૬ મિ.) ઊંચું છે. શિલોંગ વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતનું ૩૩૦મું મોટું શહેર છે, વર્ષ ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જેની કુલ વસ્તી ૧,૪૩,૦૦૭ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.census2011.co.in/city.php|title=List of Most populated cities of India|website=www.census2011.co.in|access-date= 2019-04-16}}</ref> એવું કહેવામાં આવે છે કે શહેરની ફરતે આવેલી ઊંચી-નીચી ટેકરીઓ યુરોપથી અહીં આવેલાઓને સ્કોટ્લેન્ડની યાદ અપાવતી હતી અને તેથી તેઓ શિલોંગને "પૂર્વનું સ્કોટ્લેન્ડ" કહીને પણ ઓળખતા. મેઘાલય રાજ્યની વસ્તી ગીચતા ૨૧મી સદીના પ્રથમ દાયકામાં ૩૪૨ વ્યક્તિ પ્રતિ. માઇલની હતી. બ્રિટિશોએ ઇ.સ. ૧૮૬૪માં તેને ખાસી અને [[જયંતિયા હિલ્સ જિલ્લો|જયંતિયા હિલ્સ]]નું મુખ્ય મથક બનાવ્યું ત્યારથી તેની ઉત્તરોઉત્તરો પ્રગતિ થતી રહી છે અને વિસ્તારમાં પણ શહેર વિકસ્યું છે. ૧૮૭૪માં જ્યારે [[આસામ|આસામને]] ચિફ કમિશ્નરનું રાજ્ય (Province) બનાવવામાં આવ્યું ત્યારે શિલોંગની પસંદગી તેના વહિવટી મથક તરીકે કરવામાં આવી હતી. આમ કરવા પાછળનું એક કારણ તેનું બ્રહ્મપુત્રા અને સુરમા ખીણની વચ્ચેનું ભૌગોલિક સ્થાન હતું અને બીજું પણ મહત્વનું કારણ હતું તેનું હવામાન, જે ભારતના બાકીના વિસ્તાર કરતા ઘણું ઠંડુ હતું. [[જાન્યુઆરી ૨૧|૨૧ જાન્યુઆરી]] ૧૯૭૨ના દિવસે નવું મેઘાલય રાજ્ય બનાવવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે '''અવિભાજીત આસામ'''નું પાટનગર હતું, ત્યાર બાદ [[આસામ|આસામે]] તેનું પાટનગર ખસેડીને [[ગુવાહાટી]]ના [[દિસપુર]] ખાતે લઈ જવામાં આવ્યું. શિલોંગના રહેવાસીઓના સંગીતના ખાસ એક પ્રકાર પ્રત્યેના વિશિષ્ટ પ્રેમને કારણે તેને "ભારતનું રોક કેપિટલ" (India's Rock Capital) કહેવામાં આવે છે<ref>{{cite web | url=http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Rock-On-2-to-be-shot-in-Shillong/articleshow/46301215.cms | title=Rock On 2 to be shot in Shillong | work=The Times of India | date=૨૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫ | access-date= ૧૦ મે ૨૦૧૫ | author=Mohar Basu}}</ref>, જેમાં 'રોક' એ 'રોક મ્યુઝિક' માટે વપરાયું છે, ખડક માટે નહિ. == ભૂગોળ == <gallery> ચિત્ર:Aerial_view_of_Shillong_Meghalaya_India.jpg|શિલોંગનું વિહંગાવલોકન ચિત્ર:Night_View_-Shillong.JPG|લાપલાંગ કોલોનીનું રાત્રીનું દૃષ્ય, શિલોંગ </gallery> શિલોંગ શહેર શિલોંગ ઉચ્ચપ્રદેશ પર વસેલું છે, જે ઉત્તર ભારત શિલ્ડમાં આવેલું એકમાત્ર ઊંચું ઉઠેલું સ્થળ છે.<ref>Bilham, R. and P. England, Plateau pop-up during the great 1897 Assam earthquake.</ref> શહેર પ્લેટ્યુ (સપાટ)ની વચ્ચે વસ્યું છે અને તેની ચારે તરફ ટેકરીઓ આવેલી છે, જેમાંની ત્રણ ખાસી પ્રજામાં પવિત્ર માનવામાં આવે છે: લુમ સોહપેટ્બ્નેંગ, લુમ ડિએન્જી અને લુમ શિલોંગ. === સ્થાન === શિલોંગ [[ગુવાહાટી]]થી ફક્ત ૧૩૧.૫ કિ.મી.નાં અંતરે આવેલું છે જ્યાં સડકમાર્ગે સહેલાઈથી રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૪૦ (NH 40) દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શિલોંગથી ગુવાહાટીની મુસાફરી આશરે અઢી કલાકમાં પૂરી કરી શકાય છે જે ખુબસૂરત હરિયાળી વચ્ચેથી પસાર થાય છે અને રસ્તામાં નયનરમ્ય ઉમિયમ સરોવર પણ જોવા મળે છે. === હવામાન === ખુશનુમા, પ્રદુષણ-મુક્ત; ઉનાળો: તાપમાન {{Convert|23|C|F}}; શિયાળો: તાપમાન {{Convert|4|C|F}}ની આસપાસ, {{Weather box | location = શિલોંગ (૧૯૭૧–૨૦૦૦) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 24.9 | Feb record high C = 26.1 | Mar record high C = 28.1 | Apr record high C = 29.8 | May record high C = 29.5 | Jun record high C = 29.5 | Jul record high C = 28.2 | Aug record high C = 28.4 | Sep record high C = 28.0 | Oct record high C = 27.8 | Nov record high C = 24.5 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 29.8 | Jan high C = 14.6 | Feb high C = 16.8 | Mar high C = 21.0 | Apr high C = 23.3 | May high C = 23.3 | Jun high C = 23.7 | Jul high C = 23.7 | Aug high C = 24.2 | Sep high C = 23.2 | Oct high C = 21.7 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.9 | year high C = 20.8 | Jan low C = 5.7 | Feb low C = 7.2 | Mar low C = 11.0 | Apr low C = 13.9 | May low C = 15.4 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 17.8 | Aug low C = 17.6 | Sep low C = 16.6 | Oct low C = 14.2 | Nov low C = 10.7 | Dec low C = 7.1 | year low C = 12.9 | Jan record low C = -0.9 | Feb record low C = -2.4 | Mar record low C = 2.7 | Apr record low C = 6.6 | May record low C = 8.5 | Jun record low C = 10.0 | Jul record low C = 12.3 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 10.7 | Oct record low C = 6.7 | Nov record low C = -0.5 | Dec record low C = -3.3 | year record low C = -3.3 | rain colour = green | Jan rain mm = 12.5 | Feb rain mm = 20.2 | Mar rain mm = 42.4 | Apr rain mm = 116.0 | May rain mm = 266.1 | Jun rain mm = 430.0 | Jul rain mm = 461.7 | Aug rain mm = 296.6 | Sep rain mm = 289.6 | Oct rain mm = 186.1 | Nov rain mm = 30.1 | Dec rain mm = 16.2 | year rain mm = 2167.4 | Jan rain days = 1.4 | Feb rain days = 2.2 | Mar rain days = 3.7 | Apr rain days = 9.0 | May rain days = 16.3 | Jun rain days = 17.9 | Jul rain days = 18.2 | Aug rain days = 16.1 | Sep rain days = 15.9 | Oct rain days = 8.4 | Nov rain days = 2.4 | Dec rain days = 1.3 | year rain days = 112.7 | source 1 = India Meteorological Department (record high and low up to 2010)<ref name= IMD > {{cite web | url = http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/shillong2.htm | title = Shillong Climatological Table Period: 1971–2000 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 20 April 2015}}</ref><ref name=IMD2>{{cite web |url = http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |format = PDF |title = Ever recorded Maximum and minimum temperatures up to 2010 |publisher = India Meteorological Department |access-date = 20 April 2015 |url-status = dead |archiveurl = https://www.webcitation.org/6GmnoaB0m?url=http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf |archive-date = 21 May 2013 |df = dmy-all }}</ref> | date = ઓગસ્ટ ૨૦૧૨ | source = }} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.easternpanorama.in/ Eastern Panorama – ઈશાન ભારતનું સૌથી જૂનું સામાયિક] * [http://meghalaya.gov.in/ મેઘાલય રાજ્ય સરકાર પ્રવેશિકા (Portal)] * [http://www.shillongonline.com/ શિલોંગ ઓનલાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160526034306/http://shillongonline.com/ |date=2016-05-26 }} * [http://www.theshillongtimes.com/ The Shillong Times – ઈશાન ભારતનું બીજા ક્રમાંકનું સૌથી જૂનું અંગ્રેજી દૈનિક] * [http://www.dbcic.org/ ડોન મોસ્કો સંગ્રહાલય] [[શ્રેણી:મિઝોરમ]] [[શ્રેણી:ભારતના ગિરિમથકો]] 6h45bynanxixq7ao3b6pe6vmwodbic4 0 89791 905359 840543 2026-09-16T18:52:30Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905359 wikitext text/x-wiki {{Infobox police officer |honorific prefix=પોલીસ સંયુક્ત કમિશ્નર (જોઇન્ટ કમિશ્નર) |name=હેમંત કરકરે |honorific suffix=[[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|એસી]] |image= |birth_date=૧૨ ડિસેમ્બર ૧૯૫૪ |birth_place=[[નાગપુર]], [[મહારાષ્ટ્ર]], ભારત |death_date=૨૬ નવેમ્બર ૨૦૦૮ (વય ૫૩ વર્ષ) |death_place=[[મુંબઈ]], મહારાષ્ટ્ર, ભારત |relations=<!-- Family --> |awards=[[File:Ashoka_Chakra_ribbon.svg|34x34px]] અશોક ચક્ર |department=ભારતીય પોલીસ સેવા<br />મુંબઈ આતંકવાદ વિરોધિ દળ |allegiance={{flagicon|ભારત}} |service={{flagicon|ભારત}} |serviceyears=૧૯૮૨-૨૦૦૮ |rank=[[File:Insignia_of_Inspector_General_of_Police_in_India-_2013-10-02_16-14.png|75x75px]] પોલીસ સંયુક્ત કમિશ્નર |laterwork=<!-- Any notable work after leaving the force --> }} '''હેમંત કરકરે''' મુંબઈ આતંકવાદ વિરોધી દળના વડા હતા. તેઓ [[૨૦૦૮ મુંબઈ હુમલો|૨૦૦૮ મુંબઈ હુમલા]] દરમિયાન છાતીમાં ત્રણ ગોળી વાગતાં શહીદ થયા હતા.<ref>[http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080074228&ch=11/27/2008%202:26:00%20AM ATS chief succumbs to injuries]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમને ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯ના રોજ [[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|અશોક ચક્ર]] મૃત્યુપર્યંત એનાયત કરાયો હતો.<ref name="ashoka">{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/11-security-personnel-to-get-ashok-chakra/83597-3.html|title=11 security personnel to get Ashok Chakra|publisher=IBN Live|access-date=૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|archive-date=2009-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203074058/http://ibnlive.in.com/news/11-security-personnel-to-get-ashok-chakra/83597-3.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203074058/http://ibnlive.in.com/news/11-security-personnel-to-get-ashok-chakra/83597-3.html |date=2009-02-03 }}</ref> તેઓ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮માં આતંકવાદવિરોધિ દળના વડા બન્યા હતા. તેમને [[થાણા]], વાશી અને પનવેલ ખાતે થયેલ શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બધડાકાની સફળ તપાસ અને ૨૦૦૮ માલેગાંવ શ્રેણીબદ્ધ ધડાકાઓની તપાસ માટે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/28/india.terror.chief/index.html|title=Colleagues: Slain terror chief 'superb,' a 'daredevil'|date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૦૮|work=CNN|publisher=CNN.com|access-date=૪ મે ૨૦૧૦}}</ref> == ભણતર અને કારકિર્દી == તેમણે પ્રાથમિક શાળાકીય અભ્યાસ વર્ધાની ચિત્તરંજન દાસ મ્યુનિસિપલ શાળામાંથી મેળવ્યો હતો. તેમણે ન્યુ ઇંગ્લિસ હાઇસ્કુલ, [[વર્ધા]] ખાતેથી બાકીનો શાળાકીય અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હતો. તેમણે વિશ્વેશ્વરૈયા નેશનલ ઇન્સટીટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી, [[નાગપુર]] ખાતેથી ૧૯૭૫માં યાંત્રિકી ઇજનેરની પદવી હાંસલ કરી હતી. તેઓ સ્નાતક થવા બાદ ભારત સરકારની નેશનલ પ્રોડક્ટીવિટી કાઉન્સિલમાં જોડાયા હતા અને બાદમાં ખાનગી કંપની હિન્દુસ્તાન યુનિલિવરમાં પણ જોડાયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://patientcare.lvpei.org/vision-rehabilitation/images/feb-2010.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-03-11 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727044826/http://patientcare.lvpei.org/vision-rehabilitation/images/feb-2010.pdf |url-status=dead }}</ref> તેમણે ૧૯૮૨ના બેચમાં [[ભારતીય પોલીસ સેવા]]માં નિયુક્તિ મેળવી. તેમણે ૨૦૦૮માં આતંકવાદ વિરોધી દળના વડા બનતાં પહેલાં મુંબઈ પોલીસમાં જ વહીવટી બાબતોના સંયુક્ત કમિશ્નર તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?239150|title=Steel In The Driftwood|publisher=www.outlookindia.com|access-date= ૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦}}</ref> આ સિવાય તેમણે ભારતની વિદેશી જાસુસી સંસ્થા [[રિસર્ચ અને એનાલિસિસ વિંગ]]માં સાત વર્ષ ઓસ્ટ્રિયા ખાતે સેવા આપી હતી. == માલેગાંવ તપાસ == ૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬ના રોજ [[માલેગાંવ]], મહારાષ્ટ્ર ખાતે શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બ વિસ્ફોટ થયા. ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૮ના રોજ [[મોડાસા]], [[ગુજરાત]] અને માલેગાંવ, મહારાષ્ટ્ર ખાતે બોમ્બ વિસ્ફોટ થયા જેમાં આઠ લોકોના મોત થયાં અને ૮૦ લોકો ઘાયલ થયા.<ref name="Bidwai2008">{{Cite journal|last=Bidwai|first=Praful|author-link=Praful Bidwai|date=૨૨ નવેમ્બર ૨૦૦૮|title=Confronting the Reality of Hindutva Terrorism|url=http://www.epw.in/commentary/confronting-reality-hindutva-terrorism.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=43|jstor=40278200}}</ref> [[અમદાવાદ]] ખાતેથી સંખ્યાબંધ બોમ્બ મળી આવ્યા. હેમંત કરકરેને આ વિસ્ફોટની તપાસ સોંપવામાં આવી જેમણે ઓક્ટોબર ૨૦૦૮માં સાધ્વી પ્રજ્ઞા ઠાકુર, સ્વામી અમૃતાનંદ, લેફ્ટ્ કર્નલ પ્રસાદ શ્રીકાંત પુરોહિતની ધરપકડ કરી.<ref name="IE_1127">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/ats-chief-hemant-karkare-dies-a-heros-death/391325/|title=Karkare's response to death threat: a 'smiley'|last=Rajesh|first=Y. P.|date=૨૭ નવેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=The Indian Express|access-date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૦૮}}</ref> મોટાભાગના કથિત ષડયંત્રકારો અભિનવભારત નામના સંગઠનના સભ્યો હતા.<ref name="NYT">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/11/12/world/asia/12india.html?_r=0|title=India Police Say They Hold 9 from Hindu Terrorist Cell|last=|first=|date=૧૧ નવેમ્બર ૨૦૦૮|newspaper=The New York Times|edition=Asia Pacific|access-date=૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪|via=}}</ref><ref name="agentorange">{{Cite news|url=http://www.outlookindia.com/article/Agent-Orange/239012|title=Agent Orange|last=|first=|date=૨૪ નવેમ્બર ૨૦૦૮|newspaper=Outlook|access-date=૧૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪|via=}}</ref><ref>[http://indianexpress.com/article/india/india-others/the-meaning-very-clearly-was-dont-get-us-favourable-orders/ The meaning very clearly was, don’t get us favourable orders: Malegaon SPP Rohini Salian], The Indian Express, 13 October 2015.</ref><ref name="Bidwai">{{Cite news|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2523/stories/20081121252310100.htm|title=Saffron Terror|last=Bidwai|first=Praful|date=૮ નવેમ્બર ૨૦૦૮|newspaper=Frontline|access-date=૧૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪|via=}} </ref><ref name="EPW">{{Cite journal|last=Editorial|date=૧૫ નવેમ્બર ૨૦૦૮|title=Hindutva's Terrorism Links|journal=Economic and Political Weekly|jstor=40278164}}</ref> વિરોધ પક્ષો જેવા કે શિવસેના અને [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]એ આરોપ લગાવ્યો કે ધરપકડ તત્કાલીન [[કોંગ્રેસ]] સરકારના દબાણ હેઠળ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=02fc80de-53d4-4bc7-ac8c-8801ef9632a6&&Headline=Arrests+of+'Hindu+terrorists'+embarasses+BJP|title=Arrests of 'Hindu terrorists' embarasses BJP|date=૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮|publisher=Hindustan Times|access-date=૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮|archive-date=2013-01-03|archive-url=https://archive.today/20130103041136/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=02fc80de-53d4-4bc7-ac8c-8801ef9632a6&&Headline=Arrests+of+'Hindu+terrorists'+embarasses+BJP|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103041136/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=02fc80de-53d4-4bc7-ac8c-8801ef9632a6&&Headline=Arrests+of+'Hindu+terrorists'+embarasses+BJP |date=2013-01-03 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/im-not-ready-to-believe-that-sadhvi-pragya-thakur-is-a-terrorist/386500/3|title='I'm not ready to believe that Sadhvi Pragya Thakur is a terrorist'|date=૧૭ નવેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=Indianexpress.com|access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦}}</ref> આ બાબતોને કારણે કરકરે વિવાદોમાં ઘેરાઇ ગયા હતા. તેમાં ગેરકાયદેસર ધરપકડ અને માર મારવાના આરોપ પણ પોલીસ પર લગાવાયા હતા.<ref>[http://www.hindustantimes.com/columnsothers/voting-with-our-heads/article1-357448.aspx Voting with our heads]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Hindustan Times, ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮.</ref><ref>[http://www.firstpost.com/politics/malegaon-case-was-there-a-message-from-top-to-rohini-salian-asks-congress-2312796.html Malegaon case: Was there a 'message from top' to Rohini Salian, asks Congress], Firstpost, ૨૫ જૂન ૨૦૧૫</ref><ref name="CNN_1129">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/28/india.terror.chief/index.html|title=Colleagues: Slain terror chief 'superb,' a 'daredevil'|date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=CNN.com|access-date=૪ મે ૨૦૧૦}}</ref> == મૃત્યુ == ૨૬ નવેમ્બર ૨૦૦૮ના રોજ રાત્રિના આશરે ૯.૪૫ એ તેમને [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ]] રેલ્વે સ્ટેશન ખાતે આતંકવાદી હુમલો થયો હોવાનો સંદેશ તેમને દાદર ખાતેના રહેઠાણ પર મળ્યો. તુરંત જ તેઓ ડ્રાઇવર અને રક્ષક પોલીસ કર્મીઓ સાથે તે તરફ જવા નીકળી પડ્યા. જ્યાં તેઓએ હેલ્મેટ અને બુલેટ પ્રુફ જેકેટ પહેર્યું અને પ્લેટફોર્મ નં ૧ પર જઈ પહોંચ્યા. પરંતુ તે સંપૂર્ણ ખાલી જણાયું. તે જ સમયે તેમને ખબર મળ્યા કે આતંકવાદીઓ કામા હોસ્પિટલ અને આઝાદ મેદાન પોલીસ સ્ટેશન તરફ દેખાયા હતા. કાર્યવાહી કરવાનું બહુ મુશ્કેલ હતું કેમ કે રાત્રિનો સમય હતો અને આતંકવાદીઓ ફિદાયિન કાર્યવાહી માટે આવ્યા હતા. અધિકારીઓ કામા હોસ્પિટલમાં પાછળના દરવાજેથી પ્રવેશ્યા અને બે હવાલદારને ત્યાં તૈનાત કરવામાં આવ્યા. બાકી અધિકારીઓ ક્વાલીસ ગાડીમાં સવાર થયા જે ઇન્સપેક્ટર [[વિજય સાલસકર]] ચલાવી રહ્યા હતા. આ સમયે જ સંદેશ મળ્યો કે આતંકવાદીઓ હોસ્પિટલ પાસે એક લાલ ગાડીની પાછળ છુપાયા હતા. તેઓ તે તરફ આગળ વધ્યા રંગ ભવન પાસે તેમણે એક આતંકવાદીઓને જોયો અને મુંબઈ પૂર્વના એસીપી [[અશોક કામ્ટે]] અને સાલસકર બંને એ તે દિશામાં ગોળીબાર કર્યો. આતંકવાદી ઘાયલ થયો અને તેની એકે-૪૭ પડી ગઈ. પાછળથી તે જાણવામાં આવ્યું કે તે કસાબ હતો. તેઓ ગાડીમાંથી ઉતરવા વિચારતા હતા તે જ સમયે બીજા આતંકવાદી ઇસ્માઇલ ખાને ગાડી પર ગોળીબાર કર્યો અને આસીસ્ટન્ટ પોલીસ ઇન્સપેક્ટર જાદવ સિવાયના તમામ અધિકારીઓ શહીદ થયા.<ref>{{Cite web|url=http://toivideos.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/3859454.cms|title=TOI Pieces Together The Last Hours Of Mumbai's Three Police Officers On The Fateful Night Of November 26|date=૧૯ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=Times of India|format=video}}</ref> તે સમયે ગાડી સેંટ ઝેવિયર્સ કોલેજ અને રંગ ભવનની શેરીમાં હતી અને ક્રાઇમ બ્રાન્ચ ઓફિસથી બહુ જ નજીક હતી. તેમાં હેમંત કરકરે, અશોક કામ્ટે, સાલસકર અને અન્ય શહીદ થયા હતા. જાદવના નિવેદન અનુસાર ત્રણ અધિકારીઓ કરકરે, કામ્ટે અને સાલસકર ઉપરાંત ચાર હવાલદારને માહિતી મળી હતી કે કામા હોસ્પિટલ ખાતે આતંકવાદીઓ સાથે મુઠભેડમાં પોલીસ અધિકારી સદાનંદ દાતે ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા.<ref name="IndiaExpress29-11">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/witness-account-of-karkare-kamte-and-salaskars-death/392181/|title=Witness account of Karkare, Kamte and Salaskar's death|date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=India Express}}</ref> તેમને મદદ કરવા આ ટુકડી ક્વાલીસ ગાડીમાં તે તરફ રવાના થઈ. સાલસકર ચલાવી રહ્યા હતા, કામ્ટે તેમની બાજુમાં હતા, કરકરે વચ્ચેની બેઠકમાં હતા અને ચાર અન્ય પોલીસકર્મી પાછળની હરોળમાં હતા. થોડા જ સમય બાદ આતંકવાદીઓએ ગોળીબાર કરી અને છ પોલીસ અધિકારીઓને મારી નાખ્યા. વળતા ગોળીબારમાં કસાબ નામનો આતંકવાદી ઘાયલ થયો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/news/2009/jan/100109-Injured-Ajmal-killed-Ombale-Maria.htm|title=Injured Ajmal killed Ombale: Maria|last=PTI|date=૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|publisher=Mid-day.com|location=Mumbai|access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦}}</ref> જાદવ ઘાયલ થયા હતા અને તેમને કોઇ પગલાં લેવા મોકો જ નહોતો મળ્યો. આતંકવાદીઓ ત્યારબાદ ગાડી તરફ આગળ વધ્યા અને ત્રણ અધિકારીઓના મૃતદેહોને રસ્તા પર નાંખી દીધા. પાછળ રહેલ અન્ય પોલીસકર્મીઓના મૃતદેહો તેમણે ગાડીમાં જ રહેવા દીધા અને તેઓ ગાડી લઈ અને મેટ્રો સિનેમા તરફ આગળ વધ્યા. તે સ્થળે પોલીસ અને પત્રકારોના કાફલા પર તેમણે ગોળીબાર કર્યો અને વિધાન ભવન તરફ નાશી છૂટ્યા. તે સ્થળે પણ તેમણે ગોળીબાર કર્યો, પરંતુ ત્યાં ગાડીનું ટાયર ફાટી જતાં તેઓ ગાડીને છોડી આગળ વધ્યા. આ તબક્કે જાદવને મુખ્યાલયનો સંપર્ક કરવા તક મળી અને મૃતદેહોને સેંટ જ્યોર્જ હોસ્પિટલ ખાતે ખસેડવામાં આવ્યા. બાદમાં પત્રકારોની તપાસમાં આરોપ લગાવ્યો કે કરકરેને અપાયેલ બુલેટ પ્રુફ જેકેટ નબળી ગુણવત્તાનું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-21/india/28105230_1_bullet-proof-jacket-ashok-kamte-and-inspector-entry-on-shoulder-blade|title=Karkare death not due to faulty jacket|last=Ali|first=S Ahmed|date=૨૧ નવેમ્બર ૨૦૦૯|work=The Times Of India|access-date=2018-03-11|archive-date=2011-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110910230127/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-21/india/28105230_1_bullet-proof-jacket-ashok-kamte-and-inspector-entry-on-shoulder-blade|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910230127/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-21/india/28105230_1_bullet-proof-jacket-ashok-kamte-and-inspector-entry-on-shoulder-blade |date=2011-09-10 }}</ref> જોકે ડોક્ટરો અનુસાર જેકેટની તેમના મૃત્યુમાં વધુ ભૂમિકા નહોતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Lies-betrayal-and-denial-in-Bombay/Article1-567007.aspx|title=Lies, betrayal and denial in Bombay|date=૩ જુલાઇ ૨૦૧૦|publisher=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100709090446/http://www.hindustantimes.com/Lies-betrayal-and-denial-in-Bombay/Article1-567007.aspx|archive-date=૯ જુલાઇ ૨૦૧૦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709090446/http://www.hindustantimes.com/Lies-betrayal-and-denial-in-Bombay/Article1-567007.aspx |date=2010-07-09 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/Karkare--s-bullet-proof-vest-misplaced-in-hospital--Police/632616|title=Karkare's bullet-proof vest misplaced in hospital: Police|date=૧૧ જૂન ૨૦૧૦|publisher=Indianexpress.com|access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમના પત્ની કવિતા કરકરે ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪ના રોજ બીમાર થયાં અને તેઓ ૫૭ વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યાં. તેઓ દાદર ખાતે રહેતા હતાં અને તેઓ પ્રાધ્યાપિકા તરીકે તારદેવ ખાતે સેવા આપતાં હતાં. તેમને બે પુત્રીઓ જુઇ અને સાયલી તેમજ પુત્ર આકાસ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/Karkares-wife-dies-gives-life-to-others-by-donating-organs/articleshow/43835292.cms|title=Karkare’s wife dies, gives life to others by donating organs|last=Lata Mishra|date=૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪|website=Mumbai Mirror|access-date=૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/2611-hero-hemant-karkares-wife-kavita-karkare-dies-of-brain-haemorrhage/article6457824.ece|title=26/11 hero Hemant Karkare's wife dies of brain haemorrhage|date=૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪|website=The Hindu|access-date= ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪}}</ref> == વિવાદ == સાધ્વી પ્રજ્ઞાએ કરકરે પર અત્યાચાર કરવાનો આરોપ લગાવ્યો. સાધ્વીને માલેગાંવ વિસ્ફોટની તપાસ દરમિયાન પકડવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/sadhvi-pragya-malegaon-blast-bail-saffron-terror-4630652/|title=Sadhvi Pragya: ‘Saffron terror’ a creation of P Chidambaram|date=૨૭ એપ્રિલ ૨૦૧૭|work=The Indian Express|language=en-US|access-date=૨૮ એપ્રિલ ૨૦૧૭}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[સંદીપ ઉન્નીક્રિષ્નન]] * [[ગજેન્દ્ર સિંઘ]] * [[વિજય સાલસકર]] * [[અશોક કામ્ટે]] == સંદર્ભ == {{Reflist|2}} [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]] [[શ્રેણી:અશોક ચક્ર વિજેતા]] [[શ્રેણી:૨૦૦૮માં મૃત્યુ]] hpxo497fyofl1x5dwh3dn7pmv5gz9h0 0 122836 905357 891192 2026-09-16T18:36:34Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905357 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = હિંદ સ્વરાજ | image = File:Gandhi-Home-Rule-First-Edition-1909.jpg | image_size = 150px | author = [[મહાત્મા ગાંધી]] | language = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] }} '''''હિંદ સ્વરાજ''''' અથવા '''''ઇન્ડિયન હોમ રૂલ''''' [[મહાત્મા ગાંધી|મોહનદાસ કે. ગાંધી]] દ્વારા ૧૯૦૯માં લખાયેલું એક પુસ્તક છે. તેમાં તેમણે સ્વરાજ, આધુનિક સભ્યતા, યાંત્રિકીકરણ વગેરે અંગેના પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.mkgandhi.org/swarajya/coverpage.htm |title=''Hind Swaraj or Indian Home Rule'' (Complete Book Online) |access-date=2021-01-20 |archive-date=2008-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522001539/http://www.mkgandhi.org/swarajya/coverpage.htm |url-status=dead }}</ref> પુસ્તક પર ૧૯૧૦માં અંગ્રેજો દ્વારા પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો. == અવલોકન == મોહનદાસ ગાંધીએ ''એસએસ કિલ્ડોનન કાસલ'' પર નવેમ્બર ૧૩ અને નવેમ્બર ૨૨ ૧૯૦૯ દરમિયાન [[લંડન]]થી [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] સુધી મુસાફરી કરતી વખતે તેમણે આ પુસ્તક લખ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Now-Hind-Swaraj-in-Bapus-own-hand/articleshow/4372167.cms|title=Now, 'Hind Swaraj' in Bapu's own hand {{!}} India News - Times of India|last=Apr 8|first=Ashish Vashi / TNN /|last2=2009|website=The Times of India|language=en|access-date= 2021-01-20|last3=Ist|first3=04:15}}</ref> તે સમય દરમિયાન ગાંધીજીએ જહાજમાં રહેલી સ્ટેશનરીથી આ પુસ્તક [[ગુજરાતી ભાષા]]માં લખ્યું હતું. [[ગુજરાત વિદ્યાપીઠ]]ના ભૂતપૂર્વ ઉપકુલપતિ જીતેન્દ્ર દેસાઇના જણાવ્યા અનુસાર, ૨૭૫ પાનાંની હસ્તપ્રતમાંથી લગભગ ચાલીસ પાનાં ગાંધીજીએ ડાબા હાથે લખ્યાં છે જ્યારે બાકીનાં જમણા હાથે લખ્યાં છે.<ref>{{Cite web|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/cover-story/Sample-Gandhis-ambidexterity/articleshow/37692642.cms|title=Sample Gandhi's ambidexterity|last=Dec 31|first=Dilip PatelDilip Patel / Updated:|last2=2008|website=Ahmedabad Mirror|language=en|access-date= 2021-01-20|last3=Ist|first3=03:51}}</ref> ગાંધીજીએ પુસ્તકમાં આધુનિક સમયમાં માનવતાની સમસ્યાઓ, કારણો, અને તેના ઉપાયો માટેનું નિદાન આપ્યું છે. ગુજરાતી આવૃત્તિના પ્રકાશન પર અંગ્રેજો દ્વારા ભારતમાં ૧૯૧૦માં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ગાંધીએ પછી તેને અંગ્રેજીમાં ''ઇન્ડિયન હોમ રૂલ'' નામથી અનુવાદિત કર્યું. અંગ્રેજી આવૃત્તિ અંગ્રેજો દ્વારા પ્રતિબંધ કરવામાં નહતી આવી, જેમણે તારણ કાઢ્યું હતું કે પુસ્તકની અંગ્રેજી બોલતા ભારતીયોની અંગ્રેજો અને અંગ્રેજ વિચારોની પરાધીનતા પર ઓછી અસર પડશે. તેનો ફ્રેન્ચમાં પણ અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Bapus-first-Swaraj-text-now-in-French-too/articleshow/45671455.cms Hind Swaraj Text in French]</ref> == મુખ્ય દલીલો == ગાંધીજીનું '''''હિન્દ સ્વરાજ''''' બે ચરિત્રો વચ્ચે સંવાદનું સ્વરૂપ લે છે, વાચક ([[પ્રાણજીવન મહેતા|ડૉ. પ્રાણજીવન મહેતા]]) અને સંપાદક (મહાત્મા ગાંધી). વાંચક મૂળભૂત રીતે એક લાક્ષણિક ભારતીય દેશબંધુ તરીકે કામ કરે જેને ગાંધી '''''હિન્દ સ્વરાજ''''' સાથે સંબોધન કરી રહ્યા હશે. વાંચક ભારતીય સ્વતંત્રતા સંબંધિત સમયની સામાન્ય માન્યતાઓ અને દલીલોનો અભિપ્રાય કરે છે. ગાંધી, સંપાદક, સમજાવે છે કે શા માટે તે દલીલો અપૂર્ણ છે અને તેમની પોતાની દલીલોને રજૂ કરે છે. 'સંપાદક' તરીકે ગાંધી કહે છે, "તમારો પૂર્વગ્રહ દૂર કરવા કોશિશ કરવી એ મારી ફરજ છે." ત્યાર બાદના સંવાદમાં ગાંધીએ તેમની દલીલોની રચના કરતા ચાર વિષયોની રૂપરેખા આપી.<ref>[https://www.mkgandhi.org/ebks/gujarati/hind-swaraj.pdf ''હિન્દ સ્વરાજ'' (પૂર્ણ બુક ઓનલાઈન)]</ref> #પ્રથમ ગાંધી દલીલ કરે છે કે 'સ્વરાજ તે આપણા મનનું રાજ્ય છે'. તેઓ એવી દલીલ કરે છે કે અંગ્રેજોને ભારત છોડવા માટે ભારતીયો માત્ર અંગ્રેજ શૈલીના સમાજને અપનાવે તે પુરતું નથી. તેઓ કહે છે, "આપણને અંગ્રેજી રાજ્ય જોઈશે, પણ અંગ્રેજો નહીં જોઈએ. તમે વાઘનો સ્વભાવ માગો છો, પણ વાઘને માગતા નથી. એટલે કે તમે હિંદુસ્તાનને અંગ્રેજ બનાવવા માંગો છો. અને જ્યારે હિંદુસ્તાન અંગ્રેજી થશે ત્યારે તે હિંદુસ્તાન નહીં પણ ખરેખરું ઇંગ્લિસ્તાન કેહવાશે. આ સ્વરાજ મારા વિચારનું નથી." #ગાંધી એ પણ દલીલ કરે છે કે ભારતીય સ્વતંત્રતાની ચાવી સત્યાગ્રહ, આત્મબળ કે દયાબળ છે. હકીકતમાં, હિંસાનો તિરસ્કાર કરતાં વધુ ગાંધી એ દલીલ કરે છે કે હિંસા બિનઉત્પાદકતા છે; તેના બદલે, તેઓ માને છે, હથિયારબળ કરતાં દયાબળ વધારે જોરાવર છે. હથિયારમાં હાનિ છે, દયામાં કદી નથી." #સત્યાગ્રહને અમલ કરવા, ગાંધી જણાવે છે કે ભારતીયોને સર્વથા સ્વદેશી પકડવાની જરૂર છે, તેનો અર્થ એ કે અંગ્રેજો સાથે તમામ વેપાર અને વ્યવહારનો ઈનકાર કરવો. અંગ્રેજોને સંબોધતા તેઓ જણાવે છે,"તમે નહીં આપો તો અમે તમારા અરજદાર નહીં રહીએ. અમે અરજદાર હોઈશું તો તમે બાદશાિહ રહેશો. અમે તમારી સાથે રમવાના નથી." ગાંધી અહીં રસપ્રદ દલીલ કરે છે: જો અંગ્રેજોને ભારત વેપાર માટે જોઈએ છે, તો વેપારને સમીકરણ માંથી દૂર કરો. #છેલ્લે, ગાંધી એવી દલીલ કરે છે કે જ્યાં સુધી ભારત પોતે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનો નકાર નઈ કરે ત્યાં સુધી તે ક્યારેય સ્વતંત્ર નહીં થાય. આ લખાણમાં તેઓ પશ્ચિમી સંસ્કૃતિની ગંભીરતાથી ટીકા કરે છે, અને દાવો કરે છે, "હિંદુસ્તાન અંગ્રેજોથી નહીં, પણ આજકાલના સુધારા નીચે કચરાયેલું છે." જોકે તેઓ માત્ર ભારતના સંબંધમાં સંસ્કૃતિ વિશે નથી બોલતા. તેમણે એવી દલીલ કરી, "આ સુધારો[પશ્ચિમી] એવો છે કે, જો આપણે ધીરજ રાખી બેસીશું તો સુધારાની હડફેટમાં આવેલા માણસો પોતે સળગાવેલી અગ્નિમાં બળી મરશે." પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ માત્ર ભારત માટે અસ્વસ્થ નથી, પરંતુ પશ્ચિમ સંસ્કૃતિ તેના પોતાના સદ્ગુણ માટે અસ્વસ્થ છે. == આવકાર == ''હિંદ સ્વરાજ''ને ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ "ગાંડા માણસનું કામ" કહ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/by-invitation/how-to-find-mahatma-gandhi-today/articleshow/71415451.cms|title=How to find Gandhi today: Column by Ashis Nandy|last=Oct 3|first=Mumbai Mirror / Updated:|last2=2019|website=Mumbai Mirror|language=en|access-date=2021-01-20|last3=Ist|first3=10:16|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128050544/https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/by-invitation/how-to-find-mahatma-gandhi-today/articleshow/71415451.cms|url-status=dead}}</ref> સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૮માં દાર્શનિક મેગેઝિન ''ધ આર્યન પાથ ''એ '''''હિન્દ સ્વરાજ''''' પર એક પરિસંવાદ પ્રકાશિત કર્યો હતો.<ref name="ajp">Anthony J. Parel, "Introduction" to ''Gandhi: 'Hind Swaraj' and Other Writings''. Cambridge University Press, 1997, {{ISBN|0521574315}} (p. lix).</ref><ref>Bhabani Bhattacharya, ''Mahatma Gandhi'' Arnold Heinemann Publishers, India (p. 176).</ref> આ યોગદાનકર્તાઓ અનેક જાણીતા લેખકો હતા: ફ્રેડરિક સોડ્ડી, ક્લાઉડ હ્યુટન, જી. ડી. એચ. કોલ, સી. ડેલિસ બર્ન્સ, જોહ્ન મિડલટન મરી, જે. ડી. બેરેસફોર્ડ, હ્યુજ ફોસેટ, ગેરાલ્ડ હર્ડ અને આરીન રેથબોન.<ref>Chandran David Srinivasagam Devanesen, ''The Making of the Mahatma''. Orient Longmans, 1969 (p. 392).</ref> '''''હિન્દ સ્વરાજ''''' પરના તેમના પ્રતિસાદો "ઉત્સાહથી સન્માનજનક ટીકા" થી વિવિધ પ્રકારના હતા. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * વિકિમીડિયા કૉમન્સ પર PDF રૂપે [[c:File:Hind_Swaraj.pdf|પુસ્તક]] * [https://www.gandhiheritageportal.org/mahatma-gandhi-books/indian-home-rule ગાંધી હેરિટેજ પોર્ટલ પર પર ''હિંદ સ્વરાજ'']. {{મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:પુસ્તક]] [[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી]] 0gfhpzkoq6c54fhbpkbfl03c512avhx 0 144491 905349 902139 2026-09-16T15:27:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905349 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = વિજયા મહેતા | image = Vijaya mehta.jpg | imagesize = 200px | caption = વિજયા મહેતા (૨૦૧૨) | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1934|11|04}} | birth_place = [[વડોદરા]], [[વડોદરા રાજ્ય|બરોડા સ્ટેટ]], બ્રિટીશ ભારત (વર્તમાન [[વડોદરા]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]]) | height = | death_date = {{Death date and age|df=yes|2026|06|30|1934|11|04}} | death_place = [[મુંબઈ]], મહારાષ્ટ્ર, ભારત | yearsactive = | birth_name = વિજયા જયવંત | othername = | spouse = હરિન ખોટે (અ.)<br/> ફારૂખ મહેતા | children = અનાહિતા ઓબેરોય | website = | awards = ૧૯૭૫ - સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર<br />૧૯૮૫ - એશિયા પેસેફિક ફિલ્મ ફેસ્ટીવલ, શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી: પાર્ટી (૧૯૮૪)<br />૧૯૮૬ - રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર - શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી: રાવ સાહેબ }} '''વિજય મહેતા''' (૪ નવેમ્બર ૧૯૩૪<ref>Abhijit Varde: [http://www.google.com/search?q=%22Vijaya+Mehta%22+1934&btnG=Nach+B%C3%BCchern+suchen&tbm=bks&tbo=1&hl=de Daughters of Maharashtra: Portraits of Women who are Building Maharastra : Interviews and Photographs], 1997, p. 87</ref> – ૩૦ જૂન ૨૦૨૬), એ ભારતીય મરાઠી ફિલ્મ અને થિયેટર દિગ્દર્શક હતા અને સમાંતર સિનેમાની ઘણી ફિલ્મોમાં અભિનેત્રી તરીકેની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ મુંબઈ સ્થિત થિયેટર જૂથ, ''રંગાયન''ના સ્થાપક સભ્ય હતા, જેમાં નાટ્યકાર વિજય તેંડુલકર, અભિનેતા અરવિંદ દેશપાંડે અને શ્રીરામ લાગુનો સમાવેશ થતો હતો. તેઓ ફિલ્મ ''પાર્ટી'' (૧૯૮૪) માં તેમની પ્રશંસનીય ભૂમિકા અને તેમના દિગ્દર્શક સાહસો, ''રાવ સાહેબ'' (૧૯૮૬) અને ''પેસ્તનજી'' (૧૯૮૮) માટે સૌથી વધુ જાણીતા હતા. ''રંગાયન''ના સ્થાપક સભ્ય તરીકે તેઓ ૧૯૬૦ના દાયકાના પ્રાયોગિક મરાઠી રંગભૂમિમાં અગ્રગણ્ય વ્યક્તિ બન્યાં હતાં.<ref>{{cite web |title=The return of Desdemona |work=Mumbai Mirror |url=http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/The-return-of-Desdemona/articleshow/29368448.cms |date=25 January 2014 |access-date=22 June 2014 |archive-date=4 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033101/http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/The-return-of-Desdemona/articleshow/29368448.cms |url-status=dead }}</ref> ૧૯૮૭માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને [[પદ્મશ્રી]] પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. ==પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ== તેમનો જન્મ ૧૯૩૪માં વડોદરા ખાતે થયો હતો.<ref>{{cite book |last1=Gulati |first1=Leela (editor) |last2=Bagchi |first2=Jasodhara (Editor) |last3=Mehta |first3=Vijaya (Author) |title=A space of her own : personal narratives of twelve women |date=2005 |publisher=SAGE |location=London |isbn=9780761933151 |page=181 |url=https://books.google.com/books?id=HdzF06JsGyMC&q=ckp&pg=PA181}}</ref> તેણીએ મુંબઇ યુનિવર્સિટીમાંથી સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. તેમણે દિલ્હીમાં ઇબ્રાહિમ અલકાઝી અને આદિ માર્ઝબાન સાથે થિયેટરનો અભ્યાસ કર્યો હતો. ==કારકિર્દી== તેઓ ૬૦ના દાયકાના મરાઠી પ્રાયોગિક થિયેટરમાં એક વિશેષ વ્યક્તિ તરીકે જાણીતા છે. તેઓ નાટ્યકાર વિજય તેંડુલકર, અરવિંદ દેશપાંડે અને શ્રીરામ લાગૂ સાથે રંગાયન નામના થિયેટર ગ્રુપના સ્થાપક સભ્ય છે.<ref>{{cite web |title=Shantata! Awishkar Chalu Aahe |url=http://www.mumbaitheatreguide.com/dramas/features/08/aug/28_feature_shantata.asp |date=August 2008 |publisher=Mumbai Theatre Guide}}</ref> સી. ટી. ખાનોલકરની ''એકશૂન્ય બાજીરાવ''નું તેમનું મંચ નિર્માણ સમકાલીન ભારતીય રંગભૂમિમાં સીમાચિહ્નરૂપ માનવામાં આવે છે. તેમણે ''ધ કોકેશિયન ચાક સર્કલ'' (''અજબ ન્યાય વર્તુલાચા'') અને ''ઇઓનેસ્કો વિથ ચેયર્સ''ના રૂપાંતરણ સાથે બર્ટોલ્ડ બ્રેચને મરાઠી રંગભૂમિમાં રજૂ કર્યા હતા. તેમણે જર્મન દિગ્દર્શક ફ્રિટ્ઝ બેનેવિટ્ઝ સાથે ઇન્ડો-જર્મન થિયેટર પ્રોજેક્ટ્સમાં સહયોગ આપ્યો હતો, જેમાં જર્મન કલાકારો સાથે [[ભાસ]]ના ''મુદ્રારાક્ષસ''નું પરંપરાગત પ્રદર્શન સામેલ છે. ''પેસ્તોનજી'' સિવાય, તેમના મોટાભાગના કાર્યમાં તેમના સ્ટેજ નાટકોના ફિલ્મ અને ટેલિવિઝન રૂપાંતરણોનો સમાવેશ થાય છે. તેમને દિગ્દર્શનમાં ઉત્કૃષ્ટતા માટે ૧૯૭૫નો સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો, ૧૯૮૬માં તેમને રાવ સાહેબ (૧૯૮૬)માં તેમની ભૂમિકા માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રીનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ==અંગત જીવન== તેમણે પહેલા અભિનેત્રી દુર્ગા ખોટેના પુત્ર હરિન ખોટે સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જો કે તેઓ પોતાની પાછળ બે યુવાન પુત્રોને મૂકીને નાની ઉંમરમાં જ મૃત્યુ પામ્યા હતા. ત્યાર બાદ તેણે ફારૂખ મહેતા સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref>{{cite news |title=Life at play |author=Shanta Gokhale |url=http://www.punemirror.in/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=63&contentid=2012112620121126075151856ed14874e&subsite= |archive-url=https://archive.today/20130217225014/http://www.punemirror.in/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=63&contentid=2012112620121126075151856ed14874e&subsite= |url-status=dead |archive-date=17 February 2013 |work=Pune Mirror |date=26 November 2012}}</ref> ૩૦ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ મુંબઈમાં તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite web |date=2026-06-30 |title=ज्येष्ठ नाट्य दिग्दर्शिका विजया मेहता यांचं निधन, रंगभूमीवरचे अनेक कलाकार घडवणाऱ्या बाई काळाच्या पडद्याआड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/veteran-theater-director-vijaya-mehta-has-passed-away-the-woman-who-shaped-many-artists-career-know-about-her-scj-81-5991586/ |access-date=2026-06-30 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> ==ફિલ્મોગ્રાફી== * ''કલયુગ'' (૧૯૮૧) - અભિનેત્રી * ''સ્મૃતિ ચિત્રે'' (૧૯૮૨, ટીવી ફિલ્મ) - દિગ્દર્શક, અભિનેત્રી. * ''શકુંતલમ'' (૧૯૮૬, ટીવી ફિલ્મ) - દિગ્દર્શક * ''પાર્ટી'' (૧૯૮૪) - અભિનેત્રી * ''રાવ સાહેબ'' (૧૯૮૫) - દિગ્દર્શક, પટકથા લેખક, અભિનેત્રી * ''હવેલી બુલુન્દ થી'' (૧૯૮૭, ટીવી ફિલ્મ) - દિગ્દર્શક * ''હમીદાબાઈ કી કોઠી'' (૧૯૮૭, ટીવી ફિલ્મ) - દિગ્દર્શક * ''પેસ્તનજી'' (૧૯૮૮) - દિગ્દર્શક, પટકથાલેખક * ''લાઈફલાઈન'' (૧૯૯૧, ટીવી સીરિઝ) - દિગ્દર્શક * ''ક્વેસ્ટ'' (૨૦૦૬) - અભિનેત્રી ==પુરસ્કારો== * ૧૯૭૫ : સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર * ૧૯૮૫ : એશિયા પેસિફિક ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ: શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી: ''પાર્ટી''<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0248289/awards Awards] IMDb.</ref> * ૧૯૮૬ : શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રીનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર: ''રાવ સાહેબ''<ref name="33rdaward">{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm33NFAAward.aspx |title=33rd National Film Awards |publisher=International Film Festival of India |pages=28, 36 |access-date=22 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505170442/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm33NFAAward.aspx |archive-date=5 May 2014 |url-status=dead }}</ref> * ૧૯૮૭ માં [[ભારત સરકાર]] દ્વારા [[પદ્મશ્રી]] * ૨૦૦૯ : તનવીર સનમાન<ref>{{Cite web |url=http://www.maayboli.com/node/24834 |title=तन्वीर सन्मान सोहळा - २००९ &#124; Maayboli}}</ref> * ૨૦૧૨ : સંગીત નાટક અકાદમી ટાગોર રત્ન ==પૂરક વાંચન== *Abode of Colour, an autobiographical account by Vijaya Mehta<ref>{{cite book |last1=Gulati |first1=Leela (editor) |last2=Bagchi |first2=Jasodhara (Editor) |last3=Mehta |first3=Vijaya (Author) |title=A space of her own : personal narratives of twelve women |date=2005 |publisher=SAGE |location=London |isbn=9780761933151 |page=181 |url=https://books.google.com/books?id=HdzF06JsGyMC&q=ckp&pg=PA181}}</ref> * Vijaya Mehta on theatre and Guru Mani Madhava Cakyar [https://web.archive.org/web/20080828165400/http://www.rotaryclubofbombay.org/ps121206.htm] ==સંદર્ભ== {{reflist}} ==બાહ્ય કડી== * {{IMDb name|0576587}} [[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:સંગીત નાટક અદાકમી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] 6flookxjir9cqzumpmbyl1cg4cc9c45 0 151962 905354 890557 2026-09-16T16:57:42Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905354 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = સરદાર અજીતસિંહ | image = Photograph of Sardar Ajit Singh, an Indian revolutionary and nationalist.jpg | caption = | birth_date = 23 February 1881 | birth_place = ખટકડ કલાં, [[જલંધર જિલ્લો|જલંધર]], બ્રિટીશ ભારત (વર્તમાન શહીદ ભગતસિંહ નગર જિલ્લો, [[પંજાબ]]) | death_date = 15 August 1947 (aged 66) | death_place = ડેલહાઉસી, પૂર્વ પંજાબ, ભારત | nationality = ભારતીય | occupation = | known_for = પઘડી સંભાલ જટ્ટા ચળવળ | relatives = [[ભગત સિંહ]] (ભત્રીજો) | movement = [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]] | notable_works = ભારતમાતા સોસાયટી, ભારતમાતા જર્નલ }} '''સરદાર અજિત સિંહ સંધુ''' (૨૩ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૧ - ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭) ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન એક ભારતીય ક્રાંતિકારી અને રાષ્ટ્રવાદી હતા અને ૧૯૦૬ના પંજાબ ઉપનિવેશીકરણ અધિનિયમ (સંશોધન) તરીકે ઓળખાતા ખેડૂત વિરોધી કાયદાઓ સામે આંદોલનોનું આયોજન કરવામાં તેમની ભૂમિકા માટે જાણીતા હતા. તેમણે પઘડી સંભાલ જટ્ટા ચળવળનું નેતૃત્વ કર્યું હતું અને ૧૯૦૭માં [[લાલા લાજપતરાય]] સાથે બર્માની મંડાલય જેલમાં દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના ભત્રીજા ભગત સિંહના પ્રેરણાસ્ત્રોત, અજિત સિંહે ૩૮ વર્ષ દેશનિકાલમાં વિતાવ્યા, વિદેશમાં તેમની ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખી. જે દિવસે ભારતને આઝાદી મળી તે જ દિવસે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref name=":0">{{Cite web |title=Sardar Ajit Singh: Freedom Fighter Who Died the Day Independent India Was Born |url=https://m.thewire.in/article/history/sardar-ajit-singh-freedom-fighter-who-died-the-day-independent-india-was-born |access-date=2024-12-23 |website=thewire.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-01-08 |title=Pagdi Sambhal Jatta: In Bhagat Singh's ancestral village, how NRI family from Canada is remembering his inspiration |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/bhagat-singh-ancestral-village-nri-family-inspiration-9099462/ |access-date=2024-12-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == સરદાર અજિત સિંહ સંધુનો જન્મ ૨૩ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૧ના રોજ બ્રિટિશ ભારતના પંજાબના [[જલંધર જિલ્લો|જલંધર જિલ્લા]]માં (વર્તમાન શહીદ ભગતસિંહ નગર) સ્થિત ખટકડ કલાં ગામમાં થયો હતો. તેમનો જન્મ એક જાટ શીખ પરિવારમાં થયો હતો, તેમના માતાપિતા અર્જન સિંહ અને જય કૌર હતા.<ref>{{Cite book |last=Gopal Singh |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.136527 |title=A History Of The Sikh People |date=1939}}</ref> અજિત સિંહનું પ્રારંભિક શિક્ષણ જલંધરની સૈનદાસ એંગ્લો સંસ્કૃત સ્કૂલમાં થયું હતું, જ્યાં તેમણે મેટ્રિકનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હતો. બાદમાં તેમણે કાનૂની શિક્ષણ મેળવવા માટે ઉત્તર પ્રદેશના બરેલીમાં લો કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. જોકે, ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની વધતી જતી હિસ્સેદારીને કારણે તેમણે કાયદાનો અભ્યાસ છોડી દીધો હતો.<ref>{{Cite web |title=Sardar Ajit Singh: Hero of the 'Pagdi Sambhal Jatta' Movement |url=https://archive.cpiml.org/liberation/year_2007/october/Sardaar_ajit_singh.htm |access-date=2024-12-23 |website=archive.cpiml.org}}</ref> == સ્વતંત્રતા ચળવળમાં પ્રવેશ == સિંહનો સ્વતંત્રતા ચળવળમાં પ્રવેશ બ્રિટિશ વસાહતી નીતિઓ સામેના આંદોલનોમાં ભાગ લેવાથી થયો હતો. ૧૯૦૬માં બારી દોઆબ નહેર અધિનિયમ દ્વારા પાણીના દર અને મહેસૂલ દરમાં ૨૫% વધારો કરવામાં આવતા તેમણે પંજાબ વસાહતીકરણ અધિનિયમ (સુધારો) ૧૯૦૬ સામે વિરોધ પ્રદર્શનોનું આયોજન કર્યું હતું.<ref name=":0" /> == પઘડી સંભાલ જટ્ટા ચળવળ == ૧૯૦૭માં, અજિત સિંહે ''પઘડી સંભાલ જટ્ટા ચળવળ'' શરૂ કરી, જે બ્રિટિશ સરકારની નીતિઓ સામે એક મહત્વપૂર્ણ ખેડૂત બળવો હતો. આ ચળવળનો હેતુ ખેડૂતોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો અને અન્યાયી કાયદાઓનો પ્રતિકાર કરવાનો હતો. "પઘડી સંભાલ જટ્ટા" (ઓ ખેડૂત, તમારી પાઘડીઓનું ધ્યાન રાખો) સૂત્ર આ ચળવળ માટે એક મુખ્ય નારો બની ગયું.<ref>{{Cite web |date=2021-02-23 |title=On Pagri Sambhal Diwas, a look at the 1907 movement that made British scrap 3 farm laws |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-farmers-pagri-sambhal-diwas-1907-movement-british-scrap-3-farm-laws-7201372/ |access-date=2024-12-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-14 |title=What is 'Pagri Sambhal Jatta Movement' and how it is related to the ongoing farmers' protest? |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/pagri-sambhal-jatta-movement-1607946150-1 |access-date=2024-12-23 |website=Jagranjosh.com |language=en |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223135714/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/pagri-sambhal-jatta-movement-1607946150-1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Dasgupta |first=Sravasti |date=2020-12-27 |title=Farmer protest mirrors 1907 Pagdi Sambhal Jatta movement — Bhagat Singh's nephew at Singhu |url=https://theprint.in/india/farmer-protest-mirrors-1907-pagdi-sambhal-jatta-movement-bhagat-singhs-nephew-at-singhu/574569/ |access-date=2024-12-23 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> == દેશનિકાલ == મે ૧૯૦૭માં, સિંહને લાલા લાજપતરાય સાથે, બ્રિટિશ અધિકારીઓ દ્વારા બર્મા (હાલમાં મ્યાનમાર)માં મંડાલયમાં દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યા હતા. પંજાબમાં વધતી જતી અશાંતિને દબાવવાની આ એક યુક્તિ હતી. જોકે, ભારે જાહેર દબાણ અને ભારતીય સેનામાં અશાંતિના ભયને કારણે, દેશનિકાલના આદેશો પાછા ખેંચી લેવામાં આવ્યા હતા, અને બંનેને ૧૧ નવેમ્બર ૧૯૦૭ના રોજ મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. [[File:Sardar Ajit Singh Brazil in disguise. (Circa 1910).jpg|thumb|ગદર પાર્ટીના સભ્ય, સરદાર અજિત સિંહ, રિયો ડી જાનેરો, બ્રાઝિલમાં, આશરે ૧૯૧૦.]] મુક્તિ પછી, અજિત સિંહે તેમની ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખી. તેમના ભાઈઓ કિશન સિંહ અને સ્વર્ણ સિંહ અને સૂફી અંબા પ્રસાદ સાથે મળીને તેમણે બ્રિટિશ સરકારની ટીકા કરતું રાજકીય સાહિત્ય પ્રકાશિત કર્યું. ૧૯૦૯માં, અજિત સિંહ અને સૂફી અંબા પ્રસાદ ધરપકડથી બચવા માટે ઈરાન ભાગી ગયા, અને ૩૮ વર્ષ સુધી દેશનિકાલ રહ્યા. તેમના દેશનિકાલ દરમિયાન, અજિત સિંહે રોમ, જીનીવા, પેરિસ અને રિયો ડી જાનેરો સહિત વ્યાપક પ્રવાસ કર્યો.<ref>{{Cite web |title=Hero who kept death at bay till Aug 15, 1947 |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/himachal-tribune/hero-who-kept-death-at-bay-till-aug-15-1947-635262/ |access-date=2024-12-23 |website=The Tribune |language=en}}</ref> ૧૯૧૮માં, સિંહ સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં ગદર પાર્ટીના સંપર્કમાં આવ્યા, જે બ્રિટિશ શાસન સામે ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હતી. તેમણે બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન નેપલ્સની એક યુનિવર્સિટીમાં ફારસી પણ શીખવ્યું અને ઉત્તર આફ્રિકામાં ભારતીય સૈનિકોને હિન્દુસ્તાનીમાં ભાષણો આપ્યા, તેમને ભારતની સ્વતંત્રતાની લડાઈમાં જોડાવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા. વિદેશમાં તેમના પ્રયાસોનો હેતુ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન મેળવવાનો હતો.<ref name="Yadav30">{{Citation |surname1=Yadav |given1=B.D |title=M.P.T. Acharya, Reminiscences of an Indian Revolutionary |pages=29–30 |year=1992 |publisher=Anmol Publications Pvt ltd |isbn=81-7041-470-9}}</ref> == ભારત પુનરાગમન અને મૃત્યુ == [[File:Photograph of the welcoming ceremony of Sardar Ajit Singh after his return from exile abroad, Lahore, April 1947.jpg|thumb|સરદાર અજિત સિંહના વિદેશ નિર્વાસનમાંથી પાછા ફર્યા બાદ તેમના સ્વાગત સમારોહનો ફોટોગ્રાફ, લાહોર, એપ્રિલ ૧૯૪૭]] ભારતના કાર્યકારી વડા પ્રધાન તરીકે કાર્યભાર સંભાળનારા જવાહરલાલ નેહરુના હસ્તક્ષેપ પછી અજિત સિંહ આખરે ભારત પાછા ફર્યા. ૭ માર્ચ ૧૯૪૭ના રોજ સિંહ લંડન થઈને ભારત પાછા ફર્યા. તેમણે હિમાચલ પ્રદેશના ડેલહાઉસી જતા પહેલા દિલ્હીમાં થોડો સમય વિતાવ્યો. ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ, જે દિવસે ભારત બ્રિટિશ શાસનથી સ્વતંત્ર થયું, તે દિવસે સિંહનું અવસાન થયું. == વારસો == [[File:Sardar Ajit Singh 1999 stamp of India.jpg|thumb|૧૯૯૯ની ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર સરદાર અજિત સિંહ]] અજિત સિંહે ભારત માતા સોસાયટીની સ્થાપના કરી અને "ભારત માતા" નામનું એક જર્નલ પ્રકાશિત કર્યું જે પાછળથી પુસ્તકમાં સંકલિત થયું. "પઘડી સંભાલ જટ્ટા ચળવળ"માં તેમનું નેતૃત્વ અને ખેડૂત વિરોધી કાયદાઓ સામે આંદોલન કરવામાં તેમની ભૂમિકા ખાસ કરીને નોંધપાત્ર છે. તેમની સ્મૃતિમાં એક સમાધિ પંજપુલા, ડેલહાઉસીમાં સ્થિત છે, જે ડેલહાઉસીમાં એક લોકપ્રિય અને મનોહર પિકનિક સ્થળ છે, જે તેમના કાયમી વારસાની યાદ અપાવે છે. તેમના છેલ્લા શબ્દોમાં, સિંહે લખ્યું:<ref name=":0" /> {{blockquote|"આપણું બિચારું ભારત દુર્ભાગ્યપૂર્ણ રીતે વિખંડિત થઈ ગયું. સદીઓથી સાથે રહેતા લોકો એકબીજાની નજીક આવતા ગયા અને સંસ્કૃતિ, સભ્યતા અને રાષ્ટ્રીય વિચારમાં સંયુક્ત રીતે યોગદાન આપ્યું. પરંતુ વિદેશી શાસકોના સંરક્ષણમાં ષડયંત્ર, ધાર્મિક કટ્ટરતાનો દુરુપયોગ અને જનતાના અજ્ઞાન દ્વારા, વ્યક્તિગત સત્તાની લાલસામાં, મહત્વાકાંક્ષી રાજકારણીઓ, ભવિષ્યની પેઢીઓનું સૌથી મોટું નુકસાન કરવામાં વ્યસ્ત છે. વિદેશી શાસકો દ્વારા વાવેલા વિખવાદના બીજે એ વૃક્ષને ઉછેર્યું છે જે હવે માતૃભૂમિના વિભાજનના રૂપમાં તેના વિનાશક ફળ આપી રહ્યું છે. ભવિષ્યની મુશ્કેલીઓનો મજબૂત પાયો આ રીતે નાખવામાં આવ્યો છે."}} == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]] [[શ્રેણી:૧૮૮૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૪૭માં મૃત્યુ]] 5ugjhsj7lwc7reie9qpbrpb1a5op056 3 155247 905345 2026-09-16T14:18:26Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905345 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=વિનુભાઈ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૪૮, ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) mzz9257r6f9z2vi81squ6hhi3y5dtuz